Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 329/2013
|
Kynferðisbrot Börn Gáleysi Skilorð Dráttur á máli Skaðabætur Sératkvæði
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot með því að hafa í tvö aðgreind skipti haft kynferðismök við A, sem þá var 14 ára, gegn greiðslu, án þess að gæta nægjanlegrar varúðar um aldur piltsins. Var háttsemin talin varða við 1. mgr. 202. gr., sbr. 204. gr., og 2. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing X ákveðin fangelsi í 12 mánuði, en rétt þótti að fresta fullnustu 9 mánaða af refsingunni skilorðsbundið í 3 ár sökum þess að meðferð málsins hafði dregist úr hömlu, af ástæðum sem X varð ekki um kennt. Þá var X gert að greiða A 600.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega sýknu af einkaréttarkröfu brotaþola, en til vara að hún verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2011 til 4. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir brot á 1. mgr. 202. gr., sbr. 204. gr., og 2. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga varðar brot gegn því ákvæði fangelsi ekki skemur en eitt ár. Í 204. gr. er kveðið á um að hafi slíkt brot verið framið af gáleysi um aldur þess er fyrir brotinu varð skuli beita vægari refsingu að tiltölu sem þó megi ekki fara niður fyrir „lágmark fangelsis“, en af 102. gr. laga nr. 82/1998, sem breytti niðurlagi ákvæðisins, verður ráðið að þar sé átt við 30 daga fangelsi, sbr. 1. mgr. 34. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt þessu skal beita tiltölulega vægari refsingu fyrir þau brot á 1. mgr. 202. gr. sömu laga, sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, en gert hefði verið ef hann hefði sannanlega haft vitneskju um aldur brotaþola. Með hliðsjón af nýlegum dómum Hæstaréttar í málum þar sem refsað hefur verið fyrir síðastgreind brot, sem og að teknu tilliti til þess að ákærði játaði brot sín og honum hefur ekki áður verið gerð refsing, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann dæmdur til að sæta fangelsi í 12 mánuði. Ákæra var gefin út á hendur ákærða 31. október 2011. Í þinghaldi 8. desember sama ár játaði hann þá háttsemi, sem honum var gefin að sök, og var dómur kveðinn upp í héraði 9. febrúar 2012 samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með dómi Hæstaréttar 7. júní sama ár í máli nr. 132/2012 var héraðsdómurinn ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 2. janúar 2013 og honum áfrýjað sem fyrr segir 18. mars sama ár. Hinn 25. sama mánaðar staðfesti héraðsdómur endurrit úr þingbók vegna allra þinghalda í málinu, þar á meðal af skýrslum sem gefnar voru við aðalmeðferð þess. Málsgögn bárust Hæstarétti á hinn bóginn ekki fyrr en 10. janúar 2014 og hefur sú töf ekki verið skýrð. Þessi óhæfilegi dráttur, sem orðið hefur á meðferð málsins í kjölfar þess að fyrri héraðsdómurinn var kveðinn upp, ekki síst eftir að hinum áfrýjaða dómi var skotið til Hæstaréttar, verður ekki réttlættur. Vegna þess hve málsmeðferðin hefur dregist úr hömlu af ástæðum, sem ákærða er ekki um að kenna, verður refsingin að hluta bundin skilorði á þann hátt sem í dómsorði greinir. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna hinnar refsiverðu háttsemi samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ákvörðun miskabóta verður tekið tillit til þess að miski brotaþola, eins og honum er lýst í gögnum málsins, á rætur að rekja til fleiri en ákærða. Auk þess leiðir af gögnunum að háttsemin, sem ákærði er sakfelldur fyrir í máli þessu, hafi vegið minna en háttsemi annarra. Að þessu virtu verður staðfest ákvörðun héraðsdóms um miskabætur. Fallist er á kröfu brotaþola hér fyrir dómi um vexti af þeirri fjárhæð eins og fram kemur í dómsorði. Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Samkvæmt 1. mgr. 218. gr., sbr. 4. mgr. 220. gr., laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, þar á meðal þóknun verjanda síns og réttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaða af refsingunni og sá hluti hennar niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. apríl 2011 til 4. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 648.065 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar hæstaréttardómara Ég er sammála meirihluta dómenda um annað en ákvörðun skaðabóta. Við mat á miska brotaþola vegna þeirrar háttsemi ákærða, sem sakfellt er fyrir í málinu, tel ég, eins og meirihluti dómenda, að leggja beri til grundvallar að miska hans var valdið af fleiri mönnum en ákærða og að sérfræðileg gögn, sem liggja frammi í málinu, benda til þess að þáttur ákærða í miskanum sé minni en annarra. Af hálfu ákærða hefur í þessu máli verið haldið fram þeirri málsástæðu að lækka beri miskabætur til brotaþola meðal annars vegna reglna skaðabótaréttar um eigin sök tjónþola. Samkvæmt 3. mgr. 176. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 verður að mínu áliti ekki hjá því komist að leysa úr einkaréttarkröfu, eins og hér um ræðir, á sama hátt og gert er í einkamáli. Upplýst er í málinu að brotaþoli hafði sjálfur frumkvæði að samskiptunum við ákærða með því að auglýsa á netinu kynlífsþjónustu gegn greiðslu. Samskipti hans og ákærða fólu ekki í sér annað en stofnað var til af hálfu brotaþola. Hann á því sjálfur sinn þátt í því að hann hlaut þann miska sem hann krefst nú bóta fyrir. Samkvæmt reglum skaðabótaréttar tel ég að hann eigi að bera helming tjóns síns sjálfur. Ég tel því að dæma eigi honum 300.000 krónur í miskabætur með þeim vöxtum, sem tilgreindir eru í atkvæði meirihluta dómenda. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 2. janúar 2013. Mál þetta höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 31. október á hendur ákærða X, kt. [...], [...], [...]. Málið var dómtekið 28. nóvember sl. Málið var upphaflega dómtekið 8. desember 2011 og dómur kveðinn upp hinn 9.febrúar 2012. Með dómi Hæstaréttar frá 7. júní sl. var sá dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Í ákæru segir að málið sé höfðað gegn ákærða „ fyrir kynferðisbrot framin í janúar eða febrúar á árinu 2011 á [...]: I. Með því að hafa í tvö aðgreind skipti haft kynferðismök við A, fæddan [...], sem þá var fjórtán ára, án þess að gæta nægjanlegrar varúðar um aldur piltsins, með því að hafa í bæði skiptin látið piltinn fróa sér og sjúga á sér kynfærin og auk þess í annað af framangreindum skiptum haft við hann endaþarmsmök. Telst þetta varða við 204. gr., sbr. 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. og 11. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007. II. Með því að hafa í fyrrgreind skipti greitt A fyrir vændi barns með reiðufé, samtals allt að kr. 30.000, sbr. I. ákærulið. Telst þetta varða við 2. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 13. gr. laga nr. 61/2007 og 2. gr. laga nr. 54/2009. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu B, kt. [...], vegna ólögráða sonar hennar, A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 1.600.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðstryggingu nr. 38/2001 frá 1. apríl 2011 þar til mánuður er liðinn frá birtingu skaðabótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.“ Ákærði mætti við þingfestingu málsins hinn 15. nóvember 2011 ásamt verjanda sínum og óskaði eftir fresti til að tjá sig um sakarefnið. Í þinghaldi hinn 8. desember 2011 játaði ákærði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru en hafnaði bótakröfu. Var bótakröfunni því vikið til meðferðar í sérstöku einkamáli með heimild í 1. mgr. 175. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málið flutt um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Í framhaldinu var kveðinn upp dómur hinn 9. febrúar 2012. Með dómi Hæstaréttar hinn 7. júní 2012 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Í þinghaldi 19. október sl. er mál þetta var tekið fyrir að nýju eftir dóm Hæstaréttar frá 7. júní játaði ákærði að hafa haft kynferðismök við drenginn í 2 skipti það hafi verið munnmök og fróun. Hann mótmælti því að hafa átt endaþarmsmök við brotaþola. Hann kvað hluta fjárhæðar þeirrar er greinir í II. lið ákæru vera vegna þess að brotaþoli hafi haft af honum fé með fjárkúgun eftir að brotin áttu sér stað. Ákærði mótmælti bótakröfu. Mál nr. E-[...] var fellt niður og fjallað er um bótakröfu í því máli sem hér er dæmt. Dómkröfur ákærða nú varðandi ákæruliði I og II eru þær að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa og að fullnustu refsingar verði frestað skilorðsbundið. Hann krefst sýknu af einkaréttarkröfu um miskabætur en til vara að hún verði lækkuð verulega og jafnframt er þess krafist að bótakrefjandi greiði ákærða málskostnað ákærða að skaðlausu. Þá er þess krafist að allur málskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði þ.m.t. málsvarnarlaun og útlagður kostnaður skipaðs verjanda ákærða, að viðbættum virðisaukaskatti á málsvarnarlaunin. Við uppkvaðningu dóms er gætt ákvæða 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsatvik Hinn 4. apríl 2011 fór fram skýrslutaka af brotaþola í Barnahúsi í Reykjavík sbr. a lið 59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Tilefni þess var rannsókn vegna ætlaðra brota tiltekinna aðila gagnvart brotaþola. Við þá skýrslutöku sagði brotaþoli aðspurður um orðalagið X K í síma hans að það væri kennari á [...] sem hann hefði hitt. Hann hefði keypt kynlífsþjónustu af brotaþola tvisvar sinnum, það hefði verið uppi í [...]. Ákærði hefði „riðið“ honum og brotaþoli „tottað“ hann í fyrra skiptið og „tottað“ hann í það síðara. Brotaþoli giskaði á að hann hefði fengið 7-10.000 krónur fyrir „tottið“ og fyrir endaþarmsmökin um 20.000 krónur. Þetta hefði verið á árinu 2011 í bíl ákærða. Brotaþoli kvaðst halda að hann hafi sagt ákærða að hann væri 15 ára gamall. Hann hafi skrökvað til um aldur enda verið 14 ára er þetta var. Hann kvaðst hafa kynnst ákærða á MSN samskiptavef en ekki þekkt hann fyrir. Ákærði hefði sagt sér að hann ynni í framhaldsskólanum. Þegar ákærði hefði tvisvar gefið brotaþola peninga án þess að stunda kynlíf með honum hafi hann viljað fara að stunda kynlíf. Brotaþola hafi ekki langað til að gera það. Hann hafi farið inn á heimasíðu skóla þess er ákærði kenndi og fundið mynd af honum og þar hafi nafn hans og netfang verið. Hann hafi útbúið kort af netinu sem sýndi heimili ákærða og hótað honum því að hafa samband við konu hans og son ef hann borgaði sér ekki peninga. Hann hafi borgað sér í þetta skipti og verið alveg geðveikt hræddur. Síðan hafi hann aldrei svarað símanum sínum og brotaþoli ákveðið að hringja heim til hans og beðið um að tala við ákærða. Er þessi skýrsla sem hér var rakin var gefin í Barnahúsi var enginn viðstaddur af hálfu ákærða hvorki hann sjálfur né verjandi enda beindist rannsókn þá að öðrum mönnum. Í lögregluskýrslu dagsettri 5. apríl 2011 í framhaldi af skýrslutöku af brotaþola í Barnahúsi daginn áður segir að við þá yfirheyrslu hafi komið fram að framhaldsskólakennari á [...] hafi tvisvar keypt af honum kynlífsþjónustu. Komið hafi í ljós að um hefði verið að ræða ákærða og lýsti brotaþoli því að þeir hefðu hist tvisvar sinnum og viðskipti þeirra átt sér stað í bifreið ákærða í bæði skiptin. Í framhaldi af þessu var ákærði handtekinn á heimili sínu hinn 6. apríl 2011 kl. 7:50 og kynnt að hann væri handtekinn vegna gruns um kynferðisbrot gagnvart 14 ára dreng, brotaþola. Að lokinni húsleit þar sem lagt var hald á tvær tölvur, turntölvu, sem var í skrifstofuherbergi og fartölvu sem var í forstofu íbúðarinnar, var hann færður á lögreglustöð. Þar gaf ákærði upplýsingar um notendanöfn og lykilorð inn á MSN spjallumhverfi, sem og aðgangsorð að vefsvæði á vinnustað sínum, [...]. Haft var samband við lögmann sem fenginn var til að vera verjandi ákærða og ákærði færður í fangaklefa. Kl. 11:08 hófst yfirheyrsla yfir ákærða að viðstöddum verjanda og lauk henni kl. 11:43 og var ákærði látinn laus að skýrslutöku lokinni. Hinn 9. júní 2011 var tekin skýrsla af brotaþola í Barnahúsi að viðstöddum lögmanni er mætti vegna tilnefnds verjanda ákærða. Tilefni þessa þinghalds var kæra á hendur ákærða. Jafnframt beindist á sama tíma rannsókn á hendur öðrum manni vegna annarra brota gagnvart brotaþola sem eru því máli sem hér er dæmt óviðkomandi. Brotaþoli var þá nýorðinn 15 ára gamall. Aðspurður um hvort hann hefði einhverju við frásögn sína frá 4. apríl 2011 sagði brotaþoli að það væri ekkert sem honum dytti í hug. Hann var spurður um hvað þeim ákærða hefði farið á milli á kynferðissviðinu og sagði að sér þætti óþægilegt að fjalla um þetta en sagði að þeir hefðu hist nokkrum sinnum. Hann hafi fengið greiddar 8.000 til 15.000 krónur fyrir. Ekki kvaðst hann muna hversu oft þeir hittust en það hefði verið snemma á árinu 2011. Ákærði hefði greitt sér fyrir kynlíf og spurður um hvers konar kynlíf hefði farið fram svaraði brotaþoli því að það hefði bara verið venjulegt, munnmök og eitthvað svona. Hann var spurður um hvort ákærði hefði átt við hann endaþarmsmök og svaraði því játandi. Hann hafi leyft ákærða að snerta sig. Ákærði hefði átt endaþarmsmök við brotaþola en brotaþoli munnmök við ákærða. Brotaþoli kvaðst ekki vita hvers vegna brotaþoli neitaði því að hafa átt endaþarmsmök við sig. Hann viðurkenndi að hann hefði beitt ákærða fjárkúgun með því að hóta honum að segja lögreglunni frá samskiptum þeirra. Í fyrsta sinn sem hann hafi gert þetta hafi brotaþoli borgað sér en síðan hætt því. Brotaþoli sagði aðspurður að þetta hefði verið 7 eða 8.000 kall eða eitthvað eins og hann orðaði það. Hann kvaðst hafa notað peningana til að kaupa vímuefni. Hann hafi hótað ákærða í síma og með tölvupósti. Hann kvaðst hafa farið heim til ákærða sem hafi sagt brotaþola að fara í burtu sem hann hafi gert. Hann kvað ákærða hafa haft endaþarmsmök við sig einu sinni. Hinn 6. apríl 2010 var tekin skýrsla af ákærða á lögreglustöðinni á [...]. Sagði ákærði þetta hafi hafist þannig að hann hafi séð auglýsingu sem brotaþoli hefði sett inn á einkamál.is að því er hann minnti. Þar hafi hann auglýst eftir kynferðislegum samskiptum við karlmenn. Það séu jú 18 ára aldursmörk fyrir þá sem megi vera þarna með auglýsingar, það sé greinilega ekki staðið við það af þeim sem reki þennan vef. Ekki kvaðst ákærði muna hvað brotaþoli hafi sagst vera gamall þar en menn tilgreini það. Hann hafi allavega ekki sagt að hann væri jafngamall og ákærði vissi að hann var er hann var yfirheyrður. Heldur mun eldri en ákærði hefði svona í „vitleysis bríaríi“ haft samband við hann á vefnum. Þannig hafi samskiptin byrjað. Þeir hafi spjallað og svona ekki mikið, bara öðru hvoru. Þangað til einhvers staðar í samskiptunum hafi komið fram að hann kæmi öðru hvoru á [...]. Brotaþoli hafi farið að segja að hann vilji endilega að hitta ákærða. Minnti hann ekki betur en að það hafi verið þannig að frumkvæðið hafi alltaf verið brotaþola. Hann hafi sótt það stíft að hitta ákærða. Að endingu hafi þeir ákveðið að hittast á förnum vegi á afviknum stað þar sem ákærði tók hann upp í bílinn. Þeir hafi síðan verið saman, þetta hafi nú verið ósköp saklaust í sjálfu sér, sem sagt svona stutt lítil gagnkvæm fróun, sem endað hafi með fullnægingu hélt ákærði. Brotaþoli hafi viljað fá pening fyrir þetta og í rauninni verið að auglýsa það á vefnum einkamál.is. Ákærði kvaðst hafa látið hann fá einhverja þúsundkalla, hann mundi ekki hvað það var mikið en engin ósköp og með það hafi þeir skilið. Síðan hafi þetta endurtekið sig nokkru síðar, í janúar, líklega. Hann hafi ekkert áttað sig á aldri brotaþola, séð aðeins að þetta var unglingur en þeir hafi verið í myrkri, en hann hafi ekkert áttað sig á þessum unga aldri. Brotaþoli sé frekar fullorðinslegur miðað við aldur, sem ákærði viti núna hver er. Hann hafi verið með það í huga að þetta væri strákur sem væri líklega 16 ára eða svo, væri sem sagt í efsta bekk grunnskóla. Þetta hafi síðan gerst aftur með mjög svipuðum hætti í rauninni og það hafi alltaf verið hann sem sótt hafi á. Það hafi gerst í tvígang að þeir hafi hist svona og ákærði borgað honum aðeins fyrir það að hans ósk. Síðan þá hafi hann farið að biðja um peninga og sagst vilja hitta ákærða og vilja pening, hvort hann gæti lánað honum pening. Ákærða minnti að hann hafi orðað það þannig. Brotaþola hafi sárvantað pening og ákærði kvaðst hafa asnast til að hitta hann og þá farið að spyrja hann til hvers hann þyrfti þessa peninga, hvort hann væri í dópi eða eitthvað svoleiðis. Brotaþoli hafi þrætt fyrir það. Þetta hafi bara verið tveggja manna tal sem hafi svo endað með því að ákærði hafi látið brotaþola fá nokkra þúsund kalla. Hann myndi þetta ekki vel en hann væri aldrei með mikla peninga á sér. Brotaþoli hafi farið með þetta. Svo hafi komið skilaboð um það að brotaþoli viti hver ákærði sé og nú vilji hann fá pening. Þá hafi ákærði áttað sig á því hvað í rauninni hafi verið í gangi. Þetta hafi verið hrein og klár fjárkúgun með hótunum sem alltaf hafi orðið verri og verri í samskiptum þeirra. Bæði inni á netinu og svo hafi þetta endað með því að brotaþoli fór að hringja heim til ákærða. Hann hafi verið í vandræðum, fyrst í farsímann og ákærði hafi slökkt á honum og svoleiðis og síðan hafi hann hringt í heimasímann. Mikill ófriður hafi verið af honum og ákærði náttúrulega einfaldlega kominn í voðalega mikla köku og hafi áttað sig á því í rauninni að þetta væri ekki hægt. Nánar aðspurður sagði ákærði að samskipti þeirra brotaþola hafi hafist um vefinn einkamál.is á síðari hluta ársins 2010. Brotaþoli hafi beinlínis verið að auglýsa eftir kynferðislegu samneyti við karlmenn og þeir verið að ræða það svona einhvern vegin, það hafi nú ekki verið mikið. Ekkert að klæmast með einhverjum látum eða eitthvað slíkt. Þetta hafi verið galgopaháttur einhver. Ákærði hafi ekkert átt von á því að hitta þennan mann. Eitthvað hafi langanir borið á góma og síðan hafi þeir hist í janúar í fyrsta skiptið. Brotaþoli hafi virkilega sóst eftir að hittast og látið það í veðri vaka strax að hann hafi viljað fá greitt fyrir. Þeir hafi hist í bíl ákærða og fróað hvor öðrum, svona aðeins, bara mjög léttar snertingar að sögn ákærða. Þetta hafi síðan gerst aftur um tveimur vikum síðar. Er framburður brotaþola var borinn undir ákærða sagði hann þá ekki hafa átt endaþarmsmök það megi vera að hann hafi tottað ákærða aðeins, pínulítið, og ákærði hann. Það hafi verið voðalega lítið, eitthvað þannig. Ákærði neitaði því að þeir hafi átt endaþarmsmök. Þetta hafi gerst tvisvar og ákærði greitt brotaþola einhverja upphæð í bæði skiptin. Sagði hann að það hefðu verið um 7 8 þúsund krónur. Hann bara hreinlega myndi það ekki. Nokkru eftir þetta hafi brotaþoli haft samband við ákærða undir því yfirskini að fá peninga. Hafi ákærði lánað honum peninga en þeir einungis talað saman í það sinn. Ákærði hafi farið að ræða við brotaþola um það til hvers hann vantaði pening og hafi þá farið að renna á hann tvær grímur varðandi þetta. Eftir þetta hafi brotaþoli farið að hafa samband við ákærða til þess að heimta af honum peninga og hóta því að láta vinnuveitenda, fjölskyldu, son ákærða, konu hans og lögreglu vita af þessu eins og að framan greinir. Hann hafi nefnt ansi háar upphæðir, 25.000 kall eða eitthvað svoleiðis. Ákærði kvaðst síðast hafa talað við brotaþola um tíuleytið kvöldið áður en hann gaf skýrslu sína sem hér er rakin. Þá hafi útidyrabjallan hringt og ákærði farið til dyra og þar hafi hann staðið ljóslifandi og sagst bara vilja fá pening. Ákærði hafi sagt að það kæmi ekki til greina og kvaðst hafa sagt brotaþola að fara og að hann vildi engin samskipti við brotaþola. Ákærði var enn spurður um atvik og sagði að honum hefði einu sinni orðið sáðlát, í fyrra skiptið að því er hann ætlaði, en þeir hafi átt munnmök en brotaþoli í hvorugt skiptið. Ákærði hafi borgað brotaþola í bæði skiptin einhvers staðar á bilinu 7 til 8.000. Ákærði sagði að um mánaðamótin hafi hann áttað sig á því að hann væri kominn í eitthvað fjárkúgunardæmi, hreina og klára fjárkúgun. Þá hafi hann sagt komu sinni frá þessu. Þau hafi rætt þetta fram og til baka. Hann kvaðst í rauninni hafa komið óheiðarlega fram við hana og hún hafi ekki haft hugmynd um það. Hún hafi fundið sálfræðing og ákærði farið til hans í tveggja tíma samræður. Það hafi verið mjög gott. Enn fremur hafi hann tekið ákvörðun um að hætta alfarið að drekka, að nota ekki áfengi. Vegna þess að það hafi að hluta til ruglað bara dómgreindina hjá ákærða. Hann hafi gjarnan verið eitthvað aðeins undir áhrifum áfengis þegar hann hafi verið að spjalla á netinu það hafi verið svona lítill sjúss hér og sjúss þar. Það hafi verið sjálfhætt fyrir lífstíð að nota áfengi og reyna að ná tökum á þessari kynlífsfíkn. Þá hafi ákærði verið í meðferð hjá SÁÁ, venjulegri fíknimeðferð og svo í þessu. Þannig sé hann að reyna að brjóta þessa vitleysu sem hann sé augljóslega komin í upp. Hann kvaðst ekki vera fullkomlega „straight“, kynferðislega og hafi áttað sig á því strax og hann hafi farið að finna fyrir kynhvöt. Að hann laðaðist alveg eins að karlmönnum og konum. Síðan hafi hann kynnst konu sinni og gift sig strax, rúmlega tvítugur og þá hafi þetta dottið voðalega mikið niður. Þetta hafi alltaf verið þarna. Þetta hafi komið stundum þegar aðstæður hafi blossað upp eða verið þannig þá hafi hann einstaka sinnum verið með karlmanni. En þetta hafi aldrei verið að sínu mati annað en bara karlmaður með karlmanni, fullkomlega lögráða einstaklingar að ákveða þetta sín á milli. Eftir að hann hafi uppgötvað að vefurinn einkamal.is var til hafi hann litið þar inn öðru hverju. Þannig hafi hann spjallað við fullt af mönnum. Þetta hafi bara verið spjall í 99 prósenta tilfellum og ekkert meira. Í einstaka tilfellum hittist menn. Allt hafi þetta verið á þeim nótum að tveir fullorðnir einstaklingar séu að gera eitthvað sem öðrum faktískt komi ekki við. Spurður um hvort hann hafi áttað sig á því að brotaþoli var undir átján ára aldri sagði ákærði að hann hefði áttað sig á því að þetta væri líklega grunnskólastrákur. Hann sé framhaldsskólakennari og átti sig alveg á því hverjir séu í framhaldsskóla og hverjir ekki. Hann hafi enga grein gert sér fyrir því hvað hann var gamall því þetta hafi verið svo fljótandi hjá honum. Er hann hafi hitt brotaþola hafi hann áttað sig á því að hann gæti verið um 16 ára. Honum hafi fundist að hann gæti verið einn af nemendum í fjölbraut. Þetta hafi verið eitthvað sem ákærði hafi verið með mjög á báðum áttum hvort hann ætti að gera eða ekki. B móðir brotaþola sagði í skýrslu sinni hjá lögreglu hinn 11. apríl 2011 að skömmu eftir að áramót hafi hún verið að aka brotaþola suður til Reykjavíkur hafi hann skyndilega sagt henni að hann hefði fjárkúgað menntaskólakennara. Hann hefði farið inn á síðuna hjá menntaskóla og fundið nafn hans, heimili, hver væru börn hans og kona og hótað honum að mæta heim til hans ef hann borgaði honum ekki. Síðar hafi komið í ljós að þetta var ákærði. Brotaþoli hefði sagst hafa hitt hann úti við einhvern leikvöll og eftir það hafi hann fjárkúgað hann nokkrum sinnum um 5-10.000 krónur. Skýrslur ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt brotaþola fyrir en verið í sambandi við hann á spjallsvæði í einn mánuð og þar hafi hann verið með auglýsingu inni. Á svæði sem eigi að vera fyrir 18 ára og eldri samkvæmt skilmálum. Ákærði hafi ekki haft hugmynd um annað en að hann væri þarna á eðlilegum forsendum og hann hefði aldrei séð þennan dreng fyrr en hann hitti hann síðan í fyrra skiptið sem þeir áttu saman. Auglýsingin hafi fyrst og fremst gengið út á það að fá einhvers konar kynlífssamband. Hann hafi verið að auglýsa eftir einhverjum kynferðislegum samskiptum við aðra karlmenn. Það hafi komið fram í samskiptum þeirra síðar að brotaþoli ætlaðist til greiðslu. Ákærði sagði að frá unglingsárum hafi hann líklega verið samkynhneigður, allavega tvíkynhneigður og verið í skáp með það. Síðan hafi hann kynnst yndislegri stúlku og þau verið gift 9 mánuðum eftir að þau kynntust. Þetta hafi þó alltaf blundað í sér þessar kenndir og síðan þegar að límið hafi farið að leysast upp í sambandinu við það að börn uxu úr grasi hafi hann farið að fá meiri svona tilfinningar gagnvart því að prufa sig áfram í sambandi við samkynhneigð. Hann hafi gert sér grein fyrir því að hann væri að brjóta á konunni sinni. Hafi hann deyft það með áfengisneyslu sem endað hafi með því að hann hafi verið orðinn nánast dagdrykkjumaður og dómgreindarskertur. Farinn að gera hluti sem honum séu gjörsamlega óeðlilegir og verið orðinn allt önnur persóna heldur en hann hafi verið alla tíð, strangheiðarlegur maður. Í þessu rugli hafi hann kynnst drengnum. Hann hafi verið farinn að spjalla á svona síðum og farinn að ræða við fjöldann allan af mönnum. En hins vegar tók ákærði skýrt fram að hann hef aldrei nokkurn tímann á ævinni girnst börn á nokkurn hátt og alls ekki kynferðislega. Hann hafi bara verið að spjalla við fólk sem sé á þessum svæðum sem sé ætlað 18 ára og eldri fullveðja einstaklingum. Þarna inni séu hins vegar alls konar einstaklingar og hann hefði átt að vita betur, að þarna geta menn verið að ljúga og allavega og þykjast vera einhverjir allt aðrir heldur en að þeir séu. Hann hafi farið að spjalla við drenginn það sé gaman að tala við fólk, hann spjalli heilmikið við fólk. Það séu margir á facebook og spjalli allan daginn og eitt leiði af öðru. Þetta hafi þróast á mörgum árum. Alkóhólismi sé eitthvað sem komi upp svona og minnti ákærða að hann hefði verið farinn að spjalla við brotaþola einhvern tíma seinni part ársins 2010. Brotaþoli hafi einfaldlega sótt á það að þeir hefðu samskipti, þetta gerist þannig að þegar farið sé inn á þessi msn forrit sjái þeir sem séu vinir manns þar að maður sé kominn inn. Hafi síðan komið að því að brotaþoli hafi sagt sér að hann sé kominn á [...] eða sé að koma á [...] og hvort þeir ættu ekki að hittast. Þá hafi ákærði verið í þessum fáránlega vítahring og tekið þennan séns að hitta þennan dreng. Tilgangurinn hafi bara verið sá að hafa kynlíf og ákærði ekki haft hugmynd um hvað hann var gamall þá. Enda hafi ákærði aldrei vitað í raun og veru hvað hann var gamall fyrr en hann hafi hótað sér og sagt honum beinlínis að hann væri 14 ára í hótunarbréfi. Hann kvað það hafa legið fyrir að brotaþoli vildi fá greitt fyrir kynlífið er þeir ákváðu að hittast. Það hafi verið í janúar 2011 sem þeir hittust fyrst eiginlega uppi í sveit í kolsvarta myrkri á stíg við [...] á [...]. Brotaþoli hafi komið þangað gangandi og ákærði verið í bíl. Hann hafi komið inn í bílinn. Ákærði kvaðst hafa verið búinn að gera sér grein fyrir því að brotaþoli væri líklega undir 18 ára aldri. Hann hafi vitað að brotaþoli væri ekki í framhaldsskóla enda kenndi ákærði í eina framhaldsskólanum á [...]. Brotaþoli hefði sagt sér að hann væri búsettur á [...]. Í fyrsta skipti sem þeir hittust hafi þeir farið á afvikinn stað þar sem „verið hafi svona fróun og munnmök, sitjandi í framsæti á bíl sitthvoru megin“. Um munnmök sagði ákærði að eitthvað sáralítið hafi átt sér stað. Aðspurður um hvort brotaþoli hafi átt munnmök við hann sagði ákærði að hann væri bara ekki alveg viss en hann haldi að svo hafi verið. Hann kvaðst örugglega hafa haft munnmök við brotaþola. Um endaþarmsmök sagði ákærði að brotaþoli hafi boðið það en það hafi alls ekki verið inni í myndinni hjá sér. Þeir hafi setið í sitthvoru framsætinu í bíl ákærða en á milli sætanna sé gírstöng og kassi. Hann kvaðst hafa greitt brotaþola fyrir samskipti þeirra 6 7000 krónur í hvort sinn en brotaþoli hefði verið búinn að nefna það. Aðspurður um aldur brotaþola sagði ákærði að hann viti ekki hver sé munurinn á 16 ára og 17 ára. En sagði jafnframt „ég er framhaldsskólakennari búinn að vera í yfir 30 ár. Þegar þú sérð krakka koma inn í skólann þá gætu sumir bara verið 12 ára miðað við útlit aðrir gætu verið 20. Þetta er gífurlegur þroskamunur á einstaklingum, það er ekki nokkur leið að segja hvað einstaklingur er gamall þegar að þú sérð þá.“ Ákærði sagðist gera sér grein fyrir því að hann hefði verið að kaupa vændi. En það að kaupa vændi barns hafi stungið sig í hjartað vegna þess að hann hafi í rauninni ekki verið að því. Hann hefði auðvitað átt að gera sér grein fyrir því. En hann hafi farið þessa leið af því að hann hafi verið að leita að fullorðnum einstaklingum, 18 ára en ekki börnum. Brotaþoli kvað samskipti þeirra ákærða hafa hafist á msn en hann hefði síðan keypt af honum vændisþjónustu. Auglýsing hafi verið á einkamál.is frá brotaþola um að hann vildi komast í kynni við einhverja karlmenn sem vildu einhverja svona vændisþjónustu þ.e. kynlíf gegn greiðslu. Ekkert hafi komið fram um aldur brotaþola í auglýsingunni. Í samskiptum við ákærða hafi komið fram að brotaþoli vildi fá greiðslu fyrir að eiga með honum kynlíf. Hann kvaðst halda að talað hafi verið um eitthvað svona á bilinu frá 7-20.000 krónur. Eftir því hvers konar kynlíf væri um að ræða. Munnmök hafi kostað 7.000 krónur en endaþarmsmök 20.000 krónur. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hann hefði sagt ákærða um aldur sinn. Hann hefði sagt honum að hann væri í skóla á [...]. Þeir hafi ákveðið að hittast til þess að eiga kynlíf gegn greiðslu. Þeir hafi hist í [...] á [...] en það sé fjarri byggð og ekki opið svæði. Í fyrra skiptið hafi þetta einungis verið munnmök og svo héldi hann að endaþarmsmök hefði átt sér stað í annaðhvort skiptið en ekki myndi hann alveg hvort skiptið það var. Hann kvaðst hafa fróað ákærða með höndum og haft munnmök við ákærða, en ákærði hafi ekki haft munnmök við hann. Þá hafi ákærði haft endaþarmsmök við brotaþola inni í bílnum en mundi ekki hvar í bílnum mök áttu sér stað. Ákærði hafi greitt fyrir samskipti þeirra. Þeir hafi ekki rætt aldur brotaþola er þeir áttu samskipti. Eftir þetta hafi brotaþoli fengið peninga frá ákærða eftir að hafa hótað honum að segja frá atvikum. Fram kom hjá brotaþola að hann hefði byrjað að stunda vændi 11 ára gamall til þess að fjármagna neyslu á „grasi“ og morfíntöflum. Vitnið B, móðir brotaþola lýsti því að brotaþoli hefði verið kærður fyrir að stela veski af öðrum manni. Sama kvöld hafi hann skilið síma sinn eftir heima. Vitnið og vinur brotaþola hafi farið að skoða símann hans og þá séð nafnið hans X í símanum undir eitthvað X kúnni eða eitthvað. Þessi strákur hafi strax sagt þetta er X kennari, kannaðist eitthvað við hann. Í framhaldi af því hafi þetta komist upp þegar gengið hafi verið á brotaþola. Brotaþoli hafi sagt vitninu að hann hefði verið að selja sig en ekki sagt henni frá samskiptum sínum og ákærða. Einhvern tíma hafi hún verið að fara með í viðtal á Bugli (Barna- og unglingageðdeild) og þá hafi hann sagt henni að hann hefði verið að selja sig framhaldsskólakennara en vitnið hélt hann væri að tala um eitthvað eldra. Hann hafi verið 12 ára að verða 13 ára þegar hann sagði vitninu fyrst að hann hefði verið að selja sig. Það var þegar þau bjuggu annars staðar á landinu og kvaðst vitnið hafa haldið að hann væri að tala um eitthvað gamalt. Henni hafi ekki dottið í hug að hann væri ennþá að þessu. Um líðan brotaþola sagði vitnið að hún væri bara svona upp og niður. Hann sé náttúrulega mjög brotinn bæði eftir neysluna og þessi kynferðisbrot gegn honum. Hann sé bara mjög misjafn, svona upp og niður. Hann sé þunglyndur og hafi verið það fyrir en hann hafi ekki lagast neitt hvorki við neysluna né þetta. Vitnið Þorbjörg Sveinsdóttir, sálfræðingur, kvað brotaþola hafa komið til sín í alls þrjátíu skipti. Viðtölin hafi hafist í apríl 2010 en samt ekki að neinu marki fyrr en í október það ár. Viðtalsmeðferð sé ekki lokið og muni halda áfram um óákveðinn tíma. Vandi drengsins sé mjög fjölþættur. Hann hafi verið háður hörðum fíkniefnum, meðal annars farinn að sprauta sig 14 ára gamall. Það sé ljóst að þegar þessi umrædd meint brot hafi átt sér stað hafi hann verið mjög langt leiddur í fíkniefnaneyslu. Hann hafi líka sætt endurteknum kynferðisbrotum og fjögur mál verið í rannsókn og þetta sé eitt af þeim. Líðan hans hafi verið slæm, hann hafi sýnt mikil kvíða- og streitueinkenni. Sjálfsmynd hans hafi verið mjög brotin og hann litið á sjálfan sig í rauninni mjög neikvæðum augum og falið sig á bak við málningardót og stöðugt breytt útliti sínu og þess háttar. Það hafi gengið vel á köflum hjá honum, honum hafi tekist að ná aðeins betri tökum á sjálfstraustinu sínu og byggja það upp en hann sé mjög brothættur ennþá. Þess vegna hafi verið ákveðið að auka aftur við viðtölin og hefja reglulega viðtalsmeðferð að nýju. Vitnið kvað ótvírætt að brotaþoli hefði stundað vændi og orðið fyrir endurteknum kynferðisbrotum. Hann hafi sagt vitninu frá samskiptum sínum við ákærða. Brotaþoli hafi sagst hafa hitt þennan umrædda mann og hann hafi borgað honum fyrir kynlífsþjónustu og það hafi líka haft mikil áhrif á hann og líðan hans varðandi þetta sérstaka mál sú staðreynd að þessi maður búi í því samfélagi sem hann sjálfur búi í og sé framhaldsskólakennari eða hafi verið framhaldsskólakennari á þeim stað. Þetta hafi verið mjög erfitt fyrir hann og hann haft mikla þörf fyrir að ræða það sérstaklega. Þau áhrif sem það hafi. Sérstaklega þar sem hann var sjálfur í grunnskóla á þessum tíma í sama bæjarfélagi. Þannig hafi brotaþoli talað við vitnið alveg sérstaklega um þetta. Ekki hafi hann talað um hversu oft þeir hittust né um það kynlíf sem þeir áttu utan þess að það hafi verið mjög gróft. Vitnið Helgi G. Garðarsson, geðlæknir á barna og unglingadeild LSH sagði að brotaþoli væri náttúrlega mjög ungur kominn út í áhættuhegðun og fíkniefnaneyslu líka. Eitt af því fyrsta sem hverfi við fíkniefnaneyslu sé dómgreind og mat á réttu og röngu. Það sé erfitt að gera sér grein fyrir því hvort það hafi verið til staðar áður en það sé enginn vafi á því að mati vitnisins eftir að hann hafi byrjað í fíkniefnaneyslu. Þetta sé mjög sláandi. Hann komi sér að einhverju leyti í slíkar aðstæður eins og málið snúist um. Brotaþoli hafi ekki mikla tilfinningalega dýpt þannig að hann skilji tilfinningamerkingu. Upplifi iðrun eða samviskubit eða eitthvað slíkt. Hann sé mjög tilfinningalega grunnur. Það sé bara eins og hann sé að fást við einhverja hluti en ekki persónur. Ungmenni sem verið hafi í fíkniefnaneyslu séu mjög tilfinningalega vanþroska, það taki oft tvö ár fyrir þau að komast út úr afleiðingum neyslunnar. Þetta sé það stuttu eftir að það geti vel verið að það eigi sér að hluta til rætur í þessari neyslu og hluta til kannski í hans vanþroska persónuleika sem vísbendingar séu um allt frá upphafi. Um fjárkúgun gagnvart ákærða sagði vitnið að eitt af því sem hverfi mjög við misnotkun á áfengi og fíkniefnum sé dómgreind og siðferðiskennd hverfi oft á meðan á neyslu stendur og það hverfi oft getan til þess að setja sig í spor annarra. Þarna snúist það bara fyrst og fremst um það að fjármagna hans eigin neyslu. Þá sé hann í raun og veru ekki aflögufær til þess að fara að hugsa um hver staða hans sé. Hann líti bara í sjálfu sér á ákærða eins og hlut sem geti þjónustað eitthvað fyrir hann. Vitnið Óttar Guðmundsson, geðlæknir kvað ákærða fyrst hafa komið til sín í apríl 2011, en vitnið hafi ekki talið saman hversu oft hann hafi komið en ætlaði að það væri í ein tuttugu skipti. Vitnið kvaðst ekki telja að ákærði sé haldinn barnagirnd og ekkert hafi komið fram í þeirra viðtölum annað en það að hann hafi talið drenginn mun eldri heldur en hann í raun var. Ákærði hafi verið í miklu áfalli, mjög kvíðinn, mjög þunglyndur, örvinglaður enda öll hans tilvera hrunin til grunna. Hann hafi verið fullur af samviskubiti og sektarkennd yfir þessum skaða sem hann hefði valdið, sérstaklega fjölskyldu sinni. Hann kvaðst ekki telja að ákærði sé hættulegur eða að hann sé líklegur til að leiðast út í eitthvað svona í framtíðinni. Hann hafi hætt að drekka og vitnið ráðlagt honum að koma fram með sína kynhneigð og hætta þessum feluleik og það myndi breyta mjög miklu fyrir hann. Síðan hafi hann ráðlagt honum að stunda öll þessi sjálfshjálparsamtök, sérstaklega AA og SLAA, Sex and Love AddictsAnonymous. Síðan að fara að byggja upp sína tilveru aftur og það hafi hann gert, farið í skóla og því um líkt. Hann hafi stundað þessi samtök mjög vel og komið reglulega til vitnisins þannig að ákærði sé gjörbreyttur maður í dag miðað við það sem var þegar vitnið sá hann fyrst. Vitnið Jónas H. Ottósson, lögreglumaður, hann sagði frá því að hann hefði tekið við rannsókn þessa þáttar vegna framburðar brotaþola í öðru máli þar sem þetta mál hefði komið upp. Hann hafi handtekið ákærða, tekið af honum skýrslu og lagt hald á tölvu hans. Engin gögn hefðu fundist í tölvu ákærða hvorki á heimili né vinnustað. Ákærði hefði þverneitað að hafa átt endaþarmsmök við brotaþola. Loks kom vitnið Viðar Stefánsson lögreglufulltrúi fyrir dóminn og staðfesti gögn þau sem frá honum stafa í málinu en ekki þykir þörf á að rekja framburð hans hér. NIÐURSTAÐA Ákærða er í I. kafla ákæru gefið að sök kynferðisbrot gegn brotaþola, sem fæddur er [...] 1996, með því að hafa í janúarmánuði 2011 í tvö aðgreind skipti haft kynferðismök við brotaþola, sem þá var fjórtán ára, án þess að gæta nægjanlegrar varúðar um aldur piltsins, með því að hafa í bæði skiptin látið piltinn fróa sér og sjúga á sér kynfærin og auk þess í annað af framangreindum skiptum haft við hann endaþarmsmök. Ákærði hefur játað að hafa átt kynferðismök við brotaþola en neitar að hafa haft við hann mök um endaþarm. Hefur sú neitun hans verið stöðug og hann ekki hvarflað frá henni við rannsókn lögreglu né heldur er hann gaf skýrslu um atvik málsins hér fyrir dómi. Gegn eindreginni neitun ákærða í þessu efni og þegar litið er til þess að brotaþoli var ekki viss um hvar í bílnum þau hefðu átt sér stað þykir ekki vera komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi haft endaþarmsmök við brotaþola. Brotaþoli gaf skýrslu um atvik í Barnahúsi hinn 4. apríl 2011 og einnig fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Frásögn brotaþola um að ákærði hafi látið hann sjúga á sér kynfærin í tvö skipti í janúarmánuði 2011 og ákærða ber í meginatriðum saman og með því að fyrir liggur hiklaus játning ákærða á broti sínu þykir fram komin fullkomin sönnun um að hann hafi gerst sekur um brot þau gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sbr. 10. og 11. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007 sem honum eru gefin að sök í I. kafla ákæru utan þess sem að framan segir um endaþarmsmök. Eins og áður hefur verið rakið kvaðst ákærði fyrir dómi hafa, áður en framangreint kynferðisbrot gagnvart brotaþola átti sér stað sér stað, verið búinn að gera sér grein fyrir því að brotaþoli væri líklega undir 18 ára aldri. Hann hafi vitað að brotaþoli væri ekki í framhaldsskóla enda kenndi ákærði í eina framhaldsskólanum á [...] og brotaþoli verið búinn að segja sér að hann væri búsettur á [...]. Aðspurður um aldur brotaþola sagði ákærði fyrir dómi að hann hefði verið búinn að vera framhaldsskólakennari í yfir 30 ár. Þegar krakkar kæmu í framhaldsskólann gætu sumir, miðað við útlit, verið 12 ára en aðrir 20 ára. Gífurlegur þroskamunur væri á einstaklingum á þessu aldursskeiði og ekki nokkur leið að segja til um hvað einstaklingur væri gamall miðað við útlit. Í skýrslu hjá lögreglu 6. apríl 2010 sagði ákærði að hann hefði „verið með það í huga að þetta væri strákur sem væri líklega 16 ára eða svo, væri sem sagt í efsta bekk grunnskóla“. Með hliðsjón af þessari reynslu ákærða sem hefði átt að verða til þess að hann gætti fyllstu varkárni hvað aldur brotaþola áhrærir verður á það fallist með ákæruvaldinu að ákærði hafi sýnt af sér gáleysi um aldur brotaþola sbr. 204. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Enda þótt fram komi í málinu að ákærði greiddi brotaþola lægri fjárhæð en þá er greinir í ákæru er sannað að ákærði greiddi brotaþola, sem hann vissi að var var undir 18 ára aldri, fyrir vændi barns og gerðist með þeirri hegðan sinni sekur um brot á 2. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 13. gr. laga nr. 61/2007 og 2. gr. laga nr. 54/2009, svo sem hann er ákærður fyrir í II. kafla ákæru. Ákærði hefur ekki verið sakfelldur áður fyrir brot á refsilögum. Brotaþoli er óharðnaður unglingur sem verið hafði í neyslu fíkniefna og þrátt fyrir að hann hafi leitað leiða til að fjármagna fíkniefnaneyslu sína með þeim hætti sem fram kemur í máli þessu verður ekki fram hjá því litið að hann var einungis 14 ára gamall er atvik málsins urðu og sjálfsvirðing hans og sjálfsvitund skert vegna lífernis hans. Ákærði var á sextugasta aldursári er hann framdi brot sín og var í yfirburðaaðstöðu gagnvart brotaþola vegna aldursmunar og reynslu. Þykir hann hafa brotið gróflega gagnvart brotaþola. Tilraunir brotaþola til þess að hafa af ákærða fé eftir að hann hafði brotið gegn drengnum þykja ekki fela í sér neinar málsbætur. Þá er til þess að taka að ákvæði þau sem ákærði er sakfelldur fyrir hér eru beinlínis til þess ætluð að vernda börn fyrir misnotkun af því tagi sem hér átti sér stað og hegðan brotaþola í aðdraganda samskipta þeirra dregur ekki úr sök ákærða eða telst honum til málsbóta. Refsing hans, sem ákvarðast með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, þykir hæfilega ákveðin fangelsi í átján mánuði. Enda þótt ákærði hafi játað brot sín greiðlega frá upphafi rannsóknar og tekist á við áfengisvanda sinn og lagt sig fram um að leita lausna á vanda sínum, þykja ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans þegar litið er til eðlis brota þeirra sem hann er sakfelldur fyrir. Réttargæslumaður hefur krafist miskabóta að fjárhæð 1.600.000 krónur, auk vaxta. Er vísað til þess að brotaþoli hafi orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu ákærða. Hafi verknaðurinn leitt til verulegs tjóns fyrir brotaþola. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með vísan til niðurstöðu um sakfellingu fyrir kynferðisbrot og kaup á vændi er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða í greint sinn hafi valdið brotaþola miska. Á hann rétt á skaðabótum vegna háttsemi ákærða á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins og dómvenju á réttarsviðinu þykja bætur þessar hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Fjárhæð dæmdra skaðabóta ber vexti eins og í dómsorði greinir. Loks verður ákærða með vísan til 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 gert að greiða sakarkostnað, samkvæmt yfirliti ákæruvalds, en málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola samkvæmt ákvörðun dómsins. Þær greiðslur þykja hæfilega ákveðnar að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem greinir í dómsorði. Jafnframt verður ákærða gert að greiða ferðakostnað verjandans. Allan V. Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Sigurði G. Gíslasyni og Þórði S. Gunnarssyni héraðsdómurum. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í átján mánuði. Ákærði greiði B v/A miskabætur að fjárhæð 600.000 krónur ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. apríl 2011 til 4. október 2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Ásgeirs Jónssonar, hrl. 637.129 krónur, og ferðakostnað verjandans, 19.625 krónur. Þá greiði ákærði þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., að fjárhæð 432.915 krónur. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt yfirliti sækjanda að fjárhæð 20.000 krónur.
|
Mál nr. 456/2003
|
Kærumál Farbann
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. nóvember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 25. nóvember 2003, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Austur-Héraði, Norður-Héraði, Fellahreppi og Fljótsdalshreppi, allt til föstudagsins 28. nóvember 2003 kl. 15.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að honum verði bönnuð för frá Íslandi. Þá krefst hann málsvarnarlauna fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 569/2012
|
Kröfuréttur Ábyrgð Leigusamningur Aðilaskipti Hlutafélag Einkahlutafélag
|
LÍ hf. gekkst á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar í ábyrgð gagnvart F hf. vegna leigusamnings þess við ÁF ehf. um verslunarhúsnæði. Í málinu krafðist R VII ehf. greiðslu á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar úr hendi L hf. sem komið hafði í stað LÍ hf. Byggði R VII ehf. á því að það hefði öðlast rétt ábyrgðarþega við skiptingu félaga í samræmi við 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 107. gr. a. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. L hf. taldi reglur Alþjóðaverslunarráðsins um bankaábyrgð, sem vísað væri til í skilmálum ábyrgðaryfirlýsingarinnar, koma í veg fyrir að R VII ehf. gæti krafist greiðslu úr hendi L hf. þar sem ábyrgðin gengi ekki á milli aðila, hvorki með framsali né öðrum hætti. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að með skiptingu félaga hafi aðild að leigusamningnum færst frá F hf. til R VII ehf. Þá var talið að skýra yrði ákvæði fyrrnefndra reglna á þann hátt að ábyrgðarþegi fyrirgerði því aðeins rétti sínum sem kröfuhafi gagnvart ábyrgðarveitanda að hann framseldi kröfuna til annars aðila, en ekki ef aðilaskipti yrðu að henni með þeim hætti sem um ræddi í málinu. Var því ábyrgð L hf. ekki talin hafa fallið niður þótt aðild að leigusamningunum hafi færst frá F hf. til R VII hf. á grundvelli laga nr. 2/1995 og 138/1994. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðsluskyldu L hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram gaf Landsbanki Íslands hf. út ábyrgðaryfirlýsingu 12. febrúar 2007 þar sem bankinn, að ósk ÁF-Húsa ehf., gekkst í ábyrgð gagnvart Fasteignafélaginu Stoðum hf. fyrir allt að 2.475.000 krónum í samræmi við skilmála samnings milli síðastnefndra félaga um leigu á nánar tilgreindu verslunarhúsnæði í Kringlunni í Reykjavík. Fasteignafélaginu Stoðum hf. var síðar á árinu 2007 skipt upp í tvö félög á grundvelli 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Fljótlega eftir skiptinguna breyttist nafn félagsins í Landic Property hf. og hið nýja útskipta félag, sem í upphafi var nefnt Stoðir fasteignir ehf., breyttist í Landic Ísland ehf. í ársbyrjun 2008. Heiti síðarnefnda félagsins breyttist í Reiti I ehf. í ársbyrjun 2010 og var skömmu síðar skipt upp í tvö félög, Reiti I ehf. og stefnda í þessu máli, á grundvelli 107. gr. a. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Fallist er á með héraðsdómi að aðild að áðurnefndum leigusamningi hafi fyrst færst frá Fasteignafélaginu Stoðum hf. til Landic Ísland ehf., sem síðar varð Reitir I ehf., og loks til stefnda. Hinn 30. desember 2008 sótti ÁF-Hús ehf. um breytingu á fyrrgreindri ábyrgð þannig að Bisón ehf. kæmi í stað félagsins. Var þessi breyting á ábyrgðinni staðfest af áfrýjanda og tekið fram að aðrir skilmálar hennar stæðu óbreyttir. Yfirlýsing þessa efnis var send Landic Property hf. 28. janúar 2009. Skömmu áður hafði áfrýjandi lýst því yfir að hann hafi „tekið yfir eldri ábyrgðir Landsbanka Íslands hf., sem útgefnar voru til Landic Ísland ehf. og tengdra aðila“. Eins og að framan greinir var Fasteignafélagið Stoðir hf. upphaflegur kröfuhafi samkvæmt þeirri ábyrgð sem Landsbanki Íslands hf. tókst á hendur og mál þetta snýst um. Þótt Landic Property hf. hafi verið tilkynnt um breytinguna á ábyrgðinni, er fólst í því einu að Bisón ehf. kom í stað ÁF-Húsa ehf. sem aðalskuldari, verður ekki litið svo á með skírskotun til þess sem áður segir að með því hafi það félag tekið stöðu Fasteignafélagsins Stoða hf. sem kröfuhafi samkvæmt ábyrgðinni. Að þeirri niðurstöðu fenginni stendur eftir að leysa úr þeim ágreiningi aðila hvort ákvæði samræmdra reglna Alþjóðaverslunarráðsins um bankaábyrgð nr. 458, sem vísað var til í ábyrgðaryfirlýsingunni 12. febrúar 2007, komi í veg fyrir að stefndi geti krafist greiðslu úr hendi áfrýjanda á grundvelli ábyrgðarinnar. Eins og slegið er föstu í hinum áfrýjaða dómi giltu þessar reglur um ábyrgð þá sem hér um ræðir. Hefur áfrýjandi til stuðnings sýknukröfu sinni fyrst og fremst vísað til tveggja ákvæða þeirra. Í fyrsta lagi að samkvæmt b. lið 2. gr. reglnanna séu ábyrgðir í eðli sínu sjálfstæðir gerningar, óháðar undirliggjandi samningum eða útboðsskilmálum. Telja verður að ekki verði önnur merking lögð í þetta ákvæði að því er varðar umrædda ábyrgð en að það girði fyrir að áfrýjandi, áður Landsbanki Íslands hf., verði sem ábyrgðarveitandi beinn aðili að leigusamningnum sem vísað er til í yfirlýsingunni 12. febrúar 2007. Í öðru lagi vísar áfrýjandi til 4. gr. reglnanna þar sem segir að réttur ábyrgðarþega til að krefjast greiðslu í samræmi við skilmála ábyrgðarinnar sé „ekki framseljanlegur“ nema það sé tekið fram í ábyrgðinni eða viðauka við hana. Samkvæmt 27. gr. reglnanna skulu gilda um ábyrgðina lög þess staðar þar sem ábyrgðarveitandinn stundar viðskipti, en af því leiðir að leysa ber úr ágreiningi aðila eftir íslenskum lögum. Sú meginregla gildir í kröfurétti um ábyrgðir að krafa verður framseld með þeirri ábyrgð sem henni fylgir. Þótt ábyrgðarveitanda sé heimilt að binda skuldbindingu sína skilyrðum verður í ljósi fyrrgreindrar meginreglu að túlka slík skilyrði fremur þröngt en rúmt. Samkvæmt því ber að túlka 4. gr. reglnanna á þann veg að ábyrgðarþegi fyrirgeri því aðeins rétti sínum sem kröfuhafi gagnvart ábyrgðarveitanda að hann framselji kröfuna til annars aðila, en ekki ef aðilaskipti verða að henni með þeim hætti sem um ræðir í málinu. Af þeim sökum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að ábyrgð áfrýjanda hafi ekki fallið niður þótt aðild að leigusamningnum hafi færst frá Fasteignafélaginu Stoðum hf. til stefnda með skiptum á því félagi og síðar Reitum I ehf. á grundvelli laga nr. 2/1995 og nr. 138/1994. Verður héraðsdómur því staðfestur, að undanskildu ákvæði hans um málskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Eins og atvikum er háttað er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 166. gr. þeirra laga. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði stefnda, Reitum VII ehf., 2.475.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2011 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 8. júní 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 15. maí sl., er höfðað 24. júní 2011. Stefnandi er Reitir VII ehf., Kringlunni 4-12, Reykjavík. Stefndi er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.475.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, frá 12. febrúar 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að öllum dómkröfum stefnanda verði hafnað og honum verði dæmdur málskostnaður ásamt virðisaukaskatti. I Í samræmi við lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., sem samþykkt voru á Alþingi 6. október 2008, var stefndi stofnaður 9. október 2008. Fólu lögin meðal annars í sér breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og voru Fjármálaeftirlitinu meðal annars fengnar heimildir til að grípa til sérstakra ráðstafana vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Þann 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun á grundvelli 100. gr. a laga um fjármálafyrirtæki að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf. og víkja félagsstjórn í heild sinni frá störfum. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9. október 2008, var Nýi Landsbanki Íslands hf., nú Landsbankinn hf. (áður NBI hf.), stefndi í máli þessu, stofnaður. II Stefnandi byggir kröfu sína um greiðslu bankaábyrgðar á því að stefnda beri að bæta honum upp gjaldfallna og ógreidda leigu að fjárhæð 2.475.000 krónur í samræmi við hreyfingalista frá stefnanda og ábyrgðaryfirlýsingu, dags. 28. janúar 2009. Stefnandi kveðst vísa því til stuðnings til meginreglunnar um efndir samninga og samningsskyldna (pacta sunt servanda) og reglna kröfuréttar um viðurkenningu skuldara á greiðsluskyldu sinni. Þá vísi hann til 39. og 40. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 sem geri strangar kröfur til þess að bankaábyrgð eða aðrar tryggingar séu til þess fallnar að tryggja réttarstöðu leigusala fari svo að til vanefnda komi. III Stefndi vísar til þess að skilmálar ábyrgðaryfirlýsingar nr. GI00004798 (sem áður hafi haft númerið GI0100002011) vísi til reglna 458, sem kveði á um að þær skuli gilda um meðferð ábyrgðarinnar. Í b-lið 2. gr. reglna 458 komi fram að ábyrgð sem byggist á reglunum skuli standa sjálfstæð, ótengd þeim samningum sem hún sé til tryggingar. Á grundvelli þess verði ekki séð að ábyrgðaryfirlýsingin fylgi sjálfkrafa leigusamningi þeim sem henni hafi verið ætlað að tryggja. Í 4. gr. reglnanna komi fram að annar aðili en sá sem ritaður sé ábyrgðarþegi á ábyrgðina geti ekki krafist greiðslu samkvæmt henni. Þessar tvær reglur séu til þess gerðar að tryggja að ábyrgðin standi eins og hún sé árituð og að hún gangi ekki á milli aðila, hvorki með framsali né öðrum hætti. Reglur 458 séu gerðar til þess að skapa skýran grundvöll fyrir ábyrgðir sem færi aðilum þeim sem að henni komi staðfestu um vettvang þar sem fyrir fram umsamdar reglur gildi. Reglurnar séu notaðar í viðskiptum banka og annarra fyrirtækja, hér á landi sem og erlendis. Staðhæfingu stefnanda um að þær séu óskýrar og óaðgengilegar sé hafnað enda sé löng og farsæl hefð fyrir beitingu þeirra. Til stuðnings þess megi geta að fjölmörg fjármálafyrirtæki og samtök víða um heim hafi komið að þeirri vinnu sem standi að baki þeim og hafi þær nýlega verið gefnar út að nýju. Einnig sé þeirri staðhæfingu stefnanda, að ákvæði sem vísi til þess að ábyrgðaryfirlýsingin standi algerlega sjálfstæð varði einungis túlkun á efni ábyrgðarinnar, hafnað. Í ábyrgðaryfirlýsingu þeirri sem deilt sé um í málinu komi fram með skýrum hætti að um hana gildi reglur 458. Það sé í samræmi við meginreglu fjármunaréttar um samningsfrelsi sem feli í sér að menn hafi forræði á því hvers efnis samningur sem þeir gera sé, hvernig þeir ráðstafi réttindum sínum og undir hvaða skuldbindingar þeir gangist. Stefndi hafni fullyrðingum stefnanda um að því sé haldið fram af hálfu stefnda að reglur 458 séu í andstöðu við 133. gr. hlutafélagalaga og 107 gr. a einkahlutafélagalaga. Fyrir liggi að heimilt sé að semja um skilmála viðskipta á milli aðila, enda brjóti þeir ekki gegn lögum. Því sé ekki til að dreifa í þessu máli, heldur sé samningurinn um að ábyrgðin sé sérstaks eðlis, að því leyti að réttindi ábyrgðarþega geti ekki með nokkrum hætti gengið á milli aðila. Ástæða þess að stuðst sé við þá reglu sé sú að aldrei megi vera óljóst hver ábyrgðarþeginn sé. Í þessu máli hafi leigusamningurinn að baki ábyrgðinni verið færður frá Fasteignafélaginu Stoðum hf. til Stoða fasteigna ehf. sem svo hafi fengið nöfnin Landic Ísland ehf. og síðar Reitir I ehf. Frá Reitum I ehf. hafi samningurinn svo færst til félagsins Reita VII ehf. Forsvarsmenn Fasteignafélagsins Stoða hf. hafi samþykkt að gangast undir skilmála ábyrgðaryfirlýsingarinnar af fúsum og frjálsum vilja og samþykkt þar með að óheimilt væri að skipta um ábyrgðarþega án samþykkis útgefanda. Ljóst sé af samskiptum stefnda við forsvarsmenn félaganna, sem hér hafi verið nefnd, að vegna tíðra skiptinga og eignafærslu á milli félaga hafi forsvarsmenn félaganna sjálfir ekki alltaf haft yfirsýn yfir hvaða félag hafi átt leigusamninginn. Sem dæmi um það megi benda á samskipti stefnda við forsvarsmenn Reita I ehf. sem hafi krafist greiðslu á ábyrgðinni, þrátt fyrir að því sé nú haldið fram að leigusamningurinn hafi verið fluttur yfir í Reiti VII ehf. Þegar ábyrgðaryfirlýsingunni hafi verið breytt hafi það verið fyrir tilstuðlan Landic Property hf., þess félags sem ekki hafi verið leigusali fasteignarinnar eftir skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf. Þá hafi Stoðir fasteignir ehf. verið leigusali fasteignarinnar samkvæmt skilningi stefnda. Af þessu megi dæma að ekki sé að ástæðulausu að stefndi hafi sett sem skilyrði að reglur 458 skyldu gilda um ábyrgðina, til þess að ljóst væri hver ætti rétt ábyrgðarþega. Í skiptingaráætlun Fasteignafélagsins Stoða hf., dagsettri 1. júlí 2007, komi fram að fasteignir félagsins séu færðar yfir í nýtt félag, Stoðir fasteignir ehf., ásamt leigusamningum fylgjandi þeim. Skiptingaráætlunin beri ekki með sér að til hafi staðið að skipta um ábyrgðarþega á ábyrgðaryfirlýsingum þeim sem hafi staðið til tryggingar leigusamningunum, enda séu þær ekki tilgreindar í skiptingaráætlun félagsins. Skiptingaráætlun félagsins Reita I ehf. beri með sér að ákveðnar fasteignir skuli færðar úr félaginu yfir í félagið Reiti VII ehf. Aðrar eignir séu ekki tilgreindar, hvorki leigusamningar né annað. Einungis sé kveðið almennt á um að aðrar eignir skuli fluttar yfir í Reiti VII ehf. Í 2. mgr. 107. gr. a., sbr. 95. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, komi fram að við skiptingu félags skuli liggja fyrir skiptingaráætlun þar sem fram komi nákvæm lýsing á eignum og skuldum sem yfirfæra eigi. Þessu skilyrði hafi ekki verið fullnægt og verði ekki séð að leigusamningar Reita I ehf. hafi runnið yfir til Reita VII ehf. við skiptinguna. Skiptingaráætlun Reita I ehf. sé því óskýrari en Fasteignafélagsins Stoða hf. að þessu leyti og uppfylli ekki framangreind lagaákvæði. Stefndi hafni því að Stoðir fasteignir ehf. hafi eftir skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf. þann 1. júlí 2007 öðlast réttindi ábyrgðarþega samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Ekki hafi verið óskað eftir því að ábyrgðinni yrði breytt á þann veg að Stoðir fasteignir ehf. yrði skráð sem ábyrgðarhafi þegar leigusamningurinn hafi runnið til félagsins við skiptinguna. Af þeim sökum hafi ábyrgðin staðið óbreytt eftir skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf. Þegar ósk um breytingu hafi borist stefnda hafi þess verið krafist að umsækjandi yrði Bisón ehf. og Landic Property hf. ábyrgðarþegi. Stefndi hafi orðið við þeirri ósk og hafi ábyrgðin staðið óbreytt síðan. Stefndi hafi því réttilega hafnað kröfu Reita I ehf. um greiðslu ábyrgðarinnar, enda sé félagið Reitir I ehf. ekki ábyrgðarþegi samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Sú synjun hafi í fyrsta lagi verið byggð á þeirri staðreynd að ekki hafi verið farið fram á nafnabreytingu ábyrgðarþega við skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf., þann 28. september 2007, þegar leigusamningurinn hafi verið færður yfir í Stoðir fasteignir ehf. (nú Reiti I ehf.) og í öðru lagi á grundvelli þess að ábyrgðinni hafi verið breytt að beiðni Landic Property hf. eftir skiptingu félagsins. Stefndi hafi orðið við þeirri beiðni, enda um sama ábyrgðarþega að ræða og fyrir skiptingu félagsins, þ.e. félag með sömu kennitölu. Stefndi hafi ekki verið upplýstur um að annar aðili væri orðinn leigusali fasteignarinnar. Hefði hann ekki orðið við beiðni um að breyta ábyrgðaryfirlýsingunni ef hann hefði haft þær upplýsingar. Stefndi hefði gert kröfu um að ábyrgðarþega samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni yrði einnig breytt. Af sömu ástæðum verði ekki fallist á að stefnandi hafi öðlast réttindi ábyrgðarþega þegar Reitum I ehf. hafi verið skipt 30. apríl 2010. Aðallega sé það vegna þess að Reitir I ehf. hafi aldrei haft rétt ábyrgðarþega, þar sem ekki hafi verið farið fram á nafnabreytingu á ábyrgðaryfirlýsingunni við skiptinguna, enda sé það nauðsynlegt þar sem hún standi sjálfstæð utan við aðra samninga sem að baki henni kunni að hvíla, sbr. 2. og 4. gr. reglna 458. Ábyrgðarinnar hafi auk þess hvorki verið getið í skiptingaráætlun Fasteignafélagsins Stoða hf. né í skiptingaráætlun Reita I ehf. Ekki verði lesið úr orðalagi skiptingaráætlunarinnar að ábyrgðir ættu að flytjast inn í ný félög og þess ekki getið að nafnabreyting færi fram á þeim. Ekkert samráð hafi verið haft við stefnda við skiptin, sem hefði án mikillar fyrirhafnar getað breytt ábyrgðum sem hafi verið fyrir hendi til tryggingar þeim samningum sem færa hafi átt til nýs félags. Forsvarsmenn félags sem ráðist í skipti þess á grundvelli 2. mgr. 107. gr. a, laga nr. 138/1994 beri ábyrgð á því að skipti séu í samræmi við skilmála þeirra samninga sem félagið sé aðili að. Stefnanda og Reitum I ehf. hafi láðst að gera það í þessu tilviki. Stefndi árétti að stefnandi hafi aldrei lagt fram kröfu um greiðslu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni. Í skilmálum ábyrgðarinnar komi skýrt fram að skilyrði fyrir greiðslu sé móttaka bankans á skriflegri kröfu frá ábyrgðarþega um greiðslu. Stefnda hafi ekki borist slík krafa í nafni stefnanda. Stefndi hafni því að hægt sé að líta á bréfaskrif lögfræðings Reita I ehf., þar sem hann geri kröfu til stefnda um greiðslu í nafni Reita I ehf., sem lögmæta kröfu í nafni Reita VII ehf., sem sé önnur lögpersóna. Í kröfu Reita I ehf. um virkjun bankaábyrgðar, dagsettri 2. febrúar 2011, sem lögfræðingur Reita I ehf. riti stefnda sé því lýst þegar félagið Reitir I ehf. hafi orðið til við skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf. Þar sé því reyndar ranglega haldið fram að Reitir I ehf. hafi orðið til við skiptingu Landic Property hf. sem sé í raun nafn þess félags sem hafi haldið kennitölu upprunalega félagsins og sé ritað á ábyrgðaryfirlýsinguna. Í svarbréfum stefnda sé fjallað um Reiti I ehf. í samhengi við skiptingu Fasteignafélagsins Stoða hf. og tilkomu þess félags. Það sama megi sjá á svari forsvarsmanna Reita I ehf. Í öllum þessum samskiptum sé aldrei fjallað um Reiti VII ehf. og hafi stefnda verið ókunnugt um að eignir Reita I ehf. hafi verið færðar yfir í nýtt félag á þessum tíma. Svo virðist sem þeim sem hafi ritað bréfin fyrir hönd Reita I ehf. hafi einnig verið það ókunnugt. Fjármálafyrirtæki hér á landi sem og erlendis hafi stuðst við reglur 458 til þess að skapa skýran vettvang fyrir alla sem að útgáfu ábyrgðaryfirlýsingar komi, þar sem réttarstaða aðila sé skilgreind fyrir fram. Tilgangur reglna 458 sé meðal annars að fyrirbyggja að útgefandi ábyrgðaryfirlýsingar greiði röngum aðila. Erfitt geti verið fyrir útgefanda ábyrgðaryfirlýsingar að hafa yfirsýn yfir félagafléttur sem forsvarsmenn félaga setji upp og gera sér grein fyrir því hver sé réttur ábyrgðarþegi. Stefnda þyki ótrúverðugt að stefnandi þekki ekki efni reglna 458, þar sem reglunum sé beitt í viðskiptum um allan heim, í ljósi umfangs og tegundar viðskipta stefnanda. Einnig sé fullyrðingum stefnanda, um að reglur 458 séu óskýrar og óaðgengilegar, hafnað. Ef stefndi myndi greiða röngum aðila á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar gæti réttur aðili gert kröfu á hendur stefnda um að fá einnig greitt samkvæmt ábyrgðinni. Reglur 458 komi í veg fyrir að útgefandi ábyrgðaryfirlýsingar þurfi að leggjast í rannsóknir á því hver sé réttur ábyrgðarþegi í hvert skipti, því skráður ábyrgðarþegi sé sá eini sem geti gert kröfu um greiðslu. Stefnandi haldi því fram í stefnu að 39. og 40. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 geri strangar kröfur til þess að bankaábyrgð sé til þess fallin að tryggja réttarstöðu leigusala fari svo að til vanefnda komi. Þessari málsástæðu hafni stefndi enda komi einungis fram í nefndum lagagreinum að leigusali geti krafist ábyrgðar af hendi leigutaka og síðan sé getið um í hvaða formi þær geti verið. Í 5. mgr. 40. gr. húsaleigulaga komi fram að leigusali skuli gæta þess, að því marki sem eðlilegt og sanngjarnt megi teljast, að gera ábyrgðaraðilum viðvart um vanefndir og önnur þau atvik sem varðað geti hagsmuni þeirra og ábyrgð. Stefnandi hafi ekki uppfyllt ákvæði þessarar lagagreinar í viðskiptum sínum við stefnda þar sem hann hafi ekki tilkynnt stefnda um þær breytingar sem gerðar hafi verið með skiptingaráætlununum. Þá hafi hann ekki tilkynnt stefnda að vanskil hafi verið á greiðslu leigusamningsins. Stefnandi veki athygli á því í stefnu að stefndi hafi greitt Stoðum fasteignum ehf. (nú Reitum I ehf.) á grundvelli ábyrgðaryfirlýsinga útgefinna á nafn Fasteignafélagsins Stoða hf. eftir skiptingu félagsins. Stefndi bendi á að Landsbanki Íslands hf., en ekki stefndi, hafi verið útgefandi þeirra ábyrgðaryfirlýsinga, og séu aðferðir hans við greiðslu ábyrgða stefnda óviðkomandi og skapi ekki fordæmi né venju gagnvart honum. Auk þess hafi skilmálar þeirra ábyrgðaryfirlýsinga verið aðrir, þ.e. Landsbanki Íslands hf. í þeim tilvikum hafi ekki stuðst við reglur 458 við útgáfu ábyrgðaryfirlýsinganna. Um lagarök vísi stefndi til meginreglna samningaréttar um að samningar skuli standa og um samningsfrelsi. Vísað sé til samræmdra reglna Alþjóða viðskiptaráðsins nr. 458 um útgáfu á ábyrgðum. Einnig sé vísað til hlutafélagalaga nr. 2/1995 og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sérstaklega 2. mgr. 107. gr. a. og 95. gr. Einnig sé vísað til 39. og 40. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Krafa stefnda um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. IV Stefnandi krefst í máli þessu greiðslu úr hendi stefnda á grundvelli bankaábyrgðar sem gefin var út til tryggingar greiðslum samkvæmt leigusamningi um verslunarhúsnæði í Kringlunni 4-12. Ágreiningur málsins lýtur að því að hvort stefnandi sé réttur ábyrgðarþegi. Stefnandi byggir á því að hann hafi öðlast rétt ábyrgðarþega með skiptingu hlutafélaga í samræmi við 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 107. gr. a laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Upphaflegur ábyrgðarþegi var Fasteignafélagið Stoðir hf. sem síðar fékk heitið Landic Property hf. Fasteignafélaginu Stoðum hf. var skipt upp í tvö félög með skiptingaráætlun 27. september 2007. Útskipt félag við skiptinguna fékk heitið Stoðir fasteignir ehf. Í 1. gr. skiptingaráætlunarinnar kemur fram að við skiptinguna taki Stoðir fasteignir ehf. við eignarhaldi allra þeirra fasteigna og fasteignahluta sem fram komi í eignalista í viðauka. Í fylgigögnum kemur fram að félagið Stoðir fasteignir ehf. yfirtaki allar fasteignir Fasteignafélagsins Stoða hf. Þá kemur fram í skiptingaráætluninni að Stoðir fasteignir ehf. taki við öllum þeim réttindum og skyldum er þessum eignum fylgi. Í því felist meðal annars að félagið taki yfir alla þá leigusamninga sem fylgi fasteignunum og beri þær skyldur og réttindi sem í þeim felist. Stoðir fasteignir ehf. fékk síðar nafnið Landic Ísland ehf. og enn síðar Reitir I ehf. Félaginu var skipt upp með skiptingaráætlun 30. apríl 2010. Útskipt félag fékk nafnið Reitir VII ehf. og er það stefnandi málsins. Í skiptingaráætluninni kemur fram að stefnandi yfirtaki eignir sem þar eru upp taldar, meðal annars fasteign þá sem til umfjöllunar er í málinu, að Kringlunni 4-12, með öllum þeim skuldbindingum sem þeim fylgi, ásamt skuldum. Þá kemur fram að stefnandi taki við öllum tekjum og greiði öll gjöld vegna þeirra eigna sem félagið taki við. Með framangreindum skiptingaráætlunum færðist samningur um húsaleigu fasteignarinnar að Kringlunni 4-12 fyrst til Stoða fasteigna ehf., sem síðar varð Landic Ísland ehf. og enn síðar Reitir I ehf., og því næst til stefnanda. Stefndi hafnar því að stefnandi hafi öðlast rétt ábyrgðarþega með framangreindum skiptingaráætlunum. Byggir hann það einkum á því að stefnandi sé ekki skráður ábyrgðarþegi á ábyrgðaryfirlýsingunni, en annar aðili en þar sé skráður geti ekki krafist greiðslu samkvæmt henni. Í umræddri ábyrgðaryfirlýsingu kemur fram að ábyrgðin falli undir samræmdar vinnureglur Alþjóða verslunarráðsins nr. 458. Fallist verður á með stefnda að framangreindar reglur gildi um ábyrgðaryfirlýsinguna. Í 4. gr. reglnanna kemur fram að réttur ábyrgðarþega til að krefjast greiðslu í samræmi við skilmála ábyrgðarinnar sé ekki framseljanlegur, nema það sé sérstaklega tekið fram í ábyrgðinni eða viðauka við hana. Stefndi hefur ekki haldið því fram að um framsal á rétti ábyrgðarþega hafi verið að ræða, en telur að framangreint ákvæði komi í veg fyrir að réttindi ábyrgðarþega geti gengið á milli aðila með nokkrum hætti. Í 133. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 107. gr. a laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög kemur fram að hluthafafundur geti, með þeim fjölda atkvæða sem krafist sé til breytinga á samþykktum félags, tekið ákvörðun um skiptingu félags. Við skiptinguna taka fleiri en eitt hlutafélag eða einkahlutafélag við öllum eignum og skuldum gegn endurgjaldi til hluthafa félagsins sem skipt er. Samkvæmt ákvæðunum getur viðtaka eigna og skulda farið fram án samþykkis lánardrottna. Verður því ekki talið að samþykki stefnda hafi þurft til þess að nýr aðili öðlist rétt ábyrgðarþega með skiptingu félaga á grundvelli þessara lagagreina. Ekki verður heldur talin þörf á því að tilgreina ábyrgðaryfirlýsingarnar sérstaklega í skiptingaráætlunum félaganna þar sem fram kemur að viðkomandi fasteign sé yfirtekin ásamt öllum þeim skuldbindingum sem fylgi. Þykir felast í því að tryggingaréttindi þau sem eignunum fylgja færist með við tilfærslu eignanna. Er enda ljóst að Landic Property hf., upphaflegur ábyrgðarþegi, sem áður hét Fasteignafélagið Stoðir hf., getur ekki gert kröfu á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingarinnar þar sem það á ekki lengur rétt til leigunnar samkvæmt leigusamningnum. Getur ákvæði 4. gr. reglna Alþjóða verslunarráðsins nr. 458 ekki vikið framangreindum lagaákvæðum til hliðar. Þá verður ekki séð að ákvæðið beri það með sér að því sé ætlað að koma í veg fyrir að réttindi geti gengið á milli aðila með skiptingu félaga, en einungis kemur fram að réttur ábyrgðarþega sé ekki framseljanlegur eða „assignable“ á ensku. Þó að ákvæði 2. gr. b) í reglunum, um að ábyrgðir séu í eðli sínu sjálfstæðir gerningar, óháðar undirliggjandi samningum eða útboðsskilmálum, sé ætlað að koma í veg fyrir að samningum sé breytt án samþykkis ábyrgðaraðila, verður það ekki talið hafa áhrif á breyttan ábyrgðarþega vegna skiptingar félags. Stefndi hefur vísað til þess að þegar breyting hafi verið gerð á ábyrgðaryfirlýsingunni 28. janúar 2009, á þann hátt að umsækjandi ábyrgðarinnar varð Bisón ehf., hafi þess verið krafist að Landic Property hf. yrði ábyrgðarþegi. Á umsókn um breytingu ábyrgðarinnar kemur fram að ábyrgðin sé vegna Fasteignafélagsins Stoða hf. Umsóknin stafar þó ekki frá því félagi, heldur er það ÁF-Hús ehf. sem sækir um breytinguna og Bisón ehf. sem samþykkir hana. Er þessi málsástæða stefnda því haldlaus. Tilkynning um vanskil leigutaka og krafa um greiðslu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni var send stefnda í nafni Reita I ehf., en ekki stefnanda. Vegna þessa byggir stefndi á að hann hafi aldrei verið krafinn um greiðslu kröfunnar. Telja verður að þrátt fyrir að tilkynning um vanskil leigutaka hafi verið send í röngu nafni hafi stefndi, eigi síðar en með stefnu í máli þessu, fengið skriflega kröfu stefnanda um greiðslu, ásamt yfirlýsingu um vanskil. Er ákvæði ábyrgðaryfirlýsingarinnar um tilkynningu til stefnda því uppfyllt. Samkvæmt framangreindu, og með því að fjárhæð kröfu og vaxtakröfu hefur ekki verið mótmælt, verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Reitum VII ehf., 2.475.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2011 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 136/2016
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Sönnunarfærsla Lánssamningur Gengistrygging
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var tveimur beiðnum B hf. um dómkvaðningu matsmanns. Með matsgerðunum hugðist B hf. sýna fram á hvernig staðið hefði verið að efndum skuldbindinga samkvæmt lánssamningi sem félagið hafði gert við LÍ hf. Í málinu krafðist B hf. viðurkenningar á því að umrætt lán hefði verið í íslenskum krónum og gengistryggt með ólögmætum hætti. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómaframkvæmd réttarins hefði því verið slegið föstu að lög stæðu ekki í vegi fyrir því að fjármálafyrirtæki veittu innlendum aðilum lán í erlendum gjaldmiðli, en á hinn bóginn væri óheimilt samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að veita lán í íslenskum krónum með skilmála um gengistryggingu. Þegar leyst hafi verið úr því í einstökum tilvikum hvort um erlent lán hafi verið að ræða, hafi fyrst og fremst verið litið til forms og meginefnis samnings um það og þá einkum hvernig sjálf skuldbindingin væri tilgreind í lánssamningnum, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 551/2011. Væri skuldbindingin tilgreind með fjárhæð í erlendum gjaldmiðli hefði verið lagt til grundvallar að orðalag skuldbindingarinnar nægði eitt og sér til að ráða úrslitum og þyrfti þá hvorki að líta til þess hvernig ráðgert hefði verið í samningi að skyldur aðila skyldu efndar né hvernig efndir þeirra hefðu orðið í raun, sbr. m.a. dóm réttarins í máli nr. 187/2014. Í umræddum lánssamningi voru skuldbindingarnar skýrlega tilgreindar með fjárhæðum í erlendum gjaldmiðlum. Sönnun sem B hf. vildi færa með matsgerðunum um efndir lánssamningsins gat því engu breytt við úrlausn málsins. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Hjördís Hákonardóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 17. febrúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 1. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2016, þar sem hafnað var tveimurbeiðnum sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðumbeðnar dómkvaðningar fari fram. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt gögnum málsins gerði sóknaraðilisamning 28. apríl 2006 við Landsbanka Íslands hf. um „fjölmyntalán til 5 ára aðjafnvirði í neðanskráðum myntum: USD 4.026.966,43 JPY 459.611.065 CHF4.678.395,02 EUR 4.014.700,09 GBP 3.988.476,37“, svo sem sagði í meginmálisamningsins, en fjárhæð lánsins var tilgreind á sama hátt á forsíðu hans. Íhonum var kveðið á um að skuld sóknaraðila bæri svonefnda LIBOR vexti með 1,95%álagi og skyldu þeir greiðast á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. ágúst2006, en höfuðstól skuldarinnar átti að greiða í einu lagi 1. maí 2011. Þá vartekið fram í samningnum að sóknaraðili ætti að „greiða samkvæmt sölugengibankans á gjalddaga“ ef hann stæði skil á greiðslum í íslenskum krónum.Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildarsamkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laganr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf.,víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tókFjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun tiltekinna eigna ogskuldbindinga félagsins til varnaraðila og er ekki ágreiningur um að réttindisamkvæmt framangreindum lánssamningi hafi á þann hátt komist í eigu hans. Einsog málið liggur fyrir Hæstarétti verður ekki annað séð en að sóknaraðili hafibæði fyrir og eftir þessi aðilaskipti að samningnum staðið í skilum á greiðsluvaxta af skuld sinni, en höfuðstól hennar mun hann hafa greitt í einu lagi 29.júlí 2011.Sóknaraðili höfðaði mál þetta gegnvarnaraðila 22. júní 2015 og krefst þess að viðurkennt verði að lán samkvæmtsamningnum frá 28. apríl 2006 hafi verið „bundið ólögmætri gengistryggingu ískilningi 14. gr. sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.“ Varnaraðilikrefst sýknu af þeirri kröfu. Í þinghaldi 10. nóvember 2015 lagði sóknaraðilifram tvær beiðnir um dómkvaðningu matsmanns, annars vegar manns með „þekkingu ábankaviðskiptum, greiðslumiðlun milli landa, uppgjörum í innlendumgreiðslukerfum og raunverulegri framkvæmd hreyfinga í bankaviðskiptum innanbanka og milli banka“ til að gefa svör við fjórum tilgreindum spurningum oghins vegar manns, sem væri sérfróður um bókhald og reikningsskilviðskiptabanka, til að svara tveimur spurningum. Spurningar þessar eru teknarorðrétt upp í hinum kærða úrskurði, en samkvæmt matsbeiðnum sóknaraðila hyggsthann með matsgerðunum afla sönnunar um að erlendur gjaldeyrir hafi í raun ekkiskipt um hendur í viðskiptum á grundvelli lánssamningsins, hvorki við útborgunlánsins né greiðslu vaxta af því og höfuðstóls þess.Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekaðverið slegið föstu að lög standi því ekki í vegi að fjármálafyrirtæki hér álandi veiti innlendum aðila lán í erlendum gjaldmiðli, en óheimilt sé á hinnbóginn samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 að veita lán í íslenskum krónummeð þeim skilmála að höfuðstóll þess taki breytingum í samræmi við gengierlends gjaldmiðils. Þegar leyst hefur verið úr því í einstökum tilvikum hvortum sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðli, sem heimilt er að veita samkvæmtframansögðu, hefur fyrst og fremst verið litið til forms og meginefnis samningsum það og þá einkum hvernig sjálf skuldbindingin er tilgreind í honum, sbr.meðal annars dóm Hæstaréttar 23. nóvember 2011 í máli nr. 551/2011. Séskuldbinding tilgreind með fjárhæð í erlendum gjaldmiðli hefur verið lagt tilgrundvallar að orðalag skuldbindingarinnar nægi eitt og sér til að ráðaúrslitum og þurfi þá hvorki að líta til þess hvernig ráðgert hafi verið ísamningi að skyldur aðilanna yrðu efndar né hvernig efndir þeirra hafi orðið íraun, sbr. meðal annars dóm réttarins 26. mars 2014 í máli nr. 187/2014. Í lánssamningi sóknaraðila við LandsbankaÍslands hf. 28. apríl 2006 var lánið skýrlega tilgreint með fjárhæðum íerlendum gjaldmiðlum. Sönnun sem sóknaraðili vill færa með matsgerðumdómkvaddra manna um hvernig í raun hafi verið staðið að efndum skuldbindinga eftirlánssamningnum getur samkvæmt framansögðu engu breytt við úrlausn málsins. Meðvísan til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin tvö önnur milli sömu aðila umsamkynja ágreining.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Brim hf., greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 4. febrúar 2016.I.Mál þetta, sem tekiðvar til úrskurðar 13. janúar sl., var höfðað með áritun um birtingu stefnu 12.júní sl., af Brimi hf., Bræðraborgarstíg 16, Reykjavík, á hendur Landsbankanumhf., Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnandaeru þær að viðurkennt verði með dómi að lán samkvæmt lánssamningi nr.0106-36-4931, milli stefnda og stefnanda, dagsettum 28. apríl 2006, sé bundiðólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Dómkröfur stefndaeru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar, aukvirðisaukaskatts á málflutningsþóknun, úr hendi stefnanda. Í þinghaldi þann 10.nóvember sl. lagði stefnandi fram tvær beiðnir um dómkvaðningu matsmanna. Stefndi mótmælti dómkvaðningunni. Ágreiningurinn var tekinn til úrskurðar 13.janúar sl. að loknum munnlegum málflutningi.II Málavextireru þeir, að stefnandi og Landsbanki Íslands hf. gerðu með sér lánssamning 28.apríl 2006 um svokallað fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði í eftirgreindummyntum: 4.026.966,43 Bandaríkjadalir, 459.611.065 japönsk jen, 4.678.395,02svissneskir frankar, 4014.700,09 evrur og 3.988.476,37 sterlingspund. Samkvæmt beiðni stefnanda um útgreiðslu lánsinsvar því ráðstafað til uppgreiðslu ýmissa lána.Stefnandi greiddi samninginn síðan að fullu upp 29. júlí 2011, en settijafnframt fyrirvara um lögmæti hans og áskildi sér rétt til að krefja stefndaum það sem ofgreitt hefði verið. Stefnandi heldur þvífram að enginn eðlismunur sé á þeim kröfum sem stofnað hafi verið til ílánsviðskiptum málsaðila og þeim sem dæmdar hafi verið ólögmætar í dómiHæstaréttar í máli nr. 155/2011. Form ogefni samningsins séu þó vissulega í nokkrum atriðum frábrugðin þeim samningisem til umfjöllunar hafi verið í fyrrgreindu hæstaréttarmáli, en eðliskuldbindingarinnar sé hið sama. Þegarsamningurinn sé virtur með hliðsjón af tilurð hans, efni og efndum áaðalskyldum verði að telja að hann feli í sér ólögmætt gengistryggt lán. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið erlendangjaldeyri í hendur í reynd. Erlendurgjaldeyrir hafi hvorki komið inn í bankann né farið út úr honum. Landsbanki Íslands hf. hafi því í reyndstofnað til skuldbindinga í íslenskum krónum með lánveitingunni. Engu breyti hvort heldur útgreiðsla lánsinseða endurgreiðsla þess hafi farið um IG-reikning, höfuðbók 38, frekar enhefðbundna innlánsreikninga, höfuðbók 26.IG-reikningar séu í raun ekki annað en gengistryggðir innlánsreikningarí íslenskum krónum og óumdeilanlegt sé að á IG-reikningum hvíli ekkiraunverulegur erlendur gjaldeyrir. Vísarstefnandi m.a. til þess að Seðlabanki Íslands hafi litið á skuldbindingar áIG-reikningum sem skuldbindingar í íslenskum krónum með gengisviðmiðun. Greiðslur inn og út af IG-reikningum getiekki falið í sér yfirfærslu erlends gjaldeyris milli aðila í reynd. Þetta séu greiðslur í íslenskum krónum, endahluti innlendrar greiðslumiðlunar í innlendu greiðslukerfi. Stefnandi byggir kröfur sínar á því aðlánssamningurinn sé verðtryggður við gengi erlendra mynta og að slíkverðtrygging fari í bága við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr.13. og 14. gr. laganna, eins og dómstólar hafi margsinnis staðfest. Stefndi hefur hafnaðóskum stefnanda um að áðurnefnt lán sem hann tók hjá forvera stefnda verðileiðrétt í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar m.a. í máli nr. 155/2011. Stefndi byggir á því að umþrættur samningurhafi verið um gild lán í erlendum gjaldmiðlum og falli þess vegna utangildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr.13. gr. sömu laga. Stefndi byggir á þvíað lánssamningurinn og framkvæmd lánveitingarinnar beri það með sér að umskuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða og vísar m.a. til dómaframkvæmdarHæstaréttar. Fjármálaeftirlitiðneytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að ráðstafa eignum og skuldumLandsbanka Íslands hf., þar með réttindum og skyldum sem þeim fylgdu, tilstefnda. Hefur stefndi því tekið yfirskyldur Landsbanka Íslands hf. samkvæmt lánssamningnum frá 28. apríl 2006.III Einsog áður greinir lagði stefnandi fram tvær matsbeiðnir í þinghaldi hinn 10.nóvember sl. Í matsbeiðnum stefnanda erannars vegar óskað eftir því að dómkvaddur verði óvilhallur matsmaður meðþekkingu á bankaviðskiptum, greiðslumiðlun milli landa, uppgjörum í innlendumgreiðslukerfum og raunverulegri framkvæmd hreyfinga í bankaviðskiptum innanbanka og milli banka. Tilgang matsinskveður stefnandi vera að staðreyna það hvort raunverulegur gjaldeyrir hafi íreynd skipt um hendur við efndir skuldbindinga samkvæmt umþrættumlánssamningi. Ágreiningslaust sé meðaðilum að þegar lánið var veitt hafi sú aðgerð einvörðungu farið fram innanLandsbanka Íslands hf. hér á landi, sem lánveitanda, og hafi stefndi lagtáherslu á það í málatilbúnaði sínum.Þannig hafi ekki verið send svonefnd SWIFT-skeyti í tilefni aflánveitingunni.Stefnandi kveðstbyggja m.a. á því í stefnu að engar raunverulegar gjaldeyrishreyfingar hafi áttsér stað við ráðstöfun lánsins, enda ekki annar gjaldmiðill vistaður eða gefinnút hér á landi en íslenskar krónur.Ekkert liggi fyrir í málinu sem bendi til annars en að það eitt hafigerst, að á móti kröfueign í formi undirritaðs lánssamnings hafi LandsbankiÍslands hf. fært niður kröfueignir sínar á grundvelli annarra lánssamninga ígreiðslu-, uppgjörs- og/eða bókhaldskerfum sínum hér á landi og að allarmögulegar hreyfingar fjármuna við útborgun hafi verið um eigin reikningbankans. Stefndi hafi hins vegar haldiðþví fram að þegar lánið var greitt út hafi Landsbanki Íslands hf. ráðstafaðraunverulegum erlendum gjaldeyri, sem hafi verið í eigu bankans, til að greiðaniður tilgreind lán stefnanda við bankann.Stefnandi kveður í stefnu að enginn eðlismunur sé á þeim kröfum semstofnað hafi verið til í umdeildum lánsviðskiptum og þeim sem dæmdar hafi veriðólögmætar í dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Ítilefni af framangreindum ágreiningi aðila sé óskað eftir að matsmaður svari eftirgreindummatsspurningum með rökstuddum hætti:„1. Var raunverulegum erlendum gjaldeyri, í eiguLandsbanka Íslands hf., ráðstafað til niðurgreiðslu tilgreindra lána viðútborgun lánsins? Fór raunverulegurerlendur gjaldeyrir um eigin reikninga bankans í þeim tilvikum? 2. Skipti raunverulegur erlendur gjaldeyrir umhendur við greiðslu afborgana og vaxta af láninu með skuldfærslu af IGreikningum stefnanda? 3. Var raunverulegur erlendur gjaldeyrirvistaður eða gefinn út hér á landi, með rafrænum hætti, hjá Landsbanka Íslandshf. eða stefnda, á því tímabili sem málið varðar? 4. Hvaða greiðslu-, uppgjörs- og/eðabókhaldskerfi komu við sögu annars vegar við útgreiðslu lánsins og hins vegarvið greiðslur stefnanda á afborgunum og vöxtum af láninu? Hver annaðist rekstur þeirra og, ef við á, íhvaða gjaldmiðli voru þau starfrækt eða færð?“ Stefnandi lagðieinnig fram beiðni um að dómkvaddur yrði einn hæfur og óvilhallur matsmaður,sérfróður um bókhald og reikningsskil viðskiptabanka, helst löggiltur endurskoðandieða einstaklingur með sambærilega þekkingu. Stefnandi kvaðtilgang með matinu vera þann að sýna fram á þá staðhæfingu sína að þar semaðeins íslenskar krónur séu gefnar út og vistaðar hér á landi í rafrænum kerfumviðskiptabanka hafi raunverulegur gjaldeyrir ekki skipt um hendur viðlánveitinguna. Þetta telji stefndiósannað og haldi því fram í málinu að hann hafi lánað stefnanda erlendangjaldeyri, sem hafi verið í eigu bankans fyrir, og ráðstafað gjaldeyrinum meðraunverulegum greiðslum inn á framangreind lán. Í tilefni af þessumágreiningi málsaðila sé óskað að matsmaður svari með rökstuddum hættieftirgreindum spurningum: „1. Hvernig voru umrædd viðskipti færð íbókhalds- og uppgjörskerfum bankans, þegar lánið var veitt? Óskað er eftir að færslum í bókhalds- oguppgjörskerfum sé lýst lið fyrir lið með tilvísun til færslulykla. 2. Voru viðskiptin færð samkvæmt reglum ogvenjum sem um slíkar færslur gilda?“ Eins og áður greinirandmælti stefndi því að dómkvaddir yrðu matsmenn í málinu. Í munnlegum málflutningi um þann ágreiningaðila vísaði stefndi til 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Af því leiði og að stefnandaskorti lögvarða hagsmuni fyrir öflun umbeðinna matsgerða, auk þess semmatsspurningarnar feli í reynd í sér lögspurningar, sbr. 25. gr. laga nr.91/1991. Þá vísaði stefnditil þess að í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefði verið leyst úr sams konarágreiningi. Stefndi kvað umdeildanlánssamning vera skýran en þar séu lánsfjárhæðir bæði á forsíðu og í inngangsorðumtilgreindar í erlendum gjaldmiðlum.Texti þeirrar skuldbindingar sem stefnandi hafi gengist undir taki þvíaf skarið um efni skuldbindingarinnar og komi því önnur atriði ekki til álita. Þá hafi Hæstiréttur í dómum sínum, þar semtexti samnings hafi ekki verið skýr, litið til annarra atriða sem lúti að þvíhvernig skuldbindingin hafi verið efnd og framkvæmd að öðru leyti, t.d. hvortlánsfjárhæð hafi verið lögð inn á svonefnda innlenda gjaldeyrisreikninga,höfuðbók 38, eða þær að einhverju leyti verið nýttar til uppgreiðslu eldrierlendra lána. Hæstiréttur hafi í dómumsínum, þar sem leyst sé úr sams konar ágreiningi og í þessu máli, ekki litiðtil þeirra atriða sem matsspurningar stefnanda lúti að, eða hafi þeim veriðgefin sérstök þýðing, þ. á m. um hvaða greiðslu-, uppgjörs- og/eðabókhaldskerfi hafi komið við sögu, hvernig viðskiptin hafi verið færð í þeimkerfum eða hvort „raunverulegur“ erlendur gjaldeyrir sé vistaður eða gefinn úthér á landi með rafrænum hætti. Samkvæmtþví beri að hafna matsbeiðnum stefnanda.IV Íeinkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfing umumdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt áþví að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi stefnda né dómstólaað aftra því nema með stoð í lögum. Afþeim sökum ber dómara að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmennsamkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr.61. gr. séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telurbersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða matsbeiðnilúti einvörðungu að atriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekkisérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61.gr. Í síðastnefnda tilvikinu yrðimatsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. Matsbeiðnirstefnanda lúta að því að fá álit sérfróðra matsmanna um bókhald ogreikningsskil viðskiptabanka sem og sérfróðan matsmann með þekkingu ábankaviðskiptum, greiðslumiðlun milli landa, uppgjörum í innlendumgreiðslukerfum og raunverulegri framkvæmd hreyfinga í bankaviðskiptum innanbanka og milli þeirra. Stefnandi kveðurtilgang matsins vera að sanna að fullyrðingar hans um að raunverulegur erlendurgjaldeyrir hafi ekki skipt um hendur við efndir umþrætts lánssamnings, endaaðeins íslenskar krónur gefnar út og vistaðar hér á landi í rafrænum kerfumviðskiptabanka, og því feli umdeildur lánssamningur í sér ólögmætagengistryggingu. Málsaðila greinir áum það í málinu hvort samningur stefnanda við Landsbanka Íslands hf. 28. apríl2006 sé um lán í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla, þannig aðskilmálar þess brjóti í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu. Í dómumHæstaréttar hefur margsinnis reynt á túlkun sambærilegra samninga. HefurHæstiréttur í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónumbundnum gengi erlendra gjaldmiðla, fyrst og fremst lagt til grundvallarskýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið umhvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti hefur verið litið til atriða semlúta að því hvernig hún hefur í raun verið efnd og framkvæmd að öðru leyti oghefur þá m.a. verið litið til aðferðar við útborgun lánsfjárins. Í þeim fjölmörgu dómum Hæstaréttar þar semreynt hefur á túlkun samninga, með texta sem er ekki skýr um þá skuldbindingusem lántaki hefur gengist undir, hefur verið talið að útborgun inn ágjaldeyrisreikninga í samræmi við ákvæði samnings feli í sér að fé í erlendumgjaldmiðlum skipti í reynd um hendur. Aðþví virtu fæst ekki séð að þýðingu geti haft við úrlausn ágreinings sem deilter um í málinu að aflað verði mats á þeim atriðum sem tilgreind eru ímatsbeiðnum, en það getur hvorki verið hlutverk dómkvaddra matsmanna að túlkasamning aðila né myndu slíkar matsgerðir nokkru breyta um þær kröfur semstefnandi hefur uppi í málinu. Af þeimsökum er sú sönnunarfærsla sem stefnandi gerir kröfu um samkvæmt framangreindubersýnilega þýðingarlaus fyrir mál þetta, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr.91/1991. Þegar af þeim sökum verður þvíbeiðni stefnanda um dómkvaðningu matsmanna hafnað. HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnað er kröfu stefnanda, Brims hf., umdómkvaðningu matsmanna.
|
Mál nr. 80/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. febrúar 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með sóknaraðila að efni séu til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður að marka gæsluvarðhaldinu tíma eins og gert var í úrskurði héraðsdómara, sem verður þannig staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2002: Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. klukkan 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að [...]. Fyrirliggjandi rannsóknargögn bera með sér að málið er umfangsmikið. [...] Rannsóknargögn sem fyrir liggja veita jafnframt grunsemdir um aðild hennar að málinu þannig að telja verður að rökstuddur grunur sé fram kominn um að hún tengist meintu broti. Með hliðsjón af því að rannsókn málsins er engan veginn lokið og hætta á því að kærða geti torveldað rannsókn málsins fari hún frjáls ferða sinna með því að hafa samband við aðra sem kunna að tengjast meintu broti og hún hefur tengsl við þykja skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála vera fyrir hendi. Þá liggur fyrir að kærða býr erlendis og er hætta á að hún kunni að fara úr landi gangi hún laus. Nauðsynlegt telst að tryggja nærveru hennar hér við rannsókn málsins. Teljast skilyrði a og b liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 vera fyrir hendi þannig að taka ber til greina kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærða sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. klukkan 16.00, en með hliðsjón af umfangi málsins þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu styttri tíma. Úrskurðarorð: Kærða, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. febrúar nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 228/2014
|
Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms, þar sem vísað var frá dómi máli á hendur X, með skírskotun til þess að ákæran uppfyllti áskilnað c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2014, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Mál þetta höfðaði sérstakur saksóknari með ákæru 28. október 2013 á hendur varnaraðila aðallega fyrir fjárdrátt samkvæmt 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara umboðssvik eftir 249. gr. sömu laga og eru sakargiftir í ákærunni raktar í heild sinni í hinum kærða úrskurði. Í verknaðarlýsingu ákæru kemur fram að varnaraðili hafi 25. apríl 2005 látið millifæra 2.875.000.000 krónur af tilteknum bankareikningi A hf. í B S.A. yfir á tilgreindan bankareikning C hf. í sama banka. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ákæran uppfyllti ekki skilyrði c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 þar sem í henni væri „ekki nánari lýsing á því hvernig ákærði lét gera þetta“ og í röksemdakafla hennar skorti „fullnægjandi lýsingu á því hvernig tileinkun fjármunanna átti sér stað“. Án hennar yrði ekki tekin afstaða til þess hvort ákærði hafi gerst sekur um fjárdrátt. II Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Þá segir í d. lið sömu málsgreinar að í ákæru skuli, ef þörf krefur, greina röksemdir sem málsóknin er byggð á, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið, en röksemdafærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir séu. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa þessi fyrirmæli verið skýrð þannig að lýsing á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni einni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að ákærða verði torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaður um og hvernig sú háttsemi verði talin refsiverð. Samkvæmt þessu verður ákæra að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókn svo dómur verði lagður á mál í samræmi við ákæru, enda verður ákærði ekki sakfelldur fyrir aðra hegðun en þar greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Það veltur síðan á atvikum máls og eðli brots hvaða kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu til skýrleika ákæru. Eins og rakið hefur verið er varnaraðila aðallega gefinn að sök fjárdráttur 25. apríl 2005 með því að hafa dregið sér og ráðstafað 2.875.000.000 krónum af reikningi A hf. inn á reikning C hf., en báðir reikningarnir voru sem fyrr segir í B S.A. Í verknaðarlýsingu ákæru er háttsemi varnaraðila lýst svo að hann hafi látið millifæra fjármunina af reikningi A hf. yfir á reikning C hf. Fer þannig ekki milli mála fyrir hvaða háttsemi varnaraðili er ákærður, hvorki í aðalkröfu né varakröfu, og fullnægir ákæran þar af leiðandi skilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu virtu og með því að varnaraðili hefur ekki fært önnur haldbær rök fyrir kröfu sinni um frávísun málsins verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka það til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 268/2009
|
Kærumál Samkeppni Húsleit Hald Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem S var heimiluð húsleit og haldlagning og afritun gagna hjá F, H og I. Þar sem húsleitin hafði þegar farið fram þegar F, H og I kærðu úrskurðinn brast heimild til kærunnar og var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2009, þar sem sóknaraðila var heimiluð húsleit og haldlagning á munum og göngum í húsnæði og læstum hirslum varnaraðila og til að taka afrit gagna sem geymd væru á tölvutæku formi. Kæruheimild er í g. og h. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði ómerktur. Að því frágengnu krefjast þeir þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um húsleit og haldlagningu. Í öllum tilvikum krefjast þeir að sóknaraðila verði gert að skila þeim gögnum sem haldlögð voru og afritum sem kunnu að hafa verði tekin af gögnum. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins leitaði sóknaraðili 19. maí 2009 heimildar Héraðsdóms Reykjavíkur til húsleitar og haldlagningar á munum og gögnum hjá varnaraðilum vegna gruns um þeir hefðu ásamt öðrum á hótelmarkaði á Íslandi brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Heimildar þessarar var leitað á grundvelli 20. gr. sömu laga. Með úrskurði dómsins sama dag var fallist á beiðnina og tekið fram að heimild hans næði til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæði og læstum hirslum og til að taka afrit gagna sem geymd væru á tölvutæku formi. Húsleit samkvæmt framangreindri heimild fór fram á starfstöð varnaraðilans, Flugleiðahótela ehf., 20. maí 2009. Aðgerðum sóknaraðila lauk með því að hald var lagt á gögn ásamt því að tölvugögn voru afrituð. Sóknaraðili hefur lýst því yfir í greinargerð til Hæstaréttar að leit á grundvelli hins kærða úrskurðar sé lokið og að gögnum, sem hald var lagt á, hafi verið skilað 26. maí 2009. Samkvæmt 3. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Samkvæmt framansögðu er leit sóknaraðila lokið og haldlögðum gögnum hefur verið skilað. Brestur þannig heimild til að kæra úrskurðinn og verður því málinu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Það athugast að í kröfu sóknaraðila um húsleit var þess ekki getið, þrátt fyrir fyrirmæli 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008, hvort þess væri krafist að hún sætti meðferð fyrir dómi án þess að varnaraðilar yrðu kvaddir á dómþing. Héraðsdómari tók kröfuna til meðferðar allt að einu á dómþingi og féllst á hana með hinum kærða úrskurði, svo sem að framan greinir. Var sú meðferð hans á kröfunni andstæð 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008. Ber að átelja þetta. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Samkeppniseftirlitið hefur lagt fram kröfu um að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Samkeppniseftirlitinu verði heimiluð húsleit hjá Icelandair Group hf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík, kt. 631205-1780, Flugleiðahótelum ehf., Reykjarvíkurflugvelli (við Hlíðarfót), Reykjavík, kt. 621297-6949 og Hótel Loftleiðum, Reykjavíkurflugvelli (við Hlíðarfót), Reykjavík, kt. 630169-6909 Er þess krafist að heimildin nái til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæði og læstum hirslum og til að taka afrit gagna sem geymd eru á tölvutæku formi. Í greinargerð Samkeppniseftirlitsins kemur fram að samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 eru allir samningar og samþykktir milli fyrirtækja, hvort heldur þær eru bindandi eða leiðbeinandi, og samstilltar aðgerðir sem hafa að markmiði eða af þeim leiðir að komið sé í veg fyrir samkeppni, hún takmörkuð eða henni raskað, bannaðar. Bann þetta tekur m.a. til samninga, samþykkta og samstilltra aðgerða sem hafa áhrif á verð, afslætti, álagningu eða önnur viðskiptakjör með beinum eða óbeinum hætti, skiptingar á mörkuðum, samvinnu við gerð tilboða o.fl. Brot gegn ákvæðum 10. gr. samkeppnislaga varðar stjórnvaldssektum á fyrirtæki, sbr. a. lið 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga, sem og getur varðað einstaklinga fésektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. ákvæði 41. gr. a. sömu laga. Samkvæmt upplýsingum frá Creditinfo Ísland var Flugleiðahótel ehf. stofnað þann 22. desember 1997. Fyrirtækið rekur tvær hótelkeðjur, annars vegar Icelandair hótelin og hins vegar Hótel Eddu (Edduhótel). Icelandair hótelin er keðja sjö hótela; Hótel Loftleiðir (sem er skráð sem einstaklingsfyrirtæki með sjálfstæða kennitölu), Hilton Reykjavík Nordica Hótel, Flughótel (Keflavík), Hótel Hérað, Hótel Kirkjubæjarklaustur, Hótel Flúðir, Hótel Rangá og Hótel Hamar (Borgarnes). Í Hótel Eddu keðjunni eru alls 13 sumarhótel staðsett hringinn í kringum landið (fylgiskjal nr. 1). Flugleiðahótel er dótturfélag Icelandair Group hf. og er með starfsstöð á sama stað. Á heimasíðu Flugleiðahótela segir að “[ö]ll hótelin [séu] í eigu og rekstri hjá Flugleiðahótelum ehf. nema 6 hótel á landsbyggðinni sem eru franchise agreement sem leyfir þeim að nota Icelandair-hótelin sem söluaðila.”. Samkvæmt upplýsingum frá Flugleiðahótelum er um að ræða hótelin Hótel Hamar, Flughótel, Hótel Flúðir og Hótel Klaustur. Í húsleitarbeiðni þessari verður Flugleiðahótel notað yfir öll framangreind hótel sem eru í eigu samstæðunnar, nánar tiltekið Icelandair hótelin Hótel Loftleiðir og Hilton Reykjavík Nordica Hótel og Hótel Eddu (Edduhótelin). Þann 2. mars 2007 gerði Samkeppniseftirlitið húsleit hjá Samtökum ferðaþjónustunnar (SAF). Laut rannsókn málsins að meintum brotum SAF á 12., sbr. 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 á ýmsum undirmörkuðum ferðaþjónustunnar. SAF eru hagsmunasamtök allra fyrirtækja sem starfa í ferðaþjónustu. Meginhlutverk samtakanna er samkvæmt lögum félagsins að gæta sameiginlegra hagsmuna félagsmanna sinna, vinna að því að fyrirtækin búi við starfsskilyrði sem gera þau samkeppnishæf á alþjóðamarkaði o.fl. Í dag er fjöldi fyrirtækja í SAF, þar á meðal hótel. Stefna SAF í hinum ýmsum málum er unnin á vegum stjórnar og nefnda, en innan samtakanna starfa sjö fagnefndir, þ. á m. gististaðanefnd. Í gististaðanefnd eiga að jafnaði sæti fimm fulltrúar sem kosnir eru ár hvert. Fulltrúarnir koma frá einstökum hótelum (keppinautum). Að mati Samkeppniseftirlitsins gáfu ýmis gögn sem aflað var hjá SAF til kynna að hótel hafi jafnt innan sem utan SAF haft með sér samfellt ólögmætt samráð í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Í framhaldinu hafi Samkeppniseftirlitið því sent tilteknum hótelum, þar á meðal Flugleiðahótelum, bréf þar sem óskað var eftir ítarlegum gögnum og upplýsingum (fylgiskjal nr. 2). Að mati Samkeppniseftirlitsins er ýmislegt í þeim gögnum sem aflað var hjá SAF sem gefa til kynna að Flugleiðahótel hafi verið þátttakandi í þeim brotum. Að mati Samkeppniseftirlitsins er óumflýjanlegt að rannsaka ítarlega hvort upplýsingar þær og gögn sem til er vísað eigi við rök að styðjast. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess að farið verði á skrifstofur Flugleiðahótela og Icelandair Group og þar leitað að sönnunargögnum vegna meintra brota á 10. gr. samkeppnislaga. Skal þessu nú lýst nánar. Meint ólögmætt samráð hótela Að mati Samkeppniseftirlitsins báru þau gögn sem aflað var hjá SAF með sér að verðsamráð hafi átt sér stað á hótelamarkaði allt frá gildistöku samkeppnislaga eða frá árinu 1993 og til dagsins í dag. Af gögnum málsins má ráða að upphaf verðsamráðsins megi rekja til þess er Samband veitinga- og gistihúsa (SVG, en SAF tók við starfsemi þess við stofnun þess síðarnefnda þann 11. nóvember 1998) og síðar SAF hófu að safna reglulega saman upplýsingum um herbergjanýtingu, meðalverð og meðaltekjur hótela víðsvegar um landið og miðla þeim áfram til hótelanna. Samhliða þessari upplýsingaöflun og miðlun bera gögn málsins með sér að fulltrúar hótela hafi ítrekað um langt árabil hist reglulega og rætt um verðlagsmálefni. Þannig hafi fulltrúar hótelanna hist á vettvangi funda gististaðanefnda SAF, á fræðslufundum á vegum samtakanna, á aðalfundum SAF, í sérstökum vinnuhópum og öðrum hótelstjórafundum. Þá sýna gögn málsins fram á að fulltrúar hótelanna ræði reglulega sín á milli með tölvupóstsamskiptum og eins á sérstökum lokuðum spjallvef í gegnum heimasíðu SAF um ýmis hagsmunamál sín. Gögn málsins gefa til kynna að samskipti hótelanna eigi sér stað jafnt innan sem utan vettvangs SAF. Verður nú hið meinta samráð rakið með tilvísanir í þau gögn málsins sem Samkeppniseftirlitið hefur undir höndum. Þann 22. og 23. mars 1993 var haldinn fræðslufundur SVG þar sem á þriðja tug fulltrúa hótela mættu, þ. á m. fulltrúar Flughótels, Hótels Eddu og Hótels Loftleiða. Af gögnum málsins má sjá að fulltrúar hótela fjölluðu á fundinum með ítarlegum hætti um gistiverð og verðlagningu á hótelmarkaði, þar sem m.a. rætt var um „sílækkandi gistiverð“ og lágmarksverð. (fylgiskjal nr. 3). Að mati Samkeppniseftirlitsins gefur þetta gagn til kynna að hótel hafi gerst brotleg við 10. gr. samkeppnislaga. Þann 18. ágúst 1993 var haldinn sérstakur „hótelstjórafundur“ á Hótel Loftleiðum þar sem m.a. var rætt var um „verðlagningu gistingar fyrir næsta ár“ eða fyrir árið 1994 með tilliti til skattalagabreytinga sem tóku gildi þann 1. janúar 1994 þar sem 14% virðisaukaskattur var m.a. lagður á útleigu hótel- og gistiherbergja. (fylgiskjal nr. 4). Samkeppniseftirlitið telur þetta gagn fela í sér sterkar vísbendingar um að hótel hafi átt með sér verðsamráð í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Þann 15. og 16. mars 1994 var haldinn félags- og fræðslufundur SVG á Hótel Loftleiðum. Í dreifibréfi samtakanna nr. 5 frá 7. apríl 1994 var fjallað um framangreindan fund undir fyrirsögninni „Gistiverðið“. Tekið er fram í dreifibréfinu að nokkrar umræður hafi orðið um gistiverðið og að vandamálið í greininni væri „alltof lágt gistiverð með stöðugum undirboðum.“. Þá var tekið fram að umræðum um málið yrði haldið áfram. (fylgiskjal nr. 5). Af gögnum málsins má ráða að í framhaldinu hafi verið stofnaður sérstakur „vinnuhópur SVG um hótelverð“. Í vinnuhópnum átti m.a. sæti fulltrúi Flugleiðahótela. Helstu niðurstöður vinnuhópsins voru þær að hótelin gætu „selt á hærri verðum án þess að missa viðskiptavini“, að hótelin gæfu hvort öðru meðalverð sín og eins var rætt um tiltekin lágmarksverð. (fylgiskjal nr. 6). Aukinheldur var ákveðið í framhaldinu að halda sérstakt „námskeið fyrir hótelfólk um verð o.fl.“. (fylgiskjal nr. 7). Að mati Samkeppniseftirlitsins felur framangreint í sér veigamiklar vísbendingar um brot á samkeppnislögum. Í dreifibréfi SVG nr. 11 frá 26. júní 1995 var fjallað um tekjukönnun samtakanna. Í fylgibréfi með dreifbréfinu var úrdráttur úr könnun á vegum SVG þar sem sagði m.a. að ánægjulegt væri að sjá að meðalverð hótelanna hafi hækkað um 500 krónur milli ára á fyrsta ársþriðjungi og að það hafi verið „sú hækkun sem stjórnendur hótela voru almennt sammála um að þyrfti að eiga sér stað þá þegar“. (fylgiskjal nr. 8). Framangreint styður það mat Samkeppniseftirlitsins að verulegar líkur séu á því að ólögmætt samráð eigi sér stað milli hótela. Eins og fram hefur komið benda gögn málsins til þess að Flugleiðahótel séu þátttakandi í umræddu samráði. Í dreifibréfi SVG nr. 8 frá 11. júlí 1996 var fjallað um „Íslendingaverð á hótelum“, sem virðist gefa til kynna að íslensk hótel haldi sérstakar verðskrár fyrir Íslendinga en aðra fyrir erlenda ferðamenn. (fylgiskjal nr. 9). Að mati Samkeppniseftirlitsins bendir þetta gagn til brots á samkeppnislögum. Af gögnum málsins má sjá að hótelstjórar fjölluðu um verðlagningarmál á aðalfundi SVG sem haldinn var í Vestamannaeyjum þann 22. og 23. október 1997. Þar ræddi hótelstjóri Flugleiðahótela m.a. um hótelverð og sagði að „náðst hafa markmið um hærra meðalverð“. (fylgiskjal nr. 10). Er framangreint gagn til frekari stuðnings um ólögmætt samráð. Ýmis önnur gögn sem Samkeppniseftirlitið hefur undir höndum gefa til kynna hversu náin samvinna virðist vera á milli hótela. Þannig gefa gögn málsins til kynna að fulltrúar Flugleiðahótela, Radisson SAS Hótel Sögu, Grand Hótel Reykjavíkur, Fosshótel, Hótel Borg og Hótel Óðinsvé hafi hist í maímánuði 2000 til að ræða saman um bréf sem Ferðaskrifstofa Ísland sendi hótelum þar sem ferðaskrifstofan fór fram á 5% lækkun á verðskrá hótela vegna óhagstæðrar gengisþróunar. Gögn málsins gefa til kynna að hótelin hafi ákveðið í sameiningu að verða ekki við kröfu um verðlækkun (fylgiskjal nr. 11). Samkeppniseftirlitið telur að þetta gagn feli í sér veigamiklar vísbendingar um það nána samstarf sem virðist ríkja á meðal hótela í andstöðu við bannreglur samkeppnislaga. Í aprílmánuði árið 2001 var haldinn aðalfundur SAF. Af fundargerðinni má ráða að miklar umræður urðu um arðsemi og verðlagningu í greininni og svo virðist sem samstaða hafi náðst a.m.k. á meðal tiltekinna hótela að hækka öll verð. Var í því sambandi m.a. rætt um að stefna ekki að því að fá sem flesta ferðamenn til landsins heldur að fá hærri verð fyrir hvern ferðamann (fylgiskjal nr. 12). Eins og sjá má á tekjukönnunum SAF fyrir aprílmánuð og maímánuð þá hækkuðu meðalverð hótelherbergja umtalsvert í kjölfarið (fylgiskjöl nr. 13 og 14). Samkeppniseftirlitið telur að þessi gögn feli í sér veigamiklar vísbendingar um alvarlegt samráð um verðhækkanir hótela í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Samkvæmt gögnum sem Samkeppniseftirlitið hefur undir höndum var haldinn sérstakur hótelstjórafundur á Kringlukránni þann 13. desember 2001. Í fundagerð er tekið fram að hótelstjórar hafi verið áhyggjufullir yfir offramboði á markaðnum ef af öllum hótelbyggingum yrði sem rætt hafði verið um. Þá hafi einhverjir hótelstjórar bent á „að meðalverðin yrði að hækka til þess að mæta miklum kostnaðarhækkunum“. (fylgiskjal nr. 15). Á sama fundi var jafnframt rædd hugmynd um að koma á fót sérstökum upplýsingagrunni fyrir hótelrekendur. Af gögnum málsins má ráða að fulltrúar Flugeiðahótela séu með í framangreindri samvinnu. Um markmið og tilgang umrædds upplýsingagrunns má ennfremur finna vísbendingu í tölvupósti frá fulltrúa Hótels Ísafjarðar, dags. 18. desember 2001, en þar segir orðrétt: „Sæl verið þið öll saman, mér líst ágætlega á svona samráðsvettvang. Ég held hótelstjórarnir í Reykjavík hittist öðru hverju og ræði ýmis sameiginleg mál(eða var það ekki ?). Það er hægt að gera þetta svona eins og Páll lýsir þessu eða þá með einhvers konar spjallrás eða "lokuðu svæði" innan SAF síðunnar ekki satt? Það eru fullt af málum sem hótelstjórar vilja og þurfa að ræða sín á milli og til þess er SAF til að skapa umræðu og betri tengsl á milli félaganna.“ (fylgiskjal nr. 16) Að mati Samkeppniseftirlitsins benda framangreind gögn til þess að alvarlegt samráð á grundvelli 10. gr. samkeppnislaga eigi sér stað á milli hótela. Af þeim gögnum sem Samkeppniseftirlitið hefur undir höndum má ráða að á fundi gististaðanefndar SAF sem haldinn var á aðalfundi samtakanna í maímánuði 2002 urðu ítarlegar umræður fulltrúa hótela um framboð og verðlagningu í greininni. Þannig segir orðrétt í erindi þáverandi formanns gististaðanefndar: „Afkoma gistihúsa á Íslandi er algjörlega óviðunandi. Nýting húsnæðisins er reyndar viðunandi í Reykjavík og næsta nágrenni, en verðin eru of lág og fátt virðist benda til að þau fari hækkandi. Nýting út á landi er svo léleg að verið er að tala um eins stafs tölur stóra hluta úr árinu, þrátt fyrir allt tal um aukna eftirspurn utan háannatímans bólar lítið á því út á landi og ætla má að verðin sem fást á þeim tíma þokist helst til hægt uppá við. Þannig að þegar við tölum um nýtingu fjárfestinga koma út tölur sem fáir vilja hafa mörg orð um. Í greininni eru stórkostlegar offjárfestingar og munum við í framtíðinni þurfa að slíta við þetta vandamál. Mikilvægt er að við áttum okkur á umfangi þessa hið fyrsta og reynum að vinna skynsamlega úr stöðunni. [...]“ (fylgiskjal nr. 17) Framangreint gagn er að mati Samkeppniseftirlitins til frekari stuðnings þess samráðs sem virðist eiga sér stað á hótelmarkaði í andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga. Í fundargerð stjórnar SAF frá 26. ágúst 2003 (fylgiskjal nr. 18) kemur fram að rætt hafi verið um „hótelverðin á vefnum og meinta hræðslu hótelanna við ferðaskrifstofur vegna hugsanlegra tilboða þar.“. Í fundargerðinni segir jafnframt að mjög hagstæð tilboð væru á hótelverðum víða um heim og að íslensk hótel virtust „ekki nota slíka tekjustýringu.“. Voru nefndarmenn sammála um að viðkomandi fagnefndir þyrftu að ræða þessi mál betur. Á sama fundi var ennfremur rætt um að ferðamenn væru farnir að skilja minna eftir sig. Voru nefndarmenn „sammála um að aðalbreytingin væri sú að ferðamenn væru einstaklingar á skemmtiferð sem versluðu gjarnan á netinu og væru mjög meðvitaðir um verð.“. Á fundi gististaðanefndar SAF sem haldinn var þann 4. september s.á. héldu umræður áfram um hótelverð á netinu. Segir í fundargerð (fylgiskjal nr. 19) að nefndarmenn hafi m.a. rætt um verðin á netinu og tekjustýringu og að málið yrði kannað frekar og „rætt áfram“. Framangreind gögn styðja það mat Samkeppniseftirlitsins að verulegar líkur séu á því að ólömgætt samráð eigi sér stað á milli hótela. Af gögnum málsins má ráða að fulltrúar tiltekinna hótela, þ.á m. fulltrúar Flugleiðahótela, fóru saman á tekjustýringarnámskeið þann 30. maí 2005 á Park Inn Hótel Ísland. Á námskeiðinu var m.a. fjallað um verðlagningu. (fylgiskjal nr. 20). Framangreint gagn styður ennfrekar það mat Samkeppniseftirlitsins um ólögmætt samráð hótela. Samkvæmt fundargerð gististaðanefndar SAF frá 29. september 2005 ræddu fundarmenn um verðlagningu fyrir árið 2006. Þannig segir orðrétt í fundargerð: „Rætt var um stöðuna eftir sumarið sem var víða þokkalegt en sums staðar virðist seinni hluti sumars hafa verið lélegur. Rætt var um verðlagninguna fyrir næsta ár og menn svartsýnir vegna gengisins.“ (fylgiskjal nr. 21) Samkeppniseftirlitið álítur þetta gagn fela í sér veigamiklar vísbendingar um verðsamráð á milli hótela sem brýtur í bága við 10. gr. samkeppnislaga. Af gögnum málsins má sjá að í júní 2006 virðist sem vinna hafi farið af stað innan gististaðanefndar SAF um að auka ennfrekar samvinnu og upplýsingamiðlun hótela. Þannig sendi þáverandi formaður gististaðanefndar og fulltrúi eins hótelsins tölvupóst til annarra nefndarmanna nefndarinnar þann 21. júní 2006 ásamt viðhengi með bæklingi enska fyrirtækisins The Bench (www.thebench.com). Nánar tiltekið var um að ræða hugmynd um að hótelin gæfu upplýsingar um dagleg meðalverð og nýtingu þannig að hótelin geti séð hverju sinni hvar þau standa miðað við önnur hótel. (fylgiskjal nr. 22) Samkvæmt gögnum málsins hélt gististaðanefnd SAF fund þann 1. september 2006 þar sem framangreind hugmynd um miðlun daglegra meðalverða og nýtingar rædd og ákveðið að málið yrði skoðað frekar. Samhliða þessari umræðu ræddu nefndarmenn um stöðuna á hótel- og gististaðamarkaði. Í því sambandi var m.a. talað um að gengi gististaða úti á landi hafi verið undir væntingum en staðan í Reykjavík væri hins vegar betri. Þá var rætt um horfur í greininni og höfðu „menn áhyggjur af miklum kostnaðaraukningum, verðbólgu og stórhækkun launa...“. (fylgiskjal nr. 23) Um tilgang upplýsingamiðlunar daglegra meðalverða var fjallað um í tölvupósti þáverandi hagfræðings SAF, dags. 16. október 2006. Orðrétt segir: „Sælir Tilgangurinn er að veita hótelunum sem besta mynd af stöðu þeirra á hverjum tímapunkti. Geta séð hvernig nýtingin er í bænum og hvaða verð eru í gangi. Skapar möguleika á að hækka verð ef menn sjá að þeir eru lágir eða setja inn einhver tilboð ef þeir sjá að þeir eru með léttbókað miðað við það sem gengur og gerist. [...].“ (fylgiskjal nr. 24) Að mati Samkeppniseftirlitsins benda framangreind gögn til þess að alvarlegt samráð á grundvelli 10. gr. samkeppnislaga eigi sér stað á milli hótela. Samkeppniseftirlitið vill í þessu sambandi aukinheldur vísa til svarbréfs Flugleiðahótels (fylgiskjal nr. 25) við upplýsingabeiðni Samkeppniseftirlitisins frá 11. apríl 2008 viðvíkjandi meint verðsamráð á hótelmarkaði, en þar segir orðrétt: „Umbjóðandi okkar [Flugleiðahótel] telur þó nauðsynlegt að taka það sérstaklega fram að hann hefur ekki tekið þátt í verðsamráði með öðrum hótelum og honum er ókunnugt um slíkt samráð. Allar verðákvarðanir hafa verið tekna [sic] á rekstrarlegum forsendum eigin starfsemi og af fyrirtækinu með sjálfstæðum hætti.“ Að mati Samkeppniseftirlitsins virðist framangreint svar Flugleiðahótela stangast á í verulegum atriðum við þau gögn sem Samkeppniseftirlitið hefur undir höndum og reifuð voru hér að framan. Í þessu ljósi telur Samkeppniseftirlitið afar brýnt að leita að sönnunargögnum á skrifstofum Flugleiðahótela. Eins og ofangreindar upplýsingar bera með sér bendir allt til að um mjög umfangsmikið og alvarlegt samráð hafi verið um að ræða sem staðið hafi allt frá gildistíma samkeppnislaga árið 1993 og að samráðið sé viðvarandi. Það lúti m.a. að samvinnu um að hækka meðalverð hótelherbergja, samráð um lágmarksverð hótelherbergja, miðlun viðkvæmra viðskiptaupplýsinga milli keppinauta, samráð hótela sem stuðla átti að því að draga úr verðtilboðum o.fl. Vísbendingar eru um að Flugleiðahótel séu þátttakendur í hinu meinta samráði. Að mati Samkeppniseftirlitsins er óumflýjanlegt að rannsaka ítarlega hversu víðtækt umrætt meint samráð er. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess að farið verði á skrifstofur Flugleiðahótela og Icelandair Group og þar leitað að sönnunargögnum vegna meintra brota á 10. gr. samkeppnislaga. III. Lagarök Í 1. mgr. 20. gr. samkeppnislaga segir að Samkeppniseftirlitið geti við rannsókn máls gert nauðsynlegar athuganir á starfsstað fyrirtækis og lagt hald á gögn þegar ríkar ástæður séu til að ætla að brotið hafi verið gegn samkeppnislögum eða ákvörðunum samkeppnisyfirvalda. Í 2. mgr. 20. gr. sömu laga segir að við framkvæmd aðgerða skv. 1. mgr. skuli fylgja ákvæðum laga um meðferð opinberra mála um leit og hald á munum. Með vísan til framangreinds og rannsóknargagna málsins verður að telja að skilyrði 1. mgr. 74. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. 20. gr. samkeppnislaga séu uppfyllt til að umbeðin húsleit megi fara fram. Verður krafa samkeppniseftirlitsins því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Samkeppniseftirlitinu er heimil húsleit hjá Icelandair Group hf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík, Flugleiðahótelum ehf., Reykjarvíkurflugvelli (við Hlíðarfót), Reykjavík, og Hótel Loftleiðum, Reykjavíkurflugvelli (við Hlíðarfót), Reykjavík. Heimildin nær til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæði og læstum hirslum og til að taka afrit gagna sem geymd eru á tölvutæku formi.
|
Mál nr. 663/2014
|
Kærumál Fjárnám Aðfararheimild
|
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 513/2011var D ehf. dæmt til að greiða L hf. tilgreinda fjárhæð. D ehf. hafði áður gefiðút tvö tryggingarbréf til L hf., með veði í fasteign A, til tryggingar skuldumfélagsins við bankann sem það stóð í þá „eða síðar á hvaða tíma sem er“.Fallist var á að með framangreindum dómi hafi verið fengin veðtrygging fyrirkröfu L hf. á hendur D ehf. í fasteign A. Hafi því verið unnt að leita eftirfullnustu á kröfunni í eigninni með fjárnámi sem beint var að A sem gerðarþola,þótt hann hafi enga aðild átt að framangreindu dómsmáli. Að þessu gættu en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var aðfarargerðsýslumanns staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2014 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur19. september 2014 þar sem staðfest var aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík23. október 2013 í eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni Laugarásvegi 31 íReykjavík fyrir kröfu varnaraðila að fjárhæð 543.483.022 krónur. Kæruheimild erí 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefndaðfarargerð verði ógilt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Eins og ítarlega er rakið í hinum kærða úrskurði var Dynjandi ehf. meðdómi Hæstaréttar 22. mars 2012 í máli nr. 513/2011 dæmt til að greiðaLandsbanka Íslands hf., sem síðar fékk heiti varnaraðila, tilgreinda fjárhæð. Dynjandiehf. hafði gefið út tvö tryggingarbréf til varnaraðila 15. september 1998 og erefni þeirra rakið í hinum kærða úrskurði. Með bréfunum voru varnaraðila sett aðveði tvö skip en 21. október 2004 voru veðin færð yfir á fasteign sóknaraðila Laugarásveg31 í Reykjavík. Með þessu var fengin veðtrygging fyrir kröfu varnaraðila á hendurDynjanda ehf. í fasteign sóknaraðila. Var því unnt að leita eftir fullnustu ákröfunni í eigninni með fjárnámi sem beint var að sóknaraðila sem gerðarþola,þótt hann hafi enga aðild átt að framangreindu dómsmáli. Að þessu gættu en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað einsog greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Aðalbjörn Jóakimsson, greiði varnaraðila, LBI hf., 350.000 krónur íkærumálskostnað.
|
Mál nr. 736/2014
|
Kröfugerð Áfrýjunarfjárhæð Lán Fyrning
|
A hf. höfðaði mál á hendur A til heimtu greiðslukortaskuldar sem féll í gjalddaga á fyrri hluta árs 2009. Talið var að kröfurnar A hf. á hendur A teldust lán í merkingu 2. málsliðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og fyrndust á fjórum árum samkvæmt 3. gr. laganna. Samkvæmt fyrirmælum laganna hefði nýr fyrningarfrestur tekið að líða þegar A innti síðast af hendi innborgun á kröfurnar í september 2009, en hann var liðinn þegar A hf. höfðaði málið á hendur A í febrúar 2014. Voru kröfur A hf. af þeim sökum fallnar niður samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007 og A því sýknaður af kröfu A hf. Fyrir Hæstarétti hafði A uppi kröfu um frávísun málsins frá réttinum með skírskotun til þess að krafa A hf. næði ekki áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hæstiréttur hafnaði þeirri kröfu einkum þar sem A hafði ekki teflt fram röksemdum um að A hf. hefði að virtum fyrirmælum 2. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 verið óheimilt að haga kröfugerð sinni á þann veg sem gert var, með því að miða áfrýjunarfjárhæð við samtölu greiðslukortaskuldar A án tillits til innborgana hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2014. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.075.824 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 2. janúar 2009 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum stefnda 12. febrúar 2009 og 6. september sama ár samtals að fjárhæð 609.813 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Krafa stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti er á því reist að höfuðstóll kröfu áfrýjanda nái ekki áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem á árinu 2014 hafi verið 761.423 krónur. Kveður stefndi höfuðstól kröfu áfrýjanda í raun vera 466.011 krónur þegar tekið hafi verið tillit til þeirra tveggja innborgana stefnda sem áður greinir. Telur hann að við mat á því hvort krafa uppfylli skilyrði til áfrýjunar að þessu leyti skuli eingöngu miða við höfuðstól hennar, en ekki taka tillit til vaxta eða kostnaðar sem á hana hefur fallið. Takmarkanir á heimildum til að skjóta málum til Hæstaréttar hafa lengi verið við lýði hér á landi og hefur helsta takmörkunin falist í reglum sem áskilja að hagsmunir þeir, sem um er deilt í máli, nái tilteknu lágmarki. Slíkar reglur fela í sér takmarkanir á því að málsaðilar eigi þess kost að fá mál sitt prófað á tveimur dómstigum. Í 2. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um að áfrýjunarfjárhæð skuli ákveða eftir höfuðstól kröfu í áfrýjunarstefnu. Af skýringum í almennum hluta athugasemda með frumvarpi sem varð að lögum nr. 38/1994, um breyting á lögum nr. 91/1991, en þau lög fólu meðal annars í sér verulega hækkun áfrýjunarfjárhæðar, kom fram að þegar metið sé hvort krafa nái áfrýjunarfjárhæð beri aðeins að líta til höfuðstóls hennar, án vaxta eða framreiknings vegna verðlagsbreytinga frá því að hún féll í gjalddaga. Áfrýjandi hagaði kröfugerð sinni í héraði með sama hætti og í áfrýjunarstefnu. Sú tilhögun sætti engum athugasemdum af hálfu stefnda við meðferð málsins í héraði og ekki er um það deilt að sá höfuðstóll, sem tilgreindur er, sé samtala úttekta stefnda samkvæmt reikningsyfirlitum VISA greiðslukorts hans, án tillits til þeirra tveggja innborgana sem áður greinir. Í héraði tefldi stefndi ekki fram röksemdum um að áfrýjanda hafi verið óheimilt að haga kröfugerð sinni á þennan veg. Samkvæmt því verður kröfu stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti hafnað. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að kröfu stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti er hafnað. I. Mál þetta, sem var dómtekið 25. september sl., er höfðað 5. febrúar 2014 af Arion banka hf., Borgartúni 19 í Reykjavík, gegn Ágústi Þór Árnasyni, Oddeyrargötu 8 á Akureyri. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.075.824 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 242.391 krónu frá 2. janúar til 2. febrúar 2009, af 417.400 krónum frá þeim degi til 2. mars 2009, af 566.760 krónum frá þeim degi til 2. apríl 2009, af 670.306 krónum frá þeim degi til 4. maí 2009, af 1.075.824 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 12. febrúar 2009 að fjárhæð 224.000 krónur og 6. september 2009 að fjárhæð 385.813 krónur, samtals að fjárhæð 609.813 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar. II. Stefndi var handhafi VISA greiðslukorts sem veitti honum rétt til úttekta á vöru og þjónustu. Þá gat hann tekið út reiðufé í bönkum, sparisjóðum og hraðbönkum með kortinu. Stefnandi var útgefandi greiðslukortsins. Samkvæmt 4. gr. kortaskilmála stefnanda, sem hann hefur lagt fram í málinu, er korthafi ábyrgur fyrir öllum úttektum sem staðfestar eru með undirritun hans eða PIN-númeri nema að hann sanni að vara eða þjónusta hafi ekki verið afhent. Þá segir 7. gr. skilmálanna að útgefandi hafi heimild til þess að færa á reikningsyfirlit korthafa allar úttektir sem berast á kortið og að korthafi sé ábyrgur fyrir greiðslu á þeim úttektum. Þar kemur einnig fram að útgefandi sendi korthafa eða birtir rafrænt í netbanka viðskiptavinar mánaðarlega reikningsyfirlit yfir úttektir tímabils sem gjaldfalla á næsta eindaga. Segir þar að korthafa beri að greiða útgefanda að fullu í síðasta lagi annan dag hvers mánaðar nema að daginn beri upp á almennan lokunardag banka og sparisjóða. Í greininni kemur jafnframt fram að úttektir korthafa séu vaxtalausar fram að gjalddaga, en greiði korthafi ekki úttektir tímabilsins á eindaga beri skuldin dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um skuld vegna notkunar stefnda á umræddu korti í lok árs 2008 og fyrri hluta árs 2009. Stefnandi sundurliðar kröfuna á eftirfarandi hátt og vísar þar til reikningsyfirlita: Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1. 19.12.2008 02.01.2009 243.391 2. 21.01.2009 02.02.2009 175.009 3. 20.02.2009 02.03.2009 149.360 4. 20.03.2009 02.04.2009 103.546 5. 21.04.2009 04.05.2009 405.518 Fram kemur í stefnu og greinargerð að stefndi hafi greitt 224.000 krónur inn á kortaskuldina 12. febrúar 2009 og 385.813 krónur 6. september 2009. Hinn 24. janúar 2011 sótti stefnandi um heimild til þess að leita samnings um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Hófst þá tímabundin frestun greiðslna í samræmi við 11. gr. og ákvæði II til bráðabirgða í lögunum, sbr. lög nr. 128/2010. Hinn 5. september 2011 samþykkti embætti umboðsmanns skuldara umsóknina og var Jón Bjarni Kristjánsson hdl. skipaður umsjónarmaður með greiðsluaðlöguninni. Innköllun til kröfuhafa birtist 19. september 2011 í Lögbirtingablaði og var frestur til þess að lýsa kröfum fjórar vikur frá birtingu innköllunarinnar. Stefnandi sendi umsjónarmanni kröfulýsingu, dags. 4. október 2011, þar sem kröfu var lýst er byggðist á fyrrgreindri kortaskuld. Umsjónarmaður mun hafa nýtt heimild í 15. gr. laga nr. 101/2010 og sent málið aftur til embættis umboðsmanns skuldara þar sem komið hefðu fram upplýsingar sem talið var að bentu til þess að skilyrðum væri ekki fullnægt til að ljúka greiðsluaðlögun. Með ákvörðun 25. febrúar 2013 mun umboðsmaður skuldara hafa fellt niður heimild stefnda til þess að leita greiðsluaðlögunar. Með bréfi stefnanda 2. desember 2013 var skorað á stefnda að greiða fyrrgreinda kröfu, sem þar var nánar sundurliðuð. Honum var enn fremur ritað innheimtubréf 18. desember 2013 og skorað á hann að greiða skuldina. Ekki verður séð að stefndi hafi brugðist við þessum áskorunum. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að skuld stefnda, sem er nánar sundurliðuð í stefnu og lýst í kafla II, sé til komin vegna úttekta hans með umræddu VISA greiðslukorti. Samkvæmt skilmálum kortsins hafi stefnda borið að greiða stefnanda úttektir hvers tímabils í síðasta lagi annan dag næsta mánaðar eftir lok viðkomandi tímabils. Skuldin hafi ekki verið greidd af hálfu stefnda. Honum hafi verið tilkynnt um vanskilin eins og framlögð innheimtubréf beri með sér. Í stefnu er þess getið að bankakostnaður, eða áfallinn innheimtukostnaður, sé að fjárhæð 5.440 krónur. Krafa um bankakostnað sé vegna kostnaðar stefnanda við að halda kröfu sinni til haga vegna vanskila stefnda fram að löginnheimtu og kveður stefnandi fjárhæðina byggjast á framlagðri gjaldskrá stefnanda, reikningsyfirlitum og viðskiptaskilmálum stefnanda vegna VISA kreditkorta. Stefnandi kveður stefnda hafa greitt inn á skuldina neðangreindar innborganir og getur þess í stefnu að tekið verði tillit til þeirra við uppgjör kröfunnar: 12. febrúar 2009 224.000 krónur; 6. september 2009 385.813 krónur. Stefndi kveður almennar reglur kröfuréttarins og meginreglu samningaréttarins um skuldbindingagildi loforða og skyldu til að efna samninga leiða til þess að stefnda beri að greiða kröfuna. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Óskar stefnandi sérstaklega eftir því að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til áfallins innheimtukostnaðar stefnanda fram að löginnheimtu. Við aðalmeðferð málsins hélt stefnandi því enn fremur fram að kröfurnar væru ófyrndar þar sem þær væru reistar á peningaláni sem eigi að fyrnast á tíu árum, sbr. 1. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Stefnandi færði einkum þau rök fyrir þessari afstöðu að andlag lánsins væru peningar sem stefndi hefði fengið að láni með úttektum til að greiða fyrir vörur og þjónustu auk þess sem unnt hafi verið að nota kortið til þess að taka út peninga t.d. í hraðbönkum. Væri lánið hliðstætt yfirdráttarláni sem væri skilgreint sem peningalán í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 150/2007. Yrði ekki á það fallist byggir stefnandi á því að fyrning kröfunnar hafi verið rofin með umsókn stefnda um greiðsluaðlögun, sbr. 16. gr. laga nr. 150/2007. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda að túlka beri 4. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 á þann veg að þegar frestun greiðslna hefjist sé krafan undanskilin lögbundnum fyrningarfresti. Telji dómurinn að ákvæðið gefi ekki tilefni til svo rúmrar túlkunar byggir stefnandi á því að lögjafna beri frá ákvæðinu um þá aðstöðu sem hér sé fyrir hendi. Þá telur stefnandi efni til þess að lögjafna frá 2. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem mælt er fyrir um það að þegar kröfu er lýst fyrir umsjónarmanni við nauðasamningsumleitanir sé fyrningu slitið gagnvart skuldaranum. Stefnandi vísaði í þessu sambandi enn fremur til 18. gr. laga nr. 150/2007 þar sem kveðið er á um það að fyrningu kröfu sé slitið þegar henni er lýst við gjaldþrotaskipti og við skipti á dánarbúi. Um lagarök vísar stefnandi að öðru leyti til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglu samningaréttarins um skuldbindingagildi loforða og skyldu til að efna samninga en reglur þessar fái meðal annars stoð í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður hann við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er í stefnu vísað til 35. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Undir rekstri málsins vísaði stefnandi enn fremur til 3. mgr. 42. gr. sömu laga um heimild til að höfða málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Í greinargerð stefnda áskildi hann sér rétt til þess að krefjast frávísunar málsins þar sem málið hafði ekki höfðað á heimilisvarnarþingi hans. Eftir að stefnandi lagði fram skilmála fyrir greiðslukortið, þar sem kveðið er á um heimild stefnanda til að höfða mál út af brotum á skilmálunum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, var því lýst yfir af hálfu stefnda að ekki væri krafist frávísunar málsins. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að kröfur stefnanda séu fyrndar. Gjalddagar krafnanna hafi verið 2. janúar, 2. febrúar, 2. mars, 2. apríl og 4. maí 2009. Stefndi hafi greitt inn á kröfurnar 12. febrúar 2009 og aftur 6. september 2009. Því hafi þær fyrnst í síðasta lagi 6. september 2013, þ.e. fjórum árum eftir síðustu innborgun. Stefnan hafi verið birt fyrir stefnda eftir þann tíma og fyrningarfrestur samkvæmt framansögðu því liðinn. Um lagarök fyrir þessari niðurstöðu vísar stefndi til 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, en þar komi fram að almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sé fjögur ár. Umræddar kröfur eigi undir þessa meginreglu, enda séu þær með skýrum gjalddaga líkt og rakið sé í stefnu, og hafi stefnandi þannig átt ótvíræðan rétt til efnda frá þeim degi. Ekki sé um að ræða peningalán í skilningi 2. mgr. 5. gr. laganna. Rökstyður hann það meðal annars með því að slíkar kröfur hafi ekki ákveðinn gjalddaga. Við aðalmeðferð taldi stefndi enn fremur að skilgreina beri peningalán sem lán þar sem peningar eru veittir að láni, en eftir það væru þeir til frjálsrar ráðstöfunar og eignar lántaka. Það eigi ekki við um úttektir á vöru og þjónustu með kreditkorti, enda fái hann ekki með því fé til eigin ráðstöfunar. Vísar stefndi meðal annars til þess að slíkar úttektir séu vaxtalausar fram að eindaga og að gefinn sé út mánaðarlega reikningur vegna úttekta en ekki greiðsluseðill. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi ekki slitið fyrningu í skilningi IV. kafla laganna á fyrningartíma kröfunnar. Umsókn um greiðsluaðlögun og heimild sem embætti umboðsmanns skuldara hafi veitt stefnda til að leita greiðsluaðlögunar teljist ekki rjúfa fyrningu. Þótt ákveðnar takmarkanir séu á möguleikum kröfuhafa til þess að innheimta kröfuna hjá skuldara meðan greiðsluskjól er til staðar, sbr. 1. mgr. 11. gr. laganna, hafi kröfuhafar eftir sem áður fullar heimildir til að sækja sér dóm fyrir kröfum sínum og tryggja þannig að þær fyrnist ekki. Gagnálykta megi frá ákvæði 4. mgr. 11. gr. greiðsluaðlögunarlaganna þar sem fram komi sérregla um lögveðskröfur, en þar segi að sá tími, sem frestun greiðslna er í gildi, skuli vera undanskilinn lögbundnum fyrningarfresti lögveðs. Um fyrningarfrest annarra krafna hljóti því að fara samkvæmt almennum lögum. Stefndi telur að þótt kröfu hafi verið lýst fyrir umsjónarmanni í greiðsluaðlögun rjúfi sú kröfulýsing ekki fyrningu. Kröfulýsing rjúfi aðeins fyrningu þegar lýst sé í þrotabú eða dánarbú, sem tekið hafi verið til opinberra skipta, sbr. 2. mgr. 18. gr. laganna. Í 13. gr. laganna sé fjallað um þá aðstöðu þegar kröfu sé lýst í kjölfar opinberrar innköllunar. Þar komi fram að sé kröfu lýst fyrnist hún ekki fyrr en liðið sé ár frá því að kröfulýsingarfresti hafi verið lokið. Þar sem kröfulýsingarfresti hafi lokið í október 2011 í tilviki greiðsluaðlögunarumleitana stefnda hafi þetta ákvæði ekki þýðingu í þessu máli. Við aðalmeðferð hafnaði stefndi því enn fremur að unnt væri að byggja á því að fyrningu hafi verið slitið á grundvelli 16. gr. eða 2. mgr. 18. gr. laga nr. 150/2007 með lögjöfnun. Sama eigi við um fyrirmæli 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 sem og 2. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991. Því séu umræddar kröfur fyrndar. Í samræmi við 24. gr. laga nr. 150/2007 hefði stefnandi þar með glatað rétti sínum til efnda auk þess sem vextir og aðrar tengdar greiðslur falli þá niður. Um lagarök vísar stefndi til framangreindra ákvæða laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, einkum 3. og 24. gr. laganna. Þá vísar hann til ákvæða laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga, einkum 11. og 15. gr. Um réttarfarsleg atriði vísar hann til laga nr. 91/191 um meðferð einkamála. Um ákvörðun málflutningsþóknunar vísar stefndi til 130. gr. laganna og um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og því beri að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar í málinu. IV. Stefndi reisir sýknukröfu sína alfarið á því að krafa stefnanda, sem stofnaðist með notkun hans á kortinu frá nóvember 2008 til apríl 2009, sé fallin niður sökum þess að fjögurra ára fyrningarfrestur hafi verið liðinn þegar málið var höfðað. Stefnandi hafnar því að krafan sé fyrnd og byggir þá afstöðu sína á tveimur atriðum. Annars vegar vísar stefnandi til þess að krafan fyrnist ekki á fjórum árum heldur á tíu árum, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007. Hins vegar er á því byggt að fyrningu hafi verið slitið í tengslum við umsókn stefnda um greiðsluaðlögun. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 er almennur fyrningarfrestur fjögur ár frá þeim degi er kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda. Í öðrum greinum II. kafla laganna eru ákvæði sem víkja frá framangreindri meginreglu. Þar er í 2. mgr. 5. gr. meðal annars kveðið á um að kröfur sem byggjast á peningalánum fyrnist á tíu árum. Tekið er fram í málsgreininni að þetta gildi þó ekki um lán sem seljandi eða annar aðili hefur veitt til fjármögnunar á kaupum með greiðslufresti. Þá kemur fram í ákvæðinu að fyrningarfrestur þessi gildi ekki um vexti og verðbætur. Í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 150/2007 eru þau rök færð fyrir þessari reglu að ýmis peningalán séu veitt án þess að tiltekinn sé ákveðinn gjalddagi, t.d. lán milli venslamanna. Eðlilegt sé að fyrningarfrestur slíkra lána sé ríflegur, meðal annars með hliðsjón af meginreglu 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins, sem geti falið í sér að fyrningarfrestur byrji að líða strax þegar lánið er veitt. Fram kemur í athugasemdunum að reglan taki bæði til peningalána, sem veitt eru í atvinnuskyni, þar með talið yfirdráttarlána, og lána milli einstaklinga, hvort sem um formlegan lánagerning sé að ræða eða ekki. Ákvæðinu sé hins vegar ekki ætlað að taka til annars konar fjármögnunar, sem fyrnist á fjórum árum eftir almennu reglunni í 3. gr. frumvarpsins. Þegar handhafi kreditkorts notar það við kaup á vöru eða þjónustu fær hann greiðslufrest á úttekt sinni. Seljandinn framselur útgefanda kortsins síðan kröfuna á hendur korthafa á grundvelli skilmála milli seljandans og útgefandans. Útgefandinn gerir því næst korthafa reikning vegna úttekta hans. Eindagi reikningsins er umsaminn samkvæmt skilmálum sem korthafinn hefur gengist undir og ber krafan ekki vexti fyrr en frá þeim tíma. Seljandinn veitir korthafa með þessu lán fyrir andvirði hinnar keyptu vöru eða þjónustu sem útgefandi kortsins yfirtekur. Lánið er samkvæmt framansögðu veitt til fjármögnunar á kaupum með greiðslufresti. Samkvæmt skýrum fyrirmælum 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 gildir 10 ára fyrningarfrestur á kröfum sem byggjast á peningalánum ekki um lán af þessu tagi. Því fyrnast slíkar kröfur á fjórum árum í samræmi við almennan fyrningarfrest kröfuréttinda í 3. gr. laganna. Stefnandi hefur ekki fært rök fyrir því að kröfur hans á hendur stefnda vegna úttekta hans með kortinu eigi rætur að rekja til annars en fjármögnunar á kaupum á vöru eða þjónustu með greiðslufresti. Af þessu leiðir að fyrningarfrestur þeirra er fjögur ár. Eins og rakið hefur verið sótti stefnandi 24. janúar 2011 um greiðsluaðlögun á grundvelli laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Þegar tekið var við umsókninni hófst tímabundin frestun greiðslna samkvæmt 11. gr. laganna, sbr. bráðabirgðaákvæði II í lögunum, sbr. 11. gr. laga nr. 135/2010. Í 11. gr. laganna kemur fram að meðan tímabundin frestun greiðslna varir sé lánardrottnum meðal annars óheimilt að krefjast eða taka við greiðslum á kröfum sínum, sbr. a-lið 1. mgr. ákvæðisins. Með málshöfðun gegn skuldara er hann krafinn um greiðslu skuldarinnar og er það liður í löginnheimtu kröfunnar, sbr. 2. mgr. 1. gr. innheimtulaga nr. 95/2008 og 24. gr. a í lögum nr. 77/1998 um lögmenn. Samkvæmt þessu virðist ákvæði 11. gr. laga nr. 101/2010 meðal annars hafa verið ætlað að koma í veg fyrir að kröfuhafar höfðuðu dómsmál til innheimtu á kröfum sínum meðan greiðsluaðlögunarumleitanir stæðu yfir. Þrátt fyrir framangreinda ályktun um ætlan löggjafans er í lögum nr. 101/2010 ekki mælt fyrir um það að unnt sé á einhvern annan hátt en með málshöfðun að slíta fyrningu kröfu á hendur þeim sem æskir greiðsluaðlögunar. Þar kemur einungis fram að sé krafa tryggð með lögveði, þegar frestun greiðslna hefst, skuli sá tími sem sú frestun er í gildi vera undanskilinn lögbundnum fyrningarfresti lögveðs, eins og segir í 4. mgr. 11. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 135/2010. Athugasemdir við ákvæðið í nefndaráliti félags- og tryggingamálanefndar um frumvarp það er varð að lögum nr. 135/2010 gefa til kynna að tilefni lagabreytingarinnar hafi verið að lögveðum væri oft „áskilin tímabundin lögvernd“. Ákvæði þetta tekur samkvæmt efni sínu aðeins til krafna sem tryggðar eru með lögveði og framlengir einungis gildistíma lögveðsréttarins, eins og lýst í nefndarálitinu. Þær aðstæður sem ákvæðið fjallar um eru því ekki efnislega sambærilegar þeim aðstæðum sem uppi eru í þessu máli er lýtur að fyrningu almennrar kröfu. Því er skilyrðum ekki fullnægt til þess að láta ákvæðið gilda með lögjöfnun um fyrningu þeirrar kröfu sem stefnandi kveðst eiga á hendur stefnda. Breytir engu í því sambandi þó að áætlanir löggjafans um tímalengd greiðsluaðlögunarumleitana hafi ekki reynst raunhæfar. Opinber innköllun var gefin út af umsjónarmanni vegna umsóknar stefnda um greiðsluaðlögun. Þar var skorað á kröfuhafa stefnda að lýsa kröfum sínum innan ákveðins frests. Stefnandi lýsti þeirri kröfu sem um ræðir innan kröfulýsingarfrests. Ákvæði 13. gr. laga nr. 150/2007 gildir um fyrningu kröfu sem þannig hefur verið lýst fyrir umsjónarmanni. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist hún ekki fyrr en eitt ár er liðið frá því að kröfulýsingarfresti lauk. Við gjaldþrotaskipti og opinber skipti dánarbúa gilda hins vegar sérstakar reglur, sbr. 18. gr. og 2. mgr. 22. gr. laganna, sem og við nauðasamningsumleitun, sbr. 2. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í öllum þessum tilvikum er kveðið á um það að fyrningu sé slitið ef kröfunni er lýst áður en kröfulýsingarfrestur er á enda runninn. Útilokað er að beita þessum ákvæðum með rýmkandi skýringu eða lögjöfnun um það tilvik þegar kröfu er lýst fyrir umsjónarmanni með greiðsluaðlögun, enda lögákveðið hvaða áhrif slík kröfulýsing hefur á fyrningu kröfunnar, sbr. fyrrgreint ákvæði 13. gr. laga nr. 150/2007. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn enn fremur á því að fyrningu krafna stefnanda hafi verið slitið við það að stefndi lagði fram umsókn um greiðsluaðlögun fyrir umboðsmann skuldara. Um það vísar hann til 16. gr. laga nr. 150/2007. Þar kemur fram að fyrningu sé slitið þegar kröfuhafi leggur málið til ákvörðunar fyrir stjórnvald sem hefur sérstakt ákvörðunarvald til þess að ljúka deilu um ágreininginn. Sama regla gildir þegar kröfur eru lagðar fyrir kæru- og úrskurðarnefndir sem settar hafa verið á fót af skuldara eða starfsgreinasamtökum sem hann á aðild að eða með þátttöku þeirra. Eins er fyrningu kröfu slitið sé hún lögð fyrir kæru- eða umkvörtunarnefnd sem hefur verið sett á fót á grundvelli fyrirmæla í lögum eða ef skuldari samþykkir að krafan sé lögð fyrir starfandi kæru- eða umkvörtunarnefnd. Dómurinn fær ekki séð að þessi lögákveðnu tilvik taki til þess þegar óskað er greiðsluaðlögunar hjá umboðsmanni skuldara. Því til stuðnings ber í fyrsta lagi að taka fram að það er skuldari, en ekki kröfuhafi, sem æskir greiðsluaðlögunar. Þá er hvergi gert ráð fyrir því í lögum nr. 101/2010 að afstaða sé tekin til réttmætis lýstra krafna, einungis að leitað sé heildstæðrar lausnar á greiðsluvanda skuldara með samningum við kröfuhafa. Því er hvorki unnt að líta á umboðsmann skuldara né umsjónarmann með greiðsluaðlögun sem stjórnvald sem hafi sérstakt ákvörðunarvald til þess að ljúka ágreiningi um kröfuna. Því síður eru þessir aðilar kæru- eða úrskurðarnefndir sem hægt er að leggja ágreining um kröfuna fyrir. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið verður ekki fallist á að fyrningu krafna stefnanda hafi verið slitið á grundvelli 16. gr. laga nr. 150/2007. Þær kröfur sem hér eru til umfjöllunar áttu að koma til greiðslu 2. janúar, 2. febrúar, 2. mars, 2. apríl og 4. maí 2009. Stefndi greiddi inn á kröfurnar síðast 6. september 2009 og hófst þá nýr fyrningarfrestur, sbr. 14. gr. og 20. gr. laga nr. 150/2007. Í samræmi við 3. gr. sömu laga fyrndust kröfurnar á fjórum árum eins og nánar hefur verið rökstutt hér að framan. Fyrningu er slitið við lögákveðnar aðstæður. Ekki eru lagarök fyrir því að fyrningu krafnanna hafi verið slitið með því að stefndi sótti um greiðsluaðlögun, með samþykkt umboðsmanns skuldara samkvæmt 7. gr. laga nr. 101/2010 eða með því að stefnandi lýsti kröfum sínum fyrir umsjónarmanni með greiðsluaðlögun. Kröfurnar voru ófyrndar þegar ár var liðið frá kröfulýsingarfresti í október 2012. Þær voru einnig ófyrndar þegar umboðsmaður skuldara ákvað að fella niður heimild stefnda til að leita greiðsluaðlögunar í febrúar 2013. Fyrningarfrestur þeirra var aftur á móti liðinn þegar mál þetta var höfðað 5. febrúar 2014 og kröfurnar því fallnar niður samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007. Því ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir, með hliðsjón af eðli málsins og meðferð þess fyrir dómi, og að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Ágúst Þór Árnason, er sýkn af kröfum stefnanda, Arion banka hf. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 167/2004
|
Ávana- og fíkniefni Upptaka Tilraun
|
J og Æ voru ásamt tveimur öðrum mönnum ákærðir fyrir innflutning á fíkniefnum. Voru þeir J og Æ sakfelldir fyrir innflutning á 1 kg af amfetamíni og tilraun til innflutnings á 1 kg af sama efni. Þá voru báðir ákærðir fyrir að hafa í félagi flutt til landsins og haft í fórum sínum 1 kg af kannabis, J fyrir að hafa falið fíkniefnin í flutningaskipi á leið til landsins, en Æ fyrir að hafa fjarlægt þau úr skipinu þegar það var komið til Íslands, um leið og hann fjarlægði pakka sem hann taldi vera amfetamín. Í dómi Hæstaréttar var fallist á að hvorki væri sannað að Æ hafi tekið þátt í ráðagerðum um innflutning kannabisefnanna né vitað að til stæði að flytja þau inn til landsins og hann hafi því ekki tekið þátt í innflutningnum. Var hann því, eins og ákæru var háttað, sakfelldur fyrir að hafa haft efnið í vörslum sínum. Þótti refsing J hæfilega ákveðin tvö ár en Æ hlaut eins árs fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2004 að fenginni yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast báðir aðallega sýknu af ákæruliðum 1 og 3 eða að þeim verði ekki gerð refsing vegna þeirra, en til vara að refsing verði lækkuð. Ákærði Ægir krefst þess að auki að hann verði sýknaður af þeim þætti ákæruliðs 2 sem snertir innflutning á kannabisefnum og að honum verði veitt vægasta refsing sem lög leyfi fyrir þann ákærulið. Báðir krefjast þess og að 16 daga gæsluvarðhaldsvist dragist frá dæmdri refsivist. Mál þetta var í héraði höfðað gegn ákærðu og tveimur öðrum mönnum, sem una dómi, en allir voru sakfelldir í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu í ákæruliðum 1 og 3. Þegar litið er til 2. ákæruliðar og þess hvort ákærði Ægir hafi átt þátt í innflutningi kannabisefnis, sem hann sótti um borð í ms. Arnarfell 16. september 2003 eins og nánar greinir í héraðsdómi, verður að fallast á að hvorki sé sannað að hann hafi tekið þátt í ráðagerðum um innflutninginn né vitað að til stæði að flytja þetta efni inn til landsins og hann hafi því ekki tekið þátt í innflutningnum. Verður hann því, eins og ákæru er háttað, sakfelldur fyrir að hafa haft efnið í vörslum sínum. Með vísan til framangreinds og forsendna héraðsdóms þykir refsing ákærða Jökuls hæfilega ákveðin fangelsi 2 ár en ákærða Ægis 1 ár. Frá refsingu beggja dregst 16 daga gæsluvarðhaldsvist. Ekki eru efni til að skilorðsbinda refsinguna. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði Jökull Ísleifsson sæti fangelsi 2 ár. Frá refsingunni dregst 16 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði Ægir Ísleifsson sæti fangelsi 1 ár. Frá refsingunni dregst 16 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Jökull greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur, og ákærði Ægir málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Annan áfrýjunarkostnað málsins greiði ákærðu óskipt. 1. Gegn öllum ákærðu með því að hafa í félagi gert tilraun til að flytja inn 1 kg af amfetamíni ætlað til söludreifingar hér á landi. Lögðu ákærðu Á og D til fé til kaupanna, ákærði, D, sá um kaup á efnunum í Amsterdam og afhenti þau þar ákærða Jökli sem faldi efnin um borð í flutningaskipinu Arnarfelli sem statt var í Rotterdam. Skipið kom til hafnar í Reykjavík, þann 15. september og fór ákærði Ægir daginn eftir um borð í skipið og fjarlægði þaðan pakka sem hann taldi innihalda 1 kg af amfetamíni en pakkinn reyndist innihalda 959,20 g af óþekktu efni. 2. Gegn ákærðu, D, Jökli og Ægi, með því að hafa í félagi flutt til landsins og haft í vörslum sínum 1015,48 g af kanabis. Ákærði, D, keypti fíkniefnin, sem hann hugðist selja hér á landi, í Amsterdam og afhenti þau þar ákærða, Jökli, sem faldi þau um borð í ofangreindu flutningaskipi ásamt ætluðu amfetamíni, sbr. 1. tölulið. Ákærði, Ægir, fjarlægði fíkniefnin síðan úr skipinu þann 16. september um leið og hann fjarlægði pakkann sem hann taldi innihalda amfetamín. 3. Gegn ákærðu, Jökli og Ægi, með því að hafa í félagi flutt til landsins 1006,84 g af amfetamíni ætlað til söludreifingar. Ákærðu tóku að sér að flytja inn fíkniefnin fyrir ónafngreindan mann gegn peningagreiðslu. Tók ákærði, Ægir, við íslenskum peningum frá manninum og skipti í erlendan gjaldmiðil og afhenti manninum aftur, en peningarnir voru notaðir til kaupa á fíkniefnunum ytra. Ákærði, Jökull, tók við fíkniefnunum í Rotterdam af manninum og faldi þau um borð í flutningaskipinu Arnarfelli, þar sem ákærði starfaði sem háseti. Eftir að skipið kom til hafnar í Reykjavík þriðjudaginn 5. ágúst tókst ákærðu hins vegar ekki að finna fíkniefnin þrátt fyrir ítrekaða leit. Brot ákærðu teljast varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 64,1974, sbr. lög nr. 32,2001 og sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar brot sem lýst er í 1. tölulið. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ennfremur er með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um fíkniefni og önnur eftirlitskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 490/2001 og reglugerð nr. 848/2002, krafist upptöku á 1015,48 g af kannabis og 1006,84 g af amfetamíni." Ákæruvaldið hefur komið að þeirri leiðréttingu á ákærunni að þar sem segi “óþekktu efni” í lok 1. töluliðar hennar eigi að standa “koffíni”. Málavextir Upphaf máls þessa er að rekja til upplýsinga sem nokkrir ónafngreindir menn létu lögreglumönnum hjá ávana- og fíkniefnadeild Lögreglunnar í Reykjavík í té í ágúst og september 2003 um innflutning fíkniefna til landsins. Fram kom hjá þeim að ákærði Jökull Ísleifsson sem væri háseti á ms. Arnarfelli, fraktskipi frá Samskipum, stæði að innflutningnum með því að fela fíkniefnin um borð í skipum. Hefði hann notið aðstoðar tvíburabróður síns Ægis, en einnig kæmi maður að nafni D eða Daði að innflutningum. Væri ætlunin að flytja fíkniefnin inn frá Hollandi en haft var eftir manni í skýrslu lögreglunnar frá 8. september 2003 að ákærði Jökull væri þar staddur í þessum erindargjörðum. Vegna þessara upplýsinga var fenginn dómsúrskurður um að hlera mætti og hljóðrita símtöl hjá ákærða, Jökli, og að fengnar yrðu upplýsingar hjá símafyrirtækjum um símanúmer. Bárust þá böndin jafnframt að meðákærðu, D, Ægi Ísleifssyni og Á, og sams konar úrskurður fenginn um þá. Þá var sett á lögreglueftirlit við ms. Arnarfell sem lá við festar við bryggju Samskipa við Vogabakka hinn 16. september sl. Þann dag voru ákærðu, Á og Jökull, handteknir ásamt öðrum manni sem grunaður var um aðild að málinu. Þá var ákærði, Ægir, handtekinn þar sem hann kom gangandi frá athafnasvæði Samskipa. Vísaði hann lögreglunni á tvo pakka sem hann bar innanklæða og kvað þá innihalda hassefni og amfetamín. Samkvæmt efnaskýrslu tæknideildar Lögreglustjórans í Reykjavík reyndust þetta annars vegar vera 1015,48 g af hassi og 959,20 g af óþekktu efni. Nú liggur fyrir niðurstaða efnarannsóknar um það að efni þetta var ekki amfetamín heldur nærri hreint koffín. Samkvæmt skýrslu Tollstjórans í Reykjavík fóru tollverðir daginn eftir um borð í ms Arnarfell til að æfa leitarhunda tollgæslunnar. Fannst þá poki sem talinn var innihalda fíkniefni. Samkvæmt efnaskýrslu var um að ræða 1006,84 g af amfetamíni. Ákærði, D, var handtekinn 17. september sl. og yfirheyrður hjá lögreglu daginn eftir. Neitaði hann sök. Kvaðst hann vera nýkominn ásamt Jökli frá Amsterdam í Hollandi og kvaðst hann hafa neytt hass og kókaíns í ferðinni. Var hann þennan sama dag úrskurðaður í gæsluvarðhald. Í lögregluskýrslu hinn 19. september kvaðst hann hafa lánað meðákærða, Jökli, peninga en ekki hefði hann vitað í hvað lánið fór. Hann kvaðst hafa vitað að Jökull væri á leið til Hollands og þeir orðið samferða út. Hefði hann grunað að Jökull ætlaði að smygla fíkniefnum til Íslands. Hefði hann látið Jökul fá samtals um 250.000 krónur þar ytra. Hann hefði ekki viljað vitað hvað Jökull væri að braska en grunað að það tengdist fíkniefnum. Í ferðalok hefðu þeir orðið saupsáttir og ekki ræðst við eftir heimferðina. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 29. september sl. og viðurkenndi þá að hafa átt aðild að því að flytja 1 kg af amfetamíni frá Hollandi hingað til lands. Hefði Á komið honum í samband við bræðurna Ísleifssyni. Kvaðst hann hafa komið á fund heima hjá Ægi þar sem voru staddir, auk húsráðanda, Jökull og Á. Hefðu bræðurnir stungið upp á því að ákærði legði fram 250 þúsund krónur í fyrirtækið gegn því að hann fengi 250 g af amfetamíni. Hann hafi gengist inn á þetta og einnig hefði hann lánað Á 130 þúsund til þess að hann gæti lagt fram sömu fjárhæð. Hefði verið ákveðið að smygla efninu með einu af skipum Samskipa. Ákærði kvaðst hafa farið út til Hollands með Jökli til þess að skemmta sér. Hefði hann látið Jökul hafa peningana þegar út var komið en áður hefði hann verið búinn að skipta þeim í evrur. Hann hefði ekki skipt sér af efniskaupunum og hvorki séð efnið sem keypt var né tekið þátt í því að koma þeim fyrir í skipinu. Hann kvaðst hafa ætlað að neyta sjálfur síns hluta af efninu. Hann segir að aldrei hafi verið talað um kaup á hassi í þessari ferð og ekki hafa frétt um það fyrr en í þessari yfirheyrslu. Daginn eftir gaf ákærði aðra skýrslu að viðstöddum verjanda og breytti framburði sínum á þann veg að hann sjálfur hefði séð um að kaupa fíkniefnin þar ytra en Jökull ekki komið nærri því. Ástæðan hefði verið sú að hann ætlaði að kaupa hass handa sjálfum sér og nota peningana í það en láta amfetamínið mæta afgangi þannig að það yrði af lélegri gæðum fyrir bragðið. Hefði hann sagt við seljandann að hann væri með 3000 evrur og þyrfti að fá fyrir þær eitt kg af hassi en hann þyrfti einnig að kaupa eitt kg af amfetamíni. Hann hefði látið þess getið að honum stæði nokkuð á sama um gæði amfetamínsins. Þegar hann fékk efnin í hendur hefði verið sterkur amfetamínþefur af pakkanum með því efni. Kvaðst hann hafa haft orð á þessu við seljandann sem hefði þá svarað því til að hann hefði gert sér far um að láta þetta líta út sem ekta. Kvaðst ákærði hafa álitið að um væri að ræða mjög lélegt amfetamín. Hann hefði þó ekki grunað að um annað efni en amfetamín væri að ræða. Hann hefði borgað 2000 evrur fyrir hassið og 1000 evrur fyrir amfetamínið. Amfetamínið hefði verið rakt og kögglótt í plastpoka en hassið hefði verið í plötum sem voru lausar í innkaupapoka. Eftir að hann hafði keypt efnin hefði hann látið þau í hendur Jökli og skrökvað því að honum að tengiliður hans þarna úti hefði beðið sig um það að láta fljóta með til Íslands. Jökull hefði skoðað amfetamínið og hreytt í hann að þetta væri “djöfulsins drasl”. Hann kvaðst einnig hafa bragðað á efninu og fundið að þetta væri rétt hjá Jökli en hafa samt talið Jökli trú um það að þetta væri ágætis efni. Jökull hefði pakkað efnunum inn fyrir flutninginn til Íslands. Eftir að Jökull hafði farið einn niður að höfn til þess að kanna aðstæður hefðu þeir farið þangað báðir saman. Jökull hefði farið og komið efnunum fyrir en ákærði kvaðst ekki hafa séð skipið fyrir gámum sem voru á hafnarsvæðinu. Þeir hefðu hins vegar verið í farsímasambandi og hist eftir að Jökull hafði komið efnunum fyrir. Ákærði var rækilega yfirheyrður í dómi um sakirnar 30. september sl. Hann skýrði svo frá að Á hefði kom að máli við hann um 10-15 dögum fyrir ferðina til Hollands. Stuttu seinna hefðu þeir farið heim til bræðranna og þeir þá lagt til að þeir flyttu inn eitt kíló amfetamíni. Hefðu þeir sagt að Jökull ætlaði að koma þessu fyrir í skipinu en Ægir að taka það úr því. Kvaðst ákærði hafa ákveðið á þessum fundi að taka þátt í þessu. Hann hefði lagt til 250 þúsund krónur og Á jafn mikið. Hann hefði þó lánað Á fyrir helmingnum af hans hluta. Á móti ætluðu bræðurnir að sjá um framkvæmdina en fram hefði komið að hana hefðu þeir þegar hugsað út. Skyldi Jökull koma efninu fyrir í skipinu ytra en Ægir að fjarlægja það úr skipinu hér heima. Svo átti að skipta efninu í fjóra hluta og ákærði þannig að fá 250 g af efninu í sinn hlut en ekki hefði verið rætt um að selja efnið hér á landi. Ákærði kvaðst hafa tekið við peningum af Á. Ákærði sagði að hann hefði þegar á fundinum ákveðið með sjálfum sér að svíkja þá hina og nota þessa ferð til þess að flytja inn kíló af hassi til eigin nota. Þeir Jökull hefðu farið út á fimmtudegi og daginn eftir hefði hann farið á kaffihús þar sem hann þekkti til og komið sér í samband við mann þar. Hefði hann sagt við manninn að hann væri með 3000 evrur og fyrir þær þyrfti hann aðallega að kaupa eitt kíló af hassi, þ.e. fyrir 2000 evrur en þyrfti svo að fá kíló af amfetamíni fyrir afganginn og sér væri alveg sama um gæðin. Hefði hann keypti eitt hasskíló á laugardagskvöldið og mjög lélegt amfetamín, að hann hélt. Amfetamínið hefði lyktað mjög undarlega og sterkt og hann spurt strákinn þegar hann kom með þetta hvað þetta væri, og af hverju þetta lyktaði svo. Hefði hann svarað eitthvað á þá leið að hann hefði reynt að láta þetta líta betur út fyrir ákærða. Kvaðst ákærði hafa tekið það gott og gilt og farið með þetta upp á hótel. Amfetamínið hefði verið helmingi ódýrara heldur en hassið og segi það sína sögu um efnisgæðin. Hann hefði sagt við Jökul að hann hefði verið beðinn um flytja hassið fyrir annan mann. Hann hefði farið strax með efnið á hótelið þeirra til Jökuls þegar hann var búinn að kaupa það og Jökull pakkað því inn. Jökull hefði fyrst farið einn að athuga með skipið en hann svo farið með honum í hádeginu. Hann hefði átt að standa á verði en ekki getað séð til þess að fylgjast með. Í lögregluyfirheyrslu 17. september sl., sem fram fór að viðstöddum verjanda, neitaði ákærði Jökull aðild að þessu máli. Kvaðst hann hafa dvalist í Hollandi í eina viku og hefði D verið með honum í för. Lýsti hann svo ferðum sínum deginum áður að hann hefði verið staddur rétt við athafnasvæði Samskipa við Holtaveg ásamt ákærða, Á. Fyrir tilviljun hefði Ægir verið staddur þar á svipuðum tíma með fíkniefni í fórum sínum. Væru engin fíkniefnatengsl á milli þeirra bræðra eða sín og ákærða, Á. Hann svaraði því ekki hvort slík tengsl væru á milli hans og ákærða, D, en kvaðst tengjast honum aðallega í gegnum skemmtanalífið. Hann kvaðst hafa notað ýmis konar fíkniefni sem hann keypti fyrir vinnulaun sín. Hann neitaði að heimila lögreglu að afla allra gagna um bankaviðskipti hans á undanförnum tveimur árum. Í framhaldi af þessari skýrslu var ákærði úrskurðaður í gæsluvarðhald og neitaði hann þá fyrir dómi allri sök um innflutning fíkniefna. Ákærði gaf skýrslu 19. september hjá lögreglu, einnig að viðstöddum verjanda, og viðurkenndi þá að hann ætti aðild að málinu. Hann kvaðst hafa átt hugmyndina að því að flytja inn fíkniefni frá Hollandi til Íslands með því að fela þau um borð í skipum. Hefði hann fjármagnað innflutninginn með lánsfé tveggja manna sem hefðu átt að fá ágóða af viðskiptunum. Einnig hefði hann fengið fleiri menn til liðs við sig. Í byrjun september hefði hann keypt 1 kg af amfetamíni úti í Hollandi fyrir andvirði 320.000 króna í evrum sem hann hafði haft með sér frá Íslandi. Hann hefði verið beðinn um að koma pakka af hassefni til Íslands og fallist á að gera það þar sem hann hefði vitað að gæði amfetamínsins voru léleg. Hefði hassið því verið eins konar trygging. Hefði hann ætlað sér að selja amfetamínið á Íslandi og losna þannig úr fjárkröggum en um leið að kosta eigin neyslu. Hefði hann fengið hassið og amfetamínið í pökkum, en hann hefði gengið betur frá þeim og farið með þá um borð í Arnarfell í Rotterdam. Þar hefði hann stungið þeim í geymslukassa fyrir björgunarvesti. Hefði hann aðeins sagt þeim sem sótti pakkana hvar þeir væru geymdir. Eftir að til Íslands kom hefði hann tekið að sér að fylgjast með mannaferðum í kringum hafnarsvæðið á meðan maðurinn sækti pakkann. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 23. september, sem verjandinn var viðstaddur, staðfesti ákærði, Jökull, fyrri frásögn sína og lýsti því frekar hvernig hann umpakkaði fíkniefnunum. Varðandi hassefnið kvaðst hann hafa hugsað sér að koma því í verð ef amfetamínið reyndist vera ónýtt. Hann hefði sett sig í samband við aðra aðila er tengdust máli til þess að greina þeim frá grunsemdum sínum um að svo kynni að vera og hefðu þeir verið viðbúnir hinu versta. Hann kvaðst ekki vita hver ætti hassið en sá maður myndi setja sig í samband við hann síðar. Ekki hefði verið rætt um hvað ákærði ætti að fá í sinn hlut fyrir innflutninginn á hassinu. Hann kvað það vera rangt eftir ákærða, Ægi, haft að ákærði, D, hefði keypt hassefnið. Kvað hann þá Ægi hafa ákveðið að ákærði tæki áhættuna erlendis en Ægir hér heima og því hefði hann sótt fíkniefnapakkana um borð. Þá kvað hann ósætti nú vera á milli hans og Ægis sem varðaði persónuleg fjölskyldumál. Þegar gengið var á ákærða sagði hann svo frá að meðákærðu, Ægir og Á, hafi stungið upp á því hann að flytja inn amfetamín og spurt hvort hann gæti komið efninu inn í landið þar sem hann væri í millilandasiglingum. Þar sem hann átti ekki að sigla fyrir jól kvaðst hann hafa stungið upp á annarri áhættusamari hugmynd, sem sé að Á og D leggðu fram fé en ákærði sæi um að koma fíkniefnum fyrir um borð í skipinu og Ægir tæki sendinguna og flytti hana frá borði hér heima. Hlutur hvers um sig í fyrirtækinu yrði 250 g af amfetamíni. Þá hefði verið ákveðið að hann og D færu út til Hollands þar sem hann væri í sambandi við mann. Hefði D alfarið séð um kaupin enda hefði hann verið með peningana. D hefði einnig stungið upp á því að þeir tækju að sér að flytja hass til landsins fyrir ákveðinn aðila. Ákærði sagði að eftir að honum varð ljóst að amfetamínið var ekki gott hefði hann álitið þetta góða hugmynd. Ákærði kvaðst hafa komið efnunum fyrir um borð í skipinu og D hafi staðið álengdar og fylgst með. Þá greindi ákærði frá því að Ægir hefði heimsótt vin sinn, A, um borð í Arnarfell þegar það lá við bryggju hér á landi í þeim tilgangi að eiga hægara með að nálgast efnin. Ákærði gaf ítarlega skýrslu fyrir dómi 24. september sl. Staðfesti hann þá þessar lögregluskýrslur, 19. og 23. september. Hann skýrði frá því að málið hefði byrjað með því að Ægir bróðir hans hefði komið að máli við hann og sagst geta útvegað fjármagn til fíkniefnakaupa ef ákærði gæti komið þeim til landsins. Kvaðst ákærði hafa sagt að það gæti hann gert, en áhættan væri mjög mikil. Úr því hafi orðið að Á kom í heimsókn til þeirra bræðranna og sagðist vera með mann tiltækan sem væri með fé í þetta. Sá maður, D, hefði komið seinna og þá verið ákveðið að þeir D færu út og keyptu efnin. D hafi sagst vera með sambönd úti, einhvern sem hann þekkti. D og Á hafi lagt til peningana en ekki vissi hann hvernig þeir hefðu samið um sín skipti. Þeir D hafði haldið út 4. september því Arnarfell átti að vera þar 9. september og þá ætluðu þeir að koma efninu fyrir í því. Þeir hefðu tekið sér gistingu saman á hóteli og daginn eftir hefði D haft samband við þann sem átti að útvega þeim efnin. Á laugardeginum hefði D sótt efnið meðan ákærði beið. D hafi áður verið búinn að spyrja hvort ákærði samþykkti að taka með 800 g af hassi í leiðinni en ákærði kveðst hafa maldað í móinn. Hefði D haldið áfram að tuða um þetta og kvaðst ákærði hafa spurt hann að því hvort hann væri með hassið og D þá játað því og ákærði fallist á það að það fengi að fljóta með, úr því sem komið væri. Þeir hefðu svo haldið með efnin til Rotterdam þar sem ákærði umpakkaði þeim. Hann kvaðst hafa bragðað á amfetamíninu og orðið “nokkuð viss” um að það var ekki amfetamín. Hann hafi samt ákveðið að flytja efnið til landsins þar sem hann “gat ekki komið tómhentur til baka og sagt mönnum að ég hefði fengið neitt að ég hefði hent því. Ég þurfti að sýna mönnum fram á það að ég hafi verið svikinn eða við. Það er eiginlega aðal ástæðan fyrir að við tókum þetta með okkur.” D hefði verið tvístígandi um þetta því hann hefði verið í mikilli neyslu. Ákærði kvaðst hafa verið “nokkuð viss um það” eða eins og hann einnig orðaði það “má segja 99%” viss að um svik væri að ræða. Hann kvaðst hafa pakkað efnunum og farið að höfninni með D. Hann hefði komið pökkunum fyrir eins og hann hafði ráðgert. Þegar skipið kom til landsins hefði komið í hlut Ægis að vitja um pakkana og Á að vera á sveimi um svæðið á meðan. Að því er varðaði hassið sagði ákærði að D hefði verið með pakkann í herberginu og kvaðst hann ekki hafa hugsað sér að farga honum “vitandi ekkert hvaða fólk ég fengi í bakið á mér” en eins hefði hann séð fram á það að “ef við hefðum verið sviknir að þá ætlaði ég að hirða hassið og selja andvirði þess fyrir ferðirnar svo við kæmum ekki út í fjárhagslegu tapi.” Hann hefði því pakkað hassinu inn með hinu. Ekki kvaðst hann muna til þess að rætt hefði verið um að skipta hassinu í fernt. Ákærði, Jökull, var enn yfirheyrður hjá lögreglu miðvikudaginn 1. október sl. og staðfesti þá enn fyrri skýrslur sínar og þá skýrslu staðfesti hann svo síðar um daginn fyrir dómi. Daginn eftir var borinn undir ákærða framburður meðákærða, D, sem rakinn er hér á öðrum stað, um að D hefði keypt hassið til eigin nota og látið gæði amfetamínsins sér liggja í léttu rúmi, því hann hefði ætlað að svíkja félaga sína. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um það hvernig meðákærði D hefði staðið að kaupunum en taldi ólíklegt að D hefði ætlað að hafa 1 kg af hassi til eigin neyslu. Þá var borinn undir ákærða framburður meðákærða, Ægis, sem rakinn er hér á öðrum stað, um það hvernig þeir hefðu áður staðið að innflutningi fíkniefna með skipum Samskipa. Kvaðst hann ekki kannast við þetta. Kvað hann það rétt sem haft væri eftir Ægi að hann hefði skipt íslenskum peningum yfir í evrur á þessu ári en neitaði að greina frá því í hvað þær hefðu farið. Ákærði kannaðist við að hafa staðið að innflutningi fíkniefna áður þegar hann var til sjós hjá Samskipum. Hann hefði í júlí flutt inn eitt kg af amfetamíni. Hann hefði komið efninu fyrir um borð í Arnarfelli erlendis en þegar hann hefði vitjað um það þegar skipið var komið til Reykjavíkur hefði það verið horfið og hann álitið langlíklegast að það hefði fundist við leit. Ægir hefði farið með honum í skipið skömmu síðar að leita að efninu en án árangurs. Því hafi verið ákveðið að nota aðra aðferð við innflutning í það skipti sem um ræðir í máli þessu. Ákærða var þá greint frá því að þessi fíkniefni hafi fundist við leit í skipinu skömmu eftir handtöku Ægis. Ákærði staðfesti þessa játningu sína fyrir dómi 2. október sl. og viðurkenndi að hafa flutt inn 1 kg af amfetamíni í júlí. Hefði hann fengið efnið afhent í Rotterdam, pakkað í glæran plastpoka með smellirennilás og falið hann í skipinu. Hann hafi hins vegar ekki fundið pokann þegar skipið kom til Íslands. Hann kvaðst hafa átt að fá hálfa milljón fyrir innflutninginn og bróðir hans hefði átt þátt í þessu og átti að fá 150.000 í sinn hlut. Ákærði, Ægir, var yfirheyrður 17. september sl. að viðstöddum verjanda sínum. Sagði hann svo frá að þegar Jökull hefði verið í siglingum til Evrópulanda hefði hann tekið eftir því að auðvelt væri að smygla hlutum til landsins með skipum. Vegna slæms fjárhags kvaðst ákærði hafa rætt við Jökul um fíkniefnainnflutning og sagt að hann gæti tekið að sér að fela fíkniefnapakka um borð í skipinu. Ákærði kvaðst hafa talað við meðákærða, Á, sem hefði komið honum í samband við D. Kvað hann þá geta fjármagnað kaup á fíkniefnum. Hefðu þeir fjórir ákveðið að Jökull og D færu til Hollands til þess að kaupa kíló af amfetamíni. Hafi hlutverk ákærða verið það að sækja fíkniefnin í ms Arnarfell þegar skipið kæmi til baka frá Rotterdam þar sem fíkniefnunum skyldi komið fyrir. Hefði hann fengið vin á skipinu til þess að hleypa sér um borð í skipið hér þegar þar að kæmi. Hver þeirra um sig hefði átt að fá 250 g af efninu í sinn hlut og aðild að innflutningnum. Ætluðu þeir að koma efninu í verð og hagnast á því. Eftir að Jökull kom til landsins hefði hann sagt að D hefði viljað flytja inn hassefni og taldi hann að því yrði einnig skipt jafnt á milli þeirra fjögurra. Hefði hann sagst hafa komið tveimur fíkniefnapökkum fyrir um borð í skipinu og væru þeirr faldir á botni kassa með björgunarvestum fremst í skipinu. Hefði verið ákveðið að Jökull og Á myndu rúnta um svæðið á meðan hann sækti pakkana. Þetta hefði gengið eftir og hann stungið þeim inn á sig en verið handtekinn þegar hann gekk út af athafnasvæði Samskipa. Hann kvað engin önnur fíkniefnatengsl vera á milli þeirra bræðra. Hann kvaðst vera amfetamínneytandi og hefði hann fjármagnað neyslu sína með launum sínum og lánum. Skýrsla var tekin af ákærða hinn 23. september sl., einnig að viðstöddum verjanda. Kvaðst hann hafa borið upp við meðákærða, Á, þá hugmynd að smygla fíkniefnum til landsins með aðstoð Jökuls, skipverja á skipinu, og hefði sú hugmynd þróast áfram og Á bent á meðákærða, D. Hefði hann rætt við D um þetta og fjármögnunina. Sjálfur hefði hann ekki vitað um heildarkostnað við innflutninginn enda hefðu þeir D og Á alfarið séð um þá hlið málsins. Hefði hann álitið að hann yrði um 500.000 krónur. Þeir hefðu hist fjórir 24. ágúst og línurnar verið lagðar um kaupin á fíkniefnunum og hvernig staðið skyldi að innflutningnum. Hefði hann tekið við 28.000 krónum af D fyrir flugmiða Jökuls. Ákærði kom fyrir dóm 24. sepember og greindi frá á sama veg og hjá lögreglu. Varðandi Hollandsferð Jökuls og D kvað hann Jökul hafa þekkt aðstæður þarna úti og að hann hefði komið efninu fyrir um borð. Hefði hann sagt að D hefði alfarið séð um kaupin. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 1. október sl. Viðurkenndi hann þá að þeir Jökull hefðu í annað skipti flutt inn fíkniefni til landsins frá útlöndum þegar Jökull hefði verið lausráðinn hjá Samskipum. Hefði maður sett sig í samband við Jökul um vorið 2003 og verið ákveðið að smygla um einu kg af amfetamíni. Kvaðst ákærði hafa skipt 300-400.000 kr. í evrur í nafni bróður síns vegna þessa. Hefðu þeir átt að fá um 500.000 kr. fyrir innflutninginn. Þar af átti ákærði að fá 150.000 krónur í sinn hlut. Þegar skipið kom til Íslands hefði Jökull ekki fundið pakkann sem hann hafði falið um borð. Kvaðst ákærði hafa farið og leitað um borð nokkru síðar en án árangurs. Hann kvaðst ekki hafa vitað um þau áform meðákærða D að kaupa hassefni og láta það koma niður á gæðum amfetamínsins sem upphaflega stóð til að kaupa. Ákærði kom fyrir dóm 2. október sl. og skýrði frá á sama veg og hjá lögreglunni, sem rakið hefur verið. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í meðferð málsins fyrir dómi. Ákærði, Jökull, kveður hugmynd um að flytja inn amfetamínið til landsins sem vísað er til í 1. tölulið ákæru, hafa kviknað hjá þeim bræðrum. Hefði Ægir unnið með Á sem hafi þekkt D og þeir hinir komið þannig í málið. Þeir hafi hist heima hjá Ægi og þá verið ákveðið að ákærði og D færu út og keyptu fíkniefnin. Hlutverk ákærða hafi verið að koma efnunum fyrir í skipinu en Ægir átt að sækja þau þegar til Íslands væri komið. Heildarkostnaðinn hafi átt að vera um hálf milljón en hann kveðst ekki hafa staðið að því að fjármagna fyrirtækið. Ætlunin hafi svo verið sú að skipta efnunum á milli þeirra fjögurra. Þegar komið var til Amsterdam hafi þeir keypt efni sem reyndist vera 959 g af koffíni. Þegar þeir hafi uppgötvað það hafi verið keypt kanabisefni til þess að bæta upp tapið. D hafi alfarið séð um það. Þegar D kom til baka með efnið á hótelherbergið kveðst ákærði strax hafa uppgötvað að ekki væri um amfetamín að ræða. Kaupin á hassinu hafi verið til þess að koma út á sléttu eftir að þetta lá fyrir með því að koma því í verð hér á landi. Hann kveðst ekki hafa vitað að D ætti hassið, heldur hafi hann talið það vera þann sem seldi þeim ónýta amfetamínið. Því hafi hann ætlaðs sér að hirða hassið en ekki reynt að fá leiðréttingu á þessu þar ytra. Hann hafi síðan pakkað efninu inn í plastpoka og vafið um það límbandi. Þegar til landsins var komið kveðst ákærði hafa sagt Á og Ægi strax frá því hvernig í pottinn væri búið, en hann hafi ekki verið í samskiptum við þá meðan hann var úti. Hafi hann ákveðið að taka koffeinið með sér heim til þess að sýna þeim fram á að þeir hefðu verið sviknir. Kvaðst ákærði hafa verið staddur ásamt Á í bíl og fylgst með Ægi þegar hann fór til þess að sækja efnin um borð í skipið. Um ákærulið 3. kvaðst ákærði hafa ætlað að flytja inn 1 kg af amfetamíni fyrir annan mann en hætt svo við það því hann treysti sér ekki í að gera það. Hafi hann hætt við áform sín eftir að hann fór frá skipinu. Ákærði lýsti aðdraganda að fyrirhuguðum innflutningi þannig að hann hefði hitt þennan aðila sem bauð honum greiðslu fyrir innflutning á fíkniefnunum. Kvaðst ákærði hafa fengið efnin úti í Rotterdam en þegar heim kom hafi hann ekki getað fundið amfetamínið sem hann hafði falið á þremur stöðum í skipinu frammi í bakka. Taldi hann hugsanlegt að tollurinn hefði fundið efnið en svo reyndist ekki vera því hann lenti ekki í vandræðum vegna þessa. Aðspurður kvað ákærði Ægi aldrei hafa hitt þennan ónefnda aðila. Hafi hann í raun ekkert vitað um hvað bjó að baki fyrr en 6. ágúst þegar hann fór frá skipinu. Um aðkomu Ægis að málinu kvað ákærði hann aðeins hafa skipt peningum í evrur fyrir sig. Þá hafi hann einnig farið um borð í skipið seinna, nánar tiltekið 19. ágúst, til þess að leita að efnunum en hann hafi ekki vitað hverju var verið að smygla inn í landið. Þóknun ákærða fyrir verkið hafi átt að vera hálf milljón og síðan hafi hann ætlað að gera upp við Ægi. Ákærði kvaðst ekki hafa farið sjálfur aftur að leita um borð í skipinu. Kvaðst hann aðspurður eflaust hafa fundið efnið ef hann hefði leitað aftur. Aðspurður kvaðst ákærði hafa komist í vandræði vegna þessa máls gagnvart fyrrgreindum ónefndum aðila og því hafi hann leiðst út í hitt. Ákærði, Ægir, kvað hugmyndina um að flytja inn amfetamínið til landsins sem vísað er til í 1. tölulið ákæru, hafa kviknað hjá honum eftir að hafa orðið fyrir þrýstingi vegna fyrri innflutningsins sem Jökull hafði klúðrað. Hafi hann rætt um þetta við Á, sem var kunningi hans og vinnufélagi. Síðan hafi Á rætt við vin sinn D, sem ákærði ekki þekkti, og hann þá komið inn í málið. Hlutverk D hafi verið að koma með fjármagn inn í þetta. Kveðst ákærði ekki hafa vitað hversu mikla peninga D og Á ætluðu að leggja í þetta. Þeir fjórir hafi rætt fyrirtækið á fundi en ekki muni hann nákvæmlega um hvað var rætt. Þó geti verið að þeir hafi rætt um það að flytja inn 1 kg af amfetamíni. Hann kveðst hafa ætlað að neyta fíkniefnanna og selja þau, en þeir félagar hafi ætlað að skipta efninu jafnt á milli sín. Hafi þeir bræður átt að fá helminginn en hann hafi ekki vitað hvernig þeir hinir hafi ætlað að skipta með sér. Jökull og D hafi átt að fara til Hollands og koma efnunum fyrir um borð í skipinu en annað kveðst hann ekki vita um framkvæmdina. Hann hafi einu sinni talað við Jökul meðan hann var úti, en fíkniefni hafi þá ekki borið á góma. Þegar til landsins var komið hafi Jökull strax sagt honum að þeir hefðu verið sviknir úti og efnið væri ekki amfetamín. Með efninu hafi komið hasspakki sem þeir hafi ætlað að hirða en hann hafi ekki vitað um hassið fyrr en hann fór um borð í Arnarfellið til að sækja sendinguna eins og ráðgert hafði verið. Það eina sem hann vissi þá var það að hann átti að sækja tvo pakka. Hafi hann ekki vitað hvor pakkinn væri með hassinu og hvor væri með ónýta efninu. Um 3. ákæruliðinn segir ákærði að hann hafi flækst inn í það mál og ekki komið nálægt því að öðru leyti en því að hann hafi skipti 3-400 þúsund krónum í evrur fyrir Jökul. Hafi hann ekki vitað til hvers féð var ætlað. Ónefndur maður hafi látið hann fá peningana og hann svo skipt honum í nafni Jökuls. Jökull hafi svo komið heim að utan og þá sagt honum frá því að eitthvað hefði gerst þarna úti. Síðan hafi ákærði orðið fyrir þrýstingi hjá einhverjum sem hann ekki nefnir og verið lagt að honum að bjarga málunum sem Jökull hefði “klúðrað.” Hann hafi farið um borð í Arnarfellið að leita því honum hefði verið hótað með illu. Hann hafi þó ekki vitað hvað það væri sem hann hafi átt að finna. Um það sem fram kemur í lögregluskýrslu hans um fund Jökuls og ákærða með ónefndum manni þá um vorið þar sem rætt hefði verið um að smygla fíkniefnum inn til landsins í næstu ferð Jökuls segist ákærði ekki muna eftir þessu og hafi hann eflaust sagt þetta í einhverju rugli eftir gæsluvarðhaldið. Þá sé það ekki rétt sem fram komi í lögregluskýrslu að upphaflega hafi verið ákveðið að flytja inn 2 kg af amfetamíni, en síðan 1 kg, og ennfremur að hann hafi átt að fá 150 þúsund krónur fyrir en Jökull 350 þúsund. Hafi hann búið þessar tölur til. Ákærði, Á, hefur sagt frá því að hann hafi verið samstarfsmaður Ægis sem hafi átt hugmyndina að þessum fíkniefnainnflutningi. Hafi hann haft samband við vin sinn D og þeir í sameiningu lagt til peningana í þetta. Þeir hafi síðan allir hist á fundi og ákveðið að kaupa 1 kg af amfetamíni. Hafi áætlaður kostnaður við fyrirtækið verið um 300 þúsund krónur. Ákærði kveðst hafa lagt til 120 þúsund en D greiddi afganginn, þar af voru 100 þúsund krónur sem ákærði átti að endurgreiða honum. Hann hafi álitið að hann fengi í sinn hlut ágóðann af fíkniefnasölu, sem myndi skiptast jafnt á alla en hann hafi ekki átt að fá fíkniefni í hendurnar. Um utanlandsferðina kveðst hann ekkert vita, en eftir að Jökull var kominn heim hafi hann hitt þá bræður á sunnudeginum og þá fengið að vita að efnið væri ónýtt. Um kvöldið hafi D einnig sagt honum þetta. Hann hafi ekki vitað um hassið fyrr en málið komst upp. Ákærði, D, segist hafa komið í málið þegar Á hafi haft samband við hann og hafði þá fengið hugmynd að fíkniefnainnflutningi frá félaga sínum í vinnunni. Ákveðið hafi verið á fundi að kaupa 1 kg af amfetamíni en áætlaður kostnaður var um 300 þúsund krónur en heildarkostnaður um 500 þúsund krónur. Skyldu þeir Á skipta með sér kostnaðinum til helminga. Hann kveðst hafa keypt efnin þar ytra, en frá upphafi hafi hann verið ákveðinn í því að kaupa hass fyrir sjálfan sig og þannig hlunnfara félaga sína. Ástæðan fyrir þessu hafi verið sú að hann hafi reykti 2-5 grömm af hassi á dag á þessum tíma. Hafi hassið verið ætlað til eigin neyslu og það verið fjárhagslegur ávinningur hans að fá efnið erlendis frá því það hafi verið ódýrara en hér á landi. Kveðst hann hafa verið ágætlega fjáður á þessum tíma enda hefði hann fengið allháar slysabætur, 8 milljónir, á þessum tíma og því skuldlaus með öllu. Hann kveðst hafa keypt 1 kg af hassi ytra og um leið beðið um að fá lélegt amfetamín með. Fyrir þetta allt hafi hann greitt samtals 3000 evrur. Kveðst hann hafa ætlað að eiga hassið sjálfur og ekki hafa óttast hefndaraðgerðir hinna í kjölfarið. Hann hafa skáldað upp sögu um hassið þegar hann kom til baka á hótelið en ekki vitað hvort Jökull trúði henni. Ekki muni hann nákvæmlega hvort hann afhenti Jökli bæði efnin saman, enda hafi hann verið í mikill neyslu þar ytra. Jökull hafi strax áttað sig á því að ekki væri um amfetamín að ræða og hafi þeir rætt það og endað með því ákærði rauk út. Það sem gerðist eftir að heim var komið kveðst ákærði ekkert hafa vitað enda hafði slest upp á vinskapinn á milli þeirra Jökuls úti. Hann hafi þó vitað að Ægir hafi átt að sækja efnið um borð eins og ákveðið var á fundinum. Jakob Kristinsson, dósent í eiturefnafræðum við læknadeild Háskóla Íslands, hefur staðfest þær tvær matsgerðir sem lagðar hafa verið fram í málinu. Um koffínið sem greint var segir hann að engin önnur efni hafa fundist í þeim en koffín. Algengt sé að því efni væri blandað út í amfetamín og útilokað að sjá af útlitinu einu hvort um sé að ræða amfetamín eða koffín. Til þess þurfi efnarannsókn. Niðurstaða Um 1. tl. ákærunnar Fyrir liggur játning allra ákærðu, sem er samhljóða í öllum meginatriðum, að þeir sammæltust um að flytja inn 1 kg af amfetamíni til þess að selja það hér á landi. Lögðu ákærðu D og Á til fé í fyrirtæki þetta, D þó mest. D og Jökull héldu til Hollands og skiptu þar með sér verkum, eins og fram er komið. Þá liggur fyrir að koffín-efni það sem D var selt í stað amfetamíns var flutt til landsins og að þeir Ægir og Á höfðu hvor sitt hlutverk við það að ná sendingunni úr skipinu, eins og einnig er komið fram. Frásögn D um það að hann hafi þegar í upphafi ákveðið að hlunnfara félaga sína og kaupa hass fyrir megnið af fénu getur ekki talist vera sérlega trúverðug. Er á það að líta að hann lagði sjálfur megnið af fénu í fyrirtækið og að hann átti mikið undir meðákærðu um það hvernig til tækist og myndi vísast baka sér reiði þeirra. Þá þykir frásögn ákærða af orðaskiptum hans og sölumannsins ekki vera trúleg að heldur. Þykir dóminum óhætt að slá því föstu að ákærðu hafi verið hlunnfarnir af þeim sem seldi þeim efnið. Aftur á móti verður að byggja á því sem fram er komið hjá ákærðu, að þeir hafi komist að því þegar þeir höfðu athugað efnið á hótelherberginu, að ekki væri allt með felldu um það. Ákærði, D, hefur sagt að mikill amfetamínþefur hafi verið af efninu. Þá skýringu ákærða Jökuls, að efnið hafi verið flutt inn til þess að sýna þeim Ægi og Á fram á það að þeir hinir hefðu verið sviknir, álítur dómurinn haldlausa, enda verður ekki séð að það sanni neitt um það. Telur dómurinn óhætt að ganga út frá því að ákærðu hafi álitið að duftið hefði að geyma eitthvað af amfetamíni og að það hafi verið flutt inn í þeirri trú. Sem fyrr segir reyndist ekkert amfetamín vera í duftinu sem um ræðir og verða ákærðu því ekki sakfelldir fyrir fullkomnað brot. Aftur á móti hafa ákærðu allir orðið sekir um tilraun til þess að flytja inn eitt kílógramm af amfetamíni og teljast þeir, efnismagnsins vegna og eiginleika þessarar tegundar fíkniefnis, hafa brotið gegn 173. gr. a, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Um 2. tl. ákærunnar Fyrir liggur játning ákærðu, D, Jökuls og Ægis, um það að þeir hafi flutt til landsins hassefni það sem um ræðir. Ósannað er að ákærði, Jökull, hafi vitað um þetta efni fyrr en D hafði keypt það í Hollandi og Ægir fyrr en Jökull sagði honum af því þegar þeir komu til landsins á undan skipinu. Viðbára ákærða, D, um það að hann hafi ætlað hassið til eigin neyslu að öllu leyti getur ekki talist trúleg og ber að hafna henni. Verður að líta svo á að efnið hafi verið ætlað til sölu. Teljast ákærðu hafa með þessu orðið sekir um brot gegn 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65,1974, sbr. lög nr. 60,1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75,1982, sbr. lög nr. 13,1985 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233,2001, sbr. reglugerð nr. 490,2001. Um 3. tl. ákærunnar Fyrir liggur játning ákærða, Jökuls, um það að hann hafi um sumarið farið til Hollands og tekið þar við 1 kg af amfetamíni sem hann kom fyrir í m.s. Arnarfelli. Ákærði Ægir segist hafa fengið í hendur peninga hjá ókunnum manni en ekki vitað til hvers þeir voru ætlaðir. Hafi hann skipt fúlgunni, 3-400 þúsund krónum, í evrur og látið Jökul fá þær. Þá er komið fram hjá ákærðu að þegar skipið kom til landsins hafi Jökull ekki fundið efnið og að Ægir hafi farið um borð nokkru seinna að leita að því, en einnig farið erindisleysu. Þykir óhætt að slá því föstu að það var efnið, 1006,84 g að þyngd, sem leitarhundur tollgæslunnar fann í m.s. Arnarfelli daginn eftir komu skipsins til landsins, eins og frá greinir hér að framan. Sú viðbára Ægis að hann hafi ekki vitað til hvers féð var ætlað er í hæsta máta ótrúleg og ber að hafna henni. Þá þykir liggja fyrir að efni þetta var ætlað til sölu hér á landi. Teljast ákærðu hafa orðið sekir um fullkomnaðan innflutning á amfetamíninu. Með sömu rökum og greinir í lið 1 hér að ofan telst það eiga undir 173. gr. a í almennum hegningarlögum. Viðurlög og sakarkostnaður Ákærði, Á, hefur verið sektaður nokkrum sinnum á undanförnum árum, mest fyrir umferðarlagabrot. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Rétt er að fresta því að framkvæma refsinguna og ákveða að hún falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins í 9 daga ber að draga frá refsingunni, komi hún til framkvæmda. Ákærði, D, hefur verið sektaður nokkrum sinnum á undanförnum árum, aðallega fyrir umferðarlagabrot. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Rétt þykir að fresta því að framkvæma 9 mánuði af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins í 12 daga ber að draga frá refsingunni. Ákærði, Jökull, hefur þrisvar verið sektaður fyrir umferðarlagabrot. Auk þess var hann dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir líkamsárás 1999 og árið 2000 í jafnlanga fangavist fyrir réttindaleysi við akstur. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ½ ár. Gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins í 15 daga ber að draga frá refsingunni. Ákærði, Ægir, hefur verið sektaður fjórum sinnum fyrir umferðarlagabrot. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Gæsluvarðhaldsvist sem ákærði sætti vegna málsins í 15 daga ber að draga frá refsingunni. Að kröfu ákæruvalds og í samræmi við 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni ber að gera upptæk 1015,48 g af kannabis og 1006,84 g af amfetamíni. Dæma ber ákærða, Á, til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun, ákærða, D, til þess að greiða verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun, ákærða, Jökul, til þess að greiða verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssyni hrl., 200.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærða, Ægi, til þess að greiða verjanda sínum, Brynjari Níelssyni hrl, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Loks ber að dæma ákærðu til þess að greiða annan sakarkostnað óskipt. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Á, sæti fangelsi í 6 mánuði. Frestað er því að framkvæma refsinguna og fellur hún niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Frá refsingunni dragist 9 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, D, sæti fangelsi í 12 mánuði. Frestað er því að framkvæma 9 mánuði af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð. Frá refsingunni dregst 12 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Jökull Ísleifsson, sæti fangelsi í 2 ½ ár. Frá refsingunni dregst 15 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Ægir Ísleifsson, sæti fangelsi í 20 mánuði. Frá refsingunni dregst 15 daga gæsluvarðhaldsvist. Upptæk eru 1015,48 g af kannabis og 1006,84 g af amfetamíni. Ákærði, Á, greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun, ákærði, D, greiði verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun, ákærði, Jökull, greiði verjanda sínum, Sveini Andra Sveinssyni hrl., 200.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærði, Ægir, greiði verjanda sínum, Brynjari Níelssyni hrl, 200.000 krónur í málsvarnarlaun. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
|
Mál nr. 536/2009
|
Kærumál Vitni
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu ákæruvaldsins um að heimilt yrði að leggja fram vottorð starfsmanns Stígamóta, og að leiða hana sem vitni í málinu til að staðfesta vottorðið. Féllst héraðsdómur á framangreindar kröfur eftir upphaf aðalmeðferðar málsins. Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að ákæruvaldinu yrði heimilt að leiða tilgreint vitni í málinu til staðfestingar á vottorðinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 14. september 2009, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að heimilt væri að leggja fram vottorð Þórunnar Þórarinsdóttur 9. september 2009 og að heimilt væri að leiða hana sem vitni í málinu til að staðfesta vottorðið. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila um að Þórunn Þórarinsdóttir verði leidd fyrir dóm sem vitni verði hafnað. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðili er ákærður fyrir kynferðisbrot gegn A, sem leitar einnig dóms um skaðabótakröfu á hendur honum. Ef til þess kemur að varnaraðili verði fundinn sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök ber dómara að taka afstöðu til afleiðinga brots bæði hvað varðar ákvörðun refsingar, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og skaðabóta. Það verður því ekki talið að 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 heimili dómara að meina sóknaraðila að leiða vitnið. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um það ágreiningsefni sem liggur fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að Þórunn Þórarinsdóttir verði leidd sem vitni til að staðfesta vottorð.
|
Mál nr. 650/2008
|
Niðurfelling máls Málskostnaður
|
Mál H gegn K var fellt niður að kröfu H. K krafðist greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í samræmi við 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, var H gert að greiða K 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. september 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 12. nóvember 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 1. desember 2008. Við áfrýjunina krafðist hann sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krafðist í greinargerð sinni staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi þess að málið yrði fellt niður. Stefndi gerði kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991, verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, Hilmar Sigurðsson, greiði stefnda, Koenig & Bauer AG, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. júní 2008. Mál þetta sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þann 23. þ.m. er höfðað með stefnu birtri 18. desember 2007. Stefnandi er Koenig & Bauer AG, Friedrich-List Strasse 47-49, D01445 Radebeul, Þýskalandi. Stefndi er Hilmar Sigurðsson, Brekkuhvarfi 15, Kópavogi. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð EUR 175.000 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2007 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. I. Helstu málavöxtum er lýst í stefnu þannig að hinn 17. janúar 2005 hafi Íslandsprent ehf. gert kaupleigusamning við Siemens Finans AB (Siemens) í Svíþjóð, sbr. dskj. 3, þar sem Íslandsprent ehf. tók á leigu prentvélar og fleiri tæki frá stefnanda, en Siemens fjármagnaði leiguna. Skömmu eftir gerð samnings þessa, eða hinn 10. ágúst 2005, hafi stefndi, sem var einn af forsvarsmönnum Íslandsprents ehf., gengist í sjálfsskuldarábyrgð fyrir efndum samningsins af hálfu Íslandsprents ehf. gagnvart stefnanda þar til að öll greiðsla skv. samningnum hefði verið innt af hendi sbr. dskj. 4. Var ábyrgðin takmörkuð við EUR 50.000 og skyldi gilda til 31. desember 2007. Hinn 23. ágúst 2006 gekkst stefndi í viðbótar sjálfsskuldarábyrgð fyrir efndum á sama samningi, sbr. dskj. 5. Var ábyrgð þessi takmörkuð við EUR 125.000 en án tímatakmarkana. Samtals gekkst því stefndi í ábyrgð fyrir EUR 175.000, sem er stefnufjárhæðin. Skemmst frá því að segja segir stefnandi Íslandsprent ehf. hafa um lengri tíma vanefnt greiðslur skv. framangreindum kaupleigusamningi. Félagið hafi m.a. verið í greiðslustöðvun og fram hafa komið kröfur um að það verði úrskurðað gjaldþrota. Þá hefur framangreindum kaupleigusamningi verið rift vegna verulegra vanskila á leigugreiðslum, sbr. dskj. 8, en hinn 22. ágúst 2007 námu vangoldnar leigugreiðslur samtals EUR 493.317 með vöxtum og er heildarskuldin nú, ásamt vöxtum, samtals EUR 2.635.958, sbr. dskj. 7. Er því ljóst að mati stefnanda að greiðsluskylda stefnda samkvæmt framangreindum sjálfskuldarábyrgðum telst virk. Stefndi hafi hins vegar ekki sinnt áskorunum um greiðslu og því er stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta til innheimtu skuldar samkvæmt ábyrgðunum. Krafist er dráttarvaxta frá 11. nóvember 2007, en þá var liðinn mánuður frá því að stefnandi krafðist greiðslu, sbr. dskj. 9. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129., sbr. 130. gr. II. Stefndi hefur ekki gert athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnanda. Hann byggir sýknukröfu á þeim rökum að ábyrgðarskuldbindingar á dómskjali 4 og 5 hafi átt að tryggja efndir samkomulags stefnanda og Íslandsprents ehf. sem fram kemur á dómskjali nr. 3 með því greiðslufyrirkomulagi sem samningur á dómskjali nr. 4 kveður á um og að í ábyrgðaryfirlýsingum stefnda sé hvergi tekið fram að stefnanda hafi verið heimilt að semja við Íslandsprent ehf. um breytingar á upphaflegum samningi. Þær skuldbindingar sem sjálfskuldarábyrgðin tekur til mega ekki taka breytingum svo bindandi sé fyrir sjálfskuldarabyrgðaraðila nema þess sé sérstaklega getið og að fengnu sérstöku samþykki sjálfskuldarábyrgðaraðila. Enginn vafi megi leika á því til hvaða skuldbindinga ábyrgðirnar taka. Telur stefndi að stefnandi byggi málatilbúnað sinn á greiðslusamkomulagi á dómskjali nr. 7 og vegna þess að sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingar stefnda taka ekki sérstaklega til þess þar sem að stefndi hafi aldrei samþykkt að þær breytingar yrðu gerðar á greiðslufyrirkomulagi samkvæmt samningi á dómskjali nr. 3 þá beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Telur stefndi að ábyrgðaryfirlýsingar á dómskjali nr. 4 og 5 sem dagsettar eru þann 4. og 23. ágúst 2005 geti ekki náð til samkomulags stefnanda og Íslandsprents ehf. sem gert var í september 2006. Þannig hafi breytingar á greiðslufyrirkomulagi kaupleigusamningsins valdið því að forsendur fyrir ábyrgðayfirlýsingum stefnda, á dómskjali 6 og 7, hafi brostið sem leiði til þess að sýkna beri stefnda af stefnukröfunum. Loks byggir stefndi sýknukröfu sína á því að skilmálar sjálfskuldarábyrgðanna á dómskjali nr. 4 og 5 hafi verið ósanngjarnir í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11/1986, og það sé andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Ábyrgðaryfirlýsingarnar hafi verið of víðtækar, til óeðlilega langs tíma og í engu samræmi við fjárhag stefnda. Loks byggir stefndi á því að hann hafi greitt inná skuldbidingu sína 155.000 evrur og því beri að lækka stefnukröfuna sem því nemur. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar um fjárskuldbindingar. Um dráttarvexti og upphaf dráttarvaxta er vísað til laga nr. 38/2001. III. Dómari lætur þess getið að þrátt fyrir að kaupleigusamningurinn sem stefnandi byggir á í málinu hafi stofnast milli fjármögnunarfyrirtækisins Siemens Finans AB og Íslandsprents ehf. þá sé nægilega í ljós leitt, í gögnum málsins, að stefnandinn König & Bauer AG hafi eignast dómkröfuna áður en málið var höfðað, auk þess að það hafi verið samþykkt fh. Stefnda, sem og af honum sjálfum í ábyrgðarskuldbindingunum á dómskjali 4 og 5, að stefnandi gæti beint málsókn að honum vegna ábyrgðanna. Ljóst er að stefndi byggir sýknukröfu sína í málinu einkum á því að þær breytingar sem gerðar voru á upphaflegu greiðslufyrirkomulagi í kaupleigusamningi, sem óumdeilt er að stofnast hafi milli stefnda og Siemens Finans AB, hafi verið þess valdandi að sjálfskuldarábyrgð stefnda sé nú niður fallin. Skylt hafi verið að fá sérstakt samþykki stefnda fyrir þessum breytingum til þess að hann yrði áfram talinn bundinn af ábyrgðaryfirlýsingum sínum. Telur dómari að með nefndum breytingum ,sem varða einungis greiðslufyrirkomulag, hafi ekki orðið nein breyting á stöðu stefnda sem sjálskuldarábyrgðarmanns. Til þess að stefndi geti borið fyrir sig að slíkar breytingar leysi hann undan ábyrgð hlýtur það að vera vegna þess að þær breytingar hafi með einhverjum hætti verið íþyngjandi og aukið ábyrgð hans. Því hefur ekki verið haldið fram af hálfu stefnda að þessi breytta greiðslutilhögun hafi með nokkrum hætti verið íþyngjandi fyrir hann. Ábyrgðarskuldbindingar stefnda eru skýrt afmarkaðar og takmarkast við ákveðna fjárhæð þannig að verði misbrestur á efndum kaupleigusamningsins þá ábyrgist stefndi, með sjálfskuldarábyrgð, greiðslu 175.000 EUR svo lengi sem fullar efndir hafi ekki náðst. Í því ljósi verður sú ábending stefnda til dómsins að dómurinn verði að gera kröfu til þess að yfirlýsingar einstaklinga um sjálfskuldarábygðir séu skýrar og að óyggjandi sé til hvaða skuldbindinga þær taka ekki tekin alvarlega. Breytingar á greiðslutilhögun, eins og um ræðir í máli þessu, geta aldrei að mati dómara orðið til þess að leysa ábyrgðaraðila undan svo skýrri sjálfskuldarsábyrgð eins og um ræðir í máli þessu komi ekki annað til. Öll sönnunarbyrði um að ekki hafi mátt hagræða greiðslum, líkt og gert var án þess að ábyrgð stefnda félli niður, hvílir á stefnda. Þessi sönnun hefur ekki litið dagsins ljós í málinu. Af þessu má draga þá ályktun að óþarft er að boða slíkt fyrirfram í texta slíks samnings. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að að skilmálar sjálfskuldarábyrgðanna á dómskjali nr. 4 og 5 hafi verið ósanngjarnir í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11/1986, og að andstætt sé góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Ábyrgðaryfirlýsingarnar hafi verið of víðtækar, til óeðlilega langs tíma og í engu samræmi við fjárhag stefnda. Þessar málsástæður hefur stefndi ekki rökstutt með neinum hætti. Hann hefur ekki lýst því í hverju ósanngirnin liggi eða með hvað hætti það er andstætt góðri viðskiptavenju að bera skilmálana fyrir sig. Ekki er gerð grein fyrir því með hvaða hætti stefndi á að hafa gengist undir of víðtækar ábyrgðaryfirlýsingar eða hverjir teljist eðlilegir lífdagar þeirra. Stefndi hefur ekkert upplýst um fjárhag sinn er hann gekkst undir skulbindingarnar þannig að enginn samanburður af neinu tagi kemur til greina. Eru þessar seinast töldu málsástæður stefnda því settar fram með þeim hætti að þær koma honum að engu haldi í málinu. Loks byggir stefndi á því að hann hafi greitt inná skuldbidingu sína 155.000 evrur og því beri að lækka stefnukröfuna sem því nemur. Engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings þessari málsástæðu og verður henni því gegn mótmælum stefnanda hafnað. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hafa allar varnir stefnda í málinu verið haldlausar. Af þeim sökum verða kröfur stefnanda, sem studdar eru viðunandi gögnum einkum afdráttarlausum ábyrgðaryfirlýsingum stefnda og óumdeildum kaupleigusamningi, teknar til greina og stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 175.000 EUR en tölulegur ágreiningur er ekki milli málsaðilja um fjárhæð sjálfskuldarábyrgðar stefnda. Stefndi hefur gert kröfu um að dráttavextir greiðist frá dómsuppsögu en ekki frá 11. nóvember 2007 eins og krafist er í stefnu. Samkvæmt endanlegum dómkröfum stefnanda, sem ekki sættu andmælum að kæmust að, var krafist dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2007 til greiðsludags. Óumdeilt er að þann 11. október 2007 sendi stefnandi stefnda innheimtubréf vegna dómkröfunnar í máli þessu. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. og 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 verður fallist á vaxtakröfu stefnanda og stefndi dæmdur til þess að greiða honum dráttarvexti frá 11. nóvember 2007 til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 450.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Hilmar Sigurðsson, greiði stefnanda Koenig & Bauer AG, 175.000 EUR með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2007 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 8/2016
|
Kærumál Dómari Vanhæfi
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H um að dómari málsins viki sæti. Ekki var talið að H hefði sýnt fram á að fyrir hendi væru atvik eða aðstæður sem væru til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2015 sem barst réttinum 5. janúar 2016, en kærumálsgögn höfðu borist fyrrnefndan dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari viki sæti í málinu. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, að viðbættu álagi. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur i hinum kærða úrskurði byggir sóknaraðili kröfu sína um að héraðsdómari víki sæti á g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni héraðsdómarans með réttu í efa, sbr. fyrrnefnt ákvæði laga nr. 91/1991. Ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hlédís Sveinsdóttir, greiði varnaraðila, Tryggingamiðstöðinni hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 157/2004
|
Kærumál Aðför Útburðargerð Nauðungarsala Ábúð
|
A ehf. krafðist þess að R yrði með beinni aðfarargerð borinn út af tiltekinni jörð. Hélt R því fram að hann hefði verið ábúandi á jörðinni í skilningi ábúðarlaga og að nauðungarsalan leiddi ekki til þess að ábúðarréttur hans félli niður. Í Hæstarétti var tekið fram að ekki yrði ráðið af málatilbúnaði aðila að R hefði freistað þess að fá ætluð réttindi sín til ábúðar á jörðinni á einhvern hátt viðurkennd við nauðungarsöluna samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þótt leggja yrði til grundvallar að hann hefði, sem einn af eigendum jarðarinnar, fengið lögboðnar tilkynningar um framkvæmd nauðungarsölunnar. Með vísan til þessa og að virtri 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991, var fallist á beiðni A ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. mars 2004, þar sem varnaraðila var heimilað með beinni aðfarargerð að fá sóknaraðila borinn út af fasteigninni Auðsholti í Ölfusi. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um aðfarargerð verði hafnað og honum gert að greiða sér málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði heldur sóknaraðili því fram að hann hafi verið ábúandi á jörðinni Auðsholti í Ölfusi óslitið frá árinu 1973 og hafi hann rekið þar stórt hænsnabú. Hafi hann verið þinglýstur eigandi jarðarinnar ásamt móður sinni og einum bróður til 5. júní 2001, en frá þeim tíma og til 21. desember 2003 hafi jörðin verið í eigu þeirra og sex annarra systkina hans. Félag það, sem er núverandi eigandi jarðarinnar, sé í eigu systkina hans. Fyrir liggur að sóknaraðili var einn af eigendum jarðarinnar Auðsholts, en ekki er upplýst hversu stór eignarhlutur hans var í jörðinni. Ekki var gert byggingarbréf fyrir ábúð á jörðinni og verður ekkert ráðið af gögnum málsins um ábúð hans. Eins og fram er komið var jörðin seld nauðungarsölu 22. september 2003 fyrir 49.500.000 krónur, en á henni hvíldu veð að fjárhæð 24.452.568 krónur og nam fjárhæð eftirstöðvagreiðslna til þinglýstra eigenda, að frádregnum sölulaunum, 24.552.432 krónum. Frumvarp til úthlutunar á söluverði var gefið út 6. nóvember 2003, en uppboðsafsal 21. desember sama árs. Ekki verður ráðið af málatilbúnaði aðila að sóknaraðili hafi freistað þess að fá ætluð réttindi sín til ábúðar á jörðinni á einhvern hátt viðurkennd við nauðungarsöluna samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þótt leggja verði til grundvallar að hann hafi, sem einn af eigendum jarðarinnar, fengið lögboðnar tilkynningar um framkvæmd nauðungarsölunnar. Þegar af þessum ástæðum, og að virtri 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Runólfur B. Gíslason, greiði varnaraðila, Auðsholti ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 30. mars 2004. Sóknaraðili er Auðsholt ehf., kt. 560802-2340, Borgarhrauni 27, Hveragerði, en varnaraðili Runólfur B. Gíslason, kt. [...], Auðsholti, Ölfushreppi. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðar um að varnaraðili ásamt maka hans, Herdísi Guðrúnu Reynisdóttur, kt. 100958-5899 og þeim börnum þeirra, sem hjá þeim eru heimilisföst, verði ásamt öllu því sem þeim tilheyrir, borin út og gert að víkja af fasteigninni Auðsholti, Ölfusi, fastanúmer 171-670, með aðfarargerð. Jafnframt er krafist málskostnaðar að mati dómsins og auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Framangreind krafa og meðfylgjandi gögn bárust dóminum 20. janúar s.l. Málið var þingfest 2. febrúar s.l. og mætti þá varnaraðili og tók til varna. Málið var flutt munnlega 2. mars s.l. og þá tekið til úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins var sóknaraðili hæstbjóðandi í fasteignina Auðsholt við nauðungarsölu hennar 22. september 2003 og var boð hans samþykkt af hálfu sýslumannsins á Selfossi. Með símskeyti dagsettu 10. desember 2003 og mótteknu daginn eftir af varnaraðila var honum tilkynnt að honum og fjölskyldu hans bæri þá þegar og eigi síðar en 15. janúar s.l. að víkja af eigninni, rýma hana og taka með allt sem þeim sannanlega tilheyrði. Varnaraðili hefur ekki farið eftir þessum tilmælum sóknaraðila. Sýslumaðurinn á Selfossi gaf út afsal til sóknaraðila fyrir ofangreindri fasteign 21. desember s.l. Var það móttekið til þinglýsingar og innfært í þinglýsingabók 30. sama mánaðar. Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili og fjölskylda hans eigi ekki lengur nokkurn rétt til fasteignarinnar og beri því að víkja af henni. Vísað er til 78. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili lýsir atvikum svo að hann hafi frá árinu 1973 verið ábúandi á jörðinni og hafi ábúð hans verið óslitin. Fram til ársins 2001 hafi hann verið þinglýstur eigandi ásamt móður sinni og einum bróður, en frá 5. júní 2001 fram að útgáfu uppboðsafsals hafi hann verið þinglýstur eigandi ásamt móður sinni og sjö systkinum. Hafi núverandi eigandi jarðarinnar, sóknaraðilinn Auðsholt ehf. verið stofnað af áðurnefndum sjö systkinum varnaraðila. Varnaraðili segir að ekki hafi verið gefið út byggingarbréf til sín svo sem skylt sé skv. 2. og 3. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, en ábúð varnaraðila á jörðinni sé óumdeild. Samkvæmt 6. gr. laganna teljist jörð hafa verið byggð ábúanda (leiguliða) til lífstíðar vanræki landsdrottinn að gera byggingarbréf. Hafi engin uppsögn farið fram á ábúðarrétti varnaraðila á grundvelli ábúðarlaga og sé skeyti það sem sóknaraðili sendi varnaraðila ekki uppsögn samkvæmt ábúðarlögum. Varnaraðili segist um langan tíma hafa verið með umfangsmikinn rekstur á jörðinni og frá upphafi ábúðartíma hafi hann kostað ýmsar fjárfrekar framkvæmdir á jörðinni sem hafi aukið verðmæti hennar til muna. Varnaraðili byggir á því í fyrsta lagi að nauðungarsala jarðarinnar felli ekki sjálfkrafa niður ábúðarrétt sinn. Í 2. mgr. 56. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu segi að veðbönd, umráðaréttindi, kvaðir, höft o.fl. falli niður við útgáfu afsals nema annað leiði beinlínis af lögum. Bendir varnaraðili á að í ábúðarlögum sé greint með hvaða hætti ábúð leiguliða geti fallið niður, t.d. við uppsögn af hálfu leiguliða. Hvergi sé í lögunum tekið fram að ábúðarréttur leiguliða geti fallið niður við það eitt að jörð sé seld nauðungarsölu og nýr eigandi verði að jörðinni. Í lögunum séu því tæmandi taldar þær ástæður sem valdið geti ábúðarslitum og sé nauðungarsala ekki meðal þeirra. Í öðru lagi er á því byggt að umtalsverð verðmæti færu forgörðum næði krafa sóknaraðila fram að ganga. Myndi varnaraðili verða fyrir gríðarlegu tjóni við það eitt að flytja af jörðinni, enda myndi hann neyðast til að flytja atvinnurekstur sinn eða leggja hann niður. Í þriðja lagi bendir varnaraðili á að engu skipti um réttarstöðu hans sem ábúanda á jörðinni að hann hafi ekki nýtt sér forkaupsrétt þann, sem hann hafi ótvírætt átt samkvæmt 31. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Það forkaupsréttarákvæði varði einungis það að leiguliði geti, ef hann vill, gengið inn í hæsta boð á nauðungarsölu og þannig eignast jörðina. Þótt varnaraðili hafi ekki gert það breyti það engu um réttindi hans samkvæmt ábúðarlögum. Ábúanda verði ekki að lögum settir þeir afarkostir að annað hvort ganga inn í hæsta boð á uppboði, ella missa ábúðarréttindi sín. Niðurstaða. Eins og gögn málsins bera með sér var umrædd fasteign seld á nauðungarsölu 22. september 2003 og var varnaraðili einn af þinglýstum eigendum og því einn af gerðarþolum. Er þetta óumdeilt í málinu. Sóknaraðili var hæstbjóðandi í eignina og hefur krafist þess að varnaraðili víki af henni. Varnaraðili byggir á því að hann hafi verið leiguliði í skilningi ábúðarlaga og leiði nauðungarsalan ekki til þess að ábúðarréttur hans falli niður. Á þetta verður ekki fallist. Varnaraðili var eins og að framan er rakið einn af eigendum jarðarinnar og naut því réttarstöðu landsdrottins en ekki leiguliða. Ber því að hafna þeim málsástæðum varnaraðila sem byggja á því að hann hafi notið réttarstöðu leiguliða. Teljast því með vísan til gagna málsins vera lagaskilyrði til útburðar samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 og þar sem ekki verður talið varhugavert að gerðin nái fram að ganga ber að fallast á kröfu sóknaraðila. Vegna ákvæða 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, er ekki tilefni til að mæla í úrskurði þessum fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði af framkvæmd umbeðinnar gerðar. Eftir þessum úrslitum skal varnaraðili greiða sóknaraðila 100.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hin umkrafða aðfarargerð má fara fram. Varnaraðili, Runólfur B. Gíslason, greiði sóknaraðila, Auðsholti ehf., 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 604/2015
|
Fasteign Lóðarréttindi Forkaupsréttur Þinglýsing
|
Árið 2005 var B ehf. veittur byggingarréttur fyrir fjölbýlishús á nánar tilgreindum hluta lóðar í K. Í kjölfar þess að K náði ekki samkomulagi við íslenska ríkið um kaup á því landsvæði þar sem lóðin skyldi standa gerðu aðilar með sér samning árið 2007 þar sem B ehf. framseldi byggingarréttinn aftur til K gegn því að félagið fengi forgang að byggingarréttinum að lóðinni yrði lóðin byggingarhæf síðar. Árið 2012 var gerð breyting á deiliskipulagi K þannig að lóðin var felld út og í stað hennar kom nýr byggingarreitur á nýrri lóð sem fékk þó sama landnúmer og eldri lóðin hafði haft. Í málinu krafðist K viðurkenningar á því að B ehf. ætti ekki samkvæmt samningnum frá 2007 forgang að réttinum til að byggja á hina nýju lóð K. Talið var að ákvæði samningsins um forgangsrétt B ehf. yrði með engu móti túlkað öðruvísi en svo að hann næði einungis til þess lóðarhluta sem K hafði úthlutað félaginu árið 2005. Gæti landnúmerið ekki vikið til hliðar skýru samningsákvæði milli aðila. Þá var ekki fallist á með B ehf. að breyta ætti samningnum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda hefði K hvorki afnumið byggingarrétt B ehf. né fært hann til og úthlutað öðrum. Stæðu réttindi B ehf. því óhögguð á sama stað þrátt fyrir breytingar á skráningu lóða og heiti þeirra á svæðinu. Var því fallist á kröfu K.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar11. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Byggingafélagið Gusturehf., greiði stefnda, Kópavogsbæ, 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 16. apríl 2015.Málþetta, sem tekið var til dóms 19. mars sl., er höfðað 11. júní 2014.Stefnandier Kópavogsbær, Fannborg 2, Kópavogi.Stefndier Byggingafélagið Gustur ehf., Vatnsendabletti 1a, Kópavogi.Stefnandikrefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndi eigi ekki forkaupsrétt aðKópavogsgerði 3, fastanúmer 231-3052, landnúmer 204927, á grundvelli samningsstefnda og stefnanda, sem dagsettur er 19. desember 2007. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar. ISamkvæmtmálsgögnum eru helstu atvik málsins þau að með samningi 16. september 2003keypti stefnandi af ríkissjóði Íslands um það bil 13,15 ha landspildu viðÞinghól úr landi Kópavogshælis, ásamt húseignum sem stóðu á spildunni. Um varað ræða tvær spildur sem sýndar voru á uppdrætti með samningnum. Annars vegarsvæði merkt A sem var um það bil 3,4 ha og hins vegar svæði merkt B sem var umþað bil 9,75 ha. Undanskilið sölunni var svæði milli svæða A og B og 3.716 fmsvæði inni í reit B en á þeim reit voru hús nr. 3 og 5 (sundlaug). Á svæðinumilli A og B voru nokkur hús í eigu ríkisins og var kveðið á um forkaupsréttstefnanda að húsum á þeim reit auk þess sem kveðið var á um forkaupsréttstefnanda að húsum nr. 3 og 5. Umsamið kaupverð var 260.000.000 króna sem vargreitt við undirritun kaupsamnings og í kjölfarið var gefið út afsal 16.september 2003.Meðbréfi bæjarstjórans í Kópavogi til Landspítala háskólasjúkrahúss 19. apríl 2005óskaði stefnandi eftir því að fá að kaupa eignir ríkisins á Kópavogstúni, þar ámeðal hús númer 3 og 5. Í bréfinu segir meðal annars að undanfarið hafi veriðunnið að tillögum að skipulagi af svæðinu. Var skipulagstillagan sett íkynningarferli með auglýsingu í Fréttablaðinu 9. júlí 2005. Gerði tillagan ráðfyrir að flest hús í eigu ríkisins yrðu rifin. Ríkissjóður Íslands andmæltideiliskipulagstillögunni með bréfi 23. ágúst 2005. Þar segir meðal annars aðlandeigandi hafi engin áform uppi um breytta landnotkun eða að hætta notkunbygginga til þeirrar starfsemi sem þar sé nú rekin. Þann4. október 2005 skrifuðu bæjarstjórinn í Kópavogi og forstjóri Landspítalansundir yfirlýsingu þar sem þeir lýstu sig sammála því að áfram yrði unnið aðdeiliskipulagi á svæðinu. Tekið er fram að líknarstarfsemi Landspítalans verðiáfram staðsett á Kópavogstúni. Á fundi skipulagsnefndar Kópavogs sama dag varsamþykkt bókun þar sem fram kemur að deiliskipulagi „miðjusvæðis” Kópavogstúnsverði frestað og að afmörkun svæðisins verði færð bæði inn áaðalskipulagsuppdrátt og deiliskipulagsuppdrátt. Hvorutveggja var gert og erfrestun skipulags sýnd skáletruð og mörk eignarlands ríkisins eru afmörkuð meðsvartri línu. Með þessari bókun um breytingu var skipulagstillagan samþykkt afhálfu nefndarinnar og vísað til bæjarráðs og bæjarstjórnar í svo breyttri mynd4. október 2005. Var tillagan rædd og samþykkt í bæjarstjórn 8. nóvember 2005og í kjölfar þess send Skipulagsstofnun og ráðherra til staðfestingar.Skipulagstillagan tók gildi 7. mars 2006 með auglýsingu í B-deildStjórnartíðinda. Svæðinuvar skipt upp í lóðir samkvæmt ákvæðum skipulagslaga. Á lóðinni Kópavogsgerði1-7 var gert ráð fyrir að byggð yrðu fjögur fjölbýlishús. Samkvæmtdeiliskipulaginu var gert ráð fyrir að eitt húsanna, sem fékk heitiðKópavogsgerði 3, yrði byggt þar sem hús í eigu Landspítala háskólasjúkrahússstendur, sem notað er fyrir endurhæfingu. Gerði skipulagið ráð fyrir að það húsyrði rifið. Á svæðinu skyldi áfram standa eitt eldra hús. Því húsi var afmörkuðsérstök lóð. Kemur þetta fram í deiliskipulagi og á mæliblaði frá 12. desember2005 sem sýnir lóðina. Þann9. nóvember 2005 auglýsti stefnandi úthlutun á byggingarrétti þar sem meðalannars kom fram undir fyrirsögninni A. Kópavogstún liður 8: „Fjölbýlishús viðE-götu. Um er að ræða eina lóð liðlega 9.000 fm að flatarmáli við E-götu (F8 ískipulagsskilmálum). Á lóðinni skal byggja fjögur stakstæð fjölbýlishús nr. 1,3, 5 og 9 við E-götu. Húsin verða 5 hæða auk kjallara og þakhæðar. Í hverjuhúsi er gert ráð fyrir 17 íbúðum eða samtals 68 íbúðum á lóðinni. Gert er ráð fyrir2 bílastæðum á íbúð sem er 80 fm eða stærri en 1 stæði ef íbúðin er minni.Milli húsanna er ráðgerð sameiginleg bílageymsla með liðlega 100 bílastæðum.Lágmarks gatnagerðar- og yfirtökugjöld á íbúð miðað við 300 m3 eru áætluð um4.6 milljónir kr.” Ein umsókn barst í lóðina frá fjórum umsækjendum enskipulagið gerði ráð fyrir einni sameiginlegri bílageymslu fyrir öll fjögurhúsin sem reisa skyldi á lóðinni. Kostnaður vegna bílageymslunnar skiptistjafnt á öll fjögur húsin. Áfundi bæjarráðs stefnanda 8. desember 2005 var samþykkt úthlutun á lóðinniKópavogsgerði 1-3-5 og 9 til umsækjendanna fjögurra þannig að Bygging hf. fékkhús númer 1, stefndi fékk hús númer 3, Rúmmeter ehf. fékk hús númer 5 og Risehf. fékk hús númer 9. Gert var ráð fyrir að hver umsækjenda byggði eitt hús álóðinni. Á þeim tíma var ekki lokið samningum um kaup stefnanda á þeim hlutalóðarinnar þar sem gert var ráð fyrir að Kópavogsgerði númer 3 yrði byggt. Íbréfi stefnanda 9. desember 2005 var vísað til samþykktar bæjarstjórnar degifyrr um að stefnda „yrði gefinn kostur á“ lóðinni númer 3 við Kópavogsgerði.Fékk stefndi því hluta fyrrnefndrar lóðar, Kópavogsgerði 1-7, landnúmer 204927.Í bréfinu segir að lóðin verði byggingarhæf í september 2006. Mun það hafaverið vegna þess að starfsemi á vegum Landspítala háskólasjúkrahúss var enn ígangi í húsi á þeim hluta lóðarinnar sem húsið númer 3 að Kópavogsgerði skyldirísa. Meðstofnskjali fyrir heildarsafn lóða, sem stofnaðar voru úr landi Kópavogshælis,dagsettu 12. desember 2005, voru lóðirnar afmarkaðar á mæliblöðum sem eru hlutiaf stofnskjalinu. Stofnskjalinu var þinglýst 20. desember 2005 á lóðirnar, þará meðal á lóðina Kópavogsgerði 1-7. Í stofnskjalinu kemur meðal annars fram aðKópavogsgerði 1-7 fái landnúmerið 204927 og að lóðin sé 9.602 fm að stærð. Ámæliblaðinu er gerð grein fyrir hnitum og staðsetningu Kópavogsgerðis 1-7 og 9en þar má sjá að gert er ráð fyrir að húsið að Kópavogsgerði 3 verði í hornilóðarinnar við hnitin 23 – 26. Á mæliblaðinu eru færðar útlínur af endurhæfingarhúsiLandspítalans, sem enn stendur á svæðinu. Við þá línu er textinn: „punktalínatáknar hús sem verður fjarlægt“. Þann12. desember 2005 var undirrituð eignaskiptayfirlýsing fyrir hina sameiginlegulóð, Kópavogsgerði 1-7. Eignaskiptalýsingunni var þinglýst 20. desember 2005 álóðina. Fylgiskjal með eignaskiptayfirlýsingunni, og hluti hennar, er samamæliblað og fylgdi fyrrnefndu stofnskjali. Í eignaskiptayfirlýsingunni er lóðinsögð íbúðarhúsalóð við Kópavogsgerði 1-7, 9.602 fm að stærð, í óskiptri enhlutfallslegri sameign 68 íbúða á lóðinni. Gert var ráð fyrir að húsið númer 3,sem stefnda var úthlutað byggingarrétti að, yrði matshluti númer 2. Auk þessgerðu stefnandi og stefndi og aðrir lóðarhafar með sér lóðarleigusamning umlóðina Kópavogsgerði 1-7 sem var undirritaður 12. og 15. desember 2005,móttekinn til þinglýsingar 20. desember og færður í þinglýsingabók 22. desembersama ár. Í samningnum er flatarmál lóðarinnar sem fyrr tilgreint sem 9.602 fmað stærð. Lögun lóðarinnar er sýnd á mæliblaði sem fylgdi með samningnum og varhluti hans. Er það sama mæliblað og vísað er til í stofnskjali ogeignaskiptayfirlýsingu lóðarinnar. Stefndigreiddi umkrafin gjöld 15. desember 2005 með peningum, 7.811.313 krónur, og72.658.500 krónur með skuldabréfi. Ígreinargerð stefnda segir að þegar liðið hafi að afhendingu lóðarinnar hafistefnda ásamt öðrum lóðarhöfum verið tjáð að bið yrði á afhendingu lóðarinnarþar sem stefnandi hefði ekki náð samkomulagi um niðurrif hússins þar sem húsnúmer 3 skyldi standa á lóðinni. Enginn lóðarhafanna hafi því getað byrjaðframkvæmdir og lóðin ekki verið gerð byggingarhæf, enda bílageymslan hönnuðfyrir fjögur hús en ekki þrjú og því lóðin í heild sinni ekki byggingarhæf nemahægt væri að byrja á öllum fjórum húsunum á sama tíma. Hafi stefnda verið sagtað bíða meðan stefnandi leysti málin, loforð hefðu verið gefin á æðstu stöðumog þetta mál yrði til lykta leitt. Stefnandiog ríkissjóður Íslands náðu ekki samkomulagi um kaup á öllu svæðinu, þar meðtalið hluta umræddrar lóðar þar sem húsið að Kópavogsgerði 3 skyldi standa. Þvívar ekki hægt að byggja húsið númer 3 við Kópavogsgerði þar sem fyrir stóð húsLandspítalans. Leitaði stefnandi eftir samkomulagi við stefnda um að taka tilbaka framangreindan hluta lóðarinnar. Samkomulag aðila þar um var undirritað19. desember 2007. Í 1. gr. samkomulagsins segir að stefndi framselji lóðar- ogbyggingarrétt að lóðinni Kópavogsgerði 3 í Kópavogi aftur til stefnanda. Þásegir í 2. gr. að vegna yfirtöku stefnanda muni stefnandi endurgreiða öll þaugjöld sem stefndi hafði greitt til sveitarfélagsins vegna lóðarinnarKópavogsgerði 3, að viðbættum verðbótum og vöxtum. Enn fremur skuldbattstefnandi sig til að leysa til sín skuldabréf sem gefin voru út vegnalóðargjalda. Í 3. gr. samningsins segir orðrétt: „Ef breytingar verða áskipulagi LSH sem leiða til þess að lóðin Kópavogsgerði 3 verði byggingarhæfskal Byggingarfélagið Gustur ehf. eiga forkaupsrétt að byggingarrétti aðlóðinni. Kópavogsbær skal þá gefa félaginu kost á að njóta forkaupsréttar meðtilkynningu þess efnis og skal Byggingarfélaginu Gusti ehf. gefinn 30 dagafrestur á að nýta sér forkaupsréttinn. Tilkynning skal berast meðábyrgðarpósti. Kópavogsbær mun gefa út yfirlýsingu um framangreindanforkaupsrétt til þinglýsingar. Nýti Byggingarfélagið Gustur ehf. framangreindanforkaupsrétt skulu lóðargjöld fyrir byggingarrétt af lóðinni vera samsvarandiþeim gjöldum sem áður voru greidd af lóðinni. Gjöldin skulu þó breytast meðhliðsjón af byggingarvísitölu.“Samningurinn var móttekinn til þinglýsingar 5. október 2012 og innfærður10. október sama ár.Stefndiafsalaði sínum hluta lóðarréttindanna að Kópavogsgerði 1-7 til stefnanda 19.desember 2007. Í afsalinu er hinu afsalaða lýst sem leigulandi, 9.602 fm aðstærð, ásamt byggingarrétti fyrir 17 íbúðir. Aðrir lóðarhafar hinnarsameiginlegu lóðar fyrir hús nr. 1, 5 og 7 héldu sínum byggingarrétti oglóðarréttindum, enda gert ráð fyrir að þau hús yrðu byggð. Fráþví að fyrrnefndur samningur aðila var gerður og þar til honum var þinglýst,10. október 2012, urðu breytingar á skipulagsmálum á svæðinu. Meðdeiliskipulagi sem samþykkt var í bæjarráði stefnanda 9. október 2008 vorugerðar breytingar á svæðinu við Kópavogsgerði 1, 3, 5, 7 og 9. Um breytingarsem varðaði Kópavogsgerði 3 segir nánar tiltekið í deiliskipulaginu: „Þar semfyrirhuguð er nýbygging, við Kópavogsgerði 3, er nú til staðar eldri byggingnr. 1/3 og 1/5 við Kópavogsbraut. Gert er ráð fyrir að starfsemi haldi áfram umsinn í því húsi. Á meðan starfsemi fer fram í húsinu verður bílastæðum fyrirþað komið fyrir til bráðabirgða við norður hlið þess. Þessi stæði víki síðarþegar hús nr. 3 verður byggt.“ Einnig segir í deiliskipulaginu að húsLandspítalans fyrir endurhæfingu nr. 1/3 og 1/5 muni verða starfrækt áframnæstu árin. Í deiliskipulaginu er gert ráð fyrir að það svæði sem aðilarmálsins gerðu forkaupsréttarsamning um tilheyrði áfram Landspítalanum og aðhúsið stæði þar áfram. Var húsinu afmörkuð sérstök lóð, 3.716 fm að stærð. Meðdeiliskipulagi, samþykktu í bæjarstjórn stefnanda 17. september 2009, voru enngerðar breytingar á deiliskipulagi fyrir svæðið Kópavogsgerði – Kópavogstún.Þar er gert ráð fyrir að sameiginlegri lóð húsa við Kópavogsgerði númer 1, 3, 5og 7 sé skipt í þrjár lóðir. Deiliskipulagið gerði ráð fyrir að húsnúmerKópavogsgerðis myndu við það breytast þannig að hús númer 7 yrði númer 1, húsnúmer 1 yrði hús númer 3, hús númer 9 yrði númer 2, hús númer 5 yrði númer 4 ogað hús númer 3 yrði númer 6. Með deiliskipulaginu færðist byggingarreitur lóðarnúmer 1 um 10 metra til norðurs og 5 metra til vesturs. Á lóð númer 4 færðistbyggingarreitur 10 metra til suðurs. Lögun og staðsetning lóðanna breyttisteinnig. Á þessum tíma hafði stefnandi leyst til sín byggingarrétt annarralóðarhafa að hinni sameiginlegu lóð sem upphaflega var númer 1-7 viðKópavogsgerði. Deiliskipulagisvæðisins var enn breytt árið 2012 með samþykkt bæjarráðs 12. júlí 2012. Dregiðvar úr stærð nokkurra lóða innan svæðisins, hámarksstærð og -hæð byggingarreitavar minnkuð. Í deiliskipulaginu kemur nánar tiltekið fram að samkvæmt þágildandideiliskipulagi fyrir Kópavogsgerði 1, 3, 5 og 9 samþykktu í bæjarráði 17.september 2009 sé gert ráð fyrir 53 íbúðum í þremur fjölbýlishúsum. Voru þessarlóðir felldar út og í stað þeirra komu nýjar lóðir með nýjum byggingarreitum átveimur nýjum lóðum sem kallaðar voru Kópavogsgerði 1-3 og 5-7 samkvæmtskipulaginu. Þar er gert ráð fyrir að á Kópavogsgerði 1-3 og 5-7 verði 36íbúðir. Auk þess er gert ráð fyrir að starfsemi endurhæfingarstöðvarLandspítalans verði áfram í núverandi húsnæði á þeim stað þar sem upphaflegavar gert ráð fyrir fjölbýlishúsinu Kópavogsgerði 3. Með skipulaginu var falliðfrá áformum um byggingu fjölbýlishúss á þeim stað sem áður var gert ráð fyrirhúsinu Kópavogsgerði 3, sem stefndi átti byggingarrétt að. Samkvæmtfyrrgreindum deiliskipulagsbreytingum hefur sá hluti lóðarinnar þar sem áðurvar gert ráð fyrir Kópavogsgerði 3, samkvæmt deiliskipulagi frá 8. október2008, fengið heitið Kópavogsgerði 6 samkvæmt deiliskipulagi frá 12. júlí 2012.Sú lóð sem fengið hefur heitið Kópavogsgerði 3 í fasteignaskrá, Kópavogsgerði1-3 samkvæmt skipulaginu, stendur á öðrum stað og tekur til annars svæðis en sálóðarhluti sem stefndi afsalaði til stefnanda. Óverulegur hluti þeirrar lóðarvar þó áður hluti af heildarlóðinni sem áður hét Kópavogsgerði nr. 1-7, þó ekkisá hluti lóðarinnar sem stefndi fékk úthlutað. Deiliskipulagi lóðarinnar nr. 3við Kópavogsgerði (1-3) var síðast breytt með samþykki bæjarstjórnar stefnandaþann 25. mars 2014. Viðskráningu lóðarinnar númer 3 við Kópavogsgerði (1-3) fékk sú lóð samalandnúmer, það er landnúmer 204927, og lóðin Kópavogsgerði 1-7 hafði áður haftþar sem sú lóð var felld niður. Íoktóber 2012 voru lóðir á Kópavogstúni auglýstar til úthlutunar, þar á meðalKópavogsgerði 3 (1-3), í samræmi við gildandi deiliskipulag svæðisins. Þann 9.október 2012 var byggingarrétti að lóðinni númer 1-3 við Kópavogsgerði úthlutaðtil Mótanda ehf. sem síðar framseldi byggingarréttinn til BF. Gerði ehf. Meðbréfi stefnda til stefnanda 1. október 2012 er vísað til fyrrgreinds samningsaðila frá 19. desember 2007 um forkaupsrétt og því haldið fram að stefnandihafi gengið fram hjá stefnda þegar hin nýja lóð, Kópavogsgerði 3 (1-3), varauglýst til úthlutunar. Í bréfinu tilkynnir stefndi að hann hyggist neytaforkaupsréttar síns og lýsir sig reiðubúinn til frágangs í samræmi við skilmálaí samningi aðila. Eins og fram er komið var samningi aðila frá 19. desember2007 um forkaupsrétt stefnda ekki þinglýst fyrr en úthlutanir nýrra lóða viðKópavogsgerði hófust síðla árs 2012, eða 10. október 2012 og þá á nýju lóðina,Kópavogsgerði 3 (1-3), eða aðra fasteign með aðra staðsetningu og önnur hnit,en sama landnúmer og lóðin nr. 1-7 við Kópavogsgerði hafði áður haft. Samkvæmtframlögðu veðbandayfirliti fyrir Kópavogsgerði 3 er kvöð um forkaupsréttstefnda færð inn á eignina, fastanúmer 231-3052, íbúð 01-0102. Um er að ræðasama landnúmer og var á lóðinni númer 1-7.Ísvarbréfi stefnanda við áðurnefndu bréfi til stefnda 8. október 2012 eru rakinsjónarmið stefnanda og bent á að lóðin Kópavogsgerði 3 (1-3) sé samkvæmtgildandi deiliskipulagi og mæliblöðum önnur lóð en sú sem stefndi fékk úthlutaðað hluta á sínum tíma. Er athygli stefnda jafnframt vakin á því að ídeiliskipulagi frá 12. júlí 2012 hafi sérstaklega verið tekið fram aðhúsnúmerin hafi breyst frá því sem áður hafi verið. Þá er stefnda tilkynnt aðforkaupsréttur hans hafi ekki orðið virkur og taki auk þess ekki til þeirrarlóðar sem nú beri heitið Kópavogsgerði 3 (1-3). Var kröfu stefnda umforkaupsrétt hafnað á þeim grundvelli. Meðbréfi stefnanda til stefnda 23. maí 2013 segir meðal annars að samningi aðilahafi ranglega verið þinglýst á lóðina Kópavogsgerði 3 (1-3) og þess krafist aðstefndi aflýsti tafarlaust samningi aðila af lóðinni, að öðrum kosti yrði ekkihjá því komist að vísa málinu til dómstóla. Þá er vísað til þeirra sjónarmiðasem fram komu í bréfi stefnanda til stefnda 8. október 2012, en auk þess tekiðfram að ekki standi annað til en að samningur stefnanda við stefnda frá 19.desember 2007 verði efndur að fullu eftir efni sínu, ef forsendur hans verðavirkar, það er að breyting verði á húsi Landspítalans og lóðin byggingarhæf. Íkjölfarið áttu málsaðilar í nokkrum viðræðum um málið í þeim tilgangi að reynaað ná sáttum. Samningaviðræður báru ekki árangur. Um það vitnar meðal annarsbréf stefnda 24. mars 2014. Í bréfinu segir meðal annars að innan þriggja viknaverði gefin út stefna og krafist viðurkenningar á forkaupsrétti stefnda aðlóðinni Kópavogsgerði 1-3 á grundvelli samnings aðila frá 19. desember 2007. IIStefnandikveðst byggja á því að samningur milli aðila 19. desember 2007, sem kveður á umforkaupsrétt stefnda, taki ekki til þeirrar fasteignar sem stefndi lét þinglýsasamningnum á, það er Kópavogsgerði 3 (1-3) samkvæmt gildandi deiliskipulagi.Engu breyti þar um þótt sama landnúmer hafi verið notað á hina nýju lóð viðKópavogsgerði 3.Hagsmunirstefnanda af því að fá forkaupsrétti stefnda hnekkt liggi í því að stefnandi séeigandi lóðarinnar. Hafi hann auglýst lóðina til úthlutunar og veitt vilyrði umúthlutun hennar til aðila sem hafi sótt um lóðina. Stefnandi geti ekki úthlutaðlóðinni til þess lóðarhafa vegna hins þinglýsta forkaupsréttar. Þá kveðststefnandi telja að stefndi eigi ekki rétt á að fá lóðinni úthlutað umfram aðra,með hliðsjón af sjónarmiðum um jafnræði borgaranna, þar sem stefndi eigi ekkiforkaupsrétt að umræddri lóð. Fáist krafa stefnanda viðurkennd mun hannkrefjast aflýsingar skjalsins samkvæmt 39. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefnandikveðst byggja á því að stefndi hafi aldrei átt neinn rétt yfir þeirri fasteignsem nú beri heitið Kópavogsgerði 3 (1-3). Því síður hafi stefndi öðlastforkaupsrétt að þeirri lóð. Réttur sá sem samþykkt hafi verið að úthlutastefnda á fundi bæjarráðs stefnanda 8. desember 2005 hafi verið heimild til aðbyggja eitt fjögurra fjölbýlishúsa á lóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði. Hafibyggingarrétturinn að því húsi, sem stefndi hafi fengið úthlutað byggingarréttifyrir, verið númer 3. Það hús hafi átt að rísa þar sem þá var fyrir hús í eiguLandspítala háskólasjúkrahúss. Lóðin hafi verið sameiginleg lóð með þremuröðrum sambærilegum fjölbýlishúsum sem úthlutað hafi verið til annarra verktaka.Um það vitni lóðarleigusamningur 12. desember 2005 og eignaskiptalýsing 9.desember sama ár. Því sé rangt að tala um að stefnda hafi verið úthlutað lóðnúmer 3 við Kópavogsgerði. Honum hafi verið úthlutað hluta hinnar sameiginlegulóðar númer 1-7, það er rétturinn til að byggja hús númer 3 á tilteknum stað á lóðinni.Landnúmer hinnar sameiginlegu lóðar hafi verið 204927 en heitisnúmer matshlutastefnda samkvæmt eignaskiptalýsingu 12. desember 2005 hafi verið 1118843. Eignstefnda sé merkt matshluti 02 samkvæmt fyrrnefndri eignaskiptalýsingu.Mjög villandi sé að í skjölum málsins sé alltaf talað um lóðinanúmer 3 við Kópavogsgerði eins og hún hafi verið sérstök lóð á þessumtíma. Samkomulagiðvið stefnda 19. desember 2007, þar sem hinn umdeildi forkaupsréttur sé veittur,hafi eingöngu tekið til þeirra réttinda sem stefnandi hafði úthlutað stefnda íupphafi og tekið til baka með umræddum samningi. Samningurinn hafi því eingöngutekið til réttinda stefnda til lóðarinnar, það er afnota af þeim hlutalóðarinnar þar sem húsið númer 3 hafi átt að rísa og byggingarréttarins þar.Réttur stefnda hafi verið skýrt afmarkaður og staðsettur landfræðilega. Þaðstaðfestist með forsendum samningsins frá 19. desember 2007. Forsendur hanshafi verið þær að stefnandi gæti ekki afhent stefnda umræddan byggingarrétt þarsem ekki hafi náðst samkomulag við eiganda húss sem hafi staðið og standi ennþar sem hús stefnda hafi átt að rísa. Hinn umdeildi forkaupsréttur stefnda takiþví eingöngu til réttarins sem stefndi hafi átt, það er lóðarréttinda ogbyggingarréttar á þeim stað sem húsið númer 3 átti að rísa samkvæmtdeiliskipulagi þess tíma. Lóðinað Kópavogsgerði 3, sem stefndi hafi þinglýst samningnum á, sé ekki á þeim staðsem lóðin númer 1-7 hafi áður verið. Óverulegur hluti hinnar nýju lóðar hafi þóáður verið hluti af hinni sameiginlegu lóð. Á uppdrætti með lóðarleigusamningihafi sá hluti lóðarinnar númer 3 (1-3) við Kópavogsgerði sem nái inn á hinasameiginlegu lóð verið teiknaður inn með rauðum lit. Þar sjáist glöggt að hlutilóðarinnar nái inn á það svæði þar sem húsið númer 7 hafi átt að standa.Jafnframt sé gerð grein fyrir þessum hluta lóðarinnar með rauðum lit ámæliblaði af lóðinni númer 3 við Kópavogsgerði eins og hún er í dag. Af þessumgögnum sé ljóst að enginn hluti lóðarinnar númer 3 (1-3) við Kópavogsgerði náiinn á þann hluta lóðarinnar sem stefnda hafi verið úthlutað og samningur aðilataki til. Forkaupsréttur stefnda geti því ekki tekið til lóðarinnar númer 3 (1-3) við Kópavogsgerði eins og sú lóð séafmörkuð í dag né hússins sem þar sé skráð og hafi fastanúmerið 231-3052.Íþessu sambandi sé minnt á að aðrir lóðarhafar lóðarinnar númer 1-7 hafi haldiðbyggingarrétti sínum á þessum tíma að húsunum númer 1, 5 og 7. Samningurstefnda og stefnanda um forkaupsrétt hafi ekki tekið til lóðarréttinda eðabyggingarréttar á öðrum hluta lóðarinnar númer 1-7 við Kópavogsgerði en þesshluta sem stefndi hafði fengið úthlutað, það er þess hluta þar sem húsið númer3 skyldi standa. Stefndi eigi því ekki forkaupsrétt að þeirri lóð sem hann hafiþinglýst greindum samningi á þar sem um sé að ræða aðra fasteign sem staðsettsé á öðrum stað en forkaupsréttur stefnda taki til samkvæmt umræddum samningi. Meðvísan til framangreinds beri að fallast á kröfu stefnanda um að viðurkenntverði að stefndi eigi ekki forkaupsrétt að lóðinni númer 3 við Kópavogsgerði.Um sé að ræða tvær mismunandi fasteignir. Það eina sem sé sameiginlegt meðlóðinni númer 3 við Kópavogsgerði og lóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði sélandnúmerið. Það eitt og sér geti ekki leitt til þess stefndi eignistforkaupsrétt að annarri fasteign en forkaupsrétturinn taki til samkvæmtsamningi aðila. Hvaðvarði landnúmerið skuli bent á að með breytingu á deiliskipulagi sem samþykkthafi verið í bæjarráði stefnda 9. október 2008 hafi lóðinni verið skipt upp tilsamræmis við samkomulagið við stefnanda. Hafi þeim hluta lóðarinnar, þar semhúsið númer 3 hafi átt að standa og stefnandi hafi haft forkaupsrétt að, veriðskipt út úr hinni sameiginlegu lóð og skilgreind sérstök lóð, 3.716 fm aðstærð. Hin sameiginlega lóð, Kópavogsgerði 1-7, minnkaði að sama skapi og varð6.619 fm. Sá hluti lóðarinnar hafi þá fallið undir tilgreint landnúmer sem núsé komið á lóðina númer 3 við Kópavogsgerði. Umræddur lóðarhluti hafi ekkiseinna en þá verið endanlega skilinn frá umræddu landnúmeri. Með deiliskipulagi,sem samþykkt hafi verið í bæjarráði stefnda 17. september 2009, hafi þeirri lóðþó jafnframt verið skipt upp og lóðunum gefin ný númer. Hafi lóðinni, þar semhúsið númer 3 hafi átt að standa, verið gefið númerið Kópavogsgerði 6.Forkaupsréttur stefnda taki því í raun til þeirrar lóðar og byggingarréttarþar.Verðitalið að vafi leiki á því til hvaða eignar forkaupsréttur stefnda taki bendistefnandi á til viðbótar því sem fram sé komið að túlka verði ákvæðið umforkaupsrétt með hliðsjón af tilgangi þess. Leiða beri í ljós þann vilja eðatilætlun sem að baki ákvæðinu hafi búið. Í þeim tilgangi sé rétt að líta tilforsendna og þeirra ástæðna sem legið hafi að baki samningsgerðinni, svo og tilundirbúnings og forsögu samningsgerðarinnar. Í gögnum málsins liggi fyrir aðtilgangur stefnanda og stefnda með samningnum um forkaupsréttinn hafi verið aðsjá til þess að stefndi ætti forkaupsrétt að þeim hluta lóðarinnar viðKópavogsgerði 1-7 (samkvæmt eldra deiliskipulaginu), og byggingarrétti fyrirhúsi númer 3 á lóðinni eins og lóðin hafi þá verið skipulögð, yrðu breytingarhjá Landspítala háskólasjúkrahúsi sem myndu leiða til þess að lóðin yrðibyggingarhæf. Báðum aðilum hafi mátt vera ljóst að slíkur réttur hafi ekkiverið í hendi og algjör óvissa um hvort slíkar breytingar yrðu. Breytingar ádeiliskipulagi, notkun húsnúmera eða landnúmera geti hins vegar ekki leitt tilþess að stefndi öðlist annan eða meiri rétt en fyrrgreindum samningi hafi veriðætlað að veita honum. Þáveki stefnandi athygli á því að þegar við gerð samningsins milli aðila málsins19. desember 2007 hafi stefnda verið ljóst að stefnandi hafi ekki átt umræddafasteign sem forkaupsrétturinn hafi tekið til heldur Landspítalinn eðaríkissjóður. Forkaupsréttur stefnda að mögulegum byggingarrétti á þeim stað þarsem endurhæfingarhús Landspítalans standi enn, hafi því ávallt verið háður þeimfyrirvara að stefnandi eignaðist umrædda eign, auk þeirra fyrirvara sembeinlínis komi fram í samningi aðila. Til þess hafi hins vegar ekki komið, endanýti Landspítalinn umrætt hús enn. Með vísan til framangreinds sé ljóst aðforkaupsréttur sem mælt sé fyrir um í samningi aðila taki ekki til lóðarinnarnúmer 3 við Kópavogsgerði. Rétturinn sé hins vegar til staðar varðandi lóðinasem nú beri númerið 6 við Kópavogsgerði og verði virkur ef lóðin verðurbyggingarhæf eða eins og segi orðrétt í samningnum: „Ef breytingar verða áskipulagi LSH sem leiða til þess að lóðin Kópavogsgerði 3 verði byggingarhæfskal Byggingarfélagið Gustur ehf. eiga forkaupsrétt að byggingarrétti aðlóðinni.“ -og ef stefnandi fær forræði lóðarinnar. Stefnandikveðst byggja málshöfðun þessa á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogþinglýsingalögum nr. 39/1978. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga- ogkröfuréttar, almennra reglna um eignarrétt og rétt eiganda og reglna ogsjónarmiða um traustfang. Viðurkenningarkrafa stefnanda byggist á 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda erbyggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 1. mgr.33. gr. laga um meðferð einkamála og 3. mgr. 42. gr., sbr. 1. mgr. 43. gr. laganr. 91/1991. IIIStefndivísar til þess að bindandi samningur hafi komist á á milli stefnda og stefnandaum að stefnandi úthlutaði stefnda byggingarrétti fyrir fjölbýlishúsi á lóðinninúmer 1-7 við Kópavogsgerði í Kópavogi.Úthlutunin hafi verið án nokkurs fyrirvara af hálfu stefnanda og hafistefndi, sem greiddi lóðagjöld í tíma, átt skilyrðislausan rétt til að fá lóðinniúthlutað sér. Stefnandi hafi ekkieinhliða getað tekið lóðina til baka af stefnda án þess að baka sér bótaskyldugagnvart stefnda. Í ljós sé leitt að stefnandi hafi verið grandsamur fráupphafi um vanheimild sína til þess hluta lóðarinnar sem ætlaður hafi veriðundir byggingareit fyrir hús stefnda. Þrátt fyrir það hafi hann ekki gert neinnfyrirvara við úthlutun lóðarinnar, hvorki til stefnda né annarra þeirra þriggjaaðila sem hafi fengið byggingarrétt á sömu lóð. Vanheimild stefnanda hafi komiðniður á þeim öllum vegna þess að forsenda skipulagsins hafi verið sú að öllhúsin fjögur yrðu reist á sama tíma vegna sameiginlegrar bílageymslu.Þegarstefnandi hafi óskað eftir viðræðum við stefnda um samkomulag um lausn þessvanda sem upp hafi komið hafi stefndi átt þess kost að halda samningnum upp ástefnanda og krefjast efnda in natura.Stefndi hafi valið þann kost að semja um skil á lóðinni í stað þess aðkrefjast efnda in natura og í kjölfar þess efndabóta. Stefnanda hafi verið ljóssú afstaða stefnda og telji stefndi það skipta máli við túlkun á samningiaðila. Stefndibyggi á því að forsenda fyrir gerð samningsins hafi verið að stefnandi fylgdiþví eftir að kaupa byggingu íslenska ríkisins sem standi á þeim byggingareitsem stefnda hafi verið ætlaður á lóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði. Jafnframthafi það verið forsenda að byggingareiturinn yrði hluti af skipulagsáætlunumstefnanda og væri sýndur á deiliskipulagi lóðarinnar. Stefnanda hafi ekki veriðrétt að ætla að hann gæti eftir að stefndi hefði fallið frá kröfu um efndir innatura og fallið frá kröfu um skaðabætur fellt byggingareitinn út úr skipulagilóðarinnar án eftirmála.Áþví sé byggt að réttur stefnda hafi verið réttur til byggingar fjölbýlishúss álóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði, landnúmer 204927. Þeirri lóð hafi verið skiptmeð eignaskiptasamningi og reitur hans fengið fastanúmerið 231-3052 og heitiðKópavogsgerði 3. Á því sé byggt að stefndi hafi mátt treysta því að stefnandimyndi síðar, þegar tækifæri gæfist til, úthluta honum byggingarrétti á þeirrilóð og að byggingareiturinn yrði áfram markaður á skipulagi lóðarinnar. Stefndi telji það ekki ósanngjarnt gagnvartstefnanda að leggja þessa túlkun samningsins til grundvallar úrlausn málsinseins og málið hafi borið að.Stefndibyggi á því að þegar stefnandi hafi ákveðið að hætta við áform um að byggja húsá upphaflegum byggingareit sem ætlaður hafi verið stefnda og flytja lóðinalandfræðilega um set þá hafi þær kvaðir sem á á lóðinni hvíldu fylgt lóðinni,þar með talið forkaupsréttur stefnda að byggingarrétti. Í því hafi falistskylda stefnanda til að úthluta stefnda byggingarrétti fyrir að lágmarki 17íbúða húsi þegar vanheimild stefnanda til lóðarinnar félli niður. Stefndi byggiá því að stefnandi hafi lofað að gefa út til þinglýsingar yfirlýsingu umskuldbindingar sínar samkvæmt samningi aðila. Í því hafi að mati stefnda falistloforð um að þinglýsa kvöðinni á þann hluta lands með númerið 204927 sem hafiverið með fastanúmer 231-3052, það er Kópavogsgerði 3. Sú samningsbundnaaðstaða sé uppi í dag að í stað yfirlýsingar sem stefnandi hafi svikist um aðgefa út og þinglýsa sé samningnum sjálfum þinglýst á lóðina Kópavogsgerði 3 eðaKópavogsgerði 1-3 sem sé sama lóð. Stefndibyggi á því að sama gildi um forkaupsréttarkvöð stefnda og til að mynda umáhvílandi veðskuld. Óumþrætt ætti að vera að sveitarfélag geti ekki leyst landsitt undan áhvílandi veðskuldum með því að flytja veðsett land tillandfræðilega. Sama gildi um forkaupsréttarkvöð stefnda. Henni verði ekki hnikaðtil með allsérstökum tilfæringum stefnanda í fasteignaskrá. Með því sé vísaðtil þess að í dag séu fimm lóðir á einni lóð með landnúmer 204927 og lóð númer231-3052 sögð vera íbúð samkvæmt fasteignaskrá. Stefndi telji það skiptaverulegu máli að upphafleg úthlutun hafi verið fyrirvaralaus og á engan hátttengd vanheimild stefnanda. Stefnandi hafi ekki gert fyrirvara af sinni hálfuum vanheimild sína. Því sé kjarni og orsök þess að stefndi eigi forkaupsrétt aðbyggingarrétti á landi númer 204927 með fastanúmer 231-3052 loforð stefnandansum úthlutun á kvaðalausum byggingarrétti undir að minnsta kosti 17 íbúða hús álóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði í Kópavogi. Jafnframt að bindandi samningurum kvaðalausa úthlutun lóðarinnar hafi verið kominn á þegar stefndi hafi greittstefnanda umkrafin lóðagjöld.Þákveðst stefndi byggja á því að stefnandi eigi sér engar málsbætur hvað þaðvarði að ganga fram hjá stefnda við úthlutun lóðarinnar Kópavogsgerði 1-3, endahafi stefnandi verið minntur á skuldbindingar sínar fyrir ákvörðun um úthlutunlóðarinnar með bréfum 1. og 2. október 2012. Á landi númer 204927, fastanúmer231-3052, sé aðeins byggingarréttur fyrir eitt hús. Stefndi eigi forkaupsréttað byggingarrétti á lóðinni fyrir einu húsi. Af því leiði að þar sem enginntálmi sé lengur til staðar fyrir úthlutuninni þá beri stefnanda að gefa stefndakost á lóðinni í samræmi við samning aðila. Breyti það engu þótt tálminn hafiverið leystur með því að stefnandi hafi fært lóðina til, enda hafi hann áðurfallið endanlega frá öllum áformum um að byggja á þeim stað sem upphaflega hafiverið ætlunin að lóðarparturinn með fastanúmer 231-3052 stæði. Stefnandi séskuldbundinn til að veita forkaupsrétt að byggingarrétti fyrir eitt hús álóðinni. Eftir allar þær skipulagsbreytingar sem stefnandi hafi staðið fyrirstandi eftir byggingarréttur að einu húsi sem stefndi eigi þá forkaupsrétt að.Stefndikveðst benda á að í stefnu fari stefnandi rangt með fastanúmer lóðarhlutastefnda á lóðinni Kópavogsgerði 1-7 (sem sé sama lóð og 1-3) þar sem stefnandihaldi því fram að fastanúmer sé 1118843. Hið rétta sé að 1118843 sé heitisnúmerlands númer 231-3052, en landnúmer sömu lóðar sé eðlilega það sama. Verði þvíekki betur séð en að röksemdafærsla stefnanda í framhaldi af þessari ónákvæmnistyðji frekar við málatilbúnað stefnda heldur en hitt.Stefndivísi til þess að sú túlkun samningsins sem hann leggi til grundvallar sé ekkiíþyngjandi fyrir stefnanda, enda um það að ræða að stefndi greiði umsamið verðfyrir lóðarréttindin. Líta verði til forsögu samningsins og þess að meðsamningnum losnaði stefnandi við umtalsverð fjárútgjöld þar sem stefndi hafifallið frá kröfu um efndir in natura. Stefndi byggi á því að það sé meginreglaí eignarétti að þótt breyting verið á eign sem forkaupsréttur sé að, þá haldistforkaupsrétturinn samt sem áður. Í því tilviki sem hér um ræði hafi stefnandi íkrafti eigin valdheimilda fært byggingarréttinn til landfræðilega en haldiðinntaki hans svo til óbreyttu. Sú einhliða ákvörðun stefnanda valdi því ekki aðforkaupsréttur stefnda falli niður, heldur hafi í för með sér aðforkaupsrétturinn fylgi með færslu lóðarinnar.Verðiekki fallist á að túlkun samnings aðila, að teknu tilliti til forsögu ogtilefnis samningsgerðarinnar, leiði til þess að sýkna beri stefnda af dómkröfumstefnanda byggi stefndi sýknukröfu sína á því að breyta beri samningnum meðvísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningaá þá leið að umsaminn forkaupsréttur stefnda verði talinn ná til þess aðstefnandi breyti legu lóðarinnar í landi sínu á grundvelli skipulagsvalds.Stefndi telji það ósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera fyrir sig gagnvartstefnda að hann geti einhliða afmáð byggingarrétt ætluðum stefnda, fært hanntil og í kjölfar þess úthlutað honum öðrum. Stefndi byggi þannig sýknukröfusína til viðbótar við framangreint á 36. gr. laga nr. 7/1936. Auk þess teljistefndi það vera andstætt góðri viðskiptavenju að fara fram með þeim hætti semstefnandi hafi gert í lóðaviðskiptum sínum við stefnda. Einnig telji stefndiþað fara gegn góðum stjórnsýsluháttum, en stefndi telji að líta megi tilsjónarmiða þar að lútandi við túlkun á 36. gr. samningalaga þar sem stefnandinnsé opinber aðili. Stefndi telji að hér verði einnig að líta til aðstöðumunarvið samningsgerðina og þeirra málsatvika sem urðu til þess að samningur aðilahafi verið gerður. Stefndi telji jafnframt að líta verði til þess að stefnandiúthlutaði stefnda og þremur öðrum byggingarétti að húsum á lóðinni þóttstefnandi hefði ekki fulla heimild til lóðarinnar. Stefnandi hafi vísvitanditekið áhættu og það sé stefnanda, sem fari með opinbert vald, að bera halla afþví háttarlagi sínu, en ekki stefnda. Breyting samnings á grundvelli 36. gr.laga nr. 7/1936 á þá leið sem stefndi beri fyrir sig sem málsástæðu sé ekkiíþyngjandi fyrir stefnanda, enda greiði stefndi umsamin lóðagjöld. Hvaðvarðar lagarök vísar stefndi til meginreglna samningaréttar umskuldbindingargildi loforða og efndir fjárskuldbindinga og til ákvæða laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, aðallega 36. gr. Stefndivísar til meginreglna eignaréttar um forkaupsrétt. Þá vísar stefndi til góðrarviðskiptavenju við lóðaúthlutanir sveitarfélaga og grunnsjónarmiðastjórnarfarsréttar um góða stjórnsýsluhætti. IVViðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslur vitnin Geir Arnar Marelsson, lögfræðingur ogfyrrverandi skrifstofustjóri stefnanda, og Steingrímur Hauksson, sviðsstjóriumhverfissviðs stefnanda. Einsog rakið er í kafla I að framan fékk lóðin Kópavogsgerði 3 (1-3) landnúmerið204927 við skráningu hennar í fasteignaskrá eða sama númer og lóðinKópavogsgerði 1-7 hafði áður haft, en sú lóð var felld niður. Þá fékkKópavogsgerði 3 fastanúmerið 231-3052. Sú staðreynd að nýja lóðin Kópavogsgerði3 (1-3) var látin bera sama landnúmer og lóðin nr. 1-7 við Kópavogsgerði hafiáður, þó svo að lóðin sé á öðrum stað samkvæmt deiliskipulagi, hefur leitt tilþess ágreinings sem mál þetta varðar. Afhálfu stefnda er meðal annars byggt á því að þegar stefnandi hafi ákveðið aðhætta við áform um að byggja hús á upphaflegum byggingarreit sem ætlaður hafiverið stefnda og flytja lóðina landfræðilega um set þá hafi þær kvaðir sem álóðinni hvíldu fylgt lóðinni, þar með talið forkaupsréttur stefnda aðbyggingarrétti á lóðinni. Er þannig byggt á því af hálfu stefnda að réttur hanshafi verið að byggja fjölbýlishús á lóðinni Kópavogsgerði 1-7, landnúmer204927. Þeirri lóð hafi verið skipt með eignaskiptasamningi og reitur stefndafengið fastanúmerið 231-3052 og heitið Kópavogsgerði 3. Stefnandi hafi síðar ákveðiðað hætta við áform um að byggja hús á upphaflegum byggingarreit og flutt lóðinalandfræðilega um set þá hafi þær kvaðir sem á lóðinni hvíldu fylgt lóðinni. Samkvæmtfundargerð bæjarráðs stefnanda 8. desember 2005 var stefnda gefinn kostur ábyggingarrétti fyrir fjölbýlishús á lóðinni Kópavogsgerði 3. Með breytingu ádeiliskipulagi, sem samþykkt var í bæjarráði stefnanda 12. júlí 2012, vorulóðirnar númer 1., 3., 5. og 9 við Kópavogsgerði felldar út og í stað þeirrakomu nýir byggingareitir á tveimur lóðum, Kópavogsgerði 1-3 og 5-7. Var þá gertráð fyrir að endurhæfingarstöð Landspítala háskólasjúkrahúss yrði áfram ínúverandi húsnæði á þeim stað þar sem áður hafði verið gert ráð fyrir aðfjölbýlishúsið Kópavogsgerði 3 yrði byggt. Samkvæmt þessum breytingum fékk sáhluti lóðarinnar, sem ætlaður var Kópavogsgerði 3 samkvæmt fyrradeiliskipulagi, heitið Kópavogsgerði 6. Lóðin Kópavogsgerði 3 (1-3) er samkvæmtframlögðum upplýsingum í deiliskipulagi og mæliblöðum á öðrum stað en sú lóðsem stefndi fékk byggingarrétt á. Um það er ekki deilt en stefndi byggir á þvíað „forkaupsréttur hans að byggingarrétti“ á lóðinni hafi færst til með heitilóðarinnar og fylgi landnúmeri því sem lóðin Kópavogsgerði 3 hafði áður, eneins og fram er komið fékk lóðin Kópavogsgerði 3 (1-3) landnúmerið 904927 ífasteignaskrá eða sama númer og lóðin Kópavogsgerði 1-7 hafði áður. Samkvæmtlögum nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna fer Þjóðskrá Íslands meðyfirstjórn fasteignaskráningar samkvæmt lögunum og rekstur gagna- og upplýsingakerfissem nefnist fasteignaskrá. Samkvæmt 4. gr. laganna skal skráning á fasteignumfela í sér nýjustu upplýsingar sem eru á hverjum tíma tiltækar og varðafasteignina, auk nauðsynlegra greinitalna hverrar fasteignar. Í 5. gr. lagannasegir meðal annars að upplýsingar samkvæmt 4. gr. skuli skráðar og skráninguþeirra breytt þegar landstærðir breytast, notkun lands breytist, svo sem viðgerð lóðarsamnings eða úthlutun lóðar. Sveitarstjórn er ábyrg fyrir því aðÞjóðskrá Íslands berist upplýsingar um lönd og lóðir og breytingar á þeim, sbr.1. mgr. 19. gr. lagannaAðilarmáls þessa gerðu þann 19. desember 2007 með sér samning um byggingarrétt fyriríbúðarhúsnæði á Kópavogstúni og í Vatnsendahlíð í Kópavogi. Deila aðilar umtúlkun á ákvæði í 3. gr. samningsins um „forkaupsrétt“ stefnda aðbyggingarrétti á lóðinni Kópavogsgerði 3. Aðdragandi samningsins var sá aðstefnandi náði ekki samkomulagi við ríkið um kaup á því landsvæði þar semKópavogsgerði 3 skyldi standa. Því var ekki hægt að byggja fjölbýlishúsiðKópavogsgerði 3 þar sem fyrir var hús á lóðinni í eigu Landspítalaháskólasjúkrahúss. Í 3. gr. samningsins segir meðal annars að ef breytingarverði á skipulagi sem leiði til þess að lóðin Kópavogsgerði 3 verðibyggingarhæf skuli stefndi eiga „forkaupsrétt að byggingarrétti“ á lóðinni. Aðmati dómsins verður að miða við það að stefnandi hafi með tilvitnaðri 3. gr. ífyrrnefndum samningi aðila veitt stefnda tiltekinn forgang umfram aðra aðbyggingarrétti, það er því sem nefnt er í samningnum „forkaupsréttur aðbyggingarrétti“ á því landi sem samkvæmt deiliskipulagi stefnanda 8. október2005 og í eignaskiptayfirlýsingu 12. desember 2005 fékk heitið Kópavogsgerði 3,en ber nú heitið Kópavogsgerði 6 á grundvelli breytingar á fyrrnefndudeiliskipulagi sem samþykkt var í bæjarráði stefnanda 12. júlí 2012. Ískýrslu vitnisins Geirs Arnars Marelssonar fyrir dómi kom fram að vitnið hefðisamið fyrir stefnanda fyrrnefndan samning sem undirritaður var 19. desember2007. Greindi vitnið frá því að á þeim stað þar sem byggingarréttur stefnda varhafi Landspítalinn átt hús sem stefnandi hafi ætlað að kaupa en af því hafiekki orðið og því hafi stefnandi þurft að semja við stefnda um að hann skilaðibyggingarréttinum að því fjölbýli sem hann hafði fengið úthlutað. Þannig hafisamningur aðila gengið út á það að stefndi skilaði byggingarréttinum á lóðinni,stefnandi endurgreiddi stefnda lóðargjöldin og að stefndi fengi úthlutað lóð áöðrum stað. Það hafi verið sérstök ósk stefnda að fá forkaupsrétt að þeimbyggingarrétti sem var skilað. Hafi þá verið horft til þess að ef Landspítalinnmyndi taka ákvörðun um að hætta starfsemi á lóðinni þá hefði stefndiforkaupsrétt að þeim byggingarrétti sem honum hafði áður verið úthlutað. VitniðSteingrímur Hauksson, sviðsstjóri umhverfissviðs stefnanda gaf skýrslu fyrirdómi og kvaðst hafa setið einhverja samningafundi með fulltrúum stefnda ogþekkti því efni samningsins. Samið hafi verið við stefnda um forgang að þvísvæði sem hann hefði skilað til stefnanda kæmi það aftur til úthlutunar. Hafiþað verið talið sjálfsagt. Ekki hefði verið ætlunin að veita stefndaforkaupsrétt að heildarlóðinni númer 1-7 við Kópavogsgerði, enda bæri skjaliðmeð sér að forgangurinn væri eingöngu að þeim hluta lóðarinnar, sem stefndihefði fengið byggingarrétt að. Samkvæmtþví nú hefur verið rakið og að virtum skilmálum í samningi aðila 19. desember2007 er það mat dómsins að umdeilt ákvæði 1. málsliðar 3. gr. samningsins verðimeð engu móti túlkað öðru vísi en svo að forgangsréttur stefnda að byggingarrétti,sem stefnandi lofaði stefnda með samningnum, nái til þess lands, sem stefnandiúthlutaði stefnda byggingarrétti á með ákvörðun bæjarráðs stefnanda 8. desember2005 og stefndi framseldi síðar til stefnanda með samningnum 19. desember 2007,en ekki annars lands á svæðinu. Af efni samningsins verður ekki ráðið aðstefnandi hafi bundið þennan forgangsrétt stefnda við tiltekið landnúmer eðafastanúmer fasteignar og þá ekki að kvöðin myndi fylgja landnúmerum viðbreytingu á deiliskipulagi á svæðinu. Að mati dómsins hefur stefndi ekki færtfyrir því nein haldbær rök að landnúmerið 204927, sem í upphafi var númer fyrirheildarlóðina Kópavogsgerði 1-7, en varð síðar númer lóðarinnar Kópavogsgerðis3 (1-3) eftir fyrrnefnda breytingu á deiliskipulaginu 2012 geti vikið tilhliðar ákvæði í samningi aðila um framsal byggingarréttarins til stefnandavegna lóðarinnar Kópavogsgerðis 3, en umdeilt ákvæði samningsins er skýrtbundið við lóðina Kópavogsgerði 3 og þá staðsetningu lóðarinnar sem er óumdeildí málinu. Til þess er einnig að líta að í títtnefndum samningi aðila er tekiðfram að réttindi stefnda eigi við um Kópavogsgerði 3 þegar lóðin verðibyggingarhæf og eru hvorki í því sambandi tilgreint landnúmer lóðarinnar néfastanúmer og verður stefnandi því ekki talinn hafa bundið rétt stefnda viðslíka greiningu lóðarskika en slíkar greinitölur geta færst til á millilóðaskika eftir ákvörðun sveitarstjórnar sem ábyrg er fyrir skráningufasteigna, sbr. áðurrakin ákvæði í lögumnr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Af hálfustefnda er því haldið fram að þegar stefnandi hafi ákveðið hætta við áform umað byggja hús á upphaflegum byggingarreit sem stefnda hafi verið ætlaður ogflytja lóðina landfræðilega um set þá hafi þær kvaðir sem hvíldu á lóðinnifylgt henni, þar með talinn forkaupsréttur stefnda að byggingarrétti álóðinni. Ekkier hægt að fallast á þessi rök stefnda. Þrátt fyrir að stefnandi hafi, í kraftivaldheimilda sinna samkvæmt skipulagslögum, nú skipulagslög nr. 123/2010,breytt deiliskipulagi á Kópavogstúni með þeim hætti að færa til byggingarlóðirvið Kópavogsgerði, breyta heiti þeirra og greinitölum, hefur stefnandi ekki aðmati dómsins fært þann lóðarskika til landfræðilega, sem stefndi fékkbyggingarrétt á og síðar forkaupsrétt að byggingarrétti. Eins og fyrr segirhefur heiti þeirrar lóðar sem bundin er kvöð um „forkaupsrétt“ í þágu stefndaverið breytt og ber lóðin nú heitið Kópavogsgerði 6 en hét áður Kópavogsgerði3. Hafa verður í huga í þessu sambandi að réttindi þau sem stefnandi veittistefnda með samningnum eru ekki forkaupsréttur að eignarréttindum í venjulegrimerkingu orðsins heldur forgangur að byggingarrétti eða byggingarleyfi ogréttur umfram aðra til að byggja á lóðinni Kópavogsgerði 6, eins og sú lóð semstefndi „fékk kost á“ heitir núna. Er því fallist á það með stefnanda aðstefndi hafi ekki öðlast rétt yfir Kópavogsgerði 3 (1-3), enda er það önnurfasteign en lóðarskiki sá sem skyldi vera fyrir fjölbýlishúsið Kópavogsgerði 3samkvæmt þágildandi deiliskipulagi svæðisins.Sýknukrafastefnda er einnig byggð á því að taka beri tillit til forsögu og tilefnissamningsgerðar aðila og vísar stefndi til þess að breyta beri samningi aðilameð vísan til 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga á þáleið að umsaminn forkaupsréttur stefnda verði talinn ná til þess að stefnandibreyti legu lóðarinnar á landi sínu á grundvelli skipulagsvalds. Það séósanngjarnt af hálfu stefnanda að bera fyrir sig gagnvart stefnda að hann getieinhliða afnumið byggingarrétt ætlaðan stefnda, fært hann til og í kjölfariðúthlutað honum til annars aðila. Þegarstefndi skilaði byggingarrétti að lóðinni Kópavogsgerði 3 með samningi viðstefnanda 19. desember 2007 óskaði stefndi eftir því að eiga forkaupsrétt aðbyggingarrétti á lóðinni kæmi hann síðar til úthlutunar. Eins og fram er komiðvar tilurð þess að samið var milli aðila um þau atriði sem tilgreind eru ítíttnefndum samningi að stefnandi gat ekki staðið við úthlutunina vegna þess aðekki náðust samningar milli stefnanda og ríkissjóðs um kaup stefnanda á húsiLandspítalans á lóðinni og landi ríkisins á Kópavogstúni. Samkvæmt 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er heimilt að víkjasamningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Með vísan til framangreindrarniðurstöðu dómsins um það að kvöð sú sem stefnandi batt tiltekinn hluta aflóðinni Kópavogsgerði 1-7, það er lóðarskika þann sem um tíma bar heitiðKópavogsgerði 3, þegar stefnanda veitti stefnda „forkaupsrétt aðbyggingarrétti“ á lóðinni, standi enn á sama landssvæði þrátt fyrir annaðlandnúmer á skikanum en var í upphafi og í ljósi þeirra atvika sem lýst erverður ekki fallist á það með stefnda að á grundvelli heimildar í nefndri 36.gr. verði umsaminn forkaupsréttur stefnda talinn ná til þess að stefnandibreyti legu lóðarinnar á landi sínu á grundvelli skipulagsvalds. Að álitidómsins hefur stefnandi hvorki afnumið byggingarrétt ætlaðan stefnda né færthann til og úthlutað honum til annars aðila heldur standi réttindi stefndaóhögguð á sama stað þrátt fyrir breytingar á skráningu lóða og heiti þeirra ásvæðinu. Þrátt fyrir að lóðin sé enn óbyggingarhæf standa engin rök til aðverða við sjónarmiðum stefnda um að breyta eigi samningnum með vísan til 36.gr. laga nr. 7/1936. Á það verður ekki fallist.Stefnandikrefst viðurkenningar á því að stefndi eigi ekki „forkaupsrétt“ aðKópavogsgerði 3 með fastanúmer 231-3052, landnúmer 204927 á grundvelli samningsstefnda 19. desember 2007. Skilja verður málatilbúnað stefnanda og kröfu hanssvo að stefnandi eigi við að stefndi eigi ekki forgang að rétti til að byggja álóðinni. Fær sá skilningur stoð í framburði vitnanna Geirs Arnar Marelssonar ogSteingríms Haukssonar. Þá lýsti lögmaður stefnanda því yfir við flutningmálsins að um forgangsrétt að byggingarrétti væri að ræða. Þykir dómkrafastefnanda vera byggð á samningi aðila og vera þannig tæk til efnisúrlausnar ímálinu, enda er ljóst af málatilbúnaði stefnda samkvæmt greinargerð hans hvertsakarefni málsins er og hvaða vörnum stefndi hefur talið nauðsynlegt að teflafram í málinu til stuðnings sýknukröfu sinni. Samkvæmt þessu og því sem áður errakið verður krafa stefnda, sem rúmast innan heimilda 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, tekin til greina í málinu. Meðvísan til þess að ágreiningur máls þessa er sprottinn af túlkun aðila ásamningi sem löglærður starfsmaður stefnanda útbjó og enn fremur vegna síðaribreytinga stefnanda á skipulagi í krafti valdheimilda á grundvelli gildandiskipulagslaga og vegna stöðu stefnanda og skyldu samkvæmt lögum nr. 6/2001 umskráningu og mat fasteigna þykir rétt, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Viðurkennter að stefndi, Byggingafélagið Gustur ehf., eigi ekki forkaupsrétt aðKópavogsgerði 3, fastanúmer 231-3052, landnúmer 204927, á grundvelli samningsstefnda og stefnanda, Kópavogsbæjar, sem dagsettur er 19. desember 2007.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 219/2016
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 16. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. mars 2016 þar sem varnaraðila var gertað sæta nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laganr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að nálgunarbanniverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur að öðru leyti en því að rétt þykir að nálgunarbanniðstandi í fimm mánuði svo sem nánar greinir í dómsorði.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, semákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðistúr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti enþví að varnaraðili, X sæti nálgunarbanni í fimm mánuðifrá 9. mars 2016.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, TorfaRagnars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 14. mars 2016. Lögreglustjórinn á Suðurlandihefur, með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011, um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, farið fram á að héraðsdómur staðfesti ákvörðunlögreglustjórans á Suðurlandi, sem tekin var þann 9. mars 2016, með vísan til4. og 5. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011. Samkvæmt framangreindri ákvörðunlögreglustjóra var X, kt. [...], gert að sæta nálgunarbanni, sbr. 4. gr. laganr. 85/2011 frá og með birtingu ákvörðunar í sex mánuði þannig að lagt er bannvið því að hann komi að eða sé við [...] í [...]og jafnframt verði honum bannaðað veita eftirför, heimsækja eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandi viðA, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Krafan barst dóminum 11. mars2016 og var hún tekin fyrir á dómþingi 14. mars 2016. Kom þá kærði fyrir dóminnásamt skipuðum verjanda sínum, Torfa R. Sigurðssyni hrl. Kærði hafnar kröfunniog krefst þess að henni verði hafnað, en til vara að nálgunarbanni verðimarkaður skemmri tími. Þá er krafist þóknunar skipaðs verjanda. Þá sótti þing JónínaGuðmundsdóttir hdl., skipaður réttargæslumaður brotaþola og gerði þá kröfu aðfallist verði á kröfu lögreglustjóra. Þá er krafist þóknunar til handa skipuðumréttargæslumanni.MálavextirÍhinni umræddu ákvörðun lögreglustjóra segir að forsaga þessa máls sé sú að þann31. október 2015 hafi verið óskað aðstoðar lögreglu fyrir brotaþola, vegnaofbeldis sem hún þá kvaðst hafa orðið fyrir af hálfu kærða (mál [...]). Kærðihafi neitað alfarið sök. Í kjölfarið hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um aðkærða skyldi brottvísað af heimili hans og brotaþola og jafnframt sætanálgunarbanni gagnvart brotaþola, hvort tveggja í þrjár vikur frá birtinguákvörðunarinnar. Framangreind ákvörðun lögreglustjóra hafi verið staðfest afHéraðsdómi Suðurlands þann 5. nóvember 2015, sbr. mál nr. R-[...]/2015. Fáumdögum síðar hafi brotaþoli óskað eftir niðurfellingu á framangreindri ákvörðunlögreglustjóra. Hafi brotaþoli sagst vilja láta reyna á það á ný að látahjónaband hennar og kærða ganga. Framangreind staðfest ákvörðun lögreglustjórahafi verið felld úr gildi með vísan til beiðnar brotaþola, með ákvörðunlögreglustjóra, dags. 10. nóvember 2015. Þann 30. nóvember sl. hafi ákæra veriðgefin út í málinu á hendur kærða, þar sem honum sé gefin að sök líkamsárásgagnvart brotaþola. Málið sé nú rekið fyrir Héraðsdómi Suðurlands undir málsnúmerinuS-[...]/2015. Kærði hafi neitað sök fyrir dómi og hafi aðalmeðferð málsinshafist 8. febrúar 2016. Brotaþoli hafi komið fyrir dóminn við aðalmeðferðmálsins þann dag og upplýst að hún nýtti heimild sína til þess að gefa ekkiskýrslu, og hafi því ekki verið tekin af henni skýrsla. Tekin hafi veriðskýrsla af kærða og nokkrum vitnum en fresta hafi þurft framhaldiaðalmeðferðar, þar sem ekki hafi tekist að boða öll vitni fyrir dóminn tilskýrslugjafar. Síðar þann sama dag og aðalmeðferðin fór fram, sbr.framangreint, hafi brotaþoli haft samband við síðar tilnefndan réttargæslumannsinn, sem jafnframt hafi sinnt réttargæslu fyrir hana í upphafi þess máls semkomið hafi upp í október sl. (mál nr. [...]), og óskað eftir aðstoð hennar oglögreglu vegna ótta við kærða, sem hafi brugðist reiður við eftiraðalmeðferðina. Í kjölfarið hafi farið fram skýrslutökur af brotaþola og kærða.Íkjölfar framangreinds hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun dags. 10. febrúar sl.um að kærða yrði brottvísað af sameiginlegu heimili hans og brotaþola ogjafnframt látinn sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþola. Með úrskurði HéraðsdómsSuðurlands í máli nr. [...]/2016 hafi ákvörðun lögreglustjóra verið staðfest.Af hálfu kærða hafi úrskurður héraðsdóms verið kærður til Hæstaréttar, sem meðdómi í máli nr. [...]/2016, hafi staðfest framangreindan úrskurð héraðsdóms meðvísan til forsendna.Íþessu máli liggi fyrir að brotaþoli hafi ásakað kærða um ítrekað ofbeldi,hótanir og ólögmæta nauðung vegna skýrslugjafar hennar hjá lögreglu og til þessað hafa áhrif á framburð hennar við skýrslugjöf fyrir dómi við aðalmeðferð ímáli S-[...]/2015. Í framangreindu máli sé til meðferðar ákæra á hendur kærðafyrir að hafa beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi í október 2015 (mál lögreglunr. [...]). Kærði hafi frá upphafi neitað sök í málinu. Aðalmeðferð í málinu séólokið og brotaþoli og vitni eigi ennþá eftir að gefa skýrslu fyrir dómi.Brotaþoli hafi komið fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins þann 8. febrúar sl.og upplýst að hún nýtti heimild sína til þess að gefa ekki skýrslu fyrir dómivið aðalmeðferðina. Réttargæslumaður brotaþola hafi upplýst lögreglustjóra ogdómara um að brotaþoli hafi breytt afstöðu sinni og vilji gefa vitnaskýrslu ímálinu.Einsog fram komi í ákvörðun lögreglustjóra dags. 10. febrúar sl., sé að hans matifyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafi ítrekað beitt brotaþola ofbeldi,þannig að varði við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og ólögmætrinauðung/hótun, þannig að varðað geti við 108. gr. sömu laga. Þá sé í ljósiatvika málsins, þ.e. að brotaþoli hafi nú loks öðlast kjark til þess að gefaskýrslu við aðalmeðferð í máli sem nú sé til meðferðar fyrir HéraðsdómiSuðurlands (mál nr. S-[...]/2015) og því verið lýst yfir við dómara og sækjandamálsins, sérstök ástæða nú og rökstuddur grunur til þess að ætla að kærði munibeita brotaþola áfram og enn frekar ólögmætri nauðung/hótunum vegnafyrirhugaðrar skýrslugjafar hennar fyrir dómi, enda hafi kærði verulega ogaugljósa hagsmuni af því að brotaþoli gefi ekki skýrslu fyrir dómi viðaðalmeðferðina, sem leitt geti til sakfellingar hans í málinu.Eftirað mál þetta ([...]) hafi komið upp og eftir að ákvörðun lögreglustjóra hafiverið staðfest í Héraðsdómi Suðurlands en áður en komið hafi til staðfestingarHæstaréttar í málinu, hafi dregið til þónokkurra tíðinda í málefnum kærða íþessu máli. Umfangsmikil húsleit hafi farið fram á heimili kærða og brotaþola,á vinnustað og á dvalarstað kærða, þann 18. febrúar sl. vegna gruns um ólöglegtvinnuafl í þjónustu fyrirtækis í eigu og undir stjórn kærða, [...] ehf. kt. [...].Umrætt mál nr. [...] sé í fullri rannsókn ennþá enda viðamikið og snúi aðmeintu mansali og broti á lögum um atvinnuréttindi útlendinga. Í kjölfarframangreindra húsleita og frumrannsóknar í málinu hafi lögregla farið fram áþað við Héraðsdóm Suðurlands að kærði sætti gæsluvarðhaldi í fjórar vikur,allan tímann í einangrun, eða til föstudagsins 18. mars næstkomandi. Meðúrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli R-[...]/2016, dags. 19. febrúarsíðastliðinn, hafi verið fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún hafi veriðsett fram. Framangreindur úrskurður héraðsdóms hafi af hálfu kærða verið kærðurtil Hæstaréttar, sem hafi með dómi nr. [...]/2016, staðfest úrskurð héraðsdómsen stytt tímalengd gæsluvarðhalds og sömuleiðis einangrunar til 4. mars sl.Þann 4. mars sl. hafi kærði verið úrskurðaður, skv. úrskurði HéraðsdómsSuðurlands í máli nr. R-[...]/2016, í áframhaldandi gæsluvarðhald, en þó ekki íeinangrun, á grundvelli almannahagsmuna, til 1. apríl næstkomandi. Úrskurðurinnhafi verið kærður til Hæstaréttar af hálfu kærða, en niðurstaða Hæstaréttarliggi ekki fyrir þegar ákvörðun um nálgunarbann sé tekin.Einsog er þá snúi rannsókn málsins ([...]) að ætluðu mansali og brotum á lögum umatvinnuréttindi útlendinga, þar sem kærði geti átt yfir höfði sér allt að 12ára fangelsi, eins og greini í 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Brotaþoli sé ein þeirra sem gefa í skýrslu í málinu, og því megi ætla aðhagsmunir kærða af því að reyna að hafa áhrif á skýrslugjöf hennar hjá lögregluog eftir atvikum dómstólum, séu nú orðnir enn ríkari en áður og þ.a.l. ennþámeiri hætta á því nú en áður að kærði reyni að hafa áhrif á framburð hennar,eins og rökstudd ástæða sé til þess að ætla að hann hafi reynt áður ([...] (S-[...]/2015)/[...]).Þar að leiðandi standi ennþá sterkari rök, nú en áður, til þess að kærða verðibrottvísað af heimilinu og hann látinn sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþola.Réttargæslumaðurbrotaþola hafi f.h. brotaþola gert kröfu um nálgunarbann að kærði sætiáframhaldandi nálgunarbanni, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili nr. 85/2011.Samkvæmt4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011 sé heimilt aðbeita nálgunarbanni ef:a. rökstuddur grunur er um aðsakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friðibrotaþola, eðab. hætta er á að viðkomandi brjóti gegnbrotaþola skv. a-lið.Aðmati lögreglustjóra sé framburður brotaþola trúverðugur, þ. á m. með vísan tilfyrirliggjandi læknisvottorða, sem staðfest geti framburð brotaþola um ætlaðofbeldi af hálfu kærða a.m.k. í tvígang nú nýverið (mál nr. [...]). Þá sé tilþess að líta að læknir hafi nú þegar gefið skýrslu við aðalmeðferð í máli S-[...]/2015,þar sem hann hafi staðfest læknisvottorð þar sem frá honum stafi í málilögreglu nr. [...] og lýst því að brotaþoli hafi verið einkar trúverðug erlæknisskoðunin hafi farið fram, þ. á m. vegna þess gríðarlega uppnáms sem húnhafi þá verið í, strax í kjölfar þess meinta ofbeldis sem hún hafi þá orðiðfyrir af hálfu kærða umrætt sinn, og hafi læknirinn jafnframt staðfest aðáverkar samræmdust frásögn hennar af atburðum og ofbeldi. Þá sé rannsóknlögreglu í meintu mansalsmáli ([...]) nokkuð á veg komin og ljóst að sakir þærsem bornar séu á kærða séu alvarlegar.Aðmati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafi beittbrotaþola ítrekuðu ofbeldi, þannig að varði við 217. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940, og ólögmætri nauðung/hótun, þannig að varðað geti við 108. gr.sömu laga. Þá sé í ljósi atvika málsins, þ.e. að brotaþoli hafi nú loks öðlastkjark til þess að gefa skýrslu við aðalmeðferð í framangreindu máli og þvíverið lýst yfir við dómara og sækjanda málsins auk þess sem til rannsóknar hjálögreglu séu ennfremur meint brot kærða á 227. gr. a. almennra hegningarlaganr. 19/1940 sem varðað geti allt að 16 ára fangelsi og rökstudd ástæða sé tilþess að ætla að hún búi yfir veigamiklum upplýsingum um, sérstök ástæða ogrökstuddur grunur til þess að ætla að kærði muni beita brotaþola ennþá frekarólögmætri nauðung/hótunum vegna fyrirhugaðrar skýrslugjafar hennar fyrir dómiog hjá lögreglu, enda hafi kærði verulega og augljósa hagsmuni af því aðbrotaþoli gefi ekki skýrslu, þ. á m. vegna þeirra brota sem hann nú sitji ígæsluvarðhaldi vegna.Þaðsé mat lögreglustjórans á Suðurlandi að honum verði gert að sæta nálgunarbannigagnvart brotaþola muni ekki [sic.] vernda friðhelgi og tryggja öryggi oghagsmuni brotaþola, sbr. 1. gr. 6. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun afheimili.Meðvísan til alls þess sem að framan hefur verið rakið hafi lögreglustjórinn áSuðurlandi ákveðið að X, kt. [...], verði gert að sæta nálgunarbanni, sbr. 4.gr. laga nr. 85/2011 frá birtingu ákvörðunar þessarar í sex mánuði þannig aðlagt er bann við því að hann komi að eða sé við [...] í [...], og jafnframtverði honum bannað að veita eftirför, heimsækja eða vera með nokkru öðru móti íbeinu sambandi við A, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrumhætti.Varofangreind ákvörðun birt kærða 9. mars 2015 kl. 19:34.Forsendur og niðurstaðaFyrirdóminn hafa verið lögð afrit rannsóknargagna vegna þeirra atvika sem urðutilefni þess að framangreint nálgunarbann var ákveðið af lögreglustjóra. Samkvæmta-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili erheimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta sé á aðviðkomandi muni fremja háttsemi samkvæmt framanlýstum a-lið gagnvart brotaþola.Fallister á það með lögreglustjóra að rökstuddur grunur leiki á því að kærði hafibeitt brotaþola líkamlegu ofbeldi og liggja fyrir í málinu gögn því tilstuðnings. Þá leikur grunur á því að kærði hafi reynt að hafa áhrif á afstöðubrotaþola að því er varðar skýrslugjöf hennar fyrir dómi í máli þar sem kærði er ákærður fyrirlíkamsárás gagnvart henni.Þáliggur fyrir að þann 26. febrúar sl. staðfesti Hæstiréttur Íslands nálgunarbannog brottvísun af heimili gagnvart kærða sem staðfest hafði verið með úrskurðiHéraðsdóms Suðurlands 23. febrúar sl., vegna gruns um að kærði hafi beittbrotaþola ofbeldi og reynt að hafa áhrif á afstöðu hennar til skýrslugjafar íframangreindu máli sem nú er rekið gegn honum hér við dómstólinn. Meðvísan til framangreindra gagna og háttsemi kærða gagnvart brotaþola er fallistá að fram sé komin rökstudd ástæða til að ætla að kærði hafi framið refsivertbrot gegn brotaþola sem varðað geti við 108. gr. og 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga. Þá verður ekki séð að vægari úrræði dugi í þessum efnum. Brýnanauðsyn ber til að vernda brotaþola fyrir þeirri háttsemi sem kærði er grunaðurum. Þá liggur fyrir að kærði hefur áður sætt nálgunarbanni og brottvísun afheimili.Tímalengd nálgunarbanns þykir ekki úr hófi ogeru ekki efni til að taka varakröfu kærða til greina. Verðurþannig fallist á kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þóknun skipaðs verjanda kærða,Torfa Ragnars Sigurðssonar hrl., ákveðst kr. 200.000 að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, JónínuGuðmundsdóttur hdl., ákveðst kr. 200.000 að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Báðar þóknanirnar greiðist úr ríkissjóði og teljast til sakarkostnaðar sbr. 3.mgr. 38. gr. og 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k ur ð a r o r ð : Staðfest er ákvörðun lögreglustjóransá Suðurlandi um að X, kt. [...], verði gert að sæta nálgunarbanni, sbr. 4. gr.laga nr. 85/2011 frá birtingu ákvörðunar þessarar í sex mánuði þannig að lagter bann við því að hann komi að eða sé við [...] í [...], og jafnframt verðihonum bannað að veita eftirför, heimsækja eða vera með nokkru öðru móti í beinusambandi við A, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrumhætti.Úrríkissjóði greiðist þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Torfa R. Sigurðssonarhrl., kr. 200.000, sem og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, JónínuGuðmundsdóttur hdl., kr. 200.000, en báðar þóknanir eru að meðtöldumvirðisaukaskatti.
|
Mál nr. 247/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. maí 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. júlí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og til þrautavara að honum verði í stað gæsluvarðhalds bönnuð för úr landi þar til dómur gengur í máli ákæruvaldsins á hendur honum. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X, heimilislausum manni, verði á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 10. júlí nk. kl. 16.00, vegna brota sem talin eru varða við 1. mgr. 155. gr., 247. gr., 248. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 73. gr. tékkalaga nr. 94/1933 og 44. og 45 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að þann 7. þ.m. sl. hafi lögreglustjórinn í Reykjavík höfðað mál á hendur ákærða fyrir dóminum vegna þeirra ætlaðra brota hans sem lögð hafi verið til grundvallar í kröfugerð lögreglustjórans fyrir gæsluvarðhaldinu 14. f.m. Málið hafi verið þingfest nú fyrr í dag en þá hafi ákærði tjáð sig um hluta sakarefnisins. Í ákæru sé höfðað mál á hendur ákærða fyrir 13 brot, framin á tímabilinu frá nóvember 2001 fram í apríl 2002 og sé honum meðal annars gefið að sök að hafa með auðgunarbrotum og skjalafalsi náð og reynt að ná til sín verðmætum að andvirði um 2.350.000 króna. Ákærði hafi að mestu gengist við brotum sínum hjá lögreglu. Ákærða var veitt reynslulausn af tæplega sex ára eftirstöðvum 17 ára fangelsisdóms í júní 2001. Fyrr í dag var þingfest opinbert mál á hendur ákærða þar sem honum voru gefin að sök 13 brot, framin á tímabilinu nóvember 2001 og fram í apríl 2002. Málið verður næst tekið fyrir 4. júní nk. en aðalmeðferð hefur ekki verið ákveðin. Meðal þessara brota eru skjalafals og allmörg auðgunarbrot. Ákærði játaði aðild að flestum þessara brota. Fram er komið að ákærði hefur lengi átt við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða og að brotin voru framin til að fjármagna fíkniefnakaup. Í málinu liggur fyrir bréf frá meðferðarstofnuninni Byrginu þar sem fram kemur að samþykkt hafi verið að verða við beiðni ákærða um vímuefnameðferð og að hann hafi verið innritaður í slíka meðferð 27. maí 2002. Ákærði bar fyrir dómi að hann hefði ásetning til að láta af neyslu fíkniefna. Með vísan til framanritaðs og rannsóknargagna málsins má ætla að hann muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið en góður ásetningur ákærða og innritun hans í vímuefnameðferð þykir ekki fullnægjandi trygging fyrir því að hann láti af fyrri háttsemi. Er því fallist á að skilyrðum um gæsluvarðhald ákærða samkvæmt c-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt. Krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi verður tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 10. júlí nk. kl.16.00.
|
Mál nr. 617/2016
|
Skattur Endurgreiðsla Dráttarvextir
|
Í málinu deildu G og Í um það frá hvaða tímamarki ætti að reikna dráttarvexti á fjárhæð sem G hafði fengið endurgreidda í kjölfar niðurfellingar yfirskattanefndar á úrskurði ríkisskattstjóra um hækkun á opinberum gjöldum hans. Fjárhæðina hafði G fengið endurgreidda með dráttarvöxtum þar sem upphafstími þeirra var ákvarðaður samkvæmt 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og miðaður við þann dag er yfirskattanefnd bar í síðasta lagi að lögum að kveða upp úrskurð í málinu. G byggði hins vegar á því að miða ætti upphaf dráttarvaxta við þann dag er hann hafði gert kröfu um endurgreiðslu fjárhæðarinnar og vísaði í þeim efnum til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að í 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 væri að finna sérstaka reglu um endurgreiðslu tekjuskatts sem gengi framar ákvæðum 2. gr. laga nr. 29/1995 og stæðu því engin rök til annars en að ákvæði 3. mgr. 114. giltu um endurgreiðsluna til G. Var Í því sýknað af kröfum G.
|
Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttirog Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8.september 2016. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og nánar greinir í hinum áfrýjaðadómi hækkaði ríkisskattstjóri með endurákvörðun tekjuskatt og útsvar stefndameð álagi um samtals 640.107.507 krónur samkvæmt úrskurði 13. desember 2013.Jafnframt lækkaði hann með sama úrskurði fjármagnstekjuskatt stefnda með álagium 143.120.740 krónur. Nam hækkun opinberra gjalda því samtals 496.986.767krónum. Hinn 21. janúar 2014 greiddi stefndi tollstjóra í samræmi viðúrskurðinn, en að frádreginni inneign stefnda, 463.563.744 krónur. Gerði hannþað með fyrirvara og krafðist jafnframt endurgreiðslu með dráttarvöxtum meðvísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda. Með úrskurði 26. janúar 2015felldi yfirskattanefnd niður fyrrgreinda hækkun ríkisskattstjóra og í samræmivið það endurgreiddi tollstjóri stefnda fjárhæðina að viðbættum 33.159.445krónum í dráttarvexti miðað við 27. nóvember 2014 með vísan til 3. mgr. 114.gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, en það var sá dagur er yfirskattanefnd barí síðasta lagi að lögum að kveða upp úrskurð vegna kæru stefnda. Hinn 6.febrúar 2015 sendi stefndi tollstjóra bréf og fór fram á dráttarvexti frágreiðsludegi 21. janúar 2014 með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Tollstjórihafnaði erindi stefnda 4. mars 2015 og skaut stefndi málinu til fjármála- ogefnahagsráðuneytisins sem staðfesti ákvörðun tollstjóra með úrskurði 18.september 2015. Stefndi krefst ógildingar síðastgreindra úrlausna. IIÁgreiningur málsaðila er um frá hvaðatímamarki reikna eigi dráttarvexti á þá fjárhæð sem stefndi öðlaðist rétt á aðfá endurgreidda í kjölfar framangreinds úrskurðar yfirskattanefndar 26. janúar2015. Vill stefndi miða við 21. janúar 2014 er hann greiddi tollstjóra en þaðhafi verið sá dagur er hann sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu. Vísarstefndi einkum um það til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Áfrýjandi vill áhinn bóginn miða við 27. nóvember 2014 sem var sá dagur er fresturyfirskattanefndar til úrskurðar í kærumáli stefnda rann út og vísar til 3. mgr.114. gr. laga nr. 90/2003. IIIÍ 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 segir aðvið endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda samkvæmt 1. gr. skuli greiðagjaldanda sömu vexti og Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sérstað og þar til endurgreiðsla fer fram. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar að þráttfyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá þeim tíma ergjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eðagjalda. Loks segir í 4. mgr. greinarinnar að ákvæði þessarar greinargildi ekki þar sem lög mæla fyrir á annan veg.Í 2. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 segirað verði ljóst þegar álagningu skatta, annarra en tekjuskatts manna, lýkur eðavið endurákvörðun þessara sömu skatta að gjaldandi hefur greitt meira enendanlega álögðum sköttum nemur skuli endurgreiða það sem ofgreitt var ásamtvöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs. Skulu vextir þessirvera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður og birtir á hverjum tíma samkvæmt1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001. Sama gildi þegar í ljós kemur við endurákvörðun átekjuskatti manna að um ofgreiðslu hafi verið að ræða að öðru leyti en því aðvextir reiknast aldrei fyrr en frá 1. júlí á álagningarári. Þá segir í 3. mgr. greinarinnar að sékæra til meðferðar hjá yfirskattanefnd og nefndin leggur ekki úrskurð á kæruinnan lögboðins frests samkvæmt 1. og 2. mgr. 8. gr. laganr. 30/1992 um yfirskattanefnd skuligreiða skattaðila dráttarvexti af fjárhæð sem yfirskattanefnd úrskurðar aðskuli endurgreiða, eða dæmd er síðar, frá þeim tíma þegar frestur nefndarinnar tilað kveða upp úrskurð leið. Loks kemur fram í 4. mgr. að ætíð megi krefjastdráttarvaxta frá þeim tíma er dómsmál telst höfðað til endurgreiðslu skattasamkvæmt lögum þessum.Í framangreindri 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 er að finna sérstakareglu um endurgreiðslu tekjuskatts sem gengur framar ákvæðum 2. gr. laga nr.29/1995 um það við hvaða tímamark skuli miða upphafstíma dráttarvaxta. Samkvæmtframanrituðu standa ekki rök til annars en að ákvæði 3. mgr. 114. gr. laga nr.90/2003 skuli gilda um endurgreiðslu þá sem um ræðir í þessu máli. Er óumdeiltað áfrýjandi endurgreiddi stefnda ofgreidd opinber gjöld hans í samræmi við þaðákvæði. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda.Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðumdómstigum. Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda, Gunnars I.Hafsteinssonar, í máli þessu.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur13. júní 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 17. maí sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 26. nóvember 2015 af GunnarI. Hafsteinssyni, Skildinganesi 58, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu.I.Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur á hendurstefnda:Að úrskurði fjármála- og efnahagsráðuneytisins, dags. 18. september 2015, og úrskurði tollstjóra, dags. 4. mars 2015, í málum stefnanda, verði hrundið, ogað tollstjóra verði gert skylt að miða upphafstíma dráttarvaxtaútreiknings í máli hans við 21. janúar 2014 Að auki krefst stefnandiþess að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda. Þá er einnig krafist málskostnaðar en til vara að hann verðilátinn niður falla.II.Málsatvik Með úrskurði ríkisskattstjóra þann 13.desember 2013 var tekjuskatts- og útsvarsstofn stefnanda vegna ársins 2008hækkaður með álagi um samtals 640.107.507 krónur. Jafnframt lækkaðiríkisskattstjóri fjármagnstekjuskatt stefnanda með álagi um 143.120.740 krónur,þannig að nettóhækkun opinberra gjalda 13. desember 2013 nam samtals496.986.767 krónum. Þann 21. janúar 2014greiddi stefnandi tollstjóra 463.563.744 krónur vegna þessara hækkanaríkisskattstjóra, sbr. afrit af bréfi stefnanda til tollstjóra, dags. sama dag.Greiðsla þessi var með fyrirvara og gerði stefnandi samtímis í sama bréfi kröfuum endurgreiðslu hennar með dráttarvöxtum, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Með úrskurði nr. 14/2015,sem kveðinn var upp 26. janúar 2015, felldi yfirskattanefnd niður fyrrgreindahækkun ríkisskattstjóra að fjárhæð samtals 496.986.767 krónur. Þessa fjárhæðendurgreiddi tollstjóri stefnanda að viðbættum 33.156.445 krónum í vexti,samtals 530.143.904 kr., þann 2. febrúar 2015. Vextir voru reiknaðir þannig aðfram til 27. nóvember 2014 voru þeir jafnháir vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001, en frá þeim tíma til2. febrúar 2015 dráttarvextir skv. 1. mgr. a6. gr. sömu laga. Með bréfitil tollstjóra, dags. 6. febrúar 2015, fór stefnandi fram á greiðsludráttarvaxta á fjárhæðina frá 21. janúar 2014 þar til endurgreiðslan fór fram2. febrúar 2015. Til rökstuðnings kröfu sinn vísaði stefnandi m.a. til dómsHæstaréttar nr. 241/2010 í málinu Þórður Már Jóhannesson gegn íslenska ríkinusem kveðinn var upp 13. október 2011. Tollstjóri hafnaði erindi stefnanda meðbréfi dags. 4. mars 2015, þar sem hann taldi lagaheimildir ekki standa til þessað reikna dráttarvexti á endurgreiðslukröfuna frá 21. janúar 2014. Í nefndubréfi tollstjóra kom fram að dráttavextir væru greiddir frá 27. nóvember 2014,en það sé viðmiðunardagur yfirskattanefndar vegna vaxtareiknings skv.fyrrnefndu skattbreytingablaði yfirskattanefndar. Upphafstími dráttarvaxtahefði verið í samræmi við 3. mgr. 114. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Stefnandi skaut ákvörðuntollstjóra til fjármála- og efnahagsráðuneytisins með kæru, dags. 8. maí 2015,þar sem hann gerði þær kröfur að ákvörðun tollstjóra yrði felld úr gildi oglagt fyrir hann að miða dráttarvaxtaútreikning í máli stefnanda við 21. janúar2014. Ráðuneytið kvað uppkæruúrskurð sinn þann 18. september 2015. Í úrskurði sínum staðfesti ráðuneytiðhina kærðu ákvörðun tollstjóra um að synja erindi stefnanda frá 4. mars 2015. Íforsendum úrskurðarins var fjallað um tilurð 114. gr. laga um tekjuskatt ogsamspil greinarinnar við lög nr. 29/1995. Mál þetta var síðan höfðað eins ograkið hefur verið með stefnu þingfestri 26. nóvember 2015.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfusína um ógildingu úrskurða fjármála- og efnahagsráðuneytisins og tollstjóravarðandi form málsins á því að ráðuneytið hafi ekki sent kæru stefnanda tilumsagnar tollstjóra áður en það kvað upp úrskurð sinn 18. september 2015. Þettafari í bága við almenna reglu í stjórnsýslu, sbr. t.d. ákvæði 6. gr. laga nr.30/1992, og 30., sbr. 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varðandi efnishlið málsinsþá vísar stefnandi til þess að samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 85/1981 umtekjuskatt og eignarskatt hafi gjaldendur verið skyldir að greiða dráttarvextitil ríkissjóðs væri skattur ekki greiddur innan mánaðar frá gjalddaga. Hinsvegar kvað 2. mgr. 112. gr. á um það að ef í ljós kæmi við lok álagningar eðavið endurákvörðun skatta, að gjaldandi hefði greitt meira en endanlega álögðumsköttum næmi, skyldi endurgreiða það sem ofgreitt var ásamt vöxtum fyrir þaðtímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs og skyldu vextir þessir jafngildiralmennum vöxtum. Á 117. löggjafarþingi(1993-1994) hafi efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis lagt fram frumvarp umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda þar sem m.a. var tekið fram, sbr. 1.mgr. 2. gr., að þegar stjórnvöld hefðu ranglega krafið aðila um hærri skattaeða gjöld en heimilt væri lögum samkvæmt, skuli greiða aðila dráttarvexti afþví fé sem oftekið var. Frumvarp nefndarinnar hafi ekki fengið frekariafgreiðslu á þingi, þar sem það sætti nokkurri gagnrýni af hálfufjármálaráðuneytisins. Nefnd á vegumfjármálaráðherra hafi síðan verið falið að semja nýtt frumvarp sem byggði áhinu eldra frumvarpi með nokkrum breytingum, sem síðan var lagt fram fyrirAlþingi sem frumvarp til laga, sem síðar varð að lögum nr. 29 6. mars 1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Ákvæði 1. mgr. laga 2. gr. 29/1995 buðu að miðaskyldi við almenna vexti við endurgreiðslu oftekinna skatta af því fé semoftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðslafór fram. Í 2. mgr. sömu greinar sagði að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuligreiða dráttarvexti skv. 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim tíma ergjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta. Samhliða þessu hafi veriðsamþykkt frá Alþingi lög nr. 31 6. mars 1995 um breytingar á ýmsum lögum ervörðuðu rétt til endurgreiðslu og vaxta af ofteknum sköttum og gjöldum, m.a.112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Var m.a. bætt við þágrein 3. mgr., sem síðar varð óbreytt að 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 umtekjuskatt, sem til skoðunar er í máli þessu. Þar er mælt fyrir um það að sékæra til meðferðar hjá yfirskattanefnd skuli greiða skattaðila dráttarvexti affjárhæð sem nefndin úrskurðar að skuli endurgreiða, eða dæmd er síðar, frá þeimtíma þegar frestur nefndarinnar til að kveða upp úrskurð leið. Þá var einnig bættvið 4. mgr., sbr. nú 4. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003, þar sem tekið var framað ætíð mætti krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma er dómsmál telst höfðað til endurgreiðslu skatta skv. lögunum.Í aðdraganda málsins var tekið fram að með frumvörpunum til laga nr. 29 og31/1995 væri stefnt að því að gera reglur um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda skýrari en verið hefði og tryggja gjaldendum sanngjarnari og samræmdarimeðferð slíkra mála en verið hefði. Í 4. mgr. 2. gr. laga29/1995 sé síðan tekið fram að ákvæði greinarinnar gildi ekki þar sem lög mælifyrir á annan veg. Segi í athugasemdum við nefnda grein að hér sé t.d. átt við2. og 3 málsl. 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt,sbr. 17. gr. laga nr. 49/1987, sbr. nú 2. og 3. málsl. 2. mgr. 114. gr.tekjuskattslag nr. 90/2003. Í 1. málslið 2. gr. 114. gr., sem gildir umtekjuskatt lögaðila, segi að þegar ljóst verði þegar álagningu þessara aðilaljúki eða við endurákvörðun sömu skatta að gjaldandi hafi greitt meira enendanlega álögðum sköttum nemur, skuli endurgreiða það sem ofgreitt var ásamtvöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs. Í 2. málslið séuákvæði um að beita skuli almennum vöxtum, en í 3. málslið ákvæði um að komi íljós við endurákvörðun á tekjuskatti manna að um ofgreiðslu hafi verið að ræðaskuli beita sömu reglum, að öðru leyti en því að vextir reiknast aldrei fyrr enfrá 1. júlí á álagningarári. Lög nr. 29/1995 og31/1995 hafi tekið gildi 1. janúar 1996 og tekið til ofgreiðslu sem á sér staðeftir það tímamark. Fyrir þann tíma voru ekki að finna nein ákvæði ískattalögum sem sem veittu gjaldendum rétt til dráttarvaxta af endurgreiðsluofgreiddra tekjuskatta. Á þessum tíma hafi hins vegar verið að finna almennákvæði um dráttarvexti í vaxtalögum nr. 25/1987, sbr. III. kafla þeirra laga(9.-16. gr.). Þannig var ákveðið í 3. mgr. 9. gr. þeirra laga, að þegar ekkiværi samið um gjalddaga kröfu, þá væri heimilt að reikna dráttarvexti þegarliðinn væri mánuður frá því kröfuhafi sannanlega krafði skuldara um greiðslu. Efnislega samhljóða ákvæði sé nú aðfinna í 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í máliPharmaco gegn íslenska ríkinu, sbr. hæstaréttarmál nr. 290/1993, sem varskattamál, var dráttarvaxtakrafa gjaldanda, sem vísað hafði til III. kaflavaxtalaga nr. 25/1987, samþykkt af Hæstarétti, en þó aðeins frá uppsögudómsins. Með c-lið 2. gr. laga31/1995, hafi, eins og áður er lýst, verið sett inn ákvæði um dráttarvexti ítveimur tilvikum, þ.e. þegar óeðlilegur dráttur væri á niðurstöðuágreiningsmáls fyrir yfirskattanefnd og þegar mál væri til meðferðar fyrirdómstólunum. Í athugasemdum með greindum c-lið frumvarpsins segi að þessiákvæði séu undantekning frá almennu reglunni um greiðslu almennra vaxta. Þáfylgi sú fullyrðing að skattgreiðandi samkvæmt núgildandi lögum eigi „aldreirétt á hærri vöxtum en almennum sparisjóðsvöxtum þótt krafa hans umendurgreiðslu sé tekin til greina í úrskurði yfirskattanefndar eða í dómsmálisem gjaldandi höfðar eftir að hafa tapað máli fyrir nefndinni“. Þessifullyrðing í athugasemdunum sé röng, þar sem áður sama dag voru samþykkt lögnr. 29/1995 þar sem eru að finna skýr ákvæði um greiðslu dráttarvaxta í þvítilviki þegar gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddraskatta. Auk þess dæmdi Hæstiréttur, eins og áður er nefnt, dráttarvexti frádómsuppsögu, sbr. Pharmacomálið. Stefnandi telur þaðaðalatriði málsins að 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 og 3. mgr. 114. gr. laganr. 90/2003 fjalli um sitthvort tilvikið. Þannig fjalli 2. mgr. um það tilvikþegar gjaldandi hefur lagt fram kröfu um endurgreiðslu, hvort sem hann ákveðursíðar að áfrýja málinu eða ekki. Hins vegar fjalli 3. mgr. 114. gr. um þaðtilvik þegar gjaldandi hefur ekki lagt fram kröfu um endurgreiðslu og máliðdregst umfram löglega fresti yfirskattanefndar. Í almennum athugasemdum meðfrumvarpi til laga nr. 29/1995 segi orðrétt: „Rökin meðgreiðslu dráttarvaxta eru þau að slíkir vextir eru lögbundnar bætur vegna tjónssem almennt má ætla að kröfuhafi verði fyrir vegna greiðsludráttar og þájafnframt að jafna megi oftöku skattfjár til slíks greiðsludráttar. Gjaldendursjálfir þurfi í öllum tilvikum að greiða dráttarvexti ef þeir greiða ekki álögðgjöld á gjalddaga og því sé sanngjarnt að þeir fái féð til baka með sömu vöxtumef í ljós kemur á síðari stigum að þeir hafi greitt of mikið“. Og síðar í athugasemdunumsegi, eftir að því hefur verið lýst að meginreglan um vexti vegna ofgreiddaskatta eigi að vera sú að beita almennum vöxtum: „Þrátt fyrirframangreinda meginreglu er í frumvarpinu viðurkenndur réttur til greiðsludráttarvaxta af ofgreiðslu skatta ef gjaldandi fær ekki endurgreidda skattainnan 30 daga eftir að hann setur fram kröfu þar að lútandi. Slík regla hveturgjaldendur til að gera reka að endurgreiðslu viti þeir að ofgreiðsla hafi áttsér stað en eftir sem áður hvílir sú skylda á stjórnvöldum að hafa frumkvæði aðendurgreiðslu svo fljótt sem ljóst verður að ofgreiðsla hafi átt sér stað.Dráttarvaxtaákvæði frumvarpsins er fyrst og fremst ætlað að ná til þeirratilvika þegar ágreiningur er milli gjaldanda og stjórnvalda um grundvöll eðafjárhæð skattgreiðslu. Í þeim tilvikum eru stjórnvöldum heimil innheimtuúrræðigegn gjaldanda og þykir eðlilegt að gjaldandi fái féð endurgreitt meðdráttarvöxtum ef á síðari stigum máls er viðurkenndur endurgreiðsluréttur“. Stefnandi telur ljóstljóst að þessi sérregla um dráttarvexti eigi við í því tilviki sem tilúrlausnar er í máli þessu. Tilvikinu sé alls ekki lýst í 3. mgr. 114. gr. laganr. 90/2003 og því komi ekki til álita að beita þeirri grein með vísan til 4.mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Við endurheimtu ofgreiddsfjár sé almenna reglan sú að heimilt er að krefjast dráttarvaxta frá og með þeimdegi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldarameð réttu um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Í dómi Hæstaréttar í máli Heklu hf. gegn íslenska ríkinu nr. 131/1999 segi að frá þessarimeginreglu verði því aðeins vikið að til þess standi viðhlítandi heimild aðlögum. Lög nr. 29/1995 hafi ekki tekið gildi þegar atvik málsins urðu og varðþeim því ekki beitt. Í dag gildi hins vegar sérákvæði laga nr. 29/1995 umdráttarvexti um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 2. mgr. 2.greinar þeirra laga, sem mælir fyrir umað greiða skuli dráttarvexti frá þeim tíma sem er gjaldandi sannanlegalagði fram kröfu um endurgreiðslu. Stefnandi greiddi tollstjóra þann 21. janúar2014 vegna hækkana ríkisskattstjóra á tekjuskatti hans, eins og lýst er undirmálsatvikum málsins hér að framan, og gerði á sama degi kröfu um endurgreiðsluhins oftekna skatts. Það sé því ljóst að miða eigi dráttarvaxtaúrreikninginnvið 21. janúar 2014, sbr. 2. tl. dómkrafna í stefnu þessari. Stefnandi lýsir undrunsinni á því að stefndi skuli neita stefnanda um þann dráttarvaxtaútreikning,sem hann samkvæmt framansögðu á skýran rétt á, sérstaklega í ljósi þess að ímörgum dómum í héraði og Hæstarétti hafa ákvæði laga um upphafsviðmiðdráttarvaxta í skattamálum ítrekað verið skýrð með sama hætti og stefnandigerir í því máli sem hér er til úrlausnar, sbr. nú síðast í áðurnefnduhæstaréttarmáli Þórðar Más Jóhannessonar gegn íslenska ríkinu nr. 241/2010. Loks má finna margra dómaum endurgreiðslu tekjuskatts þar sem kröfugerð gjaldenda er á þá leið aðkrafist er dráttarvaxta í samræmi við ákvæði vaxtalaga og laga nr. 29/1995. Varðandi málsástæðurstefnda þá vísar stefnandi til þess að í úrskurði fjármála- ogefnahagsráðuneytisins, dags. 18. september 2015, sem hér er krafist ómerkingará, segi að dómur Hæstaréttar í máli 241/2010 fjalli í engu um hvernig hannákvarðar dráttarvextina og sé fordæmi dómsins því tvírætt. Áfrýjandi hafi ímálinu farið fram á að stefnda, íslenska ríkinu, væri gert skylt að greiða sérdráttarvexti á stefnufjárhæð frá 9. nóvember 2007 til greiðsludags, ”samkvæmt2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001”. Ekkivar ágreiningur um það í málinu að áfrýjandi hafði greitt þessa gjaldahækkuntil sýslumannsins í Kópavogi í framhaldi af úrskurði ríkisskattstjóra. Meðbréfi 6. nóvember 2007 til sýslumannsins hefði áfrýjandi lýst sig ósammálaniðurstöðu úrskurðar ríkisskattstjóra. Kvaðst hann greiða skuld vegna úrskurðarinsmeð fyrirvara og gerði kröfu til endurgreiðslu oftekinna skatta ásamtdráttarvöxtum með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. NiðurstaðaHæstaréttar í málinu var að fella úr gildi úrskurð ríkisskattstjóra 29. október2007 og úrskurð yfirskattanefndar 27. maí 2009 og dæma stefnda, íslenska ríkið,til að endurgreiða áfrýjanda stefnufjárhæðina með vöxtum eins og nánar greindií dómsorði. Í dómsorði er, varðandi dráttarvextina, sem reiknast skulu frá 9.nóvember 2007, vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Það blasir því við að Hæstiréttur álítur að miða eigiupphafstíma dráttarvaxtaútreiknings við þann tíma þegar gerð er krafa umendurgreiðslu hinna ofgreiddu skatta. Í þessu sambandi sé rétt að vísa tilbreytingarblaðs með nefndum úrskurði yfirskattanefndar frá 27. maí 2007, sbr.dskj. 13, en þar sé viðmiðunardagsetning dráttarvaxtaútreiknings ákveðin 17.september 2008, sbr. 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003, eða um 10 mánuðumseinna en Hæstiréttur síðan ákvað. Í 3. mgr. 114. gr. laga 90/2003 sé upphafdráttarvaxtaútreiknings miðað við að kæra sé til meðferðar óafgreidd lengur ensex mánuði. Reglan samkvæmt þessu er því sú að ef gjaldandi kærir ekki máliðtil yfirskattanefndar þá fær hann samkvæmt lögum og langri réttarframkvæmddráttarvexti frá þeim tíma sem hann gerði sannanlega kröfu um endurgreiðslu, enef hann kærir til yfirskattanefndar þá seinkar viðmiðunartímanum um a.m.k. sexmánuði. Væntanlega fær gjaldandi samkvæmt þessari reglu tollstjóra engadráttarvexti ef málið er hjá nefndinni og hún afgreiðir það innan sex mánaða.Gjaldandi tapar samkvæmt þessu verulega á því að áfrýja málinu til óháðrarúrskurðarnefndar um skattamál og fær þannig einungis dráttarvexti þegar nefndinbrýtur ákvæði laganna um málshraða. Þetta gangi engan veginn upp og geti ekkihafa verið hugsunin í þeim breytingum sem gerðar voru með lögum 29/1995, þarsem upphafshugsun Alþingis var sú að gífurlegur aðstöðumunur væri milli „þessaðila sem fer með opinbera valdið og greiðandans“ varðandi vaxtaútreikning ogþessi munur milli stjórnvalda annars vegar og einstaklinga hins vegar hlyti „aðskapa tvöfalt siðgæði og grafa undan virðingu manna fyrir lögunum“, sbr.greinargerð fyrir frumvarpi efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis umendurgreiðslu oftekins fjár, 117. löggjafarþing (1993-94) 582. mál, 901. Í 2.gr. nefnds frumvarps var sagt að „Þegar stjórnvöld hafa ranglega krafið aðilaum hærri skatta eða gjöld en heimilt er lögum samkvæmt skal greiða aðiladráttarvexti skv. 10. gr. vaxtalaga af því fé sem oftekið var“. Það áttisamkvæmt þessu að greiða sömu vexti af vangreiddu og ofgreiddu skattfé. Það varútgangspunkturinn þegar reglurnar um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjaldavoru endurskoðaðar á árunum 1993 til 1995. Túlkun stefnda á þessum reglum fariþannig þvert gegn vilja Alþingis með nefndum lagabreytingum. Stefndi geri mikið úrþeim ákvæðum laga nr. 29/1995 þar sem kveðið er á um að ákvæði þeirra gildiekki þar sem önnur lög mæla fyrir á annan veg. Stefndi vitni til þess, sbr. bls.2 á dskj. 4, að í sérlögum, t.d 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt ogeignarskatt og 26. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt séu ýmis ákvæði semeigi að standa óbreytt þrátt fyrir hin nýju lög nr. 29/1995. Í framhaldi af þvísé túlkun stefnda á þann veg, að í stað ákvæða 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995um dráttarvexti eigi að beita 3. mgr. 114. gr. laga 90/2003 um dráttarvexti.Þessi lögskýring stenst ekki að mati stefnanda af þeirri ástæðu, að ákvæði 3.mgr. 114. gr. komu í lög síðar en ákvæði laga nr. 29/1995 um dráttarvexti, þ.e.með samþykkt laga 31/1995, auk þess sem ákvæðin fjalla um sitt hvort tilvikið.Ákvæði 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 fjalla þannig um það tilvik þegargjaldandi hefst ekki að og lætur yfirvöld um það að ákveða tímamörkdráttarvaxta, en ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 fjalla um það tilvikþegar gjaldandi hefst handa og hefur gert fyrirvara og sett fram kröfu umendurgreiðslu. Eða eins og segir í almennum athugasemdum með frumvarpi að lögumnr. 29/1995, sbr. fyrr í þessari stefnu: „Slík regla hvetur gjaldendur til aðgera reka að endurgreiðslu viti þeir að ofgreiðsla hafi átt sér stað (..)“.Sjónarmið stefnda um að fyrrnefndu lögin feli í sér sérreglu sem gangi fyriraðalreglu síðarnefndu laganna standist þannig ekki. Stefnandi vísar tileftirfarandi lagaákvæða:Lög nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, 112. gr.Lög nr. 25/1987, vaxtalög, 9. 16. gr.Lög nr. 49/1987 um breytingu á lögum nr. 75/1981, 17. gr.Lög nr. 30/1992 um yfirskattanefnd, 6. gr., 8. gr.Lög nr. 37/1993, stjórnsýslulög, 10., 13. og 30. gr.Lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, 2. gr. Lög nr. 31/1995 um breytingar á ýmsum lögum, þ.á.m. 112. gr. laga nr. 75/1981Lög nr. 90/2003 um tekjuskatt, 114. gr.Um varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. laga 91/1991.Krafa stefnanda um málskostnað byggir á ákvæði XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129 og 130. gr. laganna þar sem mælt erfyrir um þá meginreglu að hver sá sem tapar máli í öllu verulegu skuli aðjafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Málsástæður og lagarökstefndaStefndi bendir á varðandi formhlið málsins að því sé ranglega haldiðfram af stefnanda að ráðuneytið hafi ekki aflað umsagnar tollstjóra við meðferðkæru stefnanda og vísar í því sambandi til þess að umsögn tollstjóra liggifyrir í málinu. Þetta hafi því ekki viðrök að styðjast. Stefndi vísar til þess aðmálatilbúnaður stefnanda virðist reistur á því að þar sem hann hafi í bréfinu21. janúar 2014 sett fram kröfu um endurgreiðslu fari um upphafstímamarkdráttarvaxta eftir ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 en ekki ákvæði 114.gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003. Stefnandi telji að gjaldandi sem seturslíkan fyrirvara öðlist ríkari rétt til vaxta en ef hann hefði ekki gert það ogvísar í því sambandi einkum til Hæstaréttardóms frá 13. október 2011, í málinr. 241/2010). Stefndi hafnarmálatilbúnaði stefnanda og telur að niðurstaða skattyfirvalda hafi réttilegaverið byggð á 3. mgr. 114. gr. laga um tekjuskatt. Það felist í eðliendurákvörðunar ríkisskattstjóra til hækkunar á tekjuskatti að henni verðurekki breytt nema gjaldandi kæri til yfirskattanefndar eða höfði dómsmál til aðfá henni hnekkt. Í þeim tilvikum gildi ákvæði umræddrar lagagreinar sem sésérákvæði gagnvart almennum ákvæðum laga nr. 29/1995. Stefndi fái því ekkiráðið hvað átt sé við á bls. 6 í stefnu þar sem fram komi að ef gjaldandi kærirekki mál til yfirskattanefndar þá fái hann samkvæmt lögum og langri réttarframkvæmddráttarvexti frá þeim tíma sem hann gerði sannanlega kröfu um endurgreiðslu. Þásé fordæmisgildi Hæstaréttardómsins sem stefnandi vísar til að mati stefndaverulega takmarkað í ljósi þess að þar er enga efnislega umfjöllun að finna umdráttarvexti enda þótt varnir íslenska ríkisins í málinu hafi gefið tilefnitil. Stefndi styður þá skoðun einnig við aðra dóma Hæstaréttar sem vísað vartil í úrskurði ráðuneytisins frá 18. september 2015. Tilstuðnings sýknukröfu sinni vísar stefndi til þess að samkvæmt lögum nr. 29/1995 hvílir sú skylda á stjórnvöldum sem innheimtaskatta eða gjöld að endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmtásamt vöxtum, sbr. 1. og 2. gr. laganna. Vextir skuli vera þeir sömu ogSeðlabanki Íslands ákvarðar skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu,nr. 36/2001, af því fé sem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sérstað og þar til endurgreiðsla fer fram, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995.Þrátt fyrir það beri stjórnvöldum að greiða dráttarvexti frá þeim tíma ergjaldandi hefur sannanlega lagt fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skattaeða gjalda, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Stefndi bendir á að skv.3. mgr. 1. gr. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 sé þeim lagagreinum ekkiætlað að víkja til hliðar ákvæðum sérlaga um fyrirkomulag á endurgreiðsluoftekinna skatta eða gjalda, sbr. forsendur í dómi Hæstaréttar frá 18. desember2003, í máli nr. 207/2003 (Samherji hf. gegn íslenska ríkinu). Þá beriathugasemdir í frumvarpi til laganna með sér að almenna reglan sé sú að afofgreiddu skattfé séu ekki greiddir dráttarvextir heldur vextir sem í dag séuþeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveður og birtir skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001. Reglan birtist í 2. mgr. 114. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Frumvarp til laga nr.29/1995 hafi orðið að lögum samhliða frumvarpi um breytingar á lögum er varðarétt til endurgreiðslu og vaxta af ofteknum sköttum og gjöldum, sbr. lög nr.31/1995. Með síðarnefndum lögum voru gerðar breytingar á 112. gr. þágildandilaga um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, sem sé að mestu samhljóða 114.gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Breytingarnar hafi m.a. falið í sér að við lagagreinina var bætt svohljóðandiákvæði, sbr. nú 3. mgr. 114. gr. laga um tekjuskatt: „Sé kæra til meðferðar hjáyfirskattanefnd og nefndin leggur ekki úrskurð á kæru innan lögboðins frestsskv. 1. og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 skal greiða skattaðila dráttarvextiaf fjárhæð sem yfirskattanefnd úrskurðar að skuli endurgreiða, eða dæmd ersíðar, frá þeim tíma þegar frestur nefndarinnar til að kveða upp úrskurð leið“. Kæra stefnanda vegnahækkunar opinberra gjalda hafi verið tekin til meðferðar hjá yfirskattanefndsem kvað upp úrskurð 26. janúar 2015. Þáhafi veið liðinn sá frestur sem ákvæðið vísar til og voru stefnanda þvíreiknaðir dráttarvextir frá 27. nóvember 2014. Ef fallist hefði verið á kröfustefnanda um að dráttarvextir yrðu reiknaðir frá fyrra tímamarki, þ.e. frá 21.janúar 2014, væri tilvitnað ákvæði í raun og veru valkvætt og hefði litlaþýðingu. Stefndi telur að engin efni hafi staðið til annars en að ákvæðinu yrðibeitt við ákvörðun á upphafstíma dráttarvaxta enda eigi það samkvæmt orðannahljóðan við um ágreining aðila. Beiting ákvæðisins hafi auk þess verið í fullusamræmi við ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 29/1995 sem eigi ekki við þegar ákvæðiannarra laga mæla á annan veg. Með lögum nr. 29/1995hafi verið mörkuð sú löggjafarstefna að gjaldandi, sem ofgreitt hefur skattaeða gjöld, eigi rétt á endurgreiðslu óháð því hvort hann hefur greitt meðfyrirvara eða ekki. Í skýringum sem fylgdu 2. gr. frumvarps til laga nr. 29/1995sé vísað til þess að ákvæði 112. gr. þágildandi laga nr. 75/1981, nú 114. gr.laga nr. 90/2003, sé sérregla um upphafstímamark vaxta og fjárhæð þeirra. Umrök þessarar sérreglu sé fjallað í athugasemdum frumvarps til laga nr. 31/1995þar sem fram kemur sá vilji löggjafans að ekki sé fært að lögbinda mismunandivexti eftir því hvaða leið skattgreiðandi fari til að fá leiðréttingu málasinna. Stefndi telur að það fari ekki saman við umrædda löggjafarstefnu efeinstakir gjaldendur, sem greitt hafa skattkröfu með fyrirvara og kröfu tilendurgreiðslu, njóta dráttarvaxta í ríkari mæli en aðrir gjaldendur sem ekkihafa gert það. Ef miða hefði átt dráttarvexti við önnur tímamörk en greinir ínefndu ákvæði tekjuskattslaga hefði það þurft að koma fram í ákvæðinu sjálfu. Með vísan tilframangreinds telur stefndi að sýkna eigi hann af öllum kröfum stefnanda. Til stuðnings kröfumstefnda um málskostnað vísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IV.Niðurstaða Ágreiningur aðila snýst um það frá hvaðatíma eigi að reikna dráttarvexti á þá fjárhæð sem stefnandi greiddi 21. janúar2014 með fyrirvara og kröfu um endurgreiðslu. Stefnandi byggir á því að greiðaeigi dráttarvexti frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu umendurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda, sbr. 2. mgr. laga nr. 29/1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, eða frá 21. janúar 2014. Stefnditelur að miða eigi útreikninginn við lok úrskurðarfrests yfirskattanefndar 27.nóvember 2014. Ágreiningur aðila snýst þannig um það hvort ráða eigisakarefninu til lykta á grundvelli 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 eða 3. mgr.114. gr. laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Varðandi þá málsástæðustefnanda sem lýtur að formhlið málsins að fjármála- og efnahagsráðuneytið hafiekki sent kæru stefnanda til umsagnar áður en það kvað upp úrskurð sinn þann18. september 2015, þá liggur fyrir í málinu umsögn Tollstjóra, dags. 9. júní2015, þar sem vísað er til bréfs ráðuneytisins, dags. 11. maí 2015, þar semóskað var umsagnar vegna stjórnsýslukæru stefnanda. Ekki verður því fallist áþessa málsástæðu stefnanda. Ákvæði 1. mgr. 2. gr. laganr. 29/1995 mæla fyrir um að við endurgreiðslu oftekinn skatta og gjalda skv.1. gr. skuli greiða gjaldanda vexti sem skulu vera þeir sömu og SeðlabankiÍslands ákveður og birtir skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af því fé frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar tilendurgreiðslan fer fram. Í 2. mgr. 2. gr. segir aðþrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu umendurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Í 4. mgr. segir að ákvæðigreinarinnar gildi ekki þar sem lög mæla fyrir á annan veg. Lög nr. 29/1995 eru frá 6.mars 1995 og samhliða samþykkt þessara laga voru samþykkt lög nr. 31. 6. mars1995 sem tóku til breytinga á ýmsum lögum er vörðuðu rétt til endurgreiðslu ogvaxta af ofteknum sköttum og gjöldum, þar á meðal 112. gr. laga nr. 75/1981 umtekju- og eignarskatt og bættist þá við 3. mgr. við greinina. Hún varð síðaróbreytt að 3. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 sem stefndi byggir á að eigi viðum sakarefnið í máli þessu. Í 3. mgr. laga 90/2003segir að sé kæra til meðferðar hjá yfirskattanefnd og nefndin leggur ekkiúrskurð á kæru innan lögboðins frests skv. 1.og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 skuli greiða skattaðila dráttarvextiaf fjárhæð sem yfirskattanefnd úrskurðar að skuli endurgreiða, eða dæmd ersíðar, frá þeim tíma þegar frestur nefndarinnar til að kveðju upp úrskurð leið.Í 4. mgr. segir síða n að ætíð megi krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma erdómsmál telst höfðað til endurgreiðslu skatt samkvæmt lögum þessum. Samkvæmt því sem rakiðhefur verið fjalla 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 og 3. mgr. 114. gr. laga nr.90/2003 ekki um sama tilvikið. Við mat á því hvor þessarareglna eigi við um atvik í máli þessu ber til þess að líta að almenna reglan ersú að heimilt er að krefjast dráttarvaxta frá þeim degi er liðinn er mánuðurfrá því að kröfuhafi sannanlega krafði skuldara með réttu um greiðslu, sbr. 3.mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í athugasemdum meðfrumvarpi með lögum nr. 29/1005 segir að:„Rökin með greiðslu dráttarvaxta eru þau að slíkir vextir eru lögbundnarbætur vegna tjóns sem almennt má ætla að kröfuhafi verði fyrir vegnagreiðsludráttar og þá jafnframt að jafna megi oftöku skattfjár til slíksgreiðsludráttar. Gjaldendur sjálfir þurfi í öllum tilvikum að greiðadráttarvexti ef þeir greiða ekki álögð gjöld á gjalddaga og því sé sanngjarntað þeir fái féð til baka með sömu vöxtum ef í ljós kemur á síðari stigum aðþeir hafi greitt of mikið“. Í athugasemdum segir síðanað meginreglan um vexti ofgreiddra skatta eigi að vera sú að beita almennumvöxtum, en þrátt fyrir þá meginreglu er gerð grein fyrir því að í frumvarpinusé viðurkenndur réttur til greiðslu dráttarvaxta af ofgreiðslu skatta ef gjaldandi fær ekki endurgreiddaskatta innan 30 dag eftir að hann seturfram kröfu þar að lútandi. Síðan segir í athugasemdum að dráttarvaxtaákvæðifrumvarpsins sé fyrst og fremst ætlað að ná til þeirra tilvika þegarágreiningur er milli gjaldanda og stjórnvalda um grundvöll eða fjárhæðskattgreiðslu. Í þeim tilvikum séu stjórnvöldum heimil innheimtuúrræði gegn gjaldandaog þyki eðlilegt að gjaldandi fá fé endurgreitt með dráttarvöxtum ef á síðaristigum máls er viðurkenndur endurgreiðsluréttur. Telja verður að viljilöggjafans sé skýr hvað þetta varðar. Hér er um sérreglu að ræða, en teljaverður að hún eigi við varðandi það álitaefni sem hér er til úrlausnar. Atvikeru hins vegar ekki með þeim hætti sem lýst er í 3. mgr. 114. gr. laga nr.90/2003. Hafnað er því rökstuðningi stefnda fyrir því að hún eigi við umsakarefni í máli þessu. Þá vísast í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar Íslandsí málin nr. 241/2010. Stefnandi greiddi tollstjóra þann 21. janúar 2014framangreinda hækkun ríkisskattstjóra á tekjuskatti hans og gerði á sama degikröfu um endurgreiðslu hins oftekna skatts. Með vísan til 2. mgr. 2. gr. laganr. 29/1995 um dráttar vexti um endurgreiðslu oftekinni skatta og gjalda erfallist á kröfu stefnanda um Tollstjóra beri að miða dráttarvaxtaútreikning við21. janúar 2014, sbr. 2. tl. dómkrafna stefnanda. Samkvæmt þessari niðurstöðuer fallist á kröfu stefnanda um að hrundið verði úrskurði fjármála- ogefnahagsráðuneytisins, dags. 18. september 2015 og úrskurði tollstjóra, dags.4. mars 2015 í málum stefnanda, en íúrskurðum var byggt á að miða ætti upphafstíma dráttarvaxta með vísan til 3.mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003. Að fenginni þessariniðurstöðu með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir hæfilegt aðstefndi greiði stefnanda 950.000 kr. í málskostnað. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Úrskurður fjármála- ogefnahagsráðuneytisins, dags. 18. september 2015, og úrskurður tollstjóra, dags.4. mars 2015, í málum stefnanda, Gunnars I. Hafsteinssonar, eru felldir úrgildi. Tollstjóra ber að miðaupphafstíma dráttarvaxtaútreiknings í máli stefnanda við 21. janúar 2014. Stefndi, íslenska ríkið,greiði stefnanda 950.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 26/2014
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Aðild
|
A hf. krafði B um greiðslu samkvæmt láni sem hann hafðitekið hjá S og D hf. tók síðar yfir og framseldi til A hf. Var þess einnigkrafist að viðurkenndur yrði veðréttur í fasteign B til tryggingar láninu.Greindi aðilana á um hvort lánið teldist lán veitt í íslenskum krónum tryggtmeð gengi erlendra gjaldmiðla svo í bága færi við ákvæði 14. gr., sbr. 13. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hæstiréttur vísaði til þess aðlánssamningur hefði komist á milli aðila með því að S hefði tekið tilboði B semfólst í beiðni hans um fjölmyntareiknislán að jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar ííslenskum krónum. Í ljósi atvika yrði að líta svo á að í beiðni B, degi síðar,um reiknislán í erlendum myntum, þar sem fjárhæð lánsins var tilgreind íjapönskum jenum, og staðfesting S sama dag á fjölmyntareikningsláni hefði faliðí sér samkomulag B og S um frekari útfærslu á skyldum þeirra samkvæmt þeimlánssamningi sem áður hefði komist á. Að virtu efni skjalanna og samhengiþeirra féllst Hæstiréttur á með héraðsdómi að lánssamningurinn hefði í upphafikveðið á um gilda skuldbindingu í japönskum jenum og hefði því ekki veriðbreytt með þeim breytingum sem síðar hefðu verið gerðar á skilmálum lánsins.Var B gert að greiða A hf. hina umkröfðu fjárhæð auk þess sem viðurkenndur varveðréttur A hf. í fasteign B fyrir fjárhæðinni.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2014. Hann krefst sýknuaf kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms um greiðsluskyldu áfrýjanda ogstaðfestingu veðréttar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir útgáfu áfrýjunarstefnu framseldi Drómi hf. stefnda lán það er umræðir í málinu. Eins og nánar greinir í héraðsdómi skrifaði áfrýjandi 30. nóvember 2006undir umsókn um lán í erlendri mynt hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis,SPRON, sem tryggt skyldi með veði í fasteign áfrýjanda, og var umsóknin fylltút á þar til gert eyðublað sparisjóðsins. SPRON áritaði umsóknina samdægurs umsamþykki á sama eyðublað þar sem fram kom að upphæð lánsins væri 10.000.000krónur og til tryggingar því væri fasteignaveð. Í samþykkinu sagði að um væriað ræða fjölmynta reikningslán í jenum og álag á LIBOR væri 1,8%. Í framhaldiþessa undirritaði áfrýjandi 1. desember 2006 skjal sem bar fyrirsögnina „Beiðnium reiknislán í erlendum myntum“ þar sem sagði að hann óskaði eftir því aðSPRON veitti sér fjölmyntareiknislán að upphæð 17.152.659 japönsk jen með þeimskilmálum að fjárhæðin yrði til reiðu á tilgreindum reikningi áfrýjanda sem varí íslenskum krónum og skuldfærðist af honum í einu lagi ásamt vöxtum og kostnaðiá gjalddaga, að vextir yrðu 12 mánaða LIBOR að viðbættu 1,8% álagi oglántökugjald yrði 1%. Af hálfu sparisjóðsins var undirritað skjal 1. desember 2006 sem bar heitið„Staðfesting á fjölmyntareikningsláni“. Þar var vísað til beiðni áfrýjanda „umreikningslán bundið erlendum gjaldmiðlum ... og hefur SPRON samþykkt þessabeiðni. Lánsfjárhæðin verður lögð inn á reikning ... og endurgreiðist með þeimkjörum og skilmálum sem hér fara á eftir: ... SPRON lánar í formi fjölmyntareikningslánsá útgáfudegi skjals þessa í eftirfarandi mynt: JPY sbr. neðar, m.v. kaupgengiSparisjóðabanka Íslands hf. 2 dögum fyrr.“ Í framhaldinu sagði að mynt væriJPY, lánsfjárhæð í mynt 17.152.659, kaupgengi 1. desember 2006 0,5830, LIBORvextir sama dag 0,7325% og álag á LIBOR 1,8%. Þá sagði að á „gjalddaga þann 01.desember 2007 er SPRON heimilt að skuldfæra ofangreindan reikning fyrirandvirði lánsins í ISK að viðbættum vöxtum sem taka mið af 12 mánaða LIBORútlánsvöxtum ... hverrar myntar eins og þeir eru skráðir á Reuterssíðu... um kl. 12 að hádegi að íslenskum tíma, tveimur dögum fyrir útborgunardagláns, að viðbættu álagi sem ákveðst 1,8% eða 180 grunnpunktar. Vextir reiknastá grundvelli actual/360 daga. Útreikningur í ISK munmiðast við sölugengi Sparisjóðabanka Íslands hf. (SPB) á gjalddaga: Skuldari erskuldbundinn til að hafa til ráðstöfunar á ofangreindum reikningi sínum ágjalddaga fjárhæð er svarar til uppgreiðslu lánsins, þ.e. höfuðstóls og vaxtaauk afgreiðslugjalds skv. gjaldskrá ... Óski samningsaðili að ljúka uppgjörisamnings þessa fyrir gjalddaga 01. desember 2007, áskilur SPRON sér rétt til aðhækka álag sitt á 12 mánaða útlánsvexti erlendra mynta, skv. LIBOR“. Þá er þess að geta að 1. desember 2006 gafáfrýjandi út tryggingarbréf að fjárhæð 20.500.000 japönsk jen, þar sem fram komað til tryggingar skuldum sínum við SPRON eða þá er síðar kynnu að eignasttryggingarbréfið á löglegan hátt setti áfrýjandi að veði með 8. veðrétti fasteignsína að Frostaskjóli 87 í Reykjavík, en lán þetta hvílir samkvæmt gögnummálsins nú á 6. veðrétti eignarinnar. Í framangreindri umsókn áfrýjanda 30. nóvember 2006 um lán í erlendri myntfólst tilboð um lántöku sem SPRON samþykkti með áritun sinni á skjalið og erfallist á með héraðsdómi að með því samþykki hafi komist á lánssamningur milliáfrýjanda og sparisjóðsins. Í ljósi atvika málsins verður að líta svo á að beiðnisú um reiknislán í erlendum myntum, sem áður greinir frá og áfrýjandi undirritaði1. desember 2006, og staðfesting SPRON sama dag á fjölmyntareikningsláni hafifalið í sér samkomulag áfrýjanda og sparisjóðsins um frekari útfærslu á skyldumþeirra samkvæmt þeim lánssamningi sem áður hafði komist á. Að virtu efniframangreindra skjala er lánveitinguna varða og samhengi þeirra er fallist á þániðurstöðu hins áfrýjaða dóms að lánssamningurinn hafi í upphafi kveðið á umgilda skuldbindingu í japönskum jenum. Jafnframt verður lagt til grundvallar aðþví eðli skuldbindingarinnar hafi ekki verið breytt með þeim breytingum áskilmálum lánsins sem síðar voru gerðar og nánar greinir frá í héraðsdómi.Verður hann því staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir um greiðsluskylduáfrýjanda og veðrétt stefnda fyrir tildæmdri fjárhæð. Í stefnu til héraðsdóms gerði stefnandi málsins, Drómi hf., kröfu um aðstaðfestur yrði réttur sinn „til að fá gert fjárnám í veðinu fyrir skuldinniauk dráttarvaxta og kostnaðar“ en áfrýjandi féll frá þeirri kröfu við flutningsmálsins fyrir Hæstarétti. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifalli niður. Dómsorð: Áfrýjandi, Benedikt Skarphéðinsson, greiði stefnda, Arionbanka hf., 25.294.835 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. nóvember 2010 til greiðsludags, alltað frádreginni innborgun 29. desember 2011 að fjárhæð 10.000.000 krónur. Staðfestur er veðréttur stefnda í fasteigninni Frostaskjól 87 í Reykjavíksamkvæmt tryggingarbréfi með þinglýsingarnúmeri R-12831/2006, útgefnu afáfrýjanda 1. desember 2006 að fjárhæð 20.500.000 japönsk jen, fyrir tildæmdrifjárhæð. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 2013. Málþetta, sem var dómtekið 19. september 2013, að loknum munnlegum málflutningi,er höfðað af Dróma hf., kt. [...], Lágmúla 6,Reykjavík, með stefnu birtri 10. janúar 2013, á hendur Benedikt Skarphéðinssyni,kt. [...], Frostaskjóli 87, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 25.294.835kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. nóvember 2010 til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 29. desember 2011 að fjárhæð 10.000.000 kr. Stefnandikrefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að þola staðfestingu á 6.veðrétti stefnanda í fasteign að Frostaskjóli 87, Reykjavík, með fastanúmer202-4371, samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu 1. desember 2006, að fjárhæð20.500.000 japönsk jen, fyrir framangreindri skuld og að staðfestur verði meðdómi réttur stefnanda til að fá gert fjárnám í veðinu fyrir skuldinni aukdráttarvaxta og kostnaðar. Stefnandikrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu samkvæmt matidómsins. Dómkröfurstefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Stefndikrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnanda sér að skaðlausu, að teknutilliti til virðisaukaskatts, í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. II Málsatvikþessa máls eru að mestu óumdeild. Stefndi sótti um lán hjá SparisjóðiReykjavíkur og nágrennis hf. (SPRON hf.) með lánsumsókn, dagsettri 30. nóvember2006. Samkvæmt framlögðu afriti af umsókninni er hún handrituð á staðlað formfrá SPRON hf. Umsóknin ber yfirskriftina „Umsókn um lán í erlendri mynt“. Meðumsókninni óskaði stefndi eftir því að taka lán í erlendri mynt hjá SPRON hf.með þeim skilmálum sem um þau giltu og hann hefði þegar kynnt sér. Fram kemurað viðmiðunarfjárhæðin í íslenskum krónum hafi verið 10.000.000 kr., 100% íjapönskum jenum. Lánið skyldi tekið til eins árs og gjalddagi þess vera 1.desember 2007. Til tryggingar láninu vildi stefndi veðsetja fasteign sína. Þáóskaði stefndi eftir því að SPRON hf. millifærði greiðslur hans á afborgunum ogvöxtum af láninu af reikningi hans nr. 127. Hann skyldi ábyrgjast að ávalltyrði næg innistæða fyrir greiðslum. Undir þetta ritar stefndi. Stefndikveður að sér hafi ekki verið kynntir þeir skilmálar sem um þessi lán giltu,hvorki þá né síðar. Neðstihluti lánsumsóknarinnar er útfylltur af starfsmanni SPRON hf. Er þar merkt viðað lánsumsóknin sé samþykkt að upphæð 10.000.000 kr. með fasteignaveði.Handskrifað stendur: „ATH. fjölm. reikningslán íjenum.“ Jafnframt kemur fram að lánið skuli bera LIBOR-vexti með 1,8% álagi ogað lántökugjald sé 1%. Lánið skyldi greitt út 5. desember 2006. Þessi neðstihluti virðist undirritaður af tveimur starfsmönnum SPRON hf. Stefndiundirritaði aðra beiðni um reiknislán í erlendum myntum daginn eftir, 1.desember 2006. Fram kemur á þeirri beiðni að hann óski eftir því að SPRON hf.veiti honum fjölmyntareiknislán að upphæð 17.152.659 japönsk jen. Hann óskieftir því að fjárhæðin verði til reiðu á reikningi hans, nr. 1150-26-000127, 5.desember 2006 og að sami reikningur verði skuldfærður fyrir láninu ásamt vöxtumog kostnaði á gjalddaga 1. desember 2007. Vextir skyldu vera 12 mánaðaLIBOR-vextir með 1,8% álagi og lántökugjald vera 1%. Stefndi kveður þetta skjalhafa verið útbúið af stefnanda. Samadag, 1. desember 2006, undirritaði starfsmaður SPRON hf. skjal sem ber heitið„Staðfesting á fjölmyntareikningsláni“. Í því skjali kemur fram að SPRON hf.hafi samþykkti beiðni stefnda um reikningslán bundið erlendum gjaldmiðlum.Lánsfjárhæðin verði lögð inn á reikning nr. 1150-26-000127 og endurgreiðist meðþeim kjörum og skilmálum sem greint sé frá í skjalinu. Í staðfestingunni kemurfram að SPRON hf. láni í formi fjölmyntareikningsláns á útgáfudegi skjalsins17.152.659 japönsk jen, miðað við kaupgengi tveimur dögum fyrr. Kaupgengiðvirðist þó dagsett sama dag og staðfestingin, 1. desember 2006. Jafnframt kemurfram að á gjalddaga, 1. desember 2007, verði SPRON hf. heimilt að skuldfæraframangreindan reikning stefndu fyrir andvirði lánsins í íslenskum krónum, aðviðbættum vöxtum sem taki mið af 12 mánaða LIBOR-vöxtum hverrar myntar aðviðbættu 1,8% álagi. Útreikningur í íslenskar krónur muni miðast við sölugengiSparisjóðabanka Íslands hf. á gjalddaga. Þá segir í skjalinu að skuldari séskuldbundinn til að hafa til ráðstöfunar á reikningi sínum á gjalddaga fjárhæðsem svari til uppgreiðslu lánsins. Íframlagðri kaupnótu, útgefinni 1. desember 2006, er höfuðstóll lánsins, nr.665, tilgreindur 17.152.659 japönsk jen og 1% lántökugjald reiknað afhöfuðstólnum þannig tilgreindum, 171.527 japönsk jen. Neðst á kaupnótunni kemurfram að 5. desember 2006 hafi 9.896.150 kr. verið greiddar vegna lánsins. Stefndigaf út tryggingarbréf til SPRON hf., 1. desember 2006, til tryggingar skilvísriog skaðlausri greiðslu á skuldum sínum við SPRON hf., að fjárhæð 20.500.000japönsk jen, tryggt með 8. veðrétti í fasteign stefnda að Frostaskjóli 87,Reykjavík, með fastanúmer 202-4371. Bréfið hvílir núna á 6. veðrétti í samræmivið framlagt veðbandayfirlit fasteignarinnar. Ísamræmi við skilmála samningsaðila var andvirði lánsins lagt inn áframangreindan reikning stefnda 5. desember 2006. Stefndiundirritaði beiðni um framlengingu láns, nr. 665, 3. desember 2007. SPRON hf.framlengdi lánið í samræmi við beiðnina, sem einnig er undirrituð afstarfsmanni félagsins. Í stað gjalddaga lánsins 3. desember 2007 skyldigjalddagi höfuðstóls þess verða 1. desember 2008. Báða þessa daga skyldugreiðast vextir af láninu. Í beiðninni kemur fram að staða lánsins hafi þanndag verið með stöðu erlendra mynta, 17.152.659 japönsk jen. Framlenginginmiðaðist við að mynt lánsins yrði óbreytt. Fram kemur að lántakandi staðfestiað hann hefði verið upplýstur um, og hann fyllilega skilið, að áhrifhugsanlegra gengissveiflna gætu orðið þau að heildarskuld hans, í þeimgjaldmiðlum sem lánið væri í, gæti orðið hærri en upphafleg lánsfjárhæð. Samireikningur skyldi skuldfærður og samkvæmt upphaflegum samningi aðila. Vextirskyldu vera 12 mánaða LIBOR-vextir með 2,3% álagi. Stefndiundirritaði aðra beiðni um framlengingu láns, nr. 665, 1. desember 2008. SPRONhf. framlengdi lánið í samræmi við beiðnina, sem einnig er undirrituð afstarfsmanni félagsins. Í stað gjalddaga lánsins 1. desember 2008 skyldigjalddagi höfuðstóls þess verða 1. desember 2009. Báða þessa daga skyldugreiðast vextir af láninu. Í beiðninni kemur fram að lánið hafi þann dag veriðmeð stöðu erlendra mynta, 17.152.659 japönsk jen. Framlengingin miðaðist við aðmynt lánsins yrði óbreytt. Sami fyrirvari er í þessari beiðni og þeirri fyrrium áhættu af gengissveiflum. Sami reikningur skyldi skuldfærður og samkvæmtupphaflegum samningi aðila. Vextir skyldu vera 12 mánaða LIBOR-vextir með 2,3%álagi. Samkvæmtákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. mars 2009 var stofnað sérstakthlutafélag, Drómi hf., stefnandi málsins, í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur ognágrennis hf., sem tók við öllum eignum félagsins og jafnframt öllumtryggingaréttindum, þar með talið öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrumsambærilegum réttindum sem tengjast kröfum SPRON um aðilaskipti aðkröfuréttindum í eigu Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Stefndiundirritaði breytingu á „greiðsluskilmálum lánasamnings með erlendumyntviðmiði“ 22. desember 2009. Skilmálabreytingarnar eru á formi útbúnu af Arion banka hf. Númer lánssamningsins, banki, höfuðbók ognúmer, er á skjalinu tilgreint 0398-35-9968. Upphafleg lánsfjárhæð er tilgreind17.152.659 japönsk jen. Með skilmálabreytingunni var áföllnum vöxtum 1.desember 2009 bætt við höfuðstól lánsins sem varð þá, þann dag, 17.749.819japönsk jen. Nýr gjalddagi skyldi vera 1. apríl 2010. Sami reikningur skyldiskuldfærður og samkvæmt upphaflegum lánssamningi og vextir áfram veraLIBOR-vextir, en með 2,5% álagi frá 1. desember 2009. Að öðru leyti skylduákvæði lánssamnings aðila haldast óbreytt. Skjalið er einnig undirritað afstarfsmanni Arion banka hf. Fram kemur að Arion banki hf. geri þessa skilmálabreytingu samkvæmtumboði og heimild í samningi milli skilanefndar SPRON og Arionbanka hf. Stefndiundirritaði aðra breytingu á „greiðsluskilmálum lánasamnings með erlendumyntviðmiði“ 12. maí 2010. Skilmálabreytingarnar eru á formi útbúnu af Arion banka hf. Númer lánssamningsins, banki, höfuðbók ognúmer, er á skjalinu tilgreint 0398-35-9968. Upphafleg lánsfjárhæð er tilgreind17.152.659 japönsk jen. Einnig kemur fram að staða lánsins 6. apríl 2010 hafiverið 17.750.499 japönsk jen. Með skilmálabreytingunni var greiðslu afborganaog vaxta frestað til 1. nóvember 2010. Sami reikningur skyldi skuldfærður ogsamkvæmt upphaflegum lánssamningi og vextir skyldu vera óbreyttir frá fyrriskilmálabreytingu. Að öðru leyti skyldu ákvæði lánssamnings aðila haldastóbreytt. Skjalið er einnig undirritað af starfsmanni Arionbanka hf. Fram kemur að Arion banki hf. geri þessaskilmálabreytingu samkvæmt umboði og heimild í samningi milli skilanefndarSPRON og Arion banka hf. Stefndikveðst hafa sett sig í samband við starfsmann Arionbanka hf. þegar líða hafi tekið að endanlegum gjalddaga lánsins. Sjá megi afframlögðum tölvupóstsamskiptum að stefndi hafi tvívegis gert slitastjórn SPRONhf., nú stefnanda, tilboð um uppgjör lánsins. Kveði stefndi að samkvæmtframangreindum starfsmanni Arion banka hf. hafislitastjórn SPRON hf. í báðum tilvikum hafnað tilboðunum. Stefndi hafi svo sentsama starfsmanni bréf 11. janúar 2011 og óskað eftir því að lánið yrðiuppreiknað í samræmi við lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. Stefndi hafi gert ráð fyrir að ganga frá uppgjörilánsins í framhaldi af endurútreikningi þess en ekki hafi verið orðið við óskhans þar um. Stefndigreiddi 10.000.000 kr. vegna lánsins 29. desember 2011. Stefnandisendi stefnda innheimtubréf, dagsett 26. september 2012, til innheimtueftirstöðva skuldarinnar, vaxta og kostnaðar. Lögmaður stefnda svaraðistefnanda með bréfi, dagsettu 24. október sama ár, og reifaði þar sjónarmiðstefnda. Hann óskaði jafnframt eftir því að farið yrði með lán stefnda sem lání íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Ekki var orðið við því afhálfu stefnanda. Ímálsatvikakafla greinargerðar stefnda kemur fram að í stefnu sé ekki getið umskuldabréf, útgefið 30. nóvember 2007, sem stefndi hafi gefið út til greiðsluupphaflegs láns. Óljóst sé um afdrif skuldabréfsins. Stefndi skorar þar á stefnandaað leggja fram frumrit skuldabréfsins auk annarra gagna sem tengist bréfinuásamt því að veita upplýsingar sem geti varpað ljósi á ástæður að baki útgáfuskuldabréfsins og á afdrif þess. Í bókun stefnanda í þinghaldi 12. mars 2013 kemurfram að í gögnum stefnanda, sem áður hafi tilheyrt SPRON hf., finnist hvorkifrumrit né afrit framangreinds skuldabréfs. Engin kaup vegna bréfsins séu skráðí kerfi félagsins og engin krafa sé skráð á stefnda vegna þess í lánakerfum. Afþví leiði að SPRON hf. hafi aldrei keypt skuldabréfið af stefnda. III Stefnandibyggir kröfur sínar á ákvæðum framangreinds lánssamnings milli aðila málsins,tryggingarbréfum og viðaukum, almennum reglum samninga- og kröfuréttar umskuldbindingargildi loforða og greiðslu skulda. Stefndi hafi lofað að greiðaskuldina á gjalddaga og skuldbundið sig til þess að hafa á gjalddaga tilráðstöfunar á reikningi sínum fjárhæð sem svaraði til uppgreiðslu lánanna, þaðer, höfuðstóls og vaxta auk afgreiðslugjalds samkvæmt gjaldskrá í íslenskum krónum.Skuld samkvæmt lánssamningi nr. 9968 hafi verið í vanskilum frá 1. nóvember2010. Innheimtuaðgerðir hafi engan árangur borið og því sé málshöfðunnauðsynleg. Krafastefnanda sundurliðist þannig: Ágjalddaga lánsins 1. nóvember 2010 hafi sölugengi japansks jens verið skráð1,38365. Samtals nemi því krafa stefnanda vegna lánsins 25.294.835 kr. og séþað stefnukrafa málsins. Krafan beri vexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá gjalddaga 1. nóvember 2010 tilgreiðsludags. Hinn 29. desember 2011 hafi 10.000.000 kr. verið greiddar og séþeirrar innborgunar getið í kröfugerð stefnanda. Stefnandaberi nauðsyn til að fá veðrétt samkvæmt tryggingarbréfi, dagsettu 1. desember2006, staðfestan með dómi til þess að geta gengið að hinni veðsettu eign. Þvíkrefjist stefnandi þess jafnframt að stefndi verði dæmdur til að þolastaðfestingu á veðrétti og að staðfestur verði með dómi réttur stefnanda til aðfá gert fjárnám fyrir skuldinni, auk dráttarvaxta og kostnaðar. Stefnandibyggir kröfu sína um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og kröfu um dráttarvexti á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu. IV Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að hann hafi þegar greitt að fullu þá skuld semstefnandi krefji hann um greiðslu á. Krafa stefnanda sé þannig niður fallin.Verði talið að málsástæður stefnda leiði ekki til sýknu krefst stefndi þess aðkrafa stefnanda verði lækkuð verulega með tilliti til málsatvika og málsástæðnastefnda. Stefndikveður skuldina, sem stefnandi krefji hann um greiðslu á, vera vegna láns ííslenskum krónum sem hafi verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla meðólögmætum hætti. Lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lání íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendragjaldmiðla. Samkvæmt 2. gr. laganna séu ákvæði 13. gr. og 14. gr. þeirra ófrávíkjanlegog ekki verði samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum.Ákvæði samnings aðila málsins um gengistryggingu hafi verið í andstöðu við fyrirmælilaga nr. 38/2001 og séu því óskuldbindandi fyrir stefnda. Stefndi hafi að fullugreitt stefnanda með innborgun 29. desember 2011, sem hafi svarað til fjárhæðskuldarinnar á þeim tíma, endurreiknaðri án hinnar ólögmætu gengistryggingar. Samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands ráðist það, hvort skuldbinding sé í íslenskumkrónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, eða í erlendum myntum, öðrufremur af skýringu á texta viðkomandi samnings sem lýsi skuldbindingu lántaka.Skipti þá mestu sú fjárhæð sem sé tilgreind beint eða óbeint í samningnum. Dugiorðalag samnings um skuldbindingu ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðuum gjaldmiðil hennar hafi Hæstiréttur Íslands talið að gæta verði að þvíhvernig ákvæðum samningsins um efndir aðila hafi verið háttað og hvernig hafiverið staðið að þeim í raun. Öllskjöl málsins séu samin einhliða af SPRON hf. sem hafi verið lánastofnun og þvíverði að skýra allan vafa, sem kunni að vera í samningi aðila, stefnda í hag,meðal annars í samræmi við 36. gr. b samningalaga nr. 7/1936. Meðlánsumsókn 30. nóvember 2006 hafi komist á samningur milli aðila. Í umsókninnikomi fram að stefndi hafi óskað eftir að taka lán að fjárhæð 10.000.000 kr. semskyldi bundið við gengi japanskra jena. Stefndi hafi óskað eftir því aðafborganir yrðu skuldfærðar af reikningi hans hjá SPRON hf. í íslenskum krónum.Í umsókninni sé undirritað samþykki SPRON hf. við lánsumsókn stefnda, dagsettsama dag. Í samþykki SPRON hf. komi fram að samþykkt sé lán að upphæð10.000.000 kr. Stefndi telur að þetta bendi til þess að skuldbindingin hafiverið ákveðin í íslenskum krónum bundin við gengi japanskra jena. Stefnditelur að skjal, undirritað 1. desember 2006, hafi ekki falið í sér beiðni umreikningslán því fyrir hafi legið að degi fyrr hafi þegar verið samþykkt beiðnistefnda um slíkt lán. Ekki sé vitað til þess að beiðnin frá 1. desember 2006hafi komið til afgreiðslu innan SPRON hf. eða farið fyrir lánanefnd. Slíkthefði enda verið tilgangslaust þar sem beiðni stefnda frá 30. nóvember 2006hafi verið samþykkt. Aðþví leyti sem skilmálar lánsins komi ekki fram í samþykktri lánsumsókn verði aðætla að þeir birtist í staðfestingu SPRON hf. á láninu. Staðfestingin beri meðsér að lánið hafi verið gengistryggt en ekki í erlendum myntum. Ístaðfestingunni sé vísað til beiðni stefnda um reikningslán „bundið erlendumgjaldmiðlum“. Jafnframt segi að lánsfjárhæðin verði lögð inn á reikning, semóumdeilt sé að sé tékkareikningur stefnda í íslenskum krónum. Stefndi telurljóst að samkvæmt staðfestingunni skyldi lánið greitt út og endurgreitt ííslenskum krónum. Þau kjör og skilmálar sem vísað sé til um endurgreiðslulánsins feli í sér að lánið hafi verið gengistryggt. Staðfestingin hafi kveðiðá um að SPRON hf. lánaði stefnda 10.000.000 íslenskra króna og að lánið skyldigengistryggt miðað við gengi japanskra jena, þannig að við útborgun lánsinsyrði lánsfjárhæðin í mynt, 17.152.659 japönsk jen, miðað við kaupgengi 1.desember 2006, 0,5830. Á gjalddaga 1. desember 2007 skyldi stefndi endurgreiðaí íslenskum krónum fjárhæð sem svaraði til andvirðis 17.152.659 japanskra jenamiðað við sölugengi Sparisjóðsbanka Íslands á gjalddaga. Íframlögðum beiðnum stefnda um framlengingu á láninu, frá 3. desember 2007 og 1.desember 2008, óski stefndi eftir því að SPRON hf. framlengi lánið um ár þannigað vextir greiðist á framlengingardegi og á nýjum gjalddaga. Í beiðnunum komifram staða lánsins í erlendri mynt. Tilgreind fjárhæð sé 17.152.659 japönskjen. Fram komi að framlenging lánsins miðist við óbreyttar myntir. Þá komi framað lántakandi staðfesti að hann hafi verið upplýstur um og hafi fyllilega skiliðað áhrif hugsanlegra gengissveiflna gætu orðið þau að heildarskuld hans ígjaldmiðlum lánsins gæti orðið hærri en upphafleg lánsfjárhæð. Þessi skjöl hafiverið samin einhliða af SPRON hf. Framangreint bendi til þess að upphafleglánsfjárhæð hafi verið í íslenskum krónum og að hún hafi verið bundin við gengijapanskra jena og því hafi lánið verið með ólögmætri gengistryggingu. Stefnditelur í öllu falli ljóst að tilvísun til japanskra jena í samningi aðila séekki nægileg til þess að stefnandi teljist eiga kröfu á hendur stefnda í þeimgjaldmiðli. Verði ekki fallist á það með stefnda að ráða megi af tilgreiningu áskuldbindingu aðila að hún sé í íslenskum krónum verði, með vísan tildómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands, að gæta að því hvernig efndum aðila samkvæmtákvæðum samningsins hafi verið háttað og hvernig að þeim hafi verið staðið íraun. Ljóst sé að öll gögn sem tengist lánveitingunni beri með sér að láninuskyldi ráðstafað inn á íslenskan tékkareikning stefnda og að sami reikningurskyldi skuldfærður fyrir greiðslum afborgana og vaxta. Sú hafi og verið rauninað stefndi hafi fengið 9.896.150 íslenskar krónur greiddar inn á íslenskantékkareikning þegar lánið hafi verið greitt út. Þá hafi stefndi greitt vexti afláninu í íslenskum krónum. Báðir aðilar hafi því efnt skyldur sínar samkvæmtsamningnum í íslenskum krónum og það verið í samræmi við ákvæði samningsins umefndir. Aðöllu framangreindu virtu telji stefndi ljóst að skuldin sem stefnandi krefjihann um sé vegna láns í íslenskum krónum, bundið með ólögmætum hætti við gengijapanskra jena. Stefnditelur sig hafa greitt að fullu skuld sína við stefnanda með innborgun 29.desember 2011, sé skuldin á þeim tíma endurreiknuð án hinnar ólögmætu gengistryggingar.Dómkröfur stefnanda og allur málatilbúnaður hans sé byggður á því aðskuldbinding stefnda sé vegna lögmæts láns í erlendri mynt. Í stefnu sé ekkigerð krafa til vara um að stefndi verði dæmdur til að greiða tiltekna fjárhæðsem kynni að standa eftir af skuld stefnda sé fallist á málsástæður stefnda umað lánið hafi verið gengistryggt með ólögmætum hætti. Fari svo að málsástæðurstefnda verði teknar til greina byggir stefndi á því að vegna þessara annmarkaá málatilbúnaði stefnanda beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verðiekki fallist á að sýkna beri stefnda vegna annmarka á málatilbúnaði stefnandabyggir stefndi á því að tvær síðustu vaxtaskuldbindingar samkvæmt láninu séuóskuldbindandi fyrir stefnda á grundvelli reglna um brostnar forsendur og III.kafla samningalaga nr. 7/1936. Ástæða þess að stefndi hafi óskað eftir því aðframlengja lánið hafi verið sú að greiðsluskylda hans hafði margfaldast sökumhinnar ólögmætu gengistryggingar. Stefndi hafi því ekki haft fjárhagslegtbolmagn til að greiða lánið á gjalddögum 1. desember 2008 og 1. desember 2009.Stefndi hafi því óskað eftir framlengingu lánsins á framangreindum gjalddögumtil að ráða bót á fjárhag sínum svo hann gæti efnt skuldbindingu sína. Stefndahafi verið veittur þessi frestur en í staðinn hafi hann þurft að greiða tværvaxtagreiðslur í viðbót þar sem vextir skyldu greiðast á framlengingardögum ognýjum gjalddögum. Fyrri greiðslan hafi verið hnýtt við höfuðstól lánsins 1.desember 2009. Síðari greiðslan sé útistandandi miðað við gjaldfellingu lánsins1. nóvember 2010. Verði komist að þeirri niðurstöðu að lán stefnda hjástefnanda hafi verið gengistryggt með ólögmætum hætti byggir stefndi á því aðforsendur hafi brostið fyrir beiðnum hans til framlengingar lánsins og fyrirþví að hann hafi greitt áfram vexti af láninu. Það hafi verið ákvörðunarástæðaog veruleg forsenda stefnda fyrir framlengingum að lánið væri lögmætt. Hefðistefndi vitað að lánið væri gengistryggt með ólögmætum hætti og höfuðstóll þessþar af leiðandi lægri í íslenskum krónum hefði stefndi ekki framlengt lánið áfyrrgreindum dögum og haldið áfram að greiða af því vexti. Þvert á móti hefðistefndi greitt lánið á gjalddaga 1. desember 2008. Þetta hafi stefnandi máttvita. Stefnandi hafi einnig mátt vita að gengistrygging lánsins hafi veriðólögmæt. Sömu kröfur verði ekki gerðar til vitneskju stefnda vegna augljóssaðstöðumunar á honum og stefnanda. Stefnditelur að stefnandi verði að bera hallann af hinni ólögmætu gengistryggingu ogað það hvíli á stefnanda að sýna fram á að stefndi hefði framlengt lánið þráttfyrir að höfuðstóll lánsins hefði ekki verið gengistryggður. Stefndi telur aðmeð tilboði sínu 27. apríl 2010 um 19.000.000 kr. lokagreiðslu og innborgun 29.desember 2011 hafi hann sýnt það í verki að hann hefði getað borgað lánið ágjalddaga 1. desember 2008 hefði höfuðstóll þess ekki verið bundinn meðólögmætum hætti við gengi japanskra jena. Í öllu falli hafi stefndi sýnt fram áað hann hefði getað borgað lánið á gjalddaga 1. desember 2009. Verði ekkifallist á að forsendur hafi brostið fyrir framlengingu lánsins á gjalddaga 1.desember 2008 byggir stefndi á því að forsendur hafi að minnsta kosti brostiðfyrir vaxtagreiðslu sem hafi verið útistandandi þegar lánið hafi fallið ígjalddaga 1. nóvember 2010. Meðvísan til framangreinds telji stefndi að 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr.36. gr. c sömu laga, leiði til sömu niðurstöðu. Stefndi telji ljóst meðhliðsjón af stöðu samningsaðila og atvika við og eftir samningsgerðina aðósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að krefjastefnda um tvær síðustu vaxtaskuldbindingarnar með gjalddaga 1. desember 2009og 1. nóvember 2010. Stefndimótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og krefst þess að hann verðisýknaður af henni. Með vísan til framangreinds telji stefndi slíkan annmarka ámálatilbúnaði stefnanda að sýkna beri stefnda af öllum kröfum hans, þar á meðalkröfu um dráttarvexti. Verði ekki fallist á þá kröfu stefnda byggi stefndi áþví að það hafi verið atvik sem hafi varðað stefnanda sem hafi valdið því aðgreiðsla hafi ekki verið innt af hendi á réttum tíma og því beri að hafna kröfustefnanda um dráttarvexti. Það sé meginregla í kröfurétti, sbr. 7. gr. laga nr.38/2001, að valdi atvik, sem kröfuhafa og skuldara verði ekki um kennt, því aðgreiðsla fari ekki fram skuli ekki reikna dráttarvexti þann tíma semgreiðsludráttur verði af þeim sökum. Í fyrsta lagi verði stefnanda um kennt aðhafa veitt stefnda lán sem hafi með ólögmætum hætti verið bundið við gengijapanskra jena. Þetta hafi haft áhrif á öll síðari samskipti aðila og hafistefndi ekki viljað greiða lánið að fullu með eingreiðslu á gjalddaga líkt oggengistryggingin væri lögmæt. Til þess hefði stefndi ekki haft fjárhagslegtbolmagn og hafi stefnanda mátt vera það ljóst. Stefndi hafi sýnt það í verki aðhann hefði greitt lánið á gjalddaga ef ekki hefði verið fyrir hina ólögmætugengistryggingu. Í annan stað hafi stefndi oftar en einu sinni gert stefnandalöglegt greiðslutilboð sem hafi numið hærri fjárhæð en stefnda hafi borið aðgreiða miðað við að lán hans hjá stefnanda væri ólögmætt. Þetta hafi stefndigert þrátt fyrir að vera í afar íþyngjandi samningssambandi við stefnanda.Þannig hafi stefndi boðist til þess að greiða slitastjórn SPRON hf. 19.000.000kr. lokagreiðslu sem slitastjórnin hafi hafnað, sbr. framlagðan tölvupóstdagsettan 27. apríl 2010. Í kjölfar þess hafi stefndi lagt fram útfært tilboð íþeirri viðleitni að greiða skuld sína eins og fram komi í fyrrgreindumtölvupósti. Þessu tilboði hafi slitastjórnin einnig hafnað. Stefndi telur aðframangreind tilboð hafi uppfyllt öll skilyrði löglegs greiðslutilboðs.Sönnunarbyrðin um annað hvíli á stefnanda. Það sé því ljóst að stefnda verðiekki kennt um greiðsludráttinn og að ekki beri að reikna dráttarvexti af kröfustefnanda. Meðvísan til framangreinds byggi stefndi einnig á því að það væri ósanngjarnt ogandstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að bera dráttarvextina fyrirsig. Þeir séu því óskuldbindandi fyrir stefnda, sbr. 36. gr. og 36. gr. csamningalaga nr. 7/1936. Afframangreindu leiði að einnig beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda umstaðfestingu á veðrétti. Umlagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum2., 7., 13., 14. og 18. gr. þeirra. Einnig vísar stefndi til meginreglnasamninga- og kröfuréttar og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, einkum III. kafla laganna. Stefndi byggir auk þess á reglumkröfuréttar um að kröfuhafi glati frekari kröfum með útgáfu fullnaðarkvittana.Stefndi vísar jafnframt til dóma Hæstaréttar Íslands sem hafa gengið um ólögmætgengistryggð lán. Kröfuum málskostnað byggir stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. V Í máliþessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu eftirstöðvar skuldar á grundvelli lánssamningsaðila. Lýtur ágreiningur aðila að því hvort skilmálar samningsins feli í sér aðlánið sé í erlendri mynt eða í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendragjaldmiðla með ólögmætum hætti, samkvæmt 13. gr., sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu. Samkvæmtdómum Hæstaréttar Íslands verður við úrlausn framangreinds ágreiningsefnisfyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja tilgrundvallar skuldbindingum. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernig skuldbindinginsjálf er tilgreind í þeim gerningum og skal þá litið til heitis samnings eðaskuldabréfs, tilgreiningu lánsfjárhæðar og hvort vaxtakjör séu í samræmi viðþað að lán sé í erlendri mynt. Stefndiþessa máls skrifaði undir umsókn til SPRON hf. um lán í erlendri mynt 30.nóvember 2006. Verður að líta svo á að lánssamningur hafi komist á millistefnda og SPRON hf. þann sama dag enda kemur fram á umsókninni að hún hafi þáverið samþykkt af starfsmanni eða starfsmönnum SPRON hf. Tvö skjöl voru gefinút vegna lánveitingarinnar daginn eftir, 1. desember 2006, og fjórarskilmálabreytingar gerðar á árunum 2007-2010. Framangreind umsóknin er „um lání erlendri mynt“, fram kemur að viðmiðunarfjárhæð lánsins sé 10.000.000 kr. oghlutfall erlendra mynta sé 100% japönsk jen. Lánið skyldi bera LIBOR-vexti með1,8% álagi. Þá skyldi tékkareikningur stefnda í íslenskum krónum skuldfærðurfyrir afborgunum og vöxtum af láninu. Daginneftir að lánsumsókn stefnda var samþykkt undirritaði hann aðra beiðni „umreiknislán í erlendum myntum“. Í þeirri beiðni kemur fram að stefndi óski eftirþví að honum verði veitt lán að upphæð 17.152.659 japanskra jena, vextir verði12 mánaða LIBOR-vextir með 1,8% álagi og lántökugjald verði 1%. Í framlagðrikaupnótu, útgefinni 1. desember 2006, kemur fram að lánsfjárhæðin sé 17.152.659japönsk jen og 1% lántökugjaldið, sem er reiknað af þeirri fjárhæð, er einnigtilgreint 171.527 japönsk jen. Ekki kemur fram á kaupnótunni hvaða dagmyntgengið er miðað við en í staðfestingu starfsmanns SPRON hf. á láninu,dagsettri 1. desember 2006, er kaupgengið dagsett þann sama dag. Ístaðfestingunni er jafnframt kveðið á um að útreikningur í íslenskar krónurmuni miðast við sölugengi Sparisjóðabanka Íslands hf. á gjalddaga.Staðfestingin er ekki undirrituð af stefnda en hann byggir hins vegar á því ígreinargerð málsins að skilmálar hennar séu hluti af samningi aðila og verðurþví við það miðað. Ekki er um það deilt að stefndi fékk lánið greitt út ííslenskum krónum. Meðtveimur staðfestum beiðnum um framlengingu á lánstímanum, dagsettum 3. desember2007 og 1. desember 2008, var gjalddagi lánsins færður aftur um eitt ár ogskyldu vextir, í báðum tilfellum, greiðast bæði á upphaflegum og nýjumgjalddaga. Vextir skyldu áfram vera 12 mánaða LIBOR-vextir en með 2,3% álagi. Íbeiðnunum kemur upphæð lánsins í íslenskum krónum ekki fyrir en staða þess ertilgreind 17.152.659 japönsk jen. Upphæð lánsins í japönskum jenum var því, íbáðum framlengingarbeiðnum, óbreytt frá upphaflegri lánsfjárhæð í sömu mynt. Íbeiðnunum kemur fram að lántakandi staðfesti að hann hefði verið upplýstur umog skilji fyllilega að áhrif hugsanlegra gengissveiflna geti orðið þau aðheildarskuld hans í gjaldmiðlum lánsins geti orðið hærri en upphafleglánsfjárhæð. Þá skyldi sami reikningur og áður, tékkareikningur stefnda ííslenskum krónum, vera skuldfærður fyrir láninu, ásamt vöxtum og kostnaði. Meðtveimur skuldbreytingum, undirrituðum af stefnda og starfsmönnum Arion banka hf., samkvæmt umboði, var skilmálumlánssamnings aðila breytt. Fyrri skuldbreytingin er undirrituð 22. desember2009 og ber fyrirsögnina „Breyting á greiðsluskilmálum lánasamnings með erlendumyntviðmiði“. Í fyrri skjölum hafði verið vísað til láns nr. 665 en í þessariskuldbreytingu er vísað til lánasamnings með númer sem miðast við banka,höfuðbók og númer. Höfuðbókin er nr. 35 sem eru reikningar í erlendum myntum. Ískjalinu er lánsfjárhæðin hvergi tilgreind í íslenskum krónum en upphafleglánsfjárhæð tilgreind 17.152.659 japönsk jen. Með skilmálabreytingunni varáföllnum vöxtum 1. desember 2009 bætt við höfuðstól lánsins sem var þá þanndag, 17.749.819 japönsk jen. Nýr gjalddagi skyldi vera 1. apríl 2010. Samireikningur skyldi skuldfærður og samkvæmt upphaflegum lánssamningi og vextirskyldu áfram vera LIBOR-vextir en með 2,5% álagi frá 1. desember 2009. Að öðruleyti skyldu ákvæði lánssamnings aðila haldast óbreytt. Í skjalinu er enginnfyrirvari um áhættu af gengissveiflum líkt og í fyrri skilmálabreytingumlánssamningsins og hvergi fjallað um að við afborganir og greiðslu vaxta skulimiðað við gengi á tilteknum degi. Eina viðmiðunin í þeim efnum er það sem framkemur á framangreindri staðfestingu starfsmanns SPRON hf. frá 1. desember 2006um að útreikningur í íslenskar krónur muni miðast við sölugengi SparisjóðsbankaÍslands hf. á gjalddaga. Skuldbreytingin sem er undirrituð 12. maí 2010 er einsað öðru leyti en því að fram kemur að höfuðstóll lánsins hafi 6. apríl 2010verið, að viðbættum áföllnum vöxtum, orðinn 17.750.499 japönsk jen og aðgreiðslu afborgana og vaxta sé frestað til 1. nóvember 2010. Meðþessum síðastnefndu skilmálabreytingum frá 22. desember 2009 og 12. maí 2010sömdu aðilar að lánssamningnum um breytingu á greiðsluskilmálum samningsins.Fyrirsögn skilmálabreytinganna gefur til kynna að lán samkvæmt samningi aðilasé í íslenskum krónum með erlendu myntviðmiði. Hins vegar kemur fjárhæðskuldbindingar stefnda skýrt fram í samningsákvæðum skilmálabreytinganna.Fjárhæð höfuðstóls lánsins er tilgreind í japönskum jenum án nokkurrartilvísunar til íslenskrar krónu eða jafnvirðisviðmiðunar við hana. Er það ísamræmi við tilgreiningu höfuðstóls í fyrri samningum aðila um skilmálabreytingarlánsins. Lánið bar frá upphafi og eftir skilmálabreytingarnar LIBOR-vextir meðtilgreindu álagi og þykir það renna frekari stoðum undir það að lánið hafiverið í japönskum jenum en ekki í íslenskum krónum. Þá er enginn fyrirvari ískilmálabreytingunum um áhættu af gengissveiflum en áfram miðað við það að viðafborganir og greiðslu vaxta skyldi útreikningur í íslenskar krónur miðast viðsölugengi á gjalddaga. Enn fremur eru áfallnir vextir í báðum tilvikumreiknaðir út í japönskum jenum og felldir við höfuðstól lánsins, einnig íjapönskum jenum. Þegarsamningur aðila með framangreindum skilmálabreytingum er virtur í heild sinni,verður að líta svo á að hann kveði ótvírætt á um gilda skuldbindingu íjapönskum jenum. Stefndibyggir meðal annars á því að hann hafi samkvæmt tilgreindum reikningi ílánssamningi aðila, sem og í raun, fengið lánið greitt út í íslenskum krónum.Sami reikningur, tékkareikningur í íslenskum krónum, skyldi skuldfærast fyrirafborgunum og vöxtum af láninu og hann hafi í raun, samkvæmt framlögðum gögnum,greitt vexti af láninu í íslenskum krónum. Báðir aðilar skyldu því og hafi íraun efnt skyldur sínar samkvæmt samningi þeirra í íslenskum krónum. Af dómumHæstaréttar Íslands, meðal annars frá 2. maí 2013 í máli nr. 715/2012, verðurhins vegar ályktað að ekki skipti máli þótt greiðslur fari fram í íslenskumkrónum þegar skýrt komi fram í lánssamningi að skuldin sé í erlendri mynt oghaggar sú greiðslutilhögun því ekki fyrrgreindri niðurstöðu. Málsástæðurstefnda sem lúta að því að ógilda beri eða lækka tvær síðustuvaxtaskuldbindingar lánsins og málsástæður hans sem varða dráttarvaxtakröfustefnanda byggja á því að lánssamningur aðila sé um lán í íslenskum krónumbundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Þar sem komist hefurverið að þeirri niðurstöðu að lánssamningur aðila kveði á um gildaskuldbindingu í japönskum jenum koma þessar málsástæður ekki til skoðunar. Meðvísan til framangreindrar niðurstöðu verður staðfestur veðréttur stefnanda ífasteigninni að Frostaskjóli 87, Reykjavík, með fastanúmer 202-4371, samkvæmttryggingarbréfi útgefnu 1. desember 2006, í samræmi við dómkröfur málsins, ogréttur hans til að fá gert fjárnám í veðinu. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til þess að greiðastefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 500.000 kr. Við ákvörðunmálskostnaðar var tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiðavirðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dóminn kveður upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Benedikt Skarphéðinsson, greiði stefnanda, Dróma hf., 25.294.835kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 1. nóvember 2010 til greiðsludags, allt að frádreginniinnborgun 29. desember 2011 að fjárhæð 10.000.000 kr. Staðfesturer 6. veðréttur stefnanda í fasteigninni að Frostaskjóli 87, Reykjavík, meðfastanúmer 202-4371, samkvæmt tryggingarbréfi, með þinglýsingarnúmerR-12831/2006, útgefnu af stefnda 1. desember 2006, að fjárhæð 20.500.000japönsk jen, fyrir tildæmdri fjárhæð. Staðfestur er réttur stefnanda til að fágert fjárnám í veðinu fyrir tildæmdri fjárhæð, dráttarvöxtum og kostnaði. Stefndigreiði stefnanda 500.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 722/2009
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn
|
Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 var meðal annars kveðið á um að landsvæði innan nánar tilgreindra marka væri þjóðlenda. D o.fl. kröfðust þess að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að þessu leyti og viðurkennt að þetta landsvæði væri háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi. Í úrskurði óbyggðanefndar var vísað til þess að suðurmörk Hvamms samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 16. ágúst 1886 hafi verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875. Var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur því sem greindi í sóknarlýsingunni, en í milli þessara tveggja heimilda bar það landsvæði sem deilt var um í málinu. Um þá heimild segir meðal annars í dómi Hæstaréttar að gæta verði að því að sóknarlýsingin hafi ekki verið gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Að því virtu, sem og því sem rakið var í dómi Hæstaréttar um það sem fram kemur í sóknarlýsingunni um mörk landsvæðisins var ekki talið unnt, gegn andmælum D o.fl. að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún yrði látin standa því í vegi að viðurkenndur yrði eignarréttur þeirra að því landi sem um var deilt í málinu. Ekki lægju fyrir heimildir um annað en að jörðin Hvammur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Þá yrði ekki séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar væri rétt lýst í landamerkjabréfinu 16. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum færu heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands. Taldi Hæstiréttur af þessum sökum ekki efni til annars en að fallast á kröfu D o.fl. í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. desember 2009. Þau krefjast þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“ Þá krefjast áfrýjendur að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið allt háð beinum eignarrétti þeirra sem eigenda jarðarinnar Hvamms. Til vara krefjast þau að viðurkenndur verði einkaréttur þeirra til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þótt það verði talið þjóðlenda. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010. I Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðis, sem áfrýjendur sem eigendur jarðanna Hvamms I, Hvamms II, Hvamms III og Hvamms IV í Svalbarðshreppi töldu falla innan sameignarlands síns og kölluðu til eignarréttar yfir, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að þetta landsvæði væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að það væri afréttareign eigenda jarðarinnar Hvamms samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu áfrýjendur sömu kröfur og þau gera nú fyrir Hæstarétti, en með héraðsdómi var stefndi sýknaður af þeim. II Samkvæmt gögnum málsins var landamerkjabréf gert fyrir jörðina Hvamm 16. ágúst 1886, þar sem merkjum var lýst sem hér segir: „Að austan ræður Hafralónsá í Þistilfirði frá Merkidalskílsósi að Heljardalsárósi, þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum, sem eru innst í Heljardal, að sunnan ræður Heljardalsbotn og hæstu brúnir Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar, sem ræður landamerkjum að vestan. Frá Merkidalskílsósi, sem fyrr er nefndur, ræður að norðan Merkidalur til nyrðri botnsins, fyrir miðjum botninum er varða og úr henni ræður bein stefna yfir einstakt holt í mýrunum í vörðu á Nónás og þaðan sama stefna í Garðá, þá ræður Garðá að upptökum sínum og svo bein stefna í Skessuhamar. Í þessu landi liggur hjáleiga Gunnarsstaða Hávarðsstaðir. Landamerki hjáleigu þessarar eru: Að austan Hafralónsá, að norðan Grímólfsá frá ósi að kíl þeim, sem kemur sunnan með syðri Kálfafjöllum. Að vestan ræður kíllinn og bein stefna úr botni hans í Hvappslæk fast við fjöllin, að sunnan ræður Hvappslækur að efri krók sínum og úr króknum bein stefna í Stórugljúfur í Hafralónsá.“ Í málinu er óumdeilt að rétt sé greint frá merkjum þessa lands, sem samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda er í óskiptri sameign þeirra. Að austan ráðast merkin af Hafralónsá norðan frá Merkidalskílsósi suður að mótum hennar og Heljardalsár, en sú síðarnefnda þaðan að upptökum sínum innst í Heljardal. Nyrst liggja þessi merki að Hallgilsstöðum I og II, því næst að sameiginlegu landi Tungusels og Þorsteinsstaða, síðan að svokallaðri Grímólfsártungu, sem eigandi Syðra-Lóns í Langanesbyggð gerir tilkall til og fjallað er um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 517/2009, en syðst að afrétti Svalbarðshrepps. Frá þessum syðri enda merkjanna að austan fylgja þau Heljardalsbotni og hæstu brúnum Heljardalsfjalla til syðri enda vesturmerkjanna, en á því bili liggur landið einnig að afrétti Svalbarðshrepps. Bein lína, sem dregin er norðan frá Skessuhamri suður til Bræðravatna, er lengd áfram til suðurs þannig að hún skeri áðurgreind suðurmörk landsins á brúnum Heljardalsfjalla og ræður hún merkjum til vesturs á móti landi, sem eigendur jarðarinnar Laxárdals kalla til eignarréttar yfir og fjallað er að hluta um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 723/2009. Norðan við Skessuhamar fara vesturmerkin eftir beinni línu til upptaka Garðár og fylgja henni upp frá því að norðurmerkjum Hvamms, sem lýst er eins og áður greinir í landamerkjabréfi, en þau koma ekki frekar við sögu í máli þessu. Frá norðurmerkjunum eru um 3 km til Þistilfjarðar. Síðastgreindur hluti merkjanna til vesturs liggja ásamt norðurmerkjunum að landi Gunnarsstaða í Svalbarðshreppi. Landið innan þessara merkja liggur sem næst í beinni stefnu úr norðri tæplega 40 km til suðurs, en á milli merkja til vesturs og austurs eru á bilinu frá um 2 til 5 km. Fyrir óbyggðanefnd kröfðust áfrýjendur að allt land innan þessara merkja teldist utan þjóðlendna. Stefndi krafðist þess á hinn bóginn að mörk eignarlands og þjóðlendu yrðu dregin vestan frá þeim stað, þar sem Grasamannalækur rennur úr Bræðravötnum, í beinni línu austur í mót Hafralónsár og Hávarðsdalsár. Óbyggðanefnd varð ekki við þessari kröfu stefnda, en lét mörk eignarlands áfrýjenda við þjóðlendu fylgja úr austri Hávarðsdalsá frá mótum hennar og Hafralónsár suður til upptaka þeirrar fyrrnefndu og síðan beinni línu vestur að merkjum Hvamms og Laxárdals, eins og þeim var lýst í landamerkjabréfi. Óbyggðanefnd afmarkaði landið, sem hún felldi þannig undir þjóðlendur, á þann hátt, sem lýst er í fyrrgreindri dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti. Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á landsvæðinu, sem málið varðar, lýst þannig að það heyri til Hvammsheiði og sé syðst á því Heljardalur, sem sé gróinn og á milli Stakfells í 891 m hæð að austan og Heljardalsfjalla í 950 m hæð að vestan. Heljardalsá renni í norður eftir dalnum til Hafralónsár, en þar fyrir norðan sé meðal annars Krókavatnsflói og Krókavötn í 472 m hæð og síðan Krókavatnshæð, sem nái í 528 m. Til austurs sé brattur og grösugur Hávarðsdalur milli fjalls, sem kennt sé við hann og fari í 471 m hæð, og Fremrafjallshlíðar. Sé landsvæðið gróið og mikið um votlendi. Samkvæmt gögnum málsins munu elstu heimildir um jörðina Hvamm vera í skrá um eignir Hóladómkirkju og Hólastóls í föstu og lausu eptir Jón biskup Arason frá fallinn, sem gerð var af syni hans Sigurði og dagsett 25. desember 1550, en af reikningum Svalbarðskirkju frá árinu 1591 verður ráðið að jörðin hafi áður tilheyrt henni og komist í eigu Hólastóls fyrir atbeina Jóns biskups með makaskiptum á hálfri jörðinni Hermundarfelli. Ekkert liggur fyrir í málinu um hver átt hafi Hvamm eftir þetta fyrr en því var lýst í jarðamati frá 1804 að jörðin væri „Holums forrigeBispestoels Jord“, en samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda var þessi jörð eins og aðrar jarðir Hólastóls við Þistilfjörð seld á uppboði á fyrstu árum 19. aldar. Um áðurnefnda Gunnarsstaði, sem liggur að landi Hvamms að norðan og vestan, virðast elstu heimildir vera í kaupbréfi 22. ágúst 1378, en með því var fyrrnefnda jörðin seld Möðruvallaklaustri „med ollum gognum ok giædum til fiallz ok fioru“ og verður ráðið af jarðatali frá 1847 að hún hafi þá enn verið klausturjörð. Í jarðamati frá 1849 voru Gunnarsstaðir metnir til verðs í einu lagi með hjáleigunni Hávarðsstöðum, sem áður munu einnig hafa verið nefndir hjáleiga Gunnarsstaða í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns. Í landamerkjabréfi fyrir Hvamm frá 16. ágúst 1886, sem áritað var um samþykki af eiganda Laxárdals og umboðsmanni Munkaþverárklausturs vegna Gunnarsstaða og lesið á manntalsþingi 18. maí 1887, kom fram eins og áður greinir að í landi Hvamms væru með nánar tilteknum merkjum Hávarðsstaðir, sem væru hjáleiga Gunnarsstaða. Í málinu eru engar heimildir um ástæður þess að Hávarðsstaðir, sem lágu austast í landi Hvamms samkvæmt landamerkjabréfinu, hafi átt undir Gunnarsstaði, en samkvæmt málatilbúnaði áfrýjenda fóru Hávarðsstaðir í eyði 1913 og teljist landið, sem afmarkað var undir hjáleiguna í landamerkjabréfinu, nú til Hvamms. Í eldri heimildum en þessu landamerkjabréfi er einungis vikið að merkjum Hvamms í sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem Valdimar Ásmundarson er talinn hafa ritað um 1875, þar sem sagði að á Hvammi væri landrými mikið, allgott sauðland og engjar nokkrar, en afréttarlöndin í Dalsheiði og Hvammsheiði væru „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Í úrskurði óbyggðanefndar var tekið mið af þessari lýsingu á suðurmörkum Gunnarsstaða við ákvörðun á mörkum eignarlands Hvamms og þjóðlendna með þeirri athugasemd að fyrir gerð landamerkjabréfsins 16. ágúst 1886 hafi verið ágreiningur um merki þessara tveggja jarða og þau því ekki að öllu ljós. Þannig hafnaði nefndin að styðjast í þessum efnum við landamerkjabréfið, en í milli þessara tveggja heimilda ber landsvæðið, sem deilt er um í málinu. Í málinu liggur ekkert fyrir um að byggð hafi nokkru sinni verið á landsvæðinu, sem hér um ræðir. Í skýrslu fyrir óbyggðanefnd lýsti áfrýjandinn Sigurður Jens Sverrisson því að þetta land hafi aðallega verið notað til beitar fyrir sauðfé frá jörðunum Hvammi og Laxárdal, en þar hafi einnig verið rjúpnaveiðar. III Í Landnámabók segir að Ketill þistill hafi numið Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að Hundsnes hafi áður verið heiti á Rauðanesi, sem er syðst á austurströnd Melrakkasléttu við Þistilfjörð, en Sauðanes sé það sama og Grenjanes á vesturströnd Langaness. Þetta hefur ekki verið vefengt í málinu. Af lýsingu Landnámabókar, sem tekur þannig aðeins til kennileita við sjávarsíðu, verður ekkert ályktað um hversu langt land hafi í öndverðu verið numið til suðurs frá Þistilfirði, en þess er að gæta að landsvæðið, sem deilt er um í málinu, liggur næst í meira en 22 km fjarlægð frá sjó. Eins og áður greinir er Laxárdalur næsta jörð vestan við Hvamm. Samkvæmt landamerkjabréfi Laxárdals, sem var gert 15. ágúst 1886, ráðast vesturmörk jarðarinnar í meginatriðum af Hölkná allt norðan frá Þistilfirði. Austurmörk Hvamms fylgja sem áður segir Hafralónsá frá merkjum hans til norðurs við jörðina Gunnarsstaði í um 3 km fjarlægð frá sjó og til upptaka árinnar, en þar fyrir sunnan Heljardalsá. Tvö minni vatnsföll, Laxá og Garðá, ráða að mestu merkjum Gunnarsstaða, sem liggja milli Hvamms og Laxárdals að norðanverðu, en þegar landi Gunnarsstaða sleppir nálægt Skessuhamri í um 17 km fjarlægð frá sjó fara merki Hvamms og Laxárdals eftir beinum línum milli kennileita án þess að nokkuð verði séð í landslagi til að ráða skilum milli landa þessara tveggja jarða. Samræmi er í lýsingu merkja þeirra gagnvart öðrum jörðum að því leyti að þau eru sögð ná allt suður til hálendis í Heljardalsfjöllum. Fornar heimildir eru um þessar jarðir, sem virðast hafa verið byggðar óháð hvorri annarri svo lengi sem vitað er. Ætla verður að búskapur á þeim hafi löngum verið háður því að halda mætti búfénaði til beitar suður til heiða og nýta þar land til annarra þarfa eins og aðstæður leyfðu, enda er stutt á milli merkja hvorrar jarðar til vesturs og austurs og þannig takmarkað landrými nyrst, þar sem landið er lægst. Ljóst má vera að áðurnefndar ár, Hafralónsá og Hölkná, hafi sett því veruleg mörk að búfénaður gengi út af þessu landi eða kæmi inn á það frá öðrum jörðum og er því engin ástæða til að líta svo á að þetta land hafi staðið öðrum til afnota svo að máli skipti. Þótt land Hvamms og Laxárdals samkvæmt merkjabréfum þeirra nái 35 til 40 km til suðurs frá sjó verður að gæta að því að það er tiltölulega vel gróið og fremur aflíðandi inn til landsins. Hvorki verða fundin náttúruleg skil né farartálmar, sem máli skipta, eftir því sem haldið er suður eftir landinu allt þar til komið er að Heljardalsfjöllum. Að þessu athuguðu mæla hvorki staðhættir, gróðurfar né heimildir um nýtingu gegn því að þetta land geti hafa verið hluti af jörðunum allt frá öndverðu. Austan við Hvamm koma Hallgilsstaðir nyrst og síðan á kafla sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða handan sveitarfélagamarka um Hafralónsá. Vestan við Laxárdal eru jarðir á Álandstungu, en því næst er Svalbarð, sem liggur milli Sandár í austri og Svalbarðsár í vestri. Lega þessara jarða og staðhættir þar og gróðurfar er í meginatriðum sambærilegt við Hvamm. Að því er varðar jarðirnar vestan við Laxárdal verður að líta til þess að í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá því að Arngeir prestur Jónsson hafi 13. janúar 1379 selt Möðruvallarklaustri jörðina Áland og var þess getið í kaupbréfi að hún ætti „alla iardar eign millum haulknar ok sandar.” Í úrskurðinum var einnig greint frá því að í vísitasíu fyrir kirkjuna á Svalbarði frá 10. mars 1686 hafi henni verið eignað „Land Allt Austur J Sandá og Vestur J Ormarsá”, en þessi heimild ásamt öðrum yngri leiddi þar til þeirrar niðurstöðu að svokallað Svalbarðskirkjuland milli Svalbarðsár í vestri og Sandár í austri taldist til eignarlands innan merkja, sem lýst var í landamerkjabréfi frá árinu 1887. Um áðurnefndar jarðir austan við Hvamm komst óbyggðanefnd jafnframt að þeirri niðurstöðu að land allt suður til svokallaðs afréttar Þórshafnarhrepps teldist eignarland þeirra, þótt fyrir þeim merkjum hafi ekki verið eldri heimildir en frá síðari hluta 19. aldar, en þau liggja álíka sunnarlega og merkin, sem greinir í landamerkjabréfum Hvamms og Laxárdals. Leggja verður til grundvallar að til eignarréttar að landinu, sem óbyggðanefnd viðurkenndi að heyrði til Svalbarðskirkjulands, Hallgilsstaða, Tungusels og Þorsteinsstaða, hljóti að hafa stofnast með námi. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem að auki er hermt í sögulegum heimildum að hafi verið á einni hendi, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007, sem vörðuðu mörk eignarlanda og þjóðlendna sunnan við Mýrdalsjökul, og 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 um mörk jarðarinnar Hóla í Biskupstungum. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar Hvamm. Svo sem áður segir var í úrskurði óbyggðanefndar vísað til þess að suðurmörk Hvamms samkvæmt landamerkjabréfi jarðarinnar 16. ágúst 1886 hafí verið í ósamræmi við sóknarlýsingu fyrir Svalbarðssókn, sem talið er að rituð hafi verið um 1875, og var niðurstaða nefndarinnar um mörk eignarlands jarðarinnar við þjóðlendur því ekki reist á landamerkjabréfinu, heldur á því, sem greindi í sóknarlýsingunni. Á sama veg varð niðurstaða nefndarinnar að því er varðar jörðina Laxárdal, en landamerkjabréf hennar var gert 15. ágúst 1886. Eins og áður kom fram sagði í sóknarlýsingunni að það væru „almenningar framan við landamerki Dals (um Grasamannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá).“ Þessa lýsingu er að finna í riti, sem ber heitið Þingeyjarsýslur Sýslu- og sóknarlýsingar Hins íslenska bókmenntafélags og var gefið út árið 1994. Um áðurnefndan höfund kaflans um Svalbarðshrepp var þess getið í ritinu að hann hafi fæðst árið 1852 og notið „almennrar tilsagnar í æsku ... auk nokkurra vikna leiðsagnar hjá séra Gunnari Gunnarssyni presti á Svalbarði.” Í æviágripi höfundarins í ritinu var að öðru leyti ekki rætt um búsetu eða dvöl hans á þessu svæði eða tengsl hans við menn þar, en leitt var getum að því að sóknarlýsing hafi ekki verið gerð fyrir Svalbarðssókn á árunum kringum 1840, þegar slíkar lýsingar voru annars gerðar vegna þessa landshluta, og höfundurinn „því bætt úr en á Svalbarði dvaldi hann um tíma hjá séra Gunnari Gunnarssyni.” Að þessu virtu verður ekki annað ætlað en að höfundurinn, sem var ungur að árum, hljóti að hafa stuðst við frásögn annarra við gerð sóknarlýsingarinnar, en slíkra heimildarmanna er þar að engu getið. Í henni er eingöngu rætt um suðurmerki Hvamms og Laxárdals, en ekki annarra jarða í Svalbarðshreppi. Þar var hermt að merkin lægju að almenningum, en í ljósi þess, sem áður segir, er engin ástæða til að ætla að land á þessu svæði hafi staðið almenningi til afnota eða yfirleitt öðrum en þeim, sem bjuggu á jörðum milli Hafralónsár og Hölknár. Merkin, sem dregin voru í sóknarlýsingunni fyrir sunnanverðum Hvammi, fylgdu Hávarðsdalsá, sem ekki liggur fyrir að teljist farartálmi um landið, og var að auki ranglega hermt þar að þetta væru merki Gunnarsstaða. Eftir þessari lýsingu lágu suðurmörk Hvamms að vestanverðu um 9 km í beinni línu sunnar en merki Laxárdals að austanverðu án þess að sú lína fylgi neinum náttúrulegum skilum. Að því verður og að gæta að sóknarlýsing þessi var ekki gerð í þeim tilgangi að vera heimild um merki einstakra jarða. Þegar þetta allt er virt er ekki fært gegn andmælum áfrýjenda að gefa þessari lýsingu slíkt vægi að hún verði látin standa því í vegi að viðurkenndur verði eignarréttur þeirra að landinu, sem deilt er um í málinu. Ekki liggja fyrir heimildir um annað en að jörðin Hvammur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt frá því að til hennar var stofnað. Ekki verður séð að ágreiningur hafi staðið um að merkjum hennar sé rétt lýst í landamerkjabréfinu 16. ágúst 1886 eða athugasemdir verið gerðar um að land innan þeirra væri ekki háð beinum eignarrétti. Gegn þeim réttindum mæla heldur ekki staðhættir, gróðurfar eða nýting þessa lands, svo sem áður var rakið. Af þessum sökum eru ekki efni til annars en að verða við dómkröfum áfrýjenda á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns þeirra er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð. Dómsorð: Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“ Viðurkennt er að framangreint landsvæði sé háð beinum eignarrétti áfrýjenda, Dagbjartar Aradóttur, Drífu Aradóttur, Guðrúnar Ragnhildar Aradóttur, Vignis Arasonar, Maríu Jónu Jónsdóttur, Arngríms Jónssonar, Eyþórs Atla Jónssonar, Víkings Jónssonar, Úlfs Heiðars Marinóssonar, Rannveigar Ólafsdóttur, Sigurðar Jens Sverrissonar, Elfu Benediktsdóttur og Friðriks Péturs Guðmundssonar, sem eigenda jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. september 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. ágúst sl., eftir endurtekinn flutning, hafa eigendur jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi, Þistilfirði, þau Dagbjört Aradóttir, kt. 041159-2869, Hálsvegi 11, 680 Þórshöfn, Drífa Aradóttir, kt. 050563-3599, Hvammi 1, 681 Þórshöfn, Guðrún Ragnhildur Aradóttir, kt. 060958-6299, Hvammi 1, 681 Þórshöfn, María Jóna Jónsdóttir, kt. 210454-2259, Aðalstræti 17, 600 Akureyri, Arngrímur Jónsson, kt. 010157-4479, Lómasölum 31, 201 Kópavogi, Eyþór Atli Jónsson, kt. 240962-7219, Vesturvegi 9, 680 Þórshöfn, Víkingur Jónsson, kt. 030171-4899, Hálsvegi 10, 680 Þórshöfn, Úlfur H. Marinósson, kt. 231261-2069, Hvammi 1, 681 Þórshöfn, Vignir Arason, kt. 240165-2959, Pálmholti 6, 680 Þórshöfn, Sigurður Jens Sverrisson, kt. 280356-5819, Hvammi 2, 681 Þórshöfn, Rannveig Ólafsdóttir, kt. 090362-2759, Hvammi 2, 681 Þórshöfn, Friðrik Pétur Guðmundsson, kt. 221263-7669, Hvammi 4, 681 Þórshöfn, og Elfa Benediktsdóttir, kt. 170965-3619, Hvammi 4, 681 Þórshöfn, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnenda eru: Aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005, Svalbarðshreppur, Þórshafnarhreppur og Skeggjastaðahreppur, þess efnis að stór hluti jarðarinnar Hvamms sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998. Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl. Sama landsvæði er í afréttareign Hvamms, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Af hálfu stefnenda er gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að enga þjóðlendu sé að finna innan þinglýstra landamerkja Hvamms og þar með að allt land jarðarinnar sé í óskiptri sameign þeirra og að þeir njóti fullkomins og beins eignarréttar eins og jörðinni er lýst hér að neðan: „Að austan ræður Hafralónsá í Þistilfirði frá Merkidalskílsósi að Heljardalsárósi, þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum, sem eru innst í Heljardal, að sunnan ræður Heljardalsbotn og hæstu brúnir Heljardalsfjalla, að norðanþar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar, sem ræður landamerkjum að vestan. Frá Merkidalskílsósi, sem fyrr er nefndur, ræður að norðan Merkidalur til nyrðri botnsins, fyrir miðjum botninum er varða og úr henni ræður bein stefna yfir einstakt holt í mýrunum í vörðu á Nónás og þaðan sama stefna í Garðá, þá ræður Garðá að upptökum sínum og svo bein stefna í Skessuhamar. Í þessu landi liggur hjáleiga Gunnarsstaða Hávarðsstaðir. Landamerki hjáleigu þessarar eru: Að austan Hafralónsá, að norðan Grímólfsá frá ósi að kíl þeim, sem kemur sunnan með syðri Kálfafjöllum. Að vestan ræður kíllinn og bein stefna úr botni hans í Hvappslæk fast við fjöllin, að sunnan ræður Hvappslækur að efri krók sínum og úr króknum bein stefna í Stórugljúfur í Hafralónsá.“ Varakrafa stefnenda er að viðurkennt verði að þeir eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var afréttareign eigenda Hvamms, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, þótt landið teljist þjóðlenda. Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 13. ágúst 2008. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, en til vara að því er varðar málskostnað er þess krafist að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnendur eru eigendur Hvammsjarðarinnar í Svalbarðshreppi, eins og henni er lýst óskiptri í ofanröktu landamerkjabréfi frá 16. ágúst 1886. Í stefnu segir að jörðinni sé nú skipt í jarðeignirnar Hvammur I, II, III og IV, og er tekið fram að hið umdeilda landsvæði sé allt í óskiptri sameign. I. 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi, en eigi er í máli þessu þörf á að rekja afmörkun svæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var m.a. skorað á eigendur jarða í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, nú Langanesbyggð, þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lögðu stefnendur fram sameiginlega kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 4/2005, er varðaði fyrrnefnd sveitarfélög. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 7. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, þ.e. syðsti hluti jarðarinnar Hvamms, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að landsvæðið væri afréttareign lögbýlisins, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu hinn 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar úrskurðarins að því er hið umrædda landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. fyrrnefndra laga til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 24. september 2008. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar er eins og áður er lýst kveðið á um eignarréttarlega stöðu þess landsvæðis sem tilheyrir svonefndum Dals- og Hvammsheiðum í Þistilfirði, en til grundvallar voru mörk þjóðlendu í landi Hvamms, innan merkja landamerkjabréfs frá 16. ágúst 1886. Í málatilbúnaði sínum fyrir nefndinni höfðu stefnendur, líkt og í þessu máli, haft uppi þá kröfu að allt land innan marka landamerkjabréfsins væri eignarland þeirra, allt að syðstu mörkum í Heljardalsfjöllum og gegnt landi sem Svalbarðshreppur hafði gert kröfu til og ekki er ágreiningur um. Fyrir óbyggðanefnd hafði stefndi dregið kröfulínu sína mun norðar en kveðið var á um í úrskurði óbyggðanefndar. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðar óbyggðanefndar eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 204 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða, þ. á m. Hvamms, en auk þess er í sérstökum kafla, 6.1.1-2, fjallað um gildi landamerkjabréfa. Gerð er grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort með árituðum merkja- og kröfulínum. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar er frá því greint að elstu ritheimildir um landnám og landnámsmörk í Þistilfirði og á Langanesströnd sé að finna Landnámu, í Hauksbók, Þórðarbók og Sturlubók. Í þeirri síðastnefndu segir m.a.: „Ketill þistill nam Þistilfjörð milli Hundsness (Rakkaness) og Sauðaness. Hans son var Sigmundr, faðir Laugarbrekku-Einars.“ Um landnám á Langanesströnd eru landnámsgerðir samhljóða, en þar segir: „Finni hét maðr, er nam Finnafjörð ok Miðfjörð. Hans son var Þórarinn, faðir Sigurðar, föður Glýru-Halla.“ 4. Svalbarðshreppur er hreppur á austanverðri Melrakkasléttu og upp af Þistilfirði. Hreppurinn er nefndur eftir kirkjustaðnum Svalbarði. Í jarðamati frá 1889 segir um mörk Svalbarðshrepps: „Svalbarðshreppur byrjar að vestanverðu við svokallaða Ormars- eða Ormarslónsá og liggur fram með Þistilfjarðarflóa að vestan allt fram til heiða, en að austan aðskilur svonefnd Hafralónsá sveitina frá Sauðaneshreppi. Afréttarlands nýtur sveitin nægilegs fyrir sjálfa sig, en einskis skóglendis.“ Um nánari mörk hreppsins er í úrskurði óbyggðanefndar m.a. vísað til ritgerðar Eiríks Þormóðssonar, Þróun byggðar í Svalbarðshreppi í Þistilfirði, frá árinu 1970, en þar segir: „Að vestanverðu ræður Ormarsá merkjum frá sjó og þar til henni sleppir nokkru fyrir sunnan eyðibýlið Múla syðst á Seljaheiði, en merkin milli Presthóla og Axarfjarðarhrepps liggja að merkjum Svalbarðshrepps. Þá liggja mörkin um svonefnt Botnagil, Einbúa, sem er fremur lágt fjall nyrst á Laufskálafjallgarði, og síðan áfram suður eftir endilöngum Laufskálafjallgarði í gegnum Gagndagahnjúk, sem er allhár hnjúkur sunnarlega í fjallgarðinum og suður í Reiðgil, en þar liggja merki Axarfjarðar- og Fjallahrepps að merkjum Svalbarðshrepps. Síðan liggja merkin til norðausturs með Fossá, þar til hún rennur í Sandá, eina af stærri ám, sem falla gegnum Þistilfjörð. Þá ræður Sandá merkjum til suðurs að svokölluðu Þorsteinsnefi, sem er nokkurn veginn í austur frá Hvannstöðum, eyðibýli í Fjallahreppi. Síðan eru merkin í suðaustur gegnum Heljardalsfjöll, sem eru allhá og víðáttumikil fjallbunga, og áfram í Einbúa, en þangað nær land Þistilfirðinga lengst til suðurs, og þar liggja saman merki Fjallahrepps, Vopnfirðinga, Sauðaneshrepps og Svalbarðshrepps. Loks liggja merkin til norðurs gegnum Stakfell í Heljardalsá, sem ræður merkjum þar til hún fellur í Hafralónsá, en hún ræður merkjum Svalbarðshrepps að austan út í sjó.“ Í úrskurði óbyggðanefndar segir að að höfuðbýlinu Hvammi liggi til vesturs býlin Laxárdalur og Gunnarsstaðir og það síðarnefnda einnig til norðurs. Til austurs, og austan Hafralónsár, séu býlin Tungusel og Þorsteinsstaðir svo og heiðarland Syðra-Lóns í Sauðaneshreppi, nú Langanesbyggð, svonefnd Grímólfsártunga. Til suðurs sé landsvæði sem Svalbarðshreppur geri tilkall til. Hinu umþrætta landsvæði er nánar lýst þannig að það hafi leguna norður/suður og tilheyri svonefndri Hvammsheiði, en þar norðan og vestan við sé Dalsheiði, en heiðar þessar séu á milli Hafralónsár og Hólknár. Í úrskurðinum segir nánar um þetta landsvæði: „Syðst liggur gróinn Heljardalur á milli Stakfells (891 m) að austan og Heljardalsfjall (950 m) að vestan. Rennur Heljardalsá norður dalinn í Hafralónsá, við Heljardalseyrar en Hafralónsá afmarkar landsvæðið að austan. Norðaustan Heljardals er urðarsvæði er kallast Hvítahraun og Háahraun. Hvítahraunskvísl rennur úr Heljardalsfjöllum til norðausturs í Hafralónsá norðan Hvítahrauns. Norðan Heljardalsfjalla liggur Krókavatnaflói og í honum eru Krókavötn (472 m). Norðan þeirra liggur Krókavatnshæð (528 m). Norðaustan Krókavatnshæðar er brattur og grösugur dalur er kallast Hávarðsdalur og rennur Hávarðsdalsá um hann til norðausturs í Hafralónsá. Austan dalsins liggur Hávarðsdalsfjall (471 m) en vestan hans eru hlíðar syðri hluta Fremri-Fjallshlíðar er hallar til austurs. Landsvæðið er gróið og mikið er um votlendi.“ Nefndur Heljardalur er samkvæmt framlögðum gögnum millum samnefndra fjalla og Stóra-Stakfells, en við það síðarnefnda eru innstu og austustu afréttarlandadrög tilheyrandi Þistilfirði. Er þá enn eftir talsverður spölur í Einbúa, sem er syðst á sveitarmörkum. Norðan Heljardalsfjalla er áðurnefnd urð, Hvítahraun, en þar allnokkru norðar eru upptök Hávarðsdalsár, sem rennur um æðilangt dalverpi, samnefnt, og er það þrýtur rennur hún í Hafralónsá, utan við Hávarðsdalsfjall. Vesturmörkum Hvammsheiðar er áður lýst, en austurmörk hennar fylgja Hafralónsá inn að Heljardalsá, síðan Stakfellskvísl að upptökum og stefna allt að fyrrnefndum Einbúa, þar sem liggja saman heiðarlönd Þistilfirðinga, Fjöllunga og Vopnfirðinga. Er vegalengdin frá sjó að Einbúa um 50 km. Í sýslu- og sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar, síðar ritstjóra, um Svalbarðssókn, sem talin er rituð 1875, er takmörkum nefndra heiða lýst þannig: „Heljardalsfjöll liggja vestur frá landamærum sveitarinnar í suðaustri (Heljardalsá) að Hólknárbotnum; Heiðargeim þann mikla, sem liggur út frá Heljardalsfjöllum milli Hafralónsár og Hólknár til byggða nefna menn Hvammsheiði og Dalsheiði. Fremst í heiðargeimi þessum, næst Heljardalsfjöllum að norðan, er nefnt Hvítahraun; þar eru urðir með litlum grasteygjum. Þar fyrir utan er austurhluti heiðarinnar (Hvammsheiðin) enn með urðum og grýttum ásum...“. Í sömu heimild er afréttarlöndum í Svalbarðssókn lýst þannig: „Afréttarlöndin í Dals- og á Hvammsheiðum eru almenningar framan við landamerki Dals (um Grasmannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum, vestur í Hólkná) og Gunnarsstaða (um Hávarðsdalsá). Sama er að segja um afréttina fram af Álandstungu, en þó á Vatnsendi (eyðijörð) þar nokkurt land. Ytri hlutar Búrfellsheiðar eru kirkjuland og liggur undir Svalbarð...“ 5. Í stefnu, greinargerð og framlögðum gögnum er að nokkru rakin saga Hvamms. Segir frá því að jarðarinnar sé fyrst getið í Sigurðarregistri, skrá um eignir Hóladómkirkju eftir fráfall Jóns biskups Arasonar árið 1550, og er að því vikið að biskup hafi tekið jörðina af Svalbarðskirkju, en látið í staðinn jörðina Hermundarfell. Í Lýsingu Þingeyjarsýslu frá 1959 segir um Hvamm að „mikið land fylgi jörðinni, auk heimalandsins, öll Hvammsheiði. Engjar þóttu heldur rýrar í heimalandi, en víða góðir blettir í heimalandi.“ Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 segir um býlið, að grasa- og hvannatekjur séu þar litlar, „engjar heyi menn í úthögum með smáblettum, en ekkert mat sé á jörðinni“. Í Jarðabókinni er getið um Hvammssel, fornt eyðibýli í landinu fram með Hafralónsá. Í jarðamati frá 1804 er greint frá því að íbúum Svalbarðshrepps sé heimilt að tína fjallagrös í heiðum. Í jarðamati frá 1849 segir að landrými Hvamms sé nægjanlegt til heiða og að landkostir séu í betra lagi. Var jörðin talin tíunduð tólf hundruð að dýrleika. Í fyrrnefndri sýslu- og sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875 segir að býlið Hvammur standi við Hafralónsá, suðaustur frá Laxárdal og sé bóndaeign, 22,3 hundruð að dýrleika. Segir að landrými sé mikið, allgott sauðland og engjar nokkrar, en nokkurt vetrarríki. Í sömu heimild segir að heiðarbýlið Hávarðsstaðir hafi verið hjáleiga frá Gunnarsstöðum: „Bærinn stendur nokkuð utar en í miðri tungu þeirri, sem Hávarðsdalsá og Grímólfsá mynda sín í milli, geysilangt fyrir framan Hvamm. Þar er landrými allmikið og gott sauðland, engjar nokkrar, vetrarríki mjög mikið.“ Um nefnda hjáleigu segir í Byggðasögu Norður-Þingeyinga, Land og fólk, frá 1985: „Hávarðsstaðir áttu mikið og gott land í heiðinni frá Grímólfsá suður að Hvappslæk í Fremri Fjallshlíð. Bæjarstæðið er frekar skjóllegt suðaustan við lága hæð skammt frá Hafralónsá, ekki langt sunnan við Grímólfsá. Sumarið 1913 brann bærinn og ábúendur fluttu að Hvammi. Síðan hefur jörðin verið í eyði. Heimildir lýsa því að umrætt býli hafi fyrst verið byggt árið 1847.“ Hjáleigunnar er samkvæmt öðrum heimildum fyrst getið árið 1712, en hún mun síðar hafa verið í samfelldri byggð á árunum 1847 til 1913. Um miðja síðustu öld fór býlið í landaskiptum undir eitt Hvammsbýlið. Landamerkjabréf fyrir Hvamm var útbúið þann 16. ágúst 1886. Er merkjum jarðarinnar lýst í stefnu hér að framan, en einnig hjáleigunnar Hávarðsstaða. Undir landamerkjabréfið ritar þáverandi eigandi Hvamms, Sigfús Jónsson, en sem samþykkjendur rita séra Guttormur Vigfússon, sem var fulltrúi umboðsmanns Munkaþverárklausturs, vegna Gunnarsstaða, og eigandi Laxárdals, Jón Bjarnason. Heimildir eru um að þáverandi ábúandi á Gunnarsstöðum, Árni Árnason, hafi verið ósáttur og af þeim sökum borið fram kvörtun við amtmann í október 1886 um að ekki hefði verið farið eftir tillögum hans varðandi landamerki jarðanna Gunnarsstaða, Laxárdals og Hvamms. Fyrir liggur að landamerkjabréfi Hvamms var þinglýst á manntalsþingi þann 18. maí 1887. Í úrskurði óbyggðanefndar er sögu afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar Hvammsbýlisins lýst með líkum hætti og hér að framan hefur verið rakið. Segir þar að Hvammur hafi verið sjálfstæð jörð og að heimildir bendi ekki til annars en að þar hafi verið samfelld búseta frá því jarðarinnar var fyrst getið árið 1550. Er um þetta m.a. vísað til afsals- og veðmálabóka eftir gerð nefnds landamerkjabréfs, en þar megi sjá að jörðin hafi verið framseld og veðsett með hefðbundnum hætti. Í úrskurðinum segir að því sé ekki lýst í Landnámabók hversu langt inn til fjalla landnám á Þistilfjarðarsvæðinu hafi náð, og verði því engar afdráttarlausar ályktanir dregnar um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til beins eignarréttar á þessu landsvæði með námi. Í úrskurðinum er ítarlega fjallað um landamerki Hvamms og þau m.a. borin saman við merkjalýsingar nágrannajarða. Áréttað er að merkjum Hvamms hafi fyrst verið lýst heildstætt í landamerkjabréfinu frá 1886, en á það bent að áður hafi legið fyrir lýsing á merkjum jarðarinnar til suðurs í fyrrnefndri sýslu- og sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar fyrir Svalbarðssókn frá árinu 1875. Vakin er athygli á því að það sé Hávarðsdalsá sem marki land Hvamms en ekki land Gunnarsstaða. Er það álit látið í ljós að skýring á greindu misræmi í nefndum heimildum geti verið að fyrir gerð landamerkjabréfa jarðanna hafi verið uppi fyrrnefndur ágreiningur um merkin og að þau hafi því ekki öllum verið ljós. Kunni þetta að skýra tilvísun til Gunnarsstaða en ekki Hvamms á umræddum stað, en Hávarðsdalsáin sé þekkt og glöggt kennileiti. Um önnur landamerki Hvamms segir í úrskurðinum: „Samkvæmt landamerkjabréfi Hvamms eru merki jarðarinnar til austurs, gagnvart Grímólfsártungu (heiðarlandi Syðralóns), Tunguseli og Þorsteinsstöðum, miðuð við Hafralónsá frá Merkidalskílsósi að Heljardalsárósi en þá ráði Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Bréfið er ekki áritað vegna Syðralóns, Tungusels eða Þorsteinsstaða. Sunnanverðum vesturmerkjum Grímólfsártungu er eins lýst í landamerkjabréfi fyrir Syðralón frá 4. nóvember 1916 og þinglýst 3. júlí 1917. Bréfið er ekki áritað vegna Hvamms. Engar eldri heimildir finnast um merki Grímólfsártungu, Merki gagnvart Tunguseli og Þorsteinsstöðum liggja utan kröfusvæðisins og þarfnast því ekki nánari athugunar. Samkvæmt landamerkjabréfi Hvamms eru merki til vesturs og suðurs gagnvart Laxárdal miðuð við: „ Heljardalsbotn og hæðstu brúnir Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið, eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar sem ræður landamerkjum að vestan.“ Bréfið er áritað vegna Laxárdals. Syðstu merki Hvamms eru gagnvart afrétt sem Svalbarðshreppur hefur gert tilkall til, Engar heimildir finnast um afmörkun þess en kröfur Svalbarðshrepps eru í samræmi við suðurmerki Hvamms eins og þeim er lýst hér að framan.“ Nánar um merkin millum Hvamms og Laxárdals segir í úrskurðinum: „Í landamerkjabréfi fyrir Laxárdal frá 15. ágúst 1886 og þingl. 18. maí 1887, er sunnanverðum austurmerkjum landsvæðisins þannig lýst: „... þá ráða Heljardalsfjöll, þar til tekin verður úr þeim bein stefna milli Bræðravatna í Skessuhamar. Að austan ræður nefnd stefna úr Heljardalsfjöllum í Skessuhamar ...“ Bréfið er áritað vegna Hvamms. Þessi lýsing í landamerkjabréfi Laxárdals virðist þó í samræmi við lýsingu á sömu mörkum í landamerkjabréfi Hvamms. Suðurmörkum Laxárdals er einnig lýst í sóknarlýsingu Svalbarðssóknar sem rakin er hér að framan. Þar er merkjum til suðurs lýst mun skemur inn til landsins en í landamerkjabréfi jarðarinnar “ Í úrskurði óbyggðanefndar er bent á að landamerkjabréfið fyrir Hvamm hafi verið gert í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5, 1882. Segir að merkjum í bréfinu sé lýst mun lengra til suðurs en í áðurrakinni merkjalýsingu frá árinu 1875, en hún sé hluti af sýslu- og sóknarlýsingu Þingeyjarsýslu. Á það er bent að landamerkjabréfið hafi ekki verið áritað vegna aðliggjandi landsvæðis til suðurs og suðausturs gagnvart Grímólfsártungu, Heljardalsfjöllum og Stakfelli. Þá segir í úrskurðinum: „Lýsing hinnar eldri heimildar er mjög skýr og svo mikið ber á milli að telja verður að hún mæli í mót landamerkjabréfinu að þessu leyti. Óbyggðanefnd telur því að ekki sé í ljós leitt að land sunnan Hávarðsdalsár hafi verið innan landamerkja Hvamms fyrir gerð landamerkjabréfsins árið 1886. Fyrirliggjandi gögn benda hins vegar ekki til annars en að landamerkjum Hvamms til annarra átta sé þar rétt lýst. Bréfið var þinglesið, fært í landamerkjabók og er ekki að sjá að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Þá eru landamerkjabréf aðliggjandi jarða þinglesin og að hluta til árituð vegna Hvamms.“ Að ofangreindu sögðu er í úrskurði óbyggðanefndar tekið til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan lýstra merkja býlisins Hvamms, með hliðsjón af heimildum, þar á meðal landamerkjabréfinu frá 1886 og sóknarlýsingunni frá 1875. Segir um það eftirfarandi: „Að því er tekur til þess landsvæðis sem afmarkað er í framangreindu landamerkjabréfi er til þess að líta að eldri heimild mælir gegn því að merki jarðarinnar nái svo langt suður sem þeim er lýst í bréfinu. Önnur gögn um merki Hvamms liggja ekki fyrir. Þá er ljóst að með því að gera landamerkjabréf hafa menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, Umrædd sóknarlýsing, sem rituð er árið 1875, eða um áratug áður en landamerkjabréfið er gert er venju fremur glögg og afdráttarlaus um mörk jarðar gagnvart afrétti/almenningi. Ekkert annað hefur komið fram en að hér sé um að ræða hlutlausa samtímalýsingu sem ætla verður að hafi byggst á fullnægjandi heimildum. Er jafnframt til þess að líta að sóknarlýsingin í heild sinni ber þess öll merki að vandað hafi verið til verksins eftir því sem frekast var kostur. Að þessu virtu, með hliðsjón af staðháttum á heiðarlandi þessu, og að gættum þeim sönnunarkröfum sem gera verður í ljósi dóma Hæstaréttar í þjóðlendumálum, verður að telja svo verulegan vafa leika á því að innan Hávarðsdalsár, þar sem hún rennur syðst, hafi við gerð landamerkjabréfsins verið eignarland að á slíku verði ekki byggt. Ekki hefur verið sýnt fram á að not á landi þessu síðar, sem fyrst og fremst hafi verið beitarafnot, hafi verið með þeim hætti að stofnast hafi getað til beins eignarréttar á grundvelli hefðar, sbr. hefðarlög nr. 46/1905.“ Enn fremur segir í úrskurðinum: „Í málinu verður hins vegar ekki byggt á kröfulínu íslenska ríkisins, sem dregin er nokkuð norðar Hávarðsdalsár. Til þess er þá að líta að þetta ósamræmi virðist skýrast af ágreiningi eða óvissu um staðhætti eða kennileiti, enda sýnist ríkið í raun miða við nefnda Hávarðsdalsá um mörk þjóðlendu gagnvart eignarlandi. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að umrætt landsvæði sunnan Hávarðsdalsár sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá leiðir rannsókn óbyggðanefndar einnig til þeirrar niðurstöðu að landsvæði sunnan kröfulínu íslenska ríkisins, en norðan Hávarðsdalsár, sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að umrætt land, sem nýtt hefur verið til beitar, sé í afréttareign Hvamms, en aðrir hafi ekki haft uppi slíkt tilkall til svæðisins.“ Samkvæmt framansögðu var það niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, eins og það er afmarkað hér að neðan, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að sama landsvæði sé afréttareign lögbýlisins Hvamms, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, þ.e: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“ II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að það landsvæði jarðarinnar Hvamms, svo sem það er afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Aðalkröfu sína styðja stefnendur neðangreindum rökum: Í fyrsta lagi byggja stefnendur á því að það landsvæði sem afmarkað er í aðalkröfu þeirra hafi frá öndverðu verið numið og hafi sá eignarréttur ekki fallið niður síðan og því sé hið umdeilda land háð eignarrétti þeirra. Þessu til stuðnings vísa stefnendur til Landnámu, áðurnefndra Sturlubókar, Hauksbókar og Þórðarbókar, er lýsi m.a. landnámi Ketils þistils í Þistilfirði. Benda stefnendur á að oft hafi Landnáma verið túlkuð þannig að hún styðji við beinan eignarrétt, t.d. í dómum Hæstaréttar Íslands. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og sá er haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því. Benda stefnendur á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræða og árétta að umrætt landsvæði hafi allt frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti, enda fari landnámsheimildir í Þistilfirði ekki í bága við landamerkjabréf jarðarinnar. Þá sé til þess að líta að við landnám hafi landið verið betur gróið og náð lengra inn á heiðar en nú sé. Stefnendur vísar til þess að landamerkjabréfi fyrir jörðina Hvamm, frá 16. ágúst 1886, hafi verið þinglýst 18. maí 1887 og fært í landamerkjabók án athugasemda og hafi það ráðið merkjum síðan. Benda stefnendur á að við setningu landamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laga nr. 41, 1919 hafi verið ætlan löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna, þau skráð og að leyst yrði úr ágreiningi um merki ef um slíkt væri að ræða. Stefnendur benda og á að landamerkjabréfið fyrir Hvamm byggi á eldri heimildum, en þar um vísa þeir til þess sem rakið var úr úrskurði óbyggðanefndar hér að framan og staðhæfa þeir að þær heimildir fari eigi gegn landamerkjum jarðarinnar. Í því viðfangi bendi þeir ennfremur á þau sjónarmið er fram komi í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004, en þar hafi verið talið skipta máli hvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort að með landið hefði verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Í þriðja lagi byggja stefnendur á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum þeim heimildum/réttindum sem fylgja þeirri eign sem varðar umrætt landsvæði, en þar á meðal sé beitarréttur og önnur þau afréttarnot sem getið er um í úrskurði óbyggðanefndar. Þá hafi skattar og önnur lögboðin gjöld verið greidd af öllu landinu. Stefnendur segja að eignarréttur þeirra hafi verið virtur af öllum frá ómunatíð, þar á meðal af stefnda, sem m.a. hafi lýst sér í því að stefnendur hafi getað bannað öðrum not eignarinnar. Eignarréttur stefnenda hafi og verið virtur í viðskiptum, en af þeim sökum sé eignarhald þeirra einnig byggt á viðskiptavenju. Í fjórða lagi byggja stefnendur á því að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu að umrætt landsvæði sé undirorpið eignarrétti í skilningi fyrrnefndrar 72. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, en fullur hefðartími sé liðinn frá því þeir tóku að nytja landið. Árétta stefnendur að öll afnot og nytjar landsins séu háðar leyfi þeirra sem landeigenda, enda hafi enginn notað það með nokkrum hætti nema þeir. Sjónarmiði óbyggðanefndar þess efnis að flokka hefð með lögum sem frumstofn eignarréttar hafi ekki verið breytt af Hæstarétti. Um þetta vísa stefnendur nánar til dóma Hæstaréttar, m.a. frá árinu 1997, bls. 2792, og frá árinu 1999, bls. 28, þar sem eignarhefð hafi verið viðurkennd. Ennfremur vísa stefnendur til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) frá 9. desember 1994, series A 301 A, og skrifa fræðimanna um venjurétt. Í fimmta lagi vísa stefnendur til þess að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign/eignarréttur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstól Evrópu. Benda þeir á að hugtakið eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmálann hafi verið túlkað af dómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við að til komi mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndar nefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkri vernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um hvort um eign sé að ræða í skilningi nefndrar 1. gr. Benda stefnendur á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þótt dómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi þannig lagt mat á atvik máls í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekið heildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikum einnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum, og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins í garð eigenda einnig skipt máli. Og í þeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Segja stefnendur að af þessu megi ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við sönnunarmatið. Benda stefnendur einnig á, að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklega Mannréttindadómstóls Evrópu, hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsa eignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigenda verndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær eru byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur er við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Máli sínu til stuðnings vísa stefnendur m.a. til dóma Mannréttindadómstólsins (MDE) í máli Papamichaloppulos gegn Grikklandi frá árinu 1993, dóms yfirdeildar MDE í máli fyrrum Grikklandskonungs og fleiri gegn Grikklandi frá árinu 2000, dóms yfirdeildar MDE í máli Beyeler gegn Ítalíu frá árinu 2000, dóms MDE í máli Stretch gegn Bretlandi frá árinu 2003 og dóms yfirdeildar MDE í máli Kopecký gegn Slóvakíu frá árinu 2004. Stefnendur byggja á því, verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem þeir hafi teflt fram í málinu séu fullnægjandi, að verið að mismuna eigendum jarða með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér á landi. Nægi ekki að áliti stefnenda að vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í fyrstu málum um þjóðlendukröfur, og þar á meðal þess, að þinglýstir eigendur jarða þurfi að styðja eignarheimildir sínar við enn eldri heimildir. Slík íþyngjandi sönnunarbyrði jafngildi bótalausri sviptingu eignarréttar að áliti stefnenda. Þá segja þeir að sönnunarkröfur óbyggðanefndar og þar með stefnda séu óljósar, ógagnsæjar, ófyrirsjáanlegar og tilviljunarkenndar. Benda þeir á að við slíkri mismunun sé lagt bann í 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og halda þeir því fram að með því sé einnig brotið gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við sáttmálann, en að auki sé um brot að ræða gegn 6. gr. vegna ófullnægjandi rökstuðnings. Með vísan til alls þessa telja stefnendur að óbyggðanefnd hafi ranglega metið sönnunargögn málsins og ekki beitt lögum um réttarágreining með réttum hætti. Beri því að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur byggja á því að þeir hafi sannað með málatilbúnaði sínum beinan eignarrétt sinn að umræddu landi, en íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að það hafi með réttum lögum í samræmi við stjórnarskrána eignast landið. Þvert á móti styðji öll gögn málsins eignartilkall þeirra. Úrskurður óbyggðanefndar sé því rangur og brjóti hann í bága við fyrrgreint eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnendur gera í málarekstri sínum og málflutningi ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Falla þær í meginatriðum saman við áðurraktar málsástæður og lagarök þeirra. Þeir segja m.a. og árétta að það sé almenn lagaregla á Íslandi, að eignarréttur að fasteign teljist sannaður með framvísun þinglesinnar eignarheimildar og að frá þeirri reglu verði ekki vikið nema að sá sem véfengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri rétt sinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Telja stefnendur að sú ríka sönnunarbyrði sem óbyggðanefnd leggi á þá með því að krefjast sannana um framsal eignarréttar á landinu allt frá landnámi standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar né heldur Mannréttindasáttmála Evrópu, en að auki sé málatilbúnaður stefnda í andstöðu við tilgang löggjafans, sbr. að því leyti 1. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Stefnendur segja að framlögð heimildargögn í málinu styðji málatilbúnað þeirra, enda sé umrætt landsvæði innan þinglýstra landamerkja og það því háð einkanýtingarrétti þeirra. Beri af þeim sökum að leggja sönnunarbyrðina á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja landsvæðisins. Af hálfu stefnenda er áðurrakinni sýslu- og sóknarlýsingu frá 1875 andmælt og þar með þeim forsendum sem óbyggðanefnd og stefndi reisi mál sitt á. Andmæla stefnendur þeirri staðhæfingu að lýsingin sé „venju fremur glögg og afdráttarlaus“. Segja þeir að landamerkjabréf Hvamms sé gert í fullu samræmi við þágildandi landamerkjalög og hafi handhafi opinbers valds komið þar að málum. Ávallt hafi verið byggt á bréfinu og hafi það ekki verið véfengt og því hafi þeir haft lögmætar væntingar til þess að það væri rétt. Benda stefnendur í því sambandi á það sem áður var rakið varðandi dóma Mannréttindadómstóls Evrópu um túlkun eignarhugtaksins í 1. gr. samningsviðauka nr. 1 MSE um lögmætar væntingar. Að því er varðar eignarréttarlegt inntak hugtaksins almenningar benda stefnendur m.a. á að það hugtak hafi ekki mikið sjálfstætt gildi við mat á grunneignarrétti á landi og geti hugtakið haft margræða merkinu í löggjöf, þar á meðal vísað til ítaksréttar. Halda stefnendur því fram að ekki verði byggt á tilvísun sóknarlýsingarinnar frá 1875 til almenninga, en að auki eru að þeirra áliti engin gögn færð fram í málinu um hvernig sóknarlýsingin gangi framar hinu þinglýsta landamerkjabréfi. Stefnendur reisa kröfur sínar að lokum á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning og fari hann því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur byggja varakröfu í stefnu á sömu sjónarmiðum og aðalkröfuna. Um lagarök vísar stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr., til réttarreglna um stofnun eignarréttar, hefð, réttarvenju og tómlæti. Að auki vísa þeir til þjóðlendulaga, landamerkjalaga, stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar og jafnræðis borgaranna. Þá vísa þeir til Mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, m.a. að því er varðar varnarþing og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að landsvæði það sem mál þetta varðar sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Úrskurðurinn sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hefði landsvæði það sem um sé deilt í málinu talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Kveðst stefndi gera niðurstöður nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni. Af hálfu stefnda er áréttað að umþrætt landsvæði hafi leguna norður/suður og tilheyri Hvammsheiði. Bendir stefndi á staðhætti, þ. á m. að syðst liggi gróinn Heljardalur milli Stakfells (891 m) að austan og Heljardalsfjalla (950 m) að vestan, að norðan þeirra sé urðarsvæði er kallist Hvítahraun, Háahraun og Krókavatnshæð (528 m), en þar norðaustan við sé Hávarðsdalur, millum samnefnds fjalls (471 m) og Fremrifjallshlíðar. Það landsvæði sé gróið og mikið um votlendi. Stefndi byggir á því að með landamerkjabréfi Hvamms frá 16. ágúst 1886 hafi merkjum jarðarinnar fyrst verið lýst með heildstæðum hætti. Áður hafi á hinn bóginn verið búið að lýsa suðurmörkum jarðarinnar í sýslu- og sóknarlýsingum Þingeyjarsýslu. Ekki sé fullt samræmi milli þessara heimilda, líkt og rakið hafi verið í úrskurði óbyggðanefndar, en mörkum jarðarinnar sé lýst mun skemur til suðurs í merkjalýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875 heldur en í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1886. Stefndi byggir á því að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir umrætt landsvæði beri við mat slíkra bréfa að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Vísar stefndi til þess að með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 (Úthlíð). Þá verði til þess að líta að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja sé óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að slíkum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Þá sé til þess að líta að sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar. Bendir stefndi og á að við mat á gildi landamerkjabréfsins fyrir Hvamm beri m.a. að líta til þess að það hafi ekki verið áritað vegna aðliggjandi landsvæðis til suðausturs og suðurs, þ.e. gagnvart Grímólfsártungu, Heljardalsfjöllum og Stakfelli. Að ofangreindu virtu telur stefndi að hafna beri kröfugerð stefnenda byggðri á lýsingu landamerkjabréfs jarðarinnar Hvamms. Segir stefndi að fyrirliggjandi heimildir bendi heldur ekki til annars en að landamerkjum sé rétt lýst í merkjalýsingunni frá 1875. Lýsing þessarar eldri heimildar sé mjög skýr og afdráttarlaus um mörk jarðar gagnvart almenningi/afrétti og telur stefndi að svo mikið beri á milli, að telja verði að hún mæli mót lýsingu landamerkjabréfsins að þessu leyti. Þá hafi ekki annað komið fram en að um sé að ræða hlutlausa samtímalýsingu sem ætla verði að hafi byggst á fullnægjandi heimildum, en í því efni sé til þess að líta, að sóknarlýsingin í heild sinni beri þess öll merki að vandað hafi verið til verksins eftir því sem frekast var kostur. Telur stefndi og að engar heimildir renni stoðum undir lýsingu landamerkjabréfsins að því marki að hún gangi lengra til suðurs en umrædd lýsing merkjalýsingarinnar frá 1875. Á hinn bóginn hafi ekkert komið fram sem mæli gegn lýsingu á öðrum merkjum jarðarinnar í hinni eldri heimild, nefndri sóknarlýsingu. Stefndi byggir á að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði náði. Verði að teljast ólíklegt að land á umþrættu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægð frá byggð eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að samkvæmt dómafordæmum teljist heimildarskortur hvað þetta varðar leiða til þess að álitið sé ósannað að heiðarlönd og öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé það í samræmi við þá reglu sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið sé ósannað að heiðarlönd hafi verið numin, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndan dóm nr. 48/2004 (Úthlíð). Stefndi segir að ekki verði annað séð, en að réttur stefnenda til hins umþrætta landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að landsvæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði á hinn bóginn talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um þetta atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Stefndi bendir á að það styðji ofannefnd sjónarmið, að til beins eignarréttar hafi ekki stofnast á svæðinu, að fjallskil hafi verið á hendi viðkomandi sveitarfélags, að landsvæðið sé ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Stefndi byggir á því að þegar öll framangreind atriði eru vegin og metin verði að fallast á með óbyggðanefnd, að rök standi til þess að á svæðinu, þ.e. sunnan Hávarðsdalsár í Hvammsheiði, sé afréttur, en það landsvæði kunni þó að vera í afréttareign Hvamms. Er um þetta nánar vísað til niðurstöðukafla úrskurðar nefndarinnar. Stefndi byggir á því til vara, að verði talið að greint landsvæði kunni að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti að hluta eða öllu leyti séu allar líkur á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið var tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hefði stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um vísar hann m.a. til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefnds dóms nr. 48/2004. Stefndi andmælir einnig þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Segir hann að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Stefndi andmælir varakröfu stefnenda með sömu rökum og að framan greinir og krefst sýknu. Hann mótmælir því sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignarréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvort heldur að hluta til eða að öllu leyti. Vísar hann í því sambandi m.a. til gildandi laga nr. 57, 1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu, og segir að ákvæði 3. gr. laganna gildi um nefnt landsvæði, enda um þjóðlendu að ræða, en ekki eignarland, samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Segir stefndi að ákvæðið feli í sér að í þjóðlendum séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Að áliti stefnda hafi stefnendum ekki tekist að sanna eignarrétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Stefndi bendir sérstaklega á það, sem rakið hefur verið hér að framan, að nýting svæðisins hafi verið takmörkuð, enda bendi heimildir til þess að svæðið hafi eingöngu verið nýtt sem afréttarsvæði. Slík takmörkuð not geti hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Með vísan til ofangreindra atriða, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, sé röng. Stefndi bendir á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: ,,... landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Stefndi segir að engin gögn liggi fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að umrætt landsvæði svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og krefst þess að hann verði staðfestur. Verði því miðað við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum sé lýst. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944 og byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Hann byggir á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905 og vísar einnig til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar hann til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. III. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga, sem kölluð hafa verið þjóðlendulög, segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Eigi er áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 1. mars 2004 þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, í Svalbarðshreppi í Þistilfirði. Að lokinni málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 4/2005. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafli I, liður 1-5 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli nefndra laga og verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófs- og jafnræðisreglur stjórnsýslulaga, að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 2994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóm Hæstaréttar í máli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum. Ágreiningsatriði máls þessa varðar samkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu landsvæðis innan þinglýstra landamerkja jarðarinnar Hvamms í Svalbarðshreppi samkvæmt lýstu landamerkjabréfi frá 16. ágúst 1886 og um þjóðlendulínu sunnan ármarka Hávarðsdalsár frá upptökum að ósi í Hafralónsá í Hvammsheiði, líkt og kveðið er nánar á um í úrskurði óbyggðanefndar. Krefjast stefnendur eins og áður er lýst viðurkenningar á beinum eignarrétti alls lands innan hinna þinglýstu landamerkja, en verði ekki á það fallist krefjast þeir viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti til hvers kyns gagna og gæða líkt og lýst er í aðal- og varakröfu í stefnu. Stefndi miðar aftur á móti í málatilbúnaði sínum við greinda þjóðlendulínu og rökstyður sýknukröfu m.a. með vísan til niðurstöðu í úrskurði óbyggðanefndar, en á stjórnsýslustigi hafði hann miðað við kröfulínu sem var nokkru norðar í landinu. Um nánari mörk hins umdeilda landsvæðis er ekki ágreiningur með aðilum. Í úrskurði óbyggðanefndar og í þeim gögnum sem aðilar hafa lagt fram og vísað hefur verið til hér að framan er staðháttum og gróðurfari í Hvammsheiði að nokkru lýst. Segir m.a. að heiðin sé lík öðrum afréttarlöndum Langnesinga og Þistilfirðinga, en yfirleitt sé um að ræða langar og um 4-6 km mjóar ræmur inn af heimalöndum sem markist af helstu ám og/eða fjöllum og ásum sem fylgja landmótunarstefnu svæðisins norður/suður. Þá er heiðinni skilmerkilega lýst í ritsmíð Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006, en þar segir m.a. um takmörk heiðarlandsins: „Hvammsheiði er austasta afréttarsvæði Þistilfirðinga um 40 km langt frá sjó inn í Heljardalsfjöll. Ræður Hafralónsá að austan að Heljardalsá, en síðan Stakfellskíll að upptökum og stefna þaðan í Einbúa. Að vestan eru mörkin við Dalsheiði um Laxá að upptökum, þá Skessuhamar og Bræðravatnshryggur og frá honum stefna milli Bræðravatna í norðausturhorn Heljardalsfjalla. Margar ár renna um heiðina, svo sem Garðsá, Grímólfsá og Hávarðsdalsá. Norðaustur af Hávarðsdalsfjalli fellur Hafralónsá í Dimmugljúfur og er efst í þeim Stórifoss. Heiðin er láglend með ásum inn undir eyðibýlið Hávarðsstaði um 10 kílómetra inn frá Hvammi, en úr því hækkar landið og gróður strjálast. Gangnakofi, kallaður Innri-kofi, endurbyggður 1986, er sunnan við Hávarðsdalsfjall þvert austur af Króksvötnum ekki langt frá Hafralónsá. Dalsheiði. Mörk hennar að austan liggja að Hvammsheiði en að vestan ræður Hölkná inn á móts við Þvergil norðvestan í Heljardalsfjöllum. Heiðin er gróin að mestu neðan við 200 m hæð og var þar oft heyjað fyrrum. Um og innan við Skessuhamar hækkar land verulega og eru úr því gróðurlitlir melar og urðir nema í árdögum. Girt var um 1970 þvert yfir heiðarnar 7-8 km frá Hölkná... og hefur það auðveldað göngur og fjárgæslu.“ Samkvæmt gögnum liggur afréttargirðingin frá Hölkná um Skarðhæðir og suðaustur um Dráttarhrygg, Laxárkrók og Kollhól, norðan Ytri Kálfafjalla, og í Hafralónsá við Hvammsgljúfur Í ritsmíð náttúrufræðingsins segir, að útnesjasvipur einkenni gróðurinn, sem komi m.a. fram í því að tegundir sem nær einvörðungu vaxi til fjalla sunnar á landinu, m.a. í snjódældum, sé þarna að finna niðri á láglendi (rjúpnastör, fjallasmári). Fléttugróður sé og víða mikill í mólendi, m.a. fjallagrös, sem sunnar vaxi aðallega til heiða. Þá segir að athygli veki hversu lágt yfir sjó mörkin liggi fyrir samfelldan gróður, þ.e. ekki minna en 200-250 m neðar en miðsvæðis á Austurlandi, en þegar náð sé um 400 m hæð yfir sjó sé land víða orðið melar og berar urðir. Þessu valdi vafalaust lágur meðalhiti. Undantekning frá þessu sé Heljardalur og grennd (við Hafralón og sunnan Eyjavatns) þar sem séu falleg gróðurlendi í um og yfir 500 m hæð. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til nefndra sérfræðigagna um gróðurfar, en staðhæft að við landnám hafi landið verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er. Jarðarinnar Hvamms er eins og áður er lýst fyrst getið í heimildum árið 1550 og var hún þá skráð eign Hóladómstóls. Þá er jarðarinnar getið í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns árið 1712, í jarðamötum 1804 og 1849, í fasteignamati 1916, en einnig í öðrum ritum, t.d. Lýsingu Þingeyjarsýslu frá 1959. Segir í því síðastnefnda að Heljardalur og Hávarðsdalur séu orðlögð sauðfjárlönd. Í heimildum er þess jafnan getið að jörðinni fylgi mikið landrými í Hvammsheiði, en eins er þess getið að Hvammi hafi fylgt fornt sel fram með Hafralónsá. Um heiðarlönd jarðarinnar segir að um sé að ræða afréttarland/almenninga upp frá heimalandi, en mörkum þess lands er áður lýst í sóknarlýsingunni frá 1875 Er í því viðfangi til þess að líta að í bréfi umboðsmanns Munkaþverárjarða, Stefáns Stefánssonar, vegna Gunnarsstaða, sem ritað var síðla árs 1886 vegna fyrrnefndra deilna sem upp höfðu risið vegna ritunar landamerkjabréfa jarðanna Gunnarsstaða, Hvamms og Laxárdals, segir að vert sé að setja niður deilurnar; „... þar sem dýrt sé að fara í mál út af landskika í afréttarlandi þar sem enginn skortur væri á landrými.“ Í nefndum heimildum er þess ítrekað getið að ábúendur í Hvammi og á Gunnarsstöðum hafi nytjað engjar í Hvammsheiði fram á miðja síðustu öld, þar á meðal við Fremrifjallshlíð, í Garðsárbrekkum, í Kollhólsflóa og víðar. Getið er um nokkur hlunnindi önnur, þar á meðal fuglaveiði og laxveiði í Hávarðsdalsá. Er þetta í samræmi við skýrslur aðila fyrir óbyggðanefnd. Þá er til þess að líta að landa fyrrnefndrar hjáleigu Hávarðsstaða náði suður að Hvappslæk í Hvammsheiði Í fjallskilareglugerðum fyrir Norður-Þingeyjarsýslu hefur allt frá árinu 1894 landi verið skipt í heimalönd og afrétti, en í daglegu tali ræða menn um afréttinn sem heiðarland. Í Svalbarðshreppi hafa göngur í Hvammsheiði jafnan verið metnar hærri en aðrar göngur í hreppnum, en samkvæmt skýrslum fyrir óbyggðanefnd er nú litið á Hvammsheiði og Dalsheiði sem eitt smalasvæði, en ekkert hindrar samgang fjár þar í millum. Á samsmölunardegi er hreppslandið við Stóra-Stakfell smalað að fyrirlagi forráðamanna Hvammsjarða og nágrannajarða með heiðarlöndum út fyrir fyrrnefnda afréttargirðingu sem reist var í heiðarlandinu um 1970, nokkru fyrir norðan Ytri Kálfafjöll. Stefnendur byggja á því að umþrætt landsvæði í Hvammsheiði hafi verið numið í öndverðu. Samkvæmt Landnámu námu þrír nafngreindir menn Langanes og Þistilfjörð. Þeir Ketill þistill og Gunnólfur kroppa námu Langanesið, og sá síðarnefndi land utan Helkunduheiðar. Þá nam Kolli land þar vestan við, í Kolluvík og Sveinungsvík. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé ekki fyllilega ljós um landnámið og mörk þess. Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Verða að þessu virtu að áliti dómsins ekki dregnar með vissu ályktanir um eignarréttarlega stöðu heiðarlanda Þistilfirðinga út frá landnámi. Er málsástæðum stefnenda varðandi landsvæðið í Hvammsheiði að þessu leyti því hafnað. Landamerkjabréf fyrir Hvamm var gert í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5, 1882. Var það undirritað og samþykkt af fulltrúa Gunnarsstaða og eiganda Laxárdals vegna vestur- og norðurmerkja. Bréfið var ekki áritað um samþykki vegna austurmerkja, en þar skilur Hafralónsá að lönd og eru þar að auki sveitarmörk. Þá var bréfið ekki áritað um samþykki vegna suðurmerkja. Því var hins vegar þinglýst án athugasemda þann 18. maí 1887. Stefnendur byggja kröfu sína um beinan eignarrétt að umræddu landsvæði í Hvammsheiði ekki síst á nefndu landamerkjabréfi, og staðhæfa að það hafi stoð í eldri heimildum. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Ennfremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa allt framangreint í huga. Hvammsheiði er austasta heiði Svalbarðshrepps. Um byggð þar eru ótvíræðar heimildir, og mun hjáleigan Hávarðsstaðir hafa verið um 10 km sunnar en Hvammsbýlið og er þess getið að hún hafi átt mikið og gott land í heiðinni. Segir í fyrrnefndu landmerkjabréfi frá 1886 að syðri mörk hjáleigunnar hafi verið við Hvappslæk, sem er norðan Hávarðsdals. Engar haldbærar heimildir eru til um byggð sunnar í heiðarlandinu eða að land hafi þar verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað. Heimildir sem lagðar hafa verið fyrir dóminn greina hins vegar frá því að frá býlinu Hvammi hafi verið gengið til slátta og heyfengs aflað í heiðarlandinu, m.a. við Fremrifjöll, fyrir norðan land hjáleigunnar. Áður er getið um selstöður frá Hvammi upp með Hafralónsá og lýst mörkum afréttarlands/almennings samkvæmt merkjalýsingu Svalbarðssóknar frá árinu 1875. Þegar framangreind gögn eru virt, ekki síst þegar litið er til legu þrætulandsins, fjarlægðar frá byggð og þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndum hæstaréttarmálum, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að áðurraktar forsendur í úrskurði óbyggðanefndar séu rangar. Að þessu sögðu og þar sem málatilbúnaður stefnenda styðst ekki við önnur gögn verður ekki fallist á að þeir hafi sýnt fram á að umrætt landsvæði sunnan Hávarðsdalsár, eins og þjóðlendulínan er dregin í úrskurðinum, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Að áliti dómsins benda framlögð gögn heldur ekki til annars en að umrætt landsvæði hafi verið hluti afréttar, en eins og fyrr var rakið eru engar heimildir fyrir um not landsvæðisins sunnan nefndrar ár til annars en sumarbeitar. Hafa stefnendur að áliti dómsins ekki fært fram sönnun þess að skilyrði eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt fleiri bændum, sem nýtt hafa heiðarlandið til beitar. Þá hafa stefnendur að áliti dómsins heldur ekki rökstutt með neinum hætti frekar þau réttindi, sem varakrafa þeirra tekur til, eða þeir að öðru leyti fært fram gögn fyrir slíkum réttindum. Að þessu virtu ásamt andmælum og röksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki fallist á að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfum stefnenda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli þessu og skal hann standa óraskaður. Er því fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að umkrafið landsvæði í Hvammsheiði, sunnan Hávarðsdalsár, eins og það er afmarkað hér að neðan, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að sama landsvæði sé afréttareign Hvamms, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, þ.e: „Frá Hafralónskíl fer línan að Heljardalsárósi en þá ræður Heljardalsá að upptökum sínum sem eru innst í Heljardal. Úr Heljardalsbotninum er farið með hæstu brúnum Heljardalsfjalla að norðan þar til kemur vestur á þau mið eða svo langt að bein stefna verður tekin af fjöllunum milli Bræðravatna í Skessuhamar. Þeirri línu er síðan fylgt norður þar til komið er á móts við Hávarðsdalsá þar sem hún rennur syðst og þaðan í Hávarðsdalsá. Þeirri á er síðan fylgt til norðausturs þar til hún rennur í Hafralónsá en þá er Hafralónsá fylgt í Hafralónskíl.“ Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af því að fleiri hliðstæð mál í Þistilfirði eru og hafa verið til meðferðar hjá dómstólnum og eru jafnframt á könnu lögmannsins, en einnig að virtum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 136/2009, er nefnd þóknun ákveðin 864.528 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, 864.528 krónur.
|
Mál nr. 312/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. júlí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ríkissaksóknari gaf út ákæru á hendur varnaraðila 6. júní 2007 fyrir tilraun til manndráps, þar sem ákærða er gefið að sök að hafa 3. apríl 2007 veist að manni og stungið hann tvívegis með hnífi í brjóstkassa. Hafi önnur stungan gengið í gegnum brjóstvegg mannsins og við það komið gat á framvegg hjartans sem hafi valdið lífshættulegri blæðingu. Kominn er fram sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir. Meðal gagna málsins er áverkavottorð 17. maí 2007, en áður hafði einungis legið fyrir svokallað bráðavottorð ritað sömu nótt og tjónþoli komst undir læknishendur. Ríkissaksóknara voru send rannsóknargögn 4. júní og ákæra gefin út tveimur dögum síðar. Eins og mál þetta liggur fyrir verður af gögnum þess hins vegar ekki annað ráðið en rannsókn hafi ekki gengið með nægilegum hraða, þrátt fyrir að varnaraðili hafi setið í gæsluvarðhaldi. Á þessu hafa ekki verið gefnar viðhlítandi skýringar. Þrátt fyrir þetta eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Ber því að staðfesta hinn kærða úrskurð. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 474/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. sama mánaðar kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og án takmarkana á rétti hans samkvæmt e. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, en ekki eru efni til að verða við varakröfu, sem varnaraðili hefur bæði gert í héraði og hér fyrir dómi um að ekki verði takmarkaður aðgangur hans að fjölmiðlum meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...], til að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. ágúst nk. kl. 16:00. Þá er þess einnig krafist að tilhögun gæsluvarðhalsins verði samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að að kvöldi miðvikudagsins 12 ágúst sl. var hafi kærði verið handtekinn, ásamt tveimur samverkamönnum, þar sem þeir hafi verið staðnir að verki við innbrot að Y í Reykjavík og verið með fangið fullt af þýfi, þegar lögreglan hafi komið að þeim, sem þeir höfðu tekið úr íbúðinni við Y Kærði X hafi verið einn af þessum aðilum sem lögregla hafi staðið að verki og hafi hann í framhaldinu verið handtekinn grunaður um þjófnað úr íbúðinni ásamt þeim A og B. Þá sé kærði einnig grunaður um innbrot, ásamt fyrrnefndum samverkamönnum hans, að Z í Reykjavík þann 10. ágúst sl. þar sem stolið hafi verið um 7 til 8 þúsund krónum í lausafé og stafrænni myndavél. Auk þess sé kærði grunaður um að hafa misnotað greiðslukort sem tekið hafi verið í þessu innbroti og tekið meira en 200 þúsund krónur út af því. Vitni hafi lýst innbrotsþjófunum og komi þær lýsingar heim og saman við útlit kærða og samverkamanna hans auk þess sem A hafi viðurkennt að hafa farið þarna inn umrætt sinn. Við yfirheyrslu hjá lögreglu hafi kærði játað innbrotið við Y en neitað öðrum sakargiftum. Lögreglu hafi haft kærða undir grun um að tilheyra hópi manna sem hafi verið mjög virkur í innbrotum á höfuðborgarsvæðinu að undanförnu, sjá nánar á meðfylgjandi skýringarmyndum. Í þessari viku hafi lögregla farið m.a. í húsleit hjá aðilunum C og D að Kársnesbraut í Kópavogi og hafi þar fundist mikið þýfi, m.a. mikið magn af skartgripum, myndavélum og annarra muna sem lögregla telji víst að sé þýfi, sjá nánar í meðfylgjandi húsleitarskýrslu, munaskýrslu og myndum. Hafi lögregla þegar rakið þessa muni til a.m.k 7 innbrota á höfuðborgarsvæðinu að undanförnu þar á meðal til innbrots að Æ í Reykjavík (mál 007-2009-48170) og innbrots í Löngulínu í Garðabæ (mál 007-2009-46547). Í gærkvöldi hafi lögregla svo komist að því hvar kærði hafi haft dvalarstað að undanförnu ásamt meðkærða B og hafi lögregla farið í húsleit að Þ í Kópavogi. Við þá leit hafi einnig fundist mikið magn af þýfi og hafi lögregla þegar rakið hluta þess þýfis til innbrotsins að Æ, sem nefnt hafi verið hér að ofan og innbrotsins í Löngulínu. Það megi því ljóst vera að tengsl séu á milli kærða og aðilanna C og D þar sem þýfi úr a.m.k. tveimur innbrotum hafi fundist á dvalarstað þeirra og dvalarstað kærða. Hér sé um að ræða umfangsmikla rannsókn á fjölmörgum innbrotum sem framin hafi verið víðsvegar á höfuðborgarsvæðinu á undanförnum vikum. Lögregla hafi lagt hald á gífurlegt magn muna sem ætla megi að séu þýfi og vinni lögregla nú hörðum höndum að því að rekja slóð hins meinta þýfis en hafi eins og áður segi þegar rakið það til a.m.k 10 innbrota. Lögregla leiti enn að fleiri aðilum sem séu grunaðir um að tengjast þessum hópi manna af erlendum uppruna sem hafi verið virkir í innbrotum að undanförnu og sem kærði sé talinn tilheyra. Í haldi lögreglu séu nú fimm einstaklingar, sem allir séu grunaðir um sameiginlega aðild að skipulögðum innbrotum inn á heimili fólks að undanförnu. Fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem varði allt að 6 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn máls þessa sé á viðkvæmu stigi og sé ljóst að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi en meðal annars eigi eftir að yfirheyra sakborninga frekar eftir því sem rannsókn málanna miði áfram og þau skýri frekar, svo og að hafa upp á öðrum sakborningum og rekja slóð hins meinta þýfis. Þar sem rannsóknin sé á viðkvæmu stigi sé það mat lögreglu að það sé afar brýnt að kærði fái ekki tækifæri til að torvelda henni t.d. með því að koma undan munum eða hafa áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um sakamála nr. 88/2008, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Það er mat dómsins að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði kunna að verða uppvís að broti er varðar gæti allt að sex ára fangelsi, ef sannast. Umfangmikil rannsókn lögreglu á fjölmörgum innbrotum er á viðkvæmu stigi. Þegar litið er til alls framanritaðs telur dómurinn að uppfyllt séu skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. 88/2008 til að verða við kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um gæsluvarðhald og er hún tekin til greina eins og hún er sett fram. Þá er með sömu rökum fallist á að kærði sæti einangrun skv. b lið 1. mgr. 99. gr. laganna. Þorgerði Erlendsdóttur héraðsdómara kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. ágúst nk. kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
|
Mál nr. 626/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 31. október 2012 klukkan 16, en þó ekki lengur en þar til dómur gengur í máli hans. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Hinn 24. september 2012 var gefin út ákæra á hendur varnaraðila þar sem honum er aðallega gefið að sök brot á 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, en til vara brot á 2. mgr. 218. gr. sömu laga, með því að hafa 28. júlí 2012 veist að A með hnífi með þeim afleiðingum meðal annars að brotaþoli hafi hlotið stungusár vinstra megin á brjóstkassa þannig að hnífurinn hafi gengið inn í vinstra lunga hans og valdið loftbrjósti. Með vísan til þessa er fallist á með héraðsdómara að sterkur grunur leiki á að varnaraðili hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi. Enn fremur verður dregin sú ályktun af þeim sakargiftum, sem varnaraðili er borinn eftir því sem að framan greinir, að hann sé hættulegur umhverfi sínu verði hann látinn laus, þannig að áframhaldandi gæsluvarðhald yfir honum sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 316/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Sératkvæði
|
Niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þó var talið að ekki hafi verið sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn væri nauðsynlegt að úrskurða X í einangrun.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009 og verið gert að sæta einangrun á þeim tíma, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að varnaraðili skuli áfram sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er. Varnaraðili hefur sætt einangrun um langa hríð og hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn sé nauðsynlegt að úrskurða varnaraðila til slíkrar vistar. Verður því ekki fallist á þessa kröfu sóknaraðila. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl.16. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar, setts hæstaréttardómara Ég tel að staðfesta beri hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Mál nr. 98/2015
|
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A hf., sem krafðist þess að ógild yrði ákvörðun um greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna U, var vísað frá dómi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að veðskuldabréf það sem A hf. byggði rétt sinn á hefði verið útgefið af U til S hf. Á bréfið væri áritað að D hf. hefði framselt bréfið til A hf. tiltekinn dag. Engin umfjöllun væri hins vegar um það í stefnu hvernig D hf. hefði eignast bréfið. Var því talið að stefnan uppfyllti ekki skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. janúar 2015, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 664/2009
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Aðild Lögvarðir hagsmunir Meðalganga
|
C o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að þeim yrði heimiluð meðalganga í máli um viðurkenningu kröfu L sem forgangskröfu við slitameðferð á viðskiptabankanum S hf. Talið var að þar sem C o.fl. hefðu ekki mótmælt afstöðu slitastjórnar til kröfu L gætu þeir þegar af þeirri ástæðu ekki látið ágreining L og S hf. til sín taka fyrir dómi á grundvelli almennrar reglu síðari málsliðar 1. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991. Í málinu krefjist C o.fl. þess ekki að sakarefnið verði dæmt sér í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991. Um heimild þeirra til meðalgöngu verði að öðru leyti að gæta að því að málatilbúnaður þeirra sé reistur á málsástæðum sem þeir telji að færa megi fram til stuðnings því að hafnað verði viðurkenningu á forgangsrétti fyrir kröfu L, en þeim málsástæðum hafi S hf. á hinn bóginn í engu hreyft. Aukameðalganga veiti ekki þriðja manni heimild til að bera upp málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Þar sem C o.fl. hefðu ekki fært fram haldbær rök fyrir því að þeir gætu af öðrum sökum haft lögvarða hagsmuni af þátttöku í máli L og S hf. var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna því að heimila C o.fl. meðalgöngu í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeim yrði heimiluð meðalganga í máli um viðurkenningu kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferð á varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. samkvæmt 101. gr. til 103. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að þeim verði heimiluð meðalganga í framangreindu máli og dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður úr hendi varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Varnaraðilinn Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins átti varnaraðilinn Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins skuldabréf að nafnverði 200.000.000 krónur, útgefið af varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Með skilagrein síðarnefnda varnaraðilans 25. febrúar 2009 keypti hann þetta skuldabréf af þeim fyrrnefnda fyrir 296.463.931 krónu, sem greiða skyldi 26. sama mánaðar. Samkvæmt sameiginlegri yfirlýsingu varnaraðilanna 5. mars 2009 var staðfest að þeir hafi komist að samkomulagi 26. febrúar sama ár um skilmála fyrir innláni Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hjá Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. að fjárhæð 296.463.931 króna. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. mars 2009 var varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. skipuð skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði varnaraðilanum síðan slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórn mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna varnaraðilans 12. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 18. júlí sama ár. Með bréfi slitastjórnarinnar til varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins 19. júní 2009 lýsti hún því áliti að framangreindar ráðstafanir 25. og 26. febrúar 2009 væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009. Gagnstætt þessu lýsti varnaraðilinn Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins 15. júlí 2009 kröfu um greiðslu á 296.463.931 krónu auk tiltekinnar fjárhæð í vexti og kostnað og krafðist þess að hún yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt núgildandi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991, þar sem um væri að ræða innlán hjá varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur síðastnefndum varnaraðila var þessi krafa viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 301.582.051 króna og var fyrrnefnda varnaraðilanum tilkynnt um það með bréfi 30. júlí 2009. Þar kom fram að þessi afstaða til kröfunnar væri reist á því að hún hafi verið „skuldabréfalán til Straums sem breytt hafi verið í innlán 4. mars 2009, áður en komið var að umsömdum gjalddaga ... Breyting þessi hafi verið framkvæmd sem uppgreiðsla skuldabréfsins og andvirðið lagt inn á innlánsreikning. Með þessari aðgerð var rétthæð ... kröfu við gjaldþrotaskipti breytt og kröfuhafinn fékk þannig auknar tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu. Ráðstöfun þessi er riftanleg að mati slitastjórnar“. Á kröfuhafafundi 6. ágúst 2009 mótmælti varnaraðilinn Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins þessari afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfu hans. Á sama fundi lögðu sóknaraðilar fram bréf, þar sem fram kom að þeir mótmæltu afstöðu slitastjórnar til krafna, sem lýst hafi verið vegna innstæðna hjá varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. og viðurkenndar væru sem forgangskröfur. Í fundargerð frá kröfuhafafundinum var fært að þessi andmæli vörðuðu fjórar tilgreindar kröfur, en samkvæmt þeirri bókun sneru þau ekki að framangreindri kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Ágreiningur varnaraðilanna um viðurkenningu þeirrar kröfu var ekki leystur og vísaði slitastjórn honum til Héraðsdóms Reykjavíkur 1. september 2009, en mál þetta var þingfest af því tilefni 21. sama mánaðar. Í þinghaldi í málinu 30. september 2009 var mætt af hálfu sóknaraðila og óskað eftir að þeir fengju að láta ágreiningsefni þess til sín taka. Varnaraðilinn Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins mótmælti þessu í þinghaldi 13. október sama ár, en varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. gerði ekki athugasemdir við að sóknaraðilar fengju aðild að málinu. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu sóknaraðila um að þeir fengju meðalgönguaðild að því. II Samkvæmt áðurnefndu bréfi slitastjórnar varnaraðilans Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf. 30. júlí 2009 hafnaði hún að viðurkenna forgangsrétt fyrir áðurnefndri kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sökum þess að slitastjórnin taldi að rifta mætti fyrrgreindum ráðstöfunum 25. og 26. febrúar sama ár, þannig að krafan yrði að skoðast sem almenn krafa á grundvelli skuldabréfs. Þessari afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfunnar hafa sóknaraðilar hvorki fyrr né síðar mótmælt. Þegar af þeirri ástæðu geta þeir ekki látið ágreining varnaraðilanna til sín taka fyrir dómi á grundvelli almennrar reglu síðari málsliðar 1. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 102. gr laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 gilda almennar reglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við meðferð máls, sem rekið er til að fá leyst úr ágreiningi um viðurkenningu á kröfu við gjaldþrotaskipti. Á þessum grunni getur þriðji maður samkvæmt 20. gr. síðarnefndu laganna krafist þess að ganga inn í mál af þessum toga annaðhvort til að fá sakarefnið dæmt sér eða dómur verði annars felldur þannig að réttur hans verði verndaður. Í máli þessu krefjast sóknaraðilar ekki að þeim verði dæmt sakarefnið í þessum skilningi. Um heimild þeirra til meðalgöngu verður að öðru leyti að gæta að því að málatilbúnaður þeirra er reistur á málsástæðum, sem þeir telja að færa megi fram til stuðnings því að hafnað verði viðurkenningu á forgangsrétti fyrir kröfu varnaraðilans Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, en þeim málsástæðum hefur varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. á hinn bóginn í engu hreyft. Aukameðalganga samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 veitir ekki þriðja manni heimild til að bera upp málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans, sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Með því að sóknaraðilar hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir því að þeir geti af öðrum sökum haft lögvarða hagsmuni af þátttöku í máli varnaraðilanna verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður í sameiningu gert að greiða varnaraðilanum Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europäische Pfandbrief- und Kommunalkreditbank AG, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raiffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe-Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, greiði óskipt varnaraðilanum Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins 300.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi slitastjórnar Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., mótteknu 1. september sl., var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 21. september og tekið til úrskurðar 13. október sl. Sóknaraðili er Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, A-deild, Bankastræti 7, Reykjavík. Varnaraðili er slitastjórn Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess, að krafa að fjárhæð 296.463.931 króna, ásamt 11,3% ársvöxtum frá 26. febrúar 2009 til greiðsludags verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., við slitameðferð varnaraðila, Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, með áorðnum breytingum. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila, samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins, ásamt virðisaukaskatti. Varnaraðili krefst þess: Að staðfest verði riftun á uppgreiðslu skuldabréfs í eigu sóknaraðila, útgefnu af varnaraðila í flokki STRB 04 1, Isin nr. IS0000008280, sem fram fór 25. og 26. febrúar 2009 með þeim hætti, að uppreiknuðu verðmæti bréfsins, 296.463.931 krónu, var breytt í innlán sóknaraðila hjá varnaraðila, sbr. staðfestingu aðila 5. mars 2009. Að kröfu sóknaraðila um viðurkenningu forgangsréttar fyrir kröfu hans á hendur varnaraðila á grundvelli 112. gr. laga nr. 21/1991 og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 verði hafnað, og að staðfest verði sú niðurstaða slitastjórnar varnaraðila að krafa sóknaraðila ásamt áföllnum vöxtum til 22. apríl 2009 hafi stöðu almennra krafna samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila, en vextir sem á kröfuna hafa fallið eða munu falla eftir þann dag verði flokkaðir sem eftirstæðar kröfur samkvæmt 1. tölulið 144. gr. nefndra laga. Til vara er þess krafist að forgangsréttur sóknaraðila vegna umræddrar kröfu nái ekki til vaxta sem á kröfuna hafa fallið eða muni falla eftir 22. apríl 2009, en þeir vexti verði flokkaðir sem eftirstæðar kröfur samkvæmt 1. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti. Við fyrirtöku málsins hinn 30. september sl. var mætt fyrir hönd fjórtán aðila, Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europaische Pfandbrief-und Kommunalkreditbank, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe- Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, sem óskuðu þess að gerast meðalgönguaðilar að málinu. Var þeirri kröfu ekki mótmælt af hálfu varnaraðila, en sóknaraðili féllst ekki á beiðnina að svo stöddu. Var málinu þá frestað til 13. október sl. Var þá mætt á ný fyrir hönd meðalgöngustefnenda og lagt fram bréf til dómsins, dagsett 2. s.m., þar sem greint er frá kröfu meðalgönguaðila málsins, en samhliða því var lagt fram skjal, sem hefur að geyma nöfn sautján aðila, sem krefjast meðalgöngu í málinu, og var áskilinn réttur til að auka við nöfnum á fleiri aðilum. Af hálfu varnaraðila eru ekki gerðar athugasemdir við umbeðna meðalgöngu og lætur varnaraðili ágreining um hana ekki til sín taka. Af hálfu sóknaraðila komu fram andmæli gegn kröfunni um meðalgöngu í málinu í þinghaldi 13. október og krefst hann þess, að henni verði hafnað. Í málinu er þess krafist af hálfu meðalgöngustefnenda, að þeim verði heimiluð meðalganga í málinu og eru þær kröfur gerðar, hvað varðar efnishlið málsins, að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Er einungis sá þáttur málsins, sem varðar heimild meðalgöngustefnenda til meðalgöngu í málinu, hér til úrlausnar, og var málið tekið til úrskurðar 13. október sl. að afloknum málflutningi lögmanns meðalgöngustefnenda til sóknar og lögmanns sóknaraðila til varnar um kröfur aðila í þessum þætti málsins. I Hinn 11. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur Straumi-Burðarási fjárfestingabanka hf. (Straumi) slitastjórn samkvæmt ákvæðum 4. töluliðs 2. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Gaf slitastjórn félagsins út innköllun til skuldheimtumanna Straums hinn 12. maí 2009 og birtist hún fyrra sinni í Lögbirtingablaði 18. sama mánaðar. Kröfulýsingarfresti, sem ákveðinn var tveir mánuðir, lauk 18. júlí 2009. Á kröfuhafafundi 6. ágúst 2009 var fjallað um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar þeirra. Allmargir kröfuhafar lýstu andmælum gegn afstöðu slitastjórnar til krafna sinna, þar á meðal sóknaraðili málsins. Var tvívegis boðað til sérstaks kröfuhafafundar í ágúst 2009 til að freista þess að ná samkomulagi um ágreininginn, en án árangurs. Snýst ágreiningurinn um stöðu kröfuhafans í réttindaröð, en sóknaraðili krefst þess, að kröfur hans verði flokkaðar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en slitastjórn telur kröfurnar flokkast sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laganna. Byggir sú afstaða á því, að kröfum sóknaraðila hafi verið breytt í innlán, þegar skemmri en sex mánuðir voru til frestdags hjá Straumi og lýsti slitastjórnin yfir riftun á þeirri ráðstöfun. Þá er einnig ágreiningur milli sóknaraðila og varnaraðila um útreikning vaxta. II Í þessum þætti málsins hafa sautján aðilar sem lýst hafa kröfum við slitameðferð varnaraðila krafist meðalgöngu í málinu, en allir eru þeir bankastofnanir, sem eiga almennar kröfur á hendur varnaraðila sem samþykktar hafa verið af slitastjórn. Eru þær kröfur gerðar af hálfu meðalgöngustefnenda, hvað efnishlið málsins varðar, að kröfum sóknaraðila þess, Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, verði hafnað. Af hálfu sóknaraðila þessa þáttar málsins er vísað til þess, að þeir séu allir almennir kröfuhafar í slitameðferð varnaraðila og að upplýst sé, að kröfur þeirra muni ekki endurheimtast nema að hluta. Þeim mun hærri fjárhæðir, sem forgangskröfur nemi, þeim mun lægri verði hlutdeild almennra kröfuhafa. Þannig séu það hagsmunir sóknaraðila þessa þáttar málsins, að fjárhæðir lýstra forgangskrafna verði sem lægstar. Með því sé uppfyllt skilyrði um lögvarða hagsmuni þeirra af niðurstöðu málsins. Sóknaraðili málsins hafi lýst kröfu sinni á hendur varnaraðila sem forgangskröfu skv. 112. gr. laga nr. 21/1991 á þeim forsendum, að um innstæðu hafi verið að ræða í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 44/2009, en í ákvæðinu segi, að kröfur um innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta teljist til krafna, sem njóti rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti, en áður hafi verið fjallað um stöðu innstæðna í skuldaröð í 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 125/2008. Þá hafi varnaraðili málsins hafnað forgangi kröfu sóknaraðila á þeim grundvelli, að kröfum lífeyrissjóðsins hafi verið breytt í innlán, þegar skemmri tími en sex mánuðir hafi verið til frestdags hjá varnaraðila og því hafi verið lýst yfir riftun á þeirri ráðstöfun. Taka sóknaraðila þessa þáttar málsins undir þennan málatilbúnað varnaraðila. Auk þess að taka undir málatilbúnað varnaraðila, telja meðalgöngustefnendur, að kröfur vegna innstæðna geti aldrei notið stöðu forgangskrafna í skuldaröð, þar sem ekki sé fyrir hendi fullnægjandi lagaheimild fyrir því, og að áðurnefnd lagaákvæði um stöðu innstæðna standist hvorki ákvæði stjórnarskrár né EES-réttar. Byggist málatilbúnaður meðalgöngustefnenda að þessu leyti á því, að með forgangi innstæðna sé almennum kröfuhöfum valdið tjóni, þar sem endurheimtuhlutfall krafna þeirra gæti orðið lakari, en ella. Þannig séu þau stjórnarskrárvörðu eignarréttindi, sem felist í kröfuréttindum meðalgöngustefnenda, skert bótalaust, svo brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrár, sbr. 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Hafi þessi skerðing eignarréttinda verið innleidd með ófyrirsjáanlegum og afturvirkum hætti, enda hafi innstæður notið stöðu almennra krafna í þrotabú fyrir gildistöku laga nr. 125/2008. Þá teljist forgangur innstæðna brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, enda hafi kröfur meðalgöngustefnenda áður verið jafnréttháar kröfum vegna innstæðna, og ennfremur brjóti hann gegn meðalhófsreglu íslensks stjórnskipunarréttar, þar eð réttindaskerðingin hafi verið ónauðsynleg og í engu samræmi við þau markmið, sem löggjafinn kunni að hafa stefnt að með lögunum. Með sambærilegum hætti sé brotið gegn meginreglu EES-réttar um jafnræði, sbr. 4. gr. EES-samningsins, en jafnframt sé vísað til ákvæða tilskipunar 2001/24/EB, einkum 16. gr., enda hafi áðurnefnd lagasetning miðað að því að tryggja hagsmuni innlendra kröfuhafa umfram erlenda. Um heimild sína til meðalgöngu vísa meðalgöngustefnendur til 20. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, en engar sérreglur sé að finna í síðar nefndu lögunum um rétt þriðja aðila, sem hafi lögvarða hagsmuni til þess að ganga inn í mál annarra og því gildi meginreglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í þeim efnum. Þá beri að varast að túlka reglur um meðalgöngu þröngt, þar sem um sé að ræða eina réttarfarsúrræðið, sem standi meðalgöngustefnendum til boða í ágreiningsmáli þessu milli sóknar- og varnaraðila, sem rekið er eftir XXIV. kafla laga nr. 21/1991. Yrði það takmarkað, yrði vegið að rétti þeirra til aðgangs að dómstólunum, sem m.a. njóti verndar 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Að sama skapi sé óheimilt að túlka ákvæði laga nr. 21/1991 á þann hátt að tekið sé fyrir rétt meðalgöngustefnenda til aðgangs að dómstólunum. Þannig leiði stjórnskipuleg rök til þess, að meðalgöngustefnendur eigi rétt á því að láta reyna á réttindi sín og koma að málinu, m.a. í því skyni að koma sjónarmiðum sínum um það á framfæri, án tillits til þess, hver afstaða og rök slitastjórnar séu fyrir afstöðu sinni í málinu. Þá sé ennfremur gert ráð fyrir því í lögum nr. 21/1991, að meðalgönguaðilar geti átt aðild að ágreiningsmálum, sem lögð séu fyrir dóm á grundvelli laganna. Sjáist þess merki m.a. í 166. og 167. gr. laganna, þar sem beinlínis sé gert ráð fyrir því, að fleiri en einn aðili geti átt aðild að slíkum ágreiningsmálum, þótt ekki sé byggt á sömu málsástæðum fyrir kröfu, auk þess sem í 1. mgr. 177. gr. sé vísað til fleiri aðila í máli en sóknar- og varnaraðila, og sé þar átt við meðalgönguaðila. III. Sóknaraðili málsins, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins A - deild, sem hefur stöðu varnaraðila í þessum þætti málsins, gerir þær kröfur, að kröfum sóknaraðila þessa þáttar um meðalgönguaðild verði hafnað og krefst málskostnaðar sér til handa að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Vísar varnaraðili þessa þáttar málsins til þess, að samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 geti kröfuhafar, sem ekki vilja una afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar á kröfum, komið á framfæri athugasemdum sínum og mótmælt afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu, sem annar kröfuhafi hafi gert, hafi niðurstaðan um hana áhrif við skiptin á hagsmuni þess, sem hafi uppi mótmælin. Þá hafi slitastjórn varnaraðila málsins þegar hafnað kröfu sóknaraðila og því séu ekki uppi þau skilyrði, að slitastjórn hafi tekið aðra afstöðu, en leiði af þeirri kröfugerð, sem sóknaraðili þessa þáttar málsins byggir á. Því geti aðildin ekki byggt á ákvæðum laga nr. 21/1991 að þessu leyti. Ágreiningur málsins lúti að því, að slitastjórn hafi skipað kröfu sóknaraðila í hóp almennra krafna og ágreiningur um þá kröfu hafi verið borinn undir héraðsdóm samkvæmt 171. gr. laga nr. 21/1991. Því sé ljóst, að hagsmunir meðalgöngustefnenda fari saman við hagsmuni varnaraðila málsins. Enda þótt til meðalgönguaðildar geti komið í ágreiningsmáli vegna slitameðferðar, þá eigi slík aðild ekki við hér, þar sem sóknaraðili þessa þáttar málsins hafi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu sjálfu. Meðalgöngustefnendur haldi ekki uppi sjálfstæðum kröfum í málinu og hafi ekki sýnt fram á brýna og sjálfstæða hagsmuni sína af því, að úrslit málsins verði með tilteknum hætti, þannig að skipti hann sjálfstæðu máli að lögum. Ágreiningur málsins snúist um stöðu krafna, sem meðalgöngustefnendur eigi þá tilkall til, eins og aðrir sem eigi almennar kröfur í búið. Sóknaraðilar þessa þáttar málsins hafi þegar haft uppi athugasemdir við slitastjórn á fundi 6. ágúst sl. um afstöðu slitastjórnar, þar sem því var andmælt, að krafa sóknaraðila málsins geti haft stöðu forgangskröfu. Þannig hafi slitastjórnin þegar tekið tillit til þeirra athugasemda, þótt kröfunum hafi verið hafnað um stöðu forgangskrafna af annarri ástæðu en þeirri, sem meðalgöngustefnendur hafi vísað til og hyggjast reisa mál sitt á. Þannig hafi slitastjórn varnaraðila hafnað kröfu sóknaraðila málsins á þeim grundvelli, að um riftanlega ráðstöfun hafi verið að ræða og því rift henni á grundvelli 194. gr. laga nr. 21/1991, en ekki byggt á því, að forgangsröðun krafna færi gegn ákvæðum stjórnarskrár eða EES-samningnum, eins og meðalgöngustefnendur haldi fram. Í því samhengi sé rétt að líta til þeirrar grundvallarreglu gjaldþrotaskiptaréttar, að skiptastjóri eða slitastjórn fari alfarið með forræði á því á hvaða grundvelli krafa er samþykkt eða henni hafnað og það sé því ekki á forræði einstakra kröfuhafa, þótt þeir geti haft uppi athugasemdir um afstöðu hennar við slitastjórnina sjálfa. Leiði það m.a. af stöðu slitastjórnar að þessu leyti, að hún fari alfarið með hagsmuni félagsins í sama skilningi og skiptastjóri fari alfarið með hagsmuni þrotabús, sbr. 122. gr. laga nr. 21/1991. Þannig sé slitastjórn jafnframt í raun umboðsmaður allra kröfuhafa og fari með aðild annarra kröfuhafa að málum, sem honum sé falið í lögum að fara með. Af þessum sökum, og í því ljósi, að slitastjórn hafi þegar tekið afstöðu til athugasemda sóknaraðila þessa þáttar málsins og ákveðið að leiða þau sjónarmið hans hjá sér við höfnun kröfu sóknaraðila málsins, þá sé því hafnað, að hægt sé með meðalgöngu að koma fram nýjum málsástæðum fyrir því, hvers vegna hafna bæri kröfu sóknaraðila. Væri slíkt heimilt, leiddi það til þess, að allir almennir kröfuhafar gætu notið meðalgönguaðildar að slíkum málum á grundvelli mismunandi málsástæðna, þótt kröfur þeirra færu að öðru leyti saman við kröfur slitastjórnar. Það sé sóknaraðila þessa þáttar málsins að sýna fram á sértæka hagsmuni sína af úrslitum málsins umfram þá, sem almennt leiði af stöðu almennra krafna í búið, en kröfu þeirra um meðalgöngu verði að skilja sem kröfu um aukameðalgöngu í málinu. Það sé meginsjónarmið réttarfars um slíka aukameðalgöngu, að almennt eigi ekki að heimila hana, þar sem hún stangist á við grundvallarreglur um málsforræði aðila í dómsmálum, einkum ef meðalgöngustefnandi hyggst ná fram annarri niðurstöðu en aðilarnir sjálfir hafi lagt grundvöll að. Það sé slitastjórnin sjálf, sem hafi forræði um það á hvaða grundvelli hún hafni kröfunni og hafi hún valið að byggja ekki á þeim sjónarmiðum, sem sóknaraðili þessa þáttar málsins vilji koma að í málinu. Úr slíku verði ekki bætt með meðalgönguaðild, auk þess sem slíkum sjónarmiðum um grundvöll ákvörðunar slitastjórnar um höfnun kröfu sóknaraðila yrði ofaukið í málinu og færi gegn forræði slitastjórnar á þeirri ákvörðun, enda geri hvorki lög um meðferð einkamála né lög um gjaldþrotaskipti ráð fyrir, að hægt sé að koma að nýjum málsástæðum undir rekstri slíks máls. Ágreiningur um grundvöll ákvörðunarinnar yrði milli viðkomandi aðila, þar sem halda mætti því fram, að slitastjórn hefði ekki gætt hagsmuna búsins nægilega vel, en það sé ekki til umfjöllunar hér. IV. Ágreiningur í þessum þætti málsins snýst um heimild sóknaraðila þessa hluta málsins til að ganga inn í mál sóknar- og varnaraðila, sem er ágreiningsmál um meðferð og stöðu krafna á hendur fjármálafyrirtæki í slitameðferð, en slitastjórn fjármálafyrirtækis hefur sambærilegu hlutverki að gegna og skiptastjóri þrotabús við gjaldþrotaskipti, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að því leyti, sem ekki mælir á annan veg í lögunum sjálfum. Þá segir í 1. mgr. 103. gr., að við ráðstöfun hagsmuna fjármálafyrirtækis í slitameðferð gildi sömu reglur um ráðstafanir slitastjórnar og gildi um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti með þeim frávikum, sem leiði af ákvæðum 103. gr., og í 2. mgr. segir, að rísi ágreiningur um slíkar ráðstafanir, skuli leyst úr honum eftir fyrirmælum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Er málið því rekið eftir XXIV. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Í nefndum kafla er hvergi getið sérstaklega um aðild þriðja manns að slíkum ágreiningsmálum, en í XXIII. kafla laganna má finna sérstakar heimildir þriðja manns til aðildar að ágreiningsmáli, sem rekið er fyrir dómi á grundvelli laganna. Er þar um að ræða sérstök ákvæði, sem varða mál, þar sem ágreiningur rís á dómþingi um kröfu skuldara til áframhaldandi greiðslustöðvunar og henni er mótmælt af hálfu fleiri en eins kröfuhafa, sbr. 1. mgr. 166. gr. laganna, þar sem ágreiningur rís á dómþingi um kröfu skuldara um staðfestingu nauðasamnings, sbr. 2. mgr. 167. gr. laganna, og fleiri en einn kröfuhafi mótmælir kröfu skuldara. Getur þar komið til aðildar þriðja manns, þ.e. nýs kröfuhafa við hlið annars, sem mótmælir kröfu skuldara, og þarf krafa hans eða mótmæli gegn kröfu skuldarans ekki að byggja á sama grunni og hins kröfuhafans. Af ákvæðum 2. mgr. 166. gr., 1. mgr. 167. gr. og 1. mgr. 168. gr. laganna verður hins vegar ráðið, að um undantekningarreglu er að ræða í greindum tilvikum og er ekki að finna sambærileg ákvæði um aðkomu þriðja manns að ágreiningsmáli, sem rekið er fyrir dómi skv. XXIV. kafla laganna. Í lögum nr. 21/1991 er þó að finna ýmsar sérreglur er varða aðild að ágreiningsmálum samkvæmt þeim, svo sem í 171 gr. og 174. gr. laganna. Þannig er í 171. gr. fjallað um það þegar skiptastjóri beinir kröfu um úrslausn ágreinings til héraðsdóms og er í 2. tl. gert ráð fyrir að í erindi hans til dómsins komi fram hverjir eigi aðild að ágreiningnum. Ljóst er að einungis sóknaraðili, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins A-deild, var nefndur sem aðili málsins, auk varnaraðila, í erindi slitastjórnar varnaraðila til dómsins. Þá má skilja af 2. mgr. 171. gr., sbr. 174. gr. laganna, að gert sé ráð fyrir því að dómari ráðstafi því hvernig aðild ágreiningsmáls sé háttað. Með vísan til nefndra ákvæða laga nr. 21/1991 og með hliðsjón af athugasemdum með frumvarpi til laganna, einkum um 171. gr., verður litið svo á að sérreglur sé að finna um aðild í lögum um ágreiningsmál á grundvelli XXIII kafla laganna og komi því ekki til álita meðalganga á grundvelli 20. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Slitastjórn varnaraðila hefur í málinu tekið sjálfstæða afstöðu til viðurkenningar kröfu sóknaraðila, sem sóknaraðilar þessa þáttar málsins taka undir, þótt afstaðan byggi ekki á sömu röksemdum. Er því ekki um ágreining að ræða um afstöðu slitastjórnarinnar til viðurkenningar kröfunnar. Sóknaraðilar þessa þáttar málsins vísa til þeirra lögvörðu hagsmuna sinna að verði forgangsréttur krafna sóknaraðila viðurkenndur, fái þeir minna upp í almennar kröfur sínar. Varnaraðila málsins, slitastjórninni, ber samkvæmt áðurnefndu ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 að hafa það að markmiði sínu að fá sem mest fyrir eignir fjármálafyrirtækis og gætir þannig réttar allra kröfuhafa, þ.á.m. meðalgöngustefnenda, enda heldur hann uppi sömu kröfu í málinu. Ekki verður talið, að sérstök stjórnskipuleg rök breyti ofangreindri niðurstöðu og leiði til þess að sóknaraðilar þessa þáttar málsins fái aðild að því, til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008, enda ekki nauðsynlegt að leysa úr því álitaefni til úrlausnar þeirrar kröfu, sem um er að ræða í máli þessu. Með þessu er þó ekki girt fyrir aðgang þeirra að dómstólum, enda er sá réttur tryggður öllum þeim, sem lögvarinna hagsmuna hafa að gæta, bæði í 70. gr. stjórnarskrár auk 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með vísan til alls framangreinds verður það niðurstaða málsins að kröfu sóknaraðila þessa þáttar málsins til meðalgönguaðildar í málinu, er hafnað. Eftir þessum úrslitum málsins verður sóknaraðilum þessa þáttar málsins gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europaische Pfandbrief-und Kommunalkreditbank, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe- Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, um meðalgöngu í máli þessu er hafnað. Sóknaraðilar þessa þáttar málsins greiði óskipt varnaraðila þessa þáttar málsins, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins A-deild, 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 492/1998
|
Líkamsárás Sérálit
|
S var dæmd til fangelsisrefsingar fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa stungið mann með hnífi í brjóstið enda þótti sannað, gegn andmælum hennar, að hún hefði stungið manninn af ásetningi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 8. desember 1998 að ósk ákærðu. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærða krefst þess aðallega að hún verði sýknuð en til vara að refsing hennar verði milduð. I. Aðeins hinn fyrri af tveimur ákæruliðum er til endurskoðunar í Hæstarétti. Samkvæmt honum er ákærða sökuð um að hafa að kvöldi sunnudagsins 1. mars 1998, í íbúð sinni að Skógarhjalla 6, Kópavogi, stungið hnífi í brjósthol Viðars Björnssonar, tveimur sentimetrum til hægri við hægri brún bringubeins, milli 4. og 5. rifs, með þeim afleiðingum að hann missti mikið blóð og að um það bil einn lítra af blóði þurfti að tæma úr brjóstholi hans þegar hann leitaði læknis tveimur dögum síðar. Atvikum er lýst í héraðsdómi. Ákærða hefur viðurkennt að atburður þessi hafi átt sér stað og vísað á hnífinn. Hún heldur því aftur á móti fram að þetta hafi gerst fyrir slysni. Hafi hún verið við matseld í eldhúsi og hnífurinn, sem hún hafi haft í hægri hendi, hafi rekist í Viðar. Af framburðum þeirra má ráða að þau hafi átt í deilu um vín eða peninga. Hún kvaðst eftir atburðinn hafa hent frá sér hnífnum. Hún batt síðan um sár Viðars og bjó um hann á dýnu í íbúðinni. Hún þvoði einnig föt hans og reyndi að hreinsa burt ummerki atburðarins í íbúðinni. Ber að fallast á það með héraðsdómi að sannað sé að atburðurinn hafi átt sér stað á sunnudegi en það var ekki fyrr en á þriðjudagsmorgni að Viðar leitaði læknis. Var hann þá í fylgd ákærðu. Samkvæmt vottorði skurðlæknis á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, sem gefið var út í tilefni af rannsókn málsins, sagði Viðar við komu þangað að hann hefði verið stunginn í brjóstholið hægra megin tveimur dögum áður. Við almenna líkamsskoðun var hann „með hita 38.3, aukna hjartsláttartíðni eða 130 slög á mínútu og verulegt blóðþrýstingsfall í sitjandi stöðu miðað við liggjandi, allt teikn um blóðtap.“ Tveimur sentimetrum til hægri við hægri brún bringubeins, milli 4. og 5. rifs, var ríflega sentimeters langt sár með hrúðri á börmum og af útliti að dæma tveggja til þriggja daga gamalt. Blóðrannsóknir sýndu verulega lækkun á blóðrauða, sem studdi frekar það mat að um blóðtap hefði verið að ræða. Í ljósi þessa var lagður keri í hægra brjósthol og þaðan var svo tæmdur um það bil einn lítri af blóði. Viðari var síðan gefið blóð og hann vistaður á sjúkrahúsinu. Í vottorðinu segir ennfremur að útlitið bendi til þess að um sár frá beittu áhaldi hafi verið að ræða, þar sem mar umhverfis það hafi verið mjög lítið og skurðbrúnir sársins hreinlegar. Þá segir þar ennfremur að við innlögn hafi röntgenmynd sýnt loft fyrir utan hægra lunga sem annað tveggja hafi komið vegna áverka á lungað ellegar utan frá gegnum sárið á brjóstvegginn. Hvort heldur sem væri hafi áverki þessi verið lífshættulegur í eðli sínu. Þegar sjúklingurinn hafi verið lagður inn á sjúkrahúsið hafi hann hins vegar ekki verið í yfirvofandi lífshættu. Læknirinn sem gaf vottorðið sagði fyrir dómi að sár eins og það, sem hér var um að ræða, séu almennt stungusár. Sárið hafi gengið í gegnum brjóstvegginn en hann sé um það bil tveggja sentimetra þykkur á þessu svæði. Lækninum var sýndur hnífurinn sem ákærða segir að stungist hafi í Viðar. Sagði hann þá að eina leiðin til þess að valda slíku sári með hnífnum hefði verið sú að honum væri beitt beint fram. Til þess að um óhapp hefði verið að ræða hefði Viðar þurft að detta beint á oddinn á hnífnum. II. Af því sem að framan er rakið þykir ljóst að ákærða rak beittan hníf, sem hún hafði í hægri hendi, í Viðar Björnsson í framhaldi af rifrildi þeirra. Hnífurinn fór í gegnum föt hans og um það bil tvo sentimetra í gegnum húðina og inn í brjóstholið. Viðar sagði strax á sjúkrahúsinu og hefur haldið sig við það síðan að hann hefði verið stunginn. Hann hefur þó ekki viljað kæra ákærðu eða gera bótakröfur á hendur henni. Hegðun þeirra eftir atburðinn, svo sem henni er lýst í héraðsdómi, bendir til þess að þau hafi viljað koma í veg fyrir að lögreglan blandaðist í málið. Framburður Viðars fær stoð í framangreindu áliti læknisins. Ákærða neitaði í fyrstu að hafa stungið Viðar. Framburður hennar fær heldur ekki stoð í vottorði eða framburði læknisins. Hún kom Viðari ekki undir læknishendur fyrr en á öðrum degi eftir atburðinn, en þau og vitnið Karl Valgarðsson eru sammála um að Viðari hafi liðið illa. Hefur því mati héraðsdóms ekki verið hnekkt að framburður ákærðu sé ósennilegur. Þykja fram komnar nægar sönnur fyrir sekt hennar. Henni mátti ekki dyljast hættan, sem af verknaði hennar stafaði, en samkvæmt framangreindu læknisvottorði var um að ræða lífshættulegan áverka. Verknaður ákærðu er réttilega heimfærður til refsiákvæðis í héraðsdómi. Sakarferill ákærðu er rakinn í héraðsdómi. Auk annarra brota eru þar talin brot gegn lífi manna og heilsu, en 22. maí 1986 var hún dæmd í Hæstarétti fyrir brot á 1. mgr. 221. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 24. maí 1989 fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. sömu laga, en því broti svipar mjög til þess brots, sem hún er hér sakfelld fyrir. Ljóst er að hún kom hinum slasaða ekki undir læknishendur heldur reyndi að koma í veg fyrir að verknaðurinn kæmist upp og að fá Viðar til að falla frá kæru. Samkvæmt sakarferli ákærðu og hegðun eftir atburðinn verður ekki hjá því komist að þyngja refsingu frá því er ákveðið var í héraðsdómi. Þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár, en frá því skal dragast gæsluvarðhaldsvist svo sem í héraðsdómi greinir. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærða greiði allan kostnað af áfrýjun málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Hjörtur Torfason tekur fram, að hann telji refsingu hæfilega ákveðna í héraðsdómi. Dómsorð: Ákærða, Sólrún Elídóttir, sæti fangelsi í 5 ár og komi gæsluvarðhaldsvist hennar frá 7. til 10. mars 1998 með fullri dagatölu til frádráttar refsingunni. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 120.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 1998. Ár 1998, þriðjudaginn 17. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Guðmundi L. Jóhannessyni héraðsdómara og meðdómsmönnunum Finnboga H. Alexanderssyni og Sveini Sigurkarlssyni, héraðsdómurum kveðinn upp dómur í málinu nr. S-242/1998: Ákæruvaldið gegn Sólrúnu Elídóttur, sem dómtekið var 13. nóvember s.l. að lokinni vettvangsgöngu og endurflutningi, en það var áður flutt 27. ágúst s.l. Málið er með ákæru útgefinni 23. júní s.l. höfðað gegn Sólrúnu Elídóttur, kt. 040556-2309, Áshamri 71, Vestmannaeyjum fyrir eftirgreindar líkamsárásir: 1. Með því að hafa að kvöldi sunnudagsins 1. mars 1998, í íbúð ákærðu að Skógarhjalla 6, Kópavogi, stungið hnífi í brjósthol Viðars Björnssonar, tveimur sentimetrum til hægri við brún bringubeins milli 4. og 5. rifs, með þeim afleiðingum að hann missti mikið blóð og að um það bil einn lítra af blóði þurfti að tæma úr brjóstholi hans þegar hann leitaði læknis tveimur dögum síðar. 2. Með því að hafa síðdegis fimmtudaginn 30. apríl 1998, í íbúð ákærðu að Skógarhjalla 6, Kópavogi, veitt Viðari Björnssyni áverka með hvössu eggjárni vinstra megin aftan á hálsi, með þeim afleiðingum að hann hlaut þar 1,5 sentimetra langan skurð. Telst brot samkvæmt fyrri kafla ákæru varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20,1981, og brot samkvæmt síðari kafla við 1. mgr. 217. gr. alm. hgl., sbr. 10. gr. laga nr. 20,1981. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar, þar með talin hæfileg saksóknarlaun í ríkissjóð. Ákærða hefur krafist þess aðallega að hún verði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins í málinu, en til vara er þess krafist að hún verði dæmd til til vægustu refsingar sem lög heimili og verði hún skilorðsbundin og komi gæsluvarðhaldsvist ákærðu til frádráttar. Þá verði allur kostnaður sakarinnar að meðtöldum hæfilegum málsvarnarlaunum til skipaðs verjanda hennar hrl. Kristjáns Stefánssonar lagður á ríkissjóð. I. Málavextir. 1. Brjóstholsáverki. Fimmtudaginn 5. mars s.l. kl. 2210 var hringt í lögreglustöðina í Kópavogi og tilkynnt um að á Sjúkrahúsi Reykjavíkur lægi Viðar Björnsson með brjóstholsáverka eftir hnífstungu. Tilkynnandi kvaðst vera skyldmenni Viðars, en vildi ekki láta nafns síns getið, en kvað atburðinn hafa átt sér stað síðastliðinn sunnudag í íbúð ákærðu Sólrúnar Elídóttur að Skógarhjalla 6, Kópavogi. Viðar hafði hringt í tilkynnanda um kl. 2100, en hann hafi verið tregur til að gefa upplýsingar um hvernig hann hafi hlotið áverkana, en er gengið hafði verið frekar á hann hefði hann sagt að fyrrverandi sambýliskona hans, ákærða Sólrún, hafi lagt til hans með hnífi í íbúð hennar sunnudaginn 1. mars og jafnframt hafði hann tekið fram, að hann ætlaði ekki að kæra hana fyrir verknaðinn. Tilkynnandi kvaðst óttast ákærðu og vísaði til þess, að Sólrún hafi stungið Viðar í brjóstholið fyrir 4-5 árum og 1996 hafi hún stungið hann í lærið við rassvöðva, en Viðar hafi ekki kært. Í framhaldi af þessari tilkynningu fór Páll Sigurðsson, rannsóknarlögreglumaður, á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og fékk þar staðfest hjá Jóni Baldurssyni yfirlækni deildarinnar, að Viðar hafi komið þangað á eigin vegum um kl. 1100 3. mars s.l. með brjóstholsáverka og taldi hjúkrunarfræðingur á deild B, þar sem sem Viðar lá, að áverkar hans væru eftir hnífstungu, en ekki náðist tal af lækninum sem annaðist Viðar, Þorvaldi Jónssyni, skurðlækni, sem var upptekinn í aðgerð. Daginn eftir höfðu lögreglumenn svo tal af lækninum, sem kvað Viðar hafa komið til hans frá Heilsugæslustöð Kópavogs að morgni 3. mars og verið með sár á brjósti og öðru lunga, sem hefði verið fallið saman. Sárið hafi ekki verið nýtt og gæti verið tveggja daga gamalt. Hann kvað Viðar hafa gefið óljós svör um hvernig hann hefði hlotið áverkann. Reynt var að fá að tala við Viðar, en hann vildi ekki tala við lögreglu og bar því fyrir sig, að hann væri of veikur og var það virt. Á Heilsugæslunni í Kópavogi var upplýst, að Viðar hefði komið þangað kl. 0945 í fylgd með ákærðu Sólrúnu og kvartað um verk í brjósti og reynst vera með sár á hægra brjósti og loftbrjóst. Hann hafði gefið óljós svör um hvernig hann hefði hlotið áverkann og ekki hafði sést blóð á fötum hans. Í áverkavottorði sem Þorvaldur Jónsson, skurðlæknir gaf að ósk lögreglunnar í Kópavogi kemur þetta fram: “Viðar Björnsson kemur á Röntgendeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í Fossvogi að morgni þriðjudags 03.03.98 að tilvísan Sigurðar Inga Sigurðssonar heilsugæslulæknis á Heilsugæslustöðinni í Kópavogi. Við röntgenmyndatöku sést vökvi hægra megin í brjóstholi og loft utan við hægra lunga og er undirritaður því tilkallaður sem vakthafandi sérfræðingur á skurðlækningadeild þann sólarhring. Sjúklingur er í framhaldi af því lagður inn á skurðlækningadeild SHR. Við innlögn á sjúkradeildina er sjúklingur illa til hafður og angandi af áfengislykt. Þó stilltur og meðfærilegur. Gefur þá sögu að hann, tveimur dögum áður, hafi verið stunginn í brjóstholið hægra megin, en segist ekki vita með hvers konar áhaldi það var, og vill engin frekari smáatriði veita og ber fyrir sig minnisleysi. Við almenna líkamsskoðun er sjúklingur með hita, 38,3, aukna hjartsláttartíðni eða 130 slög á mínútu og verulegt blóðsþrýstingsfall í sitjandi stöðu miðað við liggjandi, allt teikn um blóðtap. Hann er með grunn hruflsár í andliti. Tveimur sentimetrum til hægri við hægri brún bringubeins milli 4. og 5. rifs er ríflega sentimeters langt sár með hrúðri á börmum og af útliti að dæma tveggja til þriggja daga gamalt. Engin önnur áverkamerki greind á brjóstholi eða kviðarholi. Blóðrannsóknir sýna verulega lækkun á blóðrauðu, til frekari stuðnings því mati að um blóðtap hafi verið að ræða. Í ljósi þessa, sögu sjúklings og útlits á röntgenmynd var í staðdeyfingu lagður keri í hægra brjósthol og þaðan tæmdur út um það bil einn líter af blóði. Sjúklingi síðan gefin blóðgjöf og hefur síðar vistast á spítalanum. Með tilliti til þeirra spurninga sem lagðar eru fram sérstaklega í beiðni yðar um vottorð fyrir þennan sjúkling skal upplýst: a.Eini markverði áverkinn var ofangreint sár á brjóstvegg hægra megin eins og lýst er að ofan b.Útlitið bendir til að um sár frá beittu áhaldi hafi verið að ræða, þar sem mar umhverfis var mjög lítið og skurðbrúnir sársins hreinlegar. Hvers konar áhald þetta hefur verið er hins vegar ekki hægt að fullyrða um af útliti sársins. c.Sjúklingur hafði sannanlega blætt um það bil einn lítra inn í brjósthol hægra megin og þetta valdið yfirboðaeinkennum um lost. Röntgenmynd við innlögn sýndi að auki loft fyrir utan hægra lunga, sem annað tveggja hefur komið vegna áverka á lungað ellegar utan á gegnum ofannefnt sár á brjóstvegginn. Hvort heldur er, er áverki þessa eðlis lífshættulegur í eðli sínu. Þegar sjúklingur er lagður inn á sjúkrahúsið lá hins vegar ekki fyrir yfirvofandi lífshætta. d.Ekki er frekari heimilda hér um að geta en koma fram að ofan.” Þann 6. mars s.l. var ákærða handtekin og var grunuð um að eiga sök á framangreindum áverka á Viðari. Hún neitaði alfarið sakargiftum, en heimilaði húsrannsókn á heimili sínu að Skógarhjalla 6, Kópavogi og fór vettvangskönnunin fram síðar sama dag 7. mars og kom þetta fram við rannsóknina. Skógarhjalli 6 er tvílyft og nýlegt steinhús, þar sem íbúð ákærðu er á efri hæð, en á neðri hæð eru tvær íbúðir. Þegar komið er inn í anddyrið á íbúð ákærðu, er innangengt úr því í lítið forstofuherbergi á vinstri hönd. Úr anddyrinu er og gengið inn í skála með salerni á vinstri hönd og svefnherbergi í framhaldi á vinstri hönd. Skáli og stofa eru samliggjandi. Á hægri hönd þegar komið er inn í skálann, er gengið inn í eldhús og á hægri hönd þegar komið er inn í það er þvottahús. Við fyrstu skoðun á íbúðinni virtist allt eðlilegt og ekki sjá nein merki um átök. Við nánari skoðun kom í ljós að í svörtum poka í anddyrinu var sæng og dýnuhlíf, yfirdýna með blettum, sem ætla mætti að væru blóðblettir. Við skoðun á svefnherbergi mátti sjá á norðurvegg um 60 sm ofan við höfðagafl rúmsins tvær litlar blóðslettur. Við skoðun á eldhúsi á suðurvegg og á gólfi í borðkrók mátti sjá allnokkrar blóðslettur og kám sem reynt hafði verið að þurrka upp. Í nýþvegnu og samanbrotnu taui sem var inni í stofu fannst pólóskyrta, sem merkt var V.B. í hálsmálið. Við skoðun kom í ljós, að framan á henni var lítið gat og á framanverðum streng hennar var blóðblettur. Þá fannst og í taustaflanum handklæði, sem í virtust vera blóðblettir. Í þvottaherbergi fannst gólfmoppa með rauðleitu kámi í og í sorpíláti voru sokkar með ætluðu blóði. Fatnaðurinn og tauið var haldlagt til frekari skoðunar og tekin voru blóðsýni af ætluðum blóðslettum í eldhúsi og svefnherbergi. Eftir að húsrannsókn þessari var að mestu lokið, var tekin skýrsla af ákærðu hjá lögreglu. Hún neitaði enn að eiga sök á því, að Viðar hafi hlotið áverkana í brjóstholinu. Hún kvað Viðar vera fyrrum sambýlismann sinn og hafi þau búið saman í samtals 8 ár á níunda áratugnum, en sambúðinni hafi lokið vegna mikillar óreglu beggja. Hún kvað samskiptin eftir það hafa verið góð milli þeirra og væru þau góðir vinir. Hann hafi viljað hefja sambúð við hana, en hún hafið sambúð 1995 við núverandi eiginmann sinn, og þau búið saman frá þeim tíma. Hann sé sjómaður og dvelji langtímum að heiman. Hún kvað Viðar eftir 15. ágúst 1997 hafa farið í 6 mánaða fangelsisafplánun og verið nýbúinn að ljúka henni er hann hafi hringt heim til hennar mánudaginn 2. mars s.l. um kl. 1700-1800 og beðið um að fá að koma í heimsókn. Hún hafði ekki viljað fá hann í heimsókn, þar sem Karl Valgarðsson var gestkomandi á heimili hennar og hafði dvalið þar allt frá 3. febrúar s.l. og þau verið í töluverðri óreglu á þessu tímabili. Viðar hafi þá sagst hafa verið stunginn og viljað því koma heim til hennar. Hún hafði þá sagt honum að taka leigubifreið heim til hennar og boðist til að borga hana. Skömmu síðar hafi Viðar komið á leigubifreið og svo hringt dyrabjöllunni og hún opnað fyrir honum. Hún kvað hann hafa verið í dökkri úlpu, skyrtulausan, en í hvítum bol og hafði hún séð að á bolnum fyrir miðri bringu hans hafi verið u.þ.b. lófastór blóðblettur. Hún hafði ekki séð á göngulagi hans að hann hafi orðið fyrir miklum líkamlegum áverka, en eftir að hann hafði sest í stól í sjónvarpsherberginu gegn Karli fór hún að skoða áverkann hjá Viðari og séð að lítil skráma var fyrir á miðri bringu hans og blæddi smávegis úr henni. Hún hafði sótt sjúkragrisju og sett á sárið og hvatt Viðar til að fara á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, en hann hafnað því og talið að þetta myndi lagast. Hún kvaðst hafa spurt Viðar með hvaða hætti hann hafi fengið áverkann eða hver hafi ráðist á hann, en hann ekki gefið skýr svör þar um. Hún hafði þá ráðið það af svari hans að fyrr þennan dag hafi karlmaður ráðist á hann í Austurstræti eða Hafnarstræti. Hún hafði svo búið um Viðar á dýnum á gólfinu í stofunni áður en hún fór að sofa, sett kodda undir höfðalag hans og breitt yfir hann. Hún hafði þá rætt stuttlega við hann og fór hann þá að kúgast. Sótti hún þá fötu sem hún setti hjá honum og hann ældi í, en sofnaði svo. Um nóttina hafði hún vaknað við dynk og heyrði að Viðar var að kveinka sér og hafði og orðið vör við að hann var af og til að kveinka sér. Hún hafði því vakið hann um kl. 0900 um morguninn og kannað líðan hans og hann svarað því til að honum liði ekki vel og að tillögu hennar samþykkt að fara á Heilsugæslustöð Kópavogs. Hann hefði klætt sig sjálfur og þau farið saman á Heilsugæslustöðina og Viðar verið sendur þaðan á Slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Henni var bent á að ekkert blóð hafi sést á fötum Viðars, er hann hafi komið á Heilsugæslustöðina. Hún kvaðst þá hafa látið hann hafa annan bol, dökkfjólubláan, sem hann væri sennilega í núna, og hún sennilega þvegið hvíta bolinn og jafnvel annan fatnað sem Viðar var í. Hún hafði svo heimsótt Viðar á Sjúkrahús Reykjavíkur seinni hluta dags 3. mars s.l. og haft tal af honum í síma 4. mars s.l. Viðar Björnsson, kt. 240848-7759, gaf skýrslu hjá lögreglunni í Kópavogi 9. mars s.l. og var hann spurður um það með hvaða hætti hann hafi hlotið sár á brjóstið. Hann kvaðst vilja segja satt og rétt frá um mál þetta. Hann kvaðst hafa komið á laugardaginn til ákærðu og Karl Valgarðsson þá verið hjá henni. Viðar kvaðst svo hafa farið með ákærðu niður í bæinn um kvöldið með leigubifreið og komið heim til hennar síðar um kvöldið með öðrum leigubíl. Eftir það hafi hann dvalið alveg hjá Sólrúnu og ekki farið út, fyrr en hann hafi farið á heilsugæslustöðina og þau ásamt Karli setið að drykkju og verið mikið ölvuð og engir aðrir komið. Sannleikurinn væri sá, að það hafi verið ákærða sem hafi stungið hann í brjóstið og hélt hann að það hafi verið með hníf. Þetta hafi gerst í stofunni heima hjá henni síðari hluta sunnudags og hafi Karl Valgarðsson verið vitni að þessu og þau öll verið mikið ölvuð. Hann kvað hafa komið til deilna milli hans og ákærðu út af 9.000 krónum sem hún hafi verið með í rassvasanum. Hún hafi borið upp á hann, að hafa stolið peningunum, en þá hafi hún verið búin að gleyma að hún notaði þá sjálf til þess að greiða fyrir tvær flöskur af áfengi sem hún hafi keypt af leigubílstjóra. Hafi rifrildi þetta endað með því, að hún hafi lagt til hans í brjóstið og hann fundið að hún hafi stungið hann. Hann hélt að hún hefði verið með hníf, en vissi ekki hvað af honum varð. Ekki mundi hann til þess, að hún segði neitt áður en hún lagði til hans. Hún hafi skyndilega og allt í einu lagt til hans. Hann kvað engin átök hafa orðið, en hann orðið reiður vegna þess, að hún hafi verið að bera á hann þjófnað. Hann kvaðst ekki hafa verið búinn að sjá hana með hnífinn áður og hafi hann staðið á stofugólfinu nær eldhúsinu, þegar þetta gerðist. Hann kvað ákærðu strax hafa áttað sig á því hvað hún var búin að gera og farið að hjálpa honum. Það hafi blætt mikið, sárið hafi verið stórt og blætt á föt hans. Hann hafi farið á eftir inn í hjónaherbergið, og ef til vill inn í eldhús. Hann hafði ekki fundið mikið til fyrst á eftir. Ákærða hafi búið um sárið, komið með hrein föt fyrir hann og þau svo haldið áfram drykkju, en á þriðjudagsmorgun hafi hann farið á Heilsugæslustöðina og svo á Slysadeildina. Á mánudagsmorguninn hafi hann og ákærða rætt um að segja ósatt frá atvikum og komið sér saman um að segja að þetta hafi gerst niður í bæ, en Karl hafi strax sagt að hann myndi ekki neitt um atburðinn. Hann kvað ástæðuna fyrir því að hann hafi tekið þátt í því að segja ósatt hafi aðeins verið þá, að hann hafi ætlað að bjarga ákærðu, en þetta hafi verið í þriðja sinn sem hún hafi lagt til hans með hnífi. Hugsun hans hafi einnig verið sú, að honum hafi þótt gott að geta komið til hennar til að drekka. Hann taldi sig geta átt von á einhverjum hefndarráðstöfunum vegna þess að hann hefði nú sagt satt frá og hætt að ljúga. Hann kvaðst hafa verið klæddur í svartar gallabuxur og í drapplitaða prjónapeysu, hnepptri í kragann og kvað pólóskyrtuna sem fundist hafði við rannsókn á heimili ákærða vera þessa peysu. Eftir að Viðar hafði gefið framangreinda skýrslu var aftur tekin skýrsla af ákærðu sem nú vildi breyta fyrri framburði. Hún kvað atvikin hafa verið þannig, að Viðar hafi hringt í hana á föstudaginn af veitingahúsinu Keisaranum og viljað koma með mann í heimsókn, en hún verið treg til þess, en þó samþykkt. Þeir hafi komið um kl. 1800, en maðurinn sem hún vissi engin deili á, hafði stutta viðdvöl hjá henni. Hún, Viðar og Karl hafi sofið í hjónarúminu um nóttina, en Viðar farið í burtu daginn eftir og verið frá í einhvern tíma. Hann hafði svo komið aftur og viljað fá hana með á Keisarann og hún slegið til og farið með honum. Þau hafi farið tvö, tekið leigubifreið að Keisaranum, stoppað þar mjög stutt og svo tekið leigubifreið aftur heim. Hún hafði í ferðinni keypt tvær flöskur á svörtum. Hún hafði átt að eiga 9.000 krónur í rassvasanum, en ekki fundið peningana er hún kom heim og sagt Viðari að skila þeim. Hún hafði leitað á honum og fundið lítið vasaútvarp, sem hann hafði stungið á sig. Hún hafði verið að sjóða slátur og skera utan af rófum. Hún hafði sagt Viðari að fara út og þar með hafi hnífurinn farið í hann. Þetta hafi gerst í eldhúsinu þar sem þau Viðar voru tvö, en Karl hafði verið inni í stofu. Hún hafði staðið við eldhúsborðið og verið að flysja rófur. Viðar hafi verið við endannn á borðinu hjá ísskápnum. Hún kvaðst hafa verið að biðja hann með góðu að fara út og boðist til að láta hann fá peninga fyrir leigubifreið. Þá hafi hún haldið á hnífnum í hægri hendi og verið að benda til hans með hnífnum. Hann hafi ekki viljað fara nema Karl færi líka og lotið niður að henni og hafi hnífurinn þá rekist í brjóstið á honum. Hún kvað þetta hafa verið um kvöldmatarleytið, en var ekki viss um hvaða dag, en taldi þó að það hefði verið daginn eftir. Á mánudaginn um kl. 1300-1400 hafi verið komið með frystikistu til hennar og Viðar viljað hjálpa til við að bera hana inn, en hún ekki viljað það, þar sem hann hafi verið slappur eftir að hnífurinn rakst í hann. Hún lýsti með svipuðum hætti og áður hvernig hún hafi hlúð að Viðari og viðbrögðum hans. Hún kvað ekki hafa komið til átaka milli þeirra áður. Hún var spurð um deilur þeirra og kvað hún þá sögu Viðars, um hvernig hnífurinn hafi lent í brjósti hans vera ranga og einnig væri það rangt að þetta hafi gerst í stofunni. Hún kvaðst svo hafa sleppt hnífnum eftir að hann hafði lent í Viðari og svo hafi hann lent með öðrum eldhúshnífum hennar. Hún kvað hafa blætt úr Viðari í eldhúsinu og ef til vill víðar. Hún kvaðst hafa þvegið fötin sem hann var í þ.á m. peysuna. Ákærða hefur lýst atvikum hér fyrir dómi í meginatriðum á sama veg og hjá lögreglu, en nánar greinir hún svo frá að hún hafi ætlað að sjóða slátur og rófur í greint sinn, en Viðar hafi viljað fá vín og hún sagt honum að hann fengi ekki meira vín, fyrr en búið væri að borða. Hún kvaðst svo hafa sagt honum að koma sér út og gæti hann tekið leigubifreið sem hún myndi borga fyrir hann. Hún kvaðst þá hafa verið að flysja rófur, en átt eftir að skera þær í fjóra parta. Hún hafi haldið eldhúshnífnum sem hún notaði við þetta, í hægri hendi. Viðar hafi verið kominn inn í eldhús og komið að henni þar sem hún var að reyna að skera rófurnar í fjóra parta og spurt hvort hún ætlaði að reka hann út og hún játað því, ef hann væri með læti út af víni, en kvaðst ekki hafa ógnað honum með hnífnum. Hún kvaðst hafa ýtt Viðari frá sér með vinstri hendi og sagt honum að fara í síma til að hringja í leigubifreið. Þá hafi hann komið nær henni og hnífurinn þá rekist í hann og lent einhversstaðar framan á honum. Honum hafi brugðið, en samt ekki hrópað. Hún kvaðst hafa orðið að hætta við að skera rófurnar, því að henni hefði brugðið svo við þetta. Hún hafði tekið hnífinn úr brjóstholinu á Viðari og hent honum frá sér til að athuga hvað hefði gerst og svo farið að huga að Viðari. Hún kvað þetta hafa verið slys en ekki ásetning hjá sér. Það hafi blætt mikið úr Viðari og henni ekki staðið á sama og viljað að hann færi til læknis. Hann hafi ekki viljað það, og sagt að þetta væri allt í lagi, þetta myndi lagast. Henni hafi verið svo brugðið, að hún hafi hætt við að sjóða rófurnar, sest niður og fylgst með honum. Hann hafi samt fengið sér “sjúss”. Hún hafði svo tekið fram dýnu og látið Viðar leggjast á hana í stofunni hjá eldhúsinu, en hann verið mjög þyrstur og hún því haft hann nálægt eldhúsinu. Hún kvað Viðar hafa hljóðað af sársauka um nóttina og henni þá liðið ennþá verr. Um morguninn hafi hún sagt við Viðar, að hún hlustaði ekki á hann og farið með hann á Heilsugæslustöð Kópavogs. Hún kvað Viðar ekki hafa verið lengi á spítala, og hefði hún og Karl hitt hann ölvaðan niður á Hlemmi þegar hann kom af spítalanum. Ákærða taldi það vera afbrýðisemi af hálfu Viðars, sem réði því að hann teldi hana eiga sök á stungunni af ásetningi. Hún kvað Viðar vera fyrrverandi sambýlismann sinn, sem alltaf hafi elskað hana og væru þau vinir þó að þau væru skilin. Hann virtist samt hata hana meira og meira af því að hún hafi byrjað að búa með góðum manni sem ekki sé “alki” heldur skipstjóri. Hatrið hafi aukist eftir að hann hafi frétt að hún hafi gifst þessum manni. Hún kvað það hafa komið fram hjá Viðari er hún og Karl hittust þarna á Hlemmi, að þess vegna hafi hann ákveðið að kæra hana fyrir að hafa stungið hann og sérstaklega af því að hún hefði lent í því áður að stinga mann. Hún kvaðst hafa sagt við Viðar á Hlemmi. “Hvað ertu að gera mér, sem ég hef ekki gert”, en hann vissi sjálfur, að hún hafi ekki gert þetta. Þá hafi hann sagst hafa verið svo sár yfir því að liggja á spítala og ákveðið þetta af því að hann hafi verið reiður. Hann vilji hana aftur, en fái ekki, af því að hún sé gift góðum manni og verði gift honum áfram og allt til æviloka og því láti Viðar svona við hana. Hún kvaðst þá hafa spurt Viðar hvers vegna hann tæki þetta ekki til baka þar sem hún hafi ekki gert þetta. Hann hafi þá sagt “Auðvitað geri ég það, ég elska þig það mikið, að ég ætla ekki að ljúga upp á þig. Hann hafi svo farið blindfullur til RLR, en þar hafi ekki verið tekið mark á honum. Viðar Björnsson bar vitni hér fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa komið föstudagskvöldið 27. febrúar s.l. heim til ákærðu og þau ásamt Karli Valgarðssyni setið að drykkju um helgina. Seinni partinn á sunnudag eða þá undir kvöld hafi orðið rifrildi milli þess og ákærðu og Karl verið viðstaddur. Rifrildið hafi magnast og það ákveðið að fara út, en samt boðið ákærðu að leita á sér fyrst. Hún hafi gert það, og það næsta sem vitnið vissi af sér var að það hafi fundið mikinn verk í brjósti og svo fór að blæða úr því. Það kvaðst hafa verið við eldhúsið, en samt inni í stofu. Karl hafi verið innar í stofunni. Það kvaðst aldrei hafa séð hníf. Það hafði orðið mjög máttlaust og lagst á gólfið og ákærða komið til hjálpar og bundið að sárinu. Það kvaðst hafa verið þarna eftir þetta rúma tvo sólarhringa og deyft sig með víni. Það kvaðst ekki hafa beðið um, að sóttur yrði læknir, heldur viljað bíða og sjá til. Ákærða hafi viljað að það færi til læknis, en það vitað að það myndi bara kosta lögreglu, vesen og leiðindi. Það kvaðst hafa verið þarna allan mánudaginn og það og ákærða þá rætt hvernig haga skyldi sögu af atburðinum. Á þriðjudaginn hafi þrautirnar verið orðnar það miklar að það hafi verið tilneytt að fara til læknis. Borið var undir vitnið lýsing ákærðu á því hvernig vitnið hlaut áverkann. Vitnið var visst um, að það hafi verið á leið út úr stofunni, er það hafi fundið fyrir verk fyrir brjóstinu og hnigið niður og þetta gerst í stofunni við eldhúsdyrnar. Það kvað ákærðu ekki hafa verið í eldhúsinu og það hafði ekki orðið vart við að ákærða hafi á þessum tíma verið að flysja rófur eða sjóða slátur né minntist það þess að það hafi neitt verið eldað á þessum tíma. Það kvað engar hnippingar hafa orðið á milli þeirra áður en það fékk sárið á brjóstið og ítrekaði að það hafi ekki séð hnífinn í hendi ákærðu áður. Það vildi þó ekki fullyrða að hún hafi ekki getað hafa farið inn í eldhús áður og vísaði til skýrslu sinnar hjá lögreglu, sem það taldi rétta. Það kvaðst hafa verið í 6 daga á sjúkrahúsi að jafna sig eftir sárið og kvaðst svo hafa hitt ákærðu og Karl nokkru síðar eða 30. apríl s.l. Hún hafi þá viljað að það drægi kæruna til baka og það verið til í það, en það hafi ekki verið hlustað á það hjá lögreglu vegna þess hve ölvað það var. Aðspurt hvers vegna það hafi ekki gert bótakröfu í málinu, sagði vitnið að það væri búið að þekkja ákærðu mjög lengi og alltaf borið hlýhug til hennar. Það kvaðst alltaf hafa komið vel fram við hana, þrátt fyrir að þetta hafi komið fyrir. Vitnið Karl Valgarðsson, sjómaður, Ránargötu 6, Reykjavík, kt. 101239-4899, hafði verið á heimili ákærðu framangreinda helgi. Það kvaðst hafa verið inni í sjónvarpsherbergi og ekki fylgst með því sem fór fram á milli ákærðu og Viðars og gat ekki sagt til um það, hvernig stungusár Viðars var tilkomið. Það kvaðst þarna um nóttina hafa farið fram í eldhús, til að fá sér að drekka, þar sem það var þyrst. Viðar hafi þá legið á dýnu í stofunni. Hann hafi sagst vera að deyja úr þorsta og það fært honum að drekka. Hann hafi þá talað um að hann væri slæmur í öxlinni og hann ætti erfitt með að snúa sér við. Það kvaðst þá ekki hafa vitað um að Viðar hefði hlotið áverka og hann ekkert minnst á það við það. Það kvað hann hafa klárað allt úr ísskápnum sem þar var að drekka og viljað meira að drekka daginn eftir, og verið slappur. Það kvað þau öll og hafa blandað sér vín og fengið sér að drekka daginn eftir. Viðar hafi byrjað í drykkjunni, en svo ekki haft lyst, og viljað fá að hvíla sig um daginn, og fengið það, en hann hafi neitað að fara til læknis, þó að honum væri boðið það. Vitninu fannst, að hann væri betur kominn hjá lækni, fyrst að hann hefði ekki einu sinni lyst á víni, þá hlyti að vera komið illa fyrir honum. Við skýrslutöku hjá lögreglu bar vitnið, að ákærða og Viðar hafi verið að ræða saman inni í stofu nóttina eftir að það hafi verið að sinna honum vegna hans mikla þorsta, og það þá spurt hvað hafi komið fyrir og Viðar þá ekki sagt annað, en að hann og ákærða hafi verið að deila út af 9000 krónum. Það minntist þess og að Greiðabíll hafi komið með frystikistu heim til ákærðu og það aðstoðað við að bera hana inn, en þá hafi Viðar verið inni í stofu illa haldinn af verkjum. Vitnið Þorvaldur Jónsson, skurðlæknir, Akraseli 11, Reykjavík, kt. 141151-3559, staðfesti læknisvottorð sitt og bar nánar um atvik að því. Það kvað Viðar Björnsson hafa komið 3. mars s.l. á Röntgendeild Sjúkrahúss Reykjavíkur frá Heilsugæslu Kópavogs vegna mæði og takverks í brjósti. Það hefði verið kallað til af sérfræðingi á deildinni til að skoða myndir af Viðari, sem talinn var þurfa meðferðar við á skurðstofu. Það hafði skoðað Viðar á röntgendeildinni og hafi hann verið með öll venjuleg einkenni blóðtaps, án þess að vera blóðugur. Hann hafi verið með blóðþrýstings-og hjartsláttartölur, sem eingöngu sjáist í sambandi við blóðtap, og líklegt þótti að sá vökvi sem var í brjóstholinu væri blóð. Það kvað sárið í brjóstholi Viðars hafa verið tveggja til fjögurra daga gamalt, en í því hafi verið byrjandi gróandi, sem ekki myndi koma fyrr en eftir tvo daga, en það hafi samt verið það laust í sér að það gat ekki verið meira en fjögurra daga gamalt. Einkennin á áverkanum hafi borið með sér, að um stungusár var að ræða sem veitt hafi verið með áhaldi, sem hafi nægilega sterka egg til að skera húð. Allir vefir undir húð á þessum stað væru mýkri en húðin og veittu minni mótstöðu. Það kvað þannig þurfa egg af einhverri gerð, sem geti skorið húðina eða vefinn, en þarna hafi húðin ekki verið kramin eða marin í kringum áverkastaðinn eins og gerst hefði ef notað hefði verið sljótt áhald. Vitninu var sýndur hnífurinn, sem ákærða kvað Viðar hafa rekist á. Það kvað sárið geta stafað frá stungu með þessum hníf, ef honum væri beitt beint fram með oddinn og dygði ekki til að einhver styddi sig að honum. Það kvaðst telja sárið vera lífshættulegt. Sárið hafi verið djúpt um 2 sm á lengd. Loft hafi verið í brjóstkassa, sem geti haft tvær skýringar. Annað hvort að lungað hafi orðið fyrir áverka og það lekið loft út úr því eða að strax eftir að ytri áverki er veittur sogist andrúmsloft inn í brjóstholið við venjulegar öndunarhreyfingar. Það kvað ekki unnt að segja til um hversu hröð blóðsöfnunin verði við þessar aðstæður og það væri fremur tilviljun að blóðtapið skyldi ekki vera þrír lítrar fremur en einn lítri og að lungað skyldi ekki vera algerlega samfallið. Það kvað Viðar vera mikinn reykingamann með slæm lungu, og því hætta meiri, með eitt starfhæft lunga. Hann hafi verið í mikilli lífshættu. Það kvað verk vegna slíks stungusárs vera staðbundinn, en verkur frá loftbrjósti eða vökva í brjóstholi væri takverkur um allt brjóstholið sem versni við allar öndunarhreyfingar og taldi að verkur Viðars í öxl eða herðablaði væri vegna vökvans í brjóstholinu og ertingar í þind. Það kvað Viðar einu sinni hafa sagt, er það ræddi við hann, að hann hafi orðið fyrir hnífsstungu, en er gengið hafi verið frekar á hann með það, hafi hann ekki viljað gefa frekari upplýsingar. Vitnið Sigríður B. Blöndal, húsmóðir, Skógarhjalla 6, Kópavogi, kt. 240448-2549, býr á neðri hæð hússins að Skógarhjalla 6, undir íbúð ákærðu. Það hafði komið heim til sín um kl. 0400-0500 aðfaranótt 1. mars s.l. og höfðu þá verið mikil læti og stympingar í íbúð ákærðu. Það hafði hringt í lögreglu um hádegisbil á sunnudag og þá voru búin að vera látlaus læti í íbúð ákærðu. Því fannst hafa verið þar 2-3 manneskjur og kannaðist það ekki við rödd neinnar manneskjunnar. Það kvað hafa verið sömu lætin eftir að lögreglan kom og allt fram til kl. 1800-1900 , en þá hafi allt dottið í dúna logn. Við leit á heimili ákærðu 6. mars s.l. hafði lögreglan fundið rautt kám á svæði við frystikistu og eldhúsborð og mátti sjá af verksummerkjum, að reynt hafði verið að hreinsa upp rauða kámið, en strikför og blettir voru sýnilegir. Blóðprófun á einum blettanna gaf jákvæða svörun. Lögreglan tók sýni af blóðinu á eldhúsgólfinu. Þá hafði og verið tekið blóðsýni úr Viðari Björnssyni vegna rannsóknarinnar. Blóðsýnin sem tekin voru af blóðblettunum á eldhúsgólfinu voru send til DNA rannsóknar til könnunar á því hvort þau væru úr Viðari með samanburði á þeim og sýninu sem tekið úr honum. Samkvæmt upplýsingum frá Gunnlaugi Geirssyni prófessor við Rannsóknarstofuna í læknisfræði um gang rannsóknarinnar hafði reynst illmögulegt að greina þau sýni sem tekin voru á vettvangi þannig að ekki var von á að marktækar niðurstöður næðust af sýnunum. 2.Hálsáverki. Fimmtudaginn 30. apríl s.l. kl. 0947 var Lögreglunni í Kópavogi tilkynnt að maður hefði komið að Skógarhjalla 4 og sagst hafa verið stunginn með hnífi af konu að Skógarhjalla 6. Er lögreglumennirnir komu á staðinn var maðurinn farinn í leigubifreið ásamt öðru fólki úr Skógarhjalla 6. Lögreglumennirnir stöðvuðu leigubifreiðina stuttu síðar við gatnamót Þverbrekku og Nýbýlavegar og voru farþegar í bifreiðinni, ákærða, Viðar Björnsson og Karl Valgarðsson sem voru öll, að mati lögreglumannanna, mjög drukkin og voru þau flutt á lögreglustöðina í Kópavogi. Í ljós kom að Viðar var með áverka á hnakka og var fluttur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem gert var að sárum hans. Í vottorði Ársæls Kristjánssonar læknis kemur fram, að Viðar kom á slysadeildina 30. apríl s.l. kl. 2030 og var með skurð aftan á hálsi vinstra megin, sem var 1 1/2 sm langur en ekki djúpur. Skurðurinn hafði virst vera eftir hvasst bitjárn og var saumaður saman með þremur sporum. Föstudaginn 1. maí var tekin skýrsla af Viðari, um hvernig áverkinn á hálsi hans væri til kominn. Hann kvaðst hafa hitt ákærðu og Karl Valgarðsson á veitingastaðnum Keisaranum 27. apríl s.l. og ákærða þá beðið hann að koma með sér að Skógarhjalla 6, til að þrífa með sér íbúðina sem hún væri að skila af sér og hann samþykkt. Það og ákærða hafi svo farið að drekka saman og ræða saman og hún óskað eftir að hann drægi til baka kæru á hendur henni fyrir líkamsárás sbr. liður 1 hér að framan. Hann hafði gefið henni ádrátt um það, en svo var farið að Skógarhjalla 6, þar sem haldið var áfram áfengisneyslu og þau verið þar í stöðugri áfengisneyslu. Um hádegisbilið 30. apríl hafði hann svo farið með ákærðu á Lögreglustöðina í Kópavogi til að draga fyrri framburð sinn til baka og hafði hann þá fundið vel til áfengisáhrifa og honum verið vísað frá vegna ölvunar, en bent á að koma aftur. Ákærða hafi svo ávítt hann fyrir að vera fullur við að draga framburð sinn til baka. Eftir að hafa ekið um borgina og keypt áfengi og tóbak var farið að Skógarhjalla 6, þar sem enn var setið að drykkju, en það hafði þó reynt að þrífa stofurnar og svefnherbergið og að því loknu um kl. 1700 hafði hann sest niður með ákærðu og Karli við víndrykkju. Er líða tók á drykkjuna hafi ákærða farið að rífast um áfengisflösku, sem Karl hafði útvegað, en Viðari hafði leiðst rimman og ákveðið að fara. Hann hafði klætt sig í jakkann, gengið inn í eldhús og fengið sér vatn að drekka úr eldhúskrananum með því að beygja sig undir hann, en þá hafi hann snúið baki í stofudyrnar. Þegar hann hafði reist sig við upp frá vaskinum hafði hann ekki vitað fyrr til en hann hafi fundið eitthvað högg og sársauka aftan á hálsinum á sér. Hann hafði snúið sér strax við og ákærða þá staðið fyrir aftan hann, en ekki hafði hann séð hana með neitt í höndunum. Hann hafði þreifað aftan á hálsinum og fundið að það blæddi og strax spurt ákærðu, af hverju hún hafi gert þetta. Hún hefði svarað því til að þetta hefði verið slys og sagt um leið “Þú dattst á hnífinn”. Hann hafði þá ætlað að hringja á hjálp og gengið í átt að þráðlausum síma sem hafi verið á stofuborðinu, en ákærða tekið tækið og falið það og því komið í veg fyrir að hann hringdi. Hann hafði þá tekið það til ráðs að fara út úr húsinu, en samt beðið ákærðu að gefa sér eitthvað að drekka og hún þá látið hann fá hálft glas af óblönduðu vodka, sem hann hafði drukkið í einum teig. Hann hafði svo gengið að húsi í nágrenninu og sagt nágrannanum hvað gerst hefði og beðið hann að hringja í síma 112 og óska eftir sjúkrabifreið. Meðan hann var að bíða eftir sjúkrabifreiðinni hafði komið leigubifreið að heimili ákærðu og hún komið út ásamt Karli og verið með kött í fanginu og er þau hafi verið að fara inn í leigubifreiðina hafi hún kallað í hann og boðið honum far. Hann hafði þegið það og sest inn í leigubifreiðina, en lögreglan komið á vettvang í því og handtekið þau öll. Hann gerði kröfu um að þeim sem væri valdur að áverkanum yrði refsað og ætlaði og að gera bótakröfu á hendur honum. Viðar hefur haldið sig að mestu við þennan framburð hér fyrir dómi, en hefur þó dregið nokkuð í land, og talað um að hann hafi fengið mikinn verk í aftanverðan hálsinn og ákærða þá staðið næst honum, en talaði ekki um að hann hefði fengið högg. Hann kvaðst hafa verið mjög drukkinn er hann var að bogra við vaskinn og kvaðst ekki muna hvort hann hafi rekist í kranan eða viftu þar. Hann minntist þess heldur ekki að hafa talað um áverkann á hálsinum í leigubifreiðinni er þau fóru frá Skógarhjalla 6. Þá kvaðst hann hafa sagt húsráðanda að Skógarhjalla 4 að hann hafi fengið áverka á hálsinn en vildi ekki kannast við að hann hafi þá talað um að hann hafi verið stunginn af ákærðu. Ákærða hefur bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi alfarið neitað því að vera völd að hálsáverkanum hjá Viðari og kvaðst ekki hafa vitað að hann hafi verið skaddaður á höfði þegar hann hafi farið út í greint sinn. Hjá lögreglu kvað hún Viðar hafa sagt, að hann finndi til aftan á hálsinum, og hún þá sagt honum að hann hlyti að hafa dottið á eitthvað, en hún hafi ekki séð neitt blóð eða annað sem bent hafi til þess að hann hafi fengið áverka. Hún neitaði að hafa falið símann fyrir Viðari og hindrað hann í að hringja eftir að hann kvartaði um að finna fyrir verk í hálsi. Hún kvað Viðar hins vegar hafa misst símann í gólfið og hann bilað og hún tekið hann þá upp og reynt að gera við hann, en ekki getað. Hún kvaðst því litlu síðar eftir að Viðar var farinn hafa orðið að fara í hús nr. 10 við Skógarhjalla til að láta hringja í leigubifreið fyrir þau. Hún sýndi lögreglunni símann sem reyndist vera óvirkur og það var og staðfest, að hún hafði látið hringja fyrir sig í leigubifreið. Hún kvaðst hafa setið fram í leigubifreiðinni er hún fór frá Skógarhjalla 6 og kannaðist ekki við að hafa rætt um hálsáverkann í leigubifreiðinni eins og fram komi í framburði leigubifreiðarstjórans Rögnvaldar Ólafssonar og sé framburður hans alrangur. Hún kvað það heldur ekki rétt hjá Viðari að þeim hafi sinnast út af áfengi í greint sinn, heldur hafi hún tekið eftir því að Tindavodkaflaska, sem átti að vera í poka í eldhúsinu var horfin og hún borið upp á Viðar að hafa tekið hana og það komið á daginn að hann hafði sett hana í buxnastrenginn á sér og hafi hún tekið hana af honum. Vitnið Karl Valgarðsson mundi óljóst eftir atvikum, enda kvaðst það hafa verið blindfullt og illa haldið eftir að hafa verið meira og minna fullt allan aprílmánuð. Það mundi þó eftir að hafa verið með Viðari og ákærða á heimili hennar eftir að búið var að flytja búslóðina til Vestmannaeyja, og einungis verið þar eftir stóll og borð, sem átti að fleygja. Það minntist þess að Viðar var eitthvað að taka bletti af veggjum með þvegli, en ákærða var að hreinsa af skápum, en það hafi ekki fengið að taka þátt í þrifum og því bara haldið áfram að drekka. Það mundi ekki eftir neinu rifrildi eða ágreiningi milli ákærðu og Viðars. Það sagðist koma alveg af fjöllum er það var spurt um þennan ágreining, hvað þá að ákærða hafi ráðist á einhvern hátt á Viðar. Það mundi ekki hvernig það hefði farið frá Skógarhjalla 6 í greint sinn og hélt að það væri að vakna í herbergi sínu á Hjálpræðishernum, er það vaknaði í fangageymslunni að Hverfisgötu í Reykjavík morguninn eftir. Vitnið Stefán Rúnar Bjarnason, Skógarhjalla 4 í Kópavogi, kt. 231154-4559, kvað dyrabjöllunni hafa verið hringt hjá því með miklu ofboði. Það hafði farið til dyra og þar fyrir utan verið maður, sem beðið hafi um að hringt væri í síma 112, þar sem hann hafi verið stunginn eða skorinn aftan í hálsinn. Það hafði beðið konuna um að hringja í lögreglu, en nokkur bið hafi orðið á því að hún kæmi. Maðurinn hafði fengið að setjast á stól og hafði greint frá því, að hann hafi verið í samkvæmi hjá fyrrverandi sambýliskonu sinni Sólrúnu Elídóttur, að Skógarhjalla 6 og á milli þeirra hafi orðið ágreiningur út af brennivíni og hann verið stunginn. Það kvað manninn ekki hafa lýst því nánar hvernig það hefði gerst né hvaða áhald hafi verið notað, en fram hafði komið að konan hafði stungið eða skorið hann áður með svipuðum hætti. Það sagði hjá lögreglu, hann hafi sagt að þetta væri tilfinningamál hjá þeim og konan þyrfti á aðstoð að halda. Vitnið kvað svo hafa komið leigubifreið að Skógarhjalla 6 og hafi þá komið þaðan ákærða með kött sinn í fanginu og með henni mjög drukkinn maður. Kötturinn hafi látið ófriðlega og hún misst hann og svo farið að leita að honum. Það kvað hinn slasaða nú hafa viljað snúa við blaðinu og draga í land með að fá aðstoð og viljað fara með ákærðu og sest fram í leigubifreiðina. Hann þá verið nokkuð brattur og ekki reiður. Það hafði séð sárið á hálsi hans og lítið sem ekkert blætt úr því, en það samt boðið manninum þurrku. Það kvað ákærðu hafa þrifið í hægri öxl mannsins og dregið hann út úr bifreiðina og hann þá sest aftur í bifreiðina, en hún fram í eins og hún geri ævinlega er leigubifreið komi að sækja hana og gesti hennar. Vitnið Rögnvaldur Ólafsson leigubifreiðarstjóri, Brautarholti 22, Reykjavík, kt. 190149-3589, kvaðst hafa farið í leiguakstur að Skógarhjalla 6, Kópavogi 30. apríl til að sækja þangað fólk. Út úr húsinu hafi komið kona með kött í fanginu, sem hún missti frá sér er hún nálgaðist bifreið þess. Kötturinn hafði tekið á rás og hún farið á eftir honum og leitað að honum nokkra stund án árangurs. Hún hafði svo farið aftur inn í húsið, náð í kassa með kattarsandi, komið svo út aftur með óreglumann sem það kannaðist við þ.e. Karl Valgarðsson. Það kvað kassann ásamt brennivínsflösku hafa verið sett í skott bifreiðarinnar, en svo hafi konan og Karl sest inn í aftanverða bifreiðina. Þegar halda hafi svo átt af stað hafi konan viljað taka með mann, sem var á svölum næsta húss og það kannaðist og við sem óreglumann þ.e. Viðar Björnsson. Hann hafi þá og komið upp í bifreiðina og sest í framsætið. Hann og konan hafi verið að kíta, en hann hafi haldið um hálsinn með servíettu. Það kvað fyrst hafa verið deilt um hvert skyldi fara, en svo hefði Viðar talað um að hún hefði stungið hann og hún tekið undir það. Hann hafi og vísað í fyrri atvik. Vitnið staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu, en þar eru þessar orðræður hafðar eftir ákærðu og Viðari. Hann hafi ásakað hana um að hafa stungið sig og hún ekki neitað því, heldur viðurkennt það með orðunum “jú auðvitað varð ég að stinga þig”. Viðar hafi í þessum viðræðum beðið það um einhverja þurrku, vegna þess að hún hafi stungið hann. Það vissi ekki hvort blætt hafi úr Viðari, en eitthvað blóð hafi verið í þurrkunni. Lögreglan hafi komið stuttu eftir að aksturinn hófst og haft afskipti af farþegunum. Karl hafi ekkert sagt í bifreiðinni. Þann 1. maí s.l. framkvæmdi lögreglan húsleit á heimili ákærðu og beindist leitin einkum að bitjárni, sem gæti hafa verið notað við að veita Viðari áverka á aftanverðan hálsinn 30. apríl s.l. Ekkert slíkt áhald fannst. Þá fundust ekki blóðblettir í íbúðinni eða við hana, né fannst blóð á ýmsum munum sem voru haldlagðir svo sem skærum, borðáhöldum o.fl. Þann 13. nóvember fór dómurinn í vettvangsgöngu að Skógarhjalla 6 og voru aðstæður í eldhúsinu skoðaðar að ákæranda og verjanda ákærðu viðstöddum. II. Niðurstöður. 1. Um 1. lið ákæru. Ljóst er af játningu ákærðu og öðrum rannsóknargögnum, að hún heldur á eldhúshníf, í hægri hendi sem fer inn í brjósthol Viðars, og á eftir rykkir hún hnífnum úr sárinu og fleygir í gólfið. Þá er víst að það líða um tveir sólarhringar frá þessum atburði, þar til Viðari er komið til læknis. Bæði hnígur framburður Viðars og Þorvaldar Jónssonar læknis að þessu og framburður ákærðu og Karls Valgarðssonar. Þau tala bæði um, að daginn eftir atburðinn, hafi verið komið með frystikistu heim til ákærðu, og þá hafi Viðar verið það illa haldinn eftir stungusárið, að hann hafi ekki getað aðstoðað við að flytja hana inn í íbúðina. Það hefur því verið morguninn þar á eftir, sem Viðar var fluttur til læknisskoðunar. Af framburði Viðars verður ráðið að hann hafi fengið stungusárið á brjóstið á sunnudagskvöldið og er vætti Sigríðar Blöndals því og til styrktar og þykir mega miða við það í málinu. Í framangreindu vætti Þorvaldar Jónssonar læknis kemur fram, að Viðar gefur strax í viðtali á Röntgendeild á sjúkrahúsi Reykjavíkur þá skýringu á brjóstholsáverka sínum að hann hafi orðið fyrir hnífstungu. Í skýrslu Viðars hjá lögreglu, sem tekin er strax eftir að hann hafði jafnað sig nokkuð eftir brjóstholsáverkann og meðan að ákærða var í gæsluvarðhaldi kemur fram, að í framhaldi af rifrildi milli hans og ákærðu hafi hún lagt til hans og stungið hann í brjóstið. Taldi hann hana hafa gert það með hnífi, en hann hefði þó hvorki séð hnífinn áður né vitað hvað varð af honum. Þetta samrýmist framburði ákærðu, sem kvaðst hafa verið með hníf í hægri hendi. Þrátt fyrir að ákærða hafi síðar viljað fá Viðar til að falla frá kæru, hefur hann í vætti sínu hér fyrir dómi í megindráttum haldið fast við skýrslu sína hjá lögreglu. Framburður ákærðu um það að eldhúshnífurinn hafi rekist í Viðar fyrir slysni og hann átt sök á því þykir harla ósennilegur og verður hann metinn í ljósi þess, hve óstöðug ákærða hefur verið í framburði sínum og einnig í ljósi þess álits Þorvaldar Jónssonar læknis, að til að veita Viðari þann brjóstáverka sem hann fékk, hafi ekki dugað til að hann styddi sig að hnífnum heldur hefði orðið að beita hnífnum beint fram með oddinn. Augljóst er, þegar framburður ákærðu og Viðars eru skoðaðir og bornir saman við vætti Sigríðar Blöndal, að ákærða átti í illindum og rifrildi rétt áður en hann fékk áverkann. Það er álit réttarins þegar allt er virt í málinu megi telja að fram sé komin lögfull sönnun um að ákærða hafi stungið Viðar með hnífnum í eða í framhaldi af rifrildinu og veitti honum það stungusár, sem hún er sökuð um í ákæru með þargreindum afleiðingum. Svo sem fram kemur í læknisvottorði og vætti Þorvaldar Jónssonar læknis, var brjóstholsáverkinn þess eðlis, að hann var lífshættulegur og tilviljun ein réð að ekki hlaust bani af. Þó að ekkert liggi fyrir um, að ákærða hafi viljað valda Viðari fjörtjóni, hlaut hún samt og að gera sér grein fyrir því að það var stórhættulegt að valda Viðari slíku stungusári í brjóstholið og mikilvægt að koma honum strax undir læknishendur til að koma í veg fyrir að afleiðingar yrðu alvarlegar. Hún lét samt undir höfuð leggjast í um tvo sólarhringa, að kalla á læknisaðstoð og verður að meta ákærðu það til sakar. Henni bar við þessar aðstæður að líta fram hjá óskum og mati Viðars um að ekki væri þörf á lækni. Með hinni hættulegur atlögu að Viðari hefur ákærða gerst brotleg við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningalaga sbr. lög nr. 20/1981, en líkamstjón það sem hann varð fyrir fellur að lýsingu 1. mgr. greinarinnar. 2. Um 2. lið ákæru. Viðar hefur talið, að áverkinn á aftanverðum hálsi hans væri til kominn vegna þess, að ákærða hafi skorið hann með eggjárni, er hann hafi verið að reisa sig upp eftir að hann hafði beygt sig niður í eldhúsvaskinn til að fá sér vatn að drekka beint úr krana, en hún hafi staðið hjá honum. Hann hafi samt ekki séð hana leggja til sín né séð eggjárn eða annað í höndum hennar. Hjá lögreglu sagði hann, að hann hafi sakað hana um áverkann og hún þá haldið því fram að það hafi orðið slys. Hér fyrir dómi hefur Viðar dregið nokkuð í land, kvaðst ekki hafa fundið fyrir höggi, heldur verk í hálsinum er hann reisti sig upp. Ákærða hefur, svo sem rakið er að framan, alfarið neitað að eiga sök á þessum áverka. Í vætti Rögnvaldar Ólafssonar kemur að vísu fram, að hún hafi gengist við því í bifreið hans, að hafa stungið Viðar. Stangast það á við framburð Viðars, sem kvað ekki hafa verið rætt um þetta tilvik í leigubifreiðinni. Vitnið Rögnvaldur er samt ekki nógu öruggt í framburði sínum. Það kvað Viðar hafa setið í framsæti bifreiðarinnar, en telja má það upplýst í málinu að ákærða sat frammi í bifreiðinni, en Viðar aftur í. Ekki bendir hegðun Viðars eftir að hann fékk hálsáverkann til þess að ákærða hafi gert gróflega á hlut hans, en hann biður hana um að fá að drekka og þiggur hálft glas af víni um leið og hann fer. Við vettvangsgöngu að Skógarhjalla 6 kom í ljós, að gufugleypir eða eldhúsvifta er vinstra megin við vaskinn þegar staðið er fyrir framan hann og eru ekki hvassar brúnir á hlífinni utan um viftuna, heldur eru þær fremur ávalar og má telja útilokað að Viðar hafi hlotið skurðinn á hálsinn við að lenda utan í brúninni eða utan í skápinn hægra megin. Þegar allt er virt í málinu, og einkum það ósamræmi sem í framburði vitnanna Viðars Björnssonar og Rögnvaldar Ólafssonar og að engin verksummerki um átök fundust við húsleit skömmu eftir atburðinn þykir varhugavert gegn eindreginni neitun ákærðu, að telja að nægileg sönnun sé fram komin um að hún hafi valdið Viðari þeim hálsáverka sem hún er sökuð um í 2. lið ákæru og ber að sýkna hana af þeirri sök. III. Refsingar o.fl. Ákærða hefur frá árinu 1973 hlotið 15 refsidóma, auk þess að í fjögur skipti hafa verið gerðar við hana sáttir og henni gert að greiða sektir fyrir brot á áfengis- og umferðarlögum og þá verið svipt ökuleyfi. Ákærða hefur í allt verið dæmd til að hlíta fangelsi í 6 ár og 9 mánuði þar af voru 8 mánuðir skilorðsbundin refsing skv. dómum 3. maí 1974 og 7. nóvember 1978 og hafði hún haldið þargreint skilorð. Í dómum þessum hefur hún aðallega gerst brotleg við 155. gr., 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga, en þó í eitt skiptið 19. júní 1986 fyrir brot á 1. mgr. 221. gr. alm. hegningarlaga og í síðasta dómnum sem kveðinn var upp í Sakadómi Reykjavíkur 15. nóvember 1988, sbr. dómur Hæstaréttar 24. mars 1989, hlaut hún fangelsi í 3 ár og 6 mánuði fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Fimm dómanna eru sektardómar vegna brota á umferðarlögum og er ákærðu í fjögur skiptin auk greiðslu sektar gert að hlíta ökuleyfissviptingu. Ákærðu var, 27. maí 1992 af Fangelsismálastofnun ríkisins, veitt reynslulausn í 1 ár á eftirstöðvum 184 dögum, en afplánaði þær eftirstöðvar frá 12. okt. 1992. Við refsimat í málinu verður að hafa hliðsjón af framangreindum sakarferli og einnig framferði hennar eftir verknaðinn, en ljóst er að hún reyndi að hylja sporin eftir hann og hún reyndi að fá Viðar til að falla frá kæru í málinu. Að þessu virtu þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár. Rétt þykir, að gæsluvarðhaldsvist hennar frá 7. til 10. mars s.l. komi til frádráttar refsingunni sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Dæma ber ákærðu til greiðslu alla sakarkostnaðar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð sem ákveðast kr. 120.000,- og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda hrl. Kristjáns Stefánssonar, sem ákveðast kr. 150.000,- og svo verjandalaun vegna réttargæslu, sem áður var ákveðin. Dómsorð: Ákærða, Sólrún Elídóttir, sæti fangelsi í 4 ár og komi gæsluvarðhaldsvist hennar frá 7. til 10. mars s.l. með fullri dagatölu til frádráttar refsingunni. Ákærða greiði allan kostnað sakarinnar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð 120.000 krónur og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda hennar hrl. Kristjáns Stefánssonar 150.000 krónur.
|
Mál nr. 527/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var fallist á með L að skilyrðum b. liðar sömu lagagreinar væri einnig fullnægt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að varnaraðili verði einungis látinn sæta farbanni en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og krefst staðfestingar hans um gæsluvarðhald. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðahaldi yfir varnaraðila sé fullnægt og að hann sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldi á þeim grundvelli stendur. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald var einnig reist á b. lið sömu lagagreinar með þeim rökstuðningi að varnaraðili sé erlendur maður sem ætla megi að reyna muni að komast úr landi eða leynast verði honum ekki gert að sæta gæsluvarðahaldi. Með vísan til atvika málsins er á það fallist með sóknaraðila að einnig sé fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 312/2004
|
Fjárdráttur Opinberir starfsmenn Dráttur á máli Skilorð
|
V, sem gegndi starfi forstöðumanns ríkisstofnunar, var sakfelldur fyrir að hafa í 67 tilvikum dregið sér af fé stofnunarinnar, samtals um tvær milljónir krónur. Var refsing V ákveðin fangelsi í átta mánuði. Þar sem alls óviðunandi dráttur varð á rannsókn málsins, sem hafði með engu verið réttlættur, og V hafði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi var fullnustu fimm mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í tvö ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af þeim liðum ákæru, sem hann gekkst ekki við en var sakfelldur fyrir í héraðsdómi, svo og að refsing verði milduð. I. Samkvæmt gögnum málsins mun ákærði hafa verið skipaður framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins af menntamálaráðherra 1. september 1998. Vorið 2001 tók ríkisendurskoðun bókhald og fjárreiður stofnunarinnar til athugunar, þar sem í ljós hafði komið við skil bókhaldsgagna vegna ársins 2000 að uppgjör tékkareiknings hafi verið ófullnægjandi og fylgiskjöl vantað fyrir fjölmörgum útborgunum af honum. Ákærði mun hafa látið af starfi að eigin ósk 4. maí 2001. Ríkisendurskoðun sendi menntamálaráðherra 16. júlí 2001 greinargerð um athugun sína, sem tók til tímabilsins frá ársbyrjun 1999 til þess dags, sem ákærði hætti störfum. Í niðurstöðum greinargerðarinnar sagði að athugunin hefði leitt í ljós að ákærði sýndist bæði hafa dregið sér fé frá Íslenska dansflokkum og lánað sér án heimildar, en til að dylja úttektir hafi hann útbúið reikninga. Hann hafi einnig fært kostnað, sem sneri að honum sjálfum, til gjalda hjá stofnuninni, auk þess að nota nafn hennar til að afla sér fyrirgreiðslu. Taldi ríkisendurskoðun ákærða hafa á þennan hátt tekið til sín samtals 2.702.078 krónur. Menntamálaráðherra sendi 19. júlí 2001 greinargerð ríkisendurskoðunar til ríkissaksóknara, sem degi síðar fól ríkislögreglustjóra rannsókn málsins. Hjá þeim síðastnefnda voru teknar skýrslur af ákærða 21. og 22. maí 2003, svo og af einu vitni 3. júlí sama ár. Að lokinni rannsókn 30. október 2003 endursendi ríkislögreglustjóri málið ríkissaksóknara, sem gaf út ákæru 9. janúar 2004. Í henni var ákærða gefinn að sök fjárdráttur í opinberu starfi með því að hafa í 78 nánar greindum tilvikum dregið sér af fé Íslenska dansflokksins samtals 2.348.442 krónur. Fyrir héraðsdómi gekkst ákærði við sakargiftum samkvæmt 56 liðum ákærunnar, sem vörðuðu samtals 1.607.009 krónur, en neitaði á hinn bóginn sök í 22 tilvikum. Var þar um að ræða 1. til og með 5. lið ákærunnar, sem mynduðu A. kafla hennar, liði 6, 8, 9, 11, 12 og 15, sem heyrðu til B. kafla, liði 20 til og með 22 og 26 til og með 32, sem voru í C. kafla ákærunnar, og lið 66 í F. kafla hennar. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sýknaður af síðastnefndum ákærulið, sem varðaði greiðslu að fjárhæð 9.067 krónur, en sakfelldur að öðru leyti. Af hálfu ákæruvaldsins er unað við niðurstöðu héraðsdóms um þetta, en ákærði krefst sem fyrr segir sýknu af þeim liðum ákæru, sem hér var getið og hann var sakfelldur fyrir í hinum áfrýjaða dómi. II. Fyrir Hæstarétti er ekki til endurskoðunar sakfelling ákærða fyrir brotin, sem hann gekkst við í héraði. Stendur hinn áfrýjaði dómur því óraskaður varðandi þau. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt 1., 2., 3., 4. og 5. lið ákæru, svo og 6. og 8. lið hennar. Í 9., 11., 12. og 15. lið ákæru er ákærði sakaður um að hafa dregið sér alls 221.366 krónur í tengslum við ferðalög erlendis á vegum Íslenska dansflokksins. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst nánari atvikum varðandi 9. lið ásamt skýringum ákærða, en í umfjöllun um 11. og 12. lið er þar að nokkru vísað til þess, sem segir um 9. lið varðandi afstöðu hans. Loks er í héraðsdómi lýst sömu atriðum varðandi 15. lið. Í niðurstöðum dómsins eru teknir í einu lagi til meðferðar 11., 12. og 15. liður ákæru, en ekki er vikið þar að 9. lið. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því borið við af hálfu ákæruvaldsins að hér sé bersýnileg ritvilla í hinum áfrýjaða dómi, enda ljóst af öðru því, sem þar komi fram, að niðurstaðan hafi í senn átt að taka til 9. liðar ákæru og 11., 12. og 15. liðar. Af hálfu ákærða var því lýst yfir að ekki væru gerðar athugasemdir við þennan málatilbúnað ákæruvaldsins. Að þessu virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um 11., 12. og 15. lið ákæru, sem tekur samkvæmt framansögðu jafnframt til saka, sem ákærði er borinn í 9. lið hennar. Í C. kafla ákæru er ákærði sakaður um að hafa á tímabilinu 19. nóvember 1999 til 10. febrúar 2000 dregið sér samtals 512.000 krónur með þrettán greiðslum, sem taldar eru upp í 20. til og með 32. lið hennar og allar skýrðar í bókhaldsgögnum Íslenska dansflokksins sem greiðslur til erlends manns að nafni Jochen Ulrich. Ákærði hefur gengist við sakargiftum í 23., 24. og 25. lið ákæru, sem varða fjárdrátt á samtals 220.000 krónum, en neitar að öðru leyti sök samkvæmt þessum kafla hennar. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi liggur fyrir í málinu samningur, sem ákærði gerði fyrir hönd Íslenska dansflokksins 9. nóvember 1999 við Jochen Ulrich um sýningarrétt að tilteknu dansverki hans, en fyrir þetta bar honum að fá greidd samtals 25.000 þýsk mörk, að þriðjungi við undirritun samningsins, að þriðjungi 1. desember 1999 og eftirstöðvarnar 10. febrúar 2000. Átti Jochen Ulrich að taka þátt í undirbúningi sýninga dansflokksins á verkinu, en kostnað af ferðum til og frá landinu vegna þessa og gistingu hér skyldi hann sjálfur bera. Samkvæmt gögnum málsins var Jochen Ulrich greitt frá ríkisféhirði jafnvirði 316.500 króna 16. nóvember 1999 og 318.170 króna 11. janúar 2000, en óumdeilt er að þetta séu tvær fyrstu greiðslurnar, sem honum báru eftir samningnum. Þá liggur fyrir að ríkisféhirðir greiddi í þágu Íslenska dansflokksins í desember 1999 fyrir tvo flugfarseðla vegna sama manns, alls 106.800 krónur, og í febrúar 2000 gistikostnað að fjárhæð 120.589 krónur. Samkvæmt því hefðu staðið eftir ógreiddar um 90.000 krónur af þeirri þóknun, sem Íslenska dansflokknum bar að greiða Jochen Ulrich. Í málatilbúnaði ákæruvaldsins er byggt á því að þessi mismunur hafi verið gerður upp með tveimur greiðslum af tékkareikningi Íslenska dansflokksins, annars vegar tékka að fjárhæð 42.000 krónur, sem innleystur var í banka 9. nóvember 1999 af nafngreindum starfsmanni dansflokksins, og hins vegar millifærslu á 40.000 krónum 7. janúar 2000 inn á bankareikning þess sama. Fyrir þessu tvennu liggja kvittanir, sem virðast undirritaðar af Jochen Ulrich, en starfsmaðurinn, sem hér átti í hlut, kvaðst hafa látið hann fá þessar fjárhæðir í peningum eftir að hafa fengið þær á þennan hátt í hendur. Greiðslur til Jochen Ulrich virðast í þrettán öðrum tilvikum en hér að framan greinir hafa verið færðar í bókhaldsgögnum Íslenska dansflokksins, en þar er um að ræða samtals 512.000 krónur, sem ákærði er sakaður um að hafa dregið sér samkvæmt C. kafla ákæru. Sem fyrr segir neitar ákærði sök í tíu tilvikum. Í þremur þeirra, sem varða samtals 72.000 krónur, var greitt með tékkum, sem ákærði innleysti í banka, en fyrir greiðslunum eru kvittanir, sem virðast vera undirritaðar af Jochen Ulrich á sama hátt og kvittanirnar 9. nóvember 1999 og 7. janúar 2000, sem áður var getið. Í hinum tilvikunum sjö virðast hafa verið útbúnar kvittanir í nafni sama manns, sem hann ritaði þó ekki undir. Í þremur þeirra var greitt með tékkum, sem ákærði innleysti í banka, í þremur öðrum með millifærslu inn á bankareikning hans og í einu tilviki með úttekt af bankareikningi Íslenska dansflokksins, sem ákærði kvittaði fyrir. Jochen Ulrich gaf hvorki skýrslu við meðferð málsins fyrir dómi né lögreglurannsókn. Liggur því ekkert fyrir af hans hálfu um hvort hann hafi tekið við fénu, sem hér um ræðir, eða greiðslunum 9. nóvember 1999 og 7. janúar 2000, sem ákæruvaldið miðar þó í málatilbúnaði sínum við að hann hafi fengið. Af þeim gögnum, sem liggja fyrir um þetta efni og áður er lýst, er því ófært að telja sannað gegn neitun ákærða að hann hafi gerst sekur um þau brot, sem 20. liður til og með 22. og 26. til og með 32. lið ákæru taka til. Verður hann því að þessu leyti sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. III. Samkvæmt framansögðu er ákærði sakfelldur fyrir brot samkvæmt 67 liðum í ákæru, sem varða fjárdrátt á samtals 2.047.375 krónum. Brot þessi eru réttilega heimfærð í ákæru til 247. gr., sbr. 138. gr. og 141. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 54/2003. Við ákvörðun refsingar verður að taka tillit til þeirrar fjárhæðar, sem ákærði dró sér, en hann hefur að engu leyti bætt tjón af brotum sínum. Fjöldi þeirra var mikill, þau voru drýgð skipulega á rúmum tveimur árum og í mörgum tilvikum var það gert með aðferðum, sem báru með sér eindreginn ásetning til brots. Með þessari háttsemi allri misnotaði ákærði sér alvarlega þann trúnað, sem honum var sýndur sem forstöðumanni ríkisstofnunar. Hann hefur á hinn bóginn ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo að kunnugt sé og við rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi játaði hann hreinskilnislega verulegan hluta þeirra brota, sem hann var sakaður um. Að þessu virtu er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Eins og áður var getið fól ríkissaksóknari ríkislögreglustjóra rannsókn málsins með bréfi 20. júlí 2001, en því fylgdi greinargerð ríkisendurskoðunar, þar sem greint var í meginatriðum frá þeirri háttsemi ákærða, sem síðar varð tilefni ákæru. Málið barst ekki ríkissaksóknara á ný fyrr en með bréfi ríkislögreglustjóra 30. október 2003. Á þeim tíma hafði verið aflað nokkurs fjölda gagna, sem ekki lágu fyrir við athugun ríkisendurskoðunar, einkum frá viðskiptabanka Íslenska dansflokksins, en annars teknar tvær skýrslur af ákærða og skýrsla af einu vitni. Miðað við þetta umfang rannsóknarinnar varð alls óviðunandi dráttur á framkvæmd hennar, sem hefur með engu verið réttlættur. Að þessu virtu og því að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi verður hluti refsingar hans bundinn skilorði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Um áfrýjunarkostnað málsins fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærði, Valgeir Valdimarsson, sæti fangelsi í átta mánuði. Fresta skal fullnustu fimm mánaða af þeirri refsivist og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talið af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Reimars Péturssonar hæstaréttarlögmanns, sem samtals eru ákveðin 250.000 krónur. Áfrýjunarkostnaður greiðist að öðru leyti úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 11. maí sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 9. janúar 2004, á hendur Valgeiri Valdimarssyni, kt. 140172-5379, Aðallandi 6, Reykjavík, fyrir fjárdrátt í opinberu starfi sem framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins á árunum 1999, 2000 og 2001, sem hér greinir: A. Með því að hafa á árinu 1999 dregið sér af tékkareikningi dansflokksins nr. 313-26-5701 í Búnaðarbanka Íslands, Háaleitisútibúi, Suðurlandsbraut 2, Reykjavík, með millifærslum og útgáfu ávísana, samtals kr. 155.000, sem ákærði skýrði sem fyrirframgreidd laun og sundurliðast þannig: 1. 24.03.99 kr. 50.000 2. 26.04.99 kr. 20.000 3. 15.06.99 kr. 50.000 4. 21.06.99 kr. 25.000 5. 16.09.99 kr. 10.000 B. Með því að hafa á árunum 1999 og 2000, dregið sér og notað í eigin þágu kr. 375.566 af sama tékkareikningi nr. 5701, sem hér greinir: 6. 22.09.99 kr. 60.000 7. 22.10.99 kr. 2.000 8. 28.10.99 kr. 4.000 9. 28.02.00 kr. 17.555 10. 28.04.00 kr. 2.330 11. 27.06.00 kr. 24.774 12. 12.07.00 kr. 79.970 13. 21.08.00 kr. 4.000 14. 23.08.00 kr. 4.000 15. 28.06.00 kr. 99.067 16. 29.08.00 kr. 3.700 17. 27.09.00 kr. 2.960 18. 23.10.00 kr. 10.800 19. 29.11.00 kr. 60.410 C. Með því að hafa frá nóvember 1999 til febrúar 2000 með útgáfu átta ávísana og fimm millifærslum dregið sér og notað í eigin þágu kr. 512.000 af sama tékkareikningi nr. 5701, og ranglega skýrt þær úttektir sem launagreiðslur til Jochen Ulrich. Fjárhæðin sundurliðast þannig: 20. 19.11.99 kr. 20.000 21. 23.11.99 kr. 12.000 22. 30.11.99 kr. 40.000 23. 13.12.99 kr. 40.000 24. 10.01.00 kr. 100.000 25. 13.01.00 kr. 80.000 26. 19.01.00 kr. 40.000 27. 19.01.00 kr. 50.000 28. 25.01.00 kr. 50.000 29. 31.01.00 kr. 30.000 30. 04.02.00 kr. 10.000 31. 07.02.00 kr. 20.000 32. 10.02.00 kr. 20.000 D. Með því að hafa frá því í október 1999 til desember 2000 dregið sér kr. 744.810 af tékkareikningi nr. 5701 útbúið og notað sem fylgiskjöl í bókhaldi dansflokksins 23 tilhæfulausa reikninga, 22 í nafni fyrirtækisins Smith, Smith & Smith samtals kr. 689.810 og einn í nafni Valgarðs Bragasonar að fjárhæð kr. 55.000. Fjárhæðin sundurliðast sem hér greinir: 33. 15.10.99 kr. 20.000 34. 10.02.00 kr. 30.000 35. 5.03.00 kr. 55.000 36. 17.03.00 kr. 65.000 37. 28.04.00 kr. 20.000 38. 12.05.00 kr. 30.000 39. 19.05.00 kr. 20.000 40. 25.05.00 kr. 80.000 41. 23.06.00 kr. 50.000 42. 25.07.00 kr. 22.000 43. 26.07.00 kr. 22.000 44. 17.08.00 kr. 20.000 45. 25.08.00 kr. 75.000 46. 22.09.00 kr. 28.000 47. 29.09.00 kr. 21.500 48. 13.10.00 kr. 20.715 49. 13.10.00 kr. 78.000 50. 26.10.00 kr. 7.500 51. 08.12.00 kr. 18.000 52. 11.12.00 kr. 9.735 53. 18.12.00 kr. 15.660 54. 18.12.00 kr. 12.000 55. 22.12.00 kr. 24.700 E. Með því að hafa dregið sér kr. 147.900 sem voru greiðslur til Íslenska dansflokksins frá Leikfélagi Reykjavíkur fyrir sölu á leikskrám og fleiru, og sundurliðast þannig: 56. des. 99 kr. 42.700 57. 29.04.00 kr. 88.000 58. 19.11.00 kr. 17.200 F. Með því að hafa á árinu 2001 dregið sér kr. 356.046 af tékkareikningi nr. 5701, með því að gefa út 19 tékka sem hann notaði til greiðslu eigin útgjalda sem hér greinir: 59. 03.01.01 kr. 10.800 60. 19.01.01 kr. 1.190 61. 19.01.01 kr. 40.000 62. 23.01.01 kr. 42.000 63. 07.02.01 kr. 21.000 64. 15.02.01 kr. 30.000 65. 19.02.01 kr. 3.240 66. 02.03.01 kr. 9.067 67. 14.03.01 kr. 68.000 68. 20.03.01 kr. 75.000 69. 27.03.01 kr. 3.995 70. 27.03.01 kr. 8.995 71. 27.03.01 kr. 2.500 72. 05.04.01 kr. 5.000 73. 05.04.01 kr. 2.099 74. 05.04.01 kr. 3.000 75. 06.04.01 kr. 7.500 76. 20.04.01 kr. 13.550 77. 29.04.01 kr. 9.110 G. 78. Með því að hafa í febrúarmánuði 2001 dregið sér kr. 57.120 af kr. 132.120 sem hann millifærði af tékkareikningum Íslenska dansflokksins nr. 5701 í Búnaðarbanka og nr. 4600 í Landsbanka Íslands, inn á eigin tékkareikning dagana 5., 8. og 23. febrúar. Af úttektum þessum greiddi ákærði tveimur erlendum starfsmönnum dansflokksins samtals kr. 75.000 í dagpeninga. Eru brot ákærða talin varða við 247. gr., sbr. 138. og 141. gr.a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 54/ 2003. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Við meðferð málsins hefur ákæruvald leiðrétt dagsetningu í 35. tl. ákæru og fært hana til 15. mars 2000. Ákærði hefur játað sök samkvæmt töluliðum 7, 10, 13, 14, 16-19, 23-25, 33-65 og 67-78 í ákæru. Í öðrum ákæruliðum neitar ákærði sök. Af hálfu verjanda er þess krafist að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, að því marki er ákærði neitar sök, en að honum verði ákvörðuð vægasta refsing er lög leyfa að öðru leyti. Þá er krafist hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins er greiðist að lágmarki að helmingi úr ríkissjóði. Málsatvik: Með bréfi 19. júlí 2001 tilkynnti menntamálaráðuneytið ríkissaksóknara um ætluð refsiverð brot ákærða, sem fyrrverandi framkvæmdastjóra Íslenska dansflokksins. Ráðuneytinu hafi borist greinargerð Ríkisendurskoðunar um fjárhagsleg samskipti ákærða við dansflokkinn en þar komi fram að framkvæmdastjórinn virðist hafa dregið sér fé og heimildarlaust tekið fé að láni. Í greinargerð Ríkisendurskoðunar frá júlí 2001 kemur fram að við skil Íslenska dansflokksins á bókhaldsgögnum vegna ársins 2000 hafi komið í ljós að uppgjör vegna tékkareiknings 5701 hafi verið ófullnægjandi, auk þess sem fylgiskjöl hafi vantað fyrir fjölmörgum útborgunum og ávísunum. Síðar hafi framkvæmdastjóri dansflokksins framvísað ljósritum af reikningum vegna þeirra úttekta. Í framhaldi af því hafi Ríkisendurskoðun ákveðið að rannsaka bókhald og fjárrreiður Íslenska dansflokksins. Athugunin hafi sérstaklega beinst að bankareikningi dansflokksins, auk þess sem fjárhagsleg tengsl framkvæmdastjóra við dansflokkinn hafi verið könnuð. Athugunin hafi náð til áranna 1999, 2000 og allt til 4. maí 2001. Þegar Ríkisendurskoðun hafi hafið athugun sína á bókhaldi dansflokksins hafi komið í ljós að bankareikningar stofnunarinnar hafi ekki verið færðir né stemmdir af í rúmt ár. Þá hafi viðskiptamannareikningar ekki verið stemmdir af og innheimtu útistandandi krafna lítt verið sinnt. Lítið sem ekkert eftirlit hafi verið haft með bókhaldi dansflokksins. Athugun Ríkisendurskoðunar hafi leitt í ljós, að framkvæmdastjóri virðist bæði hafa dregið sér fé og tekið að láni án heimildar. Til að draga dul á úttektir sínar hafi hann útbúið reikninga. Þá hafi hann fært til kostnaðar á dansflokkinn útgjöld sem hafi tilheyrt honum sjálfum, auk þess sem hann hafi notað nafn dansflokksins til að fá persónulega fyrirgreiðslu. Er það mat Ríkisendurskoðunar að ákærði hafi dregið sér fé eða tekið að láni á tímabilinu að fjárhæð 2.700.000 krónur. Fram kemur, að ákærði hafi látið af störfum að eigin ósk 4. maí 2001. Ákærði var fyrst yfirheyrður um sakarefnið hjá ríkislögreglustjóranum 21. maí 2003. Listrænn stjórnandi Íslenska dansflokksins, Katrín Hall, var einnig yfirheyrð um efnið sem vitni. Ákærði og Katrín Hall voru yfirheyrð fyrir dómi, sem og Sigurjón I. Haraldsson, skrifstofustjóri hjá Ríkisendurskoðun. Verður nú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna. Ákærði kvaðst hafa verið skipaður framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins með bréfi menntamálaráðherra 1. september 1998. Hafi hann, sem framkvæmdastjóri dansflokksins, verið forstöðumaður þeirrar stofnunar með þeim skyldum og þeirri ábyrgð er því starfi fylgdu. Starfsemi dansflokkins hafi skipst í almennan rekstur og listræna stjórnun. Hafi hann verið í fyrirsvari fyrir hinn almenna rekstur en öll listræn stjórnun hafi verið í höndum Katrínar Hall. Að auki hafi í starfi framkvæmdastjóra falist umsjón með starfsmannamálum og markaðsmálum. Í upphafi starfa sinna kvaðst ákærði hafa haft sér til aðstoðar ritara sem hafi m.a. aðstoðað ákærða við frágang bókhaldsgagna áður en þau hafi verið send til Ríkisféhirðis. Að öðru leyti hafi eftirlit með fjármálum dansflokksins verið í höndum stjórnar dansflokksins, Ríkisbókhalds og Ríkisendurskoðunar. Dansflokkurinn hafi verið í bókhaldsþjónustu hjá Ríkisbókhaldi en reikningar hafi að jafnaði verið greiddir í samræmi við reglur Ríkisféhirðis. Þannig hafi allir reikningar verið samþykktir af framkvæmdastjóra og í framhaldinu verið stimplaðir og áritaðir með viðeigandi bókhaldslyklum. Að því loknu hafi þeir verið sendir til Ríkisféhirðis til greiðslu. Þetta hafi átt við um alla reikninga dansflokksins, fyrir utan reikninga sem hafi verið greiddir út af tékkareikningi nr. 5701 í Búnaðarbanka Íslands nr. 313. Sá reikningur hafi fyrst og fremst verið hugsaður til að standa straum að ýmsum tilfallandi kostnaði í kringum rekstur dansflokksins. Reikningurinn hafi verið notaður langt umfram það er gert hafi verið ráð fyrir. Hafi hann verið til staðar og verið í notkun á þeim tíma er ákærði hafi ráðist til starfa hjá dansflokknum. Ákærði kvað Ríkisendurskoðun hafa haft uppi athugasemdir vegna notkunar á reikningnum fyrir árið 1998. Stjórn dansflokksins hafi engu að síður viljað hafa reikninginn áfram vegna greiðslu smærri útgjalda. Ákærði kvaðst viðurkenna að hafa dregið sér fé í opinberu starfi sem framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins, að því marki sem hann játaði sakargiftir samkvæmt ákæru. Kvað ákærði óráðsíu hafa einkennt fjármál sín á þessum tíma sem hafi leitt til þess að hann hafi dregið sér fé. Kvaðst hann enga sérstaka skýringu hafa á því af hvaða völdum óráðsían stafaði. Að öðru leyti en því neitaði hann að hafa dregið sér fjármuni dansflokksins. Verður nú vikið að einstökum ákæruefnum að því marki er ákærði neitar sök. A. Ákærði kvaðst hafa greitt sér laun fyrirfram á árinu 1999, alls að fjárhæð 155.000 krónur. Um væri að ræða tilvik skv 1.- 4. til A hluta ákæru. Ákærði kvað fyrirframgreiðslu launa hafa tíðkast í einhverjum tilvikum hjá hinu opinbera, þó svo fyrirframgreiðsla launa hafi almennt verið í andstöðu við reglur Fjársýslu ríkisins um greiðslu launa. Í einhverjum tilvikum hafi tíðkast hjá dansflokknum að laun hafi verið greidd fyrirfram með þeim hætti að þau væru greidd út af tékkareikningi 5701. Hafi það átt við um framkvæmdastjóra sem og aðra starfsmenn dansflokksins. Það hafi síðan verið í verkahring framkvæmdastjóra að tilkynna launabókhaldi um fyrirframgreidd laun, þannig að þau kæmu til frádráttar útborguðum launum næstu mánaðarmót á eftir. Ekki kvaðst ákærði hafa tilkynnt launabókhaldi um þessar fyrirframgreiðslur til sín heldur hafa áritað fylgiskjöl þannig að þær yrðu færðar til skuldar á viðskiptamannareikning sinn. Hafi hann notað greiðslurnar í eigin þágu. Ekki hafi verið ætlun ákærða að draga sér þessa fjármuni en hann hafi ákveðið að tilkynna ekki um fyrirframgreiðsluna þar sem hann hafi ekki talið sig hafa haft bolmagn til að endurgreiða launin. Ef ákærði hefði látið af störfum með venjulegum hætti hjá dansflokknum, hefði þessi skuld verið greidd í lokauppgjöri launa. B. 6. tl. Ákærði kvaðst hafa komist að samkomulagi við Chad A. Batner, sem hafi verið starfandi við dansflokkinn, um að Chad yrðu greidd laun fyrirfram sem færð yrðu á viðskiptamannareikning Chad. Í kjölfarið myndi Chad lána ákærða þá fjárhæð. Í samræmi við það hafi greiðsla að fjárhæð 60.000 krónur verið færð af tékkareikningi 5701 yfir á reikning ákærða. Sú ráðstöfun hafi verið viðhöfð þar sem ákærði hafi talið að greiðslustaða sín hjá Ríkisféhirði væri slæm. Hafi hann litið svo á að um persónulega skuld sína við Chad væri að ræða. Chad hafi ekki endurgreitt þessa fjárhæð til Fjársýslunnar né heldur hafi ákærði gert það. Í raun og veru hafi verið um fyrirframgreidd laun til ákærða að ræða, þó svo þau hafi verið færð með þessum hætti. Fjárhagsvandræði hafi knúið ákærða til þess að fara þess á leit við Chad að hann myndi aðstoða ákærða með þessum hætti. 8. tl. Ákærði kvaðst hafa leitað aðstoðar Neyðarþjónustunnar ehf., 25. október 1999 til að láta opna læstar dyr að íbúð fyrir sig. Hafi hann ekki haft reiðufé við hendina á þeim tíma en starfsmaður Neyðarþjónustunnar hafi ekki getað tekið við greiðslu með greiðslukorti. Hafi ákærði því gripið til þess ráðs að greiða fyrir þjónustuna með ávísun út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins. Í kjölfarið hafi hann fært í bókhaldslykil áritun um að fjárhæðina skyldi færa á viðskiptamannareikning sinn sem fyrirframgreidd laun. Reikningurinn hafi síðan verið sendur Fjársýslunni með venjulegum hætti. Um hafi verið að ræða persónulegt atvik sem hafi verið Íslenska dansflokknum óviðkomandi. Hafi hann ekki endurgreitt þennan kostnað þar sem hann hafi ekki haft fé til endurgreiðslu. Hafi hann litið svo á að um lánveitingu til sín hafi verið að ræða, þó svo honum hafi verið kunnugt um að slíkt væri ekki heimilt. 9.tl. Ákærði kvað greiðslu út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins, að fjárhæð 17.555 krónur, 28. febrúar 2000, hafa komið til vegna útlagðs kostnaðar við sýningu dansflokksins í Avignon í Frakklandi. Allir þeir er farið hafi til Frakklands á vegum dansflokksins hafi verið á dagpeningum venju samkvæmt. Kvað hann kostnað að fjárhæð 17.555 krónur hafa verið færðan sem persónulega skuld ákærða, þar sem ekki hafi verið til staðar fylgiskjöl að baki þessum kostnaði. Í raun hafi hann þar með veitt sjálfum sér persónulegt lán sem honum hafi verið ljóst að ekki var heimilt. Ákærði hafi ekki endurgreitt þessa fjárhæð en til þess hefði komið ef starfslok hans hefðu borið að með venjulegum hætti. 11. tl. Ákærði kvað greiðslu út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins, að fjárhæð 24.774 krónur, 27. júní 2000, hafa komið til í tilefni af för dansflokksins til Tékklands og Ítalíu. Hafi ákærði keypt gjaldeyri á Keflavíkurflugvelli fyrir brottför til að standa straum að ófyrirséðum og tilfallandi kostnaði í ferðinni. Allir á vegum dansflokksins hafi verið á dagpeningum í ferðinni. Ekki hafi verið til staðar fylgiskjöl fyrir þessum kostnaði og hafi ákærði því gripið til þess ráðs að færa kostnaðinn sem persónulega skuld sína. Að öðru leyti eigi sömu skýringar við þessa ráðstöfun og undir 9. tl. ákæru. 12. tl. Ákærði kvað greiðslu út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins, að fjárhæð 79.970 krónur, 12. júlí 2000, hafa komið til vegna ferðar til Prag og Bologna. Þar hafi einnig verið um að ræða greiðslu á tilfallandi kostnaði í ferðinni. Í þessari ferð hafi sem fyrr ferðalangar verið á dagpeningum. Eigi sömu sjónarmið við um þessar færslur og fram komi undir tl. 9 og 11. 15. tl. Ákærði kvað þessa greiðslu út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins hafa komið til vegna ferðar ákærða til Prag og víðar. Millifærðar hafi verið 120.000 krónur af tékkareikningi dansflokksins yfir á reikning ákærða, nr. 0543-26-007650. Í ferðinni til Prag hafi ákærði verið á dagpeningum. Hinni formlegu ferð dansflokksins hafa lokið en hann hafi haldið för sinni áfram á einkavegum til Parísar. Hafi hann talið að eðlilegt væri að dansflokkurinn tæki a.m.k. að hluta þátt í kostnaði við ferðina til Parísar þar sem ákærði hafi þar að hluta verið að gegna embættisskyldum. Hafi hann m.a. hitt tiltekna einstaklinga vegna fyrirhugaðra sýninga á verkinu Kippa sem dansflokkurinn hafi ætlað að sýna í París og Caen haustið 2000. Ákærði hafi ekki fengið dagpeninga vegna þessa hluta ferðarinnar en greiðslu dagpeninga hafi lokið á sama tíma og hjá öðrum í ferðinni þegar sýningarferðinni hafi lokið. Ákærði hafi fært greiðslur með þeim hætti að hann hafi samkvæmt áritun í bókhaldslykla látið færa 40.260 krónur til kostnaðar vegna ferðarinnar, s.s. vegna hótelkostnaðar. Það sem eftir standi, eða 79.740 krónur, hafi ákærði látið færa til skuldar á viðskiptamannareikning sinn. Vandræði sín hafi að ákveðnu leyti orðið til vegna þess að ferðin hafi orðið löng og hann átt erfitt með að ganga þannig frá málum að hann fengi greidda dagpeninga vegna ferðarinnar til Parísar. C. Ákærði kvað Íslenska dansflokkinn hafa gert samning við Jochen Ulrich, sem væri danshöfundur, um vinnu fyrir dansflokkinn. Samkvæmt samningi hafi Jochen átt að fá greiðslu fyrir vinnu sína í þrennu lagi. Hafi Jochen fengið tvær fyrstu greiðslurnar greiddar í gegnum Ríkisféhirði. Að beiðni Jochen sjálfs hafi þriðja greiðslan farið þannig fram, að Jochen hafi fengið fjárhæðina greidda í nokkrum litlum fjárhæðum. Kvaðst ákærði játa að hafa sjálfur dregið sér einhverjar greiðslur er í bókhaldi hafi verið færðar sem greiðslur til Jochen samkvæmt samningi. Ekki gæti hann áttað sig á hvaða greiðslur hann hafi dregið sér og hvaða greiðslur hafi runnið til Jochen. Jochen hafi verið á Íslandi á tveimur tímabilum, eða frá 8. nóvember til 1. desember 1999 og síðan aftur frá 3. janúar til 13. febrúar 2000. Játi ákærði að hafa dregið sér greiðslur samkvæmt 23.-25. tl. C hluta ákæru en í því efni miði hann við að greiðslur sem átt hafi sér stað að Jochen fjarverandi hafi örugglega runnið til ákærða. Eigi það við um greiðslu skv. 23. tl. Greiðslur skv. 24. og 25. tl. séu það háar að víst megi telja að ekki sé um greiðslur til Jochen að ræða. Ákærði hafi því örugglega dregið sér þær greiðslur. Ákærði kvað Jochen hafa fengið greitt eitthvað umfram samning er við hann hafi verið gerður og á því beri ákærði ábyrgð. Á hinn bóginn sé ljóst að eitthvað af þeim greiðslum, sem ákært sé fyrir undir C lið ákærunnar, hafi runnið til Jochen. Ákærði kvaðst hafa nýtt sér óreiðu er hafi verið í kringum greiðslur til Jochen Ulrich til að leyna fjárdrætti sínum. F. 66. tl. Ákærði kvað Stephen Sheriff danshöfund hafa komið reglulega til Íslands til að kenna dönsurum við dansflokkinn. Stephen hafi oftast fengið greitt fyrir vinnu sína með greiðslum út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins án þess að sérstakir reikningar hafi verið útbúnir. Hafi greiðsluseðlar verið fylltir út en greiðslurnar hafi oftast verið í íslenskum gjaldmiðli. Stephen hafi verið búsettur í Svíþjóð og hafi hann, í því tilviki er um ræði, óskað eftir því að fá greiðsluna í sænskum krónum sem láðst hafi að kvitta fyrir. Um þetta leyti, eða 2. mars 2001, hafi dansflokkurinn verið á leið til Kanada og hafi skipulag á rekstri ekki verið í nægjanlega góðu horfi. Kvaðst ákærði hafa látið af störfum 4. maí á sama ári en honum hafi ekki gefist ráðrúm til að fá kvittun frá Stephen fyrir greiðslunni. Ekki hafi ákærði sjálfur haft neina ástæðu til að nálgast sænskan gjaldmiðil fyrir sig persónulega á þessum tíma. Vitnið Katrín Hall, listrænn stjórnandi Íslenska dansflokksins, kom fyrir dóminn. Vitnið kvað störf þess og ákærða, sem framkvæmdastjóra dansflokksins, hafa skarast á þeim tíma er ákærði hafi verið við störf. Framkvæmdastjóri hafi á þeim tíma verið embættismaður sem hafi heyrt undir menntamálaráðuneytið. Daglegur rekstur dansflokksins hafi verið í höndum ákærða. Í kjölfar þess að rannsókn hafi farið fram á fjármálum Íslenska dansflokksins hafi stjórnun verið breytt og listrænn stjórnandi verið gerður að forstöðumanni stofnunarinnar. Eftir það sjái framkvæmdastjóri um daglegan rekstur og beri reikninga undir forstöðumann til samþykktar. Vitninu hafi verið kunnugt um einhver tilvik þess að laun hafi verið greidd fyrirfram hjá dansflokknum án þess þó að vita í hve miklum mæli það hafi verið. Ekki hafi vitninu verið kunnugt um hvort slíkar fyrirframgreiðslur hafi átt sér stað áður en ákærði kom til starfa. Vitnið staðfesti að Jochen Ulrich væri danshöfundur sem unnið hafi fyrir Íslenska dansflokkinn. Ekki hafi vitnið sjálft annast greiðslur til Jochen en því hafi verið kunnugt um að honum hafi að einhverju marki verið greitt í smærri fjárhæðum. Ákærði hafi einn annast samkomulagið við Jochen. Jochen hafi borið að fá 25.000 þýsk mörk greidd fyrir vinnuna en hann hafi að auki fengið styrk frá Göthe stofnuninni, en styrkurinn hafi átt að standa straum að kostnaði vegna dvalar hans hér á landi. Í skýrslutöku hjá lögreglu greindi vitnið frá því að því hafi ekki verið kunnugt um hvernig staðið hafi verið að greiðslu kostnaðar vegna dvalar Jochen hér á landi en taldi líklegt að styrkur Göthe stofnunarinnar hafi runnið til dansflokksins sem síðan hafi greitt ýmsan kostnað fyrir Jochen. Tók vitnið fram að mikil óreiða hafi á sínum tíma verið í tengslum við greiðslur til Jochen Ulrich. Í skýrslu hjá lögreglu kvaðst vitnið hugsanlega einhverju sinni hafa farið fyrir Jochen í banka til að innleysa tékka þar sem hann hafi ekki komist til þess sjálfur. Þá staðfesti vitnið fyrir dómi að það hafi einu sinni látið Jochen fá fjármuni út af reikningi vitnisins sem dansflokkurinn hafi síðar endurgreitt. Það hafi komið til þar sem Jochen hafi legið á að fá peninga í hendur. Vitnið Sigurjón I. Haraldsson, skrifstofustjóri hjá Ríkisendurskoðun, kvað upphaf máls ákæruvaldsins gegn ákærða unnt að rekja til hefðbundinnar skoðunar Ríkisendurskoðunar á bókhaldi Íslenska dansflokksins. Stofnunum hins opinbera væri raðað í flokka miðað við áhættu, en Íslenski dansflokkurinn hafi verið neðarlega í flokki. Bókhald stofnunarinnar hafi verið skoðað á þriggja ára fresti. Starfsemin hafi verið skoðuð á árinu 1997 og hafi því átt að skoða hana næst á árinu 2001. Við þá skoðun hafi verið komið á framfæri við dansflokkinn ábendingum um að tiltekin gögn vantaði í bókhald. Eftir að gögnin hafi borist hafi þau verið borin undir framkvæmdastjóra. Við það hafi ákærði upplýst að einhverjir fjármunir dansflokksins hafi runnið til ákærða sjálfs. Íslenski dansflokkurinn hafi verið í greiðslu- og bókhaldsþjónustu hjá Ríkisféhirði. Engu að síður hafi verið um töluverðar færslur að ræða á tékkareikningi dansflokksins. Allar inn- og útborganir af tékkareikningi hafi verið teknar til athugunar í endurskoðun og hafi ákærði verið samvinnufús í alla staði. Fram kom í máli vitnisins fyrir dómi að ákærða hafi ekki verið heimilt að greiða sjálfum sér laun fyrirfram. Það væri almennt ekki heimilt að greiða laun fyrirfram og ætti það sérstaklega við um framkvæmdastjóra opinberra stofnana. Ef til fyrirframgreiðslna kæmi, bæri að leiðrétta slíkt um næstu mánaðarmót á eftir. Í tilviki ákærða hafi fyrirframgreiðslan farið í gegnum tékkareikning dansflokksins sem væri óhefðbundið því slíkar ráðstafanir ættu að fara fram í gegnum Ríkisféhirði. Vitnið kvað viðskiptamannareikninga hjá hinu opinbera vera útbúna vegna ferða starfsmanna til útlanda á vegum sinna stofnana. Til undantekninga heyrði ef aðrar færslur væru færðar á slíka reikninga. Í tilviki ákærða hafi fyrirframgreidd laun verið færð inn á viðskiptamannareikning ákærða sem og annar kostnaður tengdur ákærða þar til fylgiskjölum yrði skilað. Vitnið kvað Fjársýslu ríkisins fara kerfisbundið yfir ferðakostnað starfsmanna vegna ferða til útlanda og væru starfsmenn krafðir um uppgjör vegna ferða. Það kæmi þó til þess að ítreka þyrfti við starfsmenn óskir um uppgjör. Niðurstaða: Svo sem að framan er rakið hefur ákærði að stórum hluta játað sök. Með því hefur hann viðurkennt að hafa, í opinberu starfi sem framkvæmdastjóri Íslenska dansflokksins, dregið sér opinbert fé. Telst brotið að því leyti varða við 247. gr., sbr. 138. og 141. gr.a. laga nr. 19/1940. Tekur sú háttsemi til áranna 1999, 2000 og 2001. Ákæruvald miðar við, að ákærði hafi alls dregið sér 2.348.442 krónur. Þar af hefur ákærði viðurkennt að hafa dregið sér 1.679.009 krónur. Hefur hann játað að hafa í sumum tilvikum látið dansflokkinn standa straum að persónlegum útgjöldum sínum en í öðrum tilvikum hefur hann játað að hafa með skipulögðum hætti útbúið og notað tilhæfulaus fylgiskjöl til að draga sér fé. Ákærði hefur að hluta til neitað sök. Verður hér á eftir fjallað um þau sakarefni. C. Ákærði hefur viðurkennt að hafa bæði millifært af tékkareikningi Íslenska dansflokksins yfir á eigin reikning og gefið út ávísanir á reikninginn, á tímabilinu mars til september 1999, samtals 155.000 krónur, sem hann hefur skýrt sem fyrirfram greidd laun til sín. Hefur hann neitað því að ásetningur hafi staðið til að draga sér þessa fjármuni, heldur hafi hann ætlað að endurgreiða þessar fjárhæðir síðar. Til þess hafi ekki komið þar sem ákærði hafi ekki tilkynnt launadeild um greiðslurnar, auk þess sem hann haft ekki haft fjármuni til endurgreiðslu. Fylgiskjöl að baki þessum greiðslum hafa verið árituð sem launagreiðslur og hafa fjárhæðirnar verið færðar sem skammtímakröfur ákærða hjá Íslenska dansflokknum. Ákærði hafði, sem framkvæmdastjóri dansflokksins, fjárreiður stofnunarinnar með höndum. Á þeim grundvelli hafði hann m.a. prókúru á tékkareikning dansflokksins nr. 5701. Ákærða bar að tilkynna þáverandi launadeild Ríkisbókhalds sérstaklega um laun er hann greiddi sjálfum sér fyrirfram 24. mars 1999 til að leiðréttingu yrði komið við. Ákærði aðhafðist ekkert í þá veruna heldur ákvarðaði sér, án sérstakrar tilkynningar, á ný fyrirframgreidd laun með færslu í næsta mánuði, eða 26. apríl 1999. Brot gegn 247. gr. laga nr. 19/1940 verður einungis framið af auðgunarásetningi, sbr. 243. gr. laga nr. 19/1940. Verður að telja að ákærða hafi, ekki síðar en við fyrirframgreiðsluna 26. apríl, ekki getað dulist sú hætta að honum myndi ekki auðnast að endurgreiða hin ofteknu laun, svo sem síðar varð, og valda með því opinberri stofnun fjártjóni. Hefur ákærða orðið sú hætta enn ljósari við síðari fyrirframgreiðslur sem hann tilkynnti ekki heldur sérstaklega um. Háttsemi ákærða á þeim tíma, er hér er til meðferðar, fól í sér lægri stig ásetnings með einkenni hættuásetnings er leiddi til fullframins fjárdráttarbrots skv. 247. gr. laga nr. 19/1940. Þar sem um var að ræða samfellda brotastarfsemi verður launagreiðslan frá 24. mars felld hér undir. Brot þessi framdi ákærði í opinberu starfi og á því við heimfærsla til 138. og 141. gr. a. sömu laga. B. 6. tl. Ákærði leitaði til Chad A. Batner, er starfaði á vegum Íslenska dansflokksins, um að á Chad yrðu færð fyrirframgreidd laun sem myndu renna til ákærða. Fyrir liggur að greiðslan rann milliliðalaust af tékkareikningi Íslenska dansflokksins inn á reikning ákærða, án þess að Chad hafi á nokkrum tíma notið greiðslunnar. Ákærði hefur skýrt greiðsluna sem fyrirframgreidd laun til sín þar sem staða á viðskiptamannareikningi hafi verið orðin há. Greiðsla þessi er færð af reikningi Íslenska dansflokksins um viku eftir að ákærði ákvarðaði sjálfum sér fyrirframgreidd laun 16. september 1999. Verður miðað við að ákærða hafi þá verið orðin ljós sú hætta að til þess gæti komið að honum yrði ekki fært að endurgreiða fjárhæðina. Til þess hefur ekki komið en ákærði hefur borið við fjárskorti. Háttsemi í þessum ákærulið varðar refsingu með sama hætti og háttsemi skv. A lið ákæru. Er hún rétt færð til refsiákvæða í ákæru. 8. tl. Ákærði notaði fjármuni Íslenska dansflokksins til að standa straum að persónulegum kostnaði sínum vegna aðstoðar Neyðarþjónustunnar ehf. Áritaði hann fylgiskjal um að fjárhæðina skyldi færa á viðskiptamannareikning sinn hjá Íslenska dansflokknum. Ákærði hefur litið svo á að honum væri heimilt að lána sjálfum sér fjármuni úr sjóði dansflokksins. Hann gerði Ríkisféhirði ekki sérstaklega grein fyrir því og leitaðist ekki við að endurgreiða fjárhæðina. Bar þessa háttsemi upp á sama tíma og ákærði greiddi sjálfum sér laun fyrirfram, vitandi að til þess kynni að koma að honum yrði ekki fært að endurgreiða fjárhæðina. Með því dró ákærði sér opinbert fé, þannig að við refsiákvæði samkvæmt ákæru varði. 11., 12. og 15. tl. Unnt er að fjalla um 11., 12. og 15. tl. ákæru í einu lagi þar sem háttsemin varðar sambærilegar ráðstafanir. Samkvæmt þessum ákæruliðum hefur ákærði látið Íslenska dansflokkinn standa straum af ýmsum kostnaði við ferðir til útlanda þar sem ákærði og aðrir á vegum dansflokksins voru á ferð og nutu dagpeningagreiðslna. Ákærða var sem framkvæmdastjóra ljós sú regla að starfsmönnum Íslenska dansflokksins bar á ferðum sínum til útlanda að láta dagpeninga standa straum að eigin kostnaði við ferðir. Ákærði hefur ekki framvísað fylgiskjölum vegna þessara greiðslna en veruleg óreiða virðist af hálfu ákærða á þessum tíma hafa einkennt allan rekstur dansflokksins. Hefur hann þegar viðurkennt að hafa dregið sér fjármuni eða látið Íslenska dansflokkinn standa straum af eigin útgjöldum. Þegar til þess er litið, svo og þess að ákærði færði þessar greiðslur til skuldar á eigin viðskiptamannareikning, þykir ákærði verða að bera hallann af því að fyrir þessum greiðslum finnast ekki fullnægjandi skýringar. Verður litið svo á að ákærði hafi dregið sér þessar greiðslur. Ákæruvald hefur miðað fjárhæð skv. 15. tl. við skýringar er listrænn stjórnandi dansflokksins hefur gefið við rannsókn málsins. Samkvæmt gögnum málsins færði ákærði 120.000 krónur af reikningi Íslenska dansflokksins yfir á eigin reikning 28. júní 2000. Ákærði framvísaði gögnum til grundvallar útlögðum kostnaði vegna hluta fjárhæðarinnar. Ákærði hefur sjálfur miðað við að dansflokknum bæri að greiða fyrir útlagðan kostnað að fjárhæð 40.260 krónum vegna dvalar ákærða í París. Mismunur þeirrar fjárhæðar og 120.000 króna, eða 79.740 krónur, hafi átt að færast á viðskiptamannareikning ákærða sem fyrirframgreidd laun. Listrænn stjórnandi taldi að dansflokkurinn ætti einungis að greiða fyrir tiltekinn farmiða ásamt hótelreikningi fyrir tilgreindan einstakling, samtals 20.933 krónur. Mismunurinn, eða 99.067 krónur, væri kostnaður vegna ákærða sjálfs, eftir að skipulagðri ferð dansflokksins hafi lokið. Ákærði hefur sjálfur lýst því yfir að ferð dansflokksins hafi formlega verið lokið þegar ákærði hélt til Parísar. Var ákærði því á eigin vegum þegar þar var komið og hafði ekki aflað sér heimildar til að láta dansflokkinn standa straum af kostnaði vegna dvalar sinnar í París. Gat hann ekki að eigin geðþótta látið Íslenska dansflokkinn standa straum af þeim kostnaði. Í þessu ljósi, og með vísan til athugasemda listræns stjórnanda dansflokksins, verður miðað við að ákærði hafi með óheimilum hætti lánað sér 99.067 krónur af fé dansflokksins. Ráðstafanir þessar áttu sér stað um mitt ár 2000 þegar fjárhagsleg staða ákærða var slæm og honum ljóst að veruleg hætta var á að honum yrði ekki fært að endurgreiða hina ofteknu fjármuni. Verður því litið svo á að ákærði hafi dregið sér fjármuni í samræmi við töluliði ákæru þannig að við refsiákvæði hennar varði. C. Á meðal gagna málsins er samningur milli Íslenska dansflokksins og Jochen Ulrich, frá 9. nóvember 1999, um vinnu Jochen fyrir dansflokkinn. Samkvæmt ákvæði í samningi skal Jochen fá 25.000 þýsk mörk fyrir vinnu sína. Á meðal gagna málsins er fylgiskjal áritað um greiðslu samkvæmt samningi að fjárhæð 316.500 krónur. Í því tilviki er skuldbinding samkvæmt bókhaldslykli tilgreind í nóvember 1999. Það skjal hefur greiðsluáritun Ríkisféhirðis 16. nóvember það ár. Þá bera gögn málsins með sér að 3. janúar 2000 hafi Ríkisféhirði verið gert að greiða Jochen 318.170 krónur, eða sem samsvari 8.333 þýskum mörkum. Er fylgiskjal áritað um greiðslu þessarar fjárhæðar með skuldbindingu í janúar 2000. Lætur nærri að með þessum tveimur greiðslum hafi Jochen Ulrich fengið greitt sem samsvarar um 16.600 þýskum mörkum. Stendur þá eftir 1/3 hluti samningsfjárhæðarinnar, eða um 316.000 krónur. Ákæruvald hefur miðað við að með ofangreindum greiðslum og greiðslum sem koma fram í rannsóknargögnum, merkt II/D-1, II/D-6, II/D-7, II/D-8 og II/D-15, sé þriðja hluta fjárhæðarinnar náð. Hafi samningurinn við Jochen því verið efndur að fullu og því hafi aðrar greiðslur merktar Jochen runnið til ákærða. Gögn sem ákæruvald miðar þriðja hluta við eru í fyrsta lagi greiðslukvittun að fjárhæð 42.000 krónur. Greitt er með ávísun af reikningi Íslenska dansflokksins sem stíluð er til handhafa og framseld er af Katrínu Hall. Fram kom í skýrslu Katrínar að henni hafi verið kunnugt um að Jochen hafi fengið síðasta hluta greiðslu samkvæmt samningi í smærri greiðslum. Í skýrslu hjá lögreglu kvaðst hún hugsanlega einhverju sinni hafa farið fyrir Jochen í banka til að innleysa tékka þar sem hann hafi ekki komist til þess sjálfur. Í öðru lagi miðar ákæruvald við tvær flugferðir Jochen Ulrich milli Þýskalands og Íslands. Er sú fyrri farin frá Þýskalandi til Íslands 8. nóvember 1999 með heimferð 1. desember s.á. Til greiðslu samkvæmt reikningi eru 53.790 krónur. Seinni reikningurinn miðar við að ferð sé farin frá Þýskalandi til Íslands 3. janúar 2000 með heimferð 13. febrúar s.á. Til greiðslu samkvæmt þeim reikningi eru 53.010 krónur. Þá miðar ákæruvald við að kvittun um útborgun af reikningi dansflokksins inn á reikning Katrínar Hall, 7. janúar 2001, að fjárhæð 40.000 krónur, hafi runnið til Jochen Ulrich. Sú viðmiðun fær stoð í framburði Katrínar, sem staðfesti fyrir dómi að hún hafi látið Jochen fá fjármuni út af eigin reikningi, sem hafi síðar verið endurgreiddir henni. Loks miðar ákæruvald við fjárhæð sem fram kemur á rannsóknargagni sem er merkt II/D-15. Samkvæmt því skjali hefur Íslenski dansflokkurinn greitt reikning fyrir gistingu Jochen Ulrich á Gistiheimilinu Kríunni, samtals að fjárhæð 120.589 krónur. Ekki kemur fram fyrir hvaða daga sé greitt en greitt er fyrir 41 einingu. Kvittunin er dagsett 3. febrúar 2000. Alls nemur samanlögð fjárhæð ofangreindra fimm færslna 309.389 krónum. Þegar málstaður ákæruvalds er skoðaður er til þess að líta að samningur Íslenska dansflokksins og Jochen Ulrich hefur að geyma ákvæði um hvernig með kostnað tengdan ferðum og gistingu Jochen Ulrich á Íslandi skyldi fara. Samkvæmt ákvæði 6.4 í samningi bar Íslenska dansflokknum að panta flugfar fyrir Jochen Ulrich og að aðstoða hann við að útvega húsnæði meðan á dvöl Jochen á Íslandi stæði. Allur kostnaður tengdur ferðum og gistingu skyldi falla á Jochen Ulrich og stæði Íslenski dansflokkurinn fyrir honum að einhverju leyti bæri að draga þann kostnað frá samningsfjárhæð við lokaútborgun. Til verulegs skýrleika hefði verið ef framburðar Jochen Ulrich hefði verið aflað í tengslum við rannsókn og meðferð málsins en með því hefði mátt sannreyna hvaða greiðslur hafi í raun og veru runnið til hans. Á hinn bóginn er til þess að líta að samningur Íslenska dansflokksins og Jochen Ulrich er skýr um að kostnað tengdan flugferðum og gistingu beri að draga frá endanlegri greiðslu samkvæmt samningi. Rannsóknargögn málsins bera þess ekki merki að inn á reikninga Íslenska dansflokksins hafi runnið greiðslur frá Göthe stofnuninni. Þá hefur ákærði ekki við það miðað í vörn sinni að Göthe stofnunin hafi greitt fyrir ferðir og uppihald Jochen, og að þær greiðslur hafi farið um reikninga Íslenska dansflokksins. Þegar til þessa er litið, greiðslna er Katrín Hall hefur aðstoðað Jochen við að fá greiddar og millifærslna Ríkisféhirðis til Jochen Ulrich, lætur nærri að endanlegri samningsfjárhæð sé náð. Þar sem svo hagar til, og með vísan til þess að ákærði hefur viðurkennt að hafa nýtt sér þá óreiðu er skapast hafi í kringum greiðslur til Jochen til að draga sér greiðslur merktar honum, þykir unnt að leggja til grundvallar að ákærði hafi dregið sér allar greiðslur sem tilgreindar eru undir C lið ákæru. Varðar sú háttsemi við refsiákvæði samkvæmt ákæru. F. 66. tl. Greiðslu út af tékkareikningi Íslenska dansflokksins, 2. mars 2001, að fjárhæð 9.067 krónur, hefur ákærði skýrt sem greiðslur til Stephen Sheriff danshöfundar sem búsettur hafi verið í Svíþjóð. Brigður hafa ekki verið bornar á þær staðhæfingar ákærða að greiðslur til Stephen hafi farið fram í gegnum tékkareikning 5701 og að þær hafi átt sér stað í nokkrum greiðslum. Þá hefur ekki verið aflað staðfestinga frá Stephen Sheriff um hvort greiðsla þessi hafi borist honum eða ekki. Gegn eindreginni neitun ákærða þykir ákæruvald ekki hafa sýnt fram á með fullnægjandi hætti að ákærði hafi dregið sér þessa greiðslu. Verður ákærði því sýknaður af þeirri háttsemi. Ákærði hefur, samkvæmt öllu framansögðu, verið sakfelldur samkvæmt meginefni ákæru fyrir að hafa dregið sér 2.339.375 krónur. Refsingar: Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum svo kunngt sé. Brot ákærða eru talsverð. Hann hefur með skipulögðum hætti, í yfir tæplega tvö og hálft ár, dregið sér fé af tékkareikningi Íslenska dansflokksins. Á ákærði sér litlar varnir enda hefur hann ekki leitast við að réttlæta gerðir sínar með neinum hætti. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærði gegndi opinberu starfi þar sem honum voru fengnar fjárreiður opinberrar stofnunar til meðferðar. Fjárdráttur ákærða hófst um hálfu ári eftir að hann hafði verið skipaður til starfans. Leyndi ákærði fjárdrætti sínum skipulega, en brotin upplýstust ekki fyrr en við reglubundið eftirlit Ríkisendurskoðunar. Ákærði hefur að engu leyti bætt það tjón sem hann hefur valdið. Með hliðsjón af öllu þessu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Ákjósanlegt hefði verið að rannsókn málsins hjá lögreglu gagnvart ákærða hefði hafist fyrr en raun varð á. Til þess er þó að líta að um var að ræða viðamikla rannsókn sem tók til verulegs fjölda færslna í bókhaldi er allt einkenndist af mikilli óreiðu. Með hliðsjón af eðli og umfangi brotsins þykir ekki unnt að skilorðsbinda refsingu ákærða að neinu leyti. Svo sem áður greinir, hefur ákærði verið sakfelldur samkvæmt meginefni ákæru, og einungis verið sýknaður af háttsemi samkvæmt 66. tl. ákæru. Er hér um óverulegan hluta sakarefnisins að ræða sem ekki hefur áhrif á ákvörðun sakarkostaðar í málinu. Í því ljósi greiði ákærði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Reimars Péturssonar hæstaréttarlögmanns, svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun málsvarnarlauna er stuðst við framlagða tímaskýrslu verjanda í málinu. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Björn Þorvaldsson, fulltrúi ríkislögreglustjóra. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Valgeir Valdimarsson, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Reimars Péturssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.
|
Mál nr. 56/2022
|
Endurupptaka Markaðsmisnotkun Fjármálafyrirtæki
|
Með úrskurði endurupptökudóms í máli nr. 15/2022 var fallist á beiðni ÍG um endurupptöku á máli nr. 842/2014, sem dæmt var í Hæstarétti 4. febrúar 2016 hvað hann varðar. Í málinu var ÍG, sem forstöðumaður eigin fjárfestinga L hf., ákærður fyrir markaðsmisnotkun sem lýst var í 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að starfshættir deildar eigin fjárfestingar L hf. hefðu gefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í L hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. 3. tölulið 2. mgr. 17. gr. laga nr. 60/2021 um aðgerðir gegn markaðssvikum, sbr. 15. gr. og i-lið a-liðar 1. mgr. 12. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 596/2014, sbr. áður a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Tekið var fram að eins og málið lægi fyrir réttinum kæmi einungis til álita að sakfella ÍG fyrir það tímabil sem hann hafði verið sakfelldur fyrir í hinum áfrýjaða dómi, það er 29. september til 3. október 2008. Var talið sannað að starfsmenn eigin fjárfestinga hefðu ekki framkvæmt hin umfangsmiklu kaup á eigin bréfum á fyrrnefndu tímabili án vitundar og samþykkis ÍG og að viðskiptin sem um ræddi hefðu verið að undirlagi hans. Var því niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ÍG staðfest. Tekið var fram að honum var ekki gerð sérstök refsing í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og landsréttardómararnir Eiríkur Jónsson og Þorgeir Ingi Njálsson.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 31. október 2022 í máli nr. 15/2022 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 842/2014, hvað hann varðar, sem dæmt var 4. febrúar 2016. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 2. nóvember 2022 sem birt var ákærða 10. sama mánaðar.3. Ákæruvaldið krefst þess að staðfestur verði dómur héraðsdóms um sakfellingu ákærða en að honum verði ekki gerð sérstök refsing. Þá krefst ákæruvaldið þess að ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verði staðfest. Jafnframt er þess krafist að allur kostnaður vegna hæstaréttarmálsins nr. 842/2014 og allur kostnaður fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku málsins verði greiddur úr ríkissjóði.4. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara að honum verði ekki gerð sérstök refsing. Þá krefst hann þess að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði.Ágreiningsefni5. Með bréfi 19. október 2010 beindi Fjármálaeftirlitið kæru til sérstaks saksóknara vegna ætlaðrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu frá maí 2003 til október 2008. Í kærunni kom meðal annars fram að Kauphöll Íslands hf. hefði í október 2008 vakið athygli Fjármálaeftirlitsins á grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja og sent minnisblað til stofnunarinnar í janúar 2009 þar sem viðskiptin voru nánar rakin. Í kæru Fjármálaeftirlitsins voru 18 fyrrverandi starfsmenn Landsbanka Íslands hf., þar á meðal ákærði, sakaðir um brot á lögum nr. 108/2007, sem þá hétu lög um verðbréfaviðskipti, vegna framangreindrar háttsemi. Lögin heita nú lög um yfirtökur en helstu efnisatriði um markaðssvik er nú að finna í lögum nr. 60/2021 um aðgerðir gegn markaðssvikum sem innleiddu reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins [ESB] nr. 596/2014 um markaðssvik (reglugerð um markaðssvik) og um niðurfellingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2003/6/EB og tilskipunum framkvæmdastjórnarinnar 2003/124/EB, 2003/125/EB og 2004/72/EB.6. Embætti sérstaks saksóknara gaf út ákæru 15. mars 2013 á hendur ákærða auk fimm annarra fyrrverandi starfsmanna Landsbanka Íslands hf. Í I. kafla ákærunnar var fjallað um ætlað brot ákærða. Þar var honum sem forstöðumanni eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf., ásamt þremur öðrum starfsmönnum bankans, gefin að sök „markaðsmisnotkun í sameiningu í störfum sínum fyrir bankann í tilboðum og viðskiptum fyrir eigin reikning Landsbankans með hlutabréf útgefin af bankanum sjálfum í sjálfvirkum pörunarviðskiptum í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands hf. [...] á tímabilinu frá og með 1. nóvember 2007 til og með 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga, sem tryggðu óeðlilegt verð og bjuggu til verð á hlutabréfunum og gáfu eða voru líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfanna ranglega og misvísandi til kynna“. Í ákærunni var markaðsmisnotkunin sögð framkvæmd af tveimur starfsmönnum bankans að undirlagi ákærða og bankastjóra Landsbanka Íslands hf. með nánar tilgreindum hætti. Var háttsemin talin varða við a- og b-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007.7. Með héraðsdómi 19. nóvember 2014 var ákærði sakfelldur fyrir markaðsmisnotkun dagana 29. september til 3. október 2008 vegna viðskipta eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. með hlutabréf í bankanum sjálfum á fyrrgreindum dögum. Eins og þar greinir nánar þótti sannað að ákærði hefði komið að viðskiptum starfsmanns bankans, dómfellda Júlíusar Steinars Heiðarssonar, síðustu starfsdaga bankans og að þau hefðu verið að hans undirlagi, svo sem í ákæru greindi. Með viðskiptunum hefði verið tryggt óeðlilegt verð og búið til verð á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. og jafnframt gefið eða verið líklegt til að gefa framboð, eftirspurn eða verð bréfanna ranglega eða misvísandi til kynna. Hins vegar var sýknað af sakargiftum sem tóku til viðskipta sem annar starfsmaður bankans, X, annaðist. Brot ákærða var talið varða við a- og b-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007. Refsing hans var ákveðin fangelsi í níu mánuði en fullnustu sex mánaða hennar frestað skilorðsbundið til tveggja ára héldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.8. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014 var ákærði sakfelldur fyrir að hafa gefið dómfellda Júlíusi og X fyrirmæli um hvernig þeir hefðu almennt átt að standa að viðskiptum með hluti Landsbanka Íslands hf. í kauphöll á tímabilinu 1. nóvember 2007 til 3. október 2008, samtals 228 viðskiptadaga og að hafa fylgst náið með þeim. Þótti ekki leika neinn vafi á að sá mikli fjöldi tilboða sem dómfelldi og X gerðu og þau umfangsmiklu viðskipti sem þeir áttu þátt í að koma á hefðu gefið eða verið í það minnsta líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega og misvísandi til kynna. Þótti sannað að ákærði hefði af ásettu ráði gerst sekur um brot gegn a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Var refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár.Endurupptaka málsins9. Ákærði vísaði málinu til Mannréttindadómstóls Evrópu þar sem hann taldi að brotið hefði verið gegn rétti sínum til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi samkvæmt 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Undir rekstri málsins fyrir dómstólnum náðist sátt í október 2020. Fól hún meðal annars í sér að íslenska ríkið gekkst við því að brotið hefði verið gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans við málsmeðferðina. Var þar sérstaklega vísað til dóms mannréttindadómstólsins 16. júlí 2019 í máli nr. 36292/14, Z gegn Íslandi. Í sáttinni var jafnframt tekið fram að ákærði ætti þess kost að óska eftir endurupptöku málsins samkvæmt heimild í XXXV. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var þar sérstaklega vísað til laga nr. 47/2020 sem taka áttu gildi 1. desember 2020. Í kjölfarið tók Mannréttindadómstóll Evrópu ákvörðun 2. febrúar 2021 um að fella málið niður, enda hefði sáttin falið í sér fullnægjandi lyktir málsins fyrir dómstólnum. Þar var jafnframt vikið að því að ákærði ætti samkvæmt yfirlýsingu íslenska ríkisins kost á að leita endurupptöku málsins.0. Með beiðni sem barst Endurupptökudómi 18. júlí 2022 fór ákærði þess á leit að mál sitt yrði endurupptekið fyrir Hæstarétti. Til stuðnings beiðninni var vísað til þess að nefndur dómur Mannréttindadómstólsins teldist ný gögn eða upplýsingar í skilningi a-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Einnig var því haldið fram að verulegir gallar hefðu verið á meðferð málsins fyrir Hæstarétti þannig að áhrif hefði haft á niðurstöðu þess, sbr. d-lið sömu málsgreinar. Byggði ákærði í fyrsta lagi á því að einn dómara málsins í Hæstarétti hefði verið vanhæfur til að dæma í málinu vegna hlutabréfaeignar hans í Landsbanka Íslands hf. og í öðru lagi á því að brotið hefði verið gegn rétti hans til milliliðalausrar málsmeðferðar sem þætti í réttlátri málsmeðferð í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.1. Með úrskurði Endurupptökudóms var beiðni ákærða tekin til greina. Niðurstaðan var reist á 1. mgr. 232. gr., sbr. d-lið 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 svo sem þeim var breytt með lögum nr. 47/2020, á þeim grundvelli að meðferð máls ákærða sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 842/2014 hefði verið haldin verulegum göllum í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 vegna vanhæfis eins dómara þess. Yrði að leggja til grundvallar að slíkur annmarki teldist þess eðlis að geta haft áhrif á niðurstöðu máls. Þegar af þeirri ástæðu var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku málsins hvað hann varðaði.2. Að því er varðaði aðra dómfelldu í máli nr. 842/2014 var í kjölfar endurupptöku málsins fyrir Hæstarétti dæmt að nýju um þátt dómfellda Sigurjóns Þorvaldar Árnasonar með dómi réttarins 12. mars 2021 í máli nr. 35/2019. Var þar lagt til grundvallar að starfshættir deildar eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. hefðu gefið eða verið líklegir til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í bankanum ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007. Eins og málið lá fyrir réttinum og að gættum fyrirmælum 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu dómfellda fyrir brot á tímabilinu 29. september til 3. október 2008.3. Jafnframt var með úrskurði Endurupptökudóms 19. maí 2022 í máli nr. 9/2022 fallist á beiðni X, sem einnig var dómfelldur í máli nr. 842/2014, um endurupptöku málsins að því er hann varðaði. Með dómi Hæstaréttar 1. mars 2023 í máli nr. 38/2022 var fallist á kröfu málsaðila um að vísa málinu frá Hæstarétti. Er því endanleg niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu hans.Um málatilbúnað aðila4. Í máli þessu er einungis til endurskoðunar sá hluti I. kafla ákæru þar sem fjallað er um ætlað brot ákærða og afmarkast hún jafnframt af kröfugerð ákæruvaldsins í málinu. Af hálfu ákæruvaldsins hefur sem fyrr segir verið krafist staðfestingar á héraðsdómi hvað ákærða varðar og að hann verði sakfelldur fyrir brot það tímabil sem um getur í hinum áfrýjaða dómi, það er 29. september til 3. október 2008. Hefur því verið fallið frá I. kafla ákæru að því er varðar þá háttsemi ákærða sem þar er lýst og lýtur að tímabilinu fram til 29. september 2008.5. Varnir ákærða hafa einkum lotið að því að hann hafi ekki haft yfirsýn yfir einstök viðskipti deildar eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. og að hann hafi ekki haft aðkomu að einstökum viðskiptum sem fjallað er um í I. kafla ákæru á því tímabili sem er til umfjöllunar. Þá verði refsiábyrgð ekki reist á stöðu hans innan Landsbanka Íslands hf. auk þess sem hann hafi verið í villu um ólögmæti viðskipta með eigin hluti í bankanum. Einnig byggir ákærði á því að málatilbúnaði ákæruvaldsins sé áfátt í ljósi lagaskilareglna enda hafi löggjöf á fjármálamarkaði breyst verulega eftir að ákæra var gefin út, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Þá byggir ákærði málsvörn sína á því að það sé í andstöðu við meginregluna um skýrleika refsiheimilda að grundvalla sakfellingu í refsimáli á gagnályktun frá undantekningarreglu, svo sem Hæstiréttur hafi gert við afmörkun á gildissviði 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 35/2019.Niðurstaða6. Samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 hvílir sönnunarbyrðin á ákæruvaldinu og í 1. mgr. 109. gr. laganna segir að dómari meti hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafa, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Með lögum nr. 49/2016 var felld úr gildi heimild fyrir Hæstarétt til að ákveða að munnleg sönnunarfærsla færi fram fyrir réttinum, sbr. lög nr. 47/2020 og dóm Hæstaréttar 5. október 2022 í máli nr. 7/2022, sbr. nú lög nr. 15/2023. Í þessu samhengi er til þess að líta að ákærði óskaði ekki eftir því að fram færi munnleg sönnunarfærsla heldur krafðist þess fyrir Endurupptökudómi að málið yrði rekið fyrir Hæstarétti, en eins og fram kemur í úrskurði dómsins var málið endurupptekið af þeirri ástæðu að einn dómenda hefði verið vanhæfur til setu í dómi. Eins og mál þetta liggur nú fyrir dómi og í ljósi kröfugerðar ákæruvaldsins kemur einungis til skoðunar hvort fallist verði á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða, en að öðru leyti fellur kröfugerð málsaðila saman um hvort ákvörðuð skuli refsing og um atriði varðandi sakarkostnað.7. Í ljósi málatilbúnaðar aðila hér fyrir dómi er rétt að gera í meginatriðum grein fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt honum var ákærði sakfelldur ásamt dómfelldu Sigurjóni Þorvaldi Árnasyni og Júlíusi Steinari Heiðarssyni fyrir markaðsmisnotkun 29. september til 3. október 2008 en X sýknaður. Á grundvelli mats á munnlegum framburði var í héraðsdómi ekki talið unnt að sakfella fyrir viðskipti nema vegna fyrrgreinds tímabils en í tilviki X var hann sýknaður á grundvell mats á framburði hans. Þótt skýringar dómfellda Júlíusar á viðskiptahegðun sinni hefðu verið almennari en X ætti hið sama við um þá báða þar til kæmi að framburði Júlíusar vegna tímabilsins 29. september til 31. október 2008. Þá var með dómi Hæstaréttar í máli nr. 35/2019 slegið föstu að viðskiptin sem málið lýtur að hafi gefið eða verið líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. ranglega eða misvísandi til kynna, sbr. a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007. Í máli þessu er til úrlausnar hvort aðkoma ákærða að viðskiptunum hafi verið með þeim hætti að hann verði sakfelldur samkvæmt I. kafla ákæru.8. Fram kom í hinum áfrýjaða dómi að dómfelldi Júlíus og X hefðu borið um að þeir hefðu fylgt þeirri óskráðu reglu að leita heimildar ákærða til að eiga viðskipti, ýmist einstök eða innan dags, sem námu 100 milljónum króna eða meira þótt ákærði hefði neitað því fyrir dómi. Auk þess báru dómfelldi Júlíus og X um að þeim hefði vel verið kunnugt um heimildir sínar samkvæmt áhættureglum bankans. Hefðu þeir ávallt hagað störfum sínum í samræmi við heimildir og þau fyrirmæli sem þeir fengu frá ákærða, yfirmanni sínum. Þá hefði það verið í samræmi við starfsskyldur ákærða sem forstöðumanns deildarinnar að hafa eftirlit með störfum undirmanna sinna eins og fram kæmi í áhættureglum bankans. Því var lagt til grundvallar að ákærði hefði gefið dómfellda Júlíusi og X fyrirmæli og haft samráð við þá um framkvæmd þeirrar háttsemi sem ákæran laut að. Var þar einnig litið til þess að ákærði, dómfelldi Júlíus og X störfuðu saman í opnu rými og að sætaskipan þeirra hefði verið með þeim hætti að ákærða hefði ekki getað dulist hvað dómfelldi Júlíus og X aðhöfðust í störfum sínum. Í samræmi við niðurstöðu dómsins um sönnun að því er varðaði háttsemi annarra sem hlut ættu að máli kæmi eingöngu til skoðunar hvort ákærði hefði átt þátt í markaðsmisnotkun á tímabilinu 29. september til 3. október 2008 en að sýkna bæri ákærða af ákærunni að öðru leyti.9. Þá var einnig rakið að fram hefði komið hjá dómfellda Júlíusi og X að ákærði hefði haft bein afskipti af störfum þeirra þessa síðustu viðskiptadaga og þeir hagað viðskiptum með bréf í bankanum í samræmi við fyrirmæli hans. Nánar tiltekin utanþingsviðskipti hefðu þá átt sér stað og þeir talið að unnt yrði að selja bréfin aftur á hærra verði. Jafnframt hefði ákærði kannast við að hafa fylgst með viðskiptum dómfellda Júlíusar og X í kjölfar þess að tilkynnt var um utanþingsviðskiptin og hefðu þeir ráðfært sig við ákærða í því sambandi. Þá væri til þess að líta að eigin fjárfestingar Landsbanka Íslands hf. hefðu átt gríðarlega umfangsmikil viðskipti með bréf í bankanum þessa daga, einkum dómfelldi Júlíus. Væri útilokað að telja að dómfelldi Júlíus hefði tekið ákvörðun um slík viðskipti án heimildar frá yfirmanni sínum. Samkvæmt framansögðu þótti sýnt fram á að ákærði hefði komið að viðskiptum dómfellda Júlíusar síðustu daga bankans og að þau hefðu verið að undirlagi ákærða svo sem í ákæru greinir.20. Í hinum áfrýjaða dómi var jafnframt fjallað um þær skýringar ákærða, dómfellda Júlíusar og X að viðskipti eigin fjárfestinga bankans hefðu verið gerð í því skyni að mynda markað fyrir bréfin og að um stöðutöku hefði verið að ræða. Fram hefði komið hjá þeim að þeir hefðu séð mikil kauptækifæri í bréfum bankans og talið að unnt yrði að selja þau bréf sem keypt voru síðar á hærra verði. Á þetta var þó ekki fallist í hinum áfrýjaða dómi að því virtu að þessa daga hefðu bréf verið seld úr eigin bók bankans í fjórum umfangsmiklum utanþingsviðskiptum á lægra gengi en þau höfðu verið keypt með tilheyrandi tapi. Þá væru atvik í lok dags 3. október 2008 enn fremur til marks um að viðskiptaleg sjónarmið hefðu ekki búið að baki viðskiptum en þá hefði dómfelldi Júlíus að undirlagi ákærða Ívars keypt hlutabréf á síhækkandi gengi. Þann dag hefðu dómfelldi Júlíus og ákærði jafnframt leitað heimildar regluvarðar til að selja sín eigin hlutabréf í bankanum sem að mati héraðsdóms samrýmdist illa staðhæfingum þeirra um trú þeirra á bréfunum sem fjárfestingarkosti. Auk þess hefðu þeir verið algjörlega ráðandi í viðskiptum með bréf bankans í tilboðsbók Kauphallarinnar á þessum tíma. Það var því niðurstaða dómsins að umfangsmikil kaup á bréfunum hefði verið liður í að hafa áhrif á gengi þeirra og þótti sýnt að ákærðu hefðu hagað kauptilboðum þannig að þeir hefðu hægt á verðlækkun þeirra. Þar var einnig rakið hvers vegna það samrýmdist ekki ákvæðum laga nr. 108/2007 að útgefandi fjármálagernings væri viðskiptavaki í eigin hlutabréfum og að viðskiptahættir eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. með bréf bankans hefðu ekki fallið undir lögmælt hlutverk viðskiptavaka. Þá hefðu þau ekki verið í samræmi við viðurkennda markaðsframkvæmd.21. Til viðbótar framanröktu eru á meðal málsgagna tölvubréf sem meðal annars dómfelldi Júlíus, X og ákærði ýmist sendu eða fengu á tímabilinu 29. september til 3. október 2008 sem og afrit símtala. Þau varða með einum eða öðrum hætti kaup eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. á hlutum í bankanum og mögulega skyldu til flöggunar vegna þeirra viðskipta á grundvelli svonefndrar 5% reglu sem þá var að finna í 93. gr. laga nr. 108/2007. Þá liggja fyrir fundargerðir funda fjármálanefndar Landsbanka Íslands hf. sem haldnir voru frá því í lok október 2007 og fram í byrjun október árið eftir. Þar mun ákærði 24 sinnum hafa dreift skýrslum sem teknar höfðu verið saman af deild eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. og báru titilinn „Report 4:15/Prop Trading Total/Prop Trading“. Í þeim komu fram breytingar á eign eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. í einstökum verðbréfaflokkum undanfarinnar viku eða frá því að síðasti fundur fjármálanefndar hafði verið haldinn, miðað við nafnverð og markaðsverð verðbréfanna, svo og hagnaður eða tap vegna viðskipta með bréfin. Um fyrrgreint sem og efni áhættureglna Landsbanka Íslands hf. vísast meðal annars til dóms Hæstaréttar í máli nr. 35/2019 sem hefur samkvæmt 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 sönnunargildi um málsatvik sem í honum greinir.22. Einnig liggur fyrir í gögnum málsins að á þessum fimm síðustu viðskiptadögum með bréf bankans var deild eigin fjárfestinga Landsbanka Íslands hf. kaupandi allt að 79% bréfa bankans í Kauphöllinni eða 686.059.427 hluta, á gengi á bilinu 19,1 til 21,5 króna á hlut. Um var að ræða óvenjuleg og stórfelld viðskipti deildarinnar sem höfðu augljósa þýðingu fyrir hagsmuni bankans á viðsjárverðum tímum eins og rakið er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 35/2019.23. Með vísan til fyrrgreindra forsendna héraðsdóms sem meðal annars eru reistar á mati á munnlegum framburði sem og þeim skjölum sem fyrir liggja í málinu því til stuðnings er staðfest niðurstaða hans um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem lýst var í a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 að því er tekur til tímabilsins 29. september til 3. október 2008.24. Í 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 er mælt fyrir um að engum verði gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða megi fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Í þessu ákvæði felst grunnregla íslensks réttar um skýrleika refsiheimilda sem á sér hliðstæðu í 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í henni felst áskilnaður um að refsiheimild sé lögbundin og svo skýr og ótvíræð að ljóst sé af lestri lagaákvæðis hvaða háttsemi sé refsiverð. Vafa um hvort refsiákvæði taki til háttsemi ber að virða ákærða í hag. Hins vegar túlka dómstólar og skýra inntak refsiákvæða eins og annarra lagaákvæða, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 35/2019 var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hefði skort á skýrleika refsiheimildar 1. mgr. 117. mgr. laga nr. 108/2008 og verður það lagt til grundvallar dómi í málinu.25. Samkvæmt öllu framansögðu og að gættri 2. gr. almennra hegningarlaga verður brot ákærða heimfært til 3. töluliðar 2. mgr. 17. gr. laga nr. 60/2021, sbr. 15. gr. og i-lið a-liðar 1. mgr. 12. gr. framangreindrar reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins [ESB] nr. 596/2014, sbr. áður a-lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr. laga nr. 108/2007.26. Svo sem fram er komið gerir ákæruvaldið þá kröfu að ákærða verði ekki gerð refsing. Helgast hún af því að ákærði hefur á grundvelli dóms Hæstaréttar í máli nr. 842/2014 afplánað tveggja ára fangelsisrefsingu. Að þessu gættu verður ákærða ekki gerð sérstök refsing í málinu.27. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað hvað ákærða varðar verður staðfest. Allur sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti hvað ákærða varðar sem lauk með dómi réttarins í máli nr. 842/2014 greiðist að öllu leyti úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar, 7.440.000 krónur. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 232. gr., sbr. 6. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008. Um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða hér fyrir dómi, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærða, Ívari Guðjónssyni, er ekki gerð sérstök refsing.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.Allur sakarkostnaður vegna hæstaréttarmáls nr. 842/2014 hvað ákærða varðar greiðist úr ríkissjóði með þeim fjárhæðum sem þar voru ákveðnar.Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Óttars Pálssonar lögmanns, 9.920.000 krónur.
|
Mál nr. 425/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Ríkissaksóknari hefur krafist þess að dómfellda, X, verði með vísan til 106. gr. laga nr. 19/1991 gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan meðferð máls hans fyrir Hæstarétti stendur, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 28. febrúar 2001, kl. 16.00, en gert er ráð fyrir að málið komist á dagskrá réttarins eftir áramót.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 28. febrúar 2001 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sér verði í stað gæsluvarðhalds bönnuð för úr landi þar til dómur gengur í máli hans. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 18/2023
|
Fyrning Fyrningarfrestur Skaðabætur Skipting sakarefnis
|
Sakarefni málsins var skipt í héraði og laut ágreiningurinn aðeins að því hvort ætlaðar kröfur A slhf. um skaðabætur á hendur AV hf., J og S hf. væru fyrndar og hvort um þær færi eftir reglum um skaðabætur innan eða utan samninga. Ætluð krafa A slhf. á hendur AV hf. var reist á því að AV hf. hefði vanefnt þær skuldbindingar sem leiddu beint af samningi um söluráðgjöf annars vegar og samningi um eignastýringu hins vegar. Fór því um skaðabótakröfu á hendur félaginu eftir reglum um fyrningu skaðabótakrafna innan samninga, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 150/2007 og var hún talin fyrnd. Ætluð krafa A slhf. á hendur J sem byggðist á vanrækslu á skyldum hans sem stjórnarmaður A slhf. eða þeirri persónulegu ábyrgð sem hann bar á störfum sínum sem sérfræðingur var talin fara eftir reglum um skaðabætur utan samninga, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007, og var hún einnig talin fyrnd. Af því leiddi að ætlaðar kröfur á hendur S hf. voru jafnframt taldar fyrndar, sbr. 2. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. apríl 2023. Hann krefst þess að staðfest verði að ófyrnd sé krafa áfrýjanda um skaðabætur úr hendi stefndu vegna tjóns sem varð við fjárfestingu í fjárfestingasjóðnum Kcaj Limited Liability Partnership. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefndu fyrir Landsrétti og Hæstarétti.3. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir við kaup á fjárfestingasjóðnum Kcaj Limited Liability Partnership skráðum í Bretlandi. Sá sjóður átti að fullu eignarhaldsfélagið Duchamp Holdings Limited en það félag átti rekstrarfélagið Duchamp Limited sem hannaði og seldi karlmannsföt í heildsölu og smásölu. Við kaupin naut áfrýjandi ráðgjafar stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. á grundvelli samnings 20. febrúar 2014 um söluráðgjöf. Jafnframt gerðu sömu aðilar með sér samning 28. mars sama ár um eignastýringu. Stefndi Jón var í gegnum félög sín eigandi stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. ásamt því að starfa hjá fyrirtækinu og kom hann fram gagnvart áfrýjanda sem ráðgjafi við fyrrgreind kaup. Krafa áfrýjanda á hendur þessum tveimur stefndu er reist á reglunni um ábyrgð á sérfræðiráðgjöf á grundvelli fyrrgreindra samninga um söluráðgjöf og eignastýringu og á reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Auk þess er því haldið fram að stefndi Jón hafi vanrækt skyldur sínar sem stjórnarmaður áfrýjanda. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er byggð á ábyrgðartryggingu sem tekin var hjá félaginu.5. Með vísan til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tók héraðsdómur þá ákvörðun að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt um þær málsástæður stefndu að ætlaðar kröfur á hendur þeim væru fyrndar. Er sá ágreiningur til úrlausnar hér. Deila aðilar um hvort ætluð krafa áfrýjanda á hendur stefndu Arev verðbréfafyrirtæki hf. og Jóni sé skaðabótakrafa innan samninga, þannig að fyrningarfrestur fari eftir 2. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, eða hvort um sé að ræða skaðabótakröfu utan samninga, þannig að um fyrningarfrest fari eftir 1. mgr. 9. gr. laganna. Verði talið að síðargreinda ákvæðið eigi við deila aðilar um hvenær fyrningafrestur hafi tekið að líða.6. Með héraðsdómi var því hafnað að ætluð skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefndu væri fyrnd en ákvörðun málskostnaðar látin bíða endanlegs dóms í málinu. Niðurstaða héraðsdóms um fyrningu var staðfest með dómi Landsréttar 11. febrúar 2022 í máli nr. 510/2022. Með dómi Hæstaréttar 2. nóvember 2022 í máli nr. 22/2022 var sá dómur ómerktur vegna vanhæfis tveggja dómara og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar. Í kjölfarið gekk svo hinn áfrýjaði dómur en með honum var fallist á með stefndu að ætluð krafa á hendur þeim væri fyrnd.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 21. apríl 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-33, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu laga nr. 150/2007 þegar um sérfræðiábyrgð væri að ræða.Málsatvik8. Málavextir eru skilmerkilega raktir í hinum áfrýjaða dómi og vísast til þeirrar lýsingar í heild sinni. Til viðbótar verða hér nefnd atriði sem horfa til frekari skýringar á sakarefni málsins.9. Stefndi Arev verðbréfafyrirtæki hf. fékk útgefið starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu 10. mars 2010 sem verðbréfafyrirtæki á grundvelli laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þegar þeir samningar sem mál þetta tekur til voru gerðir á árunum 2014 og 2015 var félagið í eigu annars vegar Eignarhaldsfélagsins Arev hf. að 99,94% hlut og hins vegar stefnda Jóns að 0,06% hlut. Fyrrnefndi eigandinn mun hafa verið í eigu stefnda Jóns í gegnum félag hans, JST Holding ehf., en það mun samkvæmt gögnum málsins hafa átt keðju félaga sem fóru með eignarhald á stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. Jafnframt mun stefndi Jón hafa í gegnum félög í sinni eigu átt 15,43% eignarhlut í Kcaj Limited Liability Partnership en honum var ráðstafað til áfrýjanda án raunverulegs endurgjalds annars vegar með samningi 8. júlí 2014 og hins vegar ódagsettum samningi sem mun hafa verið gerður 2. mars 2015. Þá mun stefndi Jón hafa verið eigandi að félaginu Arev Brands Ltd. UK í gegnum keðju fyrirtækja en það fyrirtæki og fyrrgreint félag, Eignarhaldsfélagið Arev hf., skráði sig fyrir hlutafé í áfrýjanda sem vanhöld urðu á að greiða eins og rakið er í 28. lið hins áfrýjaða dóms. Enn fremur mun stefndi Jón í gegnum félög sín hafa átt Eignarhaldsfélagið LAGPNII ehf., sem síðar fékk heitið Eignarhaldsfélagið ANIIGP ehf., en það félag var annar stofnandi áfrýjanda og ábyrgðaraðili hans og fór með hlutverk stjórnar í samræmi við samþykktir þess félags. Jafnframt mun stefndi Jón í gegnum félög sín hafa verið eigandi að Arev H2 ehf. sem var hinn stofnandi áfrýjanda. Loks mun stefndi Jón hafa verið eigandi félagsins Arev Management Limited í gegnum keðju félaga en það félag veitti Duchamp Limited lán og fékk greitt af því eins og vikið er að í 40. lið hins áfrýjaða dóms.0. Í samþykktum áfrýjanda frá öndverðu og þar til þeim var breytt 26. maí 2016 var mælt fyrir um að innan félagsins skyldi starfa sérstakt fjárfestingarráð. Þar var í grein 4.4 mælt fyrir um skipan þess og auk þess tekið fram að starfsheimildir ráðsins væru takmarkaðar við fjárfestingaákvarðanir félagsins. Einnig sagði að því væri ekki heimilt að fjárfesta í öðrum félögum nema eignastýringaraðilinn, sem var stefndi Arev verðbréfafyrirtæki hf., hefði gert tillögu um viðkomandi fjárfestingu við fjárfestingarráðið.NiðurstaðaUm sakarskiptingu1. Svo sem áður greinir var sakarefni málsins skipt á grundvelli 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 þannig að fyrst yrði dæmt um málsástæður stefndu sem lúta að því hvort ætlaðar kröfur áfrýjanda á hendur þeim væru fyrndar. Eins og greinir í héraðsdómi vefengdi áfrýjandi við flutning málsins þar að forsendur væru til að skipta sakarefninu með því móti. Þessu var hins vegar hvorki hreyft fyrir Landsrétti né hér fyrir dómi. Þess er þó að gæta að um er að ræða atriði sem rétturinn leysir úr af sjálfsdáðum ef efni eru til.2. Í dómum Hæstaréttar 4. júní 2019 í málum nr. 5/2019 og 6/2019 var fjallað um heimild til sakarskiptingar þannig að fyrst yrði dæmt um hvort skaðabótakröfur væru fyrndar áður en skorið væri úr um tilvist þeirra. Í dómunum var tekið fram að sök yrði ekki skipt með því móti nema fyrir lægi hvenær og á hvaða grundvelli krafa yrði talin hafa stofnast. Í þessum málum var málatilbúnaður um ætlaðar kröfur reistur á því að þær gætu hafa stofnast á mismunandi tímum sem spönnuðu gildissvið eldri laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda og gildandi laga nr. 150/2007 en fyrningarfestur eftir eldri og yngri lögum var ekki sá sami. Eins og mál þessi lágu fyrir var ekki talið unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðra skaðabótakrafna nema fyrst hefði verið leyst úr því hvort þær hefðu orðið til, á hvaða grunni það hefði gerst og hvenær. Að öðrum kosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvort kröfuréttindi sem ekki hefði verið staðreynt hvort orðið hefðu til væru fallin niður fyrir fyrningu. Af þessum ástæðum var talið að skilyrði hefði með öllu brostið til að skipta sakarefninu með þessu móti á grundvelli 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991. Því voru dómarnir ómerktir og málunum vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.3. Í þessu máli er á því byggt að skaðabótaábyrgð stefndu Arev verðbréfafyrirtækis hf. og Jóns verði reist á þjónustu sem áfrýjanda var látin í té á grundvelli samninga fyrrnefnda aðilans við áfrýjanda auk þess sem vísað er til reglu um ábyrgð sérfræðinga og vinnuveitendaábyrgð. Að því er varðar stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. er byggt á ábyrgðartryggingu sem tekin var hjá félaginu. Öndvert við það sem átti við í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar er þessi grundvöllur krafna áfrýjanda um skaðabætur á hendur stefndu nægjanlega ljós og afmarkaður. Því var heimilt í máli þessu að skipta sakarefninu þannig að fyrst yrði fjallað um fyrningu áður en það yrði dæmt að öðru leyti. Skiptir þá ekki máli hvort skaðabótaábyrgð vegna þeirra atvika sem áfrýjandi byggir á verður reist á reglum um bótaábyrgð innan eða utan samninga. Úr málinu verður því leyst á þeim grundvelli sem ákveðinn var af héraðsdómi með sakarskiptingunni en hún á sér jafnframt stoð í réttarframkvæmd sem miðar að skilvirkni og hagræði við rekstur dómsmála.Lagafyrirmæli um fyrningu skaðabótakrafna4. Mismunandi reglur gilda samkvæmt lögum nr. 150/2007 um upphaf fyrningarfrests skaðabótakrafna eftir því hvort um er að ræða skaðabætur innan eða utan samninga. Eins og áður greinir deila aðilar um hvort ætlaðar kröfur áfrýjanda á hendur stefndu Arev verðbréfafyrirtæki hf. og Jóni fari eftir reglum um skaðabætur innan eða utan samninga.5. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007 fyrnist krafa um skaðabætur á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Krafa um skaðabætur vegna líkamstjóns fyrnist þó á tíu árum. Krafa fyrnist þó í síðasta lagi 20 árum eftir að tjónsatburði eða öðru atviki sem liggur til grundvallar ábyrgðinni lauk, þó með tilgreindum undantekningum er varða líkamstjón, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna. Samkvæmt 3. mgr. gildir ákvæðið ekki um kröfur sem eiga rót að rekja til samnings nema þær varði líkamstjón. Þetta var áréttað í skýringum við greinina í athugasemdum með frumvarpi til laganna en þar var tekið fram að 9. gr. tæki til skaðabótakrafna utan samninga en ætti ekki við um kröfur sem rót ættu að rekja til samninga, sbr. 3. mgr.6. Fyrningarfrestur kröfu eftir samningi reiknast frá þeim degi þegar kröfuhafi gat fyrst átt rétt til efnda, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007. Fyrningarfrestur krafna, sem stofnast vegna vanefnda, reiknast frá þeim degi þegar samningur er vanefndur, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna, og því fyrnast skaðabótakröfur á grundvelli samnings frá þeim tíma. Um þetta gildir almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sem er fjögur ár samkvæmt 3. gr. laganna.7. Reglur um skaðabætur innan og utan samninga byggjast á ólíkum grundvelli. Þannig taka reglur um skaðabætur innan samninga mið af réttarstöðu aðila vegna vanefnda á samningi og hvernig áhættu verður skipt milli þeirra. Reglur um skaðabætur utan samninga gilda hins vegar um hegðun sem valdið hefur öðrum tjóni. Bæði innan og utan samninga gildir sú meginregla að tjón verði rakið til sakar en strangari ábyrgð getur þó átt við á sumum réttarsviðum. Þessi ólíki grundvöllur skaðabótakrafna innan og utan samninga býr að baki því að mismunandi reglur geta átt við, eins og gildir um fyrningu, svo sem hér hefur verið rakið. Um önnur skilyrði bótaábyrgðar kunna hliðstæðar eða svipaðar reglur að gilda og má þá í dæmaskyni nefna áskilnað um orsakatengsl og sennilega afleiðingu milli tjóns og þeirrar ástæðu sem liggur til grundvallar ábyrgðinni.8. Eins og fram kemur í lögskýringargögnum voru norsk lög um fyrningu kröfuréttinda höfð til hliðsjónar við setningu laga nr. 150/2007. Það sama átti við um eldri lög nr. 14/1905. Sem endranær verður í réttarframkvæmd á sviði fjármunaréttar litið til norrænna fræðikenninga og með hliðsjón af þessari forsögu laga um fyrningu hafa norskar fræðiheimildir nokkuð leiðsagnargildi við skýringu þeirra.Fyrning skaðabótakröfu á hendur stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf.9. Samkvæmt samþykktum áfrýjanda, eins og þær hljóðuðu frá öndverðu og þar til þeim var breytt 26. maí 2016, gegndi ábyrgðaraðili hlutverki stjórnar og bar honum með samningi við verðbréfafyrirtæki um eignastýringu að tryggja að það gegndi hlutverki framkvæmdastjóra fyrir hönd félagsins. Í samræmi við þetta gerði áfrýjandi samning við stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. 28. mars 2014 sem bar yfirskriftina „Investment Management Agreement“. Í samningnum sagði meðal annars að stefndi skyldi stýra fjárfestingum áfrýjanda með því að skoða og meta öll fjárfestingartækifæri, annast greiningu á fjárfestingum og eignum áfrýjanda, auk þess að undirbúa sölu og ráðstöfun á fjárfestingum í samráði við fjárfestingarráð áfrýjanda.20. Skömmu áður en umræddur samningur um eignastýringu var gerður hafði áfrýjandi gert samning 20. febrúar 2014 við stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. um söluráðgjöf. Samkvæmt honum skyldi þessi stefndi sjá um að koma á samningi milli áfrýjanda og Glitnis hf. „vegna sölu á öllu hlutafé Glitnis hf. [...] í félaginu Duchamp Limited“ sem væri að stærstum hluta í eigu Glitnis hf. Einnig sagði að tilgangur samningsins væri að stefndi tæki að sér samningsgerð við Glitni hf. um sölu á hlutum í Duchamp Limited fyrir hönd áfrýjanda þannig að hann eignaðist hina seldu hluti. Um skyldur stefnda gagnvart áfrýjanda sagði meðal annars í samningnum að stefndi myndi verðmeta hið selda, gæta hagsmuna áfrýjanda við kaupin, stýra söluferli og leiða samninga um söluna ásamt því að veita ráðgjöf. Þá var tekið fram að þjónusta stefnda teldist fullnægjandi þegar bindandi kaupsamningur hefði komist á. Þar var einnig að finna skaðleysisyfirlýsingu þar sem fram kom að stefndi ábyrgðist ekki að þær forsendur sem verkefnið yrði byggt á væru efnislega réttar og bæri enga ábyrgð á tjóni sem kynni að verða reyndust þær rangar. Jafnframt sagði að ábyrgð stefnda væri bundin við tjón sem áfrýjandi kynni að verða fyrir vegna „stórkostlegs gáleysis starfsmanna Arev eða eftir atvikum ásetnings“.21. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. er reist á því að félagið hafi vanefnt þær skuldbindingar sem hér hafa verið raktar en þær leiðir beint af umræddum samningum. Auk þess var grundvöllur skaðabótaábyrgðar stefnda umsaminn í samningnum 20. febrúar 2014 þannig að bótaábyrgðin var takmörkuð og þrengri en gildir eftir almennum reglum. Af þessu leiðir að skaðabótakrafa á þessum grunni á rót að rekja til samnings, sbr. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Því fer um fyrningu kröfunnar eftir reglum sem gilda um fyrningu skaðabótakrafna innan samninga, sbr. 2. og 3. gr. laganna, en ekki reglum um fyrningu skaðabótakrafna utan samninga samkvæmt 1. mgr. 9. gr. þeirra. Um þetta má til hliðsjónar benda á að sama hefur verið talið gilda í norskum rétti um skaðabótaábyrgð vegna fjármálaþjónustu, sbr. dóma Hæstaréttar Noregs sem birtir eru í Rt. 2000, bls. 679, Rt. 2002, bls. 286 og Rt. 2007, bls. 220.22. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að ætlaðar vanefndir stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 hafi í síðasta lagi orðið annars vegar við kaup áfrýjanda á fjárfestingasjóðnum Kcaj Limited Liability Partnership 4. júlí 2014, að því er varðaði samninginn 20. febrúar sama ár, og hins vegar við lánveitingar hans til Duchamp Holding Limited 28. maí og 10. nóvember 2015, að því er varðaði samninginn 28. mars 2014. Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda var því fyrnd 14. desember 2019 þegar málið var höfðað á hendur honum.Fyrning skaðabótakröfu á hendur stefnda Jóni23. Svo sem áður greinir var stefndi Jón eigandi stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. og mun hafa komið fram gagnvart áfrýjanda fyrir hönd þess félags. Aftur á móti átti hann sjálfur ekki aðild að fyrrgreindum samningum stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. og áfrýjanda, annars vegar samningi 20. febrúar 2014 um söluráðgjöf og hins vegar samningi 28. mars sama ár um eignastýringu.24. Áfrýjandi er samlagshlutafélag. Samkvæmt 2. mgr. 160. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög er með slíku félagi átt við þá tegund samlagsfélaga þar sem einn eða fleiri félagsmenn (ábyrgðaraðilar) bera ótakmarkaða ábyrgð á skuldbindingum félagsins en aðrir félagsmenn (hluthafar), einn eða fleiri, bera takmarkaða ábyrgð á grundvelli hlutafjárframlags síns. Ábyrgðaraðilar geta jafnframt verið hluthafar. Í 1. mgr. 161. gr. laganna segir að í samþykktum samlagshlutafélaga, sem stundi fjárfestingarstarfsemi, megi víkja frá ákvæðum laganna eins og nánar er kveðið á um í greininni. Samkvæmt 2. mgr. felur þetta í sér heimild til að fela ábyrgðaraðila að gegna hlutverki stjórnar sé hún ekki kosin, svo og starfi framkvæmdastjóra eða fela öðrum það og rita firma félagsins. Ef ábyrgðaraðili félags er lögaðili kemur tiltekinn einstaklingur fram fyrir hönd þess. Áfrýjandi stundar fjárfestingarstarfsemi og var þessi heimild nýtt fyrir hann svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi.25. Ábyrgðaraðili stefnda Arev verðbréfafyrirtækis hf. var Eignarhaldsfélagið LAGPNII ehf. sem síðar fékk nafnið Eignarhaldsfélagið ANIIGP ehf. Svo sem áður er getið var stefndi Jón eigandi þess félags og verður ráðið af gögnum málsins að hann hafi á vegum þess komið fram sem stjórnarmaður áfrýjanda. Á þeim grundvelli hefði hann getað fellt á sig skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda með því að vanrækja þær skyldur sem á honum hvíldu. Eins getur sérfræðingur í því starfi sem stefndi Jón gegndi hjá stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. bakað sér persónulega skaðabótaábyrgð gagnvart viðsemjanda fyrirtækisins vegna ráðgjafar sinnar eða ófullnægjandi þjónustu. Í hvorugu tilvikinu er hins vegar um að ræða skaðabótaábyrgð sem á rót að rekja til samnings í skilningi 3. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007, enda átti stefndi ekki, eins og áður greinir, aðild að samningunum 20. febrúar og 28. mars 2014. Af því leiðir að um fyrningu ætlaðrar kröfu áfrýjanda á hendur stefnda Jóni fer eftir 1. mgr. sömu greinar. Samkvæmt því fyrnist slík krafa á fjórum árum frá þeim degi er áfrýjandi fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð bar á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga.26. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að vitneskja sem fjárfestingarráð áfrýjanda bjó yfir á fundi þess 30. september 2015 verði samsömuð vitneskju hans. Jafnframt verður fallist á að upplýsingarnar hafi verið þess eðlis að áfrýjanda hafi borið að afla sér frekari vitneskju um tjónið og þann sem ábyrgð bar á því, sbr. 1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007. Frá þeim tíma tók að líða fyrningarfrestur kröfunnar hvort sem hún er byggð á því að stefndi Jón hafi vanrækt skyldur sínar sem stjórnarmaður áfrýjanda eða þeirri persónulegu ábyrgð sem hann bar á störfum sínum sem sérfræðingur. Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda var því fyrnd þegar málið á hendur honum var höfðað 14. desember 2019.Fyrning skaðabótakröfu á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf.27. Þar sem kröfur áfrýjanda á hendur stefnda Arev verðbréfafyrirtæki hf. og Jóni eru fyrndar gildir það sama um kröfu á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 2. mgr. 52. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga.28. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu stefndu. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður falli niður á öllum dómstigum.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu, Arev verðbréfafyrirtækis hf., Jóns Schevings Thorsteinssons og Sjóvá-Almennra trygginga hf., af kröfum áfrýjanda Arev NII slhf.Málskostnaður á öllum dómstigum fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=d093fb64-703b-4dfd-80cc-b9a00f6a2232&verdictid=21e7c579-ebe7-435f-80ef-a2e3e46cbcd1
|
Mál nr. 418/2010
|
Kærumál Kæruheimild Vitni
|
Með vísan til b. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kærði J úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu G um að fá að leiða vitni fyrir dóm vegna öflunar ganga í tengslum við gagnáfrýjun hans til Hæstaréttar. Ekki var fallist á kröfu G um að vísa málinu frá Hæstarétti þar sem kæruheimild skorti enda talið, að virtri dómaframkvæmd Hæstaréttar í hliðstæðum málum, sbr. mál nr. 91/2009, að c. liður 1. mgr. 143. gr. fyrrgreindra laga geymdi fullnægjandi heimild til kæru þegar svo stæði á sem hér. Þá var talið að ekki yrði leyst úr því hvaða málsástæður G gæti haft upp fyrir Hæstarétti í máli sem J hefði áfrýjað en G gagnáfrýjað og var hinn kærði úrskurður staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fá að leiða vitni fyrir dóm vegna öflunar gagna í tengslum við gagnáfrýjun hans til Hæstaréttar. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til b. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila hafnað. Verði ekki á það fallist krefst hann þess „að ógilt verði málsmeðferð í héraði og máli heimvísað í hérað og þar til vara að beiðni kærða frá 19. maí sl. verði vísað frá dómi.“ Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en til vara að þessi kostnaður verði felldur niður. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Að virtri dómaframkvæmd Hæstaréttar í hliðstæðum málum, nú síðast 23. mars 2009 í máli nr. 91/2009, telst c. liður 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 hafa að geyma fullnægjandi heimild til kæru þegar svo stendur á sem hér. Verður aðalkröfu varnaraðila því hafnað. Í þessu máli verður ekki leyst úr því hvaða málsástæður varnaraðili geti haft uppi fyrir Hæstarétti í máli sem dæmt var í héraði 11. febrúar 2010 og sóknaraðili hefur áfrýjað en varnaraðili gagnáfrýjað. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jakob A. Traustason, greiði varnaraðila, Gísla Guðfinnssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 281/2015
|
Tekjuskattur Nauðasamningur
|
Ágreiningur aðila laut að því hvort eftirgjöf skulda samkvæmt nauðasamningi teldist til skattskyldra tekna samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Talið var að af ákvæðinu yrði ráðin sú meginregla skattaréttar að greiða skyldi tekjuskatt af öllum tekjum nema þær væru sérstaklega undanþegnar. Samkvæmt 3. tölulið 28. gr. sömu laga teldist eignaauki eða aukning ráðstöfunartekna, sem stöfuðu af eftirgjöf skulda við nauðasamningi, ekki til tekna, enda hefðu skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur skattaðila. Ágreiningslaust var að umþrættar skuldir hefðu myndast í atvinnurekstur A hf. Samkvæmt gagnályktun frá framangreindu ákvæði var talið að fjárhæðin, sem A hf. fékk gefna eftir af skuldum sínum með nauðasamningi, teldist til skattskyldra tekna hans í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Var Í því sýknað af kröfu A hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. apríl 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur vegna eftirgjafar skulda hans samkvæmt nauðasamningi sem samþykktur var á kröfuhafafundi 14. ágúst 2009 og staðfestur 28. sama mánaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gáfu lánardrottnar áfrýjanda eftir kröfur að fjárhæð 90.992.523.593 krónur þegar staðfestur var nauðasamningur hans við lánardrottnana 28. ágúst 2009. Áfrýjandi heldur því meðal annars fram í málinu að ofangreind fjárhæð falli ekki undir hugtakið skattskyldar tekjur í upphafsákvæði 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Ástæðan sé sú að félagið hefði aldrei getað greitt þessar skuldir og þess vegna feli niðurfelling þeirra ekki í sér gæði, sem metin verði til peningaverðs, eins og áskilið er í ákvæðinu. Í II. kafla laga nr. 90/2003, sem hefst með 7. gr. þeirra, er fjallað um skattskyldar tekjur í skilningi laganna og er hugtakið þannig afmarkað nánar, þar á meðal í 28. gr. Þar segir í 3. tölulið að þrátt fyrir ákvæði kaflans teljist meðal annars eignaauki eða aukning ráðstöfunartekna, sem stafar af eftirgjöf skulda við nauðasamning, ekki til tekna, enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur skattaðila. Ágreiningslaust er að skuldir þær, sem um ræðir, höfðu myndast í atvinnurekstri áfrýjanda. Samkvæmt gagnályktun frá framangreindum 3. tölulið 28. gr. taldist þannig fjárhæðin, sem áfrýjandi fékk gefna eftir af skuldum sínum með nauðasamningi, til skattskyldra tekna hans í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A1988 hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2015. I. Mál þetta var höfðað 4. febrúar 2014 og dómtekið 11. desember 2014 að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er A1988 hf., Korngörðum 2, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur vegna eftirgjafa skulda stefnanda samkvæmt nauðasamningi sem samþykktur var á kröfuhafafundi þann 14. ágúst 2009 og staðfestur í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. Dómsuppkvaðning dróst fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari töldu þó ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju. II. Atvik málsins eru þau að stefnandi, sem áður bar heitið HF. Eimskipafélag Íslands, leitaði nauðasamninga í júlí 2009. Var frumvarp að nauðasamningi samþykkt á kröfuhafafundi þann 14. ágúst 2009. Samningurinn var síðan staðfestur í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009. Eftirgefnar skuldir stefnanda samkvæmt nauðasamningnum námu 90.992.523.593 krónum og færði stefnandi þær til skattskyldra tekna í reit 1060 á skattframtal árið 2010. Jafnframt færði stefnandi til lækkunar á tekjuskattsstofni frádráttarliðinn „Niðurfelldar skuldir færðar á móti fjárfestingu“ að fjárhæð 55.410.845.133 krónur. Er tekist á um lögmæti þeirrar færslu í máli nr. E-2715/2013 (A1988 ehf. gegn íslenska ríkinu) og kemur það álitaefni því ekki frekar hér við sögu. Í kjölfar bréfaskrifta á milli stefnanda og ríkisskattstjóra féllst ríkisskattstjóri á það með úrskurði, dags. 22. september 2011, að leggja skattframtal stefnanda til grundvallar álagningu opinberra gjalda hans árið 2010 með þeirri breytingu að felldur var niður greindur frádráttarliður „Niðurfelldar skuldir færðar á móti fjárfestingu“ að fjárhæð 55.410.845.133 krónur. Í úrskurði ríkisskattstjóra var á hinn bóginn ekki hreyft við áðurgreindri tekjufærslu stefnanda vegna eftirgjafar skulda samkvæmt nauðasamningnum að fjárhæð 90.992.523.593 krónur sem stefnandi færði í reit 1060 á skattframtali sínu. Stefnandi kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði ómerktur og að skattframtalið yrði lagt óbreytt til grundvallar álagningu opinberra gjalda stefnanda árið 2010. Til vara var þess krafist að tekjufærsla eftirgefinna skulda yrði hagað samkvæmt ákvæði XXXVI til bráðabirgða við lög nr. 90/2003, þannig að skattstofn hans yrði lækkaður um 7.422.423.853 krónur frá því sem ákveðið var í úrskurði ríkisskattstjóra. Með úrskurði, dags. 10. október 2012, hafnaði yfirskattanefnd kröfu stefnanda. Þá var varakröfu stefnanda vísað frá þar sem krafan hefði fyrst komið fram í kæru til nefndarinnar og lægi því ekki fyrir ákvörðun ríkisskattstjóra sem kæranleg væri til yfirskattanefndar. Laut umræddur úrskurður ríkisskattstjóra, sem staðfestur var af yfirskattanefnd, sem fyrr segir eingöngu að niðurfellingu frádráttar frá tekjuskattsstofni að fjárhæð 55.410.845.133 krónur, en hróflaði ekki við tekjufærslu stefnanda að fjárhæð 90.992.523.593 krónur í skattframtali 2010. Samkvæmt framansögðu hefur því ekki gengið úrskurður á stjórnsýslustigi um greinda tekjufærslu stefnanda vegna eftirgjafa skulda samkvæmt nauðasamningi stefnanda. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að ekki hafi myndast skattskyldar tekjur við eftirgjöf skulda félagsins samkvæmt nauðasamningi stefnanda sem gerður var við kröfuhafa og staðfestur var með Héraðsdómi Reykjavíkur þann 28. ágúst 2009, enda hafi stefnandi ekki öðlast nein gæði sem metin verði til peningaverðs við eftirgjöfina. Stefnandi vísar til 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt greininni teljist til skattskyldra tekna hvers konar gæði sem skattaðila hlotnast og metin verði til peningaverðs. Stefnandi telur að líta beri til þess hvort þær skuldir sem félagið fékk eftirgefnar með nauðasamningi félagsins við kröfuhafa hafi falið í sér einhver verðmæti fyrir stefnanda. Stefnandi telur að kröfurnar hafi verið verðlausar bæði fyrir hann og kröfuhafa. Stefnandi vísar til þess að félagið hafi verið í nauðasamningsferli þar sem leitt hafi verið í ljós hver greiðslugeta félagsins hafi verið á þeim tímapunkti. Eigið fé þess hafi verið neikvætt og greiðslugeta ekki til staðar fyrir þeim skuldum sem síðar voru gefnar eftir með umræddum nauðasamningi. Voru kröfurnar verðlausar, bæði að mati kröfuhafa og stefnanda. Við gerð nauðasamnings stefnanda við kröfuhafa hafi legið fyrir að félagið gæti aldrei greitt upp í eftirgefnar skuldir og kröfuhafar gætu aldrei fengið greitt upp í þær skuldir, eini valkosturinn hafi verið gjaldþrot og lok tilvist stefnanda ef ekki hefði komið til nauðasamningsins. Sú eftirgjöf skulda sem leiddi af gerð nauðasamnings við kröfuhafa hafi því ekki leitt til þess að félagið teldist hafa hlotnast skattskyldar tekjur í skilningi 7. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi telur einnig að valdi eftirgjöf skulda ekki aukningu á hreinni eign skuldara, teljist eftirgjöf skuldanna ekki tekjur, enda eigi skattaðilinn þá ekki fyrir skuldinni og sé skuldakrafan því raunverulega verðlaus. Leiði það af eðli máls því valkosturinn við nauðasamning, sem er gjaldþrot, leiðir til þess að ekkert greiðist upp í skuldir umfram eignir. Stefnandi vísar til sjónarmiða sem fram komu í eldri lögum um tekjuskatt og eignarskatt varðandi eftirgjöf. Í frumvarpi til laga nr. 40/1978 um tekjuskatt og eignaskatt segði í athugasemdum við 3. tölul. 28. gr., sbr. núgildandi ákvæði laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, að hliðstæð ákvæði væri að finna í c-lið 10. gr. laga nr. 68/1971, um tekjuskatt og eignarskatt, en samkvæmt því ákvæði teldist eftirgjöf skulda ekki til tekna ef sannast hefði við gjaldþrot, nauðasamninga eða á annan fullnægjandi hátt að ekki væru til eignir fyrir skuldunum. Eftirgjöf skulda teldist þó til tekna, ef uppgjöfin kæmi fram sem kaupauki, gjöf eða úthlutun arðs úr hlutafélagi. Ákvæðið hefði upphaflega komið fram með c-lið 9. gr. laga nr. 6/1935 og haldist óbreytt þar til með lögum nr. 40/1978. Hafi ákvæðið náð bæði til einstaklinga og atvinnurekanda. Í athugasemdum frumvarpsins um c-lið 9. gr. hafi komið fram að bætt væri við því ákvæði að eftirgjöf skulda teldist ekki til tekna með vissum takmörkunum, og sé þar einnig farið eftir því, hvernig skattalögin hafi verið í framkvæmd í þessu efni. Ákvæði c-liðar 9. gr. laga nr. 6/1935 hafi haft í för með sér að einstaklingum og atvinnurekendum hafi ekki verið gert að greiða skatt af eftirgjöf verðlausra krafna. Eftirgjöf verðmætra krafna hafi hins vegar verið skattskyld bæði hjá einstaklingum og rekstraraðilum eins og áður hafi verið. Með lögfestingu 3. tölul. 28. gr. laga nr. 40/1978, sbr. nú lög nr. 90/2003, hafi einstaklingar verið undanþegnir skatti af eftirgjöf skulda við nauðasamning þrátt fyrir að niðurfelling skuldanna fæli í sér að eigið fé þeirra yrði jákvætt. Orðalag í greinargerð með breytingu þar sem tilvísun til atvinnurekstrar fellur niður bendi ekki til þess að nein breyting hafi átt að eiga sér stað að því er varðar verðlausar kröfur í atvinnurekstri. Því teljist eftirgjöf slíkra krafna ekki til tekna. Stefnandi telur að af þessu leiði að eftirgjöf á skuldum, sem myndast hafa í sambandi við atvinnurekstur, eigi því aðeins að teljast til tekna að hún valdi aukningu á hreinni eign atvinnurekanda og því geti aldrei komið til skattgreiðslu af eftirgjöf verðlausra krafna. Greiðsla tekjuskatts af þeim skuldum sem gefnar voru eftir með nauðasamningi sé til þess fallin að skuldari verði aftur ógjaldfær, sem geti að endingu leitt til gjaldþrots hans. Slíkt sé í andstöðu við tilgang nauðasamningskafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. og eigi sér ekki skýra stoð í lögum um tekjuskatt. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Krafa stefnda um sýknu af kröfum stefnanda er reist á því að tekjufærsla eftirgefinna skulda stefnanda samkvæmt nauðasamningi sé í samræmi við ákvæði laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 teljist til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í stafliðum A-C séu svo í dæmaskyni taldar upp hinar ýmsu tegundir tekna. Í B. lið 7. gr. komi fram að til skattskyldra rekstrartekna teljist allar tekjur af atvinnurekstri og sjálfstæðri starfsemi þar með talið hvers konar tekjur sem upp eru taldar í öðrum liðum ákvæðisins og tengdar eru atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Í 9. tölulið C. liðar 7. gr. komi fram að til tekna teljist sérhverjar aðrar tekjur eða ígildi tekna sem eigi eru sérstaklega undanþegnar í lögunum eða sérlögum. Almenna reglan sé því sú að allar tekjur, í hvaða formi sem þær eru, teljist til skattskyldra tekna með þeim undantekningum sem er nánar mælt fyrir um í lögunum. Hugtakið tekjur sé því víðtækt og taki til hvers konar gæða sem skattaðila hlotnast, þar með talið þeirrar eignaaukningar eða ávinnings sem felst í því að lánardrottnar falla frá innheimtu krafna sinna á hendur rekstraraðilum. Ætla verði að til skulda í atvinnurekstri sé almennt stofnað vegna kostnaðar við öflun rekstraraðfanga, sem dreginn hafi verið frá tekjum, og þannig ýmist haft áhrif á ákvörðun hagnaðar eða taps í viðkomandi rekstri. Eftirgjöf skulda í rekstri leiðir því almennt til þess að tekjufæra ber þá fjárhæð sem skuldari er leystur undan greiðslu á og með þeim hætti leiðréttist meðal annars áður gjaldfærður rekstrarkostnaður. Í 1.-11. tölulið 28. gr. laga nr. 90/2003 sé að finna upptalningu á því hvað telst ekki til tekna. Í 3. tölulið 28. gr. laganna er kveðið sérstaklega á um að eignaauki eða aukning ráðstöfunartekna sem stafa af eftirgjöf skulda við nauðasamning teljist ekki til skattskyldra tekna enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur einstaklinga. Sú breyting sem gerð var á þessu ákvæði með lögum nr. 40/1978, þannig að skattleysi tók eftirleiðis eingöngu til einstaklinga utan rekstrar, sé rökrétt, enda megi almennt ætla að til skulda í atvinnurekstri hafi verið stofnað vegna kaupa á rekstrarfjármunum eða öðrum aðföngum sem leiddu með beinum eða óbeinum hætti af sér frádráttarbæran rekstrarkostnað eða yfirfæranlegt tap. Í lögum nr. 90/2003 sé því miðað við að eftirgjöf skulda sem tengjast atvinnurekstri skuli telja til tekna. Í þessu sambandi bendir stefndi á að með a-lið 1. gr. laga nr. 104/2010 um breytingu á lögum nr. 90/2003 var tekið upp bráðabirgðaákvæði þar sem fjallað eru um tekjufærslu eftirgefinna skulda í atvinnurekstri. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 104/2010 segir meðal annars svo: Samkvæmt lögum um tekjuskatt ber í öllum tilvikum að telja til skattskyldra tekna eftirgjöf skulda sem tengjast atvinnurekstri. Sú regla er ótvíræð og er með frumvarpi þessu ekki lögð til nein breyting þar á, að öðru leyti en því að tímabundið verði að uppfylltum tilteknum skilyrðum heimilt að telja einungis ákveðið hlutfall þeirrar fjárhæðar sem gefin er eftir til skattskyldra tekna. Samkvæmt framansögðu verður ákvæði 3. töluliðar 28. gr. laganna ekki skýrt á þann veg að það taki til aðila í atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi. Þess í stað ber í öllum tilvikum að telja til skattskyldra tekna eftirgjöf skulda sem tengjast atvinnurekstri. IV. Niðurstaða Óumdeilt er að með nauðasamningi stefnanda, sem staðfestur var í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2009, voru stefnanda gefnar eftir skuldir að fjárhæð 90.992.523.593 krónur. Einnig er óumdeilt að um hafi verið að ræða skuldir sem stofnað var til í atvinnurekstri stefnanda og að stefnandi hafi fært skuldirnar til tekna í reit 1060 í skattframtali sínu árið 2010, en með málsókn þessari freistar hann þess að hnekkja þeirri skattaákvörðun sem fram fór á þessum grunni. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003 teljast til skattskyldra tekna hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í A-C liðum ákvæðisins eru síðan taldar upp ýmsar tegundir tekna í dæmaskyni. Hugtakið er samkvæmt þessu víðtækt og verður m.a. talið ná til ávinnings sem í því felst að lánardrottnar falla frá kröfum sínum að nokkru leyti eða öllu. Verður af þessu ráðin sú meginregla skattaréttar að greiða skuli tekjuskatt af öllum tekjum nema þær séu sérstaklega undanþegnar. Ákvæði 3. tölul. 28. gr. laga nr. 90/2003, eins og það hljóðaði við álagningu opinberra gjalda á árinu 2010, mælti fyrir um að eignaauki sem stafar af eftirgjöf skulda við nauðsamning teldist ekki til skattskyldra tekna enda hafi skuldirnar ekki myndast í sambandi við atvinnurekstur einstaklinga. Dómurinn telur að skýra beri ákvæðið í samræmi við orðanna hljóðan, þannig að ef um er að ræða eftirgjöf skulda við nauðasamning sem myndast í atvinnurekstri þá beri að færa þær til skattskyldra tekna. Þá telur dómurinn að málsástæður stefnanda um að eftirgjöf skuldanna hafi ekki haft í för með sér verðmætaaukningu hjá stefnanda, sbr. 7. gr. laga nr. 90/2003, eigi ekki við rök að styðjast, enda verður ekki betur séð en að eftirgjöfin hafi nýst honum við áframhaldandi reksturs fyrirtækisins. Samkvæmt framangreindu er stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefnanda að greiða stefnda 350.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda, A1988 hf. Stefnandi greiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 411/2014
|
Niðurfelling máls Málskostnaður
|
Eftir kröfu J var mál hennar á hendur D ehf. fellt niður fyrir Hæstarétti. Var J dæmd til að greiða málskostnað D ehf. fyrir Hæstarétti að kröfu félagsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:
|
Mál nr. 14/2022
|
Gjaldþrotaskipti Þrotabú Greiðsla Riftun Áfrýjunarleyfi Gagnáfrýjun
|
Þrotabú P höfðaði mál á hendur Í og krafðist riftunar á tveimur greiðslum sem inntar voru af hendi af þriðja aðila til Í vegna skulda P og námu samtals 70.787.549 krónum. Var annars vegar um að ræða greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur en hins vegar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Beiðni P um áfrýjunarleyfi var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur og var leyfið veitt um þau atriði sem leyfisbeiðnin var reist á. Í áfrýjunarstefnu og gagnáfrýjunarstefna var sakarefnið aftur á móti ekki afmarkað með þeim hætti heldur tók til beggja krafnanna. Með vísan til 3. mgr. 177. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var heimild Í til gagnáfrýjunar ekki talin sæta takmörkunum hvað sem leið mögulegri afmörkun áfrýjunar í aðalsök á grundvelli áfrýjunarleyfis. Voru því kröfur vegna beggja greiðslnanna teknar til efnismeðferðar. Í málinu byggði þrotabúið á því að umræddar greiðslur hefðu rýrt greiðslugetu P verulega og væru því riftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var byggt á því að greiðslurnar hefðu á ótilhlýðilegan hátt verið Í til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir P voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa og því jafnframt riftanlegar á grundvelli 141. gr. sömu laga. Fram kom í dómi Hæstaréttar að við mat á skilyrðum riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 yrði fyrst og fremst tekið mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfun hefði haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa hans. Þá yrði að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lyti að hefðu ella runnið til skuldara. Sönnunarbyrðin um að framangreindar aðstæður væru fyrir hendi hvíldi á þrotabúi P. Vegna tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 varð greiðslunni að fjárhæð 1.599.049 ekki rift á þeim grundvelli en Hæstiréttur komst hinsvegar að þeirri niðurstöðu að þeir fjármunir sem um ræddi hefðu, hvað sem leið tilhögun greiðslunnar, tilheyrt P og verið ráðstafað með samþykki fyrirsvarsmanna þess félags. Var því staðfest niðurstaða Landsréttar um riftun greiðslunnar á grundvelli 141. gr. laganna. Var Í jafnframt dæmt til að greiða þrotabúi P sömu fjárhæð í bætur á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Á hinn bóginn var staðfest sú niðurstaða Landsréttar að hafna riftun greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram P hefði hvorki sannað að umrædd greiðsla hefði borist P né verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að greiðslan eða andvirði hennar hefði runnið til P hefði ekki komið til ráðstöfunar hennar með umræddum hætti. Væri því ekki unnt að leggja til grundvallar að hún hefði skert greiðslugetu P verulega samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 eða að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða sem hefði leitt til þess að eignir P hefðu ekki verið til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa félagsins eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, sbr. 141. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2022. Í aðalsök er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að rift sé greiðslu 13. janúar 2017 á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 1.599.049 krónur og honum verði gert að greiða aðaláfrýjanda 1.599.049 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. janúar 2017 til 5. júlí 2020 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist að rift verði með dómi greiðslu inn á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem greidd var gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 en bókuð inn á skuld félagsins 18. maí 2017. Þá er þess krafist að gagnáfrýjanda verði gert að greiða aðaláfrýjanda 69.188.500 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. apríl 2017 til 5. júlí 2020, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Í gagnsök krefst aðaláfrýjandi þess að dómkröfum gagnáfrýjanda verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 27. maí 2022 og krefst aðallega sýknu af framangreindum kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar á öllum dómstigum en til vara lækkunar á kröfunum og að málskostnaður verði felldur niður.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort aðaláfrýjandi fær á grundvelli 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. rift tveimur greiðslum til gagnáfrýjanda sem áttu sér stað á árinu 2017 en bú Pressunnar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 13. desember það ár. Jafnframt deila aðilar um kröfu aðaláfrýjanda um bætur á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, nái riftun fram að ganga.5. Annars vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur sem innt var af hendi af lögmannsstofunni Lögviti ehf. 13. janúar 2017 en endanlega ráðstafað til greiðslu nánar tilgreindra virðisaukaskattskulda 18. maí það ár. Hins vegar er um að ræða greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur sem dótturfélag aðaláfrýjanda, Birtingur útgáfufélag ehf., innti af hendi 18. apríl 2017. Þeirri fjárhæð var að hluta til ráðstafað til ákveðinna skuldaskila Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda þann dag en að öðru leyti 18. maí það sama vor. 6. Héraðsdómur sýknaði gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda en með hinum áfrýjaða dómi var fyrri greiðslunni að fjárhæð 1.599.049 krónur, rift á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda bætur samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna. Gagnáfrýjandi var hins vegar sýknaður af kröfu um riftun seinni greiðslunnar að fjárhæð 69.188.500 krónur. Málskostnaður var felldur niður á báðum dómstigum. 7. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 4. mars 2022 með ákvörðun nr. 2022-1 á þeirri forsendu að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991.8. Samhliða máli þessu hefur á grundvelli áfrýjunarleyfis samkvæmt ákvörðun nr. 2022-33 verið rekið fyrir Hæstarétti mál nr. 24/2022: Þrotabú DV ehf. gegn íslenska ríkinu og gagnsök þar sem krafist er riftunar tveggja nánar tilgreindra greiðslna DV ehf., þá dótturfélags Pressunnar ehf., til gagnáfrýjanda fyrir gjaldþrot fyrrnefnda félagsins. Sakarefni þessara tveggja mála tengjast. Málsatvik9. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2017 var bú Pressunnar ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og er frestdagur við skiptin 19. september sama ár. Lýstar kröfur í búið námu samtals 315.696.702 krónum, þar af voru forgangskröfur 38.807.197 krónur. Á skiptafundi 20. mars 2018 var andvirði seldra eigna búsins, innstæður á bankareikningum og innheimtar útistandandi kröfur, talið nema um 17.500.000 krónum. 0. Pressan ehf. rak margvíslega útgáfustarfsemi, vefmiðla og staðarblöð, auk þess sem félagið átti hlut í öðrum félögum sem einnig voru í fjölmiðlarekstri. Rekstur félagsins hafði gengið illa í nokkur ár fyrir gjaldþrotið og það verið í vanskilum bæði við opinbera aðila og einkaaðila. Í ársbyrjun 2017 höfðu safnast upp veruleg vanskil félagsins gagnvart gagnáfrýjanda vegna opinberra gjalda fyrri ára og héldu þau áfram árið 2017. Í gögnum málsins liggja fyrir endurrit úr gerðabók sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur að gerð hafi verið sex árangurslaus fjárnám hjá félaginu á tímabilinu 8. júní 2016 til 17. ágúst 2017. Þá liggur fyrir að fram komu 18 kröfur um gjaldþrotaskipti á búi félagsins á árunum 2016 og 2017, þar af lagði Tollstjóri fram þrjár þeirra en afturkallaði þær allar. Nánar tiltekið gerði embættið kröfu um gjaldþrotaskipti í fyrsta sinn 17. mars 2016 en afturkallaði beiðnina 18. maí 2016, í annað sinn 24. október 2016 en afturkallaði beiðnina 9. febrúar 2017 og í þriðja sinn 17. maí 2017 en afturkallaði beiðnina 14. september sama ár. 1. Á árinu 2016 komu nýir fjárfestar að Pressunni ehf. sem lögðu félaginu til fé í gegnum félag sitt Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Í samráði við fjárfestana keypti Pressan ehf. Birting útgáfufélag ehf., með kaupsamningi 18. nóvember 2016 en kaupin gengu endanlega í gegn 20. febrúar 2017. 2. Í janúar 2017 fór fram hlutafjárhækkun í Pressunni ehf. þar sem Fjárfestingafélagið Dalurinn greiddi 150.000.000 króna fyrir kaup á 75.000.000 hluta í félaginu auk þess sem hluthafar breyttu skuldum við þá í hlutafé. Greiðslan var innt af hendi af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., inn á reikning lögmannsstofunnar Lögvits ehf., sem síðan ráðstafaði þessum fjármunum inn á skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga. 3. Ljóst þótti að frekari fjárframlög þyrfti til þess að leysa rekstrarvanda Pressunnar ehf. og því stefnt að því að ráðast í frekari hlutafjárhækkun. Úr hafi orðið að fyrirsvarsmaður Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hafði milligöngu um greiðslu 100.000.000 króna af því tilefni en þar af var 80.000.000 króna ráðstafað inn á skuld félagsins við gagnáfrýjanda. Nánar tiltekið var sú fjárhæð millifærð frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. 18. apríl 2017 sem síðan ráðstafaði umræddum fjármunum til gagnáfrýjanda. Aðila greinir á um hvort greiðslan frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. hafi falið í sér fyrirframgreitt hlutafé eða lán til Pressunnar ehf. Í maí 2017 hafi orðið ljóst að ekki næðist að ljúka umræddri hlutafjárhækkun vegna ónógrar fjármögnunar og hafi hún þar með verið úr sögunni.4. Samningi frá 18. nóvember 2016 um kaup Pressunnar ehf. á öllum hlutum í Birtingi útgáfufélagi ehf. var rift 10. maí 2017. Í samkomulagi um riftunina kom meðal annars fram að að fjárhagsstaða Pressunnar ehf. hefði verið verri en ætlað var og fyrirsjáanlegt að félagið myndi ekki geta staðið við greiðslu eftirstöðva kaupsamningsins með þeim hætti sem ráðgert var. Þann sama dag gáfu bæði DV ehf. og Vefpressan ehf. út tvö tryggingarbréf til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., hvort um sig að fjárhæð 200.000.000 króna, þar sem sett voru að veði útgáfuréttindi, vörumerki, vefmiðlar og lén félaganna til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum Pressunnar ehf. við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf.5. Stærstur hluti eigna Pressunnar ehf. var seldur Frjálsri fjölmiðlun ehf. 5. september 2017 fyrir 276.000.000 króna. Meðal þess sem var selt voru ýmis firmanöfn, vörumerki, lén og vefmiðlar, öll hlutabréf í ÍNN ehf., eignarhlutur í Netdoktor og útgáfuréttur tímaritsins Birtu. Kaupin voru meðal annars háð þeim fyrirvara af hálfu kaupanda að tryggingarbréfum, útgefnum af DV ehf. og Vefpressunni ehf. 10. maí 2017 til Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., yrði aflétt og þau skráð úr lausafjárbók. 6. Með samningi 6. september 2017 keypti Frjáls fjölmiðlun ehf. kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur Pressunni ehf. að fjárhæð 45.000.000 króna. Greiðslutilhögun var þannig að kaupverðið skyldi greitt með tveimur 15.000.000 króna peningagreiðslum 1. september 2018 og 1. september 2019 en auk þess skyldu 15.000.000 króna greiddar með auglýsingainneign. Þá var kveðið á um það í samningnum að tryggingarbréfin frá 10. maí 2017, skyldu framseld Frjálsri fjölmiðlun ehf. Þegar á reyndi synjaði Frjáls fjölmiðlun ehf. hins vegar greiðslu og bar fyrir sig að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði enga fjárkröfu átt á Pressuna ehf. heldur hefðu þeir fjármunir sem það lagði fram og gert er grein fyrir að framan falið í sér endurgjald fyrir nýtt hlutafé í Pressunni ehf. Höfðaði Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. þá mál til heimtu fyrstu kaupsamningsgreiðslunnar og gekk dómur Landsréttar 27. mars 2020 í máli nr. 395/2019. Í dóminum var lagt til grundvallar að krafan hefði verið til komin á þann hátt að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði í apríl 2017 greitt 100.000.000 króna upp í hlutafjárloforð sitt til Pressunnar ehf. og að sú fjárhæð hefði verið nýtt til að greiða ýmsar skuldir fyrir Pressuna ehf. og tengd félög. Niðurstaða Landsréttar varð sú að Frjáls fjölmiðlun ehf. hefði ekki sýnt fram á að fyrirhuguð hlutafjárhækkun hefði gengið eftir og var þeirri málsástæðu félagsins því hafnað að Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. hefði ekki átt kröfu á hendur Pressunni ehf. til að selja. Var Frjálsri fjölmiðlun ehf. því gert að greiða Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. umkrafða kaupsamningsgreiðslu. Eftir því sem fram kemur í 19. lið í tilvitnuðum dómi Landsréttar mun sama dag hafa verið gerður samningur þess efnis að Frjáls fjölmiðlun ehf. yfirtæki kröfu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. á hendur DV ehf. að fjárhæð 39.400.000 krónur og skyldi hún greidd með auglýsingainneign að fjárhæð 20.000.000 króna hjá miðlum sem Pressan ehf. og DV ehf. áttu og ráku. 7. Með bréfum skiptastjóra 25. júní og 23. júlí 2018 lýsti aðaláfrýjandi yfir riftun á öllum greiðslum sem inntar voru af hendi til gagnáfrýjanda eftir 18. apríl 2017, samtals að fjárhæð 255.029.426 krónur. Í bréfi gagnáfrýjanda 24. ágúst 2018 var fallist á að rifta greiðslum að fjárhæð 137.761.670 krónur. Í sama bréfi var hins vegar hafnað riftun þeirra tveggja greiðslna sem ágreiningur máls þessa lýtur að og kom fram að gagnáfrýjandi teldi þær ekki riftanlegar þar sem þær hefðu verið inntar af hendi af þriðja aðila og almennir kröfuhafar því ekki orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Væru því ekki lagaskilyrði til að rifta þeim.8. Þær greiðslur sem gagnáfrýjandi hafnaði að rifta voru, svo sem fyrr greinir, annars vegar greiðsla skuldar að fjárhæð 1.599.049 krónur sem var hluti af greiðslu sem lögmannsstofan Lögvit ehf. tók við frá Aztiq fjárfestingum ehf. 13. janúar 2017 vegna fyrrnefndrar hlutafjárhækkunar hjá Pressunni ehf. Lögmannsstofan hafði meðal annars það verkefni að ráðstafa fjárhæðinni til greiðslu skulda Pressunnar ehf. og tengdra félaga, þar á meðal við gagnáfrýjanda. Með bréfi þáverandi lögmanns Pressunnar ehf. 18. apríl 2017 til gagnáfrýjanda var óskað eftir því að umþrættri fjárhæð yrði endurráðstafað inn á nánar tilgreindar skattskuldir. Greiðslunni var ráðstafað 18. maí sama ár til innborgunar á skuld Pressunnar ehf. á virðisaukaskatti frá árinu 2015 en samkvæmt greiðslukvittun var svokallaður gildisdagur þeirrar greiðslu 13. janúar 2017. 9. Hins vegar er í málinu deilt um greiðslu fyrrgreindrar skuldar Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur sem upphaflega var innt af hendi af Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 en greiðslan stafaði upphaflega frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. líkt og áður greinir og nam samtals 100.000.000 króna. Þar af var voru gagnáfrýjanda greiddar 80.000.000 króna en 19. maí sama ár voru 10.811.500 krónur bakfærðar. Eftir stóð þá greiðsla til gagnáfrýjanda að fjárhæð 69.188.500 krónur vegna skulda Pressunnar ehf. sem riftunarkrafan beinist að. Af þeirri fjárhæð liggur fyrir að 18. apríl 2017 var 35.668.653 krónum ráðstafað inn á skuldir þess félags en 33.519.847 krónum inn á skuldir sama aðila 18. maí sama ár.20. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta með birtingu stefnu 27. ágúst 2018. Tók kröfugerð hans talsverðum breytingum undir rekstri málsins í héraði en í lokabúningi tók hún til riftunar framangreindra tveggja greiðslna auk kröfu um endurgreiðslu og bætur á grundvelli 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Niðurstaða héraðsdóms var sú að riftunarkröfunum var hafnað og aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 2.200.000 krónur í málskostnað.21. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á að rifta fyrri greiðslunni, að fjárhæð 1.599.049 krónur, á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 og gagnáfrýjanda gert að greiða bætur sömu fjárhæðar, samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Um seinni greiðsluna vísaði Landsréttur meðal annars til þess að hún hefði verið innt af hendi af hálfu þriðja aðila og aldrei borist Pressunni ehf. eða verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar. Greiðslan hefði því ekki skert greiðslugetu félagsins verulega samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991. Af sömu ástæðu væri ekki unnt að leggja til grundvallar að um ótilhlýðilega ráðstöfun hefði verið að ræða í skilningi 141. gr. sömu laga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna gagnáfrýjanda af þeirri kröfu aðaláfrýjanda. Málskostnaður á báðum dómstigum var felldur niður.MálsástæðurHelstu málsástæður aðaláfrýjanda22. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar á því að umræddar greiðslur hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega og að þær séu því riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í þeim efnum vísar hann til þess að miðað við eignir félagsins fari fjárhæð þeirra krafna sem krafist sé riftunar á yfir það hlutfall samkvæmt dómaframkvæmd sem teljist skerða fjárhag félags verulega. Aðaláfrýjandi telur enn fremur að miða beri við að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi átt sér stað þegar hún var bókuð inn á skuldir Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda en ekki þegar hún barst honum. Samkvæmt því skipti ekki máli þótt gagnáfrýjandi hafi móttekið greiðsluna 13. janúar 2017 heldur beri að miða við endanlega ráðstöfun hennar inn á tiltekna skuld sem ekki hafi átt sér stað fyrr en 18. maí 2017. Því hafi greiðslan farið fram innan tímamarka 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá byggir aðaláfrýjandi á því að greiðslurnar geti ekki talist venjulegar eftir atvikum enda liggi fyrir að um margra mánaða uppsöfnuð vanskil hafi verið að ræða.23. Aðaláfrýjandi byggir jafnframt á því að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. Þær hafi á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra og leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu krafna kröfuhafa. Enn fremur hefðu verið gerðar upp skuldir sem höfðu gjaldfallið mörgum mánuðum eða árum fyrr. Fyrir liggi að Pressan ehf. hafi þá verið ógjaldfært og gagnáfrýjanda verið kunnugt um erfiða fjárhagsstöðu félagsins þegar greiðslurnar voru inntar af hendi þar sem hann hefði ítrekað lagt fram beiðnir um gjaldþrotaskipti auk þess sem honum hafi verið kunnugt um að félagið væri eigna- og tekjulítið. Greiðslurnar hafi ekki verið hluti af fjárhagslegri endurskipulagningu Pressunnar ehf. heldur inntar af hendi til að tryggja hagsmuni gagnáfrýjanda og fyrirsvarsmanna félagsins sem borið hafi persónulega ábyrgð á því að staðið væri í skilum við gagnáfrýjanda. Enn fremur byggir aðaláfrýjandi á því að síðari greiðslan hafi verið hluti af rekstrarfé Pressunnar ehf. þar sem hún hafi verið greidd með láni frá hluthöfum félagsins sem látið hafi verið „renna í gegnum“ dótturfélag þess.24. Aðaláfrýjandi byggir einnig á því að með yfirlýsingu um samþykki riftunar í bréfi 24. ágúst 2018 og endurgreiðslu á hluta þeirra greiðslna sem inntar voru af hendi á tímabilinu 18. apríl til 16. október 2017 hafi gagnáfrýjandi viðurkennt að riftunarskilyrði samkvæmt fyrrnefndum ákvæðum hafi að öðru leyti verið uppfyllt á umræddu tímabili.25. Aðaláfrýjandi mótmælir því að sú staðreynd að greiðsla á skuldum Pressunnar ehf. hafi verið innt af hendi af öðrum aðila fyrir hönd félagsins skipti máli varðandi riftanleika greiðslna samkvæmt framangreindum ákvæðum. Þá sé því mótmælt að á honum hvíli sönnunarbyrði, umfram sönnun á sjálfum greiðslunum, um að umræddir fjármunir hefðu annars staðið Pressunni ehf. til boða til greiðslu annarra skulda eða hefðu verið lagðir inn á reikninga félagsins ef hinar umdeildu skuldir hefðu ekki verið greiddar. Allt að einu telji hann sannað að greiðslurnar hafi tilheyrt félaginu og verið hluti af rekstrarfé þess. Þá telji hann sannað að umræddar greiðslur hafi rýrt greiðslugetu félagsins verulega.26. Verði fallist á riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 byggir aðaláfrýjandi kröfu sína á 1. mgr. 142. gr. sömu laga en verði niðurstaðan að greiðslurnar séu riftanlegar samkvæmt 141. gr. laganna sé bótakrafan byggð á 3. mgr. 142. gr. þeirra. Enn fremur telur aðaláfrýjandi að öll skilyrði séu uppfyllt fyrir því að dæma gagnáfrýjanda til endurgreiðslu auðgunar samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laganna. Þá miðast vaxtakrafa samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 við greiðsludag.Helstu málsástæður gagnáfrýjanda27. Gagnáfrýjandi byggir á því að umþrættar kröfur hafi ekki verið greiddar af Pressunni ehf. heldur þriðju aðilum, Lögviti ehf. og Birtingi útgáfufélagi ehf., sem hvor um sig sé sjálfstæður lögaðili. Þar af leiðandi hafi greiðslurnar ekki haft áhrif á fjárhag Pressunnar ehf. eða möguleika félagsins á að standa skil á kröfum annarra kröfuhafa og jafnræði kröfuhafanna hafi því í engu raskast. Gagnáfrýjandi telur að fjármunir þriðja aðila geti aldrei orðið riftanleg eign þrotabúsins og ætlað tjón þess verði ekki rakið til slíkra greiðslna. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi með peningum eftir að gjalddagi skulda var liðinn og hafi ekki verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Þannig séu ekki uppfyllt skilyrði riftunar á grundvelli 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991.28. Gagnáfrýjandi mótmælir þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að greiðsla hærri fjárhæðarinnar hafi verið lán frá hluthöfum félagsins. Hann telur að um sé að ræða nýja málsástæðu sem sé of seint fram komin enda ekki verið á henni byggt fyrr en í greinargerð til Landsréttar.29. Þá andmælir gagnáfrýjandi því að greiðslurnar hafi verið ótilhlýðilegar og falið í sér mismunun kröfuhafa. Reynt hafi verið að bjarga rekstri Pressunnar ehf. með fjárhagslegri endurskipulagningu, meðal annars með því að útvega fjármuni sem verja skyldi til greiðslu skattskulda. Greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið í samræmi við tilgang áður framkvæmdrar hlutafjárhækkunar um að greiða skuldir Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda. Auk þess hafi þeir fjármunir ekki tilheyrt félaginu og hafi þar enga þýðingu að þeir hafi verið á reikningi lögmannsstofu. 30. Framangreindu til viðbótar byggir gagnáfrýjandi á því að greiðsla að fjárhæð 1.599.049 krónur hafi verið innt af hendi 13. janúar 2017 og falli því utan tímafrests 134. gr. laga nr. 21/1991. 31. Þá andmælir gagnáfrýjandi jafnframt kröfum aðaláfrýjanda um vexti og upphafstíma þeirra. Ekki séu lagaskilyrði til að taka til greina endurgreiðslu- eða skaðabótakröfu aðaláfrýjanda. Að lokum mótmælir hann því að í bréfi sínu 24. ágúst 2018 hafi falist viðurkenning á að riftunarskilyrðum væri fullnægt líkt og aðaláfrýjandi haldi fram.Löggjöf32. Svo sem ráðið verður af lögskýringargögnum með lögum nr. 21/1991 og fjallað er um í eldri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi réttarins 29. október 2020 í máli nr. 19/2020, eru gjaldþrotaskipti sameiginleg fullnustugerð allra þeirra sem eiga kröfur á hendur skuldara við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti og lýsa kröfum sínum með réttum hætti í þrotabú eða eiga af öðrum ástæðum rétt til greiðslu við úthlutun. Riftunarreglur XX. kafla laganna gera þrotabúi kleift að ónýta með afturvirkum hætti tilteknar ráðstafanir þrotamanns í þeim tilgangi meðal annars að draga fleiri eignir undir skiptin til hagsbóta fyrir kröfuhafa búsins. Markmið reglnanna er að unnt sé að rifta þeim ráðstöfunum þrotamanns sem áhrif hafa haft á möguleika kröfuhafa til að fá efndir af fjármunum bús og eru því einskorðaðar við riftun ráðstafana og endurheimt þeirra verðmæta sem þrotabú hefur orðið af vegna þeirra. Á hinn bóginn hafa lögin ekki að geyma upptalningu á þeim tegundum löggerninga sem nýttir eru til slíkra ráðstafana.33. Aðaláfrýjandi byggir riftunarkröfur sínar í fyrsta lagi á heimild 134. gr. laga nr. 21/1991 til riftunar þeirra ráðstafana sem nefndar hafa verið óvenjulegar greiðslur en 1. mgr. 134. gr. er svohljóðandi: „Krefjast má riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetu þrotamannsins verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum.“ Eins og fram hefur komið er þá fyrst og fremst undir í málinu það skilyrði greinarinnar hvort greidd hafi verið fjárhæð sem skert hafi greiðslugetu þrotamannsins verulega og við hvaða tímamark beri að miða sex mánaða frest ákvæðisins. 34. Í öðru lagi byggir aðaláfrýjandi riftunarkröfur sínar á 141. gr. laga nr. 21/1991 en sú heimild til riftunar hefur verið nefnd almenna riftunarreglan. Skilyrði riftunar er að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Það getur lotið að því að ráðstöfun hafi verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Í öllum þremur tilvikunum er áskilið að skuldari hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar svo og að sá sem hafði hag af henni hafi verið grandsamur um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.35. Auk mats á skilyrðum framangreindra reglna XX. kafla laga nr. 21/1991 reynir sérstaklega á það í máli þessu hverju það varði að greiðsla umræddra skulda þrotamanns var ekki innt af hendi af honum sjálfum heldur þriðja aðila en varnir gagnáfrýjanda lúta öðru fremur að þeim þætti málsins.NiðurstaðaUm formhlið málsins36. Beiðni aðaláfrýjanda, 6. janúar 2022, um leyfi til áfrýjunar var afmörkuð við úrlausn um riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur. Er þess þá að gæta að í 2. málslið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að takmarka megi leyfi við tiltekin atriði máls. Í ákvörðun Hæstaréttar segir um forsendur leyfis til áfrýjunar: „Að virtum gögnum málsins verður að líta svo á að dómur í málinu geti haft fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin er reist á, einkum um almenn skilyrði riftunar samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 þannig að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991.” Í áfrýjunarstefnu sem gefin var út á grundvelli leyfisins sama dag tók kröfugerð og málatilbúnaður aðaláfrýjanda hins vegar til beggja þeirra greiðslna sem tekist var á um í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar, þar með talið greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Með gagnáfrýjunarstefnu, útgefinni 27. maí 2022, var krafist sýknu af kröfum um riftun beggja greiðslnanna. 37. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti aðaláfrýjandi kröfugerð sinni á þann veg að krafist var staðfestingar hins áfrýjaða dóms um riftun fyrri greiðslunnar að fjárhæð 1.599.049 krónur og greiðslu bóta sömu fjárhæðar en að rift yrði með dómi seinni greiðslunni að fjárhæð 69.188.500 krónur og gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda sömu fjárhæð með nánar tilgreindum vöxtum.38. Hvað sem líður ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 176. gr. laga nr. 91/1991 um að takmarka megi áfrýjunarleyfi við tiltekin atriði máls er ekki að finna frekari fyrirmæli í XXVII. kafla laganna um það hvernig haga skuli áfrýjun að öðru leyti undir slíkum kringumstæðum. Í þessu samhengi skiptir þá einkum máli að heimild til gagnáfrýjunar, samkvæmt 3. mgr. 177. gr. laganna, sýnist óbreytt frá þeim reglum sem giltu samkvæmt eldri dómstólaskipan, sbr. lög nr. 49/2016, og er hún hliðstæð heimild til gagnáfrýjunar til Landsréttar, sbr. 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Að því gættu og með vísan til dóms Hæstaréttar 21. janúar 1999 í máli nr. 411/1997 sætir heimild gagnáfrýjanda til gagnáfrýjunar ekki takmörkunum hvað sem líður heimild til að takmarka áfrýjun í aðalsök við tiltekna þætti máls.Um efnishlið málsins39. Við efnislega úrlausn málsins verður fyrst fjallað um fyrri greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur og að því búnu um þá síðari að fjárhæð 69.188.500 krónur. Í báðum tilvikum reynir á þýðingu þess að greiðsla barst gagnáfrýjanda frá þriðja manni en aðaláfrýjandi byggir, svo sem ítrekað hefur komið fram, kröfur um riftun beggja greiðslna á 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Enn fremur telur aðaláfrýjandi það hafa þýðingu, við mat á sex mánaða frestinum til riftunar, samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, hvenær greiðslurnar voru bókaðar inn á tilteknar skuldir hjá gagnáfrýjanda en ekki eigi að miða við það tímamark þegar þær bárust honum. Þetta hefur þó eingöngu þýðingu varðandi lægri greiðsluna enda óumdeilt að hærri greiðslan barst gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 og var því innan sex mánaða riftunarfrestsins.40. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verður ráðið að riftanlegar ráðstafanir geti farið fram með margvíslegum og flóknum löggerningum á sviði fjármunaréttar eða öðrum réttarsviðum. Við mat á því hvort riftunarreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 verður beitt þarf þannig að líta fram hjá tegund og formi löggerninganna en beina þess í stað sjónum að þeim afleiðingum sem ráðstöfunin hefur haft á fjárhag skuldara og þar með hagsmuni kröfuhafa. Í því sambandi skiptir almennt ekki máli þótt þriðji maður komi við sögu ef skilyrði riftunar eru að öðru leyti uppfyllt enda takmarkast riftunarreglur XX. kafla laganna ekki við ráðstafanir sem þrotamaður framkvæmir. Lög nr. 21/1991 geyma ekki sérstakar leiðbeiningar um það hvort og þá með hvaða hætti riftunarreglum XX. kafla verður beitt þegar að greiðsla berst ekki milliliðalaust frá þrotamanni. Hlýtur þá sem endranær að þurfa að taka mið af því hvort og þá að hvaða marki ráðstöfunin hefur haft áhrif á fjárhag þrotamanns og þar með hagsmuni og jafnræði kröfuhafa. Þá verður að sýna fram á að þau verðmæti sem ráðstöfun lýtur að hefðu ella runnið til skuldara og því til greiðslu skulda hans. Sönnunarbyrði um að framangreindar aðstæður séu fyrir hendi hvílir á aðaláfrýjanda sem rifta vill greiðslunum. Krafa að fjárhæð 1.599.049 krónur41. Svo sem rakið er í forsendum hins áfrýjaða dóms telst greiðsla peningakröfu alla jafna hafa farið fram þegar hún er komin til kröfuhafa. Eftir að gagnáfrýjandi móttók greiðsluna að fjárhæð 1.599.049 krónur 13. janúar 2017 var hún ekki endurkræf greiðanda hvað sem leið endanlegri ráðstöfun inn á tiltekna skuld 18. maí þá um vorið. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ekki standi til þess lagaskilyrði að umræddri greiðslu verði rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.42. Liggur því næst fyrir að taka afstöðu til þess hvort framangreindri greiðslu verður rift á grundvelli almennrar riftunarreglu í 141. gr. laga nr. 21/1991. Verður þá fyrst lagt mat á hvort um hafi verið að ræða ráðstöfun skuldara í skilningi 141. gr., svo sem aðaláfrýjandi byggir á, eða þriðja manns og þá þrotabúinu óviðkomandi eins og sýknukrafa gagnáfrýjanda er byggð á. 43. Hér að framan hefur verið gerð ítarleg grein fyrir uppruna umræddrar greiðslu en ekki er ágreiningur um að umþrættir fjármunir áttu rætur að rekja til hlutafjárhækkunar í Pressunni ehf. í janúar 2017 sem fram fór á grundvelli V. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Greiðslan var innt af hendi 13. janúar 2017 af Aztiq fjárfestingum ehf., fyrir hönd Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf., til lögmannsstofunnar Lögvits ehf. sem síðan ráðstafaði fjármununum til að greiða skattskuldir Pressunnar ehf. og tengdra félaga eins og nánar er rakið í gögnum málsins. Enginn ágreiningur sýnist í sjálfu sér vera um að samkomulag hafi verið þar um milli þeirra aðila sem þá komu að málum. 44. Til þess að umrædd ráðstöfun geti verið riftanleg á grundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991 þarf hún, svo sem fyrr greinir, að hafa á ótilhlýðilegan hátt verið gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra, leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Þá þarf að liggja fyrir að fjármunirnir hefðu að öðrum kosti verið skuldara til frjálsrar ráðstöfunar. Þannig er ekki unnt að heimta verðmæti í eigu þriðja manns til þrotabús á grundvelli riftunarreglna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. júní 1944 í máli nr. 53/1944. Lykilatriði við mat á því hvort þrotabú getur rift greiðslu sem er greidd af þriðja manni er hvort verðmæti hafa runnið úr því vegna slíkrar ráðstöfunar eða hún leitt til skuldaukningar og því haft áhrif á stöðu þess. Þá er þess jafnframt að gæta að hvað sem leið ætlaðri samþættingu í rekstri og ráðstöfunum umræddra félaga sem tengdust Pressunni ehf., meðal annars vegna þeirra tengsla sem á milli þeirra voru, sbr. 2. gr. laga nr. 138/1994, verður eftir sem áður að meta þær ráðstafanir sem staðið var að í nafni hvers félags um sig með hliðsjón af því að um sjálfstæða lögaðila var að ræða og þeir og fyrirsvarsmenn þeirra báru ábyrgð á þeim grundvelli.45. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið er unnt að fullyrða að greiðsla að fjárhæð 150.000.000 króna vegna umræddrar hlutafjárhækkunar tilheyrði að lögum Pressunni ehf. Hvað sem líður framangreindri tilhögun og ráðstöfun þeirra fjármuna hefur öðru ekki verið borið við en að greiðslur skulda hafi átt sér stað með samþykki þeirra sem þá fóru með lögmælt fyrirsvar þess félags. Á það meðal annars við um umþrætta greiðslu að fjárhæð 1.599.049 krónur. Það er því nægilega sýnt fram á að umrædd ráðstöfun var gagnáfrýjanda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og leiddi auk þess til þess að þeir fjármunir sem greitt var með og tilheyrðu Pressunni ehf. voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. áskilnað 141. gr. laga nr. 21/1991.46. Loks verður ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. Sú málsástæða er haldlaus enda er í nefndu bréfi beinlínis hafnað að rifta þeim greiðslum sem deilt er um í máli þessu.47. Að öðru leyti er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um heimfærslu ráðstöfunarinnar undir riftunarreglu 141. gr. laga nr. 21/1991, þar með talið um ógjaldfærni og grandsemi, staðfest með vísan til forsendna dómsins. Með sama hætti er fallist á að gagnáfrýjandi skuli greiða bætur á grundvelli 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991.Krafa að fjárhæð 69.188.500 krónur48. Um síðari greiðsluna að fjárhæð 69.188.500 krónur skal áréttað að 18. apríl 2017 barst gagnáfrýjanda greiðsla að fjárhæð 80.000.000 króna frá Birtingi útgáfufélagi ehf. sem þá var í eigu Pressunnar ehf. Sú fjárhæð var hluti 100.000.000 króna greiðslu sem Birtingur útgáfufélag ehf. fékk frá Fjárfestingafélaginu Dalnum ehf. sama dag. Af hálfu gagnáfrýjanda var 80.000.000 króna greiðslunni ráðstafað inn á skuldir nánar tilgreindra félaga við gagnáfrýjanda. Þannig skyldu 35.668.653 krónur greiddar inn á skuld Pressunnar ehf., 10.811.500 krónur inn á skuld Birtings útgáfufélags ehf., 27.967.101 króna inn á skuld DV ehf., 2.702.674 krónur inn á skuld Vefpressunnar ehf. og 2.850.071 króna inn á skuld ÍNN ehf. Þessi áform gengu þó aðeins eftir varðandi Pressuna ehf. Varð niðurstaðan sú að 10.811.500 krónur voru bakfærðar til Birtings útgáfufélags ehf. 19. maí 2017 en 33.519.847 krónum til viðbótar ráðstafað inn á vanskil Pressunnar ehf. 18. maí 2017. Nam greiðslan sem varið var til uppgjörs vanskila opinberra gjalda Pressunnar ehf. hjá gagnáfrýjanda því endanlega 69.188.500 krónum sem er fjárhæð þeirrar greiðslu sem aðaláfrýjandi krefst samtals riftunar á.49. Meginvörn gagnáfrýjanda felst sem fyrr segir í því að umræddri ráðstöfun verði hvorki rift á grundvelli 134. né 141. gr. laga nr. 21/1991 enda hafi hún stafað frá þriðja manni og engin áhrif haft á stöðu aðaláfrýjanda og kröfuhafa hans. Verður fyrst tekin afstaða til þeirrar málsástæðu.50. Af gögnum málsins verður ekki ljóslega ráðinn tilgangur framangreindrar greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags í apríl 2017. Þó liggur fyrir að hvað sem leið fyrrnefndri hlutafjárhækkun í janúar það ár var talin þörf á frekara fjármagni til að koma rekstri Pressunnar ehf. og tengdra félaga á réttan kjöl. Um það báru vitnin Þorvarður Gunnarsson endurskoðandi, Arnar Ægisson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Pressunnar ehf., og Matthías Björnsson, fyrrverandi fjármálastjóri Birtings útgáfufélags ehf., fyrir héraðsdómi. Sama ályktun verður dregin af tölvupóstsamskiptum Árna Harðarsonar fyrirsvarsmanns Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. við starfsmann Tollstjóra 8. febrúar og 10. apríl 2017. Af framburði fyrrgreindra manna fyrir dómi og gögnum málsins verður jafnframt ráðið að frekari hlutafjárhækkun hafi verið áformuð og umrædd greiðsla Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. hafi, hvað sem öðru líður, verið hugsuð sem fyrsti áfangi þeirrar hlutafjárhækkunar. Þá kemur fram að áður en kom til greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. hefði verið gert samkomulag við Tollstjóra um ráðstöfun fyrrnefndra 80.000.000 króna. Á hinn bóginn kemur eftirfarandi fram í framburði fyrrnefnds Matthíasar: „Þetta var útfært sem lán á þessum tíma, það stóð til að þetta yrði hlutafjáraukning ... Það kemur í ljós í byrjun maí að það voru þarna skuldbindingar sem hafði ekki verið upplýst um og þá brast þessi hlutafjáraukning ... “.51. Gagnáfrýjandi mótmælir sem of seint fram kominni þeirri málsástæðu aðaláfrýjanda að umrædd greiðsla hafi falið í sér lánveitingu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Pressunnar ehf. í gegnum Birting útgáfufélag ehf. Á þessari málsástæðu byggði aðaláfrýjandi ekki skýrlega fyrr en í greinargerð til Landsréttar en með hliðsjón af því sem fyrst kom fram í vörnum málsins í héraði var þá fyrst tilefni til þess að tefla henni fram eftir það tímamark og telst hún því ekki of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr., 2. mgr. 163. gr. og 187. gr. laga nr. 91/1991. 52. Engin skjalleg gögn liggja fyrir í málinu sem taka af skarið um hvort um hafi verið að ræða fyrirframgreiðslu hlutafjár, lán eða annars konar fjárhagslega fyrirgreiðslu. Fyrirliggjandi bókhaldsgögn skera heldur ekki úr um það en fyrir liggur að fyrrgreind greiðsla Birtings útgáfufélags ehf. til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017 að fjárhæð 35.668.653 krónur var í bókhaldi Pressunnar ehf. færð sem skuld við Birting útgáfufélag ehf. en annarra greiðslna í engu getið. Þá upplýsti vitnið Matthías Björnsson að umrædd greiðsla hefði ekki verið færð í bókhald Birtings útgáfufélags ehf. sem lán til Pressunnar ehf. heldur eingöngu skuld þess félags við Fjárfestingafélagið Dalinn ehf. Þá var kröfu vegna greiðslunnar ekki lýst í búið, hvorki af hálfu Birtings útgáfufélags ehf. né annarra.53. Hvort sem líta ber á umrædda greiðslu til handa Birtingi útgáfufélagi ehf. sem fyrirframgreitt hlutafé í Pressunni ehf. eða lán þá liggur allt að einu fyrir að áður en greiðslan var innt af hendi hafði náðst samkomulag við gagnáfrýjanda um að ráðstafa henni til greiðslu nánar tilgreindra skulda á opinberum gjöldum nokkurra félaga. Hér að framan í 33. lið, er gerð grein fyrir skilyrðum þess að greiðslu verði rift á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og í 34. lið er fjallað um sambærilegan áskilnað í tilviki 141. gr. laganna.54. Þess er hins vegar að gæta að í málatilbúnaði sínum hefur aðaláfrýjandi vísað til samnings þess sem gerður var á milli Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. og Frjálsrar fjölmiðlunar ehf. 6. september 2017 en nánari grein er gerð fyrir tilurð og efni hans í 16. lið hér að framan þar sem rakin er niðurstaða Landsréttar í máli nr. 395/2019, þar sem fjallað var um skuldbindingargildi samningsins. Dómurinn hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til hið gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lagt til grundvallar um ráðstöfun þeirra fjármuna sem Fjárfestingafélagið Dalurinn ehf. afhenti Birtingi útgáfufélagi ehf. 18. apríl 2017 að: „... af framangreindum 100.000.000 króna hafi í það minnsta 43.768.653 (35.668.653 + 8.100.000) krónum verið ráðstafað í þágu Pressunnar ehf. og í það minnsta 50.040.810 (43.768.653 + 2.702.674 + 2.850.071 + 719.412) krónum í þágu Pressunnar ehf., Vefpressunnar ehf. og ÍNN Íslands nýjasta nýtt ehf. samanlagt.” Hvað sem líður þessum forsendum Landsréttar er þess á hinn bóginn að gæta að sú tölulega útlistun sem þar kemur fram stangast í nokkru á við töluleg gögn og útlistun þeirra í þessu máli. Ekkert liggur nánar fyrir um forsendur samningsins 6. september 2017 og því síður hvort og þá með hvaða hætti ætluð skuld Pressunnar ehf. og eftir atvikum tengdra félaga hafði áhrif á það kaupverð sem Frjáls fjölmiðlun ehf. greiddi fyrir útgáfuréttindi Pressunnar ehf. og DV ehf. á grundvelli kaupsamninganna 5. september 2017. Þvert á móti hefur ekki verið hnekkt þeim forsendum sem fram koma í hinum áfrýjaða dómi þess efnis að umrædd greiðsla hafi aldrei borist inn á bankareikninga Pressunnar ehf., verið félaginu á annan hátt aðgengileg eða til ráðstöfunar.55. Þegar hefur verið lýst þeirri óvissu sem uppi er um inntak þeirrar skuldbindingar sem stofnaðist til með greiðslu Fjárfestingafélagsins Dalsins ehf. til Birtings útgáfufélags ehf. og áframhaldandi ráðstöfun þess félags á 80.000.000 króna til gagnáfrýjanda 18. apríl 2017. Svo sem fram hefur komið verða takmarkaðar upplýsingar sóttar í bókhald viðkomandi félaga og óumdeilt að engum kröfum var lýst vegna þessa í búið. Að því virtu fæst ekki séð að framangreind ráðstöfun sem fólst í greiðslu þriðja manns á skuld Pressunnar ehf. við gagnáfrýjanda hafi leitt til þess að verðmæti hafi beint eða óbeint runnið frá Pressunni ehf. og greiðslan þannig rýrt eignir félagsins eða haft í för með sér aukningu skulda þess. Þvert á móti virðist ráðstöfunin í reynd hafa leitt til lækkunar skulda Pressunnar ehf. sem nam kröfu gagnáfrýjanda sem greidd var. Af því leiðir að ráðstöfunin telst ekki hafa leitt til þess að eignir Pressunnar ehf. yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða hafa leitt til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns. Jafnframt var ráðstöfunin gagnáfrýjanda ekki til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa.56. Loks verður á sömu forsendum og greinir í 46. lið ekki fallist á það með aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandi hafi viðurkennt að riftunarskilyrðum væri fullnægt hvað þessa greiðslu varðar með bréfi sínu 24. ágúst 2018. 57. Samkvæmt framansögðu telst aðaláfrýjandi hvorki hafa sannað að greiðsla þriðja manns til gagnáfrýjanda hafi skert greiðslugetu Pressunnar ehf. verulega samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 né að um ótilhlýðilega ráðstöfun hafi verið að ræða í skilningi 141. gr. laganna. Er því fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að hafna riftun greiðslu að fjárhæð 69.188.500 krónur og bótakröfu vegna hennar.58. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur, þar á meðal um málskostnað. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=11691e6e-2c32-4c53-b0fc-0d18327f4b54&verdictid=08de7050-3ac9-4b34-84f9-a0bd8edbf39d
|
Mál nr. 808/2016
|
Kærumál Samlagsaðild Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Úrskurður héraðsdóms, þar sem máli Í ehf. og S ehf. var vísað frá dómi, var felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar. Í dómi Hæstaréttar sagði að atvikin að baki kröfu Í ehf. og S ehf. í fyrsta og öðrum lið kröfugerðar væru þau sömu í skilningi 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 og því væru ekki efni til að verða við kröfu Í um frávísun málsins vegna brests á heimild þeirra til að sækja í einu máli þær dómkröfur í samlagi. Þótt ákveðnir annmarkar væru á málatilbúnaði Í ehf. og S ehf. að því er varðaði þriðja lið dómkrafna þeirra, m.a. gagnvart öðrum kröfum, væru þeir þó ekki slíkir að næg efni stæðu til að vísa málinu nú þegar í heild frá dómi meðan óreynt væri hvort úr yrði bætt.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar meðkæru 30. nóvember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 13. desember sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2016, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.ISvo sem lýst er í hinum kærða úrskurði kveðastsóknaraðilar hafa á árunum 2004, 2005 og 2006 átt í viðskiptum, sem hafi leitttil þess að sóknaraðilinn Íslenska auglýsingastofan ehf. hafi greittsóknaraðilanum Seimi ehf. þóknun, og hafi virðisaukaskattur verið lagður viðhana. Hafi sóknaraðilarnir staðið hvor fyrir sitt leyti að uppgjöri virðisaukaskattsog greiðslu hans til varnaraðila til samræmis við þetta. Skattstjórinn íReykjavík hafi á árinu 2008 tekið forsendur þessara skattskila sóknaraðilannatil athugunar, sem hafi leitt til þess að með úrskurðum 28. apríl 2009, ervörðuðu hvorn sóknaraðila fyrir sig, hafi opinber gjöld þeirra vegnafyrrgreindra ára verið ákveðin á ný. Þar hafi verið lagt til grundvallar aðekki hafi að réttu lagi átt að líta á greiðslur sóknaraðilans Íslenskuauglýsingastofunnar ehf. til sóknaraðilans Seims ehf. sem þóknun og hafi þærþví ekki átt að bera virðisaukaskatt. Hafi þannig fyrrnefndi sóknaraðilinnranglega nýtt sér í uppgjörum á virðisaukaskatti þá fjárhæð, sem hann hafigreitt þeim síðarnefnda vegna virðisaukaskatts á umræddu þriggja ára tímabili,samtals 22.618.817 krónur, og af þeim sökum vangreitt hana til varnaraðila. Þvítil samræmis hafi sóknaraðilinn Seimur ehf. ofgreitt sömu fjárhæð ívirðisaukaskatt. Sóknaraðilarnir hafi kært úrskurði skattstjóra tilyfirskattanefndar, sem hafi staðfest þá að þessu leyti með úrskurðum 1. júní2011, og hafi sóknaraðilar unað við þau málalok.Í málatilbúnaði sóknaraðila er byggt á því aðí uppgjörum á opinberum gjöldum þeirra, sem hafi farið fram að gengnumúrskurðum yfirskattanefndar, hafi verið gengið út frá því að sóknaraðilanumÍslensku auglýsingastofunni ehf. bæri að standa varnaraðila skil á 22.618.817krónum vegna vangreidds virðisaukaskatts á árunum 2004, 2005 og 2006 auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem vegna þessahafi numið 25.601.318 krónum. Þá hafi sóknaraðilinn Seimur ehf. átt að fá fyrrgreindufjárhæðina, 22.618.817 krónur, endurgreidda vegna ofgreidds virðisaukaskatts ásama tímabili. Á hinn bóginn hafi vextir af þessari ofgreiðslu sóknaraðilansSeims ehf. verið reiknaðir eftir ákvæðum 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001,og numið 9.437.953 krónum. Gagnvart varnaraðila hafi höfuðstóll vangreidds virðisaukaskattssóknaraðilans Íslensku auglýsingastofunnar ehf. svarað til höfuðstólsofgreiðslu sóknaraðilans Seims ehf., en á dráttarvöxtum af vangreiðslunni ogvöxtum af ofgreiðslunni hafi aftur á móti munað 16.163.365 krónum.Sóknaraðilar kveðast sameiginlega hafa leitaðeftir því við tollstjóra 28. janúar 2013 að fá að neyta heimildar í 3. mgr. 22.gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að koma að leiðréttingu ávirðisaukaskatti sín á milli vegna fyrrnefndra viðskipta á árunum 2004, 2005 og2006, þannig að skilaskylda á þeim skatti teldist hafa fallið niður. Hafisóknaraðilinn Íslenska auglýsingastofan ehf. jafnframt krafist á þeim grunniendurgreiðslu á áðurgreindum 16.163.365 krónum vegna ofgreiddra dráttarvaxta,en til vara hafi sóknaraðilinn Seimur ehf. gert kröfu um greiðslu á sömufjárhæð. Þessu hafi tollstjóri hafnað 4. mars 2013 og hafi sóknaraðilar skotiðþeirri ákvörðun til ráðherra, sem hafi staðfest hana með úrskurði 27. nóvember2013.Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta gegnvarnaraðila 16. febrúar 2016 og kröfðust þess í fyrsta lagi hvor fyrir sittleyti að fyrrnefnd ákvörðun tollstjóra 4. mars 2013 yrði felld úr gildi og íöðru lagi sameiginlega að viðurkennt yrði að þeim væri heimilt að koma aðleiðréttingu á virðisaukaskatti sín á milli á árunum 2004, 2005 og 2006 þannigað sá skattur gengi „til baka án nokkurrar vaxtagreiðslu.“ Í þriðja lagikrafðist sóknaraðilinn Íslenska auglýsingastofan ehf. þess að varnaraðila yrðigert að greiða sér 25.601.318 krónur með dráttarvöxtum frá 28. febrúar 2013 tilgreiðsludags. Í hinum kærða úrskurði var orðið við kröfu varnaraðila um aðmálinu yrði vísað frá dómi.IISóknaraðilar krefjast þess sem áður segirhvor fyrir sitt leyti í fyrsta lið dómkrafna sinna að felld verði úr gildiákvörðun tollstjóra 4. mars 2013 um að verða ekki við kröfum þeirra um að fásamkvæmt 3. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988 að leiðrétta virðisaukaskattskil vegnafyrrgreindra viðskipta þeirra á árunum 2004, 2005 og 2006. Kröfur þessar, semhefðu fremur átt að snúa að úrskurði fjármála- og efnahagsráðherra 27. nóvember2013, varða einu og sömu ákvörðun, sem tekin var um málaleitan beggjasóknaraðila. Til að koma við leiðréttingu af þeim toga, sem sóknaraðilar hafaóskað eftir, þyrfti sjálfstæðan atbeina þeirra vegna virðisaukaskattskila hvorsum sig. Atvikin að baki slíkum leiðréttingum yrðu á hinn bóginn í skilningi 1.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 þau sömu gagnvart hvorum sóknaraðila fyrir sig,enda komu þau til vegna rangrar kröfu sóknaraðilans Seims ehf. um greiðslu úrhendi sóknaraðilans Íslensku auglýsingastofunnar ehf. á fjárhæð, sem svaraðitil virðisaukaskatts af þóknun þess fyrrnefnda. Eru því ekki efni til að verðavið kröfu varnaraðila um frávísun málsins að þessu leyti frá héraðsdómi vegna brestsá heimild sóknaraðila til að sækja í einu máli dómkröfur í fyrsta liðkröfugerðar sinnar í samlagi. Á sama grunni verður að líta svo á aðsóknaraðilum sé í einu máli heimilt að leita dóms um þær kröfur hvors þeirra,sem koma fram í öðrum lið kröfugerðar, að viðurkennt verði að þeim sé heimilt áþann hátt, sem áður greinir, að koma að leiðréttingu á virðisaukaskatti sín ímilli vegna áranna 2004, 2005 og 2006.Þriðja liðinn í dómkröfum samkvæmthéraðsdómsstefnu hefur sóknaraðilinn Íslenska auglýsingastofan ehf. á hinnbóginn einn uppi og leitar hann þar dóms um skyldu varnaraðila til að greiðasér 25.601.318 krónur. Ekki verður annað séð en að fjárhæð þeirrar dómkröfu felií sér þversögn gagnvart fyrri liðunum tveimur í dómkröfunum, sem beinast einsog áður greinir að því að sóknaraðilar fái samkvæmt 3. mgr. 22. gr. laga nr.50/1988 báðir að leiðrétta virðisaukaskattskil sín 2004, 2005 og 2006. Slíkleiðrétting myndi eftir málatilbúnaði þeirra leiða til þess að niður félli krafavarnaraðila á hendur sóknaraðilanum Íslensku auglýsingastofunni ehf. umdráttarvexti að fjárhæð 25.601.318 krónur af vangreiddum virðisaukaskatti og umleið skylda varnaraðila til að greiða sóknaraðilanum Seimi ehf. 9.437.953krónur í vexti af ofgreiddum virðisaukaskatti. Er ekki reifað með viðhlítandihætti í héraðsdómsstefnu hvernig þessi þriðji liður í dómkröfunum geti staðið íþví horfi sem hann er borinn fram.Um málatilbúnað sóknaraðila er þess að öðruleyti að gæta að með því að krafa sóknaraðilans Íslensku auglýsingastofunnarehf. um greiðslu úr hendi varnaraðila samkvæmt þriðja lið dómkrafna hljóti eðlimáls samkvæmt að vera háð þeirri forsendu að komið yrði fram leiðréttingu ávirðisaukaskattskilum, sem sóknaraðilinn Seimur ehf. stæði einnig að, eróhjákvæmilegt að samhliða þeim kröfulið standi annað hvort fyrsti liðurinn ídómkröfunum eða annar liðurinn. Þeirra beggja er á hinn bóginn ekki þörf.Eins og málið liggur fyrir eru samkvæmtframansögðu annmarkar á málatilbúnaði sóknaraðila. Þeir eru þó ekki slíkir að nægefni standi til að vísa málinu nú þegar í heild frá dómi meðan óreynt er hvortúr verði bætt. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar.Rétt er að ákvörðun um málskostnað í héraðivegna þessa þáttar málsins bíði endanlegrar úrlausnar í því, en dæma verðurvarnaraðila til að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi oglagt fyrir héraðsdóm að taka málið til frekari meðferðar.Varnaraðili, íslenska ríkið, greiðisóknaraðilum, Íslensku auglýsingastofunni ehf. og Seimi ehf., hvorum fyrir sig175.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2016.IMál þetta var þingfest 19.apríl 2016 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 17. október sl.Stefnendur eru Íslenska auglýsingastofan ehf. og Seimur ehf., báðir tilheimilis að Laufásvegi 49-51 í Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli,Reykjavík. Stefnendur krefjast þesshvor um sig að ákvörðun Tollstjóra, dagsett 4. mars 2013, um að hafnaendurgreiðslukröfu stefnenda og beiðni stefnenda um að koma að leiðréttinguvirðisaukaskatts þeirra í milli í samræmi við 3. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988,um virðisaukaskatt, verði felld úr gildi.Einnig krefjast stefnendurþess að viðurkennt verði að stefnendum sé heimilt að koma að leiðréttinguvirðisaukaskatts sín á milli, með milligöngu ríkissjóðs, vegnavirðisaukaskattsgreiðslna milli stefnenda á tímabilinu frá 2004 til 2006,þannig að virðisaukaskattur, sem ranglega hafi verið tilgreindur ávirðisaukaskattsskýrslum, sbr. niðurstöðu skattyfirvalda í málum stefnenda,gangi til baka, án nokkurrar vaxtagreiðslu. Þá krefst stefnandi,Íslenska auglýsingastofan ehf., þess að stefndi greiði honum 25.601.318 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. febrúar2013 til greiðsludags. Að lokum krefjaststefnendur, hvor um sig, málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt framlögðummálskostnaðarreikningi eða að mati dómsins.Stefndi krefst þess aðallegaað málinu verði vísað frá dómi og að stefnendur, hvor um sig, verði dæmdir tilað greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.Til vara krefst stefndisýknu af öllum kröfum stefnenda og að stefnendur, hvor um sig, verði dæmdir tilað greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Íþessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefnda um frávísun málsins ogmálskostnað. Stefnendur krefjast þess að frávísunarkröfu stefnda verði hafnaðog að þeim verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu.IIHelstu málavextir eru þeirað hinn 27. september 2003 var gerður samningur milli stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., og Atla Freys Sveinssonar og Hjalta Jónssonar, umkaup óstofnaðs einkahlutafélags í þeirra eigu, síðar stefnandi, Seimur ehf., áhlutum í Íslensku auglýsingastofunni ehf. af eigendum þess félags, Ólafi IngaÓlafssyni og Jónasi Ólafssyni. Í kjölfarið voru gerðir kaupsamningar millistefnanda, Seims ehf., og sömu seljenda um fleiri hluti í stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunni ehf., dagsettir 9. september 2005, 8. júní 2006 og 11. apríl2007. Munu samningarnir hafa falið í sér að stefnandi, Seimur ehf., eignaðist hagsmuniaf afkomu stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., vegna tiltekinnaviðskiptavina stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf. Stefnanda, Seimiehf., hafi borið að nýta það fé, sem þannig rann til hans, með tilteknum hætti tilað kaupa hlutafé í stefnanda, Íslensku auglýsingastofunni ehf. Í bókhaldi ogskattskilum stefnenda voru þessar greiðslur stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., til stefnanda, Seims ehf., færðar sem þóknunsíðarnefnds félags í þágu fyrrnefnds félags fyrir veitta þjónustu. Aðilar tölduþví að rétt væri að á þóknun stefnanda, Seims ehf., yrði lagðurvirðisaukaskattur, sbr. 2. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi,Seimur ehf., tilgreindi þennan virðisaukaskatt sem útskatt og innti hann afhendi í uppgjöri á virðisaukaskatti. Stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf.,tilgreindi sömu fjárhæð sem innskatt og naut hann fjárhæðarinnar í uppgjöri ávirðisaukaskatti. Skattstjórinn í Reykjavíktók til endurskoðunar skattskil annars vegar stefnanda, Seims ehf., og hinsvegar stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., rekstarárin 2004, 2005 og2006, á grundvelli 5. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, og 4. mgr.26. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Með úrskurðum skattstjóra 28.apríl 2009 voru opinber gjöld og virðisaukaskattur stefnenda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf. og Seims ehf., endurákvörðuð vegna rekstaráranna 2004,2005 og 2006. Athugun skattstjóra leiddi í ljós að rekstartekjur stefnanda,Seims ehf., samkvæmt útgefnum reikningum á hendur stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunni ehf., árin 2004, 2005 og 2006 væru ekkivirðisaukaskattskyldar tekjur í skilningi B-liðar 7. gr. tekjuskattslaga,heldur launatekjur fyrirsvarsmanna félagsins. Virðisaukaskattskil beggjastefnenda voru því endurákvörðuð. Virðisaukaskattur (útskattur) sem stefnandi, Seimurehf., hafði greitt í ríkissjóð árin 2004, 2005 og 2006, samtals að fjárhæð22.618.817 krónur, var felldur niður sem leiddi til þess að engum samsvarandiinnskattsfrádrætti hjá stefnanda, Íslensku auglýsingastofunni ehf., var til aðdreifa. Að beiðni stefnanda,Íslensku auglýsingastofunnar ehf., endurupptók skattstjóri úrskurð í málifélagsins. Í nýjum úrskurði, uppkveðnum 7. maí 2009, var fallist á að félaginuværi heimilt að gjaldfæra dráttarvexti vegna hækkunar virðisaukaskatts ogtryggingagjalds, sem leiddi af úrskurðinum frá 28. apríl 2009, samtals aðfjárhæð 5.827.537 krónur vegna rekstarársins 2004, 13.219.618 krónur vegnarekstarársins 2005 og 10.212.039 krónur vegna rekstrarársins 2006. Þar afgjaldfærði stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., dráttarvexti afvangoldnum virðisaukaskatti framangreind ár, samtals að fjárhæð 24.309.183krónur.Í kjölfarið voru breytingarsamkvæmt úrskurðunum framkvæmdar og voru stefnanda, Seimi ehf., greiddirinneignarvextir að fjárhæð 9.437.953 krónur. Voru vextirnir til reiðu hinn 12.maí 2009 þegar fyrirsvarsmenn stefnanda, Seims ehf., fóru þess á leit við Tollstjóraað innstæðu félagsins hjá Tollstjóra að fjárhæð 13.471.583 krónur yrðiráðstafað til greiðslu á virðisaukaskatti stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf. Uppgjöri stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf,á greiðslu dráttarvaxta á vanskil félagsins lauk 16. júní 2011. Báðir stefnendur kærðu úrskurðiskattstjóra til yfirskattanefndar 27. júlí 2009 og voru úrskurðiryfirskattanefndar í málum stefnenda hvors um sig kveðnir upp 1. júní 2011. Íúrskurðum yfirskattanefndar var ekki hróflað við niðurstöðu skattstjóra að þvíer varðaði virðisaukaskattskil þeirra.Með sameiginlegu bréfistefnenda til Tollstjóra, dagsettu 28. janúar 2013, var þess krafist fyrir höndstefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., að félaginu yrði endurgreiddurvaxtamunur, sem tilheyrði samstæðu félaganna, að fjárhæð 9.437.953 krónur,ásamt vöxtum frá dagsetningu innborgunar, á þeim grundvelli að stefnendum hefðiekki verið bent á að unnt væri að koma á leiðréttingu þeirra á milli, sbr. 3.mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988. Til vara var gerð sama krafa fyrir höndstefnanda, Seims ehf.Tollstjóri hafnaði kröfustefnenda með bréfi, dagsettu 4. mars 2013, á þeim grundvelli að vextir áinneign stefnanda, Seims ehf., annars vegar og skuld stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., hins vegar væru reiknaðir á mismunandi veg í samræmivið lög þar að lútandi. Stefnendur kærðu þessa ákvörðunsameiginlega til fjármála- og efnahagsráðuneytisins 23. maí 2013 og kröfðustþess að ákvörðun Tollstjóra yrði felld úr gildi og að stefnanda, Íslenskuauglýsingastofnunni ehf., yrðu endurgreiddar 16.163.365 krónur en til vara aðstefnanda, Seimi ehf., yrði endurgreidd sama fjárhæð. Fjármála- ogefnahagsráðuneytið staðfesti ákvörðun Tollstjóra í úrskurði, uppkveðnum 27.nóvember 2013, og hinn 2. febrúar 2015 hafnaði ráðuneytið endurupptökuúrskurðarins.IIIStefnendurkrefjast þess í fyrsta lagi að ákvörðun Tollstjóra, dagsett 4. mars 2013, um aðhafna endurgreiðslukröfu stefnenda og beiðni stefnenda að koma að leiðréttinguvirðisaukaskatts þeirra í milli í samræmi við 3. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988,um virðisaukaskatt, verði felld úr gildi. Stefnendur vísa til þess þeir hafi talið sig hafahagað skattskilum sínum með réttum hætti við lögskipti sín í milli. Niðurstaðaskattstjóra og yfirskattanefndar hafi hins vegar verið sú að stefnandi, Seimurehf., hefði ranglega innheimt virðisaukaskatt af stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunni ehf., sem hafi verið skilað til ríkissjóðs.Virðisaukaskattskyld velta stefnanda, Seims ehf., hafi því verið felld niður,auk þess sem innskattur stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., hafiverið lækkaður. Þessar breytingar hafi leitt til þess að annar stefnanda hafiofgreitt ríkissjóði virðisaukaskatt en hinn stefnanda hafi vangreitt sömufjárhæð. Við þessa niðurstöðu skattyfirvalda hafi því verið tilefni til aðleiðrétta greiðslur milli aðila. Stefnendur byggja á því aðsamkvæmt 3. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988 skuli skila virðisaukaskatti íríkissjóð ef skattskyldur aðili tilgreinir á reikningum sínum of háanvirðisaukaskatt eða virðisaukaskatt af viðskiptum sem ekki eru skattskyld.Síðan segi að verði leiðréttingu komið við gagnvart kaupanda, falli skilaskyldasamkvæmt málsgreininni niður. Þar sem ljóst sé að hinn ranglega innheimtivirðisaukaskattur hafi allur verið til kominn vegna viðskipta stefnenda, hefðiverið eðlilegast að stefnendur fengju að leiðrétta greiðslur sín í milli. Þráttfyrir þessa heimild, hafi ríkissjóður hins vegar kosið að gera upp við aðilanaí sitt hvoru lagi með þeim hætti að innheimtir hafi verið dráttarvextir afstefnanda, Íslensku auglýsingastofunni ehf., en stefnandi, Seimur ehf., hafifengið kröfu sína greidda með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda.Stefnendur benda á að Tollstjóri vísií bréfi sínu til 28. gr. laga nr. 50/1988 til grundvallar innheimtudráttarvaxta af stefnanda, Íslensku auglýsingastofunni ehf. Þar komi fram að sévirðisaukaskattur ekki greiddur innan mánaðar frá gjalddaga, skuli greiðaríkissjóði dráttarvexti af því sem gjaldfallið sé. Stefnendur byggja á því aðef fallist verði á ósk þeirra um leiðréttingu ofgreiddravirðisaukaskattsgreiðslna sín á milli, svo sem lög standi til, sbr. 3. mgr. 22.gr. laga nr. 50/1988, sé ljóst að ekki hafi verið grundvöllur til nokkurrardráttarvaxtagreiðslu, enda séu aðilar sammála um að láta uppgjör fara fram meðþeim hætti. Auk þess sé um að ræða samrættar kröfur og því leiði af almennumreglum kröfuréttar að þegar slíkar kröfur jafnist á móti hvor annarri, reiknistekki vextir á kröfurnar þar sem uppgjör sé í reynd afturvirkt, þ.e. ex tunc.Stefnendur byggja á því að á grundvelli lokamálsliðar 3. mgr. 22. gr. laga nr.50/1988, eins og hún verði skilin með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 319/2001 og ákvarðandi bréfi ríkisskattstjóra nr. 1085/2012, hefði stefndaborið að fallast á beiðni stefnenda um leiðréttingu skattskila í bréfi,dagsettu 28. janúar 2013, með innheimtu í samræmi við beiðni stefnenda sem hafifalið í sér að kröfur stefnanda, Seims ehf., yrðu jafnaðar á móti skuldstefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf. Við slíka leiðréttingu hefðufallið niður kröfur um greiðslu vaxta af hinum ofgreidda virðisaukaskatti, endaséu stefnendur ásáttir um uppgjör með þeim hætti. Með hliðsjón af framangreindutelja stefnendur að þeim sé heimilt að framkvæma leiðréttingu á skattskilumsínum og að ríkissjóði beri að framkvæma þá leiðréttingu í samræmi við óskstefnenda sem í raun eigi umrædda hagsmuni, sbr. 22. gr. laga nr. 55/1988. Stefnendur byggja jafnframt á þvíað innheimta Tollstjóra og eftirfarandi ákvörðun um höfnun á leiðréttingu ogendurgreiðslu sé í andstöðu við ákvarðandi bréf ríkisskattstjóra og feli því ísér brot á jafnræði. Í ákvarðandi bréfi ríkisskattstjóra sé sú afstaðaríkisskattstjóra skýr, að breytingar á skattskilum samkvæmt lögum hefðu orðiðmjög umfangsmiklar og tímafrekar, án þess þó að þær hefðu raunverulegafjárhagslega þýðingu, hvorki fyrir virðisaukaskattsskylda aðila né ríkissjóð. Efframkvæmd skattyfirvalda hefði verið með sama hætti gagnvart aðilum, sem félluundir ákvarðandi bréf ríkisskattstjóra, og gagnvart stefnendum hefði þessibreyting haft verulega þýðingu fyrir þá aðila sem greitt hefðu fyrir leiguvélarog nýtt virðisaukaskattsgreiðslur til innskatts. Hefði það þýtt að stefndihefði krafist dráttarvaxta af ofreiknuðum innskatti. Ríkisskattstjóri virðistþví ekki hafa verið þeirrar skoðunar að það væri mögulegt samkvæmt efniákvarðandi bréfs hans. Það sé því í andstöðu við jafnræðisreglu, sbr. 11. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr.lög nr. 33/1944, að beita annarri framkvæmd gagnvart stefnendum en öðrum. Stefnendur byggja einnig á því aðverði ekki fallist á kröfu stefnenda leiði það til óréttmætrar auðgunar stefndaá kostnað stefnenda. Stefndi hafi fengið greiddar 16.163.365 krónur umfram þaðsem honum hafi borið samkvæmt lögum vegna greiðslu stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., á umkröfðum dráttarvöxtum að teknu tilliti tilvaxtagreiðslna til stefnanda, Seims ehf. Slík auðgun sé að mati stefnenda ánlagaheimildar og auk þess án þess að um nokkurn raunverulegan greiðsludrátthafi verið að ræða, enda hafi stefndi fengið sömu fjárhæð ofgreidda frástefnanda, Seimi ehf., og hefði verið vangreidd af hálfu stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf. Aldrei hafi því verið um raunverulegan greiðsludráttað ræða. Innheimta dráttarvaxta samkvæmt framangreindu feli því í sér óréttmætaauðgun stefnda og feli auk þess í sér ólögmæta skattheimtu sem sé andstæð 40.og 77. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944.Með vísan til framangreinds sé því ljóst, að Tollstjóra hafi ekki verið réttað hafna beiðni um leiðréttingu virðisaukaskatts og því beri að fella þáákvörðun úr gildi.Stefnendur byggja viðurkenningarkröfusína í öðrum kröfulið, að breyttu breytanda, á sömu málsástæðum og rakin hafaverið hér að framan vegna kröfunnar um að ákvörðun Tollstjóra verði felld úrgildi. Stefnendur telja að það leiði af 3. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988 aðverði leiðréttingu komið við gagnvart kaupanda, falli skilaskylda niður.Stefnendur hafi farið fram á að fá að leiðrétta virðisaukaskattsgreiðslur ogbyggja einnig á því að fallast beri á kröfuna á grundvelli jafnræðissjónarmiða.Verði fallist á heimild stefnenda til að leiðrétta virðisaukaskatt sín á milli,eins og óskað hafi verið eftir, telja stefnendur að ekki hefði átt að greiðavexti af endurgreiðslukröfunum, enda hafi stefnendur verið ásáttir um slíktuppgjör sín á milli, auk þess sem slíkt leiði af almennum reglum kröfuréttar. Stefnandi, Íslenska auglýsingastofanehf., byggir fjárkröfu sína á hendur stefnda á því að ef fallist hefði verið ámálatilbúnað stefnenda um að þeim sé heimilt að leiðrétta og gera uppvirðisaukaskatt sín á milli, hefðu vaxtagreiðslur fallið niður, enda hefðileiðrétting greiðslna náð aftur til þess tíma þegar þær voru upphaflegagreiddar, enda hafi stefnendur fallist á að gera upp ofgreiddan virðisaukaskattmeð þeim hætti. Þannig hefði vangreiðsla stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., jafnast að fullu á móti ofgreiðslu stefnanda, Seimsehf. Stefnanda, Íslensku auglýsingastofunni ehf. hafi því ekki borið að greiðadráttarvexti í ríkissjóð. Stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., kveðst þvíbyggja á sömu málsástæðum, að breyttu breytanda, og áður hafi komið fram vegnafyrstu tveggja dómkröfuliða. Stefnandi, Íslenskaauglýsingastofan ehf., kveðst hafa ofgreitt 25.601.318 krónur í dráttarvextivegna ofreiknaðs innskatts af viðskiptum stefnenda og hafi þá verið tekiðtillit til þess að hluti umkrafinna vaxta snerti ótengt mál. Með vísan tilmeginreglunnar um endurgreiðslu ofgreidds fjár og 1. gr. laga nr. 29/1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, eigi hann því rétt á að fá hinaofgreiddu dráttarvexti endurgreidda. Í málsástæðnakafla stefnunnar ersett fram varafjárkrafa stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., þessefnis að verði ekki fallist á fjárkröfu hans samkvæmt framangreindu, krefjist hanntil vara greiðslu að fjárhæð 16.163.365 krónur. Þar sem stefnandi, Seimur ehf.,hafi ekki notið innskattsfrádráttar, hafi fjárhæðirnar, sem stefnandi, Íslenskaauglýsingastofan ehf., vangreiddi og stefnandi, Seimur ehf., ofgreiddi, veriðþær sömu og hafi því engin nettóáhrif haft á ríkissjóð. Með álagningudráttarvaxta skapist hins vegar misræmi milli útgreiddra inneignarvaxta tilstefnanda, Seims ehf., 9.437.953 krónur, og álagðra dráttarvaxta á stefnanda,Íslensku auglýsingastofunnar hf., 25.601.318 krónur. Verði ekki fallist á kröfustefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., hagnist stefndi ranglega um16.163.365 krónur vegna þessa vaxtamunar. Varakrafan byggist ámeginreglunni um óréttmæta auðgun og meginreglunni um endurgreiðslu ofgreiddsfjár. Stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., byggir á því að tilgangurdráttarvaxta sé að bæta kröfuhafa það tjón sem hann verði fyrir afgreiðsludrætti skuldara. Stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegnagreiðsludráttar stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnar ehf., þar sem hann hafifengið nákvæmlega sömu fjárhæð greidda á sama tíma frá stefnanda, Seimi ehf.,sem ekki hafi borið slíka greiðsluskyldu. Stefndi hafi því verið eins settur aðþví er varðar skil stefnenda á virðisaukaskatti og ef skattskil hefðu fráöndverðu verið í samræmi við úrskurð yfirskattanefndar. Verði komist að þeirri niðurstöðuað stefnendur eigi ekki lengur kost á að leiðrétta virðisaukaskattskil sín ámilli, byggir stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., fjárkröfu sína aðfjárhæð 16.163.365 krónur til vara á almennum reglum skaðabótaréttar, einkumsakarreglunni. Ef ekki reynist unnt að leiðrétta virðisaukaskattskil, megirekja það til þess að stefndi hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinnisamkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglum sömu laga. Stefnandi, Íslenskaauglýsingastofan ehf., vísar til þess, að á grundvelli leiðbeiningarskyldustjórnvalda hefði stefnda borið, þegar uppgjör virðisaukaskatts hafi farið fram,að gera stefnanda grein fyrir því að ef honum væri mögulegt að koma áleiðréttingu gagnvart þeim aðila, sem hann átti umrædd viðskipti við og semvoru upphaflega tilefni innskattsfrádráttar hans, þá væri honum það heimilt.Stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., hefði augljóslega byggt nýtt þessaheimild, hefði hún verið honum ljós, og þá hefði stefnandi ekki þurft að greiðaneina vexti til ríkisins af virðisaukaskattsgreiðslum sínum. Með því að stefndisinnti ekki leiðbeiningarskyldunni, og ef það leiðir til þess að stefnandi,Íslenska auglýsingastofan ehf., glati rétti, sé á því byggt að stefndi hafisýnt af sér saknæma háttsemi sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda. Tjóniðhafi falist í því að stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., hafi greitt ofháa vexti. Öll skilyrði sakarreglunnar séu því uppfyllt. Krafist sédráttarvaxta frá 28. febrúar 2013 eða þeim degi þegar liðinn var mánuður fráþví að stefnandi sendi erindi til Tollstjóra og krafðist endurgreiðslu áofgreiddum vöxtum, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. .Um lagarök vísast til laga nr.50/1988, um virðisaukaskatt, einkum 3. mgr. 22. greinar laganna, stjórnsýslulaganr. 37/1993, m.a. jafnræðisreglu 11. gr. laganna. Þá vísast til meginreglnaskattaréttar og stjórnskipunarréttar, sbr. m.a. 40., 65. gr. og 77. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1994, mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og viðurkenndra reglna íslensks réttar umréttmætar væntingar. Enn fremur er vísað til meginreglu kröfuréttar umóréttmæta auðgun og reglunnar um endurgreiðslu ofgreidds fjár, auk þess semvísað er til almennra reglna skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglunnar. Um endurgreiðslu-og vaxtakröfu vísast til laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda, einkum 1. og 2. gr. laganna. Um dráttarvaxtakröfu vísast til III. kaflalaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um aðild er vísað til 18 og 19.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um málskostnaðarkröfur til 129.og 130. gr. sömu laga nr. 91/1991. IV Stefndi, íslenska ríkið, byggiraðalkröfu sína um frávísun á því að skattskylda stefnenda sé ekki sameiginleg og þegaraf þeirri ástæðu séu skilyrði samaðildar samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, ekki fyrir hendi. Tilefni málsóknar stefnenda á hendurstefnda lúti að endurkröfu dráttarvaxta sem annar þeirra greiddi í ríkissjóð. Ístefnu sé ekki gerð grein fyrir sameiginlegri aðild stefnenda að málinu tilsóknar að öðru leyti en því að í lagarökum sé vísað til 18. gr. og 19. gr. laganr. 19/1991. Stefndi telur að skilyrði samaðildar 18. gr. séu ekki fyrir hendi,enda sé hvort félag um sig sjálfstæður skattaðili samkvæmt 3. gr. laga nr.50/1988, um virðisaukaskatt. Þessi skortur á samaðild stefnenda blasi við við lesturá kröfugerð stefnenda en einungis annar þeirra geri fjárkröfu á hendur stefnda. Þá telur stefndi að skilyrði samlagsaðildar samkvæmt19. gr. laga nr. 91/1991 séu heldur ekki uppfyllt. Dómkröfur stefnenda eigiekki rót að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Þótt stefnendur séutengdir aðilar, snúi sakarefni málsins algerlega öndvert við þeim, m.a. að þvíleyti að úrskurðir skattyfirvalda skapi gerólíka aðstöðu hvors stefnanda fyrirsig. Annar teljist eiga inni fé hjá ríkissjóði ásamt vöxtum, hinn skuldiríkissjóði virðisaukaskatt ásamt áföllnum dráttarvöxtum. Þar sem svona háttitil séu skilyrði samlagsaðildar ekki fyrir hendi og beri því að vísa málinu frádómi þegar af þeirri ástæðu. Þá bendir stefndi á að leiðréttingu ávirðisaukaskattsgreiðslum stefnenda sé lokið. Þeim hafi lokið 28. apríl 2009þegar stefnendum, hvorum um sig, hafi verið tilkynnt um leiðréttingu ávirðisaukaskattskilum þeirra. Stefndi fái því ekki séð að lögvarðir hagsmunirstefnenda samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi til að fáleyst úr fyrstu tveimur dómkröfuliðunum. Beri því að vísa málinu frá dómi. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína jafnframt á því,að annar og þriðji dómkröfuliður í stefnu ósamrýmanlegir. Ekki verði séð aðstefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., hafi lögvarða hagsmuni af því að fádóm um báðar kröfurnar. Dómsúrlausn um greiðslukröfuna feli jafnframt í sérúrlausn á viðurkenningarkröfunni. Stefndi kveður stefnanda, Seim ehf., ekki hafa rökstutt hvaðasjálfstæðu og lögvörðu hagsmuni hann hafi af úrlausn málsins, að teknu tillititil þess að virðisaukaskattskil hans voru leiðrétt 28. apríl 2009. Þá séóumdeilt að ríkissjóður hafi greitt þessum stefnanda vexti að fjárhæð 9.437.953samkvæmt 1. og 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda. Skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 séu því ekki fyrir hendi ogberi af þeim sökum að vísa málinu frá dómi. Stefndi telur vafa leika á því hvort dómstóll sé bær til að dæma um þaðsakarefni, sem fólgið sé í öðrumdómkröfulið stefnenda, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þótt dómstólarhafi heimild til að dæma hvort farið hafi verið að lögum við ákvörðun Tollstjóra,leiði þrískipting ríkisvaldsins samkvæmt 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands, sbr. lög nr. 33/1944, til þess að almennt sé það ekki á færi dómstólaað taka nýjar ákvarðanir um málefni sem stjórnvöldum séu falin að lögum. Stefndi bendir á að ýmsar aðrar frávísunarástæður séu fyrir hendimálinu. Þannig sé kröfugerð stefnenda ekki svo skýr sem skyldi og uppfylli vartákvæði d-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé gerð nein varakrafa ídómkröfum, þrátt fyrir að slík krafa sé reifuð í málsástæðukafla stefnunnar. Samkvæmte-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 eigi dómkröfur ekki heima ímálsástæðukafla stefnu.Loks byggir stefndi á því, að dráttarvaxtakrafa stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., sé óljós og í andstöðu við ákvæði f-liðar 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 og beri því að vísa henni frá dómi. Í stefnu sé krafa umdráttarvexti þannig ýmist studd 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, 2. mgr. 5. gr. sömu laga eða 1. og 2. gr. laga nr. 29/1995, umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda.Stefndi mótmælir öllum málatilbúnaði stefnenda sem röngum og byggirsýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að skilyrði lokamálsliðar 3. mgr. 22. gr.laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, séu ekki uppfyllt. Í öðru lagi krefststefndi sýknu með vísan til þess að endurgreiðslukrafa stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., sé fallin niður fyrir fyrningu. Til viðbótar þeim lagarökum stefnda, sem hér að framan eru tilgreind,vísar stefndi um málskostnaðarkröfu sína til 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. IVStefnendurmótmæla frávísunarkröfu stefnda. Við munnlegan málflutning um ágreining aðilaað þessu leyti, vísuðu stefnendur til þess að kröfugerð í stefnu væri þríþætt. Samkvæmtfyrsta kröfulið í stefnu geri stefnendur hvor um sig kröfu um að felld verði úrgildi ákvörðun Tollstjóra frá 4. mars 2013 og því sé um að ræða samlagsaðildstefnenda samkvæmt 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Aðildstefnenda að viðurkenningarkröfunni í öðrum dómkröfulið byggi á ákvæðum 18. gr.sömu laga um samaðild, enda lúti sú krafa að óaðskiljanlegum réttindum þeirratil að gera upp virðisaukaskatt sín í milli en sömu viðskipti hafi bæði leitttil ofgreiðslu og vangreiðslu skattsins. Þá liggi ljóst fyrir að stefnandi,Íslenska auglýsingastofan ehf., standi einn að greiðslukröfu í þriðjadómkröfulið. Í raun liggi fyrir að allar dómkröfur stefnenda séu af sömu rótrunnar og því standi engin rök til þess að vísa málinu frá á grundvelli sjónarmiðaum samaðild eða samlagsaðild.Stefnendurkveða augljóst að þeir eigi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um dómkröfursínar, þ. á m. um viðurkenningu á rétti þeirra. Loks vísa stefnendur því á bugað málið teljist vanreifað með vísan til ákvæða b- og e-liða 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991, svo sem stefndi haldi fram.VÍ stefnu eru dómkröfurstefnenda settar fram í þremur liðum. Eins og rakið er hér að framan, krefjaststefnendur þess í fyrsta dómkröfulið að felld verði úr gildi tiltekin ákvörðunTollstjóra um að hafna í fyrsta lagi endurgreiðslukröfu stefnenda og í öðrulagi beiðni þeirra um að koma að leiðréttingu virðisaukaskatts þeirra á millimeð milligöngu ríkissjóðs vegna virðisaukaskattsgreiðslna á tilteknu tímabilimeð tilteknum hætti þannig að virðisaukaskattur gangi til baka án nokkurrarvaxtagreiðslu. Þessari kröfu til stuðnings vísa stefnendur til ákvæða 3. mgr.22. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sem mælir fyrir um að skilaskylda skattsinstil ríkissjóðs sem verði til þegar skattskyldur aðili tilgreinir á reikningum sínumof háan virðisaukaskatt eða virðisaukaskatt af viðskiptum, sem ekki séuskattskyld, falli niður þegar leiðréttingu verður komið við gagnvart kaupanda.Sá virðisaukaskattur, sem ranglega hafi verið reiknaður, hafi allur veriðkominn til vegna viðskipta stefnenda innbyrðis og því hafi verið eðlilegast að stefnendurfengju sjálfir að leiðrétta greiðslurnar sín á milli. Ljóst er að málsóknstefnenda er til komin vegna endurkröfu stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnarehf., á dráttarvöxtum sem hann greiddi í ríkissjóð vegna viðskiptanna. Fyrir liggur að til grundvallar dómkröfum stefnendaliggja tveir úrskurðir yfirskattanefndar frá 1. júní 2011 um endurákvörðunopinberra gjalda, annars vegar vegna stefnanda, Íslensku auglýsingastofunnarehf., og hins vegar vegna stefnanda, Seims ehf. Óumdeilt er að samkvæmtniðurstöðu yfirskattanefndar vangreiddi stefnandi, Íslenska auglýsingastofanehf., virðisaukaskatt vegna umræddra viðskipta stefnenda en stefnandi, Seimurehf., ofgreiddi virðisaukaskatt vegna sömu viðskipta. Af framgreindu er ljóst að niðurstaðayfirskattanefndar í framangreindum úrskurðum og jafnframt umþrætt ákvörðunTollstjóra hefur skapað gjörólíka aðstöðu hvors stefnanda um sig með tillititil sakarefnisins. Dómkröfur stefnenda geta því ekki talist eiga rót að rekjatil sama atviks, aðstöðu eða löggernings í skilningi 1. mgr. 19. gr. laga nr.91/1991. Þá verður jafnframt að líta til þess að þótt stefnendur séu tengdfélög eru þeir sjálfstæðir skattaðilar og verður af framangreindu ekki séð aðþeir eigi óskipt réttindi að því er varðar stefnukröfur máls þessa. Af þeimsökum verður aðild stefnenda ekki byggð á ákæðum um samaðild í 1. mgr. 18. gr.sömu laga. Af framangreindum sökum þykir, þegar af þeim ástæðum, verða að vísafrá dómi tveimur fyrstu dómkröfuliðum stefnenda í stefnu, þ.e. kröfu um aðfelld verði úr gildi ákvörðun Tollstjóra, dagsett 4. mars 2013, og kröfu um aðviðurkennt verði að stefnendum sé heimilt að koma að leiðréttinguvirðisaukaskatts sín á milli með þeim hætti sem þar er lýst. Stefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., gerir íþriðja dómkröfulið kröfu um að stefnda verði gert að greiða honum ofgreiddadráttarvexti að fjárhæð 25.601.318 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 frá 28. febrúar 2013 til greiðsludags. Krafan er byggð á sömumálsástæðum og fyrsti dómkröfuliður byggist á, „að breyttu breytanda“, auk þesssem vísað er til meginreglunnar um endurgreiðslu ofgreidds fjár og 1. gr. laganr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Í ljósi þess hvernigstefnandi, Íslenska auglýsingastofan ehf., hefur með þessum hætti lagtgrundvöll að kröfugerð sinni í þessum kröfulið, er ljóst að úrlausn um hanafæli í raun jafnframt í sér að leyst yrði efnislega úr framangreindum kröfumsem þegar hefur verið vísað frá dómi. Þykir því ekki verða hjá því komist aðfallast á frávísunarkröfu stefnda hvað hana varðar. Í málsástæðnakafla stefnunnar er að finna varakröfu stefnanda, Íslenskuauglýsingastofunnar ehf., að því er fjárkröfu hans varðar. Þar krefst hann þessað stefnda verði gert að greiða honum 16.163.365 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi hefur mótmælt varakröfunnimeð vísan til ákvæða d- og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, enda séengin varakrafa sett fram í dómkröfukafla stefnunnar, auk þess sem þessidómkrafa sé óskýr. Í tilvitnuðum ákvæðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er aðfinna skýr fyrirmæli um framsetningu annars vegar kröfugerðar og hins vegar málsástæðnaí stefnu. Að því virtu og þegar litið er til þess að kröfugerðin er að þessuleyti óskýr að því er varðar lagagrundvöll og málsástæður þykir verða aðfallast á það með stefnda að þessum kröfulið beri að vísa frá dómi.Að öllu framangreindu virtuverður, þegar af framangreindum ástæðum, ekki hjá því komist að vísa öllum kröfumstefnenda frá dómi, svo sem krafist er.Eftir niðurstöðu málsins ogmeð vísan til ákvæða 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,verður stefnendum gert að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað.Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Máliþessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Íslenska auglýsingastofan ehf. og Seimurehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 184/2012
|
Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Afleiðusamningur Hlutabréf Ógilding samnings Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
L hf. höfðaði mál gegn N ehf. og fyrirsvarsmanni félagsins, E, til heimtu skuldar vegna viðskipta þeirra samkvæmt fimm framvirkum samningum um kaup N ehf. á hlutum í L hf. Var kröfu beint að E um hluta skuldarinnar á grundvelli yfirlýsingar hans um sjálfskuldarábyrgð. N ehf. og E báru aðallega fyrir sig að samningarnir hefðu ekki komist lögformlega á, að L gæti ekki borið þá fyrir sig vegna ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936 um um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og að L hf. hefði einhliða og ranglega flokkað N ehf. sem fagfjárfesti og þar af leiðandi ekki veitt félaginu þær leiðbeiningar sem því hefðu ella verið veittar sem almennum fjárfesti, en til vara að krafa L hf. væri reist á röngum reikningslegum forsendum. Hæstiréttur sló því föstu að gildi einstakra samninga milli aðila hefði ekki verið háð því að þeir væru undirritaðir af þeim báðum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 93/2011, og að sýnt væri að L hf. hefði á fullnægjandi hátt fært efni einstakra samninga í letur og sent N ehf. til samræmis við áskilnað skilmála L hf., sem N ehf. hafði samþykkt. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að eins og málið væri reifað væri slíkur vafi uppi um efni samninganna fimm að ófært væri að fella efnisdóm á málið, auk þess sem margt væri óljóst um hvernig L hf. hefði ráðstafað lánsfé N ehf. til uppgjörs á skuldum félagsins við L hf., þ. á m. vegna hinna fimm umþrættu samningum. Loks vísaði Hæstiréttur til málsástæðna N ehf. og E, er lutu að ætlaðri rangri flokkun L hf. á N ehf. sem fagfjárfestis í viðskiptum þeirra, og var á það bent að viðhlítandi afstaða yrði ekki tekin til þessara málsástæðna með því einu að vísa til dóms réttarins 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010, svo sem héraðsdómur hafði gert, en atvik er lytu að þessum hluta málsins væru vanreifuð af hálfu L hf. Var málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 20. mars 2012. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnda, en að því frágengnu að þær verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að áfrýjandanum NVN ehf. verði gert að greiða sér 995.522.310 krónur með þeim vöxtum, sem þar voru dæmdir. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi höfðaði mál þetta 30. október 2009 og krafðist þess að áfrýjandanum NVN ehf., sem þá hét Norðurver ehf., yrði gert að greiða sér 995.552.310 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. febrúar 2008 til greiðsludags, en áfrýjandinn Einar Örn Jónsson dæmdur til að greiða 250.000.000 krónur með sömu vöxtum frá 5. desember 2009 til greiðsludags. Gegn þessu gæfi stefndi út afsal fyrir 27.332.590,60 hlutum í Landsbanka Íslands hf. Í héraðsdómsstefnu var atvikum lýst þannig að áfrýjandinn NVN ehf. hafi gert fimm framvirka samninga við stefnda 30. nóvember og 28. desember 2007 og 29. janúar 2008 um kaup þess fyrrnefnda á hlutum í stefnda, sem sagt var að hafi verið alls 25.002.098,06 að tölu, en áður hafi áfrýjandinn 17. mars 2006 samþykkt almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnda. Með þessum samningum hafi stefndi skuldbundið sig til að selja hlutina og áfrýjandinn til að greiða umsamið kaupverð á gjalddaga. Af stefnunni verður ráðið að tveir samningar frá 30. nóvember 2007, nr. 7675-3 og 7840-3, hafi verið á gjalddaga 29. febrúar 2008 og hvor um kaup á 5.000.000 hlutum, en kaupverð samkvæmt þeim fyrrnefnda hafi verið 193.743.238 krónur og þeim síðarnefnda 192.415.899 krónur. Tveir samningar frá 28. desember 2007, nr. 10508-1 og 10666-1, hafi verið á gjalddaga 28. mars 2008. Sá fyrrnefndi hafi verið um kaup á 4.726.688,60 hlutum og kaupverðið 169.997.455 krónur, en sá síðarnefndi um kaup á 10.275.410 hlutum fyrir 369.559.684 krónur. Fimmti samningurinn, frá 29. janúar 2008, hafi verið nr. 7121-4 og með gjalddaga 29. apríl sama ár, en hann hafi verið um kaup á 2.055.082 hlutum fyrir 69.806.034 krónur. Áfrýjandinn NVN ehf. hafi ekki efnt þessa samninga. Áfrýjandinn Einar Örn hafi 18. október 2007 gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldum félagsins við stefnda að fjárhæð allt að 250.000.000 krónur. Í stefnunni var málsástæðum stefnda lýst þannig að skuld áfrýjandans NVN ehf. samkvæmt samningunum væri alls 995.522.310 krónur og hafi hann skuldbundið sig til að leggja kaupverð samtals 27.057.180,60 hluta í stefnda inn á reikning þess síðarnefnda á umsömdum gjalddögum, en engin greiðsla hafi borist. Áfrýjandinn Einar Örn hafi gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldum hins áfrýjandans við stefnda að fjárhæð 250.000.000 krónur og væri hann því krafinn um þá fjárhæð. Við þingfestingu málsins í héraði 5. nóvember 2009 lagði stefndi fram áðurnefnda fimm samninga, almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti og yfirlýsingu áfrýjandans Einars Arnar um sjálfskuldarábyrgð, auk greiðsluáskorunar frá stefnda 17. mars 2009 og tveggja yfirlýsinga allra málsaðila 11. og 14. desember 2006, þar sem kveðið var á um að áfrýjandinn NVN ehf. tæki við réttindum og skyldum áfrýjandans Einars Arnar samkvæmt þremur tilgreindum gjaldmiðlaskiptasamningum við stefnda frá árunum 2005 og 2006. Áfrýjendur tóku til varna með greinargerð, sem lögð var fram á dómþingi 27. maí 2010 eftir að málinu hafði verið frestað alls í þrettán skipti. Á tímabilinu frá 21. júní 2010 var málið tekið fyrir í þinghöldum önnur sextán skipti fram að aðalmeðferð þess 2. nóvember 2011, en þá hafði héraðsdómari meðal annars hafnað kröfu áfrýjenda um frávísun málsins með úrskurði 30. mars 2011 og kröfu þeirra um að hann viki sæti með úrskurði 24. júní sama ár, sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar 2. september 2011 í máli nr. 436/2011. Í greinargerð fyrir héraðsdómi höfðu áfrýjendur aðallega uppi varnir á þeim grunni að samningar hafi ekki komist á um framangreind viðskipti, en þeir væru „ekki skriflegir, ekki undirritaðir og ekki með lögformlegum hætti og ekki bindandi“, svo og að „meintir samningar“ hafi verið gerðir án vitundar og samþykkis áfrýjenda. Einnig báru þeir fyrir sig að samningarnir, hafi þeir komist á, væru „ólögmætir“ með vísan til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en ljóst væri orðið að stefnda hafi verið „kunnar vitlausar verðskráningar þeirra bréfa sem hann seldi“. Hann hafi ekki veitt áfrýjendum nægar upplýsingar eftir ákvæðum laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, en að auki hafi hann orðið uppvís að markaðsmisnotkun og beitt blekkingum í viðskiptunum. Til vara kröfðust áfrýjendur lækkunar á kröfum stefnda á þeirri forsendu að hann krefðist ranglega greiðslu alls umsamins kaupverðs samkvæmt samningunum gegn afhendingu hlutanna, sem samningarnir tóku til og væru orðnir verðlausir, í stað þess að krefjast aðeins mismunar á umsömdu kaupverði og markaðsverði bréfanna á gjalddögum samninganna, en þess hafi stefndi krafist á fyrri stigum innheimtuaðgerða. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi báru áfrýjendur að auki fyrir sig að stefndi hafi flokkað NVN ehf. ranglega sem fagfjárfesti og átt umdeildu viðskiptin við hann á þeirri forsendu, en þannig hafi stefndi komið sér undan því að veita upplýsingar í þeim mæli, sem honum hefði borið ef félagið hefði talist almennur fjárfestir svo sem áfrýjendur teldu það með réttu vera. II Vegna framangreindra varna áfrýjenda öfluðu aðilarnir fjölmargra gagna fyrir héraðsdómi, sem sneru að viðskiptum áfrýjandans NVN ehf. við stefnda áður en fyrrgreindir fimm samningar, sem stefndi reisir dómkröfur sínar á, voru gerðir, svo og atriðum, sem vörðuðu þá samninga að öðru leyti. Eins og áður var getið samþykkti áfrýjandinn NVN ehf. 17. mars 2006 almenna skilmála stefnda fyrir markaðsviðskipti og er efni þeirra lýst í hinum áfrýjaða dómi. Skilmála þessa samþykkti áfrýjandinn aftur 10. maí sama ár, að virðist í óbreyttri mynd. Í þeim var meðal annars kveðið á um að viðskiptamaður ætti að koma á framfæri við stefnda beiðni um viðskipti hverju sinni með símbréfi eða tölvubréfi eða í símtali, sem yrði tekið upp, og skyldu allir samningar staðfestir skriflega. Stefndi ætti að senda frumrit samninga til viðskiptamanns, sem bæri að endursenda undirrituð frumrit innan sjö daga eða eftir atvikum fyrir gjalddaga ef skemur væri í hann. Einnig var mælt fyrir um að viðskiptamanni bæri að setja tryggingar þegar stofnað væri til viðskipta og legði stefndi mat á markaðsverðmæti þeirra, en færi tap viðskiptamanns yfir helming þess verðmætis væri stefnda heimilt að krefjast viðbótartrygginga. Meðal atvika, sem teldust til verulegra vanefnda, væru þau að viðskiptamaður setti ekki tryggingu eða viðbót við hana innan tilskilins frests og að stefnda bærist ekki undirritað frumrit samnings innan sjö daga frá dagsetningu hans. Yrðu skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar væri stefnda heimilt en ekki skylt að beita skuldajöfnuði „milli allra samninga sem falla undir þessa skilmála þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig“ yrði gert upp í einu lagi. Sem fyrr segir liggur fyrir í málinu að áfrýjandinn NVN ehf. tók 11. og 14. desember 2006 yfir aðild að þremur framvirkum samningum um gjaldeyrisviðskipti, sem áfrýjandinn Einar Örn hafði gert við stefnda 30. ágúst 2005 og 6. og 16. janúar 2006, en ekkert liggur fyrir um frekari afdrif þeirra viðskipta. Að þessu frágengnu hafa ekki verið lögð fram gögn um eldri samninga milli áfrýjandans NVN ehf. og stefnda um framvirk viðskipti en frá 10. maí 2006, þar sem áfrýjandinn keypti 4.990.000 hluti í stefnda og var gjalddagi 10. ágúst sama ár. Þessi viðskipti voru síðan framlengd fimm sinnum og samningnum að endingu lokað 27. ágúst 2007, en áfrýjandinn mun þá hafa fengið útborgaðan hagnað að fjárhæð 53.257.673 krónur. Annan samning gerðu þeir um 4.200.000 hluti í stefnda 22. ágúst 2006 og voru þau viðskipti framlengd tvívegis fram til þess að samningi virðist hafa verið lokað 11. janúar 2007 og áfrýjandinn hagnast um 13.052.912 krónur. Að auki munu áfrýjandinn NVN ehf. og stefndi hafa gert framvirka samninga um kaup þess fyrrnefnda á hlutum í FL Group hf. og Glitni banka hf., sem hafi fært áfrýjandanum hagnað á lokunardegi beggja samninganna 26. febrúar 2007 að fjárhæð samtals 144.981.133 krónur. Fjóra samninga virðast þeir einnig hafa gert í mars og júní 2006 um framvirk kaup áfrýjandans á hlutum í Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., en þessum samningum mun öllum hafa verið lokað í júní 2007 og hann tapað á þeim samtals 3.365.747 krónum. Þá er þess og að geta að áfrýjandinn mun hafa keypt af stefnda 26. júlí 2007 með framvirkum samningi 50.000 hluti í Kaupþingi banka hf., sem framlengdur var einu sinni, en honum virðist hafa verið lokað á gjalddaga 29. janúar 2008 og áfrýjandinn tapað á honum 34.331.542 krónum. Öll þau viðskipti, sem að framan greinir, munu hafa verið gerð upp milli aðilanna. Að þessu frágengnu liggja ekki fyrir gögn um önnur viðskipti af þessum toga milli áfrýjandans NVN ehf. og stefnda en þau, sem stefndi reisir mál þetta á, ef frá eru talin framvirk kaup áfrýjandans á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Um þau er fjallað í hæstaréttarmálinu nr. 183/2012, sem rekið hefur verið samhliða þessu máli. Áður var getið þeirra fimm framvirku samninga um kaup áfrýjandans NVN ehf. á hlutum í stefnda, sem mál þetta snýr að. Samningurinn, sem fyrst var nefndur, var nr. 7675-3 og gerður 30. nóvember 2007, en á gjalddaga hans 29. febrúar 2008 átti stefndi að afhenda áfrýjandanum 5.000.000 hluti á genginu 38,7486 og áfrýjandinn að greiða 193.743.238 krónur. Eintakið af þessum samningi, sem stefndi hefur lagt fram í málinu, er ekki undirritað af honum, en á hinn bóginn af áfrýjandanum. Um viðskiptin, sem hér um ræðir, var upphaflega gerður samningur 26. febrúar 2007 nr. 7675-0 um jafn marga hluti í stefnda, en á gjalddaga hans átti áfrýjandinn NVN ehf. að greiða 171.591.355 krónur fyrir þá. Þessi viðskipti voru síðan framlengd með samningum nr. 7675-1 og 7675-2 þar til samningurinn, sem stefndi reisir kröfur sínar á, var að endingu gerður. Eintök af samningum nr. 7675-0 og 7675-2, sem stefndi hefur lagt fram, eru undirrituð af áfrýjandanum, en eintak af samningi nr. 7675-1 af hendi hvorugs. Áfrýjandinn hefur lagt fram í Hæstarétti eintak af samningi nr. 7675-2, sem er undirritað af hálfu beggja. Engar greiðslur virðast hafa farið milli aðilanna við framlengingar á viðskiptunum, sem hér um ræðir. Annar samningurinn, sem málið varðar, var nr. 7840-3 og einnig gerður 30. nóvember 2007, en framlagt eintak af honum er undirritað af áfrýjandanum NVN ehf. einum. Á gjalddaga 29. febrúar 2008 átti áfrýjandinn að greiða 192.415.899 krónur fyrir 5.000.000 hluti í stefnda á genginu 38,4832. Samningurinn átti rætur að rekja til samnings nr. 7840-0, sem var gerður 1. mars 2007 um kaup á 5.000.000 hlutum, og skyldi áfrýjandinn greiða fyrir þá 170.791.479 krónur á gjalddaga 30. maí sama ár. Þessi viðskipti voru síðan framlengd með samningum nr. 7840-1 og 7840-2 uns komið var að fjórða samningnum í þessari röð, sem stefndi krefst greiðslu eftir í málinu. Eintak af samningi nr. 7840-0, sem stefndi hefur lagt fram, er undirritað af hvorugum aðilanum, en eintök af næstu samningunum tveimur eru undirrituð af áfrýjandanum einum. Áfrýjendur hafa á hinn bóginn lagt fram í Hæstarétti eintak af samningi nr. 7840-2, sem er undirritað af hálfu beggja aðila hans. Ekki er að sjá að áfrýjandinn NVN ehf. hafi nokkuð greitt til stefnda við framlengingar á þessum viðskiptum. Þriðji samningurinn, sem stefndi byggir kröfur sínar á, var nr. 10508-1 og gerður 28. desember 2007. Stefndi lagði fram á mismunandi stigum málsins í héraði þrjú eintök af þessum samningi og er ekkert þeirra undirritað, en í þeim öllum kom meðal annars fram að áfrýjandanum NVN ehf. hafi borið að greiða stefnda 169.997.455 krónur á gjalddaga 28. mars 2008. Á tveimur eintökum af samningnum segir að stefnda hafi borið gegn þessu að afhenda áfrýjandanum á gjalddaga 4.726.668,60 hluti í stefnda á genginu 35,9654. Á þriðja eintakinu kemur á hinn bóginn fram að stefndi skyldi afhenda 4.600.000 hluti á genginu 36,956. Samningur þessi var gerður til framlengingar á viðskiptum áfrýjandans og stefnda, sem samningur nr. 10508-0 var gerður um 17. september 2007, en í honum var kveðið á um kaup þess fyrrnefnda á 4.600.000 hlutum, sem honum bæri að greiða 187.332.631 krónu fyrir á gjalddaga 18. desember sama ár. Eintak, sem stefndi lagði fram í héraði af þeim samningi, er undirritað af áfrýjandanum einum, en fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur lagt fram eintak af samningnum, sem er eins og hitt að öðru leyti en því að það er jafnframt undirritað af stefnda. Meðal gagna, sem stefndi lagði fram í héraði, eru tvö yfirlit um stöðu samnings nr. 10508-0, annað dagsett 18. desember 2007 og hitt degi síðar, en samkvæmt því fyrrnefnda var tap áfrýjandans vegna þessara viðskipta 21.645.231 króna og því síðarnefnda 21.496.472 krónur. Að auki lagði stefndi fram uppgjör sitt á sama samningi miðað við 28. desember 2007, en þar kom fram að skuld áfrýjandans væri 24.838.540 krónur. Á viðskiptayfirliti, sem stefndi lagði fram í héraði, var meðal annars skráð að síðastgreind fjárhæð hafi verið greidd 28. desember 2007 þegar viðskiptin voru framlengd með samningi nr. 10508-1. Fjórði samningurinn, sem stefndi reisir kröfur sínar á, var einnig gerður 28. desember 2007 og bar auðkennið nr. 10666-1. Áður en yfir lauk hafði stefndi lagt fram í héraði fjögur eintök af þessum samningi. Ekkert þeirra er undirritað, en þeim öllum var að öðru leyti sammerkt að gjalddagi var 28. mars 2008 og hafi áfrýjandinn NVN ehf. þá átt að greiða 369.559.684 krónur. Á tveimur af þessum eintökum sagði að stefnda bæri að afhenda áfrýjandanum á gjalddaga 10.275.410 hluti í stefnda á genginu 35,9654, en á öðrum tveimur að afhenda ætti 10.000.000 hluti á genginu 36,956. Samningurinn mun hafa verið gerður til framlengingar á viðskiptum samkvæmt samningi nr. 10666-0 frá 26. september 2007 um kaup áfrýjandans NVN ehf. á 10.000.000 hlutum með gjalddaga 28. desember sama ár, en stefndi hefur lagt fram eintak af þeim samningi, sem er undirritað af hálfu áfrýjandans. Í málinu liggur fyrir uppgjör stefnda miðað við 28. desember 2007 vegna samnings nr. 10666-0, þar sem tilgreind var skuld áfrýjandans vegna viðskiptanna að fjárhæð 69.475.715 krónur, en samkvæmt viðskiptayfirliti frá stefnda virðist þessi fjárhæð hafa verið greidd honum. Fimmti samningurinn, sem málið varðar, var nr. 7121-4, gerður 29. janúar 2008. Af þessum samningi lagði stefndi einnig fram í héraði fjögur eintök á ýmsum stigum málsins. Í þeim öllum kom fram að gjalddagi hafi verið 29. apríl 2008 og áfrýjandinn NVN ehf. þá átt að greiða stefnda 69.806.034 krónur, en ekkert eintak er undirritað. Í tveimur eintökum sagði að stefnda bæri á gjalddaga að afhenda áfrýjandanum 2.055.082 hluti í stefnda á genginu 33,9675, en í hinum tveimur 2.000.000 hluti á genginu 34,903. Samningurinn mun hafa átt rætur að rekja til viðskipta áfrýjandans NVN ehf. við stefnda samkvæmt samningi nr. 7121-0, sem var gerður 24. janúar 2007 um kaup þess fyrrnefnda á 2.000.000 hlutum. Eintak af þeim samningi, sem stefndi lagði fram í héraði, er ekki undirritað, en á hinn bóginn eru eintök frá honum af samningi nr. 7121-1, gerðum 25. apríl 2007, samningi nr. 7121-2 frá 26. júlí sama ár og samningi 29. október sama ár nr. 7121-3 öll undirrituð af hálfu áfrýjandans NVN ehf. Áfrýjendur hafa lagt fram fyrir Hæstarétti eintak af samningi nr. 7121-2, sem er undirritað af hálfu stefnda og áfrýjandans NVN ehf. og er það samhljóða eintakinu sem stefndi hefur lagt fram. Við framlengingar á viðskiptunum virðast engar greiðslur hafa farið milli áfrýjandans og stefnda, en samkvæmt yfirliti frá stefnda um stöðu samnings nr. 7121-3 á gjalddaga 29. janúar 2008 var tap áfrýjandans af honum 4.519.242 krónur. Frá því tímabili, sem framvirku viðskiptin um hluti í stefnda voru gerð, liggur meðal annars fyrir í málinu skjal frá stefnda 15. október 2007 með fyrirsögninni „ákvörðun“, þar sem fram kom að áfrýjandinn NVN ehf. hafi óskað „eftir hækkun og framlengingu á afleiðuramma félagsins.“ Skjalið ber með sér að samþykkt hafi verið tillaga um að hækka svonefndan afleiðuramma úr 150.000.000 í 250.000.000 krónur og framlengja hann í þrjá mánuði til 14. janúar 2008 með því skilyrði að áfrýjandinn Einar Örn gæfi út nýja yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð á skuldum hins áfrýjandans, sem yrði hækkuð á sama hátt og afleiðuramminn. Þessu til samræmis undirritaði áfrýjandinn Einar Örn áðurnefnda yfirlýsingu 18. október 2007 um sjálfskuldarábyrgð að fjárhæð allt að 250.000.000 krónur á skuldum áfrýjandans NVN ehf. við stefnda. Einnig liggur fyrir í málinu dreifibréf frá stefnda 23. október 2007, sem hann kveðst hafa sent áfrýjandanum NVN ehf., en þar voru kynntar nokkrar breytingar, sem lög nr. 108/2007 höfðu í för með sér við gildistöku þeirra 1. nóvember sama ár. Í dreifibréfinu kom meðal annars fram að frá þeim tíma yrði stefnda skylt að flokka viðskiptavini sína í markaðsviðskiptum sem almenna fjárfesta, fagfjárfesta eða viðurkennda gagnaðila og var tilkynnt að hann hafi skipað viðtakanda bréfsins í flokk fagfjárfesta vegna þeirra verðbréfaviðskipta, sem stefndi annaðist fyrir hans hönd. Meðfylgjandi væri ný útgáfa af almennum skilmálum stefnda vegna markaðsviðskipta, svo og „stefna Landsbankans um framkvæmd viðskiptafyrirmæla“, en honum yrði upp frá þessu skylt að afla samþykkis viðskiptavina á stefnunni áður en fyrirmæli þeirra yrðu framkvæmd. Tekið var fram að „eftir 1. nóvember nk. er Landsbankanum óheimilt að annast verðbréfaviðskipti fyrir yðar hönd liggi samþykki ekki fyrir.“ Áfrýjandinn Einar Örn undirritaði vegna áfrýjandans NVN ehf. yfirlýsingu 5. desember 2007, þar sem staðfest var að hann hafi kynnt sér efni framangreinds dreifibréfs. Þar var jafnframt lýst yfir samþykki á því að stefndi hafi flokkað félagið sem fagfjárfesti, svo og á almennum skilmálum hans um verðbréfaviðskipti og stefnu um framkvæmd viðskiptafyrirmæla. Stefndi sendi tölvubréf 10. desember 2007 til áfrýjandans Einars Arnar, þar sem vísað var til framvirkra viðskipta áfrýjandans NVN ehf. samkvæmt átta samningum, sem þá hafi verið í gildi. Af þeim voru tveir um kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands og einn um hluti í Kaupþingi banka hf., en þeirra var getið hér áður. Samkvæmt bréfinu voru að öðru leyti í gildi fimm samningar um kaup á hlutum í stefnda, en þeir væru samningur nr. 7675-3 um 5.000.000 hluti, nr. 7840-3 um 5.000.000 hluti, nr. 10508-0 um 4.600.000 hluti, nr. 10666-0 um 10.000.000 hluti og nr. 7121-3 um 2.000.000 hluti. Fram kom að tap áfrýjandans NVN ehf. samkvæmt öllum samningunum átta væri orðið meira en 50% af markaðsvirði trygginga, sem stefnda hefðu verið settar, og væri þess krafist að áfrýjandinn léti í té frekari tryggingar innan sjö daga. Í framlögðum tölvubréfum, sem gengu milli starfsmanna stefnda 19. til 21. desember 2007 í tengslum við gjalddaga samnings nr. 10508-0 við áfrýjandann NVN ehf. 18. sama mánaðar, kom meðal annars fram að sá síðarnefndi vildi „gera upp og framlengja“ og „reyndar gera upp allt tap“, en í undirbúningi væri lánveiting til hans. Áfrýjandinn NVN ehf. gerði 27. desember 2007 samning við stefnda um lán að fjárhæð 140.000.000 krónur og óskaði sá fyrrnefndi samdægurs eftir útborgun þess. Í yfirliti, sem stefndi gerði 28. desember 2007 um stöðu áðurgreindra átta samninga áfrýjandans, var greint meðal annars frá samningunum fimm um kaup á hlutum í stefnda. Teldist áfrýjandinn á því stigi hafa hagnast um samtals 12.296.190 krónur af samningum nr. 7675-3, 7840-3 og 7121-3, en tapað 14.023.540 krónum vegna samnings nr. 10508-0 og 45.970.715 krónum vegna samnings nr. 10666-0. Að teknu tilliti til samninganna þriggja um framvirk kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands og Kaupþingi banka hf. væri heildartap áfrýjandans orðið 73.662.592 krónur. Í framlögðum tölvubréfum milli starfsmanna stefnda 28. desember 2007 kom meðal annars fram að áfrýjandinn NVN ehf. fengi þann dag lán að fjárhæð 140.000.000 krónur „sem á að fara inn á samningana“ og yrði það lagt á nánar tiltekinn bankareikning. Þessu var svarað með því að samningar áfrýjandans yrðu þá framlengdir og lánsféð tekið út af reikningnum til að ganga „upp í tap samninga.“ Starfsmaðurinn, sem sendi fyrstnefndu orðsendinguna, óskaði í framhaldi af þessu eftir að „taka eitthvað smá af 140m vegna kostnaðar“, þannig að 139.600.000 krónur yrðu tiltækar á reikningnum. Í málinu liggur ekki annað fyrir um ráðstöfun þessa lánsfjár en gögn um að stefndi hafi 28. desember 2007 skuldfært reikning áfrýjandans NVN ehf. fyrir greiðslu til uppgjörs á tapi hans samkvæmt samningi nr. 10508-0, 24.838.540 krónur, og samningi nr. 10666-0, 69.475.715 krónur, eða alls 94.314.255 krónur. Stefndi sendi tölvubréf 9. janúar 2008 til áfrýjandans Einars Arnar vegna áfrýjandans NVN ehf., þar sem greint var á ný frá stöðu framvirkra samninga þess síðastnefnda um hlutabréfakaup, en sem fyrr væri einn um hluti í Kaupþingi banka hf., tveir um hluti í Hf. Eimskipafélagi Íslands og fimm um hluti í stefnda. Þessir fimm samningar væru nr. 7675-3 um 5.000.000 hluti, nr. 7840-3 um 5.000.000 hluti, nr. 10508-1 um 4.600.000 hluti, nr. 10666-1 um 10.000.000 hluti og nr. 7121-3 um 2.000.000 hluti. Með því að tap áfrýjandans af þessum samningum væri komið yfir helming af markaðsvirði trygginga frá honum var þess krafist að hann legði fram frekari tryggingar innan sjö daga. Stefndi beindi sams konar erindi til áfrýjandans NVN ehf. í tölvubréfi 7. febrúar 2008, þar sem samningum þeirra var lýst á sama hátt og að framan segir að öðru leyti en því annars vegar að þar var ekki lengur greint frá samningi um framvirk kaup á hlutum í Kaupþingi banka hf. og hins vegar að í stað samnings nr. 7121-3 var kominn samningur nr. 7121-4 og tiltekið að hann væri um kaup á 2.000.000 hlutum í stefnda. Við þessu brást áfrýjandinn Einar Örn samdægurs með tölvubréfi til stefnda, þar sem hann sagðist ekki sjá annað en að hann yrði „að losa um bréf á morgun.“ Þessa afstöðu ítrekaði áfrýjandinn 9. sama mánaðar í tölvubréfi og kvaðst þurfa „að losa um bréf í Landsbankanum nema önnur lausn finnist.“ Loks tók hann fram í tölvubréfi degi síðar að það væri „tvennt í stöðunni, selja alla framvirku samningana á Landsbankann, eða málið sé sett á hold með góðum kjörum frá bankanum.“ Af gögnum málsins verður ekkert séð um frekari samskipti milli aðilanna fram að því að stefndi sendi áfrýjandanum Einari Erni tölvubréf 26. ágúst 2008 ásamt samningum áfrýjandans NVN ehf. nr. 10508-1, 10666-1 og 7121-4, sem ættu „eftir að skila sér til okkar undirritaðir í hús“. Í framhaldi af þessu óskaði áfrýjandinn Einar Örn eftir því í tölvubréfi 18. september 2008 að stefndi tæki saman alla samninga, sem væru í gildi milli stefnda og áfrýjandans NVN ehf. Stefndi sendi af því tilefni yfirlit, þar sem greint var frá sjö framvirkum samningum, þar af tveimur vegna kaupa á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Hinir samningarnir voru um kaup á hlutum í stefnda, nr. 7675-3 um 5.137.705 hluti, nr. 7840-3 um sama fjölda hluta, nr. 10508-1 um 4.726.689 hluti, nr. 10666-1 um 10.275.410 hluti og nr. 7121-4 um 2.055.082 hluti. Á yfirlitinu kom fram „staða samnings“ í hverju tilviki og var hún samtals 480.846.807 krónur áfrýjandanum NVN ehf. í óhag vegna síðastnefndu fimm samninganna, en 524.931.908 krónur vegna allra samninganna sjö. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnda, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Í málinu liggur fyrir ódagsett yfirlit frá stefnda vegna framvirkra viðskipta við áfrýjandann NVN ehf. á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 31. desember 2008. Á þessu yfirliti var meðal annars getið um fyrrnefnda samninga þeirra um kaup á hlutum í stefnda og tilgreint að samningur nr. 7675-3 hafi verið um 5.137.705 hluti, samningur nr. 7840-3 um sama fjölda hluta, samningur nr. 10508-1 um 4.726.689 hluti, samningur nr. 10666-1 um 10.275.410 hluti og samningur nr. 7121-4 um 2.055.082 hluti. Tap áfrýjandans af þessum samningum var sagt vera samtals 239.004.314 krónur. Stefndi sendi áfrýjandanum NVN ehf. tilkynningu 12. febrúar 2009 um gjaldfallnar greiðslur samkvæmt afleiðusamningum þeirra. Á yfirliti, sem fylgdi tilkynningunni, voru taldir upp samningar nr. 7675-3, 7840-3, 10508-1, 10666-1 og 7121-4, en aðeins greint frá „markaðsvirði“ þeirra, sem var sagt vera samtals 239.012.310 krónur áfrýjandanum í óhag. Að auki var þar á sama hátt getið um stöðu samninganna tveggja um framvirk kaup á hlutum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Í framhaldi af þessu sendi stefndi áfrýjandanum áskorun 17. mars 2009 um að greiða skuld samkvæmt sömu samningum og síðan innheimtubréf 25. júní sama ár, en í báðum tilvikum voru fjárhæðir vegna hvers samnings tilgreindar á sama hátt og í framangreindu yfirliti með tilkynningunni 12. febrúar 2009 og krafist dráttarvaxta og innheimtukostnaðar til viðbótar þeim. Fyrir liggur í málinu að fjárhæðirnar, sem komu fram í þessum þremur bréfum stefnda, hafi verið reiknaðar út á þann hátt að frá umsömdu kaupverði úr hendi áfrýjandans NVN ehf. samkvæmt framvirku samningunum hafi verið dregið markaðsverð hlutabréfanna, sem kaupin voru gerð um, miðað við gjalddaga hvers samnings. Í héraðsdómsstefnu var á hinn bóginn krafist sem áður segir greiðslu á kaupverði hlutanna í stefnda gegn afhendingu á þeim. III Samningarnir fimm milli áfrýjandans NVN ehf. og stefnda, sem mál þetta varðar, voru gerðir eftir 1. nóvember 2007 og lúta þeir því allir ákvæðum laga nr. 108/2007. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna ber fjármálafyrirtæki, sem tekur að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta, að gera skriflegan samning um hana við viðskiptavin. Regla þessi tekur eftir orðanna hljóðan aðeins til viðskipta við almenna fjárfesta og gildir hún því ekki um þjónustu fjármálafyrirtækis við fagfjárfesti. Stefndi skipaði sem áður segir áfrýjandann NVN ehf. í flokk fagfjárfesta samkvæmt tilkynningu 23. október 2007 og var stefnda að því gefnu óskylt að gæta þessa lagaákvæðis í viðskiptum þeirra. Áfrýjandinn NVN ehf. samþykkti sem áður segir 17. mars og 10. maí 2006 almenna skilmála stefnda fyrir markaðsviðskipti. Jafnframt samþykkti áfrýjandinn með fyrrnefndri yfirlýsingu 5. desember 2007 meðal annars almenna skilmála stefnda um verðbréfaviðskipti og stefnu um framkvæmd viðskiptafyrirmæla. Í málinu hafa hvorki verið lagðir fram skilmálar þessir né stefna um framkvæmd viðskiptafyrirmæla og verður því að taka hér mið af skilmálunum, sem áfrýjandinn samþykkti á árinu 2006. Samkvæmt þeim átti viðskiptamaður að beina til stefnda beiðni um einstök viðskipti í símbréfi, tölvubréfi eða símtali, sem tekið yrði upp, en samningar skyldu síðan staðfestir skriflega með því að stefndi sendi frumrit þeirra til viðskiptamannsins, sem bar að endursenda þau undirrituð innan tiltekins frests. Í skilmálunum var þó einnig tekið fram að það teldist veruleg vanefnd viðskiptamanns ef stefnda bærist ekki undirritað frumrit samnings innan frestsins og væri þá stefnda heimilt að bregðast við með því að „loka samningi“. Af þessu verður að álykta að gildi einstakra samninga áfrýjandans NVN ehf. við stefnda hafi ekki verið háð því að sá fyrrnefndi undirritaði þá og enn síður þeir báðir, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 24. nóvember 2011 í máli nr. 93/2011. Á hinn bóginn leiddi af skilmálunum að stefnda bar að færa efni einstakra samninga í letur og senda áfrýjandanum. Að því leyti, sem áfrýjandinn undirritaði samninga um framvirk kaup á hlutum í stefnda, má þegar vera ljóst að sá síðarnefndi hafi fullnægt þessari skyldu. Í málinu liggur fyrir að stefndi sendi í mörgum öðrum tilvikum skriflega samninga með tölvubréfum til áfrýjandans, sem virðast ekki hafa verið endursendir með undirritun, þar á meðal fyrrnefnda samninga nr. 10508-1, 10666-1 og 7121-4. Hvorki um þessi tilvik né önnur hefur stefndi lagt fram gögn um að áfrýjandinn hafi beðið um viðskiptin í símbréfi, tölvubréfi eða símtali, svo sem áskilið var í skilmálum stefnda, og nýtur því ekki að þessu leyti við beinnar skjalfestrar sönnunar um skuldbindingar áfrýjandans. Þó svo að ekkert liggi fyrir um að áfrýjandinn NVN ehf. hafi nokkru sinni hreyft athugasemdum við efni samninga, sem stefndi sendi honum en hann undirritaði ekki, verður að líta til þess að ekki gætir samræmis um það í gögnum, sem stefndi hefur lagt fram. Þannig er í héraðsdómsstefnu byggt á því að samningur nr. 10508-1 hafi verið um framvirk kaup á 4.726.688,60 hlutum í stefnda á genginu 35,9654 og hefur hann lagt fram tvö eintök af samningnum í því horfi, en einnig eintak af samningi með sama auðkenni um kaup á 4.600.000 hlutum á genginu 36,956. Í fyrrnefndum tölvubréfum stefnda til áfrýjandans NVN ehf. 9. janúar og 7. febrúar 2008 var tiltekið að þessir samningar væru um kaup á 4.600.000 hlutum, en í yfirlitum frá stefnda miðað við 18. september og 31. desember 2008 var í þessu sambandi rætt um 4.726.689 hluti. Í stefnu var einnig byggt á því að með samningi nr. 10666-1 hafi verið gerð framvirk kaup á 10.275.410 hlutum í stefnda á genginu 35,9654 og samrýmist það tveimur eintökum af samningnum, sem stefndi hefur lagt fram, en á öðrum tveimur eintökum, sem hann lagði einnig fram, var kveðið á um kaup á 10.000.000 hlutum á genginu 36,956. Þessum samningum var lýst á síðarnefndan hátt í tölvubréfum stefnda 9. janúar og 7. febrúar 2008, en á þann fyrrnefnda í yfirlitunum miðað við 18. september og 31. desember sama ár. Þá var lagt til grundvallar í stefnu að samningur nr. 7121-4 hafi verið um 2.055.082 hluti í stefnda, sem keyptir yrðu á genginu 33,9675, og lagði stefndi fram tvö eintök af samningnum, sem samrýmdust þessu. Þannig var samningnum jafnframt lýst í yfirlitunum 18. september og 31. desember 2008. Stefndi lagði þó einnig fram tvö eintök af samningi með sama númeri, sem voru um kaup á 2.000.000 hlutum á genginu 34,903, og var vísað til samnings með því efni í tölvubréfi hans 7. febrúar 2008. Þótt samræmi sé milli allra fyrirliggjandi eintaka af samningum nr. 7675-3 og 7840-3 og þeim sé lýst á sama veg í tölvubréfum stefnda til áfrýjandans NVN ehf. 10. desember 2007 og 9. janúar og 7. febrúar 2008, svo og í yfirliti frá stefnda 28. desember 2007, þar á meðal um að hvor þessara samninga hafi verið um kaup á 5.000.000 hlutum í stefnda, verður að gæta að því að í yfirlitum hans 18. september og 31. desember 2008 kom fram að sömu samningar væru um kaup á 5.137.705 hlutum. Að því leyti, sem getið var í þessum gögnum um fjárhæðina, sem áfrýjandinn NVN ehf. hafi átt í einstökum tilvikum að inna af hendi í kaupunum, var á hinn bóginn samræmi varðandi hvern samning um sig. Það getur þó ekki fengið því breytt að stefndi lagði grunn að málinu í héraðsdómsstefnu með lýsingu á efni þessara samninga og hefur fært fram gögn, sem samrýmast þeirri lýsingu, en einnig lagt sjálfur fram gögn, sem stangast á við hana. Á þessu gaf stefndi engar viðhlítandi skýringar við flutning málsins fyrir Hæstarétti. Þetta veldur ekki aðeins þversögnum í málatilbúnaði stefnda, heldur einnig því að efni einstakra samninga er svo á reiki að ófært er að fella efnisdóm á kröfur hans eins og málið hefur verið reifað. Að því verður einnig að gæta að vörnum hefur verið haldið uppi í málinu á þeim grundvelli að stefndi hafi einhliða og ranglega flokkað áfrýjandann NVN ehf. sem fagfjárfesti í viðskiptum þeirra eftir að lög nr. 108/2007 tóku gildi. Þetta hafi valdið því að áfrýjandinn hafi ekki notið þeirra leiðbeininga, sem honum hefðu verið veittar sem almennum fjárfesti, og sé atvikum þannig háttað að öðru leyti að stefndi geti ekki borið fyrir sig samninga þeirra vegna ákvæða 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Málsástæður um þetta komu ekki fram í greinargerð áfrýjenda fyrir héraðsdómi, en það gerðu þær á hinn bóginn undir rekstri málsins og hafa þeir borið því við að þeim hafi verið haldið fram jafn skjótt og tilefni hafi gefist til vegna gagna, sem stefndi lagði fram. Þessum málsástæðum áfrýjenda, sem stefndi mótmælti sem of seint fram komnum, hafnaði héraðsdómur efnislega með vísan til þess að slegið hafi verið föstu í dómi Hæstaréttar 24. janúar 2011 í máli nr. 638/2010 að engin ákvæði væru í lögum nr. 108/2007 um ógildi samnings um fjármálaviðskipti á þeim grundvelli að fjármálafyrirtæki hafi ranglega flokkað viðsemjanda sinn sem fagfjárfesti. Um þetta er til þess að líta að í málinu, sem lauk með þeim dómi Hæstaréttar, hafði viðsemjandi fjármálafyrirtækis óskað eftir að sér yrði skipað í flokk fagfjárfesta eftir heimild í 24. gr., sbr. e. lið 9. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007, en komist var að þeirri niðurstöðu að brostið hafi skilyrði til að fyrirtækið yrði við því. Að auki var í dóminum vísað til þess að í lögum nr. 108/2007 væru ekki ákvæði um ógildingu samnings fjármálafyrirtækis við viðskiptamann sinn af ástæðum sem þessum og yrði því að finna stoð fyrir slíkum málalokum í ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 eða ólögfestum reglum fjármunaréttar. Í máli þessu hafa áfrýjendur sem áður segir haldið því fram að fyrir hendi séu atvik, sem þeir telji geta leitt til ógildingar samninga áfrýjandans NVN ehf. við stefnda samkvæmt síðastnefndum lagaákvæðum, auk þess sem sá áfrýjandi hafi hvorki óskað eftir því að sér yrði skipað í raðir fagfjárfesta né fullnægt skilyrðum til að verða það samkvæmt einhliða ákvörðun stefnda. Í þessu ljósi verður viðhlítandi afstaða ekki tekin til þessara málsástæðna áfrýjenda með því einu að skírskota til dóms í máli nr. 638/2010 sem fordæmis. Að þeim kosti frágengnum háttar hér svo til að stefndi hefur ekki lagt fram gögn til skýringar á forsendum þess að hann hafi flokkað áfrýjandann NVN ehf. sem fagfjárfesti. Meðal vitna, sem leidd voru til skýrslugjafar fyrir héraðsdómi, voru þrír fyrrverandi starfsmenn stefnda, sem komu að viðskiptum hans við áfrýjandann NVN ehf., og kváðust þau sérstaklega aðspurð ekki geta upplýst hvernig komið hafi til að hann hafi verið flokkaður sem fagfjárfestir, en það viðfangsefni hafi átt undir regluvörð eða lögfræðisvið stefnda. Þrátt fyrir þetta aflaði stefndi ekki vættis þeirra manna, sem kynnu að geta borið um þetta af eigin raun. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti andmælti stefndi því að skilyrði hafi skort til að telja áfrýjandann NVN ehf. til fagfjárfesta og var getum að því leitt að hann hafi verið flokkaður sem slíkur á grundvelli heimildar í 24. gr. laga nr. 108/2007. Nánari atvik, sem að þessu lúta, eru með öllu vanreifuð og er ekki rétt að fella efnisdóm á málið í því horfi, sem það nú er að þessu leyti. Auk þess, sem að framan greinir, verður að líta til þess að áfrýjandinn NVN ehf. tók með fyrrnefndum samningi 27. desember 2007 lán hjá stefnda að fjárhæð 140.000.000 krónur. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að áfrýjandinn hafi fengið nokkuð af lánsfé þessu í hendur og virðist sem stefndi hafi tekið það til sín til að standa straum af tapi áfrýjandans af framvirkum viðskiptum þeirra um hlutabréfakaup. Svo sem áður var getið verður ráðið af gögnum málsins hvernig 94.314.255 krónum muni hafa verið ráðstafað í þessu skyni. Stefndi hefur hvorki lagt fram uppgjör né önnur gögn til að varpa ljósi á hvernig farið var að öðru leyti með þetta fé, sem telja verður að hafi átt að ganga upp í ætlaðar skuldir áfrýjenda við stefnda, sem fjallað er um í máli þessu og hæstaréttarmáli nr. 183/2012. Vegna þeirra atriða, sem nú hefur verið getið, verður ekki komist hjá því að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Stefnda verður gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi handa hvorum áfrýjanda fyrir sig eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., greiði áfrýjendum, NVN ehf. og Einari Erni Jónssyni, hvorum fyrir sig samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2011. I Mál þetta, sem dómtekið var 2. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsbanka Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík, með stefnu birtri 30. október 2009 á hendur NVN ehf., (áður Norðurver ehf.), Laufásvegi 77, Reykjavík og Einari Erni Jónssyni, sama stað. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að hinu stefnda félagi verði gert að greiða honum 995.552.310 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 386.159.137 kr. frá 29. febrúar til 28. mars 2008, af 925.716.276 kr. frá 28. mars 2008 til 29. apríl 2008 og af 995.552.310 kr. frá 29. apríl 2008 til greiðsludags gegn afhendingu 27.332.590,60 hluta í Landsbanka Íslands hf. Er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 39/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst stefnandi þess að stefnda Einari Erni verði gert að greiða stefnanda 250.000 krónur in soldium með hinu stefnda félagi, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 5. desember 2009 til greiðsludags. Enn fremur krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara krefjast þeir sýknu en til þrautavara lækkunar krafna. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefnanda. Er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. II Málavextir Stefnandi og stefndi NVN ehf. gerðu með sér fimm framvirka samninga um kaup félagsins á samtals 27.057.180,60 hlutum í stefnanda. Samningarnir bera fyrirsögnina: „Hlutabréf Staðfesting á framvirkum samningi.“ Eru þeir fylltir út á stöðluðu formi þar sem skilmálar voru í tveimur hlutum, annars vegar „A. Lýsing á samningi“ og hins vegar „B. Ákvæði samnings“. Í lýsingu samkvæmt A-hluta kemur fram hver sé samningsdagur og gjalddagi, seljandi væri stefnandi og kaupandi stefndi NVN ehf. og seld væru hlutabréf í stefnanda, hve margir hlutir, með ákveðnu „viðmiðunargengi í upphafi“. Vextir voru ákveðin tiltekin % að viðbættu 1,75 % og „framvirkt gengi“ tiltekið og út frá því reiknuð samningsfjárhæð í íslenskum krónum. Samkvæmt B-hluta samningsins, lið I, skuldbatt stefnandi sig til að selja kaupanda framangreind hlutabréf á gjalddaga. Jafnframt skuldbatt seljandi sig á gjalddaga til að afhenda kaupanda framangreint nafnverð hlutabréfa. Í lið II sagði: „Á gjalddaga leggur kaupandi inn á viðskiptareikning seljanda framangreinda samningsfjárhæð.“ Í lið II kom jafnframt fram að óskaði viðskiptamaður eftir því að framlengja samning á gjalddaga, þyrftu aðilar að semja um það sérstaklega. Þá sagði í lið VIII að auk ákvæða samningsins giltu um hann, að því marki sem við ættu, ákvæði í svonefndum rammasamningi stefnanda um markaðsviðskipti og í almennum skilmálum Sambands íslenskra viðskiptabanka og sparisjóða um vaxta- og gjaldmiðlaskipti. Loks sagði í lið XI: „Jafnframt staðfestir mótaðili LÍ að hann hafi kynnt sér eðli framvirkra samninga og notið sérfræðiráðgjafar utan Landsbanka Íslands áður en hann undirritaði samninginn.“ Á gjalddaga hinna umdeildu samninga efndi hvorugur aðilanna skyldur sínar samkvæmt þeim. Það athugast að í stefnukröfu misritaðist fjöldi hluta í stefnanda sem hann hyggist afhenda stefnda NVN ehf. gegn greiðslu umkrafinnar fjárhæðar, þ.e. hann hyggst afhenda fleiri hluti en um var samið. Hinn 18. október 2007 undirritaði stefndi Einar Örn, sem jafnframt er stjórnarformaður hins stefnda félags, sjálfskuldarábyrgð á öllum skuldum NVN ehf. við stefnanda, allt að 250.000.000 kr. Samkvæmt gögnum málsins höfðu stefnandi og hið stefnda félaga áður átt viðskipti með sambærilega fjármálagerninga. Stefndi Einar Örn undirritaði 17. mars 2006, fyrir hönd félagsins, almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Í þessum skilmálum kemur fram að þau gildi um öll markaðsviðskipti milli bankans og viðskiptamanns, þ.e. hins stefnda félags, svo sem skammtímalánveitingar, gjaldeyrisviðskipti, afleiðuviðskipti og kaup og sölu verðbréfa. Skilmálarnir gildi hvort heldur sem viðskiptin eigi sér stað í gegnum síma, veraldarvefinn eða á annan hátt. Um framkvæmd einstakra viðskipta á grundvelli skilmálanna skyldu gerðir skriflegir samningar með nánari ákvæðum um sérgreinda skilmála, lánskjör og endurgreiðslu. Beiðni um viðskipti skyldi komið á framfæri við bankann með símbréfi, tölvupósti eða símtali, en staðfesta bæri alla samninga skriflega nema um væri að ræða svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri. Átti bankinn að koma skriflegum samningum í hendur viðskiptamanns, sem bæri að undirrita þá og skila þeim aftur til bankans innan sjö daga. Um þörf á tryggingum við upphaf viðskiptanna skyldi farið eftir mati bankans, en tekið var fram að honum væri heimilt að krefjast viðbótartrygginga færi tap viðskiptamanns yfir helming af andvirði trygginga og bæri þeim síðarnefnda að meginreglu að verða við slíkri kröfu innan sjö daga. Ákvæði voru um skuldajöfnun (nettun) samninga en bankanum var heimilt, en ekki skylt, væru skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar, að beita skuldajöfnuði innan samninga sem féllu undir þessa skilmála þannig að hagnaður og tap hvors aðila fyrir sig væri gert upp í einu lagi. Sérstök fyrirmæli voru um vanefndir og þess meðal annars getið að yrðu þær verulegar af hendi viðskiptamanns væri áfrýjanda heimilt en þó aldrei skylt að gjaldfella eða loka samningi. Skilgreint var í nokkrum liðum hvað teldist til verulegra vanefnda. Þar á meðal voru vanskil við viðskiptamann sem ekki var bætt úr, vanhöld á að leggja fram tryggingar og frumrit samninga innan sjö daga frá dagsetningu samnings. Var kveðið á um að bankanum bæri að tilkynna viðskiptamanni um gjaldfellingu skuldbindingar eða lokun samnings af slíkum ástæðum, en bankinn myndi þá annast útreikning á hagnaði eða tapi af samningi og markaðsverðmæti trygginga og skyldi slíkur útreikningur sendur viðskiptamanni innan fimmtán daga krefðist hann þess. Með undirritun skilmálanna lýsti viðskiptamaður því yfir að sér væri ljóst að markaðsviðskiptin gætu verið sérstaklega áhættusöm. Viðskiptamanni bæri því að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðinga teldi hann hennar þörf. Auk þess var tekið fram að viðskiptamaður gerði sér grein fyrir því að í markaðsviðskiptum bankans fælist ekki viðskiptavakt. Af því leiddi að bankinn ábyrgðist ekki tilkynningar til viðskiptamanns um stöðu samninga eða lokun þeirra við ákveðin mörk. Það væri því á ábyrgð viðskiptamanns að fylgjast með stöðu og þróun þeirra samninga sem hann hefði gert við bankann. Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda og víkja stjórn hans frá störfum þegar í stað. Var stefnanda jafnframt skipuð skilanefnd, sem tók við öllum heimildum stjórnar hans samkvæmt ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Skyldi hún meðal annars sjá um rekstur félagsins og hafa umsjón með allri meðferð eigna þess. Stefnandi sendi stefnda NVN ehf., hinn 12. febrúar 2009, tilkynningu vegna afleiðu- og gjaldeyrisviðskipta við stefnanda. Þar kemur fram að á yfirlitum sem fylgdu væri að finna alla samninga hans við stefnanda. Annað yfirlitanna hafði að geyma yfirlit yfir lokaða eða gjaldfallna samninga en staðan á þeim miðaðist við lokunardag/gjalddaga þeirra. Var hinna umdeildu samninga getið í yfirlitinu auk tveggja annarra samninga sem hið stefnda félag hafði gert vegna kaupa á hlutabréfum í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Var gjaldfallin greiðsla („markaðsvirði“) vegna samningana um kaup á hlutum í stefnda sögð samtals 239.012.310 kr. Var stefnda veittur 14 daga greiðslufrestur frá dagsetningu tilkynningarinnar til að ganga frá greiðslu eða semja um greiðslu ella áskildi stefnandi sér rétt til að innheimta kröfuna með aðstoð lögmanns. Þá var stefnda NVN ehf. send greiðsluáskorun stefnanda 17. mars 2009 og innheimtubréf 25. júní sama ár þar sem krafist var greiðslu á 253.258.029 kr. auk vaxta og kostnaðar, en hluti þeirrar fjárhæðar, 239.012.310 kr., var vegna hinna fimm umdeildu samninga um kaup á hlutum í stefnda. Yfirlit yfir samningana fylgdu þessum kröfubréfum. Stefnandi ritaði stefnda NVN ehf. bréf 20. október 2009 þar sem félaginu var gefinn var kostur á að ,,gera upp þá samninga sem liggja að baki skuld yðar samkvæmt aðalefni sínu, gegn útgáfu afsals undirliggjandi verðmæta“. Stefndi NVN ehf. varð ekki við áskorunum stefnanda og höfðaði stefnandi þá mál þetta. Í stefnu kemur fram að stefnufjárhæðin, sem beinist að stefnda NVN ehf., 995.552.310 krónur, sé ,,samningsfjárhæð“ þeirra fimm samninga sem áður greinir, en krafan gegn stefnda Einari Erni sé reist á ábyrgðaryfirlýsingu hans. Meðal gagna málsins er enn fremur yfirlýsing stefnda Einars Arnar fyrir hönd hins stefnda félags, dagsett 5. desember 2007, þar sem hann staðfestir að hann hefði kynnt sér efni bréfs stefnanda, frá 23. október sama ár, vegna breytinga á lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Með undirrituninni samþykkti hann m.a. flokkun félagsins sem fagfjárfestis. Hið stefnda félag er, samkvæmt framlögðu vottorði, sagt vera eignarhaldsfélag og tilgangur þess séu kaup og sala fasteigna og lausafjármuna, útleiga eigna, verðbréfaviðskipti, inn- og útflutningur, kaup og sala veiðileyfa, sala ráðgjafar á þessum sviðum og annar skyldur rekstur. Stefndi Einar Örn er með verslunarpróf frá Verslunarskóla Íslands. Auk þess að vera stjórnarmaður hins stefnda félags var hann einn eigenda og sat um árabil í stjórn eignarhaldsfélagsins Saxhóls ehf. Af hálfu stefndu eru gerðar athugasemdir við málatilbúnað stefnanda í stefnu. Telja þeir skjöl, sem lögð hafi verið fram með stefnu og byggt sé á, í besta falli drög að samningum. Ekkert þeirra sé undirritað af stefnanda og aðeins tvö þeirra af hálfu hins stefnda félags. Hin þrjú séu algjörlega óundirrituð. Stefndu vísa til þess að í svokölluðum MiFID reglum, sem innleiddar hafi verið á Íslandi með setningu laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og tekið hafi gildi 1. nóvember 2007, skömmu fyrir dagsetningu meintra samninga, sé enn frekar hnykkt á þeim atriðum og kröfum sem varði samninga fjármálafyrirtækja um fjármálagerninga við viðskiptavini sína sem þar séu flokkaðir nánar eftir starfa þeirra og eðli. Í stefnu komi ekkert fram um hvernig hið stefnda félag hafi verið flokkað samkvæmt þeim reglum. Enn fremur benda stefndu á að í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008, komi fram mörg og veigamikil ákvæði um innri starfsemi þeirra, þ.m.t. stefnanda, sem fæstir virðist hafa haft hugarflug til að láta sér detta í hug. Hvað málshöfðun þessa varði megi þó vísa til 12. kafla skýrslunnar, um verðbréfamarkaðinn, þar sem nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að hlutir í stefnanda hafi verið taldir verðmeiri en þeir hafi verið í raun og nýir hluthafar á þeim tíma hafi keypt hluti á of háu verði. Skýrslu fyrir dómi gáfu stefndi Einar Örn Jónsson, stjórnarformaður hins stefnda félags, Steinþór Gunnarsson, Arnar Jónsson, Jón Otti Jónsson, Árni Maríasson, Erla Hrönn Aðalgeirsdóttir, núverandi og fyrrverandi starfsmenn stefnanda, og Knútur Þórhallsson, endurskoðandi stefnda NVN ehf. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að skuld hins stefnda félags við hann, samkvæmt þeim samningum sem um ræðir, sé 995.522.310 kr. Byggir stefnandi á því að félagið hafi skuldbundið sig til að leggja kaupverðið á samtals 27.057.180,60 hlutum í stefnanda, þ.e. svonefnda samningsfjárhæð, inn á reikning stefnanda á gjalddaga samninganna. Stefndi Einar Örn hafi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð á allt að 250.000.000 kr. og sé hann því krafinn um greiðslu á þeirri fjárhæð vegna skulda félagsins. Stefnandi mótmælir því að umræddir samningar hafi ekki skuldbindingargildi. Um sé að ræða skriflega staðfestingu á samkomulagi sem komist hafi á milli verðbréfamiðlara og hins stefnda félags. Stefndu rugli saman hugtökunum skriflegur samningur og undirritaður samningur. Þá hafi það verið venja í viðskiptum aðila að samningar væru ekki alltaf undirritaðir. Liggi fyrir að stefndi NVN ehf. hafi áður fengið greiddan hagnað samkvæmt samningum sem ekki hafi verið undirritaðir. Bendir stefnandi á að hann hafi sent stefnda Einari Erni kröfu um viðbótartryggingu (veðkall) vegna viðskipta við stefnanda og þá hafi stefndi sjálfur óskað eftir yfirlitum þar sem hinna umdeildu samninga hafi verið getið. Aldrei hafi hið stefnda félag haldið því fram að það væri ekki bundið af samningunum. Þótt samningarnir hafi ekki verið undirritaðir af hálfu bankans skuldbindi þeir samt sem áður stefnda. Stefnandi sjálfur beri það ekki fyrir sig að samningar séu ekki skuldbindandi fyrir hann. Stefnandi vísar til þess að samningarnir hafi verið dæmigerðir fyrir þá afleiðusamninga sem hafi tíðkast fyrir hrun. Framvirkur samningur um hlutabréf sé í eðli sínu mjög einfaldur en uppgjör hans fari eftir gengi hlutabréfanna, þ.e. mismun á gengi þegar samningurinn hafi komist á og þegar hann sé gerður upp. Stefndi Einar Örn hafi í mörg ár komið að fyrirtækjarekstri og ætti því að vera kunnugur viðskiptum með hlutabréf. Stefnandi vísar til þess að í greinargerð stefndu hafi ekki verið á því byggt að stefndi hafi ekki verið fagfjárfestir. Einungis sé vísað almennt til svokallaðra MiFID-reglna en ekki til þess hvaða afleiðingar röng skráning ætti að hafa að lögum. Telur hann að málsástæða stefndu hvað þetta varðar sé of seint fram komin. Verði ekki fallist á það leiði hugsanleg röng skráning ekki til þess að samningarnir teljist óskuldbindandi. Stefnandi vísar á bug þeim málsástæðum að samningarnir séu ólögmætir á grundvelli ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi vísar til þess að innheimtubréf til hins stefnda félags hafi gert ráð fyrir svokallaðri nettun samninga, eins og heimilt hafi verið samkvæmt hinum almennu skilmálum, en í máli þessu sé krafist greiðslu samkvæmt ákvæðum samningsins, þ.e samningsfjárhæðar. Telur stefnandi sig ekki bundinn við fyrri innheimtubréf enda hafi þeim ekki verið svarað. Stefnandi mótmælir sérstaklega að stefndu geti komið að nýjum málsástæðum eins og hann virðist gera í dómsskjali sem hann lagði fram í upphafi aðalmeðferðar. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti styður hann við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefndu Frávísunarkrafa stefndu byggist á e og f lið 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Telja stefndu að málavaxtalýsing, kröfugerð og röksemdir, lagatilvitnanir og allt það sem áskilið er í tilvitnaðri lagagrein sé í skötulíki í málatilbúnaði stefnanda og allsendis ófullnægjandi til að byggja málarekstur á. Þá telja stefndu að endalega stefnukröfu megi lesa þannig að heildarstefnufjárhæð sé 1.245.552.310 kr. þar sem til viðbótar kröfu að fjárhæð 995.552.310 kr. á hendur hinu stefnda félagi sé krafist 250.000.000 kr. úr hendur stefnda Einari Erni in solidum með félaginu. Sé stefnufjárhæðin í meginatriðum röng og því ætti að vísa málinu frá vegna óljósrar kröfugerðar. Stefnda NVN ehf. byggir sýknukröfu sína á því að ekki sé til að dreifa lögformlegum samningum milli aðila að baki kröfum stefnanda. Þau viðskipti sem kröfurnar byggist á, og hafi verið kölluð framvirkir samningar hér á landi, séu í eðli sínu með þeim hætti og þeirri óvissu, nánast happadrætti eins og sýnt hafi sig. Vel þurfi að vanda til samninganna svo gildir séu enda margskonar óvissa í þeim um uppgjörsfjárhæðir fyrir báða aðila. Af þeim sökum séu slíkum samningum sett ítarleg skilyrði í lögum um fjármálafyrirtæki sem leggi ríkar kröfur á þá aðila sem þess lags viðskipti mega stunda, sér í lagi ef gerð eru fyrir eigin reikning eins og við eigi í þessu máli og þá þeim mun frekar í verslun með eigin bréf. Af skilmálum stefnanda og framlögðum kröfuskjölum megi leiða að ekki hafi verið komnir á bindandi samningar milli aðila og engar fjárhagslegar tilfæringar eða skuldbindingar verið gerðar slíku samfara. Þá hafi ekki verið sýnt fram að þar til bærir aðilar, samkvæmt reglum stefnanda, hafi tekið þær ákvarðanir sem teknar hafi verið eða undirgengist þær skuldbindingar, m.a. um lánafyrirgreiðslu stefnanda, þar með talið um lánafyrirgreiðslu út á eigin hlutabréf. Engu breyti þó aðilar hafi áður átt í einhverjum fyrri viðskiptum sem lokið sé og að pottur kunni að hafa verið brotinn í formgerð þeirra. Telur stefndi að umkrafðir samningar hafi ekki komist á milli aðila, séu ekki skriflegir, ekki undirritaðir og ekki með lögformlegum hætti og ekki bindandi fyrir stefnda. Jafnframt telur hann að meintir samningar hafi verið gerðir án vitundar og samþykkis stefnda. Líta verði svo á að um sjálftöku eða sjálfsafgreiðslu stefnanda hafi verið að ræða og þá á hvaða verði sem er enda liggi ekkert fyrir um að söluverð á hverjum tíma hafi verið markaðsverð, því síður rétt markaðsverð. Stefndi NVN ehf. telur að samningar, ef á hefðu komist, séu ólögmætir, sbr. ákvæði laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ljóst sé nú að stefnanda hafi verið kunnar rangar verðskráningar þeirra bréfa sem hann hafi selt og skv. MiFID reglum, sbr. lög 108/2007, hafi upplýsingar verið ónógar. Meintur seljandi og milligönguaðili um sölu hafi verið einn og sami aðili, þ.e. stefnandi, og því ljóst að hann hafi verið vinnuveitandi þeirra starfsmanna sem að hinum meintu viðskiptum hafi komið og beri sem slíkur húsbóndaábyrgð á gjörðum þeirra, m.a. varðandi það að beita stefnda blekkingum í hinum meintu viðskiptum með þeirri markaðsmisnotkun sem hann hafi nú orðið uppvís að. Þessi staða mála hafi gert ríkari kröfur stefnanda um allt form og efni samninga ásamt kröfu um meiri upplýsingar til stefnda. Hjá stefnanda hafi verið til staðar þekking um verðmæti hlutabréfanna og ofmat þeirra sem haldið hafi verið frá stefnda með þeim hætti að sviksamlegt verði að telja, sbr. ákvæði almennra hegningalaga nr. 19/1940. Varakröfu sína um lækkun krafna byggir stefndi NVN ehf. á kröfugerð stefnanda sjálfs og framlögðum gögnum slitastjórnar og fyrri kröfum um meinta skuld stefnda. Fyrir liggi að gjalddagar meintra samninga hafi verið í febrúar, mars og apríl 2008. Ekkert sé fram komið í stefnu um það að stefnandi hafi á þessum tíma horft til þess að beita ákvæðum í hinum meintu samningum (grein IX) eða skuldajöfnun, nettun samninga, sbr. 4. gr. almennra skilmála stefnanda eða í raun leitað neinna annarra úrræða til lausnar þessara viðskipta, þegar til greiðslufalls hafi komið. Þá liggi ekkert fyrir um að stefnandi hafi boðið fram greiðslu hlutabréfanna af sinni hálfu á meintum gjalddögum samninganna. Stefndi Einar Arnar kveðst byggja á öllum sömu málsástæðum og rökum og meðstefndi en auk þess öðru fremur á að umkrafðir samningar hafi aldrei komist á. Þar með sé engri skuld til að dreifa hjá meðstefnda en meint skuld byggist á ábyrgð á skuld á grundvelli undirritaðs samkomulags. Í annan stað vísar hann til þess að samningar sem greiðsluábyrgðar sé krafist fyrir hafi verið ólöglegir og fái því ekki staðist. Óbein ábyrgð, með þeim hætti sem til hafi verið stofnað með framlögðu samkomulagi og að þeirri fjárhæð, sé í alla staði óeðlileg. Hefði verið í verkahring stefnanda að gera stefnda rækilega grein fyrir því hvað þýddi í raun fyrir einstakling að takast slíkt á hendur án þess að nokkuð lægi frekar fyrir um þekkingu hans og getu til að efna. Telur stefndi þetta alfarið stangast á við ákvæði MiFID reglna skv. lögum 108/2007 sem í gildi hafi verið gengin þegar til meintra skuldbindinga vegna ábyrgðarinnar hafi verið stofnað. Stefndi vísar enn fremur til ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga kröfu sinni til stuðnings enda sé brostin forsenda fyrir gildi nefnds samnings um ábyrgð hans. Stefndu mótmæla kröfum stefnanda um tildæmdan virðisaukaskatt af málskostnaði. Stefnandi sé fjármálastofnun og því undanskilinn greiðslu virðisaukaskatts. Málshöfðun, sem ein tegund innheimtu, og sem unnin sé af starfsmönnum stefnanda, þó lögmannsréttindi hafi, sé því í engu frábrugðin annarri reglulegri starfsemi slíkra starfsmanna í þágu stefnanda. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna samninga og kröfuréttar um réttar efndir samninga og fjárskuldbindinga sem og einkamálalaga nr. 91/1991, einkum 80. gr. 1. mgr. Þá vísa þeir til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum greina 30, 33, 36 og 38, til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 einkum til 1., 2., 5., 8., 9., 10., 14., 15., 16., 18. og 19. gr. laganna. sbr. áður lög 33/2003, einkum til 2. kafla laganna um réttindi og skyldur, til reglugerðar um fjárfestingavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja nr. 995/2007 og ákvæða og reglugerðar um innherjaupplýsingar og markaðssvik nr. 630/2005. Loks vísa stefndu til ákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum greinar 19 ásamt greinum 248-249 sem og grein 261. Málskostnaðarkrafa stefndu er byggð á 129. og 130. gr. einkamálalaga 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988 enda hvorugur stefndu virðisaukaskattsskyldur aðili. IV Niðurstaða Í máli þessu deila aðilar um gildi fimm framvirkra samninga um kaup stefnda NVN ehf. á samtals 27.057.180,60 hlutum í stefnanda. Enn fremur er deilt um gildi yfirlýsingar stefnda Einars Arnar um sjálfskuldarábyrgð á skuldum meðstefnda. Umræddir samningar voru gerðir 30. nóvember 2007, 28. desember 2007 og 29. janúar 2008 og voru allir með gjalddaga um þremur mánuðum síðar. Samkvæmt ákvæði samninganna skuldbatt stefnandi sig til að selja stefnda framangreinda hluti og hið stefnda félag skuldbatt sig til að inna af hendi kaupverðið (samningsfjárhæð) á gjalddaga samninganna sem var ákveðinn þremur mánuðum eftir gerð þeirra. Í öllum tilvikum var um að ræða endurnýjun samhljóða samninga, þ.e. um kaup á tilteknum hlutum í stefnanda, en samningsfjárhæð var misjöfn sem skýrðist af breyttu gengi hlutanna. Í málavaxtalýsingakafla dóms þessa er nánar gerð grein fyrir samningunum, hinum almennu skilmálum sem giltu í viðskiptum milli aðila og því að stefndi Einar Örn hafði samþykkt flokkun félagsins sem fagfjárfestis. Um frávísunarkröfu Með úrskurði uppkveðnum 30. mars sl. var kröfu stefndu um frávísun málsins hafnað. Stefndu byggja m.a. á því að þegar stefnukrafan sé lesin í heild sinni sé verið að krefjast greiðslu samtals á 1.245.552.310 kr., þ.e. 995.552.310 kr. úr hendi stefnda NVN ehf. og 250.000.000 kr. úr hendi stefnda Einars Arnar. Þótt fallast megi á það með stefndu að stefnukrafan á hendur stefnda Einari Erni hefði mátt vera skýrari, er til þess að líta að forsendur hennar eru skýrðar í stefnu og endanlegri kröfugerð stefnanda. Málið er að þessu leyti fullreifað af stefnanda hálfu og verður ekki séð að stefndu hafi verið gert erfitt fyrir um varnir af þessum sökum. Er því hafnað ítrekaðri kröfu stefndu um frávísun málsins. Um sýknukröfu Sýknukrafa stefnda byggist í fyrsta lagi á því að engir skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila. Vísar hann m.a. í því samhengi til þess að samningarnir séu ekki undirritaðir af báðum aðilum. Séu þeir því ekki skuldbindandi fyrir hið stefnda félag. Það að samningarnir hafi ekki verið undirritaðir sé ekki í samræmi við þá almennu skilmála fyrir markaðsviðskipti sem gilt hafi í viðskiptum aðila. Vegna þessa er rétt að líta til fordæmis Hæstaréttar Íslands í máli nr. 93/2011, frá 24. nóvember sl., þar sem sambærilegt álitaefni var til úrlausnar. Þar taldi rétturinn að niðurstaða málsins gæti ekki ráðist af því einu að viðskiptamaðurinn hefði ekki undirritað samning um þau viðskipti sem deilt var um hvort komist hefðu á. Vísaði rétturinn m.a. til þess að lög nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti (nú lög nr. 108/2007) leiddu ekki til þess að viðskiptamanni og fjármálafyrirtæki bæri að gera skriflega samninga um einstök viðskipti sín. Það ósamræmi, sem væri innbyrðis milli hinna almennu skilmála, sem voru samhljóða þeim sem um ræðir í máli þessu, yrði óhjákvæmilega að valda því að þar teldist ekki hafa verið kveðið skýrt á um skyldu til að gera einstaka viðskiptasamninga milli aðilanna skriflega svo að afleiðingar gæti haft fyrir gildi þeirra. Umrætt ósamræmi fólst í því að í 2. grein skilmálanna var kveðið á um að allir samningar skyldu staðfestir skriflega nema um væri að ræða stundarviðskipti með gjaldeyri. Þá bæri bankanum að senda frumrit allra samninga, sem samkvæmt þessu ætti að gera skriflega, til viðskiptamanns, sem væri skylt að koma þeim undirrituðum til bankans innan sjö daga frá samningsgerð. Í ákvæðum 7. greinar skilmálanna um vanefndir og heimildir bankans til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns sagði á hinn bóginn að bankanum væri heimilt, en undir engum kringumstæðum skylt, að gjaldfella eða loka samningi, meðal annars ef frumrit samninga hefði ekki borist bankanum innan 7 daga frá dagsetningu samnings eða fyrir gjalddaga, ef hann væri hann innan þeirra tímamarka. Með vísan til þessa fordæmis Hæstaréttar verður ekki fallist á að hinir umdeildu samningar í máli þessu séu ekki skuldbindandi fyrir hið stefnda félag af þeirri ástæðu einni að þeir séu ekki undirritaðir fyrir hönd félagsins og stefnanda. Kemur því til skoðunar hvort stefnanda hafi tekist sönnun fyrir því að samningarnir hafi komist á. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram að það hafi verið venja í viðskiptum aðila að samningar væru ekki undirritaðir en hefðu samt sem áður verið taldir gildir. Því til staðfestingar lagði stefnandi fram tvo sambærilega samninga og þá sem um er deilt í máli þessu en þeir bera auðkennisnúmerið 5862-2 og 5497-5. Voru þeir ekki undirritaðir af hálfu aðila. Samkvæmt yfirliti stefnanda voru þeir samt sem áður gerðir upp til hagsbóta fyrir hið stefnda félag árið 2007, hinn síðarnefndi með rúmlega 53 milljón króna hagnaði fyrir félagið. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi bar stefndi Einari Örn að viðskipti hans fyrir hönd hins stefnda félags við stefnanda hefðu venjulega gengið þannig fyrir sig að starfsmaður verðbréfamiðlunar stefnanda, Steinþór Gunnarsson, hefði haft samband við sig og þeir síðan gert munnlega samninga. Í kjölfarið hefðu skriflegir samningar verið undirritaðir af beggja hálfu. Taldi Einar Örn sig ekki hafa samþykkt þá samninga sem um er deilt í máli þessu þar sem þeir hefðu ekki verið undirritaðir af hálfu beggja aðila. Þó svo fyrir lægi að hann hefði undirritað tvo af samningunum fimm væri það ekki trygging fyrir því að viðskiptin hefðu gengið eftir þar sem komið hefði fyrir að hætt hefði verið við samninga sem þeir Steinþór höfðu samið um. Í framburði framangreinds Steinþórs kom fram að eftir að hann, fyrir hönd stefnda, og stefndi Einar Örn hefðu gert með sér munnlega samninga hefði Steinþór sent „pöntun inn í kerfið“ og aðrir starfsmenn stefnanda hefðu séð um að klára samninginn, m.a. ákveða kjör á lánum og senda hann til viðskiptamanns til undirritunar. Minntist Steinþór þess ekki að bankinn hefði nokkurn tíma hrokkið frá samningi. Sama kom fram í framburði annarra starfsmanna stefnanda sem skýrslu gáfu fyrir dóminum. Þá skýrðu þeir frá því að sambærilegir samningar hefðu ekki verið undirritaðir af hálfu stefnanda nema viðskiptavinur hefði óskaði sérstaklega eftir því. Af hálfu stefnanda voru lagðir fram tölvupóstar vegna samskipta starfsmanna hans við stefnda Einar Örn vegna viðskipta málsaðila. Er hinna umdeildu samninga getið í þeim. Með tölvupósti stefnanda 10. desember 2007 var stefnda Einari Erni send krafa um viðbótartryggingu vegna viðskipta við stefnanda, þ.e. svokallað veðkall. Þar er að finna yfirlit yfir þá framvirku hlutabréfasamninga sem voru í gildi milli hins stefnda félags og stefnanda þann dag, m.a. tvo samninga um framvirk kaup félagsins á hlutum í stefnda, dagsetta 30. nóvember 2007, er bera auðkennisnúmerin 7840-3 og 7675-3, en þeir eru meðal þeirra samninga sem um er deilt í máli þessu. Hinn 9. janúar 2008 var veðkallið ítrekað. Til viðbótar við framangreinda samninga frá 30. nóvember 2007 var getið um tvo samninga frá 28. desember 2007, er bera auðkennisnúmerið 10508-1 og 10666-1, en þeir eru líka meðal hinna umdeildu samninga. Hinn 7. febrúar 2008 var Einari Erni aftur sent veðkall með tölvupósti stefnanda. Til viðbótar við framangreinda samninga var getið um samning frá 29. janúar 2008, er ber auðkennisnúmerið 7121-4, en hann er enn fremur meðal hinna umdeildu samninga. Voru stefnda Einari Erni þannig send veðköll þar sem allra hinna umdeildu samninga var getið. Liggur ekkert fyrir í gögnum málsins um að hann hafi andmælt gildi þessara samninga. Þvert á móti sendi hann tölvupósta til Steinþórs Gunnarssonar 9. og 10. febrúar 2008, þar sem hann ræðir m.a. um að hann þurfi að „losa um bréf í Landsbankanum“. Með tölvupósti Steinþórs Gunnarssonar til stefnda Einars Arnar, dagsettum 4. febrúar 2008, var hann beðinn um að undirrita og faxa samninga. Samkvæmt viðhengjum sem fylgdu tölvupóstinum var um að ræða samninga með auðkennisnúmerin 10666-1, 10508-1 og 7121-4 en það eru þeir samningar sem um er deilt í málinu og ekki eru undirritaðir að neinu leyti. Síðar sama dag svarar stefndi Einar Örn tölvupósti Steinþórs með þeim orðum að hann „sé erlendis fram á miðvikudag faxlaus kem til þín þá og kvitta“. Samningarnir voru ekki undirritaðir af hálfu Einars Arnar í kjölfar þessa svarpósts hans. Þá liggur fyrir í málinu tölvupóstur starfsmanns stefnanda, dagsettur 26. ágúst 2008, til hans, þar sem ítrekuð er beiðni um að samningar, með sömu auðkennisnúmerum, verði undirritaðir og sendir stefnanda í símbréfi. Liggur ekki fyrir í gögnum málsins að stefndi Einar Örn hafi borið fyrir sig að hann teldi hið stefnda félag ekki bundið af umræddum samningum. Með tölvupósti stefnda Einars Arnar, dagsettum 18. september 2008, óskaði hann eftir því við stefnanda að teknir yrðu saman allir samningar sem í gildi væru milli hins stefnda félags og stefnanda. Stefnandi varð við beiðninni og sendi honum yfirlit yfir samningana og tryggingar hins stefnda félags. Á því koma fram hinir fimm umdeildu samningar um kaup hins stefnda félags á hlutum í stefnanda. Hér liggur heldur ekki fyrir að stefndi Einar Örn hafi borið fyrir sig að hann teldi félagið ekki bundið af samningunum. Stefnandi hefur lagt fram samninga er bera sömu auðkennisnúmer og samningar þeir sem um er deilt í málinu, þ.e. upphaflega samninga og samninga um endurnýjun. Þannig eru samningar nr. 10508-0, nr. 10666-0 og nr. 7121-1 undirritaðir af stefnda Einari Erni. Óumdeilt er að upphaflegur samningur er alltaf með númerinu 0 fyrir aftan auðkennisnúmerið (bandstrik og 0) en í hvert sinn sem viðkomandi samningur er endurnýjaður hækkar það númer um einn tölustaf. Verður því ekki annað ráðið en að stefndi Einar Örn hafi samþykkt samningana þótt ekki liggi fyrir undirritun hans á endurnýjun þeirra. Hefðu þeir ekki verið endurnýjaðir hefði hið stefnda félag þurft að gera þá upp, þ.e. samningunum hefði verið lokað, en ekkert hefur komið fram um að það hafi verið gert. Með vísan til alls framangreinds verður að telja sannað að samningar þeir sem um er deilt í málinu hafi komist á milli stefnanda og hins stefnda félags, enda bar félagið ekki fyrir sig fyrr en eftir málshöfðun þessa að þeir hefðu ekki skuldbindingargildi. Í öðru lagi byggir stefndi NVN ehf. sýknukröfu sína á því að samningunum, hafi þeir komist á, beri að víkja til hliðar á grundvelli 30., 33., 36. og 38. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Vísar hann í því samhengi m.a. til þess að hið stefnda félag hafi ranglega verið flokkað af stefnanda sem fagfjárfestir. Af hálfu stefnanda var þessari málsástæðu mótmælt sem of seint fram kominni. Í greinargerð stefndu í málinu er sérstaklega vísað til þess að ekkert komi fram í stefnu um hvernig hið stefnda félag hafi verið flokkað samkvæmt svokölluðum MiFID reglum, sem innleiddar hafi verið á Íslandi með setningu laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þótt málatilbúnaður stefndu hefði mátt vera skýrari að þessu leyti verður að telja að dóminum sé heimilt að taka afstöðu til þessarar málsástæðu stefndu. Um þetta atriði liggur hins vegar fyrir skýrt fordæmi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 638/2010, frá 24. janúar sl., þar sem rétturinn komst að þeirri niðurstöðu í sambærilegu máli að í lögum nr. 108/2007 væru engar reglur um ógildi samnings vegna þess annmarka að viðskiptamaður stefnanda væri ranglega flokkaður sem fagfjárfestir og gætu því slík málalok ekki komið til álita af þeim ástæðum einum. Skiptir því ekki máli um niðurstöðu máls þessa hvort hið stefnda félag hafi ranglega verið flokkað sem fagfjárfestir eður ei og verður ekki fallist á sýknukröfu á þessari forsendu. Stefndi vísar enn fremur til þess að samningarnir séu ólögmætir þar sem stefnanda hafi verið kunnar rangar verðskráningar þeirra bréfa sem hann hafi selt og skv. MiFID reglum, sbr. lög 108/2007, hafi upplýsingar verið ónógar. Ofmat hlutabréfanna, sem haldið hafi verið frá stefnda, sé með þeim hætti að sviksamlegt verði að telja, sbr. ákvæði almennra hegningalaga nr. 19/1940. Vísar stefndi í þessu samhengi til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008. Stefndu hafa ekki fært fram frekari sönnun fyrir staðhæfingu sinni að þessu leyti og er réttmæti hennar því ósannað, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 561/2010 frá 7. apríl sl. Verður ekki fallist á sýknukröfu á þessum forsendum. Samkvæmt öllu framanröktu verður lagt til grundvallar að skuldbindandi samningar hafi komist á milli aðila og að þeir séu gildir. Um varakröfu Stefndi NVN ehf. hefur til stuðnings varakröfu sinni vísað til þess að stefnandi hafi, áður en til málshöfðunar kom, sent honum kröfur að mun lægri fjárhæð en stefnukrafa máls þessa hljóðar upp á. Ekkert sé fram komið í stefnu um að stefnandi hafi á þessum tíma horft til þess að beita ákvæðum í hinum meintu samningum (grein IX) eða skuldajöfnun samninga, sbr. 4. gr. almennra skilmála stefnanda eða í raun leitað neinna annarra úrræða til lausnar þessara viðskipta, þegar til greiðslufalls hafi komið. Eins og fram hefur komið var stefnanda heimilt en ekki skylt, samkvæmt 4. gr. hinna almennu samningsskilmála um viðskipti aðila, að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem féllu undir skilmálana þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig væri gert upp í einu lagi. Hið stefnda félag svaraði ekki áskorunum stefnanda um að gera upp samninga með þeim hætti. Verður ekki séð að það eigi neinn rétt til þess að samningarnir verði gerðir upp samkvæmt 4. gr. skilmálanna. Ber því að fallast á kröfu stefnanda um að stefndi NVN ehf. greiði stefnanda 995.552.310 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 386.159.137 kr. frá 29. febrúar til 28. mars 2008, af 925.716.276 kr. frá 28. mars 2008 til 2008 og af 995.552.310 kr. frá 29. apríl 2008 til greiðsludags gegn afhendingu 27.332.590,60 hluta í stefnanda. Stefnandi hefur jafnframt krafist vaxtavaxta, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í umræddu ákvæði er mælt fyrir um það að sé vaxtatímabil lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Því þykir ekki ástæða til að kveða sérstaklega á um þetta í dómi. Um sýknukröfu stefnda Einars Arnar Stefndi Einar Örn gekkst hinn 18. október 2007 undir sjálfskuldarábyrgð vegna skulda meðstefnda við stefnanda, allt að 250.000.000 kr. Um var að ræða hækkun á fyrri sjálfskuldarábyrgð stefnda um 100 milljónir króna sem var til komin vegna beiðni hins stefnda félags um hækkun og framlengingu afleiðuramma félagsins. Stefndi byggir sýknukröfu sína, hvað varðar ábyrgðarskuldbindingu þessa, á því að til framangreindrar ábyrgðar hans hafi verið stofnað með þeim hætti og að þeirri fjárhæð að í alla staði sé óeðlilegt og hefði verið í verkahring stefnanda að gera honum rækilega grein fyrir því hvað þýddi í raun fyrir einstakling að takast slíkt á hendur án þess að nokkuð lægi frekar fyrir um þekkingu hans og getu til að efna. Í greinargerð var af hálfu stefnanda vísað til ákvæða MiFID reglna skv. lögum 108/2007 og ákvæða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem brostin sé forsenda fyrir gildi nefnds samnings um ábyrgð hans. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað. Mál þetta var þingfest 5. nóvember 2009 en því hefur ítrekað verið frestað, oftast að beiðni stefndu. Hafa verið haldin yfir 30 þinghöld í málinu frá þingfestingu, þ.m.t. um kröfur stefndu um málskostnaðartryggingu, um frávísun og um að dómari víki sæti. Með hliðsjón af framangreindu, þeim hagsmunum sem um er deilt og því að annað samkynja mál milli stefnanda og hins stefnda félags var rekið samhliða þessu máli fyrir dóminum þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 1.000.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts en innheimtustarfsemi stefnanda er ekki undanskilin greiðslu á virðisaukaskatti þar sem hún er í samkeppni við atvinnufyrirtæki, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 562/1989 um virðisaukaskatt af eigin þjónustu og úttekt til eigin nota innan óskattskyldra fyrirtækja og stofnana. Enn fremur hefur verið höfð hliðsjón af því að stefnandi hefur höfðað annað samkynja mál á hendur stefnda NVN ehf. sem rekið var samhliða þessu máli. Kolbrún Sævarsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Hafnað er frávísunarkröfu stefndu, NVN ehf. og Einars Arnar Jónssonar. Stefndi, NVN ehf., greiði stefnanda, Landsbanka Íslands hf., 995.552.310 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 386.159.137 kr. frá 29. febrúar til 28. mars 2008, af 925.716.276 kr. frá 28. mars 2008 til 29. apríl 2008 og af 995.552.310 kr. frá 29. apríl 2008 til greiðsludags gegn afhendingu 27.332.590,60 hluta í Landsbanka Íslands hf. Þar af greiði stefndi Einari Örn stefnanda 250.000.000 kr. in soldium með hinu stefnda félagi, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 5. desember 2009 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda 1.000.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 465/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 1. september 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins fundust rúmlega 160 grömm af kókaíni innvortis í varnaraðila við komu hennar til Íslands 21. ágúst 2006, auk þess sem samferðamaður hennar hefur viðurkennt að hafa haft um 200 grömm af sama efni meðferðis. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 759/2009
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Sértökuréttur Kröfugerð
|
Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar skiptastjóri vísi ágreiningi til héraðsdóms samkvæmt 120. gr., sbr. 171. gr., laga nr. 21/1991 séu ekki aðrar kröfur til meðferðar fyrir dómi en þær sem skiptastjóri hafi tiltekið. Með hliðsjón af því var litið svo á að krafa Q í málinu væri um að þrotabú T ehf. afhenti honum vörur sem það kvaðst hafa selt T ehf. með eignarréttarfyrirvara. Fram komi í gögnum málsins að einungis hluta varanna hafi verið að finna á lager T ehf. nokkrum dögum fyrir gjaldþrot þess. Það sé skilyrði fyrir afhendingu eignar úr þrotabú eftir 109. gr. laga nr. 21/1991 að eignin sé í vörslu þrotabúsins. Krafa Q um afhendingu væri sett fram án tilgreiningar á því hvaða munir væru enn í vörslum þrotabúsins. Þessi annmarki á kröfunni valdi því að ekki séu skilyrði til að verða við henni. Var úrskurður héraðsdóms staðfestur þegar af þessari ástæðu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á eignarhaldi hans gagnvart varnaraðila á tilteknum vörum, að sértökukrafa hans gagnvart varnaraðila um afhendingu varanna næði fram að ganga og varnaraðila yrði gert að afhenda vörurnar án tafar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreindar kröfur verði teknar til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í 1. mgr. 109. gr. laga nr. 21/1991 er að finna heimild þriðja manns til að krefjast afhendingar á eign úr þrotabúi. Slíka kröfu gerði sóknaraðili á hendur varnaraðila með bréfi 30. september 2008. Skiptastjóri hafnaði kröfunni 22. október 2008 og vísaði ágreiningi sem sóknaraðili gerði um þessa afstöðu til Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2009 með vísan til 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991. Í greinargerð til héraðsdóms 13. maí 2009 setti sóknaraðili kröfu sína fram með þeim hætti sem lýst er að framan og tekið er upp í hinn kærða úrskurð. Er þar meðal annars að finna kröfu um að „viðurkennt verði eignarhald sóknaraðila gagnvart varnaraðila á eftirfarandi vörum ...“. Þegar skiptastjóri vísar ágreiningi til héraðsdóms samkvæmt fyrrgreindri lagaheimild eru ekki aðrar kröfur til meðferðar fyrir dómi en þær sem skiptastjóri lýsir. Með hliðsjón af þessu verður litið svo á að krafa sóknaraðila sé um að varnaraðili afhendi honum vörur sem hann kveðst hafa selt Mest ehf., síðar Tæki, tól og byggingavörur ehf., með eignarréttarfyrirvara. Hann hefur þann hátt á að krefjast afhendingar á öllum þeim vörum sem taldar eru upp á tveimur sölureikningum dagsettum 24. janúar 2008. Óumdeilt er að vörur þessar voru ætlaðar til endursölu hjá kaupanda. Í gögnum málsins, meðal annars greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms, kemur fram að einungis hluta þeirra vara, sem krafa sóknaraðila beinist að, hafi verið að finna á lager Tækja, tóla og byggingavara ehf. 24. júlí 2008, nokkrum dögum áður en bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Það er skilyrði fyrir kröfu um afhendingu eignar úr þrotabúi eftir 109. gr. laga nr. 21/1991 að eign sú sem krafa beinist að sé í vörslu þrotabús. Svo sem að framan greinir tiltekur sóknaraðili í kröfu sinni muni sem hann kveðst hafa selt hinu gjaldþrota fyrirtæki í janúar 2008 án nokkurrar tilgreiningar á því hverjir þeirra séu ennþá í vörslu þrotabúsins. Þessi annmarki á kröfu sóknaraðila veldur því að ekki eru skilyrði til að verða við henni. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Quick Bauprodukte GmbH, greiði varnaraðila, þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 645/2006
|
Fasteign Eignarréttur Eignarnám Auðlind Valdmörk
|
Árið 2003 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar í Fjarðabyggð. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu S, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur að nokkru endurgerður. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um þann lið í úrskurði nefndarinnar er kvað á um greiðsluskyldu V vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna. Hafnaði V þeirri greiðsluskyldu með öllu, á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti S. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti S sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign S undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Var Í sýknað af kröfum S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 28. febrúar 2007. Hann krefst að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 8.573.500 krónur, en til vara 6.001.450 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann þess að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Vegagerðin hlutaðist til um gerð tvíbreiðra jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar og hófust framkvæmdir á árinu 2003. Liggur syðri hluti ganganna í landi jarðarinnar Dala í Fáskrúðsfirði, en nyrðri hlutinn í landi jarðar gagnáfrýjanda, Sléttu í Reyðarfirði. Með bréfi 26. apríl 2005 til matsnefndar eignarnámsbóta fór Vegagerðin þess á leit að metnar yrðu bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi Sléttu. Var tekið fram að meta skyldi annars vegar land undir veg, breikkun vegar, vegskála og „gangamunna allt þar til miðlína ganga er á 30 m dýpi“, en Vegagerðin kvað stærð þessa lands vera 11,9 hektara. Hluti þessa svæðis væri vegna endurgerðar og breikkunar eldri vegar á 700 til 800 metra kafla og skyldi miðað við að breidd vegarins þar væri 30 metrar frá miðlínu til beggja handa, alls 60 metrar. Breidd nýja vegkaflans allt þar til komið sé á 30 metra dýpi innan gangamunnans væri hin sama. Hins vegar leitaði Vegagerðin mats á jarðefni til vegagerðar úr Sléttuá. Nefndin kvað upp úrskurð í málinu 1. júní 2005. Samkvæmt honum skyldi Vegagerðin greiða 2.000.000 krónur fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg, auk þess sem litið var til þess að kostir á að nýta tiltekna spildu skertust, 250.000 krónur fyrir malarefni úr Sléttuá, 400.000 krónur fyrir jarðrask og óþægindi og 534.012 krónur í málskostnað. Vegagerðin greiddi gagnáfrýjanda samkvæmt þessum liðum í úrskurðinum og er ekki ágreiningur um þá. Loks ákvað nefndin að Vegagerðin skyldi greiða 3.086.460 krónur fyrir jarðefni, sem féllu til við borun ganganna í landi Sléttu, en verð fyrir hvern rúmmetra af efni þessu var ákveðið 18 krónur. Hafnaði Vegagerðin með öllu greiðsluskyldu samkvæmt þessum lið í úrskurði nefndarinnar. Snýst ágreiningur málsaðila um þetta atriði úrskurðarins. II. Gagnáfrýjandi mótmælir þessari málsástæðu aðaláfrýjanda, enda hafi matsnefnd eignarnámsbóta verið rétt og skylt að meta jarðefnið til verðs. Reisir hann andmæli sín meðal annars á því að lög ætli eignarnema ekki að eiga sjálfdæmi um hvaða skerðingar á eignarréttindum skuli bættar. Nefndin sé bundin af reglum stjórnsýsluréttar, þar á meðal rannsóknarreglu og andmælareglu, og skýrt lagaákvæði þurfi til að hún verði bundin af málatilbúnaði annars aðilans. Ekkert slíkt ákvæði sé í lögum nr. 11/1973. Ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 eiga ekki við um jarðefnið, sem að framan er getið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta fól ekki í sér að Vegagerðin væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi. Þvert á móti er óumdeilt að hún nýtti við framkvæmdir sínar jarðefni sem féll til við gangagerðina. Nefndinni var að því virtu rétt að meta það, sem Vegagerðin tók, óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Samkvæmt því verður ekki fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda að nefndin hafi farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta jarðefnið til verðs. III. Málsaðilar deila um hvort jarðefni, sem kom út úr veggöngunum, hafi verið háð eignarrétti gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi telur svo ekki vera og að eignarréttur landeiganda til þess, sem er undir yfirborði jarðar, sé ekki án takmarkana. Efnið hafi legið djúpt í jörðu og nýting þess falli utan við það sem skilgreina megi sem venjuleg eignarráð landeiganda. Efnið sé hvorki aðgengilegt né vinnanlegt fyrir gagnáfrýjanda og svo mikið þurfi að hafa fyrir að sækja það að slíkt sé hvorki fjárhagslega né af öðrum ástæðum réttlætanlegt. Þegar komið sé út fyrir framangreind mörk sé öðrum heimilt að nýta það sem er undir yfirborði jarðar án þess að þurfa að greiða fyrir efnið sem tekið sé. Undir það falli gangagerð Vegagerðarinnar, en markmið með framkvæmdum hennar hafi ekki verið að sækja efnið vegna verðgildis þess, heldur að ryðja því burt. Skipti þá engu máli þótt hún hafi getað nýtt sér efnið við vegagerð og sparað sér að kaupa annað í þess stað. Brottnám efnisins hafi ekki falið í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda og eignarnámsbótum sé ekki ætlað að gera menn betur fjárhagslega setta en ef ekki hefði komið til eignarnáms. Í því skyni að sýna fram á kostnað við að ná jarðefni úr göngunum hefur aðaláfrýjandi lagt fram bréf GeoTek ehf. 19. maí 2006, undirritað af Birni A. Harðarsyni jarðverkfræðingi. Í bréfinu segir að hér sé um að ræða nám á „almennum bergmulningi“ og er gerð grein fyrir helstu verkþáttum við efnistöku úr jarðgöngum. Þá er greint frá raunkostnaði við hvern verkþátt í gerð Fáskrúðsfjarðarganga, en sá kostnaður nam 6.995 krónum fyrir hvern rúmmetra af föstu bergi. Í bréfinu er einnig áætlað hver kostnaðurinn hefði orðið miðað við að göngin hefðu verið „hrein efnistökugöng“, en tilhögun verksins hefði þá verið önnur. Í því tilviki var kostnaður áætlaður 3.690 krónur fyrir hvern rúmmetra miðað við jafn mikið efni og tekið var. Gagnáfrýjandi krefst þess að greitt verði fyrir efnið, sem numið var úr þeim hluta ganganna, sem liggi undir landi Sléttu. Telur hann eignarrétt sinn vera ótvíræðan samkvæmt viðteknum viðhorfum í eignarétti og sé hann varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Beri að leggja til grundvallar þá meginreglu að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Jafnframt sé kveðið á um eignarrétt í 3. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en þar sé mælt fyrir um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Enginn vafi leiki á því að landið, sem göngin liggi undir, sé eignarland en ekki þjóðlenda. Beri einnig að líta til þess að Vegagerðin hafi nýtt allt efnið, sem kom út úr göngunum. Loks verði að hafa í huga þær skorður sem tilvist ganganna kunni í framtíðinni að setja við nýtingu gagnáfrýjanda á þessum hluta jarðar sinnar. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi. IV. Í settum lögum eru ekki bein ákvæði um takmörk eignarráða fasteignareiganda undir yfirborði jarðar. Samkvæmt hefðbundnum viðhorfum í eignarétti ná eignarráð hans svo langt niður sem nauðsynlegt er til að hann geti haft þau not af landi sínu, sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteign. Jafnframt er talið að þeim rétti séu litlar skorður settar og að landeiganda verði til dæmis ekki meinað að nýta sér jarðhita djúpt í jörðu hafi hann til þess fjárhagslega getu. Þá hafa lög nr. 57/1998 að geyma ákvæði í 3. gr. þess efnis að eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 2. mgr. 1. gr. laganna segir að með auðlindum sé átt við hvers konar frumefni, efnasambönd og orku, sem vinna má úr jörðu, hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Ótvírætt er að grjót og malarefni geta fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Fyrrnefnda lagaákvæðið er afdráttarlaust um eignarrétt fasteignareiganda að auðlindum í jörðu, en áður höfðu dreifð ákvæði verið í lögum um eignarrétt landeigenda að tilteknum réttindum undir yfirborði jarðar. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 57/1998, er að finna frekari skýringar á inntaki eignarréttar að auðlindum í jörðu. Þar segir meðal annars að mikill kostnaður við virkjun jarðhita á háhitasvæðum eigi almennt að hafa áhrif til lækkunar við mat á endurgjaldi fyrir slík réttindi þegar þau eru metin, til dæmis vegna eignarnáms, á grundvelli þess verðs sem ætla má að þau hafi í frjálsri sölu. Sömu sjónarmið koma að sínu leyti einnig fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 89/1980 í dómasafni réttarins 1983 bls. 1538, þar sem leyst var úr ágreiningi um verð fyrir grjót og malarefni úr yfirborðsnámu vegna eignarnáms. Verðmæti hvers kyns efna, sem vinna má úr jörðu, ræðst samkvæmt þessu af því, sem gera má ráð fyrir að fáist fyrir þau í frjálsri sölu og þau verða ekki bætt landeiganda án tillits til kostnaðar við að ná þeim. Að framan var þess getið að raunkostnaður við að vinna hvern rúmmetra efnis úr Fáskrúðsfjarðargöngum hafi verið 6.995 krónur, en áætlaður kostnaður af vinnslu efnis úr efnistökugöngum þar væri 3.690 krónur. Samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda er verðmæti efnisins, sem kom út úr göngunum, að hámarki 50 krónur fyrir hvern rúmmetra. Verðgildi efnisins eftir nám þess úr göngunum er þannig einungis lítið brot af kostnaði við að vinna það og gildir einu hvaða mælikvarða er beitt. Er hafið yfir allan vafa að nám þessa efnis gæti aldrei gefið af sér arð. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hafi ekkert verið. Getur það af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998. Það fellur því utan við það, sem telst eign gagnáfrýjanda undir yfirborði lands hans, hvort heldur sem litið er til viðurkenndra sjónarmiða í eignarétti eða áðurnefndra laga. Vegagerðinni var samkvæmt því heimilt að taka efnið og nýta það og sú gerð hennar fól ekki í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda. Er aðaláfrýjanda samkvæmt því óskylt að greiða gagnáfrýjanda fyrir það, sbr. til hliðsjónar 2. málslið 1. mgr. 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Að framan var þess getið að gagnáfrýjandi hefur hreyft því í málatilbúnaði sínum að tilvist vegganganna setji nýtingu hans á þessum hluta jarðarinnar skorður. Við munnlegan flutning málsins var nefnt sem dæmi að ókleift yrði að bora eftir vatni yfir göngunum. Varðandi þetta er til þess að líta að ekki var gert eignarnám á landræmu í eigu gagnáfrýjanda yfir Fáskrúðsfjarðargöngum að landamerkjum Dala í suðri og málið hefur ekki snúist um að afnot hans væru skert eða kvaðir lagðar á land hans. Þvert á móti hefur hann krafist þess að fá ætlaða skerðingu á eign sinni bætta í formi einingaverðs fyrir jarðefni úr göngunum. Staðhæfing um skert not af landi hefur ekki verið skýrð frekar eða hvernig bætur á slíkum grunni yrðu ákveðnar. Eins og málið hefur verið rekið af gagnáfrýjanda getur þessi málsástæða ekki komið til frekari álita. Krafa aðaláfrýjanda um sýknu verður samkvæmt öllu framanröktu tekin til greina. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2006. I Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 31. ágúst sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurði Baldurssyni, kt. 250849-2659, Sléttu, Fjarðarbyggð, með stefnu þingfestri 1. september 2005 á hendur Vegagerðinni, kt. 680269-2899, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Með gagnstefnu, birtri 29. september 2005, höfðaði stefndi gagnsakarmál á hendur stefnanda. Undir rekstri málsins féll gagnstefnandi frá kröfum í gagnsök. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 8.573.500, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert að greiða honum kr. 3.086.460, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, að teknu tilliti til skyldu hans til greiðslu virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að stefnukröfurnar verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málavextir Með heimild í 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 var landsvæði stefnanda, Sigurðar Baldurssonar, tekið eignarnámi, en tilefni eignarnámsins var gerð jarðganga milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar. Var munni ganganna Reyðarfjarðarmegin í um 65 m hæð yfir sjávarmáli í landi stefnda, Sléttu í Fjarðarbyggð. Ná framkvæmdirnar í landi stefnda til lands undir vegsvæði, auk lands undir vegskála og jarðgöng, samtals um 11,90 ha2. Einnig tekur eignarnámið til 5000 m3 jarðefnis úr námu í Sléttuá. Stefndi heimilaði eignarnema að hefja framkvæmdirnar, þó samkomulag hefði ekki tekizt um bætur, og hófust framkvæmdir í apríl 2003. Með beiðni, dags. 26. apríl 2005, fór stefndi fram á, að Matsnefnd eignarnámsbóta mæti hæfilegar bætur vegna eignarnámsins, og var í beiðninni miðað við, að eignarnámið tæki til lands yfir jarðgöngunum, allt að miðlínu þeirra á 30 m dýpi undir yfirborði Sléttu. Af hálfu stefnanda var hins vegar á því byggt, að stefnda bæri að bæta að fullu vegna þess hluta jarðganganna, sem sannarlega liggur um og undir landi jarðar hans og að landamerkjum við Dali í Fáskrúðsfirði, auk bóta vegna tímabundinna afnota lands og rasks utan hinnar eignarnumdu spildu. Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð sinn í málinu þann 1. júní 2005, mál nr. 6/2005. Voru stefnanda úrskurðaðar bætur, samtals kr. 5.736.460, auk málskostnaðar, kr. 552.687. Sundurliðast bæturnar svo: Landbætur kr. 2.000.000 Efnisbætur kr. 250.000 Tímabundin óþægindi o.fl. kr. 400.000 Bætur v. efnis úr jarðgöngum kr. 3.086.460 Stefnandi, sem hafði áður krafið stefnda um heildarbætur að lágmarki kr. 17.050.000, kveðst hafa ákveðið að una úrskurði matsnefndarinnar. Stefndi var hins vegar ekki sáttur við úrskurðinn og þá einkum þann þátt, sem laut að bótaákvörðun vegna jarðganganna. Þann 8. júlí 2005 greiddi stefndi stefnanda kr. 3.202.687. Í greiðslutilkynningu stefnda segir, að um sé að ræða landbætur til stefnanda, greiddar með fyrirvara um réttmæti fjárhæðar. Kveðst stefnandi telja einsýnt, af tölulegum forsendum, sem og fyrri samtölum við stefnda, að stefndi greiði ekki úrskurðaðar bætur vegna efnis úr jarðgöngum, kr. 3.086.460, og tiltók lögmaður stefnanda í bréfi til stefnda, dags. 15. júlí 2005, að tekið væri við greiðslunni sem innborgun á kröfu stefnanda. Miðar kröfugerð stefnanda og málatilbúnaður við það, að bætur til handa stefnanda séu uppgerðar um annað en vegna jarðganganna sjálfra. Gerir stefnandi því aðallega kröfu um bætur miðað við kr. 50 pr. m3 þess efnis, sem úr göngunum var unnið, en samkvæmt úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta nam það magn 171.470 m3. Varakröfu sína byggir stefnandi á verðforsendum Matsnefndar eignarnámsbóta óbreyttum, þ.e. 18 kr. pr. m3. Stefndi telur úrskurð matsnefndarinnar ekki byggja á lögmætum sjónarmiðum. Matsnefndinni hafi hvorki verið heimilt að úrskurða um bætur fyrir jarðefni, sem ekki hafi verið matsandlag, né hafi verið lagagrundvöllur til greiðslu bóta. Höfðaði stefndi gagnsakarmál á hendur stefnanda, þar sem gerð var krafa um, að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta yrði felldur úr gildi og að dæmt yrði, að stefnda væri óskylt að bæta stefnanda jarðefni, sem til féllu við gangagerðina. Undir rekstri málsins féll stefndi frá gagnsök í málinu. Stefnandi kveður, að til skamms tíma hafi verið stundaður hefðbundinn landbúnaður á Sléttu, og nú síðast sauðfjár- og hrossabúskapur. Í landi jarðarinnar séu malarnámur og hlunnindanýting. Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt, að stefnda beri að greiða fyrir það efni, sem unnið hafi verið úr þeim hluta jarðganganna, sem tilheyri Sléttu og fyrr sé gerð grein fyrir. Svo sem fyrr segi, miðist málatilbúnaður stefnanda við það, að einungis sé ágreiningur um þann þátt, en til öryggis sé á því byggt, að stefndi sé þá bundinn af greiðslu sinni á bótum vegna annarra þátta. Allt að einu leggi stefnandi fram greinargerð sína fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta ásamt þeim gögnum, sem fyrir nefndina hafi verið lögð. Beri að líta á greinargerðina og þau gögn og sjónarmið, sem þar séu reifuð, sem hluta af málsástæðum stefnanda við rekstur máls þessa. Af stefnda hálfu hafi því verið hafnað að bæta eignarnámsþola sérstaklega fyrir þann hluta fyrirhugaðra jarðganga, sem liggi um land Sléttu. Göngin liggi undir fjallgarðinn gengt Fáskrúðsfirði og komi út í landi Dala í Fáskrúðsfirði. Af stefnda hálfu sé miðað við, að eingöngu komi bætur fyrir land undir jarðgöng, þar til komið sé á 30 metra dýpi, en eftir það komi ekki sérstakar bætur til. Þessari aðferðafræði, sem stefnandi telji án nokkurrar lagaheimildar, sé harðlega mótmælt og þvert á móti byggt á því, að bæta beri stefnanda að fullu fyrir þann hluta jarðganganna, sem sannarlega liggi undir landi fasteignar hans. Við bótaákvörðun og grundvöll hennar beri að leggja þá meginreglu íslenzks réttar til grundvallar, að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Hafi í eignarrétti verið viðurkennt, að miða verði við þær kröfur, sem eðlilegt sé að viðurkenna af tilliti til hagsmuna landeiganda. Vísist í þessu sambandi sérstaklega til 2. og 3. gr. auðlindalaga nr. 57/1998. Við mat á bótum til stefnanda vegna þess hluta framkvæmdarinnar, sem felist í jarðgöngum undir landi hans, sé eðlilegt að líta til þess efnis, sem tekið verði vegna gangagerðarinnar og verðmætis þess, en allt sé það nýtt af stefnda. Leggi stefnandi áherzlu á, að hér sé um lágmarksbótaviðmið að ræða. Landbætur vegna ganganna geti aldrei numið lægri fjárhæð, enda verði jafnframt að hafa í huga þær mögulegu framtíðarskorður, sem tilvist ganganna setji nýtingu stefnanda á þessum hluta jarðar sinnar. Á þessi grundvallarsjónarmið fallist Matsnefnd eignarnámsbóta í úrskurði sínum, en þar segi: Ljóst er að eignarnemi þarf að sprengja og flytja grjót úr göngunum og enda þótt fallast megi á það að hér sé ekki um arðvænlegt grjótnám í sjálfu sér að ræða nýtist það eignarnema við vegagerð hans. Telur matsnefndin að efni þetta allt sé háð eignarrétti landeiganda. Ekki verður fallist á það með eignarnema að eignarráð landeiganda séu takmörkuð miðað við 30 metra eins og hann heldur fram. Fyrir þeirri málsástæðu skortir lagarök og getur hún ekki takmarkað úrlausnarvald nefndarinnar við ákvörðun bóta vegna skerðingar eignarréttinda. Kemur og hér til að samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu eignarlandi. Verður þá einnig að hafna kröfu eignarnema um frávísun þessa þáttar matsins. Við mat á bótum vegna efnis úr göngunum verður hins vegar að líta til þess að mjög takmörkuð not hefði verið unnt að hafa af efni þessu nema vegna framkvæmda eignarnema. Öflun og nýting efnisins verður því vegna framkvæmda hans og verður að taka mið af því við ákvörðun bóta. Samkvæmt upplýsingum eignarnema nemur magn efnis sem kom úr göngunum 171.470 m3. Með tilliti til þess sem segir um hlut eignarnema í öflun efnisins þykja bætur til eignarnámsþola vegna þessa hæfilega ákveðnar 3.086.460 krónur (171.470 * 18 krónur). Þessi niðurstaða sé að sínu leyti í fullu samræmi við niðurstöðu nefndarinnar í málunum nr. 3/2004 og 2/2005. Þegar hins vegar komi að mati á verðmætum efnisins, telji stefnandi, að nefndinni skjöplist verulega og hafi af því tilefni sett fram aðalkröfu sína um kr. 50 pr. m3, en með því skapist jafnframt eðlilegt svigrúm dóminum til handa við ákvörðun bóta. Telji stefnandi það lítt, ef nokkuð, rökstutt af hverju jarðefnin úr göngunum séu verðlögð svo miklu lægra en jarðefni úr yfirborðsnámum, en stefnandi telji verðgildi þeirra og notin fyrir þau í alla staði sambærileg. Málatilbúnaður stefnda, eins og hann birtist í rekstri málsins fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, sé nokkuð sérstakur að mati stefnanda, og sjónarmiðum hans mótmælt í öllum atriðum. Hvað form málsins varði, hagi þannig til, að stefndi hafi talið, að þar sem hann sjálfur hefði ekki, við eignarnámsákvörðun, ákveðið sérstaklega, að eignarnámið tæki til efnis úr göngunum, væri nefndinni fyrirmunað að ákvarða bætur þar að lútandi. Um þetta sé það að segja, að um stjórnsýslunefnd sé að ræða, en ekki dómstól, og allt svigrúm hennar, hvað formhlið máls varði, því með öðrum hætti. Að öðru leyti sýnist málatilbúnaður stefnda í þessa veru byggjast á þeim skilningi, að hann sjálfur, eignarneminn, fari með ákvörðunarvald þess, hvaða þætti Matsnefnd eignarnámsbóta leggi til grundvallar við mat á eignarröskunum vegna lagningar vega og jarðganga. Þessu sé alfarið mótmælt, enda hljóti eignarnámið, eðli málsins samkvæmt, að taka til þessara þátta, sbr. 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 og áratugalöng framkvæmd á grundvelli laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, sbr. t.d. Hrd. 1997/52. Væri sú niðurstaða næsta fráleit, ef stefndi, eignarneminn, sem í tilviki vegalaga færi bæði með þá hagsmuni, sem um sé að ræða, og heimildina til að heimila eignarnám þeirra vegna, gæti í matsbeiðni takmarkað þá þætti, sem matsnefnd bæri að líta til við mat á eignarnámsbótum, sem eðli málsins samkvæmt eigi að vera heildarmat á allri þeirri eignarýrnun, sem stefnandi, eignarnámsþoli, verði fyrir. Hvað efnislega umfjöllun stefnda varði, sé síðan þörf á því að árétta ákvæði 2. og 3. gr. laga nr. 57/1998. Stefndi hafni þeim meginreglum, sem þar sé byggt á með lögfestum hætti, en hafi sjálfur smíðað algjörlega órökstudda reglu þess efnis að bæta beri land yfir jarðgöngunum, þar til þau hafi náð 30 metra dýpi. Kenningum um takmarkanir eignarréttarins af þessum toga hafi síðast verið hreyft af alvöru á sjötta áratug síðustu aldar, en löngu sé viðurkennt, að eignarráðum niður á við verði ekki sett slík útmæld takmörk. Þá sé minnt á, að kröfugerð stefnanda hafi ekki tekið mið af sérstökum bótum fyrir það land jarðarinnar, sem liggi ofan ganganna, þó svo ekki sé útilokað, að tilvist þeirra takmarki til framtíðar nýtingu þess og/eða náttúruauðlinda þar undir. Kröfugerð taki, m.a. til einföldunar, eingöngu mið af áætluðu verðmæti þeirra jarðefna, sem unnin verði úr gangastæðinu. Af hálfu stefnanda sé byggt á því, að þær bætur, sem þar eigi réttilega að koma fyrir, bæti þá eignaskerðingu, sem af tilvist ganganna leiði. Verði engin frekari sönnunarbyrði lögð á stefnanda þar um og þá ekki heldur um meint fjárhagslegt tjón vegna efnistökunnar, sbr. skýrt fordæmi Hæstaréttar í dómi frá árinu 1983, Hrd. 1983/1538. Loks gæti þess grundvallarmisskilnings í málatilbúnaði stefnda, að eignarhald auðlinda í jörðu fasteignar sé með einhverjum hætti háð handhöfn, ytri tengslum eða vinnanleika auðlindarinnar. Málatilbúnaður þessi tengist og vangaveltum í þá veru, að ekki sé sýnt fram á fjárhagslegt tjón eignarnema. Stefnandi bendi á, að hér sé enn og aftur um misskilning að ræða. Taka megi dæmi af jörð, þar sem jarðhiti eða grunnvatn sé í jörðu. Samkvæmt skilningi stefnda væri öllum heimilt að vinna slíkan jarðhita, eftir atvikum frá öðrum fasteignum, vegna þess eins að viðkomandi fasteignareigandi hefði ekki uppi virk áform um slíka nýtingu sjálfur eða af því að slík nýting væri honum ekki hagkvæm eða arðbær að svo stöddu. Sama dæmi mætti taka af fjölmörgum öðrum jarðrænum auðlindum. Hér sé rangt með farið í grundvallaratriðum, sbr. og dóma Hæstaréttar um bótarétt eigenda jarðhitajarða, þar sem nýting frá öðrum fasteignum hafi haft áhrif á þann hluta auðlindarinnar, sem liggi undir þeirra fasteign. Loks sé áréttað, að hvað sem líði margítrekuðum staðhæfingum stefnda um erfiðleika þá og kostnað, sem vinnsla efnisins með þessum hætti sé háð, sé efnið allt notað til vegagerðar stefnda, sem með því spari sér sambærileg efniskaup. Nýting þess sé stefnda því fjárhagslega hagkvæm, sbr. Hrd. 1983/1538. Stefnandi vísi til laga nr. 11/1973, 9. kafla vegalaga nr. 45/1994 og meginreglna eignarréttar, sbr. einkum 72. gr. stjórnarskrár. Krafa um dráttarvexti sé studd við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði, með síðari breytingum. Minnt sé á, að stefnanda sé nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt ofan á málflutningsþóknun, svo honum verði haldið skaðlausum af þeim skatti. Sé um þetta efni vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður stefnda Aðalkröfu sína um sýknu byggir stefndi á eftirtöldum málsástæðum og lagarökum. Algerlega sé óásættanlegt, að stefnda verði gert að greiða fyrir jarðefni úr jarðgöngum, sem liggi djúpt undir yfirborði jarðar stefnanda og hafi engin áhrif á nýtingu hans á jörðinni. Jafna megi jarðgöngum við flug yfir landi, sem landeigandi verði að sætta sig við. Með eignarnámsbótum sé verið að bæta mönnun þá fjárhagslegu skerðingu, sem þeir verði fyrir vegna eignarnáms. Eignarnámsbótum sé ekki ætlað að gera menn betur setta fjárhagslega en ef aldrei hefði komið til eignarnámsins. Þessi grunnsjónarmið komi skýrt fram í lögum um eignarnám nr. 11/1973, sbr. t.d. 12. gr. þ.l., og IX. kafla vegalaga nr. 45/1994, sbr. t.d. 45. gr. þ.l. Aldrei geti verið um skerðingu í skilningi laganna að ræða, þegar um sé að ræða efni, sem hvorki sé aðgengilegt né vinnanlegt fyrir landeiganda. Svo mikið þurfi að hafa fyrir því að sækja efnið, að það sé hvorki fjárhagslega né af öðrum ástæðum réttlætanlegt. Hér sé ekki um nám á jarðefnum að ræða, heldur sé verið að gera hið gagnstæða, þ.e. að ryðja jarðefnum úr vegi vegna samgöngubóta. Breyti engu, þótt slík jarðefni gagnist að einhverju leyti sem vegfylling í nærliggjandi vegastæði. Það sé skilyrði bótaréttar við þessar kringumstæður, að það sé mögulegt fyrir eignarnámsþola að nýta hin meintu gæði. Því sé ekki fyrir að fara í tilfelli stefnanda. Honum sé ómögulegt að nýta jarðefnin vegna þess hversu djúpt þau liggi í jörðu og hversu kostnaðarsamt sé að sækja þau. Hafi t.d. verið byggt á þessum sjónarmiðum í norskum rétti. Þá hafi verið talið, að það sé skilyrði bóta fyrir meint gæði, að eitthvert verðgildi sé á þeim, burtséð frá eignarnáminu, þ.e. að eigandi hefði getað nýtt sér þau, ef ekki hefði komið til eignarnámsins. Því sé ekki að heilsa í tilfelli stefnanda. Fullyrðingum í stefnu þess efnis, að stefndi telji, að aðeins eigi að bæta jarðefni niður á 30 metra dýpi, sé mótmælt. Sú viðmiðun sé vegna fordæmis úr Hvalfirði, þar sem talið hafi verið, að gangastæði á meira en 30 metra dýpi kæmi landeiganda að engum notum. Það sé í samræmi við framangreinda reglu um, að bótaréttur sé háður því, að hagnýting hinna meintu gæða sé möguleg fyrir landeiganda. Orsakasamband þurfi að vera milli eignarnáms og þess tjóns eða skerðingar, sem eignarnámsþoli verði fyrir. Stefnandi hljóti að hafa sönnunarbyrðina fyrir því, að um orsakasamband sé þarna að ræða. Þá hljóti stefnandi að hafa sönnunarbyrðina fyrir því, að um tjón sé að ræða, og að það tjón sé fjárhagslegt. Það hafi hann ekki sannað. Enda liggi göngin langt niður í jörðu og því ekki um að ræða landspjöll í hefðbundnum skilningi þess orðs. Engin verðrýrnun sé heldur á þeim hluta jarðar, sem eftir sé. Við ákvörðun eignarnámsbóta sé einkum byggt á þrenns konar sjónarmiðum, þ.e. söluverði, notagildi og enduröflunarverði. Augljóst sé, að söluverð eigi ekki við í þessu tilviki, þar sem það svari engan veginn kostnaði að sækja efni að þessum gæðum djúpt í jörðu. Af því yrði aldrei annað en tap. Sama eigi við um notagildi. Augljóst sé, að jarðefni svo djúpt í jörðu, sem ekki borgi sig að vinna, gefi engan arð af sér. Viðmiðun við enduröflunarverð eigi heldur ekki við, þar sem skerðing sé engin og fyrir liggi, að stefnandi hefði aldrei getað nýtt sér efnið, þar sem of kostnaðarsamt sé að sækja það. Inntak eignarréttarins hljóti að þurfa að skoða í framangreindu ljósi. Hann hljóti að takmarkast við, að menn geti nýtt sér hin meintu gæði með eðlilegum og skynsamlegum hætti, þ.e. að nýting hinna meintu gæða sé raunhæf og möguleg fyrir eiganda. Telji stefndi að skýra verði 2. gr. laga nr. 57/1998 með hliðsjón af þessu, þ.e. að eignarland sé land, þar sem eigandi lands fari með öll venjuleg eignarráð. Því sé ekki að heilsa um jarðefni úr göngum djúpt undir yfirborði viðkomandi jarðar, sem eigandi jarðarinnar hafi aldrei möguleika á að gera sér verðmæti úr, og sem ekki séu verðmæti nema vegna aðgerða stefnda. Hér sé því ekki um að ræða hefðbundið nám á jarðefnum í landi stefnanda, sem að jafnaði sé grundvöllur bóta í slíkum tilvikum, heldur hið gangstæða, eins og áður segi, að verið sé að fjarlægja hindrun úr vegi fyrir samgöngubótum, í þessu tilfelli með gerð jarðganga djúpt í jörðu. Það sé jafn fráleitt að úrskurða bætur fyrir efni úr jarðgöngunum og að úrskurða bætur fyrir það „landsvæði“, sem göngin liggi um. Athygli veki, að stefnandi láti sér ekki detta í hug að krefjast bóta fyrir það svæði. Sömu rök liggi til þess, að ekki eigi að greiða bætur fyrir það efni, sem falli til við jarðgangagerðina. Jafnvel þótt dómurinn telji, að jarðefnin úr jarðgöngunum séu háð eignarrétti stefnanda, beri ekki að bæta fyrir þau, þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir tjóni. Þá sé úrskurðinum áfátt varðandi rökstuðning fyrir verðmæti jarðefnis úr jarðgöngunum, enda hafi matsnefnd eignarnámsbóta ekki haft undir höndum nægar upplýsingar um eiginleika efnisins til að geta lagt mat á verðmæti þess og notkunarmöguleika. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki verið heimilt að úrskurða bætur vegna efnis úr jarðgöngunum, þar sem hvorki göngin né efnið úr þeim hafi verið matsandlag svo sem fram komi í matsbeiðni. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi hvorki heimild til þess að taka það upp hjá sjálfri sér né að beiðni eignarnámsþola að úrskurða um hluti, sem ekki séu andlag matsins. Í lögum nr. 11/1973 séu tæmandi talin þau atvik, sem leitt geti til þess, að nefndin úrskurði um bætur fyrir meint gæði, sem ekki komi fram í matsbeiðni, sbr. 12. gr. laganna. Verði eignarnámsþoli, við slíkar kringumstæður, að leita til dómstóla, telji hann brotið á sér. Allt ofangreint leiði til þess, að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda. Fari svo ólíklega, að dómurinn fallist ekki á aðalkröfu stefnda um sýknu, byggi hann varakröfu sína um lækkun stefnukrafna á því, að jarðefni, sem sótt séu djúpt í jörðu við þessar kringumstæður, hljóti að vera mjög lítils virði fyrir stefnanda, þar sem hann hafi aldrei möguleika á að nýta sér þau vegna kostnaðar og af tæknilegum ástæðum. „Tjón“ hans hljóti því að vera lítið eða ekkert. Varðandi málsástæður, lagarök og önnur atvik að öðru leyti, vísist til matsbeiðni á dskj. nr. 5, greinargerðar stefnda (eignarnema) fyrir matsnefnd eignarnámsbóta á dskj. nr. 27 og andsvara hans á dskj. nr. 46. Þá vísist til vegalaga nr. 45/1994, einkum IX. kafla þ.l., og laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, 72. gr. stjórnarskrárinnar og til meginreglna eignarréttarins um eignarréttindi manna. Varðandi málskostnaðarkröfu vísist til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi hafi, að svo stöddu, ákveðið að una úrskurði Matsnefndar eignarnámsbóta um fjárhæð eignarnámsbóta fyrir land á jörð stefnanda, þ.e. kr. 2.000.000, þótt hann telji það hátt og í engu samræmi við bætur fyrir sambærilegt land annars staðar. Fjárhæð þessi hafi verið greidd með fyrirvara um réttmæti hennar. Forsendur og niðurstaða Stefndi, Vegagerðin, greiði stefnanda, Sigurði Baldurssyni, kr. 3.086.460, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags og kr. 800.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 138/2002
|
Bifreið Svipting ökuréttar Ölvunarakstur Dómvenja
|
S var ákærður fyrir ölvunarakstur eftir að lögregla hafði stöðvað hann við akstur með 2,24 áfengismagn í blóði. Af hálfu ákæruvalds var honum gefinn kostur á að ljúka málinu með viðurlagaákvörðun samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara til allra lögreglustjóra um sáttaboð ákærenda við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. S hafnaði því boði og taldi viðurlög samkvæmt því of þung og í ósamræmi við langa dómvenju um sviptingu ökuréttar vegna sambærilegra brota. Héraðsdómur dæmdi S til ökuleyfissviptingar í eitt ár, í samræmi við dómvenju. Ríkissaksóknari áfrýjaði málinu í því skyni að freista þess að fá þessari dómvenju breytt. Hæstiréttur taldi að ekki kæmi fram í lögum nr. 57/1997 um breytingu á umferðarlögum, eða lögskýringargögnum með þeim, að mat löggjafans varðandi sviptingu ökuréttar vegna ölvunarakstursbrota hafi breyst. Dómstólar hafi miðað við lágmarks ökuréttarsviptingu, eitt ár, í tilvikum sem þeim er um ræddi í málinu, þ.e. þegar um sé að ræða fyrsta brot ökumanns, vínandamagn í blóði sé yfir 1,20 og ekki brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti sérstaklega alvarlegar. Hafi þá ekki skipt máli hversu mikið yfir mörkunum vínandamagnið hafi verið. Löggjafinn hafi hins vegar tengt lengri sviptingu ökuréttar ítrekuðum brotum og komið hafi til frekari ökuréttarsviptingar við endurtekin brot. Þótti ríkissaksóknari ekki hafa sýnt fram á að efni væru til þess að óbreyttum lögum að hverfa frá fordæmum um ökuréttarsviptingu, sem farið hafi verið eftir frá setningu umferðarlaga 1987 og lengur. Var því niðurstaða héraðsdóms um eins árs ökuréttarsviptingu staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. mars 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi 15. sama mánaðar. Ákæruvaldið krefst þess að sviptingartími ökuréttar ákærða verði lengdur frá því sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. I. Atvik málsins eru þau að föstudaginn 31. ágúst 2001, klukkan 22.48, stöðvuðu lögreglumenn við eftirlitsstörf akstur ákærða í Hraunbæ við Bæjarbraut. Ákærði var að koma úr Kópavogi og var einn í bifreiðinni. Hann framvísaði ökuskírteini að ósk lögreglumanna, en þar sem mikinn áfengisþef lagði frá vitum hans var hann handtekinn grunaður um ölvun við akstur. Hefur hann játað sekt sína og er ekki um það deilt að brot hans sé réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. Áfengismagn í blóði hans mældist 2,24. Ákærði er fæddur í nóvember 1948 og hefur ekki sætt refsingu utan sektar vegna umferðalagabrots árið 1967, sem ekki skiptir hér máli. Af hálfu ákæruvalds var honum gefinn kostur á að ljúka málinu með viðurlagaákvörðun samkvæmt fyrirmælum ríkissaksóknara til allra lögreglustjóra frá 5. nóvember 2001 um sáttaboð ákærenda við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. Var honum boðið að greiða 130.000 króna sekt í ríkissjóð og sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár. Ákærði hafnaði þessu boði og taldi viðurlög samkvæmt því of þung. Sakarferill hans gæfi ekki tilefni til þeirra og einnig væru þau í ósamræmi við langa dómvenju um sviptingu ökuréttar vegna sambærilegra brota. Héraðsdómur er reistur á því að dómvenja sé að svipta mann ökuleyfi í eitt ár fyrir brot sem þetta. Eru brigður ekki á það bornar af ríkissaksóknara. Með málskoti hans til Hæstaréttar freistar hann þess að fá þessari dómvenju breytt. II. Með lögum nr. 57/1997 var umferðarlögum nr. 50/1987 breytt á þann hátt, að við 100. gr. þeirra var bætt þremur nýjum málsgreinum, sem urðu 4. 6. mgr. hennar. Að auki var bætt nýrri málsgrein í 101. gr., er laut að sviptingu ökuréttar samkvæmt svonefndu punktakerfi vegna ítrekaðra brota á umferðarlögum. Punktakerfið átti að tengja ökuferilsskrá og í athugasemdum með lögunum var sagt að tilgangur þessa nýja ákvæðis væri sá að heimila sviptingu ökuréttar við síendurtekin brot þótt þau teldust ekki stórfelld. Hins vegar var ekki hróflað við 1. mgr. 101. gr. eða 103. gr. laganna, sem lúta að sviptingu ökuréttar, eða hefur það verið gert síðar svo að hér skipti máli. Í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga er dómsmálaráðherra, eftir áðurgreindar breytingar, heimilað að fengum tillögum ríkissaksóknara að ákveða í reglugerð sektir allt að 100.000 krónum. Gildir nú um þetta efni reglugerð nr. 575/2001 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Reglugerðinni fylgir viðauki, sem er skrá yfir sektir og önnur viðurlög. Kemur slík skrá í staðinn fyrir leiðbeiningar ríkissaksóknara, sem lögregluyfirvöld fóru áður eftir við beitingu heimilda sinna til ákvörðunar sekta og annarra viðurlaga samkvæmt 115. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skrá þessi hefur meðal annars að geyma töflu yfir stighækkandi sektir og ökuleyfissviptingu eftir vínandamagni vegna brota á 1., sbr. 2. mgr., 45. gr. umferðarlaga, sem á við sé vínandamagn í blóði ökumanns 0,50 1,20, en þá telst hann ekki geta stjórnað ökutæki örugglega. Erlendar vísindarannsóknir, sem ríkissaksóknari hefur lagt fram, benda til þess að eftir að vínandamagn ökumanns í blóði hefur náð 0,50 markinu aukist hættan á því að hann valdi slysum margfalt með auknu áfengismagni í blóði ökumanns í að minnsta kosti 1,50. Eftir að því marki er náð eru ekki samkvæmt þessum gögnum fyrir hendi nægar rannsóknir á þessu, svo að óyggjandi niðurstöður verði á þeim byggðar. Samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga telst sá ökumaður óhæfur til að stjórna ökutæki, sem hefur 1,20 vínandamagn í blóði eða meira. Ríkissaksóknari sendi samkvæmt heimild í 2. mgr. 27. gr. laga um meðferð opinberra mála bréf til allra lögreglustjóra 5. nóvember 2001 um sáttaboð ákærenda samkvæmt 1. mgr. 124. gr. sömu laga við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum. Í bréfinu segir að það sé ritað í tilefni breytinga, sem felist í reglugerð nr. 575/2001, hækkun sekta og takmörkun á heimild til að ljúka málum með lögreglustjórasátt. Fram kemur að sakborningi skuli gefinn kostur á að ljúka máli varðandi fyrsta brot sé vínandamagn í blóði hans 1,51 - 2 með 130.000 króna sekt og 18 mánaða ökuréttarsviptingu. Sé vínandamagn í blóði hans 2,01 eða meira skuli bjóða sömu sekt og ökuréttarsviptingu í 2 ár, en svo hagaði til með ákærða eins og áður er rakið. III. Í héraðsdómi er getið um mikinn fjölda umferðarlagabrota, þar á meðal ölvunarakstursbrota, og þá miklu hættu sem er þessum brotum samfara, sérstaklega þeim síðast töldu. Þar er einnig nefnd sú þörf sem hefur skapast til þess að staðla þau viðurlög sem beitt er við slík brot. Eðlilegt verður að telja þegar svona háttar til að ákæruvald og lögregla vinni samkvæmt föstum og stöðluðum skrám til að gæta samræmis og jafnræðis við ákvarðanir sínar, enda samrýmist þær umferðarlögum. Hins vegar leiðir það af ákvæði 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 að dómstólar verða ekki bundnir við þannig skrár og ber þeim, þegar málum af þessu tagi er skotið til þeirra, að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga, og má þá meðal annars líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði og leiðbeininga ríkissaksóknara. Í lögum nr. 57/1997, athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga eða öðrum lögskýringargögnum kemur ekki fram að mat löggjafans varðandi sviptingu ökuréttar vegna ölvunarakstursbrota hafi breyst, að því er hér skiptir máli, frá setningu umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laganna var lágmarks ökuréttarsvipting þá ákveðin eitt ár væri brotið gegn 1., sbr. 3. mgr., 45. gr. þeirra, en undir það ákvæði heyrir akstur sé vínandamagn í blóði ökumanns 1,20 eða meira og telst hann þá óhæfur til að stjórna ökutæki, svo sem að framan greinir. Hafa dómstólar miðað ökuréttarsviptingu við þetta lágmark sé um að ræða fyrsta brot ökumanns, vínandamagn í blóði yfir þessum mörkum og ekki brotin önnur ákvæði laga eða aðstæður að öðru leyti sérstaklega alvarlegar. Hefur þá ekki skipt máli hversu mikið yfir mörkunum vínandamagnið hefur verið. Löggjafinn hefur hins vegar, sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga, tengt lengri sviptingu ökuréttar ítrekuðum brotum og breytingin á 101. gr. laganna 1997 laut einnig að slíkri tengingu. Hefur því komið til frekari ökuréttarsviptingar við endurtekin brot. Ákærði átti að baki margra ára áfallalausan feril sem ökumaður, þegar hann framdi brot sitt. Það eitt og sér var vissulega alvarlegt og hann skapaði með því mikla hættu. Þegar litið er til alls framanskráðs, og þess að ekki var um önnur brot á lögum að ræða, þykir ríkissaksóknari hins vegar ekki hafa sýnt fram á að efni séu til að óbreyttum lögum að hverfa frá fordæmum um ökuréttarsviptingu, sem farið hefur verið eftir frá setningu umferðarlaga 1987 og lengur. Ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um sviptingu ökuréttar. Staðfest er ákvæði héraðsdóms um greiðslu sakarkostnaðar, en áfrýjunarkostnaður skal greiðast úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkisjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 175.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 4. desember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 24. september 2001 á hendur ákærða Steina Þorvaldssyni, kt. 021148-3699, Vallargerði 4, Kópavogi, fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni DS-975, að kvöldi föstudagsins 31. ágúst 2001, undir áhrifum áfengis frá Hallarmúla í Reykjavík, uns lögregla stöðvaði aksturinn í Hraunbæ, við Bæjarbraut. Þetta er talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr., 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998. Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sannað er með skýlausri játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Áfengismagn í blóði hans mældist 2.24. Ákærði, sem er fæddur í nóvember 1948, hefur ekki sætt refsingu utan sektar vegna umferðarlagabrots árið 1967. Af hálfu ákæruvalds var ákærða gefinn kostur á að ljúka málinu með viðurlagaákvörðun, í samræmi við fyrirmæli ríkissaksóknara til allra lögreglustjóra um sáttaboð ákærenda við viðurlagaákvarðanir í ölvunarakstursmálum frá 5. nóvember sl., með því að greiða 130.000 króna sekt í ríkissjóð, og sæta sviptingu ökuréttar í tvö ár frá deginum í dag að telja. Ákærði hefur hafnað þessu boði þar sem hann telur refsingu of þunga og að sakarferill hans gefi ekki tilefni til hennar, hún sé einnig í ósamræmi við langa dómvenju um sviptingu ökuréttar vegna sambærilegra brota, þá vísar ákærði til þess að ákvörðunarvald um refsingu liggi hjá dómstólum og eigi ekki að lúta fyrirmælum ríkissaksóknara. Sú hætta sem er samfara ölvunarakstursbrotum og öðrum umferðarlagabrotum og mikill fjöldi slíkra brota hefur leitt til þess að nær enginn sveigjanleiki er við mat dómstóla á refsingum fyrir slík brot, eru þær samræmdar og staðlaðar. Að því er refsingar fyrir ölvunarakstur varðar hefur lengi verið miðað við svokölluð efri og neðri mörk, þ.e. við það hvort vínandamagn í blóði er undir eða yfir 1.20. Í fyrra tilvikinu er mál talið varða við 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en í því síðara við 3. mgr. sömu greinar. Í fyrra tilvikinu hefur sviptingartími við fyrsta brot verið breytilegur í samræmi við áfengismagn í blóði. Í síðara tilvikinu hefur sviptingartími verið eitt ár við fyrsta brot burtséð frá áfengismagni, sem er sú lágmarkssvipting sem lög mæla fyrir um, sbr. 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga. Hafa dómstólar miðað við þetta lágmarksákvæði, allt frá setningu umferðarlaga árið 1987, án tillits til áfengismagns, nema í undantekningartilvikum þegar brot hefur verið sérstaklega alvarlegt eða slys hlotist af akstri. Ljóst má vera að sú hætta sem fylgir ölvunarakstri eykst í hlutfalli við magn áfengis í blóði ökumanns og má færa rök fyrir því að tillaga ríkissaksóknara um að taka mið af því í auknum mæli við ákvörðun refsingar sé eðlileg og skynsamleg. Þrátt fyrir það þykir, í ljósi mótmæla ákærða og vegnar langrar dómvenju, ekki rétt að þyngja svo mjög refsingar fyrir þessi brot án fyrirmæla í lögum eða að undangengnum dómi Hæstaréttar, enda eru hin refsitengdu viðurlög, ökuleyfissviptingin, sá hluti refsingarinnar sem oft reynist dómþola erfiðust. Með vísan til framangreinds þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 130.000 króna sekt í ríkissjóð, sem greiða skal innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en ella skal ákærði sæta fangelsi í 24 daga. Þá skal ákærði sæta sviptingu ökuréttar í eitt ár frá birtingu dómsins að telja. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Steini Þorvaldsson, greiði 130.000 króna sekt í ríkissjóð, innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 24 daga. Ákærði skal sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu dómsins að telja. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað.
|
Mál nr. 317/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. apríl 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. maí2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. apríl 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dómnum í dag að X, kt. [...], verðigert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4. maí nk. kl. 16:00. Þá erþess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Kærði mótmælirkröfu lögreglustjóra.IÍ greinargerð lögreglustjóra segir meðalannars að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfelltfíkniefnalagabrot er varði innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ígær hafi erlendur aðili að nafni A verið handtekinn í Flugstöð LeifsEiríkssonar á Keflavíkurflugvelli en hann hafi verið að koma með flugi fráCancun í Mexíkó með viðkomu í Brussel og Kaupmannahöfn. Nefndur aðili hafi haftmeðferðis golfsett sem í hafi verið 17 golfkylfur. Lögreglu hafi grunað að íkylfunum væru falin fíkniefni og því hafi ein kylfa verið tekin til nánariskoðunar. Í ljós hafi komið að í henni var falið kókaín. A hafi þá veriðhandtekinn, grunaður um innflutning fíkniefna. Í kjölfarhandtöku A hafi lögregla leitað á dvalarstað kærða og B að [...] í [...] vegnagruns um að þeir hefðu staðið að skipulagningu og fjármögnun á kaupum áofangreindum fíkniefnum. Við leit á dvalarstað þeirra hafi fundist mikið magnaf sterkum fíkniefnum. Þá hafi einnig fundist tölvur, símar, skjöl og aðrirmunir sem lögregla telji að tengist rannsókn málsins. Viðskýrslutöku hjá lögreglu hafi A játað að hafa staðið að innflutningi fíkniefnannafrá Mexíkó. B hafi hins vegar neitað sök. Það hafi kærði einnig gert. Kærðikannist ekki við nafnið A. Hann hafi ekki getað gefið skýringar á því af hverjuþað nafn hafi verið að finna á miða sem fundist hafi á dvalarstað hans.Aðspurður um tengsl sín við Mexíkó hafi kærði borið að þar eigi hann ættingja.Spurður út í peningasendingar hafi kærði svarað því til að hann hafi greittpening í gegnum Western Union og lagt inn á bankareikning föður síns. Kærðihafi ekki kannast við þau fíkniefni sem fundist hafi á dvalarstað hans. Sakborningarí málinu hafi allir verið handteknir síðdegis í gær og fyrstu skýrslutökur afþeim farið fram í morgun. Við húsleit hafi fundist tölvur, símar og skjöl semlögregla telji að tengist rannsókn málsins. Unnið sé að því að taka fingraföraf hinum haldlögðu golfkylfum, opna kylfurnar og ná efnunum úr þeim tilefnagreiningar. IILögreglustjóri vísar til þess að í ljósiframangreinds og þeirra gagna sem lögregla hafi aflað verði að telja að kærðisé undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á sterkum fíkniefnum hingaðtil lands. Fleiri aðilar tengist málinu. Lögregla vinni áfram að rannsókn þess.Unnið sé að því að skoða mögulegar tengingar þessa máls við önnur mál er varðiinnflutning á fíkniefnum hingað til lands frá Mexíkó. Brýn nauðsyn sé á þessustigi málsins að kærði sæti gæsluvarðhaldi, í einangrun, þar sem ljóst sé að efhann gangi laus geti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn sem gangilausir eða þeir sett sig í samband við hann. Kærði gæti þá komið undan gögnummeð sönnunargildi sem lögregla hafi ekki lagt hald á nú þegar. Þá sénauðsynlegt að bera undir kærða sjálfstætt haldlögð gögn á meðan hann sætieinangrun. Brýnt sé að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins. Meintbrot kærða varði við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 Með vísantil framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008, og b-liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað kröfu umeinangrun varði, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún séfram sett. IIIMeð vísan til alls framanritaðs, svo oggagna málsins, er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddumgrun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við.Rannsókn málsins er hvergi nærri lokið. Ætlaverður lögreglu nokkuð ráðrúm til að rannsaka frekar aðdragandann að ferð meintssamverkamanns kærða, A, hingað til lands og eftir atvikum möguleg tengsl kærðavið aðra vitorðsmenn, bæði hér á landi og erlendis. Gangi kærði laus má ætla aðhann muni torvelda rannsókn málsins með því að afmá merki eftir brot, skjótaundan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Samkvæmt þessu telst skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála fullnægt til þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Er krafa lögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti semí úrskurðarorði greinir.Með vísan til framangreinds er jafnframtfallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldsvist hans stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurð þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r or ð :Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 2. maí nk., kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 664/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram allt til fimmtudagsins 22. desember 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sér verði ekki gert að sæta einangrun. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2011. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur gert þá kröfu að [X], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 22. desember 2011 kl. 16. Þá er þess krafist að honum verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi nú til rannsóknar skotárás á bifreið [Z], en skotið hafi verið tvívegis á bifreið hans föstudaginn 18. nóvember sl., þar sem hann hafi ekið bifreiðinni í Bryggjuhverfi Reykjavíkur. Brotaþoli, [Z], og vitni sem hafi verið farþegi í bifreiðinni, lýsi atvikum þannig að meðkærði [Y], sem nú sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins, hafi boðað [Z] á sinn fund að kvöldi föstudagsins 18. nóvember sl. vegna tiltekinnar fíkniefnaskuldar. Er [Z] og umrætt vitni hafi komið akandi á bifreið [Z] á bifreiðaplani við bílasöluna [...], við [...] í Reykjavík, hafi meðkærði [Y] ekið bifreið sinni í veg fyrir bifreið [Z]. Út úr bifreið [Y] hafi stigið þrír menn, þ.e. [Y] sjálfur og tveir menn sem hafi hulið andlit sín og hafi annar mannanna verið með haglabyssu í hendi. Hafi [Z] þá reynt að aka bifreið sinni aftur á bak frá mönnunum, en annar mannanna þá skotið úr byssunni og hafi höglin lent á framenda bifreiðarinnar. Eftir þetta hafi [Y] og mennirnir tveir farið inn í bifreið [Y] og ekið mjög greitt á eftir [Z]. Er [Z] hafi komið að hringtorgi við bifreiðaumboð [...] við Sævarhöfða hafi [Y] ekið bifreið sinni upp að bifreið hans og hafi þá verið skotið öðru sinni á bifreiðina, með þeim afleiðingum að afturrúðan mölbrotnaði og hafi m.a. högl hafnað í farþegasæti bifreiðarinnar. Sunnudaginn 20. nóvember sl. hafi kærði [Y] verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald. Hafi [Y] viðurkennt að nokkru leyti aðild sína að málinu. Hann kveðst þó ekki hafa vitað að skotvopn hafi verið með í för og ekki tekið eftir því er skotið hafi verið úr byssunni í fyrra skiptið. Þá hafi hann ekki viljað upplýsa lögreglu hverjir hafi verið með honum í umrætt sinn. Mánudaginn 28. nóvember sl. hafi meðkærði [A] verið handtekinn grunaður um aðild að málinu og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald til dagsins í dag, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 2. desember sl. nr. 644/2011. Föstudaginn 2. desember sl. hafi kærði [X] verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald til dagsins í dag, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 6. desember sl. nr. 651/2011. Í gær miðvikudaginn 7. desember hafi meðkærði [B] verið handtekinn grunaður um aðild að málinu og í kjölfarið úrskurðaður í gæsluvarðhald.. Í máli þessu liggi fyrir að meðkærðu [Y] og [A] hafi verið í miklum símasamskiptum stuttu fyrir skotárásina. Fyrir liggi samkvæmt símagögnum að kærðu [Y], [B] og [A] hafi allir þrír tengst sama sendi við Sævarhöfða í Reykjavík á verknaðarstundu. Þá liggi fyrir framburður um að meðkærðu [Y] og [A] hafi átt fund saman rétt fyrir árásina, þar sem [Y] hafi borið upp vandræði sín gagnvart [Z] og óskað eftir aðstoð [A] í málinu. Þá liggi fyrir að þeir hafi verið saman laugardaginn 19. nóvember á sveitabæ í Borgarfirði. Fram sé kominn framburður aðila, sem hafi verið með [Y] og [A] föstudaginn 18. nóvember, sem skoðað hefur myndband af fyrri skotárásinni, þess efnis að til greina komi að sá sem skjóti úr byssunni sé kærði [A]. Þeir lögreglumenn sem horft á hafa á umrætt myndband telji sig þekkja kærða [A] sem þann aðila sem skjóti úr byssunni. Þá liggi einnig fyrir að á verknaðarstundu hafi sími [A] tengst við sendi sem staðsettur er við Sævarhöfða í Reykjavík. Við húsleit lögreglu á heimili kærða [X] hafi lögregla fundið og lagt hald á m.a. afsagaða haglabyssu og haglaskot. Við rannsókn tæknideildar lögreglu á forhlöðum hinna haldlögðu skothylkja hafi kom í ljós að eitt þeirra sé að útliti og lögun eins og forhlöðin sem hafi fundist á vettvangi. Vinni lögreglan nú að frekari rannsókn á hinni haldlögðu byssu. Fram sé komið í málinu að kærði [X] hafi verið í símasamskiptum við kærðu [Y] og [A] um það leyti sem árásin átti sér stað. Fyrir liggi að sími [A] hafi tengst sendi sem staðsettur sé við heimili [X] stuttu eftir árásina. Við húsleit hafi lögregla lagt hald á myndavél, þar sem finna megi mynd af [X] og [A], sem tekin hafi verið á heimili [X] stuttu eftir skotárásina. Þá liggi einnig fyrir mynd úr myndvélakerfi Hvalfjarðaganga, um kl. 9:00 að morgni laugardagsins 19. nóvember sl., sem sýni bifreið þá sem kærðu [Y] og [A] hafi verið í á leið sinni á umræddan sveitabæ í Borgarfirði. Fyrir liggi í málinu að kærðu, [X], [Y] og [A], hafi hist á bar í Mosfellsbæ kvöldið fyrir skotárásina. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi hér til rannsóknar afar alvarlegt afbrot, þ.e. lífshættulega skotárás, sem hafi augljóslega verið liður í uppgjöri tveggja manna vegna fíkniefna. Að mati lögreglu sé hér um að ræða afbrot sem framið hafi verið með skipulögðum og verkskiptum hætti af hópi manna sem allir kenni sig við tiltekin skipulögð glæpasamtök. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði [X] neitað allri aðild að málinu. Í fyrstu hafi hann sagst ekki hafa vitað um skotvopnið á heimili sínu, en hafi svo kannast við að hafa verið með það, en ekki viljað með neinum hætti upplýsa hvenær eða hvernig hann hafi komist yfir það. Þá hafi hann ekki kannast við í fyrstu að hafa verið í sambandi við kærða [Y] eða [A] stuttu fyrir árásina. En við frekari spurningar lögreglu hafi hann viðurkennt að hafa verið í samskiptum við þá. Hann geti ekki gert grein fyrir ferðum sínum 18. nóvember, hann segist vera nýbúinn að eiga afmæli og hafi verið að „djamma.” Það sé mat lögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu enda sé kærði [X] nú undir sterkum rökstuddum grun um aðild að tilraun til manndráps, svo að varði við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sé rannsókn málsins hvergi nærri lokið og því afar brýnt að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, svo að hann fái ekki tækifæri til að torvelda rannsókninni, s.s. með því að koma undan munum, hafa áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði er undir rökstuddum grun um aðild að tilraun til manndráps samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, en m.a. fannst hjá honum haglabyssa og skotfæri, sem grunur leikur á að hafi verið notuð við verknaðinn. Meint brot getur varðað allt að 16 ára fangelsi. Er fallist á það með lögreglustjóra að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærði gangi ekki laus, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Ber því að ákveða að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Í ljósi rannsóknarhagsmuna er jafnframt fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. b.lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, [X], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 22. desember 2011 kl. 16. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 42/2015
|
Kærumál Gagnsök Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Staðfest var ákvæði í dómi héraðsdóms um frávísun gagnsakar A og H í máli sem Í hf. höfðaði á hendur þeim ásamt D ehf. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að í gagnsök hefðu A og H haft uppi viðurkenningarkröfur í víxilmáli sem rekið hefði verið eftir XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var fallist á með héraðsdómi að gagnkrafa af þeim toga yrði ekki höfð uppi í slíku máli, sbr. 4. mgr. 118. gr. laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. janúar 2015. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. desember 2014, þar sem gagnsök sóknaraðila í máli sem varnaraðili höfðaði á hendur þeim ásamt einkahlutafélaginu Dregg var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka gagnsök þeirra til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að ákvæði héraðsdóms um frávísun gagnsakar sóknaraðila verði staðfest. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í gagnsök höfðu sóknaraðilar uppi viðurkenningarkröfur í víxilmáli á hendur þeim sem rekið var eftir XVII. kafla laga nr. 91/1991. Fallist verður á það með héraðsdómi að gagnkrafa af þeim toga verði ekki höfð uppi í slíku máli, sbr. 4. mgr. 118. gr. laganna. Verða því ákvæði héraðsdóms um frávísun gagnsakar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvæði héraðsdóms um að vísa frá dómi gagnsök sóknaraðila, Ara Axels Jónssonar og Hólmfríðar G. Þorleifsdóttur, á hendur varnaraðila, Íslandsbanka hf., í máli sem hann höfðaði á hendur þeim og Dregg ehf. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. desember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þriðjudaginn 11. nóvember, er í aðalsök höfðað 24. apríl 2012 af Íslandsbanka hf., kt. [...], Kirkjusandi 2, Reykjavík á hendur Ara Axel Jónssyni, kt. [...], Hindarlandi 9, Akureyri, Hólmfríði G. Þorleifsdóttur, kt. [...], Hindarlandi 9, Akureyri, og Dregg ehf., kt. [...], Oddeyrartanga, Akureyri. Málið var þingfest 3. maí 2012. Gagnsök er höfðuð 29. sama mánaðar af Ara Axel og Hólmfríði á hendur Íslandsbanka hf. Dómkröfur Í aðalsök krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða honum in solidum 207.545.067 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. maí 2011 til greiðsludags, allt að frádregnum 36.036.798 krónum sem greiddar hafi verið inn á víxill hinn 21. febrúar 2013. Þá krefst stefnandi málskostnaðar og virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Í upphafi krafðist stefnandi einnig staðfestingar veðréttar samkvæmt veðtryggingarbréfi en féll frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. Í aðalsök krefjast stefndu Ari Axel og Hólmfríður sýknu en málskostnaðar úr hendi stefnanda. Aðalkröfu þeirra um frávísun málsins var hafnað með úrskurði. Stefnda Dregg ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 7. maí 2012. Af hálfu þess hefur ekki verið tekið til varna í málinu. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess aðallega að viðurkennt verði að persónuleg ábyrgð gagnstefnenda samkvæmt tryggingarvíxli nr. 26614, útgefnum 20. maí 2011 að fjárhæð 260 milljónir króna sé niður fallin, en til vara krefjast gagnstefnendur þess að víxillinn verði ógiltur. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar úr hendi gagnstefnda. Gagnstefndi krefst sýknu í gagnsök og málskostnaðar auk virðisaukaskatts úr hendi gagnstefnenda insolidum. Málavextir Stefnandi höfðar málið til heimtu skuldar samkvæmt víxli að fjárhæð 260 milljónir króna. Útgefandi hans er stefndi Ari Axel en greiðandi stefnda Dregg ehf. Víxillinn er ábektur af stefndu Hólmfríði og er án afsagnar. Á víxilinn er skráður útgáfudagurinn 20. maí 2011 og gjalddaginn 24. maí 2011. Á víxilinn er prentað að hann skuli greiðast í Sparisjóði Norðlendinga, Akureyri. Með víxlinum er skjal, nefnt „yfirlýsing og umboð til útfyllingar víxileyðublaðs vegna skuldar eða yfirdráttar á tékkareikningi / kreditkorti / ábyrgðar“, dagsett 25. maí 2007, og veita þar öll stefndu Sparisjóði Norðlendinga umboð til að fylla víxilinn út hvað varðar útgáfudag, upphæð og gjalddaga og innheimta hann sem víxilskuld. Með tilkynningu dagsettri og birtri fyrir stefndu hinn 20. maí 2011, tilkynnti Byr hf. þeim að gjalddagi víxilsins hefði verið ákveðinn 24. maí 2011. Víxillinn yrði sýndur þann dag og næstu tvo virka daga í afgreiðslu Byrjar, Skipagötu 9, Akureyri, á afgreiðslutíma. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði hinn 28. marz 2008 tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði veitt samþykki fyrir samruna Sparisjóðs Norðlendinga við Byr sparisjóð. Frá og með 1. júlí 2007 tæki Byr sparisjóður við öllum réttindum og skyldum Sparisjóðs Norðlendinga. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði hinn 30. apríl 2010, tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði ákveðið að taka yfir vald stofnfjáreigendafundar Byrjar sparisjóðs og víkja stjórn hans frá í heild sinni. Jafnframt hefði fjármálaeftirlitið meðal annars ákveðið að öllum eignum Byrjar sparisjóðs yrði þegar í stað ráðstafað til Byrjar hf., og tæki Byr hf. við öllum tryggingaréttindum Byrjar sparisjóðs. Með auglýsingu, birtri í Lögbirtingablaði 1. desember 2011, tilkynnti fjármálaeftirlitið að það hefði veitt samþykki sitt fyrir samruna Byrjar hf. og stefnanda. Skyldi stefnandi taka við öllum réttindum og skyldum Byrjar hf. frá 30. júní 2011. Málsástæður og lagarök stefnanda í aðalsök Stefnandi segist reka málið til innheimtu á víxli að fjárhæð 260 milljónir króna, sem stefndi Ari Axel hafi gefið út hinn 20. maí 2011, samþykktum til greiðslu í „Íslandsbanka hf. (áður BYR)“af stefnda Ara Axel fyrir hönd stefnda Dregg ehf. og ábektur af stefnda Ara Axel og stefndu Hólmfríði án afsagnar. Víxillinn hafi verið afhentur til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi Dregg ehf. nr. 1145-26-0340 í Byr. Víxilskjalið hafi verið útfyllt hvað varðað hafi fjárhæð, undirritað af öllum stefndu en óútfyllt um útgáfudag og gjalddaga. Viðfest víxlinum hafi verið umboð til handa stefnanda að ljúka útfyllingu skjalsins og gera að formgiltum víxli ef á ábyrgð víxilskuldara reyndi. Aðrar takmarkanir hafi ekki verið gerðar á útfyllingarheimild stefnanda. Stefnandi hafi fært á víxilinn útgáfudaginn 20. maí 2011 og gjalddaga 24. maí 2011. Skuldin sem tryggð hafi verið með víxlinum hafi numið 207.545.067 krónum á gjalddaga víxilsins. Þar sem stefndu hafi ekki greitt kröfuna þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir hafi málshöfðun verið nauðsynleg. Stefnandi kveðst byggja dómkröfur sínar á lögum nr. 93/1933, einkum sjöunda kapítula. Vaxtakrafa sé studd við III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Krafa um málskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Vegna réttarfars vísi stefnandi til XVII. kafla laganna. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefndu Ara Axels og Hólmfríðar í aðalsök Stefndu segja að stefnda Dregg ehf. hafi um nokkurra ára skeið stundað vöruflutninga á milli Íslands og annarra ríkja með flutningaskipinu Axel. Til kaupa á skipinu og síðar vegna rekstursins hafi félagið þurft á því að halda að hafa heimild til yfirdráttar á tékkareikningi sem félagið hafi átt í Sparisjóði Norðlendinga og síðar í Byr sparisjóði eftir sameiningu nokkura sjóða undir merkjum Byrjar. Til tryggingar heimildinni hafi sparisjóðurinn farið fram á það við eiganda félagsins, stefnda Ara Axel og eiginkonu hans stefndu Hólmfríði, að þau gæfu út svokallaða tryggingavíxla auk þess að gefa umboð til útfyllingar víxileyðublaðanna. Þá hafi sparisjóðurinn tvívegis farið þess á leit við stefnda Dregg ehf. að það gæfi út tryggingarbréf með veði í lausafé, viðskiptakröfum og fasteign félagsins til tryggingar yfirdrættinum. Alls hafi verið gefnir út víxlar og tryggingarbréf fyrir samtals 540 milljónir króna. Í maí 2007 hafi félagið fest kaup á fiskiskipi, kaupin hafi borið brátt að og hafi fjármögnun ekki verið tilbúin er þau hafi verið gerð. Af þeirri ástæðu hafi heimild til útfyllingar víxils að fjárhæð 260 milljónir króna verið undirrituð hinn 25. maí 2007 til tryggingar á yfirdráttarheimild sem veitt hafi verið 29. maí 2007 í kjölfar skipakaupanna. Öllum hafi verið ljóst að um bráðabrigðaráðstöfun hafi verið að ræða með persónulegri ábyrgð stefndu Ara og Hólmfríðar þar til fjármögnun næðist. Hinn 10. september 2007 hafi 250 milljóna króna fjármögnun verið tilbúin frá Landsbanka Íslands og borin undir Byr. Á þessum tíma hafi félagið staðið mjög vel en reikningurinn hafi mest verið yfirdreginn þegar skipakaupin hafi átt sér stað um 254 milljónir króna en yfirdráttur farið stöðugt lækkandi. Félagið hafi ekki talið sig þurfa á jafnmiklu fjármögnunarláni að halda og hafi orðið úr að hætt hafi verið við að ganga að fjármögnunartilboði Landsbankans. Þess í stað hafi verið gefið út tryggingarbréf vegna vörubirgða og vörureikninga til Byrjar dags. 3. desember 2007. Hafi það verið gert í þeim tilgangi að fella niður trygginguna samkvæmt bráðabrigða tryggingavíxlinum sem gefinn hafi verið út til að brúa bilið þar til þessi fjármögnun hafi verið afstaðin sem þá hafi verið raunin. Kostnaðarverðmæti vörubirgða á lager hafi á þeim tíma sem að tryggingarbréfið hafi verið gefið út hafi verið 89.610.932 krónur og viðskiptakröfur numið 146.024.582 krónum eða samtals 235.635.514 krónur. Tékkareikningur félagsins hafi verið yfirdregin um 129-165 milljónir króna þegar bréfið hafi verið gefið út. Dregg ehf. hafi þarna sett meira en fullar tryggingar fyrir skuldum sínum í þeim tilgangi að tryggingin samkvæmt heimild til útfyllingar víxils að fjárhæð 260 milljónir frá 25. maí 2007 félli niður. Þess hafi ætíð verið gætt að Byr hefði nægar tryggingar í vörubirgðum og kröfum þegar yfirdráttarheimild félagsins hafi verið endurnýjuð til hækkunar eða lækkunar. Hinn 19. júní 2009 hafi vörubirgðir að kostnaðarverði numið einungis 178.260.071 krónu og kröfur verið óverulegar. Byr hafi því óskað eftir viðbótartryggingu og hafi yfirdráttarheimild verið hækkuð í 204 milljónir króna að ósk félagsins. Þann dag hafi Dregg ehf. gefið út tryggingarbréf með veði að fasteign sinni Skipatanga 2-4, 2 r, Akureyri að fjárhæð 100 milljónir króna. Hafi Byr þá haft tryggingarbréf frá Dregg ehf. samtals að fjárhæð 220 milljónir króna í þessum tveimur tryggingarbréfum. Allir aðilar sem að þessum gerningum hafi komið hafi á þessum tíma verið sammála um að tryggingar samkvæmt tryggingavíxlum hafi átt að falla niður um leið og aðrar tryggingar hafi komið í staðinn. Hins vegar hafi víxlunum aldrei verið skilað til stefndu Ara og Hólmfríðar. Það hafi svo ekki verið fyrr en fjórum árum síðar eða hinn 20. maí 2011 að stefnandi hafi „grafið upp“ víxilinn, fyllt hann út og ákveðið að nota hann til að krefja stefndu persónulega um greiðslu á skuldbeitingum Dregg ehf. þegar það hafi hentað stefnanda. Stefndu segjast byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að með þessari háttsemi sinni hafi stefnandi brotið gegn 6. gr. innheimtulaga nr. 95/2008 þar sem fjallað sé um góða innheimtuhætti. Segi þar að innheimta skuli vera í samræmi við góða innheimtuhætti, það teljist meðal annars brjóta í bága við góða innheimtuhætti að beita óhæfilegum þrýstingi eða valda óþarfa tjóni og óþægindum. Þá segjast stefndu byggja á því að rangur aðili höfði málið sbr. a-lið 1. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991 sem leiði til sýknu sbr. 2. mgr. 16. gr. sömu laga. Íslandsbanki hf höfði málið vegna Byrjar útibús 1145 en hins vegar hafi víxilumboð stefndu verið gefið út til Sparisjóðs Norðlendinga og tryggingarbréfið til Byrjar sparisjóðs. Byggi stefndu því aðallega á því að sýkna beri þau vegna aðildarskorts stefnanda. Stefnda segjast byggja á því að meintar heimildar stefnanda til málshöfðunar á grundvelli víxilsins sem lagður sé fram í málinu brjóti hvað sem öðru líði í bága við II. kapítula víxillaga nr. 93, 1933 um framsal víxla. Vegna vanreifunar málatilbúnaðar stefnanda sé stefndu að vísu ókleift að fjalla um þessa málsástæðu sína með nokkuri nákvæmni, þar á meðal um það hvaða ákvæði II. kapítula víxillaganna eigi við um framsal víxilsins, en stefndu segjast í greinargerð sinni leyfa sér að svo stöddu að vísa til II. kapítula víxillaganna hvað þetta varði með áskilnaði um að fjalla um þessar varnir sínar af meiri nákvæmni á síðari stigum málsins. Stefndu segjast í greinargerð vilja leyfa sér að hafa uppi áskilnað um það á síðari stigum málsins að vísa til hvaða ákvæðis víxillaganna sem vera skal, kröfum sínum til stuðnings, enda gefi vanreifaður málatilbúnaður stefnanda tilefni til að hafa uppi slíkan áskilnað þar sem stefndu sé, vegna vanreifunarinnar, í raun ókleift að verjast á grundvelli laganna. Vel geti komið til álita að beita til að mynda VI. og XI. kapítula víxillaganna til varnar gegn meintum kröfum stefnanda ef fyrir liggi hvernig heimildum hans til innheimtunnar sé háttað. Engir aðrir kostir séu af hálfu stefndu en að hafa áskilnaðinn uppi til að verjast í málinu á síðari stigum. Stefndu segjast byggja sýknukröfu sína á því að þegar Dregg ehf. hafi gefið út tryggingarbréfið vegna vörubirgða og vörureikninga til Byrjar 3. desember hafi heimild sú, er stefndu hafi gefið til að fylla út tryggingavíxilinn frá 25. maí 2007, fallið niður. Sé byggt á því að þrátt fyrir að farizt hafi fyrir að afhenda stefndu víxilinn þá hafi aðilar verið sammála um að tryggingarbréfið kæmi í staðinn og heimildin hafi þar með verið niðurfallin. Það sé í sjálfu sér engin önnur rökræn skýring á af hverju gefa hafi átt tryggingarbréfið út 3. desember 2007 en að tilgangurinn hafi verið sá að það bréf mundi leysa af hólmi trygginguna sem falizt hafi í 260 milljóna króna tryggingavíxlinum. Stefndu segjast telja að horfa beri á atvik að baki samningsgerðinni við túlkun þessara gerninga og líta beri svo á að stefnandi hafi fallizt á að skuldbindingin hafi fallið niður á þessum tímapunkti. Hafi þetta verið sameiginlegur skilningur allra aðila sem að viðskiptunum hafi komið. Stefndu, sem ekki séu sérfróð um fjármálagerninga og viðskipti af þessu tagi, hafi treyst því að skuldbindingin væri niður fallin. Stefnandi sé viðskiptabanki og því sérfróður á þessu svið og hafi því á honum hvílt sú skylda eindregið, að annað hvort afhenda stefndu víxilinn eða upplýsa þau um það, á þeim tímapunkti þar sem tryggingarbréfið hafi verið gefið út, ef stefnandi hafi jafnframt ætlað að halda heimildinni til að gefa út tryggingavíxilinn. Stefnandi hafi hvorugt gert. Stefndu segjast telja ótækt að stefnandi geti nú fjórum árum síðar fyllt út og byggt rétt á víxlinum með hliðsjón af þeim aðstæðum sem liggja að baki samningsgerðinni. Beri samkvæmt þessu að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Þá segjast stefndu byggja sýknukröfu sína enn fremur á því að persónuleg ábyrgð þeirra sé löngu niður fallin með vísan þess sem fram komi á yfirlýsingunni um umboð til útfyllingar á víxli þar sem að segi orðrétt að ábyrgð á skuldum einstaklinga gildi í fjögur ár frá og með undirritun yfirlýsingarinnar. Undirritun yfirlýsingarinnar hafi farið fram á Akureyri hinn 25. maí 2007 og sé því lengri tími en fjögur ár liðin frá undirritun hennar. Á grundvelli þessa skýra og klára samningsákvæðis beri að sýkna stefndu. Þá segjast stefndu reisa sýknukröfu sína á því að á sama skjali segi orðrétt „Við undirritaðir, greiðandi, útgefandi og ábekingar, staðfestum einnig að hafa kynnt okkur efni upplýsingabæklings bankans um sjálfskuldarábyrgð og greiðslumat í samræmi við „samkomulag um notkun ábyrgð á skuldum einstaklinga“ sem Sparisjóður Norðlendinga er aðili að.“ Tilgangurinn með þessum texta geti ekki verið annar en að hið tilgreinda samkomulag sé hluti af samningssambandi og Sparisjóðs Norðlendinga. Í samkomulaginu segi m.a. orðrétt í 2. gr.: „Aðilar að samkomulagi þessu eru sammála um gildi þeirrar stefnu að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetu greiðenda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu yrði settar megin reglur til verndar ábyrgðarmönnum í þeim tilvikum er skuldaábyrgð eða veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu. Samkomulag þetta tekur til allra skuldaábyrgða þ.e. sjálfskuldarábyrgða og einfaldra ábyrgða, af skuldabréfalánum, víxlum og öðrum skuldaskjölum, á yfirdráttarheimildum á tékkareikningum og..... Samkomulagið gildir óháð því hvort til ábyrgðar er stofnað með áritun á skuldabréf, víxil eða annað skuldaskjal eða við útgáfu sérstakrar ábyrgðaryfirlýsingar.“ Þá segi í 3. gr. samkomulagsins „Sé skuldaábyrgð eða veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu ber fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda, nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir því með skriflegum hætti að svo verði ekki gert... Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. er fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en krónum 1.000.000.“ Í 4. gr. segi enn fremur: „Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður skal hann staðfesta það skriflega.“ Þá sé kveðið á um eftirfarandi í 5. gr. samkomulagsins: „Fjármálafyrirtæki ber að tilkynna ábyrgðarmanni um vanskil sem verða á fjárhagslegri skuldbindingu sem hann er í ábyrgð fyrir. Stefnt skal að því að slík tilkynning sé send innan 30 daga frá greiðslufalli skuldara. Fjármálafyrirtæki breytir ekki skilmálum láns eða annarra fjárhagslegra skuldbindingar sem tryggð er með skuldaábyrgð eða veði nema með samþykki ábyrgðarmanns..... Fjármálafyrirtæki skal um hver áramót tilkynna ábyrgðarmanni skriflega um hvaða kröfum hann er í ábyrgðum fyrir, hverjar eftirstöðvar þeirra eru, hvort að þær eru í vanskilum og hversu mikil vanskil eru ef um þau er að ræða.“ Stefndu segja að samkomulagið gildi þannig ótvírætt um þá skuldbindingu sem stefnandi haldi fram að til staðar sé á hendur stefndu á grundvelli áðurnefndrar yfirlýsingar og umboðs. Hvorki stefnandi né Sparisjóður Norðlendinga hafi uppfyllt neinar af ofangreindum skyldum gagnvart stefndu. Þannig hafi aldrei neitt greiðslumat verið framkvæmt að neinu tagi og stefndu hafi aldrei óskað eftir því að greiðslumat yrði ekki framkvæmt. Hvorki hafi verið framkvæmt greiðslumat á einkahlutafélaginu Dregg ehf., Ara né Hólmfríði. Þá hafi tilkynningar af því tagi sem getið er í 5. gr. ekki verið sendar stefndu enda hefðu þau kallað á viðbrögð af hálfu stefndu þegar í stað ef þeim hefðu borist slíkar tilkynningar. Með vísan til þessa beri að sýkna stefndu. Segja stefndu einnig vísa til þeirra sjónarmiða sem fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-913/2011 frá 23. febrúar 2012 en atvik þess máls og þess sem hér sé til meðferðar séu eðlislík um það sem að máli skipti. Þá segjast stefndu byggja á því að ógilda beri samning aðila á grundvelli ógildingarreglna samningalaganna og byggi þau á eftirfarandi ógildingareglum. Í fyrsta lagi segja stefndu byggja á því að ógilda beri samninginn á grundvelli 32. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í ákvæðinu segi að löggerningur sem vegna misritunar eða annarra mistaka af hálfu þess, er hafi gert hann, hafi orðið annars efnis en til hafi verið ætlazt sé ekki skuldbindandi fyrir þann sem gert hafi hann, ef sá maður, sem löggerningum hafi verið beint til, hafi vitað eða mátt vita að mistök hafi átt sér stað. Hér sé mælt fyrir um ógildingareglu um rangar forsendur en stefndu segjast byggja á því að stefnanda hafi verið ljóst að stefndu hafi staðið í þeirri trú að tryggingarbréfið frá 3. desember 2007 hafi komið í stað víxilskuldbindingarinnar frá 25. maí 2007. Hafi stefnandi því vitað eða mátt vita að víxilskuldbindingunni hafi ekki verið ætlað að hafa réttaráhrif eftir að önnur trygging hafi komið í staðinn, þrátt fyrir að þau mistök hafi átt sé stað, sem stefnandi beri vissulega meginábyrgð á, að víxlinum hafi aldrei verið skilað. Hafi stefnandi því verið í vondri trú þegar hann hafi ákveðið fjórum árum síðar að fylla út víxilinn og krefja stefndu persónulega um greiðslu á grundvelli hans. Beri því að ógilda víxilinn með vísan til 32. gr. samningalaga. Þá segjast stefndu byggja á því að víxillinn sé ógildur með vísan til 33. gr. samningalaga en í ákvæðinu segi að löggerning sem ella yrði talinn gildur geti sá maður, er við honum hafi tekið, ekki borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi hafi verið þegar löggerningurinn hafi komið til vitundar hans og ætla megi að hann hafi haft vitneskju um. Hér sé sem endranær vísað til þeirra atvika sem að framan sé lýst og hafi verið til staðar þegar að víxilheimildin hafi verið undirrituð. Ljóst sé að stefnandi hafi haft vitneskju um það hver raunveruleg ætlun aðila hafi verið með víxilskuldbindingunni og sé því óheiðarlegt af hálfu hans að bera þann gerning fyrir sig fjórum árum síðar og það á allt öðrum forsendum og með öðrum tilgangi en upphaflega hafi verið ætlun aðila. Beri því að ógilda víxilinn með vísan til 33. gr. samningalaga. Þá segjast stefndu byggja á því að víxilskuldbindingin sé ógildanleg á grundvelli 36. gr. samningalaga. Í ákvæðinu segi að samningi megi víkja til hliðar í heild eða hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Í 2. mgr. ákvæðisins segir að við mat samkvæmt 1. mgr. skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til. Hér liggi því beint við að vísa til stöðu samningsaðila en augljóst sé að stefnandi hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart stefndu hvað varði þekkingu á fjármálagerningum og réttaráhrifum þeirra. Þá beri að líta til atvika við samningsgerðina sem þegar hafi verið lýst og að lokum til atvika sem að síðar hafi komið til en þar beri helzt að nefna þau atvik að stefnandi hafi ákveðið fjórum árum síðar að nota víxilheimildina sem aðilar hafi upphaflega verið sammála um að fallið hafi niður við útgáfu tryggingarbréfsins. Með vísan til alls þessa beri að ógilda víxilinn með vísan til 36. gr. samningalaga. Stefndu segjast mótmæla vaxtakröfum og telja ekki heimild til að ákveða vexti frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu ef til komi. Stefndu segjast í öllum framangreindum tilvikum byggja á því að heimilt sé að koma að framangreindum vörnum m.a. með vísan til 2. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda í gagnsök Gagnstefnendur byggja kröfu sína í gagnsök á sömu röksemdum og þeir byggja sýknukröfu sína í aðalsök. Þá byggja gagnstefnendur á því að í yfirlýsingum um umboð á víxli komi ítrekað fram að Sparisjóði Norðlendinga sé veitt umboð til að fylla víxilinn út hvenær sem hann sjái ástæðu til. Stefnandi þessa máls sé ekki Sparisjóður Norðlendinga og geri gagnstefndi enga tilraun til þess í stefnu í aðalsök að gera grein fyrir því hvernig á því standi að hann innheimti kröfur á hendur stefndu í aðalsök á grundvelli skjalsins né á grundvelli hvaða heimildar það sé gert. Þetta eitt og sér nægi til þess að kröfur gagnstefnenda í gagnsök séu teknar til greina en hvað sem því líði þá beri að taka þær til greina á þeim grundvelli að umrætt umboð til útfyllingar víxils feli ekki í sér neina heimild til framsals þeirra mikilsverðu heimilda sem gagnstefnendur hafi veitt Sparisjóði Norðlendinga og engum öðrum. Mótmæli gagnstefnendur því að heimild sú sem þau hafi veitt Sparisjóði Norðlendinga hafi verð framseljanleg. Hafi Sparisjóður Norðlendinga hins vegar á einhverjum tímapunkti mátt eða eftir atvikum ætlað að framselja réttindi sín á grundvelli þessa skjals hafi sparisjóðnum að minnsta kosti borið að fá samþykki gagnstefnenda fyrir slíku framsali eða í minnsta lagi tilkynna gagnstefnendum um að sparisjóðurinn hygðist framselja það til þriðja aðila. Þar sem hvorki hafi mátt framselja þessi réttindi né neitt af þessu hafi verið gert beri að taka kröfur gagnstefnenda til greina. Yfirlýsingin og útfyllingarumboðið feli í sér víðtækar heimildir sem Sparisjóði Norðlendinga og engum öðrum hafi verið veittar. Komi meðal annars fram í skjalinu skýrum orðum að fjárhæð sú sem færð yrði inn á víxilinn megi ekki varða önnur viðskipti í sparisjóðnum en tilgreind séu í umboðinu. Þannig beri skjalið sjálft með sér skýrt og greinilega að fjárhæð sú sem færð yrði inn á víxilinn mætti ekki varða nein önnur viðskipti en viðskipti Sparisjóðs Norðlendinga, nánar tiltekið þau viðskipti sem tilgreind séu í umboðinu. Valdi framangreint ekki að persónuleg ábyrgð gagnstefnenda samkvæmt tryggingavíxlinum sé niður fallin, eins og aðalkrafa í gagnsök lúti að, hljóti það að minnsta kosti að leiða til þess að varakrafa verði tekin til greina um ógildingu víxilsins á grundvelli almennra reglna samningakröfu og víxilréttar. Með vísan til þess sem hér hafi verið rakið haldi gagnstefnendur því fram að gagnstefndi hafi í raun með háttsemi sinni brotið gegn 249. gr. almennra hegningarlaga og þar með framið umboðssvik. Gagnstefndi geti undir engum kringumstæðum reist neinn rétt á hendur gagnstefnendum með háttsemi sem varði við almenn hegningarlög og því beri að taka dómkröfur gagnstefnenda til greina af þeim ástæðum. Gagnstefnendur segjast vísa til reglna samninga- og kröfuréttar kröfum sínum til stuðnings. Þá sé vísað til almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og samningalaga nr. 7, 1936, einkum 32., 33. og 36. gr. Vegna heimildar til að krefjast viðurkenningardóms sé vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Um heimild til að gagnstefna sé vísað til 2. mgr. 28. gr. laganna og krafa stefnenda um málskostnað sé studd við ákvæði XXI. kafla laganna, einkum 130. gr. þeirra. Málsástæður og lagarök gagnstefnda í gagnsök Gagnstefndi segir að hinn 1. júlí 2007 hafi Byr sparisjóður yfirtekið allar skyldur og réttindi Sparisjóðs Norðlendinga sbr. samrunatilkynningu er birzt hafi í Lögbirtingablaði hinn 28. marz 2008. Með ákvörðun fjármálaeftirlitsins dags. 22. apríl 2010 hafi Byr hf. tekið við öllum eignum Byrjar sparisjóðs sbr. auglýsingu sem birzt hafi í Lögbirtingablaði hinn 30. apríl 2010. Með samruna dags. 29. nóvember 2011 hafi stefnandi yfirtekið allar skyldur og réttindi Byrjar hf. sbr. samrunatilkynningu er birzt hafi í Lögbirtingablaði hinn 5. desember 2011. Sé Íslandsbanki hf. því gagnstefndi enda telji gagnstefnendur sjálfir svo vera þar sem dómkröfum sé beint að gagnstefnda. Gagnstefndi kveðst mótmæla allri málsatvikalýsingu gagnstefnenda eins og hún sé sett fram í gagnstefnu. Gagnstefndi hafi veitt fyrirtækinu Dregg ehf., sem hafi verið í eigu gagnstefnenda, lán í formi yfirdráttar á tékkareikningi nr. 1145-26-340. Reikningurinn hafi verið yfirdreginn um 207.545.067 krónur hinn 9. maí 2011. Gagnstefndi krefji gagnstefnendur ásamt Dregg ehf. um þá fjárhæð, auk dráttarvaxta frá 24. maí 2011 og kostnaðar, í stefnu í aðalsök. Til tryggingar yfirdrættinum hafi verið settar ábyrgðir í formi víxils að fjárhæð 260 milljónir króna. Gagnstefnda hafi verið veitt heimild til útfyllingar víxilsins sem hann hafi gert. Gagnstefndi segir að tveimur víxlum að fjárhæð 40 milljónir króna hvor hafi verið skilað og gagnstefndi nýti þá ekki. Gagnstefndi hafi veð í vörubirgðum Dregg ehf. að fjárhæð 120 milljónir króna. Dregg ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, engar vörubirgðir séu til staðar í þrotabúinu enda hafi Dregg ehf. selt vörulagerinn til félags í eigu gagnstefnenda, Dregg lagna ehf., á 12.834.110 krónur. Þetta hafi gagnstefnendur gert án samráðs við gagnstefnda en samkvæmt tryggingarbréfi sé það óheimilt. Sé ljóst að gagnstefndi hafi ekki gífurlegar tryggingar að baki kröfu sinni eins og gagnstefnendur haldi fram í gagnstefnu. Þá sé þess að geta að svo virðist sem gagnstefnendur hafi selt íbúðarhús sitt, sbr. veðbókarvottorð er liggi frammi í málinu. Gagnstefndi kveðst mótmæla öllum málsástæðum gagnstefnanda eins og þær séu settar fram í gagnstefnu. Gagnstefndi kveðst mótmæla sérstaklega að varnir þær sem byggt er á komist að í málinu og að reglur um samkomulag um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga eigi við í þessu máli. Gagnstefndi kveðst telja að varnir þær sem gagnstefnendur hafi uppi í gagnstefnu eigi ekki við og komist ekki að í málinu þar hér sé um víxilmál að ræða sem rekið sé eftir XVII. kafla laga nr. 91, 1991. Samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91, 1991 komist takmarkaðar varnir að í málum sem rekin séu eftir kaflanum. Varnir þær sem gagnstefnendur haldi fram í gagnstefnu telji gagnstefndi að komist ekki að. Gagnstefndi segir að komist málsástæður þær sem gagnstefnendur hafi uppi í gagnstefnu í málinu rökstyðji gagnstefndi sýknukröfu sína í gagnsök með eftirfarandi rökum. Í fyrsta lagi sé víxill í aðalsök fullgildur víxill. Gagnstefnendur hafi veitt heimild til útfyllingar hans og tekist á hendur ábyrgð að fjárhæð allt að 260 milljónir króna. Stefnukrafan sé 207.545.067 krónur en þannig hafi staðan á tékkareikningi nr. 1145-26-0340 í Byr sparisjóði, nú stefnanda, verið hinn 24. maí 2011. Gagnstefndi hafi umboð gagnstefnanda til að fylla víxilinn út. Umboðið sé dagsett 25.maí 2007, útgáfudagur víxilsins sé 20. maí 2011 og gjalddagi 24. maí 2011. Víxillinn sé fylltur út innan fjögurra ára, Víxillinn sé ekki fyrndur. Gagnstefnendum hafi verið send tilkynning um útfyllingu víxilsins og tilkynnt um gjalddaga hans og að hann yrði á greiðslustað á gjalddaga. Víxilinn sé því að formi réttur og fullgildur. Röksemdir gagnstefnenda um annað eigi því ekki við. Þá kveðst gagnstefndi vísa á bug röksemdum gagnstefnenda sem röngum að skila hafi átt víxli þessum vegna annarra trygginga sem gagnstefndi hafi haft undir höndum. Sönnunarbyrði um slíkt hvíli alfarið á gagnstefnendum. Aðrar tryggingar sem gagnstefndi hafi undir höndum geti á engan hátt haft áhrif á gildi víxilsins, hann sé fullgildur og verði gagnstefnendur að greiða hann. Varðandi aðrar tryggingar þá hafi víxlum verið skilað og ljóst sé að trygging í vörubirgðum upp á 120 milljónir króna sé lítils virði þar sem lagerinn hafi verið seldur á 12 milljónir króna án samráðs við gagnstefnda. Gagnstefndi hafi því litlar sem engar tryggingar í formi tryggingarbréfa annað en umræddan víxil sem gagnstefnendur hafi gengizt í ábyrgð fyrir. Gagnstefndi segir að tilvísanir gagnstefnenda til 32. gr. samningalaga, um rangar forsendur, eigi ekki við. Þá byggi gagnstefnendur á því að víxillinn hafi átt að falla niður vegna annarra trygginga. Gagnstefndi segir það ekki rétt. Þá haldi gagnstefnendur því fram að víxillinn sé ógildur sbr. 33. gr. samningalaga. Þetta ákvæði telji gagnstefndi ekki eiga við. Sama sé að segja um tilvísun til 36. gr. samningalaga. Víxillinn hafi verið settur til tryggingar á yfirdrætti á tékkareikningi Dregg ehf. Það hafi ekki verið ætlun gagnstefnda að skila víxlinum enda um fullgilda tryggingu að ræða fyrir yfirdrættinum. Gagnstefnendur hefðu, ef fullyrðingar í gagnstefndu væru réttar, átt að ganga eftir og fá víxilinn afhentan en það hafi þau ekki gert. Gagnstefnendur hafi því alla sönnunarbyrði fyrir því að aðrar tryggingar sem settar hafi verið hafi átt að koma í stað víxilsins. Gagnstefnendur séu alvanir viðskiptum. Að mati gagnstefnda eigi tilvísanir gagnstefnenda til ákvæða samningalaganna því ekki við. Gagnstefndi segir gagnstefnendur krefjast viðurkenningadóms um að ábyrgð gagnstefnenda á víxlinum verið talin niður fallin með vísan til 25. gr. laga nr. 91/ 1991. Þetta rökstyðji gagnstefnendur ekkert sérstaklega í gagnstefnu. Gagnstefndi segist telja reglur 25. gr. laga nr. 91/1991 ekki eiga við í þessu tilviki og séu reglur og skilyrði 25. gr. ekki vera uppfyllt. Aðalsök sé rekin sem víxilmál og eftir XVII. kafla nr. 91, 1991 og varnir því takmarkaðar. Krafa um viðurkenningu komist ekki að skv. ákvæðum XVII. kafla. Með vísan til þess telji gagnstefndi að sýkna beri hann af þeirri kröfu. Gagnstefndi segir að gagnstefnendur byggi á því að umboð hafi verið veitt Sparisjóði Norðlendinga. Gagnstefndi segir að gagnstefnendum sé fullkunnugt um, eins og sjáist á aðild í gagnsök, að gagnstefndi sé eigandi víxilsins í dag. Sparisjóður Norðlendinga hafi orðið hluti af Byr sparisjóði með samruna, eignir Byrjar sparisjóðs hafi verið fluttar yfir til Byrjar hf. sbr. ákvörðun fjármálaeftirlitsins og Byr hf. hafi sameinazt stefnanda með samruna. Gagnstefnendur viti að gagnstefndi sé eigandi umrædds víxils. Gagnstefnendur stefni stefnanda til ógildingar víxilsins og lýsi því í gagnstefnu hvernig aðildinni sé háttað. Gagnstefnendur hafi því fulla vitneskju um hver eigandinn er. Því eigi varnir byggðar á þessu ekki við. Í dómkröfum í gagnstefnu sé krafizt viðurkenningar á ógildi víxils í eigu stefnenda en síðan séu varnir gagnstefnanda þær að stefnandi eigi ekki kröfuna. Slíkar varnir segir gagnstefndi að gangi ekki upp. Ekki þurfi framsal á kröfu þegar um samruna sé að ræða þar sem eignasafn leggist til sameiginlegs aðila. Gagnstefndi segir að þess sé og að geta að víxlar geti gengið manna á milli án þess að framselja þurfi þá sérstaklega í hvert skipti, sbr. 11., sbr. 14., sbr. 16. gr. víxillaga nr. 93/1933. Víxill geti gengið á milli án þess að árita þurfi hann um framsal. Sá sem hafi víxilinn undir höndum sé réttur eigandi hans og beri greiðanda, útgefanda og/eða ábekingum að greiða víxilinn. Gagnstefndi segist því telja mótmæli gagnstefnenda um annað ekki eiga við í málinu. Gagnstefndi segir að gagnstefnendur byggi kröfur sínar á því að „samkomulag um notkun ábyrgðar á skuldum einstaklinga“ eigi við þar sem í umboði til útfyllingar víxilsins komi fram texti um að aðilar hafi kynnt sér þetta samkomulag. Þetta samkomulag hafi gagnstefnendur ekki lagt fram. Gagnstefndi kveðst telja þessar varnir komast ekki að með vísan til XVII. kafla laga nr. 91/1991. Þá sé hér um víxil að ræða og um hann gildi víxillög. Þá sé eyðublað það sem vísað sé til vegna umboðs, staðlað eyðublað og verði að skoða það sem slíkt. Ljóst sé að greiðandi víxilsins sé fyrirtæki en samkvæmt umræddu samkomulagi þurfi ekki að greiðslumeta einstaklinga sem gangast í ábyrgð fyrir fyrirtæki. Kveðst gagnstefndi því telja að samkomulagið gildi ekki um víxil þennan. Þá kveðst gagnstefndi telja tilvísanir gagnstefnenda til dóms Héraðsdóms Reykjaness í máli E-913/2011 ekki eiga við í málinu enda hafi málsatvik þar verið allt önnur. Gagnstefndi kveðst vísa til víxillaga nr. 93/1933, sérstaklega II. kafla laganna og þá sérstaklega 11., 14. og 16. gr. þeirra. Þá sé vísað til laga nr. 91/1991, sérstaklega XVII. kafla þeirra. Vegna málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. sömu laga. Þá kveðst gagnstefndi vísa til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Niðurstaða Stefnandi höfðar mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt víxli. Víxill sá sem málið varðar er að formi til fullgildur víxill samkvæmt lögum nr. 93/1933. Um málið gilda réttarfarsreglur XVII. kafla laga nr. 91/1991. Ekki hefur verið mótmælt þeirri staðhæfingu stefnanda að víxillinn hafi verið afhentur til tryggingar greiðslu yfirdráttar á reikningi stefnda Dregg ehf. Verður miðað við það. Eins og rakið var hafa eignir og skuldir Sparisjóðs Norðlendinga færzt til stefnanda, með viðkomu í Byr sparisjóði og Byr hf. Hefur ekkert komið fram sem veldur vafa um að stefnandi sé nú réttur eigandi þeirra krafna sem hann byggir á. Í stefnu er aðild málsins, í ljósi þessara aðilaskipta að kröfunni, ekki reifuð sérstaklega. Úr því var bætt af hálfu stefnanda undir rekstri málsins og verður, meðal annars í ljósi dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 46/2012, talið að það hafi stefnanda verið unnt. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður hafa ekki, eftir að stefnandi lagði fram gögn um aðilaskiptin, reifað frekar þá málsástæðu að heimildir stefnanda til málshöfðunar brjóti í bága við ákvæði II. kapítula víxillaga og ekki heldur fært fram rök fyrir því að ákvæði VI. eða XI. kapítula veiti þeim vörn gegn kröfum stefnanda. Voru af hálfu þessara stefndu ekki hafðar uppi neinar nýjar varnir eftir að stefnandi lagði fram gögn um aðilaskiptin. Stefndu Ari Axel og Hólmfríður vísa í greinargerð sinni til tiltekins héraðsdóms máli sínu til stuðnings, en atvik þar hafi verið eðlislík þeim sem hér séu. Í því máli var einkahlutafélagi og tveimur sjálfskuldarábyrgðarmönnum þess stefnt til greiðslu skuldar, og voru ábyrgðarmennirnir sýknaðir í héraði. Þeim héraðsdómi var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands sem í dómi sínum í máli nr. 161/2012 tók ekki afstöðu til þeirra málsástæðna sem lutu að ætluðum skyldum fjármálastofnunar vegna samkomulags á notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en sýknaði ábyrgðarmennina af öðrum ástæðum. Þykir umræddur dómur ekki hafa fordæmisgildi í þessu máli. Ekki hefur verið sýnt fram á í málinu að víxilhafi hafi af ásettu ráði viljað baka stefndu tjón, eða að brotið hafi verið gegn ákvæðum innheimtulaga. Eins og áður segir er málið rekið samkvæmt réttarfarsreglum XVII. kafla laga nr. 91/1991. Komast ekki aðrar varnir að en greinir í 118. gr. laganna. Málsástæður þess efnis að víxilhafi hafi átt að afhenda víxilinn eftir útgáfu tryggingarbréfs en ella átt að upplýsa stefndu um að það hygðist hann ekki gera, að sú ábyrgð sem víxlinum hafi verið ætlað að tryggja sé niður fallin, að ábyrgðin sé ekki gild þar sem ekki hafi verið fylgt ákvæðum samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, og að ógilda beri samning aðila vegna einstakra ákvæða samningalaga, komast ekki að í víxilmáli gegn andmælum stefnanda. Andmæli stefndu við vaxtakröfu stefnanda eru engum lagarökum studd. Með vísan til framanritaðs hafa ekki komið fram neinar varnir í aðalsök sem koma í veg fyrir að stefnukrafa verði tekin til greina og verður það gert svo sem í dómsorði segir. Kröfur gagnstefnenda í gagnsök eru því marki brenndar að þar er leitazt við að koma að í víxilmáli vörnum sem ekki komast þar að gegn andmælum víxilhafa. Í 4. mgr. 118. gr. laga nr. 91/1991 er getið um þær gagnkröfur sem koma má að til sjálfstæðs dóms í víxilmáli, en kröfur gagnstefnenda í gagnsök eru af öðrum toga. Þegar á þetta er horft þykir efnismeðferð ekki komið við í gagnsök og verður kröfum gagnstefnenda vísað frá dómi. Þegar á allt er horft verður stefndu Ara Axel og Hólmfríði gert að greiða stefnanda í sameiningu 376.500 krónur í málskostnað en við ákvörðun hans er meðal annars horft til þess að annað víxilmál er rekið milli sömu aðila. Þá hefur verið litið til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dregg ehf. verður gert að greiða hluta málskostnaðarins in solidum með þeim stefndu Ara Axel og Hólmfríði eins og nánar segir í dómsorði. Af hálfu stefnanda fór Stefán Bj. Gunnlaugsson hrl. með málið. Stefán Geir Þórisson hrl. fór með málið af hálfu stefndu Ara Axels og Hólmfríðar framan af, en þau gættu sjálf hagsmuna sinna við aðalmeðferð málsins. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Aðalstefndu, Ari Axel Jónsson, Hólmfríður G. Þorleifsdóttir og Dregg ehf. , greiði aðalstefnanda, Íslandsbanka hf., in solidum 207.545.067 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. maí 2011 til greiðsludags, allt að frádregnum 36.036.798 krónum sem dragast skulu frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi 21. febrúar 2013. Gagnsök er vísað frá dómi. Aðalstefndu Ari Axel og Hólmfríður greiði aðalstefnanda in solidum 376.500 krónur í málskostnað. Þar af greiði Dregg ehf. in solidum með þeim 62.750 krónur.
|
Mál nr. 481/1998
|
Húsbrot Eignaspjöll Skilorð
|
Ó gekk inn í ólæsta íbúð í fjölbýlishúsi að nóttu til en hann var mjög ölvaður. Velti Ó um koll tölvu sem stóð á borði og vaknaði konan X við umganginn. Kom hún Ó út úr íbúð sinni og hringdi á lögreglu. Var Ó handtekinn þar sem hann var að berja að dyrum íbúðarinnar. Ákært var fyrir húsbrot, eignaspjöll og brot gegn blygðunarsemi. Ó var dæmdur fyrir húsbrot og eignaspjöll en sýknaður af ákæru um að hafa brotið gegn blygðunarsemi X með lostugu athæfi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu hefur verið skotið til Hæstaréttar með stefnu 11. nóvember 1998 að ósk ákærða og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu hans. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til vara gerir hann þá kröfu, að refsing verði milduð og jafnframt skilorðsbundin. Málið er risið af atvikum, sem gerðust laust fyrir kl. 1.30 aðfaranótt laugardagsins 21. mars 1998, þegar ákærði fór í heimildarleysi inn í íbúð á 2. hæð í húsi við Höfðabraut á Akranesi og gerði sig þar heimakominn um stund. Fram er komið, að útidyr hússins hafi verið ólæstar samkvæmt venju og dyr að íbúðinni sjálfri ekki verið læstar, þegar hann hafi leitað inngöngu, en kærandi málsins var þá ein heima ásamt ungum syni sínum. Kveðst hún hafa verið sofandi í svefnherbergi þeirra eftir að hafa svæft drenginn nokkru fyrr, en vaknað við umgang ákærða, sem leitað hafi inn í hitt svefnherbergi íbúðarinnar og síðan fram í eldhús og stofu. Hafi hún mætt honum utan við herbergisdyr sínar, þegar hún fór fram til að athuga, hvað á gengi, en hún hafði haldið í fyrstu, að uppkomin dóttir sín væri komin heim. Henni hafi með lagni tekist að koma honum út fyrir íbúðardyrnar og síðan getað skellt þeim í lás og hringt eftir aðstoð. Var ákærði að banka á hurðina, þegar lögreglumenn komu á staðinn eftir örskamma stund. Að sögn kæranda og lögreglumanna var ákærði greinilega mjög ölvaður, valtur á fótum og vart viðræðuhæfur. Hann var og ófær um að skýra atburðinn eftir á sakir minnisleysis. Hann var ekki færður á lögreglustöð, heldur óku lögreglumennirnir honum heim til sín. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst, að ákærði gerðist sekur um húsbrot, er varðar við 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og er brotið alvarlegs eðlis. Jafnframt gerðist hann sekur um eignaspjöll, er varða við 1. mgr. 257. gr. sömu laga, með því að fella og brjóta tölvu, sem stóð á borði í stofu íbúðarinnar. Ber að fallast á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu fyrir þessi brot. Um annað atferli ákærða inni í íbúðinni er til þess að líta, að kærandi nefndi ekki við lögreglumenn, er komu tvívegis á vettvang um nóttina, að ákærði hefði sýnt sér lostugt athæfi. Eins og gögn málsins liggja fyrir þykja þau ekki nægja til að sannað verði talið, að atferli hans gagnvart kæranda hafi gengið svo langt, að varði við 209. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. Með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður því að sýkna ákærða af þessum lið ákærunnar. Refsingu ákærða ber að ákvarða á þeim grundvelli, sem lýst er í héraðsdómi. Einnig ber að taka tillit til þess, að húsbrot hans var til þess fallið að valda kæranda ótta og óþægindum, eins og á stóð, jafnvel þótt annað refsivert athæfi kæmi ekki til. Telst refsingin hæfilega ákveðin hin sama og tiltekin var í héraðsdómi, fangelsi þrjá mánuði. Með hliðsjón af fyrrgreindum niðurstöðum og högum ákærða þykir þó rétt að fresta fullnustu tveggja mánaða af þeirri refsivistun, og falli refsingin niður að þeim hluta að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað sakarinnar, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Hallgrímsson, sæti fangelsi 3 mánuði. Fresta skal fullnustu á tveimur mánuðum af þeirri refsivistun, og falli refsingin niður að þeim hluta að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi áfrýjandi almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað á að vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 60.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar Gizurarsonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 21. október 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 21. október, er á dómþingi Héraðsdóms Vesturlands, sem háð er að Bjarnarbraut 8, Borgarnesi, af Finni Torfa Hjörleifssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í héraðsdómsmálinu nr. S-26/1998, ákæruvaldið gegn Ólafi Hallgrímssyni, sem tekið var til dóms 8. október 1998. Málið er höfðað fyrir dóminum með ákæruskjali ríkissaksóknara dagsettu 18. júní 1998 á hendur ákærða Ólafi Hallgrímssyni, kt. 090857-4369, Heiðargerði 9, Akranesi. Málið barst dóminum 22. júní 1998 og var þingfest 13. júlí sama ár. Fyrirhugaðri aðalmeðferð málsins sem fram átti að fara 28. júlí 1998 var frestað að ósk verjanda ákærða. Í ákærunni segir, að málið sé höfðað á hendur ákærða ,,fyrir hegningarlagabrot, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 21. mars 1998, farið í heimildarleysi inn í íbúð Lilju Lindar Sæþórsdóttur, kennitala 211056-4299, að Höfðabraut 1, Akranesi, afklæðst að hluta, rutt um koll tölvu af gerðinni Victor, V 386 MX, en af því hlutust töluverðar skemmdir á tölvunni, og í framhaldi af því er húsráðandi kom að ákærða, gripið utan um hana, sleikt hana í framan og farið með höndum um líkama hennar, þ.á m. brjóst. Telst þetta varða við 209. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992, 231. gr. hegningarlaga og 1. mgr. 257. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu krefst Jón Haukur Hauksson, héraðsdómslögmaður, skaðabóta fyrir hönd Lilju Lindar Sæþórsdóttur, kennitala 211056-4299, úr hendi ákærða, 374.000 krónur og skaðabóta fyrir hönd Fjólu Lindar Jónsdóttur, kennitala 050280-3579-2729 (svo), úr hendi ákærða, 258.680 krónur. Jafnframt er gerð krafa um lögfræðikostnað við að halda frammi skaðabótakröfunni.” Við munnlegan málflutning krafist sækjandi málsins þess ennfremur, að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða, Tryggvi Bjarnason héraðsdómslögmaður, krafðist þess, að ákærði yrði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst verjandinn þess aðallega, að ákærði verði sýknaður af framangreindri skaðabótakröfu, til vara að bótakröfunni verði vísað frá dómi og til þrautavara að hún verði lækkuð. Þá gerir lögmaðurinn kröfu til hæfilegra málsvarnarlauna. Málavextir. Kl. 01:28 aðfararnótt laugardagsins 21. mars 1998 hringdi kærandi, Lilja Lind Sæþórsdóttir í lögregluna á Akranesi og óskaði eftir aðstoð lögreglu vegna óboðins gests á heimili hennar að Höfðabraut 1, Akranesi. Er lögreglumenn komu á vettvang hittu þeir fyrir karlmann á 2. hæð hússins, ákærða í máli þessu, þar sem hann var að berja á hurð á íbúð kæranda. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var ákærði áberandi ölvaður og vart viðræðuhæfur, en hann hafði klætt sig úr skóm og jakka. Skórnir voru á gólfinu í stigahúsinu en kærandi lét lögreglu hafa jakkann. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu virtist kærandi hálf miður sín. Hún skýrði lögreglumönnunum frá því að hún hefði vaknað við umgang í íbúðinni og haldið ,,að krakkarnir hafi verið að koma heim, en við nánari athugun hafi hún séð að þar var maður sem hún kannaðist ekki við.” Hafi maðurinn ráfað um íbúðina. Var ákærði handtekinn og færður á lögreglustöð og skömmu síðar hringdi kærandi á lögreglustöðina og skýrði frá því að ákærði hefði skemmt tölvu, sem hefði verið í stofu íbúðarinnar. Fóru lögreglumenn aftur á vettvang og sáu að tölvu hafði verið rutt af skrifborði og niður á gólf. Var ekki hægt að kveikja á tölvunni og borðplata hafði rispast. Ákærði gaf skýrslur hjá lögreglu 26. mars og 6. apríl 1998 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Ákærði skýrði svo frá að hann hefði verið á herrakvöldi hjá knattspyrnudeild Íþróttabandalags Akraness í íþróttamiðstöðinni á Jaðarsbökkum kvöldið fyrir atvikið. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því er hann yfirgaf skemmtunina og næst muna eftir sér er hann vaknaði morguninn eftir. Fyrir dómi kvaðst ákærða ráma í það að hafa verið á veitingastaðnum Langasandi líklega á bilinu kl. 02:00 til 03:00 um nóttina og þaðan hefði hann farið heim til sín. Ákærði kvaðst ekkert muna eftir því að hafa farið inn í húsið að Höfðabraut 1 umrædda nótt en hann kannist við fólk sem býr á neðstu hæð hússins. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu sem vitni kærandi, Lilja Lind Sæþórsdóttir, og lögreglumennirnir Gunnar Hafsteinsson og Guðmundur Hjörvar Jónsson. Lilja Lind gaf skýrslu hjá lögreglu 24. mars 1998. Kærandi, Lilja Lind Sæþórsdóttir, skýrði svo frá að umrædda nótt hefði hún verið sofandi á heimili sínu ásamt fimm ára syni sínum. Hún kvaðst hafa vaknað við að hurð inn í íbúð hennar, sem verið hefði ólæst, hefði verið lokað harkalega og talið að þar væri dóttir hennar komin. Síðan hefði verið gengið inn í svefnherbergi dóttur hennar og viðkomandi virst fara úr einhverju og leggjast upp í rúm. Skömmu síðar hefði verið gengið fram í eldhús og þaðan aftur og í þann mund heyrst skruðningar. Kærandi kvaðst þá hafa farið fram og mætt ókunnugum manni, sem hefði gengið í átt að herbergi kæranda. Maðurinn hefði sagt við hana: ,,Komdu, ég er að heimsækja þig”. Kærandi kvaðst hafa orðið skelfingu lostin, en maðurinn hefði tekið utan um hana, um annað brjóstið á henni og sleikt hana eitthvað í framan. Kærandi kvað þau hafa verið fyrir utan hurðina á herbergi hennar þar sem sonur hennar hefði einnig sofið og hún því reynt að tala lágt til mannsins og beðið hann að koma fram. Henni hafi loks tekist að fá manninn fram á gang fyrir framan íbúðina, en sjálf komist aftur inn í íbúðina og getað skellt í lás. Kærandi kvaðst strax hafa hringt í lögregluna, sem hefði komið mjög fljótt á vettvang, en á meðan hefði maðurinn staðið fyrir framan íbúðina og barið á rúður í hurðinni. Kærandi kvaðst hafa farið inn í herbergi dóttur hennar og þar fundið jakka og skó mannsins og afhent lögreglu. Kærandi kvaðst síðan hafa séð það eftir að lögregla hafði fjarlægt manninn að hann hefði rutt tölvu, sem stóð á skrifborði í stofunni, niður á gólf, og tölvan hefði ekki virkað. Kærandi kvaðst því hafa hringt aftur í lögregluna og hefðu lögreglumenn komið aftur á staðinn til að skoða verksummerki. Kærandi lýsti því að atvikið hefði haft mikil áhrif á sig og dóttur sína. Hún kvaðst hafa þurft að leita sér læknisaðstoðar og fengið lyf, m.a. til að geta sofið. Lögreglumennirnir Gunnar Hafsteinsson og Guðmundur Hjörvar Jónsson kváðust hafa farið á vettvang umrætt sinn, og er þeir hefðu komið þangað hefði ákærði verið að banka á hurð á 2. hæð hússins. Ákærði, sem hefði verið áberandi ölvaður, hefði sagst eiga heima í húsinu. Vitnið Gunnar kvaðst hafa rætt við kæranda og hún tjáð þeim að ákærði hefði komið inn í íbúð hennar óboðinn, en hún hefði ekki talað um kynferðislega áreitni af hálfu ákærða. Vitnin sögðu kæranda hafa afhent þeim jakka kæranda og vitnið Guðmundur kvaðst hafa leitt ákærða út úr húsinu og honum hefði síðan verið ekið til síns heima. Vitnin lýstu því að kærandi hafi virst miður sín, en vitnið Gunnar kvað kæranda hafa svarað því neitandi er hún hefði verið innt eftir því hvort ákærði hefði gert eitthvað af sér. Vitnin kváðust hafa farið aftur á vettvang vegna skemmda á tölvu og kvaðst vitnið Gunnar hafa séð tölvu á stofugólfi íbúðarinnar og smáskemmd á borðplötu en ekki hafi verið sjáanlegar skemmdir á tölvunni. Niðurstaða. Ákærði kveðst ekki muna eftir atvikum umrætt sinn. Skýrsla kæranda fyrir dómi var greinargóð og trúverðug og framburður hennar mjög á sömu lund hjá lögreglu og fyrir dómi. Þykir dóminum því ekki varhugavert að byggja niðurstöðu málsins á framburði hennar, sem fær stoð í öðrum gögnum málsins, m.a. skýrslum lögreglumanna, sem fóru á vettvang umrætt sinn. Þykir samkvæmt þessu sannað að ákærði hafi aðfararnótt laugardagsins 21. mars 1998 farið í heimildarleysi inn í íbúð kæranda Lilju Lindar Sæþórsdóttur að Höfðabraut 1, Akranesi, rutt um koll tölvu, eins og nánar er lýst í ákæruskjali, tekið utan um kæranda, sleikt hana í framan og tekið með hendi um annað brjóst hennar. Athæfi ákærða, eins og atvikum var háttað, var lostugt og til þess fallið að særa blygðunarsemi kæranda og þannig brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða varðar einnig við 231. gr. og 1. mgr. 257. gr. sömu laga. Ákvörðun refsingar. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann á árunum 1975 og 1988 undir sektir fyrir áfengislagabrot, og 1993 gekkst hann undir sekt m.a. fyrir brot gegn siglingalögum. Í febrúar 1992 gekkst ákærði undir sekt fyrir brot gegn 209. og 231. gr. almennra hegningarlaga, og 20. apríl 1998 var ákærði dæmdur í tveggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið til tveggja ára, fyrir brot gegn sömu lagagreinum. Ákærði hefur með þeim brotum, sem hann er nú sakfelldur fyrir, unnið sér til refsingar samkvæmt 209. gr., 231. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða er framið áður en dómur frá 20. apríl sl. var kveðinn upp. Eftir reglum 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1995, ber að taka upp dóminn frá 20. apríl sl. og ákvarða refsingu ákærða í einu lagi fyrir brot það sem hann hlaut skilorðsdóm fyrir og það brot sem hann er nú sakfelldur fyrir. Þá ber að ákvarða refsingu ákærða með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða, sem hann er nú sakfelldur fyrir, var til þess fallið að valda kæranda miklum ótta og óþægindum og með vísan til þessa þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði hefur þrisvar brotið gegn 209. gr. og 231. gr. almennra hegningarlaga, og þykir dómara því ekki rétt að skilorðsbinda refsingu hans að neinu leyti. Skaðabætur. Með bréfi dagsettu 27. mars 1998 hefur Jón Haukur Hauksson héraðsdómslögmaður sett fram skaðabótakröfu á hendur ákærða vegna kæranda Lilju Lindar Sæþórsdóttur og dóttur hennar Fjólu Lindar. Skaðabótakröfuna vegna kæranda sundurliðar lögmaðurinn þannig: Skaðabótakröfuna vegna Fjólu Lindar sundurliðar lögmaðurinn þannig: Þá krefst lögmaðurinn lögfræðikostnaðar án tilgreiningar á fjárhæð. Til stuðnings kröfuliðnum varðandi tölvuna hefur verið lagt fram bréf Tölvuþjónustunnar þar sem fram kemur að ekki er talið borga sig að gera við umrædda tölvu. Áætlað verðmæti hennar fyrir tjónið er talið vera 30.000 til 40.000 krónur en ný tölva hafi kostað 26. mars sl. 124.400 krónur. Þá hefur verið lagt fram læknisvottorð þar sem fram kemur að sjúkdómseinkenni kæranda hafi versnað eftir umrætt atvik. Lögmaður bótakrefjanda sótti ekki þing dóm við aðalmeðferð málsins og var ekki gerð nánari grein fyrir kröfunum fyrir dómi. Ákærði hefur samþykkt að greiða sanngjarnt verð fyrir tölvuna hafi hann skemmt hana en hafnað bótakröfunum að öðru leyti. Álitamál er hvert það sanngjarna verð ætti að vera. Til greina kemur áætlað verð tölvunnar fyrir skemmdir eða endurnýjunarverð hennar, eða eitthvað þar á milli. Þar sem bótakrafa Lilju Lindar hefur ekki verið skýrð fyrir dómi að þessu leyti og hvorug bótakrafan að öðru leyti, en dómari telur að þörf sé málflutnings um þær, er rétt að þeim verði vísað frá dómi, sbr. niðurlagsákvæði 172. gr. laga nr. 19/1991. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 skal ákærði greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Tryggva Bjarnasonar héraðsdómslögmanns, er þykja hæfilega ákveðin 40.000 krónur auk virðisaukaskatts, og saksóknarlaun í ríkissjóð 40.000 krónur. Málið flutti af ákæruvaldsins hálfu Ólafur Þór Hauksson sýslumaður. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Hallgrímsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 40.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Tryggva Bjarnasonar héraðsdómslögmanns, 40.000 krónur auk virðisaukaskatts. Skaðabótakröfum Lilju Lindar Sæþórsdóttur og Fjólu Lindar Jónsdóttur á hendur ákærða er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 444/2002
|
Eignarnám Skipulag Stjórnsýsla Sveitarstjórn Lóðarleigusamningur
|
Krafist var viðurkenningar á því að ákvörðun K um breytingu á deiliskipulagi lóðarinnar nr. 4 b-e við Smiðjuveg í Kópavogi væri ógild og að ákvörðun K um eignarnám á hluta af sameiginlegum leigulóðarréttindum fasteignanna á umræddri lóð og öll eftirfarandi málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og úrskurður nefndarinnar í matsmálinu væru ógild. Þá var þess krafist að K yrði gert skylt að afmá af malbiki lóðarinnar málningu sem auðkennir götu á svæði sem taka skyldi eignarnámi. Tekið var fram að ákvæða skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um breytingu á deiliskipulagi hefði verið nægjanlega gætt en ekki væri efni til annars en að líta svo á að lögmæt og málefnaleg sjónarmið hefðu ráðið því að breytingin var gerð. Við þessar aðstæður og að fenginni jákvæðri umsögn Skipulagsstofnunar var K heimilt samkvæmt 5. tl. 2. mgr. 32. gr. fyrrnefndra laga að taka eignarnámi þann lóðarhluta sem stóð nýrri lóðaskiptingu í vegi, enda hafði áður verið leitast við að ná samningum við eigendur þeirra réttinda sem eignarnámið beindist að, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Í ákvæðinu væru engin þau skilyrði sett fyrir eignarnámi sem beinlínis væru háð mati sveitarstjórnar og þar með endurskoðunarvaldi dómstóla en ekki hafði verið sýnt fram á að gallar hefðu verið á málsmeðferð bæjarstjórnar K um eignarnámið. Var því hvorki fallist á kröfu um viðurkenningu á ógildi hennar né þá kröfu að K yrði gert að afmá fyrrnefndar merkingar. Þá væri ekkert komið fram sem leitt gæti til þess að ógilda bæri eftirfarandi málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og úrskurð nefndarinnar. Voru K o.fl. því sýknuð af kröfum E o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 23. september 2002. Þeir gera eftirtaldar dómkröfur gegn stefnda Kópavogsbæ: 1. Að viðurkennt verði með dómi, að ákvörðun stefnda Kópavogsbæjar, um breytingu á deiliskipulagi lóðarinnar nr. 4 b-e við Smiðjuveg í Kópavogi þar sem vesturmörk lóðarinnar færðust sjö metra til austurs, sem tekin var á fundi bæjarstjórnar Kópavogs 22. febrúar 2000, sé ógild, 2. að viðurkennt verði með dómi, að ákvörðun stefnda Kópavogsbæjar, um eignarnám á 569 fermetrum af sameiginlegum leigulóðarréttindum fasteignanna nr. 4 b-e við Smiðjuveg, sem tekin var á fundi bæjarstjórnar 9. janúar 2001 og öll eftirfarandi málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og úrskurður nefndarinnar frá 2. apríl 2001 í matsmálinu nr. 1/2001 séu ógild, 3. að stefnda Kópavogsbæ verði gert skylt að afmá af malbiki lóðar eignarinnar nr. 4 b-e við Smiðjuveg málningu, sem auðkennir götu á svæði, sem taka skyldi eignarnámi. Áfrýjendur gera þá kröfu gegn öðrum stefndu í málinu, að þeim verði gert að þola dóm um framangreindar dómkröfur gegn stefnda Kópavogsbæ. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar úr hendi stefnda Kópavogsbæjar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þeir krefjast ekki málskostnaðar úr hendi annarra stefndu, en krefjast sýknu af hugsanlegum málskostnaðarkröfum þeirra sem og málskostnaðarkröfu stefnda Kópavogsbæjar. Stefndi Kópavogsbær krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti in solidum úr hendi áfrýjenda. Aðrir stefndu hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Áfrýjendur greiði in solidum stefnda Kópavogsbæ málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir, en málskostnaður gagnvart öðrum stefndu dæmist ekki. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Einar Pálmason, Erlingur Lúðvíksson, Jakobína Ingadóttir, Stella Berglind Hálfdánardóttir, Viðar Guðmundsson og Þórsbakarí ehf., greiði in solidum stefnda Kópavogsbæ 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. júní 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 29. f.m., er höfðað 21., 26., 27. og 28. febrúar og 2. mars 2002. Stefnendur eru Einar Pálmason, Sóltúni 5, Reykjanesbæ, Erlingur Lúðvíksson og Jakobína Ingadóttir, Hrauntungu 103, Kópavogi, Stella Berglind Hálfdánardóttir og Viðar Guðmundsson, Brúnalandi 15, Reykjavík, og Þórsbakarí ehf., Borgarholtsbraut 19, Kópavogi. Stefndu er Kópavogsbær, Lakksmiðjan ehf., Smiðjuvegi 4c, Kópavogi, Kristján S. Ólafsson, Hléskógum 19, Reykjavík, Blikksmiðja Einars ehf., Smiðjuvegi 4b, Kópavogi, Óðinn Gunnsteinn Gunnarsson, Fögruhæð 5, Garðabæ, Járnsmiðja Óðins ehf., Smiðjuvegi 4b, Kópavogi, Global hf., Einholti 6, Reykjavík, Bessi hf., Sóleyjargötu 8, Vestmannaeyjum og Hagbarði ehf., Kringlunni 7, Reykjavík. Í málinu gera stefnendur eftirfarandi kröfur á hendur stefnda Kópavogsbæ: 1. Að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun Kópavogsbæjar um breytingu á deiliskipulagi lóðarinnar nr. 4b-4e við Smiðjuvegi í Kópavogi, sem tekin var á fundi bæjarstjórnar 22. febrúar 2000 og fólst í því að vesturmörk lóðarinnar færðust sjö metra til austurs, sé ógild. 2. Að viðurkennt verði með dómi að ákvörðun Kópavogsbæjar um eignarnám á 569 fermetrum af sameiginlegum leigulóðarréttindum fasteignanna nr. 4b, c, d og e við Smiðjuveg í Kópavogi, sem tekin var á fundi bæjarstjórnar 9. janúar 2001, sé ógild. 3. Að viðurkennt verði með dómi að öll málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta í málinu nr. 1/2001 sé ógild, svo og að úrskurður nefndarinnar í málinu frá 2. apríl 2001 sé ógildur. 4. Að stefnda verði gert skylt að afmá málningu af malbiki lóðar sem framangreint eignarnám tók til. Gegn öðrum stefndu gera stefnendur þá dómkröfu að þeim verði gert að þola að kröfur þeirra á hendur stefnda Kópavogsbæ samkvæmt framansögðu verði teknar til greina. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda Kópavogsbæjar. Stefndi Kópavogsbær krefst sýknu af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndu Óðinn Gunnsteinn Gunnarsson og Járnsmiðja Óðins ehf. krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra. Af hálfu stefndu Blikksmiðju Einars ehf. og Bessa hf. var sótt þing í málinu við þingfestingu þess 7. mars sl., en þá var málinu frestað til greinargerðar af hálfu stefndu. Þessir stefndu hafa ekki látið málið frekar til sín taka. Af hálfu annarra stefndu hefur þing ekki verið sótt. I. Frá 9. september 1986 til 14. ágúst 1989 gerði Kópavogsbær samninga um leigu á lóðunum nr. 4b, c, d og e við Smiðjuveg þar í bæ undir atvinnuhúsnæði. Voru lóðirnar leigðar til 50 ára. Í samningunum var ákvæði þess efnis að auk sérlóðar hefðu húsin nr. 4b, c, d og e sameiginlega lóð vestan við þau með gagnkvæmum umferðarrétti. Í samningum frá 9. september 1986 og 31. júlí 1989 er þessi sameiginlega lóð sögð vera 1009 m². Fylgdi hverju húsi fjórðungshlutur í henni. Þannig er í samningi um leigu á lóðinni nr. 4c tekið fram að stærð hennar sé 1099 m² sem greinist í 847 m² sérlóð og 252 m² lóð sem sé hluti hússins af hinni sameiginlegu lóð. Leigulóðir fasteignanna nr. 2 og 4 við Smiðjuveg lágu saman þar til eignarnám það, sem mál þetta snýst meðal annars um, kom til. Lá hin sameiginlega lóð sem tilheyrði Smiðjuvegi 4 að austurmörkum leigulóðar Smiðjuvegar 2. Í stefnu er því lýst að árið 1998 hafi eigendur fasteignarinnar nr. 2 við Smiðjuveg farið þess á leit við Kópavogsbæ að mörkum lóðanna yrði breytt. Hafi ástæða þess verið sú að til ágreinings hafi komið á milli hluta eigenda Smiðjuvegar 4 og hluta eigenda Smiðjuvegar 2 um nýtingu lóðanna. Eigendur atvinnuhúsnæðis sem reist var að Smiðjuvegi 2 hafi á þessum tíma ráðið yfir mjög takmörkuðu athafnasvæði austan við húsið, eða 5 metra lóðarræmu. Húsið hafi upphaflega verið í eigu eins aðila, en síðar hafi því verið skipt upp og fleiri eigendur komið til. Aðkomu að húsinu hafi þá verið breytt frá því sem áður var og henni beint að austurhlið þess. Þar sem lóðamörk hafi verið skýr og til að koma í veg fyrir að hin sameiginlega lóð yrði nýtt í þágu Smiðjuvegar 2 hafi eigendur Smiðjuvegar 4 í verki og með samkomulagi sín á milli tekið hina sameiginlegu lóð undir bílastæði og geymslusvæði. Aðkoma að fyrirtækjum við Smiðjuveg 4b, c, d og e hafi vegna þessa færst til austurs og inn á sérgreinda lóðarhluta þeirra. Vegna þeirrar aðstöðu sem að framan er lýst og að undangengnum tilraunum til að leysa málið með samkomulagi, en samskiptum aðila er lýst í stefnu og greinargerð stefnda Kópavogsbæjar, samþykkti bæjarstjórn Kópavogs á fundi sínum 22. febrúar 2000 að breyta deiliskipulagi á svæðinu. Fólst breytingin í því að vesturmörk hinnar sameiginlegu lóðar Smiðjuvegar 4b, c, d og e breyttust þannig að þau færðust 7 metra í austur, það er nær húsunum. Í auglýsingu um breytinguna kemur fram að hún sé gerð til að rýma fyrir nýrri aðkomu frá Skemmuvegi. Óumdeilt er að með þessu nýja deiliskipulagi var hin sameiginlega lóð skert um 569 m². Í kjölfar þessa reyndi Kópavogsbær að ná samkomulagi við eigendur Smiðjuvegar 4 um bætur vegna þeirrar skerðingar á lóðarleiguréttindum þeirra sem hið nýja deiliskipulag hafði í för með sér. Þar sem samkomulag tókst ekki samþykkti bæjarstjórn Kópavogs á fundi sínum 9. janúar 2001, að fengnu samþykki Skipulagsstofnunar, að taka þann hluta lóðarinnar sem hér um ræðir eignarnámi. Ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta um bætur til eigenda Smiðjuvegar 4b, c, d og e lá síðan fyrir 2. apríl 2001. Samkvæmt henni skal Kópavogsbær greiða samtals 4.200.000 krónur í eignarnámsbætur. Samkvæmt gögnum málsins er Smiðjuvegur 4e í eigu stefnanda Þórsbakarís ehf. og stefndu Lakksmiðjunnar ehf. og Kristjáns S. Ólafssonar og stefnandi Einar Pálmason er eigandi Smiðjuvegar 4c. Aðrir stefnendur eiga Smiðjuveg 4d ásamt Glitni hf., sem á hins vegar engan rétt til hinnar sameiginlegu lóðar. Fasteignin Smiðjuvegur 4b skiptist síðan í þrjá eignarhluta. Er stefndi Blikksmiðja Einars ehf. eigandi eins þeirra. Eigendur að hinum eignarhlutunum samkvæmt þinglýstum afsölum eru stefndi Bessi hf. annars vegar og stefndi Hagbarði ehf. hins vegar. Var eignarhlutur síðar nefnda félagsins í eigu stefnda Global hf. þá er atvik málsins gerðust. Þá liggur fyrir þinglýstur samningur frá 9. febrúar 2000 um kaup stefndu Járnsmiðju Óðins ehf. og Óðins Gunnsteins Gunnarssonar á eignarhlut Bessa hf., en afsal hafði ekki verið gefið út þegar málið var dómtekið. Fyrir liggur að stefndu Járnsmiðja Óðins ehf., Óðinn Gunnsteinn Gunnarsson og Global hf. hafa móttekið eignarnámsbætur frá Kópavogsbæ. Stefnendur hafa hins vegar neitað því að veita eignarnámsbótum viðtöku. Hafa þeir höfðað mál þetta í því skyni að fá þær ákvarðanir bæjarstjórnar Kópavogs sem hér að framan er gerð grein fyrir ógiltar. Þá krefjast þeir einnig ógildingar á framangreindum úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta. II. Í stefnu er lýst í samræmi við framlögð gögn undanfara þess að stefndi Kópavogsbær tók eignarnámi hluta hinnar sameiginlegu leigulóðar sem þá tilheyrði fasteignum við Smiðjuveg 4. Þannig hafi eigendum eignarinnar með bréfi 28. maí 1998 verið kynnt tillaga bæjarskipulags að breyttum lóðamörkum Smiðjuvegar 2 og 4. Kemur fram í bréfinu að 24. apríl sama árs hafi verið lagt fyrir bæjarráð erindi þessa efnis frá eiganda fasteignarinnar nr. 2 við Smiðjuveg. Hafi bæjarráð tekið jákvætt í erindið og vísað því til umsagnar skipulagsnefndar. Nefndin hafi tekið málið fyrir á fundi og ákveðið að kynna það fyrir hlutaðeigandi. Þessu næst er í bréfinu gerð grein fyrir tillögu bæjarskipulags að breyttum lóðamörkum. Um hana segir svo í bréfinu: „Í henni felst að lóð Smiðjuvegar 2 er stækkuð um 3 m til austurs og séreignalóðir Smiðjuvegar 4b, 4c, 4d og 4e eru stækkaðar 3 m í vestur. Sameiginleg lóð fyrir 4b, 4c, 4d og 4e, með kvöð um gagnkvæman umferðarrétt, er felld út og gerð að húsagötu í eigu bæjarins. Hvað þetta varðar er vísað til 12. gr. lóðarleigusamninga fyrir Smiðjuveg 4b, 4c, 4d og 4e en þar segir: „Hvenær sem bæjarstjórn telur sér þörf á að taka lóðina í sínar hendur að nokkru eða öllu leyti er leigutaka skylt að láta leigurétt sinn og lóðina af hendi. Fyrir byggingar og önnur mannvirki á lóðinni skal bæjarsjóður þá greiða leigutaka eftir mati, nema öðruvísi semjist. Fyrir leiguréttinn greiðist ekkert leigugjald. [...]” Þessari tillögu var mótmælt af eigendum Smiðjuvegar 4b og 4c, enda væri ekki lögmætt að gera breytingu á lóðamörkum án samþykkis lóðahafa þar sem sveitarfélagið hefði ekki hagsmuni af henni, hún væri ekki nauðsynleg vegna almannahagsmuna og um væri að ræða óbein eignarréttindi sem varin væru af ákvæðum stjórnarskrár. Voru í framhaldi af þessu haldnir fundir að tilhlutan Kópavogsbæjar þar sem bærinn reyndi að ná samkomulagi í málinu sem miðaði að því að eigendur Smiðjuvegar 4 sættu sig við ákveðna skerðingu á lóðarréttindum sínum. Þeir báru ekki árangur. Hafði bærinn þá sett fram nýja tillögu sem fól það í sér að felld var niður hugmynd um götu og út frá því gengið að lóðarmörk Smiðjuvegar 2 yrðu á kostnað hinnar sameiginlegu lóðar að Smiðjuvegi 4 færð 5 metra til austurs. Þar sem ekki náðist samkomulag um breytt lóðamörk lagði bæjarverkfræðingur það til við bæjarráð í bréfi 19. janúar 1999 að fallið yrði frá áformum um breytingu á lóðamörkum. Samþykkti bæjarráð þá tillögu á fundi sínum 21. sama mánaðar, enda hefðu ítrekaðar sáttaumleitanir bæjarins engan árangur borið. Munu í framhaldi af þessu hafa átt sér stað þreifingar af hálfu eigenda Smiðjuvegar 2 um kaup á afnotarétti þeirra að 7 metra breiðri götu við lóðamörk til aðgengis að húsum þeirra. Þeirri málaleitan mun þegar hafa verið hafnað. Málið kom að nýju til umfjöllunar í bæjarráði Kópavogsbæjar 9. september 1999. Var þá lagt fram bréf frá bæjarlögmanni þar sem hann lagði til að haldið yrði til streitu framangreindri tillögu bæjarskipulags frá 28. maí 1998 um að gera þann hluta leigulóðanna að Smiðjuvegi 4, sem kvöð um gagnkvæman umferðarrétt tæki til, að húsagötu í eigu bæjarins. Segir í inngangi þessa bréfs bæjarlögmanns að bæjarráð hafi óskað eftir því að hann legði fram tillögu að lausn málsins. Bæjarráð vísaði málinu til skipulagsnefndar. Með bréfi 14. október 1999 var stefnanda Einari tilkynnt að á fundi bæjarstjórnar Kópavogs 26. sama mánaðar yrði til afgreiðslu svofelld tillaga bæjarskipulags: „Með vísan til 12. gr. lóðarleigusamninga Smiðjuvegar 4b frá 25. ágúst 1987, Smiðjuvegar 4c frá 24. ágúst 1987, Smiðjuvegar 4d frá 11. ágúst 1989 og Smiðjuvegar 4e frá 9. september 1986, er hér með lögð fram til kynningar tillaga bæjarskipulags að breyttu deiliskipulagi ofangreindra lóða. Í tillögunni felst að vesturmörk sameiginlegrar lóðar húsanna breytist þannig að þau færast 7 metra í austur þ.e. nær húsunum til að rýma fyrir nýrri aðkomu frá Smiðjuvegi.” Þessari ráðagerð mótmæltu stefnendur með bréfum sem þau sendu Kópavogsbæ 25. október 1999. Allt að einu var tillagan samþykkt á fundi bæjarstjórnar og skipulagsstjóra falið að auglýsa hana, sbr. 25. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Birtist auglýsing um tillögu að breyttu deiliskipulagi í Morgunblaðinu 18. nóvember 1999 og Lögbirtingablaðinu 24. sama mánaðar. Ritaði lögmaður stefnenda Kópavogsbæ bréf af því tilefni 17. desember 1999, og 10. janúar og 21. febrúar 2000, þar sem fyrri mótmæli voru áréttuð. Daginn eftir að síðast talda bréfið var ritað var tillaga að breyttu deiliskipulagi tekin til síðari umræðu í bæjarstjórn. Var tillagan samþykkt ásamt umsögn um fram komnar athugasemdir. Í umsögninni sagði meðal annars svo: „Notkun húsnæðis á athafnasvæðum tekur sífelldum breytingum. Fyrirtæki hverfa og ný koma í þeirra stað. Þarfir fyrirtækja eru jafnframt með misjöfnum hætti. Bæjaryfirvöld líta svo á að það sé m.a. hlutverk þeirra að sjá svo um að þau fyrirtæki sem starfrækt eru í bænum þrífist sem best. Núverandi fyrirkomulag á svæðinu geri það ekki og því er breytinga þörf. Fasteignin að Smiðjuvegi 2 var byggð utan um eitt fyrirtæki sem var síðar lagt niður og mörg stærri komu í staðinn. Með samþykkt bæjaryfirvalda var á sínum tíma opnað fyrir þann möguleika að nýta austurhluta hússins sem séreignir m.a. með því að heimilað var að setja þrennar aðkeyrsludyr á þá hlið hússins. Lóðamörk Smiðjuvegar 2 til austurs hafa verið óbreytt í 5 metra fjarlægð frá húsvegg. Aðgengi að fyrrnefndum aðkeyrsludyrum er því takmarkað. Lóðamörk Smiðjuvegar 2 og Smiðjuvegar 4b, c, d og e liggja saman. Næst lóðamörkunum er um 1000 m² sameiginleg lóð Smiðjuvegar 4b, c, d og e með kvöð um gagnkvæman umferðarrétt. Þessi gagnkvæmi umferðarréttur nær ekki til Smiðjuvegar 2. Núverandi lóðarhafar Smiðjuvegar 4b, c, d og e hafa um allnokkurt skeið nýtt hluta hinnar sameiginlegu lóðar sem geymslusvæði og bílastæði og það án þess að slík notkun sé heimiluð í lóðarleigusamningi. Auglýst deiliskipulagstillaga miðast við það að vesturmörk sameiginlegrar leigulóðar Smiðjuvegar 4b, c, d og e breytist þannig að þau færast 7 metra í austur þ.e. nær húsunum, til að rýma fyrir nýrri aðkomu (húsagötu) frá Skemmuvegi. Ljóst er að hin nýja húsagata mun nýtast jafnt fyrirtækjum í austurhluta Smiðjuvegar 2 og 4b, c, d og e.” Auglýsing um gildistöku breytts deiliskipulags birtist í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2000 sem auglýsing nr. 267/2000. Ritaði skipulagsstjóri Kópavogsbæjar lögmanni stefnenda bréf í tilefni af hinu nýja deiliskipulagi 4. maí 2000. Því svaraði lögmaðurinn með bréfi 31. sama mánaðar. Var þar tekið fram að breytt deiliskipulag hefði að svo stöddu engin áhrif á nýtingu þeirra lóða sem um ræðir, enda væru enn í gildi um þær lóðarleigusamningar sem heimiluðu stefnendum að nýta þær. Breytt afnot af lóðunum eða breytt nýting þeirra kæmi þannig ekki til álita nema að til kæmi samningur við stefnendur og/eða að lóðirnar yrðu teknar af þeim. Í framhaldi af þessu óskaði Kópavogsbær í bréfi eftir viðræðum við eigendur Smiðjuvegar 4 um breytingar á lóðamörkum „þannig að aðkomugata skv. nýsamþykktu skipulagi verði utan lóða”. Er í niðurlagi bréfsins lagt til að bætur vegna skerðingar á hinni sameiginlegu lóð skuli nema 2000 krónum á hvern fermetra. Tilraunir sem í kjölfar þessa voru gerðar til að ná samkomulagi báru ekki árangur. Varð af þeim sökum úr að Kópavogsbær leitaði í bréfi 18. nóvember 2000 eftir umsögn Skipulagsstofnunar um þau áform sín „að taka eignarnámi 569 m² sameiginlegrar lóðar lóðanna nr. 4b, 4c, 4d og 4e við Smiðjuveg í Kópavogi á grundvelli gildandi skipulags og til framkvæmda á því, sbr. 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997”. Í bréfi Skipulagsstofnunar til Kópavogsbæjar 5. desember 2000 var lýst því áliti stofnunarinnar að skilyrði 2. og 3. mgr. 32. gr. tilvitnaðra laga fyrir heimild til eignarnáms væru uppfyllt, þar sem bærinn fyrirhugaði í samræmi við gildandi deiliskipulag önnur afnot af viðkomandi svæði en lóðarhafar. Gerði stofnunin því ekki athugasemd við fyrirhugað eignarnám. Tillögu um að Kópavogsbær tæki umrædda spildu eignarnámi var síðan á fundi bæjarráðs 13. desember 2000 vísað til bæjarstjórnar. Á fundi hennar 9. janúar 2001 var tillagan samþykkt. Í þeirri samþykkt fólst jafnframt að bæjarlögmanni var falið að vísa málinu til matsnefndar eignarnámsbóta „varðandi ákvörðun um hæfilegar bætur vegna eignarnámsins”. Var það gert 12. sama mánaðar. Lá niðurstaða nefndarinnar fyrir 2. apríl 2001. Samkvæmt henni skal Kópavogsbær svo sem áður greinir greiða eignarnámsþolum sameiginlega 4.200.000 krónur í eignarnámsbætur. III. Stefnendur halda því fram að tilgangur þeirrar breytingar á deiliskipulagi sem hér er til umfjöllunar hafi verið ólögmætur. Tilgangurinn hafi frá upphafi verið sá að byggja undir ákvörðun um töku leigulóðarréttinda án hagsmuna sveitarfélagsins og ganga þannig gegn lögvörðum eignarréttindum stefnenda og fleiri aðila. Er á því byggt að slík breyting sé ekki og hafi ekki verið nægjanlegt skilyrði fyrir ákvörðun um eignarnám. Ákvörðunin sé þegar af þessari ástæðu ólögmæt og því ógildanleg. Að því er eignarnámið varðar vísa stefnendur sérstaklega til 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í ákvæðinu séu sett skilyrði fyrir því að eignarnám geti náð fram að ganga. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi þessi skilyrði ekki verið uppfyllt. Þótt gengið væri út frá því að staðið hefði verið að breytingu á deiliskipulagi með lögmætum hætti nægi það ekki eitt og sér til þess að eignarnámi verði við komið. Hin sjálfstæðu skilyrði 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga geti staðið því í vegi. Í þessu máli liggi fyrir að þau leigulóðarréttindi sem tekin voru eignarnámi nýtist ekki sveitarfélaginu, enda ekki á því byggt að eignarnám hafi verið nauðsynlegt vegna almannahagsmuna. Um sé að ræða töku leigulóðar undir götu í eigu bæjarins sem þjóna eigi leigulóðarhöfum sem eru með rekstur á aðliggjandi lóð og geri eignir þeirra verðmætari en rýri eignir stefnenda. Hafi Kópavogsbær fært þau rök fyrir eignarnáminu að það væri nauðsynlegt til að tryggja aðkomu að húsinu nr. 2 við Smiðjuveg að austanverðu, en áður en eignarnámið kom til hafi aðkoma að þessum hluta hússins verið nægilega tryggð með því að tilheyrandi leigulóð hafi náð 5 metra austur fyrir húsið. Stefnendur byggja dómkröfur sínar að auki á því að stjórnsýslulög hafi verið brotin við töku þeirra ákvarðana sem þeir krefjast ógildingar á. Hvort sem ákvörðun um eignarnám hafi verið byggð á ákvæðum lóðarleigusamninga eða skipulags- og byggingarlaga hafi Kópavogsbær verið bundinn af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og stjórnsýslulögum við afgreiðslu málsins. Kópavogsbær hafi enga augljósa hagsmuni af því hvernig hið eignarnumda svæði sé notað og óheimilt sé að taka eignarréttindi eignarnámi nema almannahagsmunir krefji. Lóðarskiki sá, sem eignarnámið tekur til, eigi að mynda lokaða „götu” til afnota fyrir eigendur tveggja eigna án endurgjalds til bæjarins. Skikinn hafi áður tilheyrt leigulóðum stefnenda og hafi þeir nýtt hann á þeim grunni og átt að hafa afnot af honum samkvæmt leigusamningum til 50 ára frá 1. janúar 1985 að telja. Ákvörðun um að taka skikann eignarnámi skerði þannig réttindi stefnenda án þess að sveitarfélagið hafi af því hagsmuni, en feli hins vegar í sér ívilnun til handa eigendum aðliggjandi lóðar. Feli ákvörðunin í þessu ljósi í sér að með henni hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Ljóst sé að sveitarfélagið hafi enga heimild til að gera með þessum hætti upp á milla eigenda fasteigna, heldur eigi gildir samningar þess við einstaka lóðarhafa að standa. Skipti þá ekki máli hvort ákvörðun um eignarnám sé rökstudd með tilvísun til lóðarleigusamninga eða breytts deiliskipulags, enda þurfi í báðum tilvikum að vera fyrir hendi sú staða að sveitarfélagið hafi raunverulega hagsmuni af eignarnámi. Auk þess sem að framan greinir halda stefnendur því fram að ekki liggi fyrir að staðið hafi verið með lögmætum hætti að ákvörðun um eignarnám og málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Þannig sé óljóst gegn hverjum eignarnámið hafi beinst og óljóst sé hvaða aðilum hafi verið gert mögulegt að gæta réttar síns. Verði þannig ekki séð að gætt hafi verið andmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Þá tiltaka stefnendur sérstaklega að eigendum fasteigna að Smiðjuvegi 4 hafi ekki verið gefinn kostur á að vera viðstaddir vettvangsgöngu sem matsnefndin hafi staðið fyrir. IV. Sýknukrafa stefnda Kópavogsbæjar er á því byggð að í einu og öllu hafi verið staðið rétt að undirbúningi og samþykkt breytts deiliskipulags í bæjarstjórn Kópavogs þann 22. febrúar 2000. Ágreiningslaust sé samkvæmt fyrirliggjandi gögnum að stefnendur hafi fengið að koma á framfæri athugsemdum sínum við deiliskipulags-tillöguna. Fyrir liggi að nauðsynlegt hafi verið að tryggja eðlilega aðkomu að fyrirtækjum á því svæði sem um ræðir, en stefnendur hefðu með óheimilli nýtingu á hinni sameiginlegu lóð torveldað umferð um það. Hafi Kópavogsbær leitað allra leiða til að leysa málið með samningum, en stefnendur aldrei ljáð máls á því. Er þannig alfarið mótmælt staðhæfingum stefnenda um að geðþótti hafi ráðið ákvarðanatöku stefnda í málinu. Þvert á móti hafi brýnir skipulagshagsmunir ráðið því að nauðsynlegt hafi reynst að fara þá leið sem farin var og ákvörðun þar um verið tekin og grundvölluð á faglegu mati á aðstæðum. Nýting stefnenda á hinni eignanumdu spildu hafi hins vegar verið skýlaust brot á 19. gr. lóðarleigusamninga. Þá sé það svo að samkvæmt samhljóða ákvæði í 12. gr. allra lóðarleigusamninga fyrir Smiðjuveg 4 geti bæjarstjórn hvenær sem hún telur þörf á tekið lóðirnar í sínar hendur. Nýting stefnenda á hinni umræddu spildu hafi girt fyrir almenna umferð að fyrirtækjum á svæðinu. Með því að tryggja eðlilega umferð um það hafi ótvíræðir almannahagsmunir verið tryggðir. Þá telur stefndi að lögformlega hafi verið staðið að hinu umdeilda eignarnámi. Áður en ákvörðun um það var tekin hafi legið fyrir jákvæð umsögn Skipulagsstofnunar. Eignarnámið beinist að aðilum sem hafi óskipt haft afnotarétt af þeirri spildu sem það tók til. Hafi þeim öllum verið gefinn kostur á að koma á framfæri athugasemdum sínum áður en tillaga að breyttu deiliskipulagi hafi verið samþykkt. Stefnendur hafi notfært sér þann rétt sinn. Þá hefðu þeir skilað greinargerð til matsnefndar eignarnámsbóta. Engar athugasemdir hafi hins vegar verið gerðar af hálfu stefnenda við boðun til matsfundar föstudaginn 2. febrúar 2001 eða við matsbeiðni, enda enginn ágreiningur um það hvað skyldi metið og hverjir væru matsþolar. Fullyrðingum stefnenda um að ekki hafi legið fyrir að hverjum eignarnámið beindist sé því mótmælt. Þá er jafnframt á því byggt að mótmæli á þessum forsendum hefðu stefnendur átt að hafa uppi fyrir matsnefndinni. Þar sem það hafi ekki verið gert sé þau of seint fram komin. Í greinargerð stefnenda til matsnefndarinnar sé því eingöngu haldið fram að stefndi hafi ekki virt reglur stjórnsýsluréttar ,,varðandi ákvarðanatöku hverju sinni” án þess að þar sé gerð tilraun til að rökstyðja þá fullyrðingu frekar. Í greinargerðinni skýri lögmaður stefnenda síðan sjónarmið varðandi verðrýrnun fasteigna stefnenda og lóðarskerðinguna og fari fram á bætur vegna kostnaðar við jarðvegsskipti og malbikun lóðarhlutans. Engar athugsasemdir hafi þannig verið gerðar við framkvæmd eignarnámsins og stefnendur hafi fengið að koma að athugasemdum á öllum stigum ákvarðanatöku. Gögn málsins beri þetta skýrlega með þér. Þá liggi það fyrir að aðrir eignarnámsþolar hafi fengið boð um að koma að athugasemdum. Þeir hafi kosið að gera ekki athugasemdir, enda hafi afstaða þeirra legið fyrir. Þessir aðilar hafi móttekið eignarnámsbætur og uni þeirri niðurstöðu sem orðin er. Með vísan til þess sem hér að framan er rakið telur stefndi Kópavogsbær að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnenda. Krafa stefndu Járnsmiðju Óðins ehf. og Óðins Gunnsteins Gunnarssonar um sýknu er byggð á því að lögformlega hafi verið staðið að breytingu á deiliskipulagi því sem stefnendur krefjast ógildingar á. Hafi stefnendum gefist kostur á að koma að athugasemdum við breytingartillögu eins og öðrum lóðarhöfum á svæðinu. Deiliskipulagsbreytingin hafi fyllilega átt rétt á sér þar sem ófremdarástand hafi ríkt að því er varðaði aðkomu að fyrirtækjunum á svæðinu. Hafi ekki verið unnt að leysa það ófremdarástand með öðrum hætti. Þá telja stefndu að lögformlega hafi verið staðið að hinu umdeilda eignarnámi. Hafi þeir þegar móttekið bætur í samræmi við niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta. V. Í 1. mgr. 26. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er kveðið á um þá meginreglu að ákveði sveitarstjórn að breyta gildandi deiliskipulagi skuli fara með breytinguna eins og um nýtt deiliskipulag sé að ræða. Svo framarlega sem breytingin telst ekki óveruleg skal tillaga um hana þannig uppfylla skilyrði 23. gr. laganna og haga ber málsmeðferð í samræmi við 25. gr. þeirra. Er í síðarnefnda ákvæðinu mælt fyrir um hvernig staðið skuli að kynningu á tillögu að deiliskipulagi og því lýst hvernig haga eigi málsmeðferð í kjölfar þess að frestur til athugasemda við tillöguna er liðinn. Við þá breytingu á deiliskipulagi, sem þetta mál snýst öðrum þræði um, var þessara ákvæða nægilega gætt. Öðlaðist breytingin gildi við birtingu auglýsingar um hana í B-deild Stjórnartíðinda 28. apríl 2000, sbr. 3. mgr. 26. gr. tilvitnaðra laga. Í henni fólst svo sem fram er komið að vesturmörk sameiginlegrar lóðar húsanna við Smiðjuveg 4 í Kópavogi voru færð 7 metra í austur í þeim tilgangi að rýma fyrir nýrri aðkomu frá Skemmuvegi. Gerði hið nýja deiliskipulag þannig ráð fyrir því að 7 metra breið og tæplega 80 metra löng gata (húsagata) myndi skilja í sundur austurmörk lóðarinnar að Smiðjuvegi 2 og vesturmörk 438 m² spildu, sem þá stæði eftir af hinni sameiginlegu lóð Smiðjuvegar 4. Samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga er sveitarstjórn heimilt að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar og á grundvelli gildandi deiliskipulags að taka eignarnámi vegna framkvæmdar skipulagsins lóð eða lóðarhluta sem stendur í vegi fyrir nýrri lóðaskiptingu sem ákveðin er í deiliskipulagi. Með bréfi 18. nóvember 2000 leitaði Kópavogsbær umsagnar Skipulagsstofnunar um þá fyrirætlun sína að taka eignarnámi „569 m² sameiginlegrar lóðar lóðanna nr. 4b, 4c, 4d og 4e við Smiðjuveg í Kópavogi á grundvelli gildandi deiliskipulags og til framkvæmda á því”. Skipulagsstofnun svaraði erindinu með bréfi 5. desember 2000, þar sem því var lýst yfir að stofnunin gerði ekki athugasemd við hið fyrirhugaða eignarnám. Var ákvörðun um eignarnám tekin á fundi bæjarstjórnar Kópavogsbæjar 9. janúar 2001. Fyrir liggur að áður en til þess kom hafði Kópavogsbær leitast við að ná samningum við eigendur þeirra réttinda sem það beindist að, sbr. 3. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga. Með því að heimilt er samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga að taka eignarnámi lóð eða lóðarhluta sem stendur í vegi fyrir nýrri lóðaskiptingu sem ákveðin er í deiliskipulagi hefur löggjafinn metið það svo að þegar þessi aðstaða er uppi sé uppfyllt það stjórnarskrárbundna skilyrði eignarnáms að almenningsþörf standi til þess. Sætir það mat ekki endurskoðun dómstóla. Það er hins vegar í verkahring dómstóla að skera úr um það hvort skilyrðum heimildarlaga fyrir eignarnámi hverju sinni sé fullnægt, svo og að leggja mat á hvort málsmeðferðarreglna hafi verið gætt. Dómurinn telur í ljós leitt og raunar óumdeilt að þegar sú ákvörðun var tekin að breyta deiliskipulagi lóðarinnar nr. 4 við Smiðjuveg hafi ákveðið ófremdarástand ríkt varðandi aðkomu að austurhluta hússins að Smiðjuvegi 2. Má um þá aðstöðu sem hér var uppi vísa í umsögn skipulagsnefndar Kópavogsbæjar um athugasemdir sem gerðar voru við tillögu að breyttu deiliskipulagi, en umsögnin er tekin orðrétt upp í kafla II hér að framan. Þótt þær ráðstafanir sem stefndi Kópavogsbær greip til vegna þessa hafi aðallega verið til hagsbóta fyrir þá eigendur fasteignarinnar að Smiðjuvegi 2 sem stunda atvinnurekstur í austurhluta hússins verður ekki annað séð en að þær hafi verið aðkallandi og eðlilegar í ljósi breyttra aðstæðna frá gerð upphaflegs deiliskipulags. Er beinlínis undir þetta tekið af stefndu Óðni Gunnsteini og Járnsmiðju Óðins ehf. og aðrir þeir sem hinar umdeildu ákvarðanir stefnda Kópavogsbæjar beindust að og stefnt er í málinu hafa kosið að aðhafast ekki vegna þeirra. Verður að fallast á það með stefnda Kópavogsbæ að hann hafi með aðkomu sinni að málinu sinnt skyldum sem á sveitarstjórn hvíla um gerð deiliskipulags samkvæmt skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 og skipulagsreglugerð nr. 400/1998 með síðari breytingum. Með hinni umdeildu deiliskipulagsbreytingu var að mati dómsins ekki gengið lengra en nauðsyn bar til, enda ná sérgreindar leigulóðir einstakra eignarhluta að Smiðjuvegi 4 samkvæmt henni ekki skemra en 17,25 metra vestur fyrir húsið sem á lóðinni stendur og þar tekur hin 438m² sameiginlega lóð við. Eru að þessu virtu ekki efni til annars en að líta svo á að lögmæt og málefnaleg sjónarmið hafi ráðið því að breytingin var gerð. Eins og fram er komið var farið með tillögu um hana eftir 1. mgr. 26. gr., sbr. 23. og 25. gr. skipulags- og byggingarlaga. Er með vísan til þessa ekki fallist á þá kröfu stefnenda að viðurkennt verði að sú ákvörðun að breyta deiliskipulagi lóðarinnar nr. 4 við Smiðjuveg í Kópavogi, sem tekin var á fundi í bæjarstjórn Kópavogsbæjar 22. febrúar 2000, sé ógild. Þegar hið nýja deiliskipulag hafði öðlast gildi með birtingu auglýsingar um samþykkt þess í B-deild Stjórnartíðinda fékk það ekki samrýmst lóðarleigu-samningum sem þá voru í gildi við eigendur atvinnuhúsnæðis að Smiðjuvegi 4. Við þessar aðstæður og að fenginni jákvæðri umsögn Skipulagsstofnunar var Kópavogsbæ heimilt samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 32. gr. skipulags- og byggingarlaga að taka eignarnámi þann lóðarhluta sem stóð nýrri lóðaskiptingu í vegi, enda hafði áður verið leitast við að ná samningum við eigendur þeirra réttinda sem eignarnámið beindist að, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Er hér sérstaklega til þess að líta að í tilvitnuðu heimildarákvæði eru engin þau skilyrði sett fyrir eignarnámi sem beinlínis eru háð mati sveitarstjórnar og þar með endurskoðunarvaldi dómstóla. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á að gallar hafi verið á málsmeðferð í undanfara ákvörðunar bæjarstjórnar Kópavogsbæjar 9. janúar 2001 um eignarnámið. Ákvörðunin var samkvæmt þessu fyllilega lögmæt. Er því hafnað kröfu stefnenda um viðurkenningu á ógildi hennar, svo og þeirri kröfu að Kópavogsbæ verði gert að afmá merkingar sem nú afmarka þá húsagötu sem nýtt deiliskipulag gerir ráð fyrir og eignarnámið tekur til. Þá er ekkert það komið fram í málinu sem leitt getur til þess að ógilda beri eftirfarandi málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og úrskurð nefndarinnar í málinu frá 2. apríl 2001. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefndu af öllum dómkröfum stefnenda. Rétt þykir að gera stefnendum óskipt að greiða stefndu Óðni Gunnsteini Gunnarssyni og Járnsmiðju Óðins ehf. sameiginlega 80.000 krónur í málskostnað, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndu, Kópavogsbær, Lakksmiðjan ehf., Kristján S. Ólafsson, Blikksmiðja Einars ehf., Óðinn Gunnsteinn Gunnarsson, Járnsmiðja Óðins ehf., Global hf., Bessi hf., og Hagbarði ehf., eru sýknuð af dómkröfum stefnenda, Einars Pálmasonar, Erlings Lúðvíkssonar, Jakobínu Ingadóttur, Stellu Berglindar Hálfdánardóttur, Viðars Guðmundssonar og Þórsbakarís ehf. Stefnendur greiði óskipt stefndu, Óðni Gunnsteini Gunnarssyni og Járnsmiðju Óðins ehf., sameiginlega 80.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
|
Mál nr. 140/1999
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Vararefsing Skilorð
|
S var ákærður fyrir að hafa ekki sem framkvæmdastjóri og varastjórnarmaður einkahlutafélags staðið skil á virðisaukaskatti, sem innheimtur hafði verið í nafni félagsins, að fjárhæð 5.493.008 krónur og að hafa ekki staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins að fjárhæð 2.817.109 krónur. S játaði háttsemina og var sakfelldur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í lögum um virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda er kveðið á um lágmarks- og margfeldissektir og skal sekt aldrei vera lægri en sem nemur tvöfaldri skattafjárhæðinni. Þótti ekki fært að verða við kröfu S um að við ákvörðun fésektar hans yrði farið niður fyrir lögbundið lágmark með stoð í 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga. Var hann dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og greiðslu sektar, sem samsvaraði tvöfaldri skattfjárhæðinni, en til vararefsingar yrði sektin ekki greidd innan tilskilins tíma.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson og Sigurður Líndal prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. mars 1999 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. I. Í máli þessu er ákærði sóttur til refsingar meðal annars fyrir brot á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Er vísað til þess í málatilbúnaði ákæruvalds fyrir Hæstarétti að öll fjárhæðin, sem ákærði stóð ekki skil á, 8.310.117 krónur, hafi fallið í gjalddaga eftir gildistöku laga nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga og breytingu á 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem gerð hafi verið með lögum nr. 39/1995. Með 2. og 3. gr. laga nr. 42/1995 sé kveðið á um að fésektir skuli nema allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð, sem vanrækt var að greiða, og að sekt skuli aldrei vera lægri en sem nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni. Telur ákæruvaldið að sekt, sem ákærði hafi unnið til, verði ekki lækkuð með heimild í 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga, svo sem héraðsdómari hafi gert. Í málsvörn ákærða er því meðal annars lýst að löggjafarvald á Íslandi sé komið út í öfgar með þeim harkalegu fésektarákvæðum, sem kveðið sé á um í skattalögum. Sé að því leyti gengið mun lengra hér á landi en í Danmörku og Noregi, þar sem önnur viðhorf ríki um sektarrefsingar. Fésekt hafi jafnan að forsendu fjárhagslegt bolmagn dómþola til að greiða sekt. Komi fram í 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 140/1998, að dómari skuli, þegar hann ákveður fjárhæð sektar, hafa hliðsjón af tekjum og eignum sakbornings og öðrum atriðum, sem áhrif hafi á greiðslugetu hans. Tekjur ákærða séu lágar og eignir litlar og óhugsandi að hann geti greitt sekt, sem ákveðin yrði eftir fyrirmælum laga nr. 42/1995 án þess að taka jafnframt tillit til aðstæðna hans. Megi ætla að þau takmörk, sem sett séu á fjárhæð sekta í 50. gr. almennra hegningarlaga taki mið af því hvað unnt sé að leggja á venjulegan borgara án þess að fésektakerfi þeirra laga verði að hreinum óskapnaði. Leiði hvorki skynsemi né réttlæti til þess að meginreglur í V. kafla almennra hegningarlaga verði virtar að vettugi þegar refsing sé ákveðin í málum vegna brota á skattalögum. II. Lög nr. 42/1995 hafa að geyma sambærilegar reglur um lágmarks- og margfeldissektir að því er varðar tekju- og eignarskatt í 1. gr., staðgreiðslu opinberra gjalda í 2. gr. og virðisaukaskatt í 3. gr. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi er varð að þessum lögum, kemur meðal annars fram að með frumvarpinu og öðru frumvarpi til breytinga á almennum hegningarlögum sé stefnt að því að gera öflugt átak gegn brotum á skattalögum og lögum um bókhald. Felist mikilvæg breyting í ákvæði um lágmarkssektir. Er því jafnframt lýst, að þar sem um margfeldissektir sé að ræða sé yfirleitt ekki ætlast til að almennar refsilækkunarheimildir séu nýttar til að færa sektir niður fyrir það lögbundna lágmark, sem í frumvarpinu sé lýst. Slík lækkun sé þó sjálfsagt heimil í hreinum undantekningartilvikum. Aðrar refsiákvörðunarreglur, svo sem sú regla að hafa hliðsjón af greiðslugetu sökunautar eða efnahag, sbr. 51. gr. almennra hegningarlaga, eigi oft ekki við og stundum alls ekki. Eins og lög nr. 45/1987 og lög nr. 50/1988 hljóða eftir breytingar, sem á þeim voru gerðar með lögum nr. 42/1995 skal sekt aldrei vera lægri en sem nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni. Orðalag laganna er afdráttarlaust að því er varðar lágmark sekta. Í ljósi alls þess, sem að framan er rakið, þykir ekki fært að verða við kröfu ákærða um að fésekt hans verði ákveðin þannig að farið sé niður fyrir lögbundið lágmark með stoð í 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga. Verður refsing hans ákveðin þannig, að staðfest verður niðurstaða héraðsdóms um fangelsisrefsingu og ákærði jafnframt dæmdur til að greiða í ríkissjóð 16.625.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Skal ákærði ella sæta fangelsi í átta mánuði frá uppsögu dómsins. Er vararefsing ákveðin með sama hætti og í dómi Hæstaréttar 18. febrúar 1999 í máli nr. 327/1998. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vara óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um fangelsisrefsingu ákærða, Sigurðar Ingvarssonar, og um skilorðsbindingu refsingarinnar skal vera óraskað. Ákærði greiði í ríkissjóð 16.625.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í átta mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar Gizurarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 4. febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hjördísi Hákonardóttur héraðsdómara kveðinn upp svohljóðandi dómur í sakamálinu nr. 959/1998: Ákæruvaldið gegn Sigurði Ingvarssyni. Mál þetta sem dómtekið var 28. janúar sl. er höfðað með ákæru útgefinni af ríkislögreglustjóra 7. október sl. á hendur Sigurði Ingvarssyni, Fannafold 111, Reykjavík, kt. 080557-2139. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða, sem framkvæmdastjóra og varastjórnarmanni Sigurverks ehf., kt. 701294-3359, sem úrskurðað var gjaldþrota 3. desember 1997, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni Sigurverks ehf. á árunum 1995 og 1996 samtals að fjárhæð 5.493.008 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Sigurverks ehf. á árinu 1996, samtals að fjárhæð kr. 2.817.109 og sundurliðast sem hér segir: Telst þetta varða við 2. mgr. 30. gr laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot. Ákærði játaði skýlaust brot sitt samkvæmt ákærunni er hann kom fyrir dóminn og var farið með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991. Var það tekið til dóms samdægurs án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um atriði er kynnu að hafa áhrif á ákvörðun viðurlaga. Síðar var málið endurupptekið og lögð fram gögn til upplýsingar um fjárhagsstöðu ákærða. Ákærði kveður fyrirtækið Sigurverk ehf. vera verktakafyrirtæki. Kveður hann mikið tap hafa orðið á einu verki sem það hafi verið með og fjárhagur fyrirtækisins farið úr skorðum við það. Kvaðst hann hafa látið ganga fyrir öðru að greiða starfsmönnum laun, og hafi ekki verið til fjármunir til að standa skil á greiðslum virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda. Þeir fjármunir sem vangoldnir séu hafi farið í rekstur fyrirtækisins, en ekki til einkanota hans. Fyrirtækið Sigurverk ehf. var úrskurðað gjaldþrota hinn 3. desember 1997. Samkvæmt upplýsingum skiptastjóra námu lýstar kröfur kr. 48.064.145 og var hinn 25. ágúst sl. ekki útlit fyrir að neitt fengist upp í þær. Virðisaukaskattskýrslum og staðgreiðsluskilagreinum var skilað án greiðslu og ekki á lögskipuðum tíma. Samkvæmt staðfestum skattframtölum ákærða námu skuldir hans í árslok 1996 kr. 17.269.210, en í árslok 1997 kr. 10.026.333. Eignastaða er svipuð, fasteign að fasteignamati 1997 kr. 12.113.000 og bifreið. Launatekjur ákærða árið 1997 eru taldar kr. 850.000 frá hinu gjaldþrota fyrirtæki, en voru árið 1996 taldar kr. 2.173.566. Launatekjur maka árið 1997 eru taldar kr. 850.778, en voru árið 1996 kr. 478.780. Þau eru með þrjú börn undir 18 ára aldri á framfæri sínu. Ákærði var framkvæmdastjóri fyrirtækisins og bar ábyrgð því að standa skil á hinum lögmæltu gjöldum og þeirri ákvörðun að greiða þau ekki. Játning ákærða er í samræmi við önnur gögn málsins og er sannað að hann er sekur um háttsemi þá sem honum er gefin að sök. Brotin eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru að öðru leyti en því að 262. gr. almennra hegningarlaga þykir eiga við um heildarbrotið og ekki við II. ákærulið einan sér. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Hann hefur lýst því að hann hafi þegar greitt mikið sjálfur vegna gjaldþrots fyrirtækisins og samkvæmt skattframtali hans eru skuldir frá rekstri Sigurverks taldar kr. 8.289.333 í árslok 1997. Ákærði hefur skýrt skilmerkilega frá málavöxtum og hefur ekki leynt brotunum. Ljóst þykir að viss áhætta fylgi verktakastarfsemi. Tekjur hans og maka á síðasta ári voru lágar en framfærslubyrði talsverð. Telur dómurinn að hér séu forsendur til að beita 1. mgr. 51. gr. almennra hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fjögurra mánaða fangelsi en fresta skal fullnustu refsingar í tvö ár frá birtingu dóms þessa og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði skal einnig greiða kr. 4.000.000 í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæta ella fangelsi í átta mánuði verði sektin ekki greidd innan þess tíma. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað þar með talda málflutningsþóknun skipaðs verjanda síns Sigurðar Gizurarsonar hæstaréttarlögmanns kr. 30.000. D ó m s o r ð : Ákærði, Sigurður Ingvarsson, skal sæta fjögurra mánaða fangelsi en fresta skal fullnustu refsingar í tvö ár frá birtingu dóms þessa og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr almennra hegningarlaga. Ákærði skal greiða kr. 4.000.000 í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæta ella fangelsi í átta mánuði verði sektin ekki greidd innan þess tíma. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda málflutningsþóknun til skipaðs verjanda síns, Sigurðar Gizurarsonar hæstaréttarlögmanns, kr. 30.000.
|
Mál nr. 51/2006
|
Fasteignakaup Tilboð Fyrirvari
|
H krafðist þess að viðurkennt yrði að í gildi væri bindandi kaupsamningur aðila um íbúð S og að henni bæri að gefa út afsal fyrir íbúðinni gegn greiðslu umsamins kaupverðs. Hið samþykkta tilboð var bundið fyrirvara en aðilar sömdu um framlengingu á tímamörkum þeim sem kveðið er á um í 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. H tókst ekki að sanna að S hefði veitt honum lengri frest, en fram til fyrstu daga janúarmánaðar 2005, að uppfylla skilyrði kaupsamningsins. Ekki kom fram í málinu að S hefði fengið tilkynningu frá H um að hann uppfyllti skilyrði kaupsamningsins áður en liðinn var sá viðbótarfrestur sem S veitti honum. Var S því sýkn af kröfu H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að í gildi sé bindandi kaupsamningur aðila um íbúð stefndu, að Berjarima 22, Reykjavík (matshluti 01-0105, fastanúmer 203-9945), og að henni beri að gefa út afsal fyrir íbúðinni gegn greiðslu umsamins kaupverðs, 13,7 milljóna króna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómi að 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup eigi við í lögskiptum aðila. Hið samþykkta tilboð 12. október 2004 var bundið „fyrirvara um skuldabréfaskipti við Íbúðalánasjóð, lán frá lánastofnun, eða samþykki húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni ef við á.“ Aðilar sömdu um framlengingu á tímamörkum þeim sem kveðið er á um í 8. gr. laganna en deila um til hve langs tíma. Við meðferð málsins kom fram að aðilar hefðu ekki átt samskipti nema fyrir milligöngu starfsmanna Fasteignasölunnar Eignakaupa ehf. Í greinargerð stefndu í héraði var lýst yfir því að hún hefði samþykkt beiðni áfrýjanda um að frágangi kaupsamnings um eignina skyldi frestað þar til nýjar reglur Íbúðalánasjóðs um útlán tækju gildi. Eftir að reglurnar tóku gildi 6. desember 2004 hafi að ósk áfrýjanda „verið ákveðið að fresta undirritun samnings fram í janúar 2005“. Lögmaður stefndu lýsti yfir því við flutning málsins fyrir Hæstarétti að með þessu hafi stefnda eingöngu talið sig veita frest fram til fyrstu daga janúarmánaðar 2005, en ekki út mánuðinn eða jafnvel lengur eins og áfrýjandi heldur fram. Áfrýjandi hefur ekki sannað fullyrðingu sína hér að lútandi. Um þetta atriði verður því miðað við málflutning stefndu. Þá hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að sérstaks atbeina stefndu, umfram samþykki kauptilboðsins 12. október 2004, hafi verið þörf til að hann fengi samþykkta lánveitingu hjá Íbúðalánasjóði eftir þeim reglum sem tóku gildi í desember 2004. Ekki er heldur komið fram að stefnda hafi fengið tilkynningu frá áfrýjanda um að hann hefði uppfyllt skilyrði um greiðslu í samræmi við það sem aðilar höfðu gert samkomulag um, áður en liðinn var sá viðbótarfrestur sem stefnda veitti honum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hilmar Egill Jónsson, greiði 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Sigurrósar Óskar Karlsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2005. Mál þetta var höfðað 23. maí 2005 og dómtekið 25. þ.m. Stefnandi er Hilmar Egill Jónsson, Hlaðhömrum 11, Reykjavík. Stefnda er Sigurrós Ósk Karlsdóttir, Berjarima 22, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur á hendur stefndu að viðurkennt verði að komist hafi á bindandi kaupsamningur þeirra í millum þann 12. október 2004 um íbúð 01-0105 að Berjarima 22, Reykjavík (fastanúmer FMR 203-9945), þinglesna eign stefndu, og að stefnda verði dæmd til að gefa út afsal til stefnanda fyrir íbúðinni og afhenda hana veðbandalausa gegn greiðslu umsamins kaupverðs, 13,7 milljóna króna, að viðlögðum 3000 króna dagsektum til stefnanda frá dómsuppsögudegi til afhendingardags. Einnig krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 700.000 krónur og beri bótafjárhæðin dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi málsins til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst sýknu af viðurkenningarkröfu stefnanda og af kröfu hans um að henni verði gert að gefa út afsal til hans og afhenda fasteign sína veðbandalausa gegn greiðslu kaupverðs. Stefnda krefst sýknu af skaðabótakröfu stefnanda en til vara að fjárhæð kröfunnar verði stórlega lækkuð. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 20. júní 2005. I Þann 12. október 2004 gerði stefnandi stefndu tilboð í fasteign hennar, 3ja herbergja íbúð, fastanúmer Fasteignamats ríkisins 203-9945 01 01 05 00 31, að Berjarima 22, Reykjavík en hún var til sölumeðferðar hjá fasteignasölunni Eignakaupum. Tilboðsverð var 13,7 milljónir króna og afhendingardagur eignar skyldi vera 15. febrúar 2005 eða fyrr. Kaupverðið átti að greiða þannig að við undirritun kaupsamnings skyldu greiddar 1.419.000 krónur og mánuði eftir afhendingu ein milljón króna. Þá skyldi tilboðsgjafi greiða 9.590 krónur með láni frá Íbúðalánasjóði, með fyrsta gjalddaga eftir þrjá mánuði og grunnvísitölu miðaða við október 2004, og 1.691.000 krónur með viðbótarláni einnig frá Íbúðalánasjóði, með fyrsta gjalddaga vaxta og afborgana eftir 12 mánuði og grunnvísitölu miðaða við október 2004. Í kauptilboðinu er svofellt prentað (staðlað) ákvæði: “Aðilar gera og samþykkja tilboð þetta með fyrirvara um skuldabréfaskipti við Íbúðalánasjóð, lán frá lánastofnun eða samþykki Húsnæðisnefndar fyrir viðbótarláni ef við á.” Stefnda samþykkti kauptilboðið samdægurs, þ.e. 12. október 2004. Í stefnu segir að fljótlega eftir að kaupsamningurinn komst á hafi verið farið fram á það við stefnanda að hann samþykkti lengri afhendingarfrest fyrir stefndu, eða frá 15. febrúar til 15. mars 2005. Hann hafi í fyrstu verið tregur til þessa enda fundist afhendingarfresturinn þá vera orðinn fulllangur. Hann hafi þó samþykkt tillöguna að lokum enda hafi falist í henni jafnframt að beðið yrði með frágang kaupsamningsins og afhendingu skuldabréfa frá Íbúðalánasjóði vegna fyrirhugaðra breytinga á lánareglum sjóðsins. Af hálfu stefndu er því mótmælt að frestun kaupsamningsgerðar hafi verið vegna óska hennar um lengri afhendingarfrest. Frestun á frágangi kaupsamnings hafi verið algjörlega að frumkvæði stefnanda en stefnda hafi orðað það við starfsmann fasteignasölunnar að ekki væri verra fyrir hana að fresta þessu því að það hentaði henni að fá lengri afhendingarfrest vegna eignarinnar en slíkt hafi aldrei verið ákvörðunarástæða um tímasetningu á frágangi samningsins. Í tölvupósti lögmanns stefnanda til lögmanns stefndu 24. febrúar 2005 segir: “. . . Áður en kom að gerð formlegs kaupsamnings urðu samningsaðilar sammála um að hinkra við þar til Íbúðalánsjóður hefði sett nýjar reglur. Reglur sjóðsins breyttu ekki kaupverðinu og var seljandi því alla tíð örugg með greiðslu þess. Báðum aðilum var hins vegar ljóst að þetta kynni að hafa áhrif á frágang kaupsamningsins vegna hinna nýju reglna sjóðsins. Gerði seljandi engar athugasemdir um þetta atriði enda varð þá ljóst að hún kynni að þurfa að leita eftir viðbótarafhendingarfresti vegna vandkvæða við að tryggja sér nýtt húsnæði. . .” Í framlagðri greinargerð Ólafs Sævarssonar, sölumanns hjá Eignakaupum, dags. 25. apríl 2005, segir: “. . . Strax í október hefjast umræður um að breyta tilboðinu þannig að Hilmar fengi hagstæðara lán vegna þess að lánareglur íbúðalánasjós væru á breytingarvegi sem væntanlegar væru þá um áramót. Breytingar urðu í desember. Þá í desember hefur Sigurrós samband við undirritaðan og er að velta fyrir sér hvort að það eigi að vera kaupsamningur í desember en það var ákveðið í sameiningu að fresta honum fram í janúar m.a. til að hún fengi lengri tíma til afhendingar. Í janúar reynir Ólafur að fá Sigurrós til að undirrita breytt tilboð (vegna breytinga lánsaðila) en ekki næst í hana. Ákveðið er að ganga frá vikuna 18. 25. janúar 2005. Ólafur er frá vinnu í viku vegna veikinda og hringir í Sigurrós 28. janúar 2005. Þá vildi Sigurrós riftun . . .” Í stefnu segir að vegna hinna breyttu lánareglna Íbúðalánasjóðs hafi þurft að orða ákvæði samningsins (tilboðsblaðsins) með hlíðsjón af því. Þess vegna hafi verið útbúið nýtt tilboðsblað. Það tilboðsblað liggur frammi, undirritað af stefnanda en ekki stefndu. Það er dagsett 12. október 2004. Þar er kveðið á um að afhendingardagur eignarinnar skuli vera 15. mars 2005 eða fyrr, útborgunargreiðslur eru óbreyttar frá fyrra tilboði en gert ráð fyrir einu láni, í stað tveggja, frá Íbúðalánasjóði, að fjárhæð 12.184.000 krónur, með fyrsta gjalddaga eftir þrjá mánuði og grunnvísitölu miðaða við október 2004. Stefnda kveður hið nýja tilboðsblað ekki hafa verið borið undir sig fyrr en í síðari hluta janúar. Í stefnu segir að ákveðið hafi verið að ganga frá samningi í vikunni 18.-25. janúar en því hafi orðið að fresta vegna veikinda Ólafs Sævarssonar. Þann 28. janúar hafi stefnandi hringt í stefndu sem hafi tilkynnt honum að hún vildi rifta kaupin. Á það hafi stefnandi ekki fallist og til að tryggja hagsmuni sína hafi hann látið þinglýsa kauptilboðinu þann 8. febrúar 2005. Frá þeim tíma og fram í apríl fóru fram samningaviðræður lögmanna aðila. Í málinu liggur frammi fréttatilkynning Íbúðalánasjóðs frá 2. desember 2004 um að sjóðurinn muni hefja afgreiðslu 90% lána frá mánudeginum 6. desember svo fremi sem ný lög hafi þá hlotið staðfestingu forseta Íslands sem og varð. Þá liggur frammi staðfesting Íbúðalánasjóðs, dags. 14. júní 2005, á því að umsókn stefnanda vegna fyrirhugaðra kaupa hans á fasteigninni Berjarima 22, Reykjavík af stefndu hafi borist Íbúðalánasjóði þann 18. janúar s.l. Umsækjandi hafi uppfyllt skilyrði sjóðsins um mat á greiðslugetu og fengið senda staðfestingu þess efnis en ekki hafi orðið af lánveitingu þar sem ekki hafi borist frekari gögn s.s. kauptilboð vegna umsóknarinnar. II Málsástæður stefnanda: Bindandi kaupsamningur komst á með aðilum um íbúðina þann 12. október 2004. Samkomulag hafi orðið um lítilsháttar breytingu að því er varðaði frestun á afhendingu íbúðarinnar um einn mánuð og að sama skapi smávægilega frestun á frágangi hins forlega kaupsamnings. Samkomulag þetta hafi verið og sé hluti af samningi aðila. Stefnandi hafi frá upphafi leitast við að efna samningsskyldur sínar og í raun hafi ekkert verið því til fyrirstöðu af hans hálfu að gengið yrði frá kaupunum í samræmi við ákvæði samningsins. Hann hafi látið þinglýsa hinu samþykkta kauptilboði á íbúðina þann 8. febrúar 2005 og staðfest þannig gagnvart stefndu þann ásetning sinn að eignast íbúðin með greiðslu kaupverðsins gegn útgáfu afsals sér til handa. Stefnandi eigi lögvarinn rétt til þess að fá afsal fyrir íbúðinni, veðbandalausri gegn greiðslu kaupverðsins. Til að auðvelda framkvæmd þess gjörnings miði hann dómkröfu sína við það að kaupverðið verði staðgreitt við útgáfu afsalsins. Það feli í sér ákveðið hagræði fyrir stefndu og sé henni til hagsbóta. Stefnandi fellst ekki á hugmyndir stefndu um að kaupunum verði rift og telur sig ekki þurfa að þola að þær nái fram að ganga. Telur hann engar lagalegar forsendur réttlæta riftunarkröfuna. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og verulegri röskun á einkalífi sínu vegna vanefnda stefndu um afhendingu íbúðarinnar. Bótakrafa stefnanda í aðalsök miðast við dagsetninguna 15. mars 2005 sem hann hafi samþykkt sem afhendingardag íbúðarinnar. Bótafjárhæðin miðast við mánaðarlegt leigugjald fyrir þriggja herbergja íbúð á 1. hæð með stæði í bílageymslu, 90.000 krónur, frá framangreindum degi til áætlaðs dómsuppsögudags svo og útgjöld sjálfs sín vegna leigu á slíkri íbúð. Þá sé dagsektarkrafa stefnanda miðuð við sambærilega leigufjárhæð (3000 krónur x 30 dagar). III Málsástæður stefndu: Kauptilboð stefnanda hafi verið samþykkt af hálfu stefndu með fyrirvara um skuldabréfaviðskipti hans við Íbúðalánasjóð. Samkvæmt skýru ákvæði 8. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 falli skuldbindingargildi slíks samnings niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Stefnda hafi samþykkt beiðni stefnanda um frest til að ganga frá kaupsamningi þar til nýjar lánareglur Íbúðarlánasjóðs tækju gildi sem hafi verið 6. desember 2004 og stefnanda hefði því verið í lófa lagið að ganga frá fjármögnun kaupanna innan þess frests sem kauptilboðið og lög um fasteignakaup setja. Stefnandi hafi ekkert gert á þeim tíma, er kauptilboð hans var í gildi sbr. fyrirvara í tilboðinu sjálfu, til að standa við sinn hluta tilboðsins. Stefnandi hafi ekki sótt um lán hjá Íbúðalánasjóði fyrr en 18. janúar 2005, eða einum og hálfum mánuði eftir að nýju reglurnar tóku gildi og rúmum mánuði eftir að tilboð hans rann út samkvæmt ákvæðum fasteignakaupalaga, og hafi sú lánveiting ekki enn verið afgreidd. Á þessum tíma hafi jafnframt aldrei verið boðað formlega til kaupsamnings af hálfu fasteignsölunnar Eignakaupa, sem hafi haft milligöngu um söluna, en það hafi verið orðað við aðila munnlega um miðjan janúar að rétt væri að stefna á undirritun í vikunni 18. 25. janúar. Stefnda telur því að þrátt fyrir viðbótarfrest hennar hafi skuldbindingargildi kaupsamnings aðila fallið niður fyrir tómlæti stefnanda, sbr. 8. gr. fasteignakaupalaga, og krefst hún því sýknu af kröfum stefnanda um að hún verði dæmd til að gefa út afsal og að afhenda íbúð sína gegn greiðslu kaupverðs. Stefnda byggir sýknukröfu sína jafnframt á 49. gr., sbr. 1. og 3. mgr. 51. gr. laga um fasteignakaup sem heimili riftun af hálfu seljanda vegna greiðsludráttar kaupanda sem teljist veruleg vanefnd af hans hálfu. Stefnandi hafi ekki greitt kaupverðið né heldur boðið fram kaupsamningsgreiðslu fyrr en í aprílmánuði á samningafundum lögmanna aðila og síðar í stefnu. Stefnda hafi veitt stefnanda viðbótarfrest til að fjármagna kaup sín. Stefnandi hafi látið þann frest hjá líða án þess að reiða fram kaupverðið eða bjóða greiðslu þess. Hér hafi verið um verulega vanefnd að ræða af hálfu stefnanda sem réttlæti riftun af hennar hálfu. Því er jafnframt mótmælt sérstaklega að nú sé þess krafist að afsal og afhending fasteignarinnar fari fram gegn staðgreiðslu kaupverðs enda sé það ekki í samræmi við tilboð stefnanda frá 12. október 2004 sem stefnandi krefjist þó að viðurkennt sé sem bindandi milli aðila. Á því er byggt af hálfu stefndu til stuðnings sýknukröfu af bótakröfu stefnanda að hann hafi í engu sýnt fram á að ætlað tjón sitt sé sök stefndu. Þá hafi engin gögn verið lögð fram sem sýni fjárhagslegt tjón stefnanda og raunar komi fram í gögnum málsins að stefnandi hafi flutt inn til foreldra sinna og þurfi því væntanlega ekki að greiða þar leigu. Stefnda rökstyður lækkunarkröfu sína með sömu rökum. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á tjón sitt en með tilliti til þess sem fram komi í gögnum málsins um umfang tjóns stefnanda krefst stefnda þess, verði skaðabótaskylda hennar viðurkennd með dómi, að upphæð verði stórlega lækkuð. Stefnda mótmælir þinglýsingu kauptilboðs á fasteign hennar sem stefnandi hafi gert án tilkynningar til hennar þann 8. febrúar 2005 en þá hafi verið liðnir tæpir fjórir mánuðir frá því að kauptilboð var gert án þess að kaupsamningsgreiðsla hefði verið innt af hendi eða nokkurn tímann boðin fram. Þá er kröfu stefnanda um dagsektir mótmælt enda hafi lög um fasteignakaup engin ákvæði um dagsektir. IV Við málflutning var því lýst yfir af hálfu stefnanda að í kröfu um að viðurkennt verði að komist hafi á bindandi kaupsamningur milli aðila felist að samningurinn sé nú bindandi. Kröfugerð stefnanda felur í sér að nú, þ.e. við uppkvaðningu dóms, verði staðgreidd án vaxta sú fjárhæð, 13,7 milljónir króna, sem umsamin var sem söluverð íbúðarinnar með hinu samþykkta kauptilboði 12 október 2004 en sá greiðsluháttur á sér enga stoð. Í 8. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 segir: “Nú er skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftir og skal þá kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á.” Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögunum segir um framangreint ákvæði: “Í þessari grein er lagt til að lögfest verði regla sem bindur sjálfkrafa enda á kaupsamninga um fasteignir sem gerðir eru með ótímabundnum fyrirvara. . . .” Tveggja mánaða frestur, sem samkvæmt framangreindu rann út 12. desember 2004, framlengdist til áramóta 2004-2005 með vísun til þess að stefnda lýsti yfir fyrir dóminum að samkomulag hefði orðið um að hinkra með frágang samnings til áramótanna en ósannað er að hún hafi samþykkt frekari frestun. Ekki er sýnt fram á að hinu nýja tilboðsblaði hafi verið framvísað við hana fyrir þann tíma og greiðsla kaupverðs var að engu leyti boðin fram. Samkvæmt þessu var ekki um viðtökudrátt að ræða af hálfu stefndu. Þá var ekki boðað til gerðar kaupsamnings og féll samningur aðila um kaup á umræddri fasteign sjálfkrafa niður um áramótin 2004-2005. Samkvæmt þessu er ekki fallist á að komist hafi á milli aðila kaupsamningur um umrædda íbúð sem sé bindandi fyrir stefndu en af því leiðir að eigi verður fallist á aðrar kröfu stefnanda sem reistar eru á þessari grundvallarforsendu. Niðurstaða málsins er samkvæmt framangreindu sú að sýkna beri stefndu af öllum kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns 350.000 krónur (a.m.t. VASKI). Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefnda, Sigurrós Ósk Karlsdóttir, er sýkn af kröfum stefnanda, Hilmars Egils Jónssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hæstaréttarlögmanns, 350.00 krónur.
|
Mál nr. 74/2004
|
Kærumál Endurupptaka
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um endurupptöku útivistarmáls samkvæmt 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. janúar 2004, þar sem fallist var á endurupptöku máls, sem sóknaraðili höfðaði gegn varnaraðila og lauk 27. október 2003 með áritun dómara á stefnu samkvæmt 113. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kæruheimild er í q. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi og hafnað verði kröfu varnaraðila um endurupptöku málsins. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til 1. mgr. 137. gr. laga nr. 91/1991 og að öðru leyti til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Múrlína ehf. greiði varnaraðila, ÁHÁ-byggingum ehf., 75.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar í gær eftir að málsaðilar höfðu tjáð sig munnlega um ágreining þann sem til úrskurðar er. Tilefni úrskurðarins er það að sóknaraðili krafðist endurupptöku á málinu nr. E-2910/2003, sem var áritað um að aðfararhæfi þann 27. október 2003, eftir að útivist hafði orðið við þingfestingu málsins af hálfu sóknaraðila. Af hálfu varnaraðila var endurupptökunni mótmælt og voru þær röksemdir færðar fram af hans hálfu að stefnanda hafi verið kunnugt um málalyktir þegar í byrjun desember 2003. Af hálfu sóknaraðila var því haldið fram að málalyktar hefðu ekki verið honum kunnar fyrr en í lok desember 2003. Óumdeilt er í málinu að beiðni sóknaraðila um endurupptöku málsins barst dómstólnum eigi síðar en 15. janúar 2004. Ekkert hefur verið lagt fram í málinu sem sannar á ótvíræðan hátt að sóknaraðila hafi verið kunnugt um málalyktir 15. desember 2003 eða fyrir þann tíma. Eina gagnið sem lagt hefur verið fram sem sönnunargagn sem snýr beinlínis að því að upplýsa hverjar lyktir málsins urðu á sínum tíma, er bréf sýslumannsins í Kópavogi, dagsett 16. janúar 2004, þar sem stefndi í héraðsdómsmálinu, sóknaraðili í þessu máli er boðaður til fjárnáms á grundvelli aðfararbeiðnar sem byggir á árituninni frá 27. október 2003, í héraðsdómsmálinu nr. E-2910/2003. Af þessum sökum þykir dómara rétt að miða við það að beiðnin hafi borist héraðsdómnum innan mánaðar frá því að sóknaraðila urðu málsúrslitin kunn, enda hefur ekki verið sýnt fram á það með birtingarvottorði vegna áritunar stefnunnar né birtri greiðsluáskorun að svo hafi ekki verið. Fyrir liggur staðfesting á því að sóknaraðili hefur reitt fram tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 375.000 krónur. Að mati dómsins uppfyllir endurupptökubeiðnin að því er varðar kröfugerð ákvæði 138. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Telur dómari að 5. mgr. 138. gr. laga nr. 91/1991 verði ekki skilin á annan veg en að varnaraðili geti haft uppi mótmæli gegn endurupptöku eins og hann hefur gert og verði hann af því tilefni að leggja fram þau gögn sem hann vill sanna mál sitt með án þess að fari fram frekari málsmeðferð fyrir dómi. Í ljósi þessa þykir sóknaraðili hafa sýnt fram á rétt sinn til þess að fá málið endurupptekið og því úrskurðast Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Héraðsdómsmálið nr. E-2910/2003: Múrlína ehf. gegn ÁHÁ byggingum ehf., er endurupptekið.
|
Mál nr. 615/2012
|
Lóðarsamningur Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun Meðalhóf Jafnræðisregla Skipting sakarefnis
|
B ehf. höfðaði mál gegn sveitarfélaginu R og gerði kröfur er lutu að því að R greiddi honum nánar tilgreindar fjárhæðir gegn því að hann skilaði lóð undir íbúðarhúsnæði sem R hafði úthlutað. Ekki var fallist á það með B ehf. að Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem samþykktar voru í borgarstjórn 15. maí 2007 og kváðu á um skilaskyldu lóða, giltu um samningssamband aðila, þar sem borgarráð hefði samþykkt að víkja frá efni þeirra með sérstökum útboðsskilmálum vegna úthlutunar lóðanna. Var ekki talið að réttmætar væntingar eða að almenn venja stæði til þess B ehf. gæti skilað R réttindum sínum yfir lóðinni gegn endurgreiðslu þess sem greitt hefði verið eða að R hefði brotið jafnræðisreglu í málinu. Ennfremur var hvorki fallist á að á grundvelli 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laga nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hefði R verið að óheimilt að ráðstafa byggingarétti á lóðum með útboði áður en lóðarleigusamningur hefði verið gerður né að um óheimila gjaldtöku hefði verið að ræða af hálfu R. Þá var ekki talið að R hefði brotið gegn meðalhófsreglu eða að skilaréttur lóðanna yrði leiddur af ákvæðum laga nr. 153/2006 um gatnagerðagjald. Loks var ekki fallist á að ógilda bæri kaup B ehf. á byggingaréttinum með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var R því sýknað af kröfum B ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2012. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 464.614.277 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. mars 2010 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 347.425.881 krónu með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en að því frágengnu samkvæmt 8. gr. sömu laga, í báðum tilvikum frá 27. desember 2007 til 15. mars 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn því að hann skili stefnda lóðinni númer 12-14 við Skógarveg í Reykjavík. „Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram er þess krafist að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætist skv. byggingarvísitölu ... til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta.“ Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn 25. júní 2012. Hæstarétti barst áfrýjunarstefna málsins til útgáfu 25. september sama ár og var hún gefin út degi síðar. Málinu var því áfrýjað innan áfrýjunarfrests samkvæmt 1. mgr. 153. gr. og 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. dóm réttarins 7. mars 2013 í máli nr. 561/2012. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi lagði áfrýjandi fram kauptilboð í byggingarrétt á lóðinni við Skógarveg 12-14. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja áfrýjanda byggingarrétt á lóðinni. Með bréfi 23. nóvember 2007 var áfrýjanda tilkynnt um framangreinda samþykkt. Í bréfinu var tekið fram að um lóðina giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007 og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Með þessu komst á samningur milli aðila með þeim skilmálum sem til var vísað í bréfinu. Var tilgreining þeirra í samræmi við það sem fram kom í 1. málsgrein greinar 4.1 í útboðsskilmálum frá september 2007. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir, en í þinghaldi 20. febrúar 2012 féllst héraðsdómari á ósk aðila um að sakarefni málsins yrði skipt þannig að í þessum þætti þess yrði dæmt um aðrar málsástæður áfrýjanda en þá að stefndi hefði misnotað markaðsráðandi stöðu sína. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Það athugast að ekki verður séð að héraðsdómara hafi verið rétt að fallast á ósk aðila um að skipta sakarefni málsins með þeim hætti sem gert var í þinghaldi 20. febrúar 2012. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum áfrýjanda, Björns Traustasonar ehf., vegna annarra málsástæðna áfrýjanda en þeirrar sem skilin var frá þessum þætti málsins við skiptingu sakarefnis þess í þinghaldi 20. febrúar 2012. Áfrýjandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 20. júní sl. að loknum endurflutningi samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, er höfðað 10. nóvember 2011 af Birni Traustasyni ehf., Vogalandi 1 í Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði gert að greiða honum 464.614.277 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. mars 2010 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda 347.425.881 krónu með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 en til þrautavara samkvæmt 8. gr. sömu laga í báðum tilvikum frá 27. desember 2007 til 15. mars 2010 og í báðum tilvikum með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt gegn því að stefnandi skili stefndu lóðinni nr. 12-14 við Skógarveg í Reykjavík. Verði upphafstími dráttarvaxta færður fram er þess krafist af hálfu stefnanda að fjárhæðir í aðalkröfu verðbætist samkvæmt byggingarvísitölu, samkvæmt framlagðri töflu, til upphafsdags dráttarvaxta en í vara- og þrautavarakröfu að tilgreindir vextir reiknist til upphafsdags dráttarvaxta. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar að skaðlausu úr hendi hans. Við fyrirtöku málsins 20. febrúar sl. óskuðu lögmenn eftir því að málið yrði einungis flutt um málsástæður sem væru tölumerktar nr. 1 til 9 í stefnu áður en málsástæða nr. 10 kæmi til efnislegrar umfjöllunar. Með skírskotun til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varð dómari við þessari beiðni um skiptingu sakarefnisins. II. Málsatvik Í september 2007 birti stefnda útboðsskilmála vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús við Skógarveg og Lautarveg sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Þar kom fram að leitað væri eftir kauptilboðum í byggingarrétt á nánar tilgreindum lóðum fyrir fjölbýlishús, keðjuhús og tvíbýlishús samkvæmt deiliskipulagi sem samþykkt hafði verið í borgarráði Reykjavíkur 12. júlí 2007, sbr. auglýsingu nr. 812/2007 í B-deild Stjórnartíðinda. Meðal annars var leitað eftir kauptilboði í byggingarrétt fyrir fjölbýlishúsi á lóðinni við Skógarveg 12 til 14. Lágmarkssöluverð byggingarréttar á lóðinni var tilgreint 112.000.000 króna. Tilboðstrygging var ákveðin 300.000 krónur og skyldi hún greiðast um leið og bjóðandi skilaði tilboði. Í útboðsskilmálunum kemur fram að um sé að ræða sölu á byggingarrétti en ekki sölu á lóðunum sjálfum og að leigusamningur yrði gerður um lóðirnar eftir almennum reglum. Þá er þess getið að innan mánaðar frá því að kauptilboð hefur verið samþykkt í byggingarrétt á tiltekinni lóð skuli lóðarhafi (bjóðandi) ganga frá greiðslu kaupverðsins annaðhvort með staðgreiðslu eða með því að greiða 10% af kaupverðinu og gefa út skuldabréf með nánar tilgreindum skilmálum fyrir eftirstöðvunum. Í skilmálunum kemur fram að gatnagerðargjald sé innifalið í söluverði byggingarréttarins. Í grein 4.1 í útboðsskilmálunum segir að um lóðirnar gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar sem fengjust í afgreiðslu framkvæmdasviðs stefndu. Segir þar að ákvæði almennu skilmálanna víki fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þeir væru ósamrýmanlegir. Bjóðendur voru eindregið hvattir til að kynna sér rækilega alla þá skilmála sem um útboðið og lóðirnar giltu. Sérstaklega var tekið fram að litið yrði á undirritun bjóðanda undir kauptilboð sem viðurkenningu hans á því að hann hefði kynnt sér alla þessa skilmála og samþykkti að hlíta þeim. Í skilmálunum segir enn fremur orðrétt í grein 4.6: „Kaupanda byggingarréttar samkvæmt skilmálum þessum er heimilt að framselja byggingarrétt sinn á lóðinni, en útbjóðandi á forkaupsrétt, allt þar til lóðarleigusamningur hefur verið gerður. Ef lóðarhafi hyggst selja byggingarrétt sinn, skal gerður kaupsamningur milli hans og kaupanda, með fyrirvara um samþykki Reykjavíkurborgar, og Reykjavíkurborg síðan boðið að ganga inn í kaupin. Slíkum erindum skal beint til framkvæmdaráðs Reykjavíkurborgar, Skúlatúni 3. Kaupandi byggingarréttarins skal, ef krafist verður, vera reiðubúinn að gera grein fyrir fjárhagsstöðu sinni með sama hætti og upphaflegur bjóðandi, sbr. fskj. III. Hafni útbjóðandi forkaupsrétti felst jafnframt í því samþykki á að kaupandi verði lóðarhafi og gilda þá allir sömu skilmálar gagnvart hinum nýja lóðarhafa, eins og giltu gagnvart hinum fyrri. Telji útbjóðandi kaupanda byggingarréttarins ekki fjárhagslega færan um að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, getur hann hafnað framsali byggingarréttarins án þess að ganga inn í kaupin.“ Í kafla 5 í skilmálunum er fjallað um tímafresti, vanefndir, riftun og viðurlög. Þar er tekið fram að ef kaupandi greiðir ekki kaupverðið innan mánaðar frá samþykkt kauptilboðs verði litið svo á að hann hafi fallið frá tilboði sínu og að tilboðstrygging hans yrði ekki endurgreidd. Þar áskilur stefnda sér einnig rétt til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins ef ekki yrði staðið við greiðslur samkvæmt skuldabréfi þegar kaupverðið hefði verið greitt á þann hátt. Það sem þá kynni að hafa verið greitt af kaupverðinu yrði þá endurgreitt lóðarhafa að frádreginni tilboðstryggingu, hvort tveggja að teknu tilliti til breytinga á vísitölu byggingarkostnaðar frá samþykkt borgarráðs á kauptilboði. Í kaflanum er enn fremur vakin athygli á framkvæmdafrestum samkvæmt ákvæðum almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, en upphaf þeirra miðuðust við svokallaðan B-dag, sem áætlað var að yrði í október eða nóvember 2008. Virti lóðarhafi ekki fyrirmæli um tímafresti um upphaf framkvæmda gæti útbjóðandi rift samningi um sölu byggingarréttarins. Í þeim tilvikum bæri að standa að endurgreiðslu með sama hætti og við riftun vegna vanefnda á greiðslu samkvæmt skuldabréfi. Í málinu liggur einnig fyrir skjal sem ber yfirskriftina „Svæði sunnan Sléttuvegar lóðir við Skógarveg og Lautarveg Spurningar og svör varðandi útboð byggingarréttar í október 2007.“ Þar eru gefin svör af hálfu stefndu við tilteknum fyrir fram gefnum spurningum er lúta að útboðinu. Í svari við spurningunni um hvar fengjust upplýsingar og gögn um lóðirnar og reglurnar kemur fram að öll gögn er að þessu lúta yrðu aðgengileg á heimasíðu framkvæmdasviðs stefndu. Enn fremur fengjust tilboðseyðublöð og skipulagsuppdráttur afhent í þjónustuveri framkvæmdasviðs frá og með 5. október. Því næst eru talinu upp eftirfarandi gögn á heimasíðu framkvæmdasviðs er vörðuðu úthlutun lóðanna: „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík / Útboðsskilmálar, þar sem koma m.a. fram lágmarksverð og stærðir húsa / Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar / Deiliskipulagsuppdráttur og skipulagsskilmálar / Tilboðseyðublað / Svör við algengum spurningum.“ Í samræmi við útboðsskilmálana lagði stefnandi fram kauptilboð í byggingarrétt á lóðinni við Skógarveg 12 til 14 að fjárhæð 347.200.000 krónur. Borgarráð samþykkti 22. nóvember sama ár að selja stefnanda byggingarrétt á lóðinni. Í bréfi, dags. 23. nóvember 2007 var stefnanda tilkynnt um framangreinda samþykkt. Þar kom fram að um lóðina giltu útboðsskilmálar fyrir lóðir við Skógarveg og Lautarveg frá september 2007, almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem hefðu verið gefnir út í maí 2007, og deiliskipulagsskilmálar fyrir svæðið sunnan Sléttuvegar. Samkvæmt framlagðri greiðslukvittun greiddi stefnandi stefndu 27. desember 2007 samtals 347.425.881 krónu vegna framangreindrar lóðar. Greiðslan skiptist í kaupverð byggingarréttar, 329.319.790 krónur, gatnagerðargjald, 17.880.210 krónur, og fráveituheimæðagjald, 225.881 krónu. Samtals nam kaupverð byggingarréttarins og gatnagerðargjaldið kauptilboði stefnanda. Hinn 23. júní 2008 birtust á heimasíðu framkvæmda- og eignasviðs stefndu upplýsingar er lutu að skilum á lóðum. Þar kemur fram að lóðum, sem boðnar hefðu verið út og seldar hæstbjóðanda, væri ekki unnt að skila. Ætti það við um lóðir í útboðum við Sléttuveg árið 2007 og í Úlfarsárdal árið 2006. Aftur á móti væri heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið á föstu verði. Þetta ætti við um lóðir í Reynisvatnsási og lóðum sem úthlutað hefði verið í Úlfarsársdal árið 2007. Á fundi borgarráðs stefndu 20. nóvember 2008 var samþykkt ályktun þess efnis að þeir lóðarhafar sem höfðu fengið lóð á grundvelli útboðs gætu ekki skilað lóðinni enda hefði „slíkt ekki [verið] í upphaflegum skilmálum“. Hins vegar var samþykkt að þeir lóðarhafar, sem hefðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði á árinu 2007 eða 2008, yrði áfram heimilt að skila lóðum og fá endurgreiðslu samkvæmt upphaflegum skilmálum enda væru framkvæmdir ekki hafnar á viðkomandi lóð. Einnig voru allir framkvæmdafrestir framlengdir um tvö ár frá því sem fram hafði komið í úthlutunarskilmálum. Með bréfi 15. febrúar 2010 fór stefnandi fram á að skila lóðinni að Skógarvegi 12 til 14 og fá lóðarverðið endurgreitt. Erindinu var hafnað með bréfi skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefndu 19. febrúar 2010. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess í greinargerð að í málinu sé um það deilt hvort í skilmálum stefndu felist skilaréttur, hvort gjaldið fyrir byggingarréttinn sé ólögmæt skattheimta, hvort jafnræðisreglan leiði til þessarar niðurstöðu o.fl. Í málinu sé það sérstakt yrkisefni hvers eðlis þessi lóðastarfsemi stefndu sé, í hvaða mæli hún sé opinbers réttar eðlis og að hve miklu leyti hún sé þáttur í lögbundinni starfsemi hennar. Hvað það atriði varðar vísar stefnandi sérstaklega til 1. gr. og 3. gr. skipulagslaga nr. 123/2010, þar sem fjallað er almennt um markmið laganna og hlutverk sveitarstjórna við gerð skipulagsáætlana. Stefnandi kveður engan efnismun vera á þessum ákvæðum og sambærilegum ákvæðum í eldri lögum nr. 73/1997, a.m.k. ekki í neinu sem hér skipti máli. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að við gerð skipulags sé sveitarfélagi nauðsynlegt að geta tryggt uppbyggingu í samræmi við skipulagsáform sín. Flest sveitarfélög hafi farið þá leið að eignast landið sem skipulagt sé og úthluta lóðum. Taki þau gjarnan við lóðum í því augnamiði að endurúthluta ef ekki sé byggt á þeim, allt til að tryggja þróun byggðar í samræmi við markmið sín. Í 48. til 50. gr. skipulagslaga sé gert ráð fyrir ríkri aðkomu sveitarfélaga að því að eignast land og skipuleggja lóðir og tryggja úthlutun og þróun byggðar. Þessi ákvæði séu efnislega í samræmi við eldri lög. Sveitarfélagi sé ekki berum orðum lögskylt að eignast allt land sem það skipuleggi og úthluti. Því sé hins vegar lögskylt að tryggja að byggð þróist og eignarhald valdi ekki hnökrum á slíkri þróun. Af því leiði að útvegun og úthlutun byggingarlóða sé óhjákvæmilegur þáttur í þeirri starfsemi sveitarfélaga að fullnægja skyldum sínum samkvæmt skipulagslögum. Við framkvæmd skipulagsáætlana sé oft óhjákvæmilegt að sveitarfélag eignist landið þar sem úthlutað sé byggingarlóðum. Í þessum skilningi sé úthlutun byggingarlóða hluti af lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þótt ekki sé formlega mælt fyrir um skyldu sveitarfélags til slíkrar starfsemi. Í þessu sambandi megi benda á dóm Hæstaréttar í málinu nr. 151/2010 þar sem viðtaka lóða og endurúthlutun þeirra hafi verið talinn þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags. Með vísan til framangreinds byggir stefnandi á því í greinargerð að sú úthlutun byggingarlóða sem um ræði í þessu máli sé þáttur í lögbundinni starfsemi sveitarfélags, þrátt fyrir ummæli í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 enda verði ummæli þar ekki skilin á annan veg en að framan sé rakið, þ.e. að ekki sé með berum orðum lögð sú skylda á sveitarfélög að vera í þessari starfsemi. Á því sé byggt að þegar sveitarfélag úthluti byggingarlóðum sé það þáttur í framkvæmd lögbundinna starfa samkvæmt skipulagslögum og beri að meðhöndla sem slíkt. Til vara sé á því byggt að sjónarmið sem þessi leiði til þess að sveitarfélögum sé óheimilt að verðleggja úthlutuð gæði eins og markaðsvöru. Fái niðurstaðan m.a. stuðning í sératkvæði í framangreindum dómi. Á það er bent af hálfu stefnanda að 31. desember 1943 hafi tekið gildi lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Lögunum hafi verið breytt með lögum nr. 68/1978 og hafi lagabreytingin tekið gildi 1. júní 1978. Í þessum lögum sé markaður farvegur um leiguskilmála stefndu. Þar sé gert ráð fyrir að innheimt sé ársiðgjald af lóðum og leiguverð sé ákvarðað í reglugerð staðfestri af ráðherra. Með þessu sé lóðarleigu stefndu markaður lögbundinn farvegur sem ekki sé heimilt að fella úthlutun lóða úr. Megininntak leigusamnings um íbúðarlóð sé réttur lóðarleiguhafa til að reisa íbúðarhús á henni. Það sé sjálfur kjarni hans. Í þessum lögum sé ekki gert ráð fyrir að hægt sé að taka þætti sem leiði af leigumálum og heimta sérstakt gjald fyrir slíkt áður en leigusamningur sé gerður. Stefnandi halda því einnig fram að allt þar til nýlega hafi allir, sem hafi viljað, fengið að skila úthlutuðum lóðum til stefndu án nokkurra undantekninga. Fram að því hafi verið föst venja fyrir slíkum skilum svo lengi sem menn muni og skilaréttur lítt eða alls ekki dreginn í efa. Í ýmsum skilmálum stefndu á síðastliðnum áratugum sé gengið út frá tilvist skilaréttar þótt hann sé ekki beinlínis orðaður í skilmálunum. Hins vegar fjalli þeir iðulega um hvernig bregðast skuli við ef lóðarhafar neyta skilaréttarins, sbr. t.d. 6. og 7. gr. skilmála frá 19. maí 1983. Sama gildi um breytta skilmála stefndu frá 5. maí 1986. Þar sé gert ráð fyrir tilvist skilaréttar þótt eftirspurn eftir lóðum sé fullnægt. Stefnandi vísar einnig til þess í greinargerð að með dómi Hæstaréttar frá 28. apríl 1994 í málinu nr. 105/1992 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að taka gjalds við úthlutun byggingarlóðar til íbúðarhúsnæðis í hagnaðarskyni væri ólögmæt skattheimta í skilningi 40. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnda hafi ákveðið árið 1999 að heimta slíkt gjald fyrir byggingarrétt í því formi að hafa uppboð á þeim gæðum. Slík gjaldtaka fyrir að úthluta lóð hafi verið andstæð lögum eins og skýrt komi fram í ofangreindum dómi Hæstaréttar. Þetta gjald, sem Hafnarfjarðarbær hafi kallað „lóðajöfnunargjald“ sé að öllu leyti samskonar gjald og tekið sé fyrir úthlutun lóðar og kallað „byggingarréttargjald“ eða „sala á byggingarrétti.“ Því er haldið fram af hálfu stefnanda í greinargerð að langvarandi venja hafi staðið til að sá sem fengið hefði úthlutað lóð hjá stefndu gæti skilað henni aftur ef hann kysi, a.m.k. ef framkvæmdir væru ekki hafnar. Nauðsynlegt hefði verið að tilkynna fyrir fram um breytingu ef víkja hafi átt frá venjunni í útboði, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Í reynd hefði enginn setið uppi með lóð sem hann vildi losna við alla 20. öldina og ekki fyrr en eftir bankahrunið haustið 2008. Um þessa venju vísar stefnandi til gagna málsins sem og staðfestingar fyrrverandi borgarlögmanns auk þess sem hún hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010. Ekki eigi að skipta máli þótt þar hafi verið fjallað um atvinnuhúsalóð. Að þessum dómi gengnum, sem hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verði að telja venjuna fullsannaða. Einkum í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komi í þessu máli og þess framburðar sem þar sé gefinn. Stefnandi bendir á að 21. september 2000 hafi Hæstiréttur kveðið upp dóm um upptökugjöldin í Hafnarfirði (mál nr. 150/2000). Niðurstaða réttarins hafi orðið sú að gjaldtakan væri lögmætt ef hún væri ekki hærri en svaraði til kostnaðar við uppkaup á landi. Ella væri um ólögmæta skattheimtu að ræða. Í sératkvæði í þeim dómi hafi verið talið að sveitarfélagið hefði ekki lagt nægilega mikið með sér til þess að upptökugjaldið væri talið löglegt þótt í sératkvæðinu væri talið að undir vissum kringumstæðum gætu slík gjöld verið heimiluð. Stefnandi tekur fram að alþekkt sé að oft viðgangist starfsemi í andstöðu við lög og rétt vegna hjarðáhrifa og af því að menn fari fram úr sjálfum sér. Gengistryggingarmálin séu dæmi um slíkt. Það hafi einmitt gerst við úthlutun lóða í Reykjavík. Stefnda hafi farið að taka gjald, ýmist fast gjald eða samkvæmt útboði, fyrir lóðaúthlutanir. Hún hafi farið að selja stjórnsýsluathafnir sínar í stórum stíl án lagaheimilda í andstöðu við lögmætisregluna. Í gögnum málsins komi fram að stefnda hafi ætlað að hagnast um fimm milljarða við lóðasölu á árunum 2006-2009. Með sölu byggingarréttar hafi stefnda talið sig vera að selja þann rétt sem eigandi eignar hafi til að byggja á henni skv. deiliskipulagi, í þessu tilfelli íbúðarhús. Stefnandi telur í greinargerð að byggingarréttargjald þetta sé ólögmæt skattheimta þar sem hún hafi ekki lagastoð. Stefnda deili ekki um efni lögmætisreglunnar og að skattar og þjónustugjöld þurfi að hafa lagastoð. Stefnda telji hins vegar að gjald hennar fyrir lóðaúthlutanir falli ekki undir réttarsviðið heldur sé stefnda að koma fram sem fasteignaeigandi sem megi ráðstafa réttindum sínum á markaðsvirði með sama hætti og beinum eignarréttindum, námaréttindum, jarðhitaréttindum o.þ.h. Þó viðurkenni stefnda að sjálf úthlutun lóðarinnar sé stjórnsýsluathöfn og um hana gildi almennar stjórnsýslureglur. Stefnandi telur að það sem stefnda kalli „byggingarrétt“ sé loforð um að gera leigusamning um lóð sem feli í sér rétt til að reisa mannvirki á henni í samræmi við leiguskilmála. Byggingarrétturinn hljóti að vera órjúfanlega tengdur umráðum lóðar. Til að stefnda gæti mögulega verið að selja byggingarrétt frá landi yrði að felast í slíkum samningi yfirfærsla á eignarrétti á landi með afgjaldskvöð auk þess sem seljandi gæti haldið tilteknum heimildum s.s. vatnsréttindum o.fl. í þeim dúr. Stefnandi telur byggingarrétt vera réttindi sem séu órjúfanlega tengd eignarhaldi að landi eða umráðum yfir landi, t.d. með leigusamningi. Aðskilnaður þessara þátta sé útilokaður. Stefnandi bendir á að eignarréttur sé forgangsréttur eiganda til tiltekinna réttinda sem útiloki að sama skapi aðra frá þeim notum. Ef byggingarrétt mætti skilja frá landi gæti sú staða komið upp að sá sem hefði umráð landsins gæti ekki byggt því hann ætti ekki byggingarréttinn. Sá sem hefði byggingarréttinn gæti ekki byggt af því að hann hefði ekki umráð lóðarinnar. Stefnda viðurkenni í reynd að þessu sé ekki svona háttað og að byggingarrétturinn sé órjúfanlega tengdur eignarhaldi eða afnotum af landi. Þetta þýði hins vegar að byggingarréttur uppfylli ekki þau skilyrði að geta talist sjálfstæð óbein eignarréttindi sem hægt sé að selja sérstaklega og skilja frá eignarhaldi eða umráðum lands. Þeim hafi heldur ekki verið ráðstafað þannig af stefndu. Stefnandi telur skv. framansögðu að verið sé að taka gjald fyrir þá stjórnarathöfn að úthluta tilteknum aðila lóð til leigu. Fyrir slíku gjaldi sé engin lagaheimild. Í byggingarréttinum felist ekki annað en nákvæmlega það sem leiði af leigusamningi, þ.e. réttur umráðamanns til að byggja í samræmi við staðfest skipulag. Ágreiningur í málinu snúist m.a. um hvort þetta sé heimilt. Telur stefnandi að rök stefndu fái ekki staðist og þar að auki ekki geta leitt til þeirrar niðurstöðu sem hún telji þau eiga að leiða til. Þá tekur stefnandi fram að stefnda telji sig vera hluti af markaði með lóðir og að hún sé að selja byggingarrétt á markaðsverði. Hér rugli stefnda tveimur atriðum saman. Annars vegar leigusamningi landeiganda við leigutaka og hins vegar þeim áhrifum sem efni leigusamnings hafi á verðmæti þeirra bygginga sem á landinu rísa. Lóðaskortur geti vissulega hækkað fasteignaverð, ekki bara á nýbyggingum heldur einnig eldra húsnæði. Stefnandi telur þetta sambærilegt við þær reglur sem gildi um úthlutun aflaheimilda. Ekki sé deilt um að þegar kvóta hafi verið úthlutað á fiskiskip hafi hann verið í þjóðareign og ríkið farið með þær heimildir. Óheimilt hafi verið að taka gjald við úthlutun kvóta eða halda uppboð á honum án lagaheimilda. Engu breyti þótt kvótinn hefði úrslitaáhrif á verðmæti fiskiskipa og veðhæfni þeirra. Þá skipti engu þótt til yrði eftirmarkaður sem ríkið hafi ekki átt hlut að. Skipti heldur ekki máli þótt sumir hafi efnast við að detta í lukkupottinn við úthlutunina. Nákvæmlega sömu lögmál gildi að lögum um úthlutun lóða af hálfu stefndu. Stefnda úthluti lóðum en sé ekki hluti af þeim markaði sem verði með þær fasteignir sem á þeim séu reistar. Í stefnu er gerð nánari grein fyrir málsástæðum stefnanda í tíu töluliðum, en eins og áður segir bíður umfjöllun um tíundu málsástæðuna og því verður ekki vikið að henni í framhaldinu. Stefnandi taki jafnframt fram að samkomulag sé um að hann hagi kröfugerðinni með þeim hætti að krafist sé skila á lóð gegn endurgreiðslu alls sem greitt hafi verið þótt sumar málsástæðna stefnanda ættu eingöngu að leiða til endurgreiðslu oftekinna gjalda. Málsástæðunum sé raðað í forgangsröð. 1. málsástæða skilaréttur samkvæmt skilmálum: Stefnandi byggir á því að þegar úthlutun lóðarinnar hafi átt sér stað hafi gilt „Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík“ frá maí 2007. Skilmálar þessir taki til allra úthlutaðra lóða í Reykjavík, jafnt útboðslóða sem lóða á föstu verði. Samkvæmt 6. gr. skilmálanna sé skýrt kveðið á um skilarétt, og ekki bara það, heldur og skilaskyldu. Geti stefnda ekki neitað að taka við lóð nema framkvæmdir séu hafnar. Stefnandi hafi ekki hafið byggingarframkvæmdir. Því verði stefnda að taka við lóðinni á ný að kröfu stefnanda. Engir rétthærri skilmálar, reglur eða samningar hafi vikið frá hinum almennu skilmálum. Af hálfu stefnanda er tekið fram að þessi málsástæða sé mikilvægust og augljósust. Ekki sé hægt að hafa mörg orð um hana því skilmálarnir tali sínu máli. Það sé stefndu að reyna að „burtskýra“ þetta ákvæði. Stefnda hafi haldið því fram að með því að bjóða út lóðir felist í slíku ákvörðun um að víkja frá 6. gr. skilmálanna. Stefnandi telur þessi rök æði langsótt. Í fyrsta lagi felist ekkert slíkt í ákvörðun um útboð, í öðru lagi hafi stefnda vísað sjálf í skilmálana í útboðinu fyrirvaralaust, í þriðja lagi fari slíkt gegn reglum um gagnsæja stjórnsýslu og í fjórða lagi gegn réttarreglum um öryggi borgaranna. Í fimmta lagi hafi borgarráð ekki verið bært til að víkja frá skilmálunum sem borgarstjórn hafði sett. Þar að auki gæti æðra stjórnvald, eins og borgarstjórn er, ekki framselt vald til lægra setts stjórnvalds til að breyta skilmálum sem borgarstjórn hefur sett. Í sjötta lagi séu hvergi ummerki um að borgarráð hafi tekið ákvörðun um að víkja hinum almennu skilmálum til hliðar í þessu útboði. Slíkt hefði þurft að taka fyrir á fundum og koma fram í fundargerð og greiða hefði þurft atkvæði um það með lýðræðislegum hætti. Allt ber þetta að sama brunni, skilarétturinn sé skýr og ótvíræður. Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að í grein 1.1 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá maí 2007 komi fram að þeir séu til fyllingar „almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víkja fyrir þeim ef á milli ber“. Stefnandi vísar einnig til þess að í skjali með spurningum og svörum um útboð byggingarréttar við Skógarveg og Lautarveg hafi komi fram að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík tækju til umræddrar úthlutunar. Í útboðsskilmálum fyrir Skógarveg og Lautarveg er brýnt fyrir bjóðendum að kynna sér rækilega „efni útboðsskilmála, deiliskipulagsskilmála og annarra skilmála sem varða byggingarrétt sunnan Sléttuvegar“. Hér verði að hafa í huga að skilmálarnir og framsetning útboðsins hafi verið einhliða samið og gert af stefndu. Hún beri halla af öllum vafa um túlkun. Því frekar verði að vísa á bug öllum „burtskýringum“ hans á eigin gerðum og ákvörðunum. Við endurflutning málsins lagði stefnandi sérstaka áherslu á þessa málsástæðu. Fyrrgreindar almennar reglur hafi verið hluti útboðsgagna og því ráðist skyldur og réttindi samningsaðila af efni þeirra. Undan því geti stefnda ekki vikist, enda stefnandi í góðri trú um skyldur hans til að skila lóðunum yrði byggingarrétturinn ekki nýttur. 2. málsástæða - skilaréttur, skv. venju: Á því er byggt af hálfu stefnanda að langvarandi venja sé fyrir skilarétti eins og áður sé rakið. Um hana vísar stefnandi til þess sem að framan greini og þess sem fram hafi komið í dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010 frá 4. júlí 2011. Við endurflutning málsins lagði stefnandi áherslu á að óumdeild venja hafi verið fyrir því að lóðarhafi skilaði lóð sinni ef hann ætlaði ekki að nota byggingarréttinn á henni, enda hafi verið mælt væri fyrir um slík skil í útboðsskilmálum. Fyrir liggi að það hafi verið gert við umrætt útboð, eins og fram hafi komið. Venjan hafi því styrkt stefnanda í þeirri trú að farið yrði að þeim reglum sem giltu um útboðið. Hafi bein tilvísun til almennu reglnanna frá maí 2007 við framkvæmd útboðsins, þar sem ákvæði séu um skilarétt, ýtt undir réttmætar væntingar hans um skyldu sína til að skila lóðinni og fá það, sem lagt hafði verið út fyrir henni, endurgreitt. 3. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum lóða: Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefnda hafi heimilað þeim sem hafi fengið lóðum úthlutað á föstu verði að skila þeim. Hún hafi hins vegar hafnað því að handhafar útboðslóða nytu sömu ívilnunar. Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt að ekki megi mismuna útboðslóðarhöfum og þeim sem hafi fengið lóðir fyrir fast verð með þeim hætti sem stefnda hafi gert. Á því er byggt að þarna sé um ólögmæta og ómálaefnalega mismunun að ræða sem fari gegn jafnræðisreglunni í 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Á því sé byggt að staða þessara aðila sé að öllu leyti sambærileg eða a.m.k. með þeim hætti að óheimilt sé að mismuna þeim. Þeir sem fengið hafi úthlutað lóðum á föstu verði hafi notið betri kjara í öndverðu en þeir sem hafi fengið útboðslóðir. Með því að hygla áfram þeim fyrrnefndu halli ennþá meira á hina síðarnefndu. Framsalsréttur gefi útboðslóðarhöfum lítið sem ekki neitt umfram það sem fyrrnefndi hópurinn njóti í raun. Í fyrsta lagi sé framsal útboðslóðarhafa háð samþykki stefndu. Í öðru lagi njóti þeir sem hafi fengið lóðir á föstu verði framsalsréttar eftir að sökklar séu reistir. Í þriðja lagi geti þeir hinir sömu útvegað sér væntanlegan kaupanda áður en þeir hefja framkvæmdir og lokið viðskiptum um leið og það sé hægt. Að auki sé framsal lítils virði þegar lóð hafi verið keypt á uppsprengdu verði. Nær útilokað sé að ná fjármunum sínum til baka með þeim hætti, hvað þá að hagnast á viðskiptunum. Við endurflutning málsins vísaði stefnandi til þessarar málsástæðu í ljósi þess að fyrir liggi að stefnda hafi heimilað lóðarhöfum að skila lóðum ef útboðsskilmálar hafi kveðið á um slík skil. Í því útboði sem hér um ræði hafi verið vísað til reglna sem kveði á um skil á lóðum. Ólögmætt sé að mismuna lóðarhöfum sem falli að þessu leyti undir sömu reglur. 4. málsástæða - skilaréttur, vegna jafnræðis gagnvart öðrum úthlutunarhöfum sem hafi fengið að skila lóð: Með samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009 hafi þeim sem skulduðu stefndu peninga verið heimiluð skil á lóðum. Ekki sé ljóst hversu háa fjárhæð þeir hafi fengið í sinn hlut við skilin en það myndi nema höfuðstól vanskila ásamt vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði. Út frá því sé gengið að þar sé um hærri fjárhæðir að ræða en stefnandi krefjist þar til annað komi í ljós. Áskilur stefnandi sér rétt til að breyta kröfugerð og málsástæðum verði þetta atriði að fullu upplýst. Á því sé byggt að þarna hafi útboðsskilmálum verið breytt gagnvart hluta þeirra sem eins standi á um og að mismunun sem þessi fái ekki staðist. Greiðsla hafði farið fram hjá þessum aðilum með skuldabréfi útgefnu til stefnda á meðan ýmsir aðrir hafi gefið út skuldabréf til lánastofnana. Slíkur munur á kröfuhafa skuldabréfa réttlæti ekki þann mismun sem gerður sé á úthlutunarhöfum lóða, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 182/2010. Mikilvægt sé að hafa í huga að við beitingu jafnræðisreglunar þurfi að tryggja jafnræði milli borgaranna. Við efnahagshrunið hafi það verið mikilsvert fyrir borgarana að geta hætt við að gera lóðarleigusamning við stefndu og fá endurgreitt það sem lagt hafi verið út. Hafi allir úthlutunarhafar verið í sömu stöðu að þessu leyti og hóparnir sambærilegir. Með samþykkt sinni frá 14. maí 2009 hafi stefnda mismunað úthlutunarhöfum eftir því hverjum þeir skulduðu. Slík mismunun sé óheimil. Einkum þegar haft sé í huga að um hafi verið ræða breytingu á skilmálum sem aðeins hafi átt að gilda um hluta þeirra sem eins stóð á um. Stefnandi heldur því fram að það sé fjarstæða að þarna sé um lögmæt innheimtusjónarmið að ræða. Þetta hafi verið almenn ívilnun til allra sem skulduðu stefnda en ekki annarra óháð greiðslugetu þeirra eða möguleikum á að ganga að öðrum eignum þeirra. Einnig hafi komið fram hjá skrifstofustjóra borgarinnar, Ágústi Jónssyni, fyrir dómi að greiðslugeta þeirra, sem hafi fengið að skila lóðum með þessum hætti, hafi ekki verið könnuð. 5. málsástæða - gjaldið er í andstöðu við ákvæði laga nr. 86/1943: Stefnandi byggir þessa málsástæðu á því að um ráðstöfun lands til íbúðarbygginga skuli fara að lögum nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Ákvæði 1. mgr. 1. gr. hljóði svo: „Þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu, skal bæjarstjórnin eða bæjarráð í umboði hennar ákveða leiguskilmálana.“ Ákvæði 2. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 68/1978, sé svohljóðandi: „Ársleiga eftir lóðir, sem leigðar eru til íbúðarhúsabygginga til 75 ára, skal ákveðin samkvæmt reglugerð, er borgarstjórn setur og ráðuneytið staðfestir. Leiga eftir þessar lóðir skal tryggð með lögveðsrétti í þeim byggingum, sem á lóðinni standa, í tvö ár eftir gjalddaga og með forgangsrétti fyrir öðrum veðskuldum. Leiga eftir aðrar lóðir og lönd skal ákveðin af borgarstjórn og hafnarstjórn.“ Stefnandi telur að með þessu hafi löggjafinn markað ráðstöfun íbúðalóða farveg sem stefndi geti ekki fellt hana úr. Af þessu leiði að útboðið sjálft hafi verið ólögmætt og þar með ógilt eða ógildanlegt. Því geti stefnda ekki byggt neinn rétt á útboðinu. Eins og áður sé getið verði réttur til bygginga ekki skilinn frá umráðum lóðar. Í þessum lögum komi skýrt fram hvernig umráðum lóðar skuli ráðstafað af stefndu og að endurgjaldið skuli vera ákveðið í reglugerð. Ekkert af þessu hafi verið gert og því sé gjaldtakan ólögmæt. Stefnda geti ekki sniðgengið framangreind lög með því að selja undan landinu rétt til að byggja á því samkvæmt deiliskipulagi, enda hafi hún ekki skilið byggingarréttinn frá landinu heldur tekið ákvörðun um að úthluta stefnanda rétti til að fá umráð lands með leigusamningi. Annað og meira hafi ekki falist í „sölu byggingarréttar“. Stefnandi hafi ekki fengið nein eignarráð yfir byggingarrétti að landi heldur afnotaréttindi í samræmi við þann leigusamning sem lofað hafði verið að gera við hann með úthlutuninni. Byggingarrétturinn hafi því aldrei verið skilinn frá fasteigninni. Því hafi ekki átt sér stað sala á fasteign til eignar heldur sala til leigu eða afnota. Vissulega geti eftirmarkaður orðið með fasteignir þar sem lóðarréttindin hafi áhrif á verðmæti eignanna. Stefnda eigi enga aðild að slíkum viðskiptum, hún sé ekki þátttakandi á þeim markaði þótt hún með þessum hætti hafi viljað gerast þar boðflenna. Stefnda hafi stöðugt blandað saman ráðstöfun fasteignaréttinda til leigu eða eignar og áhrifum slíks leigusamnings á markaðsvirði byggingarframkvæmda. Stefnandi kveður málsástæðu þessa einnig vera til stuðnings þeim málsástæðum sem á eftir komi. 6. málsástæða - ólögmæt skattheimta: Stefnandi vísar til umfjöllunar að framan um þetta efni. Einnig vísa hann til umfjöllunar um eðli byggingarréttar og laga nr. 86/1943 þessari málsástæðu til stuðnings. Tekjustofnar sveitarfélaga verði að byggjast á skýrri lagaheimild. Um það vísar stefnandi til 40., 77. og 78. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 sem og 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 1. og 2. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Óumdeilt sé í málinu að engri lagaheimild sé fyrir að fara til að taka umrætt byggingarréttargjald. Stefnda byggi á því einu að þetta séu sérstök eignaréttindi sem gengið geti kaupum og sölu á markaði sem hún sé aðeins þátttakandi ásamt fleirum. Þessi rök standist ekki að mati stefnanda eins og rakið hafi verið. Um þetta álitaefni hafi þegar verið dæmt með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 105/1992. Stefnandi telur að niðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 150/2000 styðji þessa niðurstöðu að því leyti að fari gjaldið fram úr kostnaði við öflun lands verði að kveða á um hana í lögum. Við endurflutning málsins, sem fram fór að gengnum dómi Hæstaréttar 31. maí 2012 í máli nr. 404/2011, er vísað til ofangreindra sjónarmiða til frekari stuðnings því að lög nr. 86/1943 setji stefndu skorður í þessu efni. Þar sem gjaldtaka stefndu hafi verið ólögmæt telur stefnandi að endurgreiða beri oftekin gjöld skv. lögum nr. 29/1995 enda séu stjórnarathafnir jafn illa til þess fallnar að verða söluvara af hálfu stjórnvalds eins og aflátsbréf miðalda. Í væntanlegri málflutningsyfirlýsingu stefndu í greinargerð muni kom fram að fallist sé á kröfu um skil lóðarinnar og endurgreiðslu þessara gjalda ásamt lögbundnum gjöldum ef á málsástæðu þessa verður fallist. Það styðji staðhæfingar stefnanda en afsanni staðhæfingar stefndu um að byggingarrétturinn einn og sér falli ekki undir hugtakið fasteign í 2. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Stefnandi bendir á að ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 eins og gert hefði verið ef um sölu fasteignarréttinda til eignar hefði verið að ræða. Enginn bindandi samningur um fasteignaviðskipti hafi því verið gerður. 7. málsástæða - í andstöðu við meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993: Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefnda hafi ekki gætt meðalhófs þegar hún hafi ákveðið að hafa útboð á umræddum lóðum. Á þessum tíma hafi allt ætlaði vitlaust að verða á fasteignamarkaði. Bankarnir hafi ausið peningum inn á markaðinn, fasteignaverðið hafi rokið upp og lóðaskortur verið í algleymingi. Lóðaskortinn hafi mátt rekja til vanrækslu stefndu á að tryggja þróun byggðar í höfuðborginni og nægt framboð á lóðum. Slíkar skyldur felist í skipulags- og byggingarlögum. Stefnda hafi útvegað sér land og úthlutað lóðum til að gegna lögbundnum skyldum sínum og hafi ekki getað leyft sér að gera lóðaúthlutanir að slíkri féþúfu sem hún hafi gert með þessu. Í því hafi falist misnotkun á óvenjulegum aðstæðum sem hafi verið uppi á þessum tíma. Þótt stjórnvöld megi standa í uppkaupum lóða og endurúthlutun til að greiða fyrir þróun byggðar hafi þau engu hlutverki að gegna á einhverjum braskmarkaði með fasteignir. Hófsemd sé talin til dyggða en óhóf til siðferðisbrests. Hér keyri um þverbak. Við endurflutning málsins tóku stefnendur fram að aðstæður á fasteignamarkaði síðla árs 2007, þegar umrætt útboð fór fram, hafi verið orðnar aðrar en um var fjallað í dómi Hæstaréttar frá 31. maí 2012 í málinu nr. 404/2011. Hafi ærslin á þeim markaði þá verið orðin meiri en á fyrra ári. Því hafi stefnda þurft að gæta enn frekar að sér hvað meðalhóf snertir. 8. málsástæða - formreglur laga nr. 40/2002: Verði ekki fallist á framangreint er á því byggt af hálfu stefnanda að enginn gildur einkaréttarsamningur hafi stofnast milli aðila máls um fasteign. Til að um gild fasteignaviðskipti sé að ræða þurfi að gæta formreglna 7. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 en hún hljóði svo: „Samningur um kaup á fasteign er bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda skal umboð hans vera skriflegt. Til skriflegs forms og undirskrifta samkvæmt lögum þessum telst rafrænt form og undirskriftir sem hafa sama gildi samkvæmt fyrirmælum í lögum.“ Þessara formreglna hafi ekki verið gætt og þess vegna hafi ekki stofnast gildur samningur um sölu fasteignaréttinda. Fyrst stefnandi vilji ekki að viðskiptin gangi í gegn beri hvorum aðila um sig að skila sinni greiðslu. Í þessu sambandi sé einnig vísað til reglna um endurheimtu ofgreidds fjár. 9. málsástæða - ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936: Stefnandi byggir á því að það sé ósanngjarnt af stefndu að bera samning aðila fyrir sig og í andstöðu við góða viðskiptavenju. Vísist um það til alls sem að framan sé rakið og m.a. eftirfarandi: a) Stefnda hafi verðlagt lóðina í óraunhæfri fasteignabólu og nýtt sér óeðlilegt ástand til að drýgja sjóði sína þótt úthlutun hennar á lóðunum væri eingöngu þáttur í lögbundnu hlutverki hennar. Um þetta vísist meðal annars til þess sem segi um meðalhóf. b) Vísað sé til þess sem á eftir greini um misnotkun á markaðsráðandi stöðu, m.a. hvað stefnda verðlagði lóðina hátt á markaði þar sem hún deili og drottni og stýri meira og minna framboði. Stefnda geti sett leikreglur nánast eins og henni sýnist. c) Vísað sé til þess sem segi um jafnræði aðila í stefnunni. Ósanngjarnt sé að þeir einir sem hafi keypt lóðirnar hæstu verði og skulduðu ekki borginni skuli sitja eftir með skellinn af hóflausri verðlagningu í fasteignabólu. Stefndu hafi verið markaðir lögbundnir tekjustofnar til að standa skil á lögbundnum verkefnum sínum. Þarna hafi hún fengið tekjur umfram það og eigi að vera aflögufær til að endurgreiða að sama skapi. d) Það sé ósanngjarnt að þegar hrun verði í þjóðfélaginu skuli stefnda víkja frá fyrri venju um að allir fái að skila sem vilji og bregðast m.a. þannig réttmætum væntingum borgaranna. e) Ef stefbandi byggi á lóðinni þá hafi stefnda samþykkt að menn fái að fresta framkvæmdum og þá verði hús hans stakt á svæðinu, eins og illa gerður hlutur. Það geti haft veruleg áhrif á söluverðmæti og sölumöguleika eignarinnar síðar. Töluleg kröfugerð: Í stefnu kemur fram að á framlagðri kvittun hafi kaupverðið verið sundurliðað með eftirfarandi hætti: Í skilmálum sé gert ráð fyrir að við skil skuli gera upp skv. byggingarvísitölu. Aðalkrafan miðist við það. Fram kemur í stefnu að vísitala í desember 2007 hafi verið 377,7 stig. Mánuði eftir að krafist var endurgreiðslu gjaldsins hafi vísitalan verið 505,1 stig. Verðbæturnar séu reiknaðar þannig út: 347.425.881 * 505,1 /377,7 = 464.614.277. Hækkunin nemi því 117.188.396 krónum. Verði talið að stefnandi eigi ekki rétt til byggingarvísitölu heldur vaxta, en það leiði hvorki af samningum, lögum né venju hverjir þeir skuli vera, beri að ákvarða þá eftir 4. gr. laga nr. 38/2001 og miðist varakrafan við það. Þrautavarakrafan miðist við ef vextir verða ákvarðaðir skv. lögum nr. 29/1995. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. þeirra. Um lagarök er í sérstakri bókun vísað til eftirfarandi laga: Lög nr. 7/1936 um samningsgerð o.fl., einkum 36. gr.; lög nr. 84/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar, einkum 1. og 2. gr.; stjórnarskráin nr. 33/1944, einkum 2. gr., 40. gr. 65. gr. og 77. til 78. gr.; lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 116. gr.; lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 3. gr. og 53. til 54. gr.; stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 11. til 12. gr.; lög nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, einkum 1. til 2. gr.; lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda; lög nr. 17/1996 (eldri) um gatnagerðargjald, einkum 1. gr.; sveitarstjórnarlög nr. 45/1998, einkum 7. gr.; lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 4. gr. og 6. gr.; lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 2. gr. og 7. gr.; samkeppnislög nr. 44/2005, einkum 3. til 4. gr., 10. til 11. gr., 21. gr., 24. gr., 26. til 27. gr. og 33. gr.; lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald, einkum 9. gr.; skipulagslög nr. 123/2010, einkum 1. gr., 3. gr. og 48. til 50. gr. Einnig sé vísað til reglunnar um endurheimtu ofgoldins fjár, einkum varðandi 5., 7., 8. og 9. málsástæðu en einnig varðandi aðra liði, ef ekki verður fallist á endurgreiðslu á öðrum grundvelli. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu er í greinargerð lýst framkvæmd við ráðstöfun lóða á vegum borgarinnar á síðustu árum. Kemur þar fram að rétt fyrir aldamót hafi stefnda tekið þá ákvörðun að hætta að ráðstafa lóðum einvörðungu gegn greiðslu gatnagerðargjalds, en þá hafði lengið legið fyrir að markaðsverð lóða á eftirmarkaði væri mun hærra en gatnagerðargjaldið. Hafi það sem kallað hefur verið „brask“ með úthlutaðar lóðir verið viðvarandi vandamál. Til að koma í veg fyrir lóðabrask hafi stefnda ákveðið að selja leigulóðarréttindin eða byggingarrétt á lóðum. Í fyrstu hafi verið ráðgert að bjóða byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðanda í öllum tilvikum. Í fyrstu drögum að útboðsskilmálum fyrir Grafarholt sem lögð hafi verið fyrir borgarráð 19. október 1999 hafi ekki verið gert ráð fyrir skilarétti/skilaskyldu en kveðið á um heimild til framsals og um forkaupsrétt stefndu. Borgarráð hafi frestað að taka afstöðu til tillögunnar þar sem ekki hafi verið vilji til þess að bjóða út einbýlishúsalóðir til hæstbjóðenda. Þess í stað hafi borgaryfirvöld viljað hafa áfram á boðstólum tiltölulega ódýrar einbýlishúsalóðir til að gefa einstaklingum færi á að byggja yfir sig og sína. Niðurstaðan hafi því orðið sú að hverfa frá því að bjóða einbýlishúsalóðirnar út, sbr. bréf borgarverkfræðings, dags. 5. nóvember 1999. Bréfi borgarverkfræðings hafi fylgt ný drög að útboðsskilmálum, dags. 8. nóvember 1999. Þar hafi verið gert ráð fyrir að einbýlishúsalóðum með meðfylgjandi byggingarrétti yrði úthlutað á föstu verði. Jafnframt hafi verið lögð sú kvöð á lóðarhafa einbýlishúsalóða að hyrfu þeir frá byggingaráformum skyldu þeir skila lóðum sínum, sbr. gr. 4.5.1 í drögum að útboðsskilmálum. Að öðru leyti hafi, eins og í fyrri drögum, verið gert ráð fyrir að meginreglan yrði sú að íbúðarlóðum yrði hverju sinni ráðstafað til hæstbjóðanda í kjölfar útboðs. Ekki var mælt fyrir um neina skilaskyldu heldur skyldi heimilt að framselja slíkar lóðir en stefnda áskyldi sér þó forkaupsrétt, sbr. gr. 4.5.2 í sömu drögum að útboðsskilmálum. Borgarráð og borgarstjórn samþykktu tillögur borgarverkfræðings. Þetta fyrirkomulag hafi haldist í öllum lóðaútboðum í Grafarholti allt til ársins 2003, þegar kom að ráðstöfun lóða í næsta hverfi Reykjavíkur sem tekið var undir íbúðabyggð, þ.e. Norðlingaholti. Þá hafi byggingarréttur á öllum lóðum verið boðinn út til hæstbjóðenda að meðtöldum einbýlishúsalóðum. Ekki hafi verið kveðið á um skilaskyldu, heldur rétt til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 3.5 í útboðsskilmálum vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í fyrsta áfanga Norðlingaholts. Hafi þetta fyrirkomulag haldist óbreytt í öllum lóðaútboðum í Norðlingaholti. Þegar kom að því á árinu 2006 að ráðstafa íbúðalóðum í næsta hverfi Reykjavíkur, sem tekið var undir byggð, Úlfarsárdal, hafi áfram verið haldið með þá framkvæmd, þ.e. að bjóða allan byggingarrétt á íbúðalóðum út til hæstbjóðenda. Í skilmálum vegna útboðsins hafi með sama hætti og áður ekki verið kveðið á um skilaskyldu á lóðum, aðeins framsalsrétt og forkaupsrétt stefnda, sbr. gr. 4.6 í skilmálunum. Á það er bent af hálfu stefndu að eftir sveitarstjórnarkosningar 2006 hafi nýr meirihluti tekið við í borginni. Sá meirihluti hafi haft það á stefnuskrá sinni að breyta fyrirkomulagi á ráðstöfun byggingarlóða í nýbyggingarhverfum og hverfa frá því að selja byggingarrétt á slíkum lóðum hverju sinni hæstbjóðanda, eins og hafði verið meginreglan allt frá því um aldamót. Þess í stað skyldi stuðlað að því að fjölskyldur í borginni gætu fengið byggingarlóðir á viðráðanlegu verði til að byggja í eigin þágu. Nýi meirihlutinn í borgarstjórn ákvað því að í nýbyggingarhverfum í borginni skyldi byggingarrétturinn ekki lengur boðinn út heldur skyldi almenna reglan vera sú að bjóða slíkar lóðir á föstu verði. Nýjar reglur um úthlutun lóða og sölu byggingarréttar, svokallaðar Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, hafi verið samþykktar á fundi borgarstjórnar 15. maí 2007. Samkvæmt þeim hafi verið horfið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á lóðum út en þess í stað skyldi byggingarréttur á íbúðarlóðum almennt seldur á föstu verði. Tilgangur þessara reglna hafi verið að gera borgurunum kleift að fá úthlutað lóð gegn greiðslu fjárhæðar sem hafi verið lægri en markaðsverð á byggingarrétti. Þar sem það var beinlínis yfirlýst stefna að úthluta gæðum á verði sem hafi legið undir gangverði byggingarréttar á markaði hafi sú kvöð hvílt á lóðunum, að ef lóðarhafi framseldi rétt sinn til lóðarinnar innan sex ára frá gerð lóðarleigusamnings, bæri honum að greiða svokallað viðbótargjald, sbr. 7. gr. reglnanna. Þá var jafnframt lögð sú skylda á lóðarhafa, sem fengu þessar lóðir á lægra verði til að auðvelda þeim að byggja sjálfir þak yfir höfuðið, að ef þeir hættu af einhverjum ástæðum við að byggja á lóðinni, skyldi lóðinni skilað gegn endurgreiðslu, sbr. 6. gr. reglnanna. Stefnda kveður þessar reglur frá 15. maí 2007 ekki hafa verið ófrávíkjanlegar. Nánar tiltekið hafi þær gilt þegar borgarráð úthlutaði byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákvæði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Enda hafi vilji hins nýja meirihluta í borgarráði ekki staðið til þess að byggingarréttur á öllum íbúðarlóðum yrði seldur á föstu verði líkt og reglurnar gerðu almennt ráð fyrir. Aðrar aðferðir skyldu viðhafðar við úthlutun í grónum hverfum, líkt og í Fossvogsdal, en í nýbyggingarhverfum. Með bréfi 18. september 2007 hafi Ágúst Jónsson, skrifstofustjóri framkvæmdasviðs stefnda, gert tillögur að heildstæðum útboðsskilmálum fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Tillögurnar hafi verið, líkt og bréfritari orðaði það sjálfur, í öllum aðalatriðum eins og við útboð byggingarréttar undanfarin ár. Byggingarréttur á öllum lóðum skyldi boðinn út til hæstbjóðenda og sem fyrr hafi því ekki verið nein kvöð um skilaskyldu, heldur kveðið á um rétt lóðarhafa til að framselja lóðirnar og forkaupsrétt stefndu, sbr. gr. 4.6 í útboðsskilmálunum. Útboðsskilmálarnir hafi verið samþykktir á fundi borgarráðs þann 27. september 2007, nánar tiltekið samþykkti borgarráð að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“ sem liggi fyrir í málinu. Stefnda mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Hún hafnar því í fyrsta lagi að til staðar sé einhliða skilaréttur á lóðum. Um það þurfi ekki að deila að sala lóðarleiguréttinda, þ.m.t. byggingarréttar, sé einkaréttarlegur gerningur þar sem ráðstafað sé heimildum fasteignareiganda. Engu breyti þótt seljandinn í þessu tilviki sé opinber aðili, sveitarfélag, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010, þar sem Hæstiréttur kveður með skýrum hætti úr um hið tvíþætta eðli lóðarúthlutunar sveitarfélags. Hvergi í lögum sé gert ráð fyrir að sveitarfélögum sé skylt að úthluta byggingarlóðum, hvorki í skipulags- og byggingarlögum, lögum um gatnagerðargjald né öðrum lögum. Tilraunir stefnanda til að leiða þá skyldu af skipulags- og byggingarlögum hafi enga þýðingu enda liggi fyrir að lóðaúthlutanir séu ekki eitt af lögbundnum hlutverkum sveitarfélaga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 150/2000. Sveitarfélögum sé hins vegar heimilt að úthluta lóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. m.a. 7. og 9. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Stefnda byggir á því að sala lóðarleiguréttinda eða byggingarréttar teljist einkaréttarlegur gerningur sem um gildi allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Almennur skilaréttur sé ekki viðurkenndur í fasteignakauparétti. Þá verði meintur skilaréttur ekki grundvallaður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Sú málsástæða sé haldlaus, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Slíkur réttur þyrfti því að byggja á þeim skilmálum sem um lóð stefnanda gilda, sbr. m.a. tilvitnaðan dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Stefnda telur að skilaréttur í þessu máli verði ekki grundvallaður á ákvæðum Almennra reglna um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007, enda hafi lóðunum ekki verið úthlutað á grundvelli þeirra reglna. Þær gildi þegar borgarráð úthluti byggingarrétti á íbúðarhúsalóðum nema að það ákveði annað, sbr. gr. 1.1 í reglunum. Þann 27. september 2007 hafi borgarráð samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í byggingarrétt á lóðum sunnan Sléttuvegar í Fossvogi „með nánar tilgreindum skilmálum“. Þeir skilmálar beri yfirskriftina Útboðsskilmálar fyrir lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogsdal. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar um lóðirnar. Þá sé sérstaklega tekið fram að almennu skilmálarnir séu til fyllingar útboðsskilmálunum. Aftur á móti sé hvergi í útboðsskilmálunum getið um að reglurnar frá 15. maí 2007 gildi um lóðirnar. Ekki hafi heldur verið á þær minnst í bréfi borgarstjóra 23. nóvember 2007. Fari svo að almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík frá 15. maí 2007 verði taldar gilda um hina umdeildu lóð þá bendir stefnda á að í 7. gr. í reglunum sé kveðið á um bann við framsali lóðarréttinda áður en gerður hafi verið lóðarleigusamningur nema sérstaklega standi á, sbr. gr. 6.3 í sömu reglum. Af þeim sökum sé í 6. gr. reglnanna sú kvöð lögð á lóðarhafa, sem af einhverjum ástæðum hverfi frá byggingaráformum, að hann skili lóð sinni aftur til stefndu gegn endurgreiðslu þess sem greitt hafi verið fyrir lóðina. Það sé því ekki rétt, sem stefnandi haldi fram, að í 6. gr. reglnanna sé kveðið á um skilarétt lóðarhafa. Hið rétta sé að hér sé um kvöð að ræða, skilaskyldu. Sérstakur skilaréttur hafi ekki verið í skilmálum stefndu frá því að skilmálarnir frá 5. maí 1986 voru í gildi. Stefnda tekur fram að um lóð stefnanda gildi sérstakir útboðsskilmálar frá september 2007 líkt og rakið hafi verið. Þar sé í gr. 4.6 kveðið á um framsalsheimild auk þess sem stefnda áskilji sér forkaupsrétt að viðkomandi lóðum sem framseldar verði. Með öðrum orðum kveði sérskilmálarnir á um annað fyrirkomulag en almennu reglurnar frá 15. maí 2007, þ.e. að lóðarhöfum sé heimilt að framselja lóðir sínar. Samkvæmt gr. 4.1 í útboðsskilmálunum frá september 2007 víki ákvæði hinna almennu skilmála fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þau eru ósamrýmanleg. Af hefðbundnum lögskýringaraðferðum leiði að sérskilmálarnir víki einnig til hliðar hinum almennu reglum ef talið yrði að þær gildi um lóð stefnanda, sbr. einnig gr. 1.1. í Almennum lóða og framkvæmdaskilmálum. Af því leiði jafnframt að ákvæði hinna almennu reglna um skilaskyldu og bann við framsali víki fyrir framsalsheimild sérskilmálanna. Allar fullyrðingar stefnanda um að stefnda hefði þurft að kveða sérstaklega á um að ákvæði hinna almennu reglna giltu ekki hvað varðar skil haldi ekki. Það leiði af eðli máls að þegar aðila er heimilað að framselja lóð sína, þá geti honum ekki á sama tíma verið skylt að skila lóð sinni. Samkvæmt framansögðu geti stefnandi ekki byggt ætlaðan skilarétt sinn á þeim skilmálum sem um lóðina hafi gilt eða á reglunum frá 15. maí 2007. Þá geti stefnandi ekki heldur byggt ætlaðan skilarétt sinn á venju. Stefnda mótmæli ítrekuðum fullyrðingum í stefnu um að sú venja hafi gilt hjá stefndu að hverjum þeim sem þóknaðist væru heimil einhliða skil á lóð sinni, sem röngum og ósönnuðum. Slík venja hafi aldrei gilt hjá stefndu. Í þeim einu tilvikum sem lóðarhöfum hafi verið heimiluð skil, þá hafi það byggst á skýrum ákvæðum í lóðaskilmálum og aðeins þegar lóðarhafar hafi fengið lóðum úthlutað á verði sem hafi legið undir markaðsverði. Í slíkum tilvikum hafi verið kveðið á um skyldu lóðarhafa, sem hafi viljað hætta við fyrri byggingaráform, til að skila lóð sinni enda væru framkvæmdir ekki hafnar. Allt til ársins 2007, þegar horfið hafi verið frá þeirri meginreglu að bjóða byggingarrétt á íbúðarlóðum út og ráðstafa lóðum þannig á markaðsverði til hæstbjóðenda og lóðum þess í stað að meginstefnu til úthlutað á föstu verði undir markaðsverði, hafi aðeins í tveimur tilvikum verið gert ráð fyrir skilum á lóðum. Annars vegar þegar einbýlishúsalóðum hafi verið úthlutað í Grafarholti og hins vegar þegar 30 lóðum við Lambasel hafi verið úthlutað á árinu 2005. Í báðum tilvikum hafi verið um kvöð að ræða, skilaskyldu. Framkvæmdin hjá stefndu, sem byggist á vel kynntum og auglýstum skilmálum yfir langt árabil, hafi ætíð verið hin sama eins og gögn málsins beri með sér. Stefnda hafi ekki í neinu tilviki viðurkennt einhliða skilarétt íbúðarlóðarhafa, þegar um útboðslóðir sé að ræða, eins og komi skýrt fram í skýrslu Ágústs Jónssonar, skrifstofustjóra framkvæmdasviðs stefnda, sem hann hafi gefið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur við aðalmeðferð héraðsdómsmálsins nr. E-4319/2010, en í því máli hafi verið tekist á um samskonar kröfu lóðarhafa um að fá að skila lóð sinni og gert sé í þessu máli. Þess séu engin dæmi í gögnum málsins að stefnda hafi heimilað einhliða skil útboðslóða. Á hinn bóginn sé að finna í gögnum málsins dæmi um synjun stefndu á skilum á slíkum grundvelli. Sönnunarbyrðin fyrir hinni ætluðu venju hvíli á stefnanda, sem hafi ekki tekist sú sönnun. Gögn málsins sýni þvert á móti hið gagnstæða. Stefnandi haldi því fram að hin ætlaða venja hafi verið talin sönnuð í héraðsdómsmálinu nr. E-5553/2010 og byggi á því að sá dómur hafi sönnunargildi í skilningi 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnda mótmælir því. Tilvitnað héraðsdómsmál varði kröfu atvinnulóðarhafa um skil á atvinnulóð sinni. Um atvinnulóðir gildi allt aðrir skilmálar og allt önnur framkvæmd en um íbúðalóðir en svo hafi verið allt frá því fyrir aldamót. Tilvitnaður héraðsdómur geti því ekki haft nokkurt sönnunargildi í þessu máli. Stefnda hafi áfrýjað niðurstöðu héraðsdóms og krafist þess að dómnum verði hrundið enda sé tilvist hinnar meintu stjórnsýsluframkvæmdar ekki á rökum reist. En ef svo ólíklega vilji til að Hæstiréttur staðfesti að umrædd venja hafi verið leidd í ljós þá lúti hún að atvinnulóðum, ekki íbúðarlóðum. Ef svo ólíklega fari að dómurinn í þessu máli telji að meint venjuhelguð framkvæmd stefnda um atvinnulóðir eigi við um íbúðalóðir, þá telur stefnda rétt að benda á eftirfarandi: Stjórnvöldum sé heimilt að breyta þekktri stjórnsýsluframkvæmd sinni sé það gert með tilteknum hætti, líkt og komi skýrlega fram í tilvitnuðum héraðsdómi. Þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að það hafi ekki verið gert fyrr en með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Í því máli sem sé til umfjöllunar hér hafi lóðarhafi lýst yfir skilum á lóð sinni 15. febrúar 2010, þ.e. tæpum tuttugu mánuðum eftir að stjórnvaldið breytti hinni ætluðu framkvæmd sinni með tilkynningu á vef stefndu 23. júní 2008, sbr. fullyrðingar í stefnu, neðst á bls. 4. Réttmætar væntingar stefnanda þann 15. febrúar 2010 hafi því ekki staðið til þess að leyst yrði úr erindi hans í samræmi við ætlaða eldri stjórnsýsluframkvæmd, sem horfið hafði verið frá með fullnægjandi hætti þann 23. júní 2008. Af framangreindu leiði að einhliða skilaréttur verði ekki grundvallaður á hinni ætluðu venju sem stefnandi segi að leidd hafi verið í ljós með dómi héraðsdóms í málinu nr. E-5553/2010. Vegna fullyrðinga stefnanda um að Hjörleifur B. Kvaran, fyrrverandi borgarlögmaður, hafi staðfest hina ætluðu venju bendir stefnda á að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi í fimm málum, nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010, komist að hinu gagnstæða. Tilvitnuð staðfesting Hjörleifs hafi legið frammi í öllum þeim málum, auk þess sem hann hafi gefið skýrslu í fjórum málanna. Um þá skýrslu hafi héraðsdómur sagt eftirfarandi: ,,Gegn framburði vitnisins telur dómurinn aftur á móti að gögn málsins gefi ótvírætt til kynna að grundvallarbreyting hafi orðið á reglum um skil lóða með samþykkt úthlutunar- og útboðsskilmála í Grafarholti árið 1999.“ Öll tilvitnuð héraðsdómsmál hafi varðað kröfur um skil á íbúðarhúsalóðum og um íbúðarlóðaskilmála öfugt við tilvitnað héraðsdómsmál nr. E-5553/2010. Fullyrðingar stefnanda um að með því að stefnda hafi beitti vanefndaúrræðum og afturkallað lóðaúthlutanir hjá nokkrum íbúðarlóðarhöfum, síðast vegna Iðunnarbrunns 15, þá hafi stefnda viðurkennt að réttur lóðarhafa til einhliða skila standist ekki að mati stefndu. Beiting vanefndaúrræðis, í samræmi við skýran áskilnað í lóðaskilmálum hverju sinni, geti aldrei talist jafngilda því að lóðarhafi geti einhliða tekið ákvörðun um skil á lóð. Annars vegar sé um að ræða þvingunarúrræði, sem aðeins verði beitt af stefndu þegar mótaðilinn, lóðarhafinn, hafi vanefnt skyldur sínar, hins vegar sé um að ræða meint, einhliða réttindi lóðarhafa til að skila áður keyptum réttindum, þvert á allar venjur og meginreglur í kaupa- og kröfurétti. Ekki sé um sama hlutinn að ræða. Stefnda hafnar því enn fremur að hafa brotið gegn almennri jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins með því að sumum lóðarhöfum hafi staðið til boða að skila lóðum sínum. Stefnda bendir á að jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins sé matskennd vísiregla þess efnis að stjórnvöld gæti samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Sambærileg tilvik skuli þannig afgreiða á sambærilegan hátt, en í reglunni felist hins vegar ekki að afgreiða beri öll mál eins. Aðrir skilmálar hafi gilt um lóð stefnanda en þær lóðir sem stefnda hafi tekið við. Stefnda hafi aldrei viðurkennt einhliða skilarétt á útboðslóðum heldur hafi skilaréttur aðeins gilt um íbúðarlóðir sem hafi verið ráðstafað á föstu verði og sé til kominn einvörðungu vegna þess að um slíkar lóðir hafi gilt kvaðir um skilaskyldu ef horfið yrði frá byggingarframkvæmdum. Sú kvöð hafi verið til komin vegna þess að lóðarhafi hafi fengið viðkomandi lóð ráðstafað til sín á verði sem hafi legið undir markaðsverði á eftirmarkaði. Heimildir til framsals hafi því verið takmarkaðar til að fyrirbyggja brask með lóðir og þess í stað kveðið á um skilaskyldu. Af þessum sökum hafi í öllum tilvikum verið til staðar málefnaleg rök fyrir hinum mismunandi skilmálum, sbr. m.a. dóma héraðsdóms í málum nr. E-4299/2010, 4801/2010, 4802/2010, 4803/2010 og 4319/2010. Varðandi það sem segi í stefnu um að framsal lóðarhafans sé háð samþykki stefndu þá sé það ekki rétt. Lóðarhafanum sé hverju sinni heimilt að framselja lóð sína. Stefnda hafi þó áskilið sér forkaupsrétt og rétt til að fyrirbyggja framsal til aðila sem skorti fjárhagslega burði til að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, en slíkt sé ekki hið sama og að krafist sé samþykkis stefndu. Á því er einnig byggt af hálfu stefndu að í samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009, 12. lið, hafi ekki falist nein mismunun gagnvart lóðarhöfum eftir því hvernig þeir fjármögnuðu lóðakaup sín. Samþykkt borgarráðs feli einvörðungu í sér ákvörðun um það hvernig heimilt sé að gæta hagsmuna stefndu m.t.t. hefðbundinna vanskilaúrræða með sama hætti og bankar og aðrar lánastofnanir geri, enda alvanalegt að kröfuhafi og skuldari semji um greiðslur og uppgjör ef til vanskila komi. Samþykkt borgarráðs feli þannig í sér heimild til samninga við lóðarhafa útboðslóða vegna vanskila. Stefndu sé heimilt að beita vægari úrræðum og semja um slíka yfirtöku veðandlagsins í stað nauðungarsölu. Stefnda hefur hins vegar ekkert um það að segja með hvaða hætti bankar og aðrar lánastofnanir standi að innheimtu ef til vanskila kemur samkvæmt veðskuldabréfum í þeirra eigu. Þessir kröfuhafar geti krafist nauðungarsölu á veðinu, þ.e. byggingarréttinum og eftir atvikum mannvirkjum á viðkomandi lóð. Þá geti þeir líka, kjósi þeir svo og um það semst við viðkomandi skuldara/lóðarhafa, leyst til sín byggingarréttinn með samningum á sama hátt og borgarráð hafi heimilað að gert yrði með samþykkt sinni frá 14. maí 2009. Stefnda geti ekki tekið yfir veðandlög bankanna hafi lóðir verið veðsettar þeim til tryggingar láni fyrir söluverði byggingarréttar. Samþykkt borgarráðs snúist um heimild til samninga um uppgjör kröfu. Stefnandi sé hins vegar ekki í neinni skuld við stefndu og eigi því enga kröfu á hendur henni um að hún við val á þeim innheimtu- eða vanefndaúrræðum, sem hún telji best þjóna hagsmunum sínum, beiti þeim með einhverjum tilteknum hætti gagnvart þeim. Stefnandi eigi enga aðild að slíkum ákvörðunum. Það sé ekkert kröfuhafasamband milli hans og stefndu. Stefnda mótmælir því enn fremur að í endurgjaldi vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda til lóðarhafa hafi falist ólögmæt skattheimta. Sala sveitarfélaga á lóðarleiguréttindum sé gerningur einkaréttarlegs eðlis. Til lóðarleiguréttinda teljist, ásamt öðrum fasteignatengdum réttindum, m.a. byggingarréttur, þ.e. réttur til að byggja á lóðunum í samræmi við skipulag. Sá byggingarréttur sem fylgi fasteign hverju sinni sé meðal þeirra þátta sem ráði verðmæti viðkomandi fasteignar. Stefnda hafi með úthlutun umræddra lóða verið að ráðstafa landi í sinni eigu til leigu til stefnanda. Lóðunum hafi fylgt tiltekinn byggingarréttur samkvæmt deiliskipulagi, óháð því hvort landið sé í eigu einkaaðila eða sveitarfélags, hvort landinu sé ráðstafað með sölu eða til leigu eða hvort byggt sé á lóðunum í samræmi við heimildir í skipulagi strax eða síðar. Á þessum forsendum hafi stefnda gengið til samninga við stefnanda. Úthlutun byggingarlóða sé eins og áður hafi verið rakið ekki lögbundið hlutverk sveitarfélaga. Af þeim sökum sé ekkert sem banni stefnda, hvorki lög né annað, að heimta endurgjald fyrir leigulóðir ef stefnda kjósi að ráðstafa slíkum lóðum til leigu. Endurgjald vegna ráðstöfunar á einkaréttarlegum gæðum teljist ekki tekjustofn sveitarfélags í skilningi laga. Tekjustofnar sveitarfélaga, eins og þeir séu skilgreindir í lögum, séu tæmandi taldir í 1. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, sem útsvar, fasteignaskattur og framlög úr Jöfnunarsjóði. Auk tekna samkvæmt tilvitnuðu ákvæði 1. gr. laga nr. 4/1995 hafa sveitarfélög m.a. tekjur af eignum sínum, sbr. 2. gr. sömu laga, þ.m.t. af löndum og lóðum í þeirra eigu, s.s. í formi árlegrar lóðarleigu og tekna af sölu lóðarleiguréttinda þegar því er að skipta. Um sé að ræða tekjur af einkaréttarlegum viðskiptum sveitarfélaganna með eignir sínar. Stefndu sé að lögum tryggt mikið sjálfstæði við ákvörðunartöku um ýmis fjárhagsmálefni sín. Stefndu beri jafnframt, eins og öðrum sveitarfélögum, skylda til að rýra ekki verðgildi eigna sinna með aðgerðum sínum, heldur að standa vörð um eignir sveitarfélagsins og gæta þess að þær séu nýttar á forsvaranlegan hátt. Þótt óumdeilt sé að sveitarfélögum beri að fara að meginreglum stjórnsýsluréttar í einkaréttarlegum athöfnum sínum gildi samt sem áður um slík viðskipti sveitarfélaganna allar meginreglur samningaréttarins um gerð slíkra samninga, þ.m.t. samningsfrelsið til að heimta endurgjald fyrir þau verðmæti sem ráðstafað sé. Stefnda hafnar því að niðurstaða Hæstaréttar í máli nr. 105/1992, sbr. dómasafn Hæstaréttar 1994, bls. 947, hafi nokkra þýðingu í þessu máli. Því fordæmi hafi verið vikið til hliðar með dómi Hæstaréttar í máli nr. 150/2000 en stefnda telur að af þeim dómi megi fyrst og fremst ráða að sveitarfélögum sé heimilt að selja byggingarrétt án sérstakrar lagaheimildar. Þá bendir stefnda á að með sölu byggingarréttar sé ekki verið að skerða hagsmuni lóðarhafans, þ.e. kaupanda byggingarréttarins, enda sé hin umþrætta greiðsla hans endurgjald fyrir tiltekin, framseljanleg verðmæti, sem byggist á málefnalegum sjónarmiðum. Sá háttur að þeir, sem sæki rétt sinn til húsbygginga beint til sveitarfélagsins, greiði lítið sem ekkert fyrir hann á sama tíma og aðrir verði að kaupa slíkan rétt fullu verði á almennum markaði, samræmist að auki engan veginn almennum jafnræðissjónarmiðum. Jafnframt hafnar stefnda því að lög nr. 86/1943 standi því í vegi að hún geti selt leiguréttindi að lóðum og miðað endurgjald fyrir leiguréttindin við þann byggingarrétt sem fylgi leigulóðinni. Stefnda hafi ekki brotið gegn fyrirmælum hinna tilvitnuðu laga. Samkvæmt 1. gr. skuli bæjarstjórn, eða bæjarráð í umboði hennar ákveða, leiguskilmálana þegar Reykjavíkurkaupstaður lætur lóðir sínar og lönd á leigu, þar á meðal erfðafestuleigu. Það hafi verið gert. Ákvarðanir um hvaða skilmálar skuli hverju sinni gilda um íbúðalóðir hafi alltaf verið teknar í borgarráði eða borgarstjórn, þ.m.t. hvernig skuli ráðstafa þeim og á hvaða verði. Eftir að slíkum lóðum hafi verið ráðstafað, oftast gegn sérstöku endurgjaldi, taki við innheimta árlegrar leigu, sbr. 2. gr. laganna. Stefnda hafi því farið að því sem mælt sé fyrir um í tilvitnuðum lögum. Þau verði ekki túlkuð á þann hátt að þar sé girt fyrir að leiguréttindin sem slík séu seld þó að þar sé kveðið á um hvernig skuli ákveða árlega leigu. Þá bendir stefnda á að það fengi ekki staðist að stefnda, eitt sveitarfélaga, væri hindrað í því að krefjast eðlilegs endurgjalds vegna ráðstöfunar leigulóðarréttinda vegna ákvæða tilvitnaðra laga en lög þessi gildi aðeins um stefndu. Önnur sveitarfélög þurfi ekki sérstaka lagaheimild til innheimtu lóðarleigu eða annars endurgjalds af eigum sínum. Stefnda vísar til þess að stefnandi haldi því fram að hún hafi ekki gætt meðalhófs þegar ákveðið var að hafa útboð á umræddum lóðum. Að öðru leyti færi stefnandi engin rök fyrir því af hverju sú ákvörðun að viðhafa útboð sé brot gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, um hvaða stjórnsýslumál sé að ræða eða hvernig stefnandi eigi aðild að því máli. Því verði að telja þessa málsástæðu vanreifaða. Sé með þessari málsástæðu verið að vísa til þess að með útboði hafi stefnda með einhverjum hætti verðlagt byggingarréttinn of hátt, sbr. a-lið 9. málsástæðu í stefnu. Þá hafnar stefnda því að meðalhófsregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin í þeim efnum enda liggi fyrir að það hafi verið stefnandi sem hafi ákveðið kaupverðið með tilboði sínu að fjárhæð 347.200.000 krónur fyrir byggingarrétt á lóðinni. Lágmarkssöluverðið, sem ákveðið hafi verið af stefndu hafi verið 112.000.000 króna, sbr. gr. 2.2.1 í útboðsskilmálunum. Með því að stefnandi greiddi kaupverðið fyrirvaralaust hafi komist á einkaréttarlegur samningur milli hans og stefndu. Meðalhófsregla stjórnsýslulaga taki eingöngu til efnis stjórnvaldsákvörðunar og geti því ekki tekið til ákvörðunar um verðmæti byggingarréttar. Söluverð byggingarréttarins sé hvorki þjónustugjald né skattur heldur andvirði fjárhagslegra verðmæta, sem séu háð eignarrétti og megi ráðstafa með sölu eða veðsetningu að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Stefnda hafnar því að ekki hafi stofnast gildur einkaréttarlegur samningur þar sem formreglur laga um fasteignakaup hafi ekki verið uppfylltar. Í fyrsta lagi þá gildi lög um fasteignakaup ekki um þann einkaréttarlega samning sem komist hafi á milli stefndu og stefnanda. Ekki hafi verið um hefðbundna sölu á fasteign að ræða heldur lóðaúthlutun sveitarfélags sem í felist hvort tveggja stjórnvaldsákvörðun og gerningur á sviði einkaréttar þar sem ráðstafað hafi verið heimildum eiganda fasteignar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 151/2010. Um þann einkaréttarlega gerning hafi helstu meginreglur fasteignakauparéttarins gilt en ekki lögin sem slík. Ekkert í viðskiptum stefndu og stefnanda brjóti hins vegar gegn formkröfu 7. gr. laga um fasteignakaup. Í 1. mgr. 7. gr. segi að samningur um kaup á fasteign sé bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Kauptilboðið og hið skriflega samþykki liggi fyrir í gögnum málsins. Stefnda hafnar því einnig að til staðar séu lagaskilyrði fyrir því að samningi aðila verði vikið til hliðar að hluta eða öllu leyti með vísan til 36. gr. samningalaga. Stefnda bendir á að stefnandi hafi sjálfur verðlagt hinn umþrætta byggingarrétt með tilboði sínu. Af því leiði að ætla verði að um markaðsverð hafi verið að ræða. Stefnda hafi ekki mismunað aðilum hvað varðar rétt til skila á lóðum. Slíkur einhliða réttur hafi ekki gilt um lóðir hjá stefndu síðan fyrir aldamót. Málefnalegar ástæður hafi verið fyrir þeirri kvöð sem hvíldi á sumum lóðum um skilaskyldu, sem aftur hafi leitt til þess að lóðarhafar þeirra lóða hafi getað skilað lóðum sínum. Þá sé því hafnað að lengri framkvæmdafrestir þýði brot gegn stefnanda, hvað þá að slíkt eigi að leiða til þess að skilyrði 36. gr. samningalaga teljist uppfyllt. Varðandi dómkröfur stefnanda tekur stefnda fram að samkomulag sé milli stefnanda og stefndu um að ef fallist verði á þá málsástæðu stefnanda að í endurgjaldi vegna byggingarréttar felist ólögmæt skattheimta í skilningi laga, þá komi til full endurgreiðsla þess endurgjalds sem stefnandi innti af hendi á sínum tíma gegn skilum á lóðinni að Skógarvegi 12 til 14. Stefnda byggir einnig á því að ef fallist verður á að stefndu hafi verið óheimilt að heimta endurgjald fyrir byggingarréttinn þá beri að fara með það uppgjör í samræmi við lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. þrautavarakröfu stefnanda. Þar sé ekki kveðið á um rétt til verðbóta. Ef fallist verður á að að stefnandi geti skilað lóðinni þar sem venja standi til þess og að hann eigi af þeim sökum rétt á endurgreiðslu þess endurgjalds sem hann greiddi á sínum tíma gegn skilum á lóðinni þá mótmælir stefnda því að höfuðstóll kröfunnar skuli verðbættur í samræmi við einhverja skilmála sem ekki hafi gilt um lóð stefnanda. Það sé ekki algilt að slíkar endurgreiðslur skuli verðbættar. Í tilviki Bauhaus, þar sem sérstaklega hafi verið samið um skil á lóð, hafi verið kveðið á um að endurgreidd fjárhæð skyldi ekki verðbætt ef lóðinni yrði skilað. Varðandi varakröfu stefnanda mótmælir stefnda kröfu hans um almenna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, enda leiði slík krafa ekki af samningi aðila, venju eða lögum. Þá mótmælir stefnda upphafstíma dráttarvaxta í aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Ef ekki verði fallist á sýknukröfu stefndu beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu í fyrsta lagi. Um lagarök vísar stefnda m.a. til meginreglna fasteignakauparéttar, meginreglna samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga, samkeppnislaga nr. 44/2005, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða Eins og rakið hefur verið gerði stefnandi tilboð í byggingarrétt á lóðinni við Skógarveg á grundvelli útboðs af hálfu stefndu haustið 2007. Tilboð hans var samþykkt og greiddi stefnandi það verð fyrir byggingarréttinn sem hann hafði boðið. Með málshöfðun þessari fer stefnandi fram á að stefnda taki við þeim réttindum sem að framan greinir og fái kaupverðið endurgreitt. Færir hann ýmis rök fyrir því að skylt sé að verða við þessari kröfu, meðal annars að þeir skilmálar sem giltu um úthlutun lóðanna veiti bjóðanda ekki aðeins skilarétt heldur hvíli á honum skilaskylda ætli hann ekki að nýta byggingarréttinn. Um þá málsástæðu skírskotar stefnandi til 6. gr. í Almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem tóku gildi í maí 2007. Stefnda mótmælir því að þessar reglur hafi gilt um umrætt útboð. Samkvæmt framlögðum gögnum, og með skírskotun til dóma Hæstaréttar Íslands frá 31. maí 2012 í málum nr. 369/2011, 391/2011 og 404/2011, er upplýst að frá síðustu aldamótum og til ársins 2007 hafi almennt verið farin sú leið við lóðaúthlutanir í Reykjavík að bjóða út byggingarrétt á lóðunum. Hafi stefnda þá jafnan samþykkt tilboð hæstbjóðanda. Með því öðlaðist hann rétt til þess að byggja húseign á lóðinni í samræmi við deiliskipulag og greiddi stefndu samkvæmt tilboði sínu þá fjárhæð sem hann var reiðubúinn að gjalda fyrir þann rétt. Inn í því gjaldi var lögbundið gatnagerðargjald, en það sem var umfram það virðist hafa verið hugsað sem hreint endurgjald fyrir byggingarréttinn. Lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður fyrr en eftir að framkvæmdir voru hafnar. Þegar þessi leið var farin var við það miðað að handhafi byggingarréttarins gæti hvenær sem er framselt þennan rétt. Ekki var hins vegar í skilmálum kveðið á um rétt hans eða skyldu til að skila lóðinni eða byggingarréttinum á henni hugðist hann ekki nýta réttinn. Upplýst er að grundvallarbreyting varð á almennri framkvæmd við úthlutun lóða í Reykjavík árið 2007 eftir að nýr meiri hluti tók við stjórn borgarinnar. Hinn 15. maí 2007 voru samþykktar í borgarstjórn Reykjavíkur umræddar reglur sem báru yfirskriftina Almennar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík. Á sama tíma tóku gildi nýir Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar. Í fyrrgreindum almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða er ekki lengur miðað við að byggingarréttur á lóðum sé boðinn út og seldur hæstbjóðanda, heldur kveða þær á um úthlutun lóða til umsækjenda á föstu verði. Allítarlegar reglur voru settar um framkvæmd þeirrar úthlutunar. Aðferðin við úthlutun lóðanna setur mark sitt á nær allt inntak reglnanna. Í 6. gr. þeirra er kveðið á um að lóðarhafa beri að skila lóðinni aftur til stefndu hverfi hann af einhverjum ástæðum frá því að byggja á henni og fái þá endurgreitt það sem hann hafi greitt fyrir hana. Þá er í 7. gr. reglnanna tekið fram að í úthlutun lóðar felist jafnframt sala á byggingarrétti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi og að óheimilt sé að framselja lóðarréttindi áður en gerður hefur verið lóðarleigusamningur. Yrði lóðarleigusamningur ekki gerður fyrr en búið væri að steypa sökkul og plötu fyrir viðkomandi hús. Þá yrðu öll gjöld, sem fallin væru í gjalddaga að vera greidd. Einnig er þar kveðið á um að borgarráð geti bundið úthlutun því skilyrði að ef hús (fullbyggð eða í byggingu), eða einstakar íbúðir ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, eru seld innan sex ára frá dagsetningu lóðarleigusamnings skuli eignfærslan vera háð því að stefndu verði greitt viðbótargjald sem ákvarðist af borgarráði áður en lóð er úthlutað. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. fyrrgreindra reglna frá 15. maí 2007 gilda þær um ráðstöfun allra lóða fyrir íbúðarhús, nema borgarráð ákveði annað. Á fundi borgarráðs 27. september 2007 var samþykkt að auglýsa eftir kauptilboðum í lóðir sunnan Sléttuvegar í Fossvogi með nánar tilgreindum skilmálum, en efni þeirra er lýst í kafla II hér að framan. Eins og rakið hefur verið var sala á byggingarrétti til stefnanda reist á þessum skilmálum. Í þeim er mælt fyrir um að byggingarrétturinn skuli boðinn út og ljóslega við það miðað að hann verði seldur hæstbjóðanda. Engar aðrar kvaðir voru á framsali byggingarréttarins en forkaupsréttur stefndu. Aðferð þessi var í fullkominni andstöðu við fyrrgreindar reglur frá 15. maí 2007. Mátti hver sem kynnti sér efni skilmálanna og reglnanna gera sér grein fyrir því að fyrirmæli þeirra og skilmálar færu ekki saman. Verður því að líta svo á að borgarráð hafi með samþykkt sinni 27. september 2007 ákveðið að víkja frá reglunum í umrætt sinn, en til þess hafði borgarráð skýlausa heimild samkvæmt þeim. Í útboðsskilmálunum, sem borgarráð samþykkti 27. september 2007, er í engu vikið að því að kaupendum byggingarréttar beri að skila honum falli þeir frá því að byggja á viðkomandi lóð. Ekki er þar heldur mælt fyrir um heimild þeirra til að skila lóðum sínum. Þar er heldur ekki vísað til fyrrgreindra almennra reglna frá 15. maí 2007. Á hinn bóginn er þar mælt sérstaklega fyrir um heimild til framsals byggingarréttarins eins og fram hefur komið. Stefnandi getur því ekki leitt neinn rétt af þessum skilmálum til að skila byggingarréttinum og fá kaupverð hans endurgreitt. Þá er í engu vikið að slíkum rétti eða skyldu í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu frá 2007, sem giltu um þá ráðstöfun lóða sem hér er til umfjöllunar. Grein 1.1 í þeim skilmálum, þar sem segir að þeir séu til fyllingar almennum reglum um um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim ef á milli ber, leiðir ekki til þess að almennu reglurnar gildi um ráðstöfun lóða hafi borgarráð ákveðið að víkja frá þeim. Í málsatvikalýsingu er gerð grein fyrir efni blaðs með spurningum og svörum stefndu vegna útboðsins sem hér er til umfjöllunar. Þetta upplýsingablað mun hafa verið birt á heimasíðu stefndu. Þar er vissulega gefið til kynna að almennu reglurnar frá maí 2007 taki til ráðstöfunar á lóðunum sunnan Sléttuvegar. Hér er um augljós mistök að ræða enda leiðir samanburður á efni reglnanna og skilmálanna, sem einnig er vísað til á blaðinu, í ljós að ekki gátu fyrirmæli þeirra farið saman. Þó að þessar röngu upplýsingar hafi verið gefnar í tengslum við ráðstöfun byggingarréttar á umræddum lóðum verður ekki fallist á að þær hafi verið hluti af þeim skilmálum sem mörkuðu efni samnings milli aðila. Þegar á allt framangreint er litið er það niðurstaða dómsins að stefnandi geti ekki borið fyrir sig fyrirmæli 6. gr. almennu reglnanna frá maí 2007 sem voru í augljósri andstöðu við þá sérskilmála sem giltu um ráðstöfun byggingarréttarins til þeirra. Með vísan til þess sem að framan er rakið um almenna framkvæmd við ráðstöfun lóða frá síðustu aldamótum til ársins 2007, og með skírskotun til þeirra dóma Hæstaréttar frá 31. maí sl. sem fyrr er getið, verður ekki fallist á að sú almenna venja hafi verið við lýði á þessu tímabili að lóðarhafar eða kaupendur byggingarréttar hefðu rétt til þess að skila stefndu réttindum sínum yfir lóðum gegn endurgreiðslu þess sem þeir hefðu greitt fyrir þau réttindi, nema að það kæmi fram í skilmálum er giltu um ráðstöfun viðkomandi lóðar. Hvorki í útboðsskilmálum sem giltu um ráðstöfun lóðarinnar við Skógarveg né í öðrum skilmálum sem giltu um hana var við það miðað að byggingarréttarhafi gæti skilað rétti sínum gegn endurgreiðslu. Af þessum sökum verður að hafna þeim röksemdum stefnanda, sem reistar eru á venju að þessu leyti, sem og því að taka beri kröfugerð hans til greina með vísan til réttmætra væntinga hans. Með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar frá 31. maí sl. var stefnda sýknuð af kröfum um endurgreiðslu á gjöldum fyrir byggingarrétt og á gatnagerðargjöldum gegn skilum á lóðum, sem meðal annars voru reistar á málsástæðum er lutu að því að ekki hefði verið gætt jafnræðis milli lóðarhafa sem höfðu keypt byggingarrétt í útboði annars vegar og lóðarhafa sem höfðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði. Þá var með fyrrgreindum dómum Hæstaréttar ekki fallist á málsástæður er lutu að því að stefnda hefði mismunað lóðarhöfum með ólögmætum hætti með því að veita lóðum þeirra viðtöku sem fjármagnað höfðu kaup á byggingarrétti með útgáfu skuldabréfa til stefndu og voru í vanskilum með greiðslu af bréfunum. Þessi niðurstaða í fyrrgreindum dómsmálum hefur fordæmisgildi í máli þessu og verður málsástæðum stefnanda sem að þessu lúta því hafnað. Lög nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverðs lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar hafa ekki verið afnumin og binda því stefndu við leigu á lóðum til húsbygginga og annarra nota. Ekki verður hins vegar séð að ákvæði 1. mgr. 1. gr. eða 2. gr. laganna setji stefndu þær skorður að henni sé óheimilt að ráðstafa byggingarrétti á lóðum sérstaklega með útboði áður en lóðarleigusamningur er gerður. Verður ekki séð með hvaða hætti tilhögun ákvörðunar ársleigu lóða í borgarlandinu hafi þýðingu fyrir það ágreiningsefni sem hér er til úrlausnar. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 11. maí 2011, sem staðfestur var með skírskotun til forsendna í dómi Hæstaréttar Íslands 31. maí sl. í máli nr. 404/2011, var fjallað um þá málsástæðu, sem teflt var fram í því máli, að sala byggingarréttar á lóð til hæstbjóðanda feli í sér ólögmæta gjaldtöku og að með því geri stefnda stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru. Um þessar málsástæður segir eftirfarandi í héraðsdóminum: Fyrir liggur að stefndi hefur skipulagt byggð í borgarlandinu og úthlutað til einstaklinga og lögaðila byggingarlóðum til leigu. Telst þetta þó ekki til lögbundinna verkefna sem sveitarfélögum er skylt að sinna samkvæmt lögum í samræmi við 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Fallist er á með stefnanda að úthlutun byggingarréttar sé stjórnsýsluákvörðun og er það reyndar óumdeilt í málinu. Hins vegar byggir stefndi á því að byggingarrétturinn teljist til fasteignartengdra réttinda sem stefnda hafi verið heimilt að selja. Slíkt tvíþætt eðli ráðstöfunar sveitarfélaga á byggingarlóðum hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd. Má þannig líta svo á að stefndi hafi verið í hlutverki landeiganda og einkaaðila þegar hann seldi byggingarréttinn en í hlutverki stjórnvalds þegar hann tók ákvörðun um úthlutun lóðarréttindanna. Lóðarleiguréttindum er jafnan úthlutað í kjölfar úthlutunar byggingarréttar á lóðum og verður byggingarrétturinn því ekki skilinn frá leiguréttinum. Talið hefur verið að missir byggingarréttar geti verið bótaskyldur og hafa bætur þá verið ákveðnar með hliðsjón af markaðsvirði. Í ljósi alls framanritaðs verður að fallast á með stefnda að byggingarréttur sé einkaréttarleg verðmæti. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt byggingarréttur sé háður deiliskipulagi. Sveitarfélög hafa verið talin hafa töluvert sjálfstæði við ákvarðanatöku um ýmis fjárhagsleg málefni sín og í ljósi framangreinds verður ekki talið að með sölu á byggingarrétti og leigu á lóðum sveitarfélaga sé um ólögmæta gjaldtöku að ræða. Með sömu rökum er hafnað fullyrðingu stefnanda um að stefndi geri stjórnvaldsákvarðanir sínar að söluvöru með sölu á byggingarrétti. Breyta sjónarmið stefnanda um einokunarstöðu ekki þeirri niðurstöðu. Einnig var í dóminum hafnað þeirri röksemd að stefnda hefði brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að taka gjald fyrir lóð sem væri úr öllu hófi og sem ekki yrði réttlætt með kostnaði við öflun lands. Um það var vísað til þess að handhafi byggingarréttarins bauð sjálfur mun hærri fjárhæð í byggingarréttinn en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Hafi hann síðan greitt tilboðsverðið með afslætti án athugasemda og yrði að miða við að markaðsvirði hafi ráðið kaupverðinu. Þá lægi fyrir að kaupanda byggingarréttar væri heimilt að framselja byggingarrétt sinn. Í því máli sem hér er til úrlausnar eru aðstæður í öllum aðalatriðum þær sömu og í fyrrgreindu máli og röksemdir stefnanda hliðstæðar. Því hefur niðurstaðan fordæmisgildi í þessu máli og verður að leggja hana til grundvallar. Málsástæðum stefnanda sem að þessu lúta verður því hafnað. Þá verður, með vísan til dóms Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010, að hafna þeirri málsástæðu stefnanda að hann geti skilað lóðinni á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að enginn gildur samningur hafi stofnast milli aðila málsins um fasteign þar sem ekki hafi verið gætt formreglna 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ekki er fallist á með stefnanda að þetta ákvæði girði fyrir að sveitarfélag geti selt byggingarrétt á lóð áður en lóðarleigusamningur er gerður við kaupanda réttarins. Þessari málsástæðu stefnanda er því hafnað. Stefnandi reisir kröfur sínar einnig á því að kaup hans á byggingarréttinum séu ógild með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í ákvæðinu segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrri sig. Við mat á þessu ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Stefnandi skírskota til fimm atriða þessu til stuðnings sem að ýmsu leyti byggjast á öðrum málsástæðum hans. Eins og fram hefur komið bauð stefnandi sjálfur mun hærra verð fyrir byggingarrétt á umræddri lóð en stefnda hafði tilgreint sem lágmarksverð í útboðsskilmálum. Hann greiddi síðan kaupverðið án nokkurra athugasemda eða fyrirvara. Má ætla að þetta verð hafi á þeim tíma verið eðlilegt markaðsverð byggingarréttar á umræddum stað miðað við gildandi deiliskipulag. Með þessum gerningi ráðstafaði stefnda tilteknum verðmætum sem háð voru eignarrétti hennar. Ekkert liggur fyrir um að stefnda hafi með einhverjum hætti nýtt sér óeðlilegar aðstæður á fasteignamarkaði á þessum tíma til að hagnast. Eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir er ekki fallist á að stefnda hafi mismunað stefnanda með ólögmætum hætti eða vikið í máli hans frá þekktri venju við ráðstöfun byggingarréttinda í borgarlandinu. Verður ekki fallist á að samningi aðila verði vikið til hliðar þó að markaðsaðstæður hafi breyst í kjölfar efnahagsáfallanna. Þá geta tafir á uppbyggingu á því svæði sem um ræðir sökum breyttra efnahagsaðstæðna ekki leitt til þess að samningnum verði vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið er þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að ekki hafi verið sýnt fram á að þær málsástæður stefnanda sem hér eru til umfjöllunar leiði til þess að stefndu sé lagalega skylt að taka við réttindum stefnanda yfir umræddri lóð og endurgreiða honum kaupverð byggingarréttarins eins og krafist er. Ekki er þá tekin afstaða til þess hvort málsástæða stefnanda, er lýtur að því að stefnda hafi með tilhögun lóðaúthlutana sinna misnotað sér markaðsráðandi stöðu sína á viðkomandi markaði, sbr. 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, kunni að geta leitt til þess að á kröfur stefnanda verði fallist. Að teknu tilliti til framangreinds verður að sýkna stefndu af kröfum stefanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfum stefnanda, Björns Traustasonar ehf., að teknu tilliti til þess með hvaða hætti sakarefninu í máli þessu var skipt í þinghaldi 20. febrúar 2012. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 642/2012
|
Skuldamál Skuldskeyting Reglugerðarheimild Lagaheimild
|
Deilt var um það hvort OR væri heimilt að gera þann áskilnað fyrir orkusölu til E ehf. að skuld T ehf., sem tekið hafði verið til gjaldþrotaskipta, yrði greidd með vísan til 8. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006. OR taldi að E ehf. og T ehf. teldust nákomnir aðilar samkvæmt ákvæði reglugerðarinnar, en E ehf. hafði keypt hluta verslana sem T ehf. rak, sami maður var eini stjórnarmaður í E ehf. og T ehf. auk þess sem starfsemi E ehf. var í sama húsnæði og starfsemi T ehf. áður. E ehf. bar því hins vegar við að reglugerðarákvæðið hefði ekki lagastoð. Í dómi Hæstaréttar var m.a. vísað til þess að hvorki í lögum um stofnun OR né lögum á sviði orkumála væri að finna heimild til að leggja skuld vegna orkukaupa á þriðja mann og breytti þar engu þótt hann væri í tengslum af einhverju tagi við orkukaupanda. Skylda af því tagi sem mælt væri fyrir um í 8. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 yrði ekki lögð á með reglugerð án þess að fyrir því væri ótvíræð lagastoð. Í þeim efnum nægði ekki almenn reglugerðarheimild. Taldi Hæstiréttur að lagastoð brysti fyrir reglugerðinni að þessu leyti og féllst á kröfu E ehf. um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem félagði hafði greitt, með fyrirvara, inn á skuld T ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. október 2012 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. ágúst 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2011 var bú Tékklistans ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Félagið hafði rekið verslanir undir nafninu Office 1 og þegar búið var tekið til skipta stóð það í skuld við stefnda vegna kaupa á rafmagni og heitu vatni. Rekstrinum var haldið áfram á vegum þrotabúsins, en 8. júlí sama ár mun áfrýjandi hafa keypt hluta verslana af búinu. Sami maður var eini stjórnarmaður í bæði áfrýjanda og Tékklistanum ehf. Hinn 13. júlí 2011 var skuld Tékklistans ehf. við stefnda vegna orkukaupa, samtals að fjárhæð 1.748.770 krónur, færð yfir á áfrýjanda og var honum tilkynnt það samdægurs. Í kjölfarið var hafist handa um að innheimta skuldina og mun starfsmaður stefnda hafa komið á starfsstöð áfrýjanda 3. ágúst sama ár í því skyni að loka fyrir rafmagn. Til að komast hjá því greiddi áfrýjandi samdægurs 500.000 krónur inn á skuldina með fyrirvara. Eftirfarandi samskipti aðila eru rakin í hinum áfrýjaða dómi. Sú ráðstöfun stefnda að færa skuld Tékklistans ehf. yfir á áfrýjanda var reist á 8. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 um Orkuveitu Reykjavíkur, en þar segir að stefnda sé heimilt að neita aðilum um að skrá sig fyrir orkunotkun á sama stað, ef aðili þeim nákominn hefur verið skráður þar og vanskil eru vegna orkunotkunar. Í niðurlagi ákvæðisins segir að skilgreining á orðinu nákomnir sé sú sama og í lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefnda hafi verið heimilt að gera þann áskilnað fyrir orkukaupum gagnvart áfrýjanda að skuldin yrði greidd og hvort reglugerðarákvæðið eigi sér lagastoð. II Krafa áfrýjanda um ómerkingu héraðsdóms er reist á því að ekki hafi verið leyst úr þeirri málsástæðu hans að 8. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 skorti viðhlítandi lagastoð. Í hinum áfrýjaða dómi segir að reglugerðin hafi verið sett með stoð í 45. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Héraðsdómur tók þannig afstöðu til málsástæðunnar og verður því ekki fallist á ómerkingarkröfuna. III Í 21. gr. reglugerðar nr. 297/2006 segir að reglugerðin, sem samþykkt hafi verið af stefnda, sé staðfest samkvæmt lögum 139/2001 um stofnun sameignarfyrirtækis Orkuveitu Reykjavíkur, orkulögum nr. 58/1967 og raforkulögum nr. 65/2003. Í 82. gr. orkulaga og 45. gr. raforkulaga er að finna almenna heimild til að setja nánari ákvæði um framkvæmd laganna í reglugerð. Í niðurlagi 11. gr. laga nr. 139/2001 er aftur á móti að finna ákvæði sem lýtur sérstaklega að stefnda, en þar segir að setja skuli nánari ákvæði um starfsemi hans í reglugerðum, sem ráðherra staðfesti. Í þeim skuli meðal annars kveða á um orkuöflun, orkuveitu, orkusölu og viðbrögð við misnotkun. Samkvæmt 43. gr. raforkulaga eru gjöld fyrir raforku, flutning og dreifingu, sem innheimt eru samkvæmt lögunum, aðfararhæf án dóms eða sáttar samkvæmt 10. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Einnig er heimilt að stöðva afhendingu raforku ef ekki er staðið í skilum með greiðslur þessara gjalda. Hliðstætt ákvæði er í 79. gr. orkulaga, en þar segir að gjöld samkvæmt lögunum og reglugerðum og gjaldskrám settum samkvæmt þeim megi taka lögtaki á kostnað gjaldanda og stöðva afhendingu á hitaorku ef ekki er staðið í skilum á settum gjalddaga. Aftur á móti er hvorki í þessum lögum né öðrum lögum á sviði orkumála að finna heimild til að leggja skuld vegna orkukaupa á þriðja mann og breytir þar engu þótt hann sé í tengslum af einhverju tagi við orkukaupanda. Svo sem áður er rakið segir í 8. mgr. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 að stefndi geti neitað að skrá einhvern fyrir orkunotkun á sama stað, ef orkukaupandi honum nákominn hefur verið skráður þar og vanskil eru vegna orkunotkunar. Af þessu leiðir að gera verður upp skuld fyrri orkukaupanda ef einhver honum nákominn hefur tekið við húsnæði og óskar eftir að fá orku keypta frá stefnda. Skylda af þessu tagi, sem felur það í sér í reynd að þriðji maður taki við skuld sem annar hefur stofnað til, verður ekki lögð á viðkomandi með reglugerð án þess að fyrir því sé ótvíræð lagastoð. Í þeim efnum nægir ekki sú almenna heimild sem er að finna í þeim lagaákvæðum sem áður eru rakin um heimild til að kveða í reglugerð nánar á um framkvæmd tiltekinna laga. Samkvæmt framansögðu brestur lagastoð fyrir reglugerðinni að þessu leyti og verður því fallist á kröfu áfrýjanda um að stefnda verði gert að endurgreiða þá fjárhæð sem áfrýjandi innti af hendi með fyrirvara inn á skuld Tékklistans ehf. Krafa áfrýjanda um dráttarvexti verður tekin til greina frá 5. september 2011, en þá var mánuður liðinn frá því stefndi var krafinn um endurgreiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, greiði áfrýjanda, Egilsson ehf., 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. september 2011 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 28. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Egilsson ehf., Köllunarklettsvegi 10, Reykjavík á hendur Orkuveitu Reykjavíkur sf., Bæjarhálsi 1, Reykjavík, með stefnu birtri 7. nóvember 2011. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. greinar III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 500.000 krónum frá 3. ágúst 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Stefnandi, Egilsson ehf., var stofnað í Reykjavík í lok maí 2011. Stofnendur og stjórnendur voru skráð hjónin Egill Þór Sigurðsson og Sigrún Edda Jónsdóttir. Hinn 8. júlí 2011 keypti stefnandi rekstur þrotabús Tékklistans ehf., en Egill Þór var eini stjórnarmaður Tékklistans ehf. Það félag hafði verið úrskurðað gjaldþrota í byrjun júní 2011. Tékklistinn ehf. rak á sínum tíma verslanir undir nafninu Office 1 og yfirtók stefnandi rekstur hluta þeirra verslana sem Tékklistinn ehf. hafði áður rekið og hélt starfseminni áfram á sömu starfsstöð, þ.e. á Köllunarklettsvegi 10, Reykjavík. Hinn 13. júlí 2011 er stefnanda tilkynnt að honum beri að greiða skuld þá er tilheyrði fyrri notanda og var vísað til 18. greinar reglugerðar nr. 297/2006. Stefnandi kveður að sér hafi verið hótað lokun ef ekki yrðu gerð skil á skuldum þrotabúsins. Hinn 3. ágúst 2011 greiddi stefnandi hina umkröfðu fjárhæð með fyrirvara. Stefnandi kveður að þá hafi starfsmaður stefnda verið mættur á starfsstöð stefnanda til að loka fyrir rafmagnið. Hinn 5. ágúst 2011 mótmælti lögmaður stefnanda framkomu stefnda og krafðist endurgreiðslu á þeim fjármunum sem stefnda voru greiddir. Kröfunni var hafnað hinn 11. ágúst 2011. Sama gerði stefnandi hinn 24. ágúst 2011, jafnframt því að senda stefnda innheimtubréf. Hinn 9. september 2011 mætti starfsmaður stefnda enn á ný á starfsstöð stefnanda að Köllunarklettsvegi 10 með lokunarheimild frá stefnda. Stefnandi kveður að fjármálastjóri stefnanda hafi hringt til stefnda og krafið hann um skriflega lokunarheimild og útskýringar á því á hvaða rökum sú heimild byggðist. Stefnandi kveður að hinn 20. september 2011 hafi starfsmaður stefnda hringt í fjármálastjóra stefnanda og tilkynni um fyrirhugaða lokun og hafi þá enn á ný verið krafinn um skriflega lokunarheimild. Stefnandi kveður að hinn 4. október 2011 hafi starfsmaður stefnda hringt til fjármálastjóra stefnanda og kynnt sig sem lokunarmann og hótað enn einu sinni lokun. Þann sama dag hafi fjármálastjóri stefnanda haft samband við stefnda og ítrekað beiðni um að fá skriflega kröfu frá stefnda varðandi lokun og útskýringar á því á hvaða heimildum sú krafa væri reist. Hinn 7. október 2011 sendi stefndi bréf til stefnanda um yfirfærslu skuldar. Er þar tilkynnt að eftirstöðvar skuldar, Tékklistans ehf., með kostnaði hinn 7. október 2011 nemi 1.281.931 krónu og er þar gert ráð fyrir innborguninni frá 5. ágúst 2011. Í bréfi þessu tilkynnir stefndi að skuld þb. Tékklistans ehf. hafi verið færð yfir á Egilsson ehf. Þá kemur fram að neiti stefnandi að taka við viðkomandi skuld geti stefndi neitað að taka Egilsson ehf. í viðskipti. Í kjölfariðið fóru fram tölvusamskipti milli málsaðila. Stefndi neitaði að endurgreiða kröfuna og er mál þetta því höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir endurgreiðslukröfu sína á því að umkrafin fjárhæð, sem greidd var stefnda með fyrirvara hinn 3. ágúst 2011, hafi verið þvinguð fram með ólögmætum hætti, það er með þeirri hótun að lokað yrði fyrir orkusölu til stefnanda vegna skulda Tékklistans ehf., sem tekinn hafi verið til gjaldþrotaskipta fyrr um sumarið. Stefnandi hafi þegar í stað mótmælt framferði stefnda og kröfu hans, en hafi að endingu greitt stefnda 500.000 krónur með fyrirvara um lögmæti kröfunnar. Stefnandi telur, að þær þvingunaraðferðir sem stefndi hafi beitt séu með öllu óheimilar. Stefndi hafi talið stefnanda trú um að yrði ekki greitt, yrði lokað fyrir afhendingu orku. Stefndi hafi ekki veitt stefnanda þær upplýsingar sem honum hafi þó borið skylda til að gera, þ.e. að stefnandi þyrfti að samþykkja yfirtöku á eldri skuld, en verða neitað um orku ella. Það hafi ekki verið fyrr en eftir að stefnandi hafi greitt stefnda, að fram hafi komið að stefnandi þyrfti að samþykkja yfirfærsluna samanber bréf 7. október 2011. Þá telur stefnandi að það reglugerðarákvæði sem stefndi byggi kröfu sína á hafi ekki lagastoð og sé reglugerðarákvæðið því haldlaust með öllu. Skýra lagastoð þurfi til að breyta þeim leikreglum sem lög 21/1991 um gjaldþrotaskipti kveði á um, varðandi rétthæð krafna. Stefndi geti ekki með setningu reglugerðar, þvingað fram greiðslur með þeim hætti sem hann hafi gert í máli þessu og beitt þvingunarúrræðum sem séu algerlega á skjön við það sem aðrir almennir kröfuhafar hafi. Sérstaklega eigi þetta við þar sem stefndi sé í þeirri stöðu að geta lokað fyrir alla starfsemi lögaðila vegna skulda gjaldþrota lögaðila og geti þannig þvingað fram greiðslu. Stefndi verði að sætta sig við að lýsa kröfu í bú gjaldþrota félags eins og aðrir kröfuhafar og sæta þeirri rétthæð sem krafa þeirra taki til. Það sé skiptastjóra í viðkomandi þrotabúi að ákvarða hvar í rétthæð krafa sé sett sem og að meta riftunarmöguleika þeirra gerninga sem gerðir séu á vegum viðkomandi þrotabús. Stefndi geti með engu móti byggt reglugerðarákvæði sitt á skilgreiningu gjaldþrotalaganna um hvaða aðila stefndi telji sér þóknanlegt að neita um raforkusölu eða ekki. Sú skilgreining sem vísað sé til í reglugerð OR eigi við um riftunarmöguleika skiptastjóra og geti því aldrei orðið lagastoð fyrir reglugerðarákvæði fyrirtækja eða opinberra aðila um hverjum þeir geti neitað um sölu á vöru eða þjónustu. Ákvæði í 18. grein reglugerðarinnar byggi auk þess eingöngu á því að hægt sé að neita hinum og þessum um raforkusölu. Reglugerðin fjalli ekki á neinn hátt um það að hægt sé að flytja skuldir á milli lögaðila. Eitt sé að neita lögaðilum um raforkusölu, en annað að flytja skuld gjaldþrota félags yfir á nýjan lögaðila með ólögmætum þvingunaraðgerðum. Til að beita slíkum úrræðum þurfi mjög skýra lagaheimild. Einhliða flutningar á skuld yfir á annan lögaðila sé einfaldlega ekki heimil. Nefnt reglugerðarákvæði geti ekki til um slíka heimild heldur eingöngu um það að stefnda sé heimilt að neita tengdum aðilum um sölu á orku. Einhliða flutningur á skuld gjaldþrota lögaðila yfir á annan lögaðila sé með öllu óheimill og með ólíkindum að stefndi skuli beita aðferðum af þessu tagi. Þá byggir stefnandi kröfu sína á því að beiting þeirra þvingunarúrræða sem stefndi hafi beitt stefnanda sé brot á lögum nr. 57/2005, lögum um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sérstaklega III. kafla laganna. Þá vísar stefnandi einnig til þess að háttsemi stefnda sé brot á samkeppnislögum nr. 44/2005. Ljóst sé að stefndi hafi einokunaraðstöðu varðandi sölu á heitu vatni og sé markaðsráðandi varðandi sölu á rafmagni. Þau þvingunarúrræði sem stefndi hafi beitt geti ekki samrýmst lögum nr. 44/2005. Nægi að vísa til 11. greinar laganna d-liðar 1. mgr. Þá byggir stefnandi á því að háttsemi sú sem stefndi hafi viðhaft brjóti í bága við 75. grein stjórnarskrárinnar, varðandi atvinnufrelsi. Atvinnufrelsi megi ekki skerða eða takmarka nema með beinu eða ótvíræðu lagaboði. Þó að þvingun sú sem stefndi hafi beitt hafi beinst gegn lögaðila sé ljóst að þvingunin snerti alla þá, hátt í 100 starfsmenn, sem starfi hjá stefnanda, og varði því atvinnufrelsi starfsmanna félagsins sem og félagið sjálft. Verði háttsemi sú sem stefndi viðhafði liðin brjóti slíkt gegn atvinnufrelsi með því að hindra eðlilegan rekstur fyrirtækja á jafnréttisgrundvelli. Kröfur um dráttarvexti, styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, 1. mgr. 6. greinar. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Vegna misskilnings sem virðist gæta í stefnu um uppbyggingu og rekstur raforkukerfisins tekur stefndi í upphafi fram að samkvæmt raforkulögum nr. 65/2003 m.s.br. skiptist raforkukerfið í fernt; framleiðslu, sem sé samkeppnisstarfsemi, flutning, sem sé bundin sérleyfi og Landsnet hf. annast, dreifingu, sem einnig sé bundin sérleyfi og dreifiveitur annast, og sölu, sem sé samkeppnisstarfsemi. Orkuveita Reykjavíkur framleiðir, dreifir og selur raforku. Eins og áður segir er raforkudreifing sérleyfisstarfsemi, sbr. 13. gr. raforkulaga 65/2003, m.s.br., þar sem segir: „Leyfi ráðherra þarf til að reisa og reka dreifikerfi á tilteknu dreifiveitusvæði og til að hætta slíkum rekstri. Í leyfinu felst einkaréttur og skylda til dreifingar á viðkomandi svæði.“ Þar sem um einkarétt og -skyldu til dreifingar sé að ræða hefur Orkustofnun eftirlit með rekstri dreifiveitna og setur þeim m.a. tekjumörk, sem takmarka heimildir til innheimtu gjalda fyrir dreifinguna, sbr. 17. gr. raforkulaga. Rekstur dreifiveitna sé bókhaldslega aðskilinn samkeppnisstarfsemi fyrirtækisins og dreifiveita raforku geri upp sérstaklega undir eftirliti Orkustofnunar. Vegna þessarar sérstöku aðstöðu séu einnig í raforkulögum veittar víðtækari heimildir til innheimtu en almennt gerist, sbr. ákvæði 43. gr., þar sem segir að gjöld fyrir raforku, flutning og dreifingu, sem innheimt séu samkvæmt lögunum, séu aðfararhæf án dóms eða sáttar skv. 10. tölul. 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga, nr. 90/1989. Heimilt sé að stöðva afhendingu raforku ef ekki er staðið í skilum með greiðslu þessara gjalda. Í reglugerð um Orkuveitu Reykjavíkur séu svo heimildirnar útfærðar nánar, sbr. ákvæði 18. gr., þar sem segir að heimilt sé að neita aðilum um að skrá sig fyrir orkunotkun á sama stað, ef aðili þeim nákominn hefur verið skráður þar og vanskil séu vegna orkunotkunar. Skilgreining á orðinu nákominn sé bundin við maka, foreldra og börn, en hvað varðar félög sé skilgreining sú sama og í lögum um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að krafa um greiðslu vangoldins kostnaðar vegna dreifingar og sölu raforku sé fullkomlega lögmæt og heimil samkvæmt reglugerð nr. 297/2006 og raforkulögum nr. 65/2003. Heimildir dreifiveitna raforku til að stöðva orkuafhendingu vegna vanskila séu ótvíræðar í 43. gr. raforkulaga, en þær heimildir væru lítils virði ef nægilegt væri að skrá annan aðila, jafnvel nátengdan, fyrir raforkunotkuninni og sleppa þannig við greiðslu. Því sé heimild 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 til að neita aðilum um að skrá sig fyrir orkunotkun á sama stað, ef aðili þeim nákominn hafi verið skráður þar og vanskil séu vegna orkunotkunar, fullkomlega eðlilegt framhald og útfærsla ákvæðis raforkulaga. Óumdeilt sé að stjórnarformaður stefnanda og prókúruhafi hafi verið stjórnarmaður í Tékklistanum ehf. og eiginkona hans sé varamaður í stjórn Egilsson ehf., sbr. hlutafélagaskrá. Þar sé því um nákomna aðila að ræða skv. 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 og ákvæði 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 uppfyllt. Stefndi kveðst þegar hinn 13. júlí 2011 hafa upplýst stefnanda um heimild fyrirtækisins skv. 18. gr. reglugerðar nr. 297/2006 til að neita aðilum að skrá sig fyrir orkunotkun. Því mótmælir stefndi þeim málsástæðum stefnanda sem snúi að ófullnægjandi upplýsingagjöf af hálfu stefnda. Stefndi byggir á því að það sé vegna eðlis raforku sem söluvöru, að veittar séu sérstakar laga- og reglugerðarheimildir vegna vanskila. Kostnaði við dreifingu raforku sé deilt á notendur á viðkomandi dreifiveitusvæði, sem sé það svæði sem viðkomandi dreifiveita hafi einkarétt og -skyldu til dreifingar á skv. raforkulögum. Verði vanskil veruleg leiði þau til hærri gjaldskrár og þar með kostnaðar annarra notenda á viðkomandi dreifiveitusvæði, þar sem tekjumörk dreifiveitu byggjast, skv. 17. gr. laga nr. 65/2003 m.a. á kostnaði dreifiveitu og gjaldskrá dreifiveitu skuli skv. 17. gr. a í sömu lögum, vera í samræmi við tekjumörk. Því sé ljóst að vanskil hækki kostnað annarra notenda sem standi undir rekstri viðkomandi dreifiveitu og sé sérstökum heimildum vegna vanskila ekki síst ætlað að lágmarka slíkar hækkanir, þar sem notendum sé ekki heimilt að leita til annarra um dreifingu raforkunnar. Engu máli skipti af hvaða sölufyrirtæki raforkan sé keypt og hefði stefndi gert sömu kröfur til stefnanda þótt hann hefði allt frá ársbyrjun 2006 keypt raforku af öðru sölufyrirtæki en stefnda. Stefnandi komist hins vegar aldrei hjá því að greiða fyrir dreifingu raforkunnar til þeirrar dreifiveitu sem sé starfandi á hans svæði, í þessu tilviki stefnda. Stefndi mótmælir því að með heimild í reglugerð um Orkuveitu Reykjavíkur, sem eigi sér stoð í raforkulögum, sé verið að breyta þeim leikreglum sem lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti kveði á um. Þvert á móti sé með ákvæðinu heimiluð sérstök þvingunarúrræði til handa fyrirtæki sem hafi skyldu til að dreifa raforku á ákveðnu svæði og verði að geta brugðist við vanskilum til að koma í veg fyrir kostnaðarhækkanir annarra viðskiptavina á sama svæði. Sérstaklega sé vísað til laga um gjaldþrotaskipti varðandi það til hvaða aðila úrræðið nái, þ.e. tengdra aðila í skilningi gjaldþrotalaga. Almennt séu kröfuhafar í þeirri aðstöðu að geta valið að hefja eða hætta viðskiptum við þá aðila sem þeir kjósi. Dreifiveitur raforku hafi skyldu til að tengja alla sem það kjósa og uppfylla ákveðin skilyrði og veita þeim þjónustu á meðan viðskiptavinir standi í skilum. Á móti þeirri skyldu veiti löggjafinn og stjórnvöld sem handhafar reglugerðarsetningarvalds, þessum sömu fyrirtækjum rýmri heimildir vegna vanefnda en almennt gerist. Stefndi mótmælir því sem fram komi í stefnu að stefndi „geti með engu móti byggt reglugerðarákvæði sitt á skilgreiningu gjaldþrotalaganna hvaða aðila stefndi telji sér þóknanlegt að neita um raforkusölu eða ekki“. Þetta sé fráleit fullyrðing, eins og að framan sé rakið. Vanefndaúrræði raforkulaga nr. 65/2003 og reglugerðar nr. 297/2006 séu á engan hátt byggð á gjaldþrotalögum, þangað sé aðeins sótt viðmiðun um skilgreiningu á því hvað teljist tengdir aðilar. Það sé augljóst hversu mikið kostnaður skilvísra raforkunotenda myndi hækka ef einstaklingar og lögaðilar kæmust almennt upp með það að færa raforkunotkun heimila og fyrirtækja milli einstaklinga innan fjölskyldna eða stjórna fyrirtækja eða skipta um nafn og kennitölu fyrirtækis og komast með því hjá greiðslu gjalda fyrir notkunina. Stefndi mótmælir órökstuddum fullyrðingum í stefnu varðandi það að lög- og reglugerðarbundin þvingunarúrræði, sem stefnda séu heimil, séu brot á lögum nr. 57/2005. Viðskiptahættir stefnda séu hvorki óréttmætir eða villandi. Hin umdeildu vanefndaúrræði séu þvert á móti til þess fallin að vernda heildarhagsmuni raforkunotenda á veitusvæði stefnda. Stefndi mótmælir einnig vísun til þess að brotið sé gegn samkeppnislögum nr. 44/2005. Eins og áður hafi komið fram hafi stefnanda hvenær sem var frá 1. janúar 2006 verið heimilt að kaupa raforku frá öðrum raforkusölum en stefnda. Stefnanda hafi hvenær sem var verið frjálst að hætta kaupum á raforku af stefnda. Einkaleyfi stefnda til dreifingar fari hins vegar ekki eftir samkeppnislögum, heldur raforkulögum, eins og áður hafi komið fram. Sérstaklega mótmælir stefndi vísunum í 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og umfjöllun stefnanda um atvinnufrelsi. Atvinnufrelsi stefnanda feli ekki í sér rétt til að greiða ekki reikninga vegna kostnaðar við rekstur sameiginlegs dreifikerfis fyrir raforku og auka með því kostnað annarra notenda dreifikerfisins. Það sé alfarið á valdi stefnanda sjálfs að trygga nauðsynleg aðföng til rekstrar fyrirtækis síns, s.s. raforku með því að greiða gjaldfallna reikninga. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Stefndi telur skilyrði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, til að krefjast dráttarvaxta, ekki uppfyllt. Upphafsdagur dráttarvaxta geti í fyrsta lagi verið mánuði eftir birtingu stefnu, skv. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi krefst þess að stefndi endurgreiði honum greiðslu er hann innti af hendi með fyrirvara hinn 3. október 2011. Um er að ræða innáborgun vegna orkunotkunar Tékklistans ehf., sem varð gjaldþrota í júní 2011. Ágreiningur málsins lýtur einungis að því hvort réttmætt sé að stefnandi greiði gjaldfallna skuld Tékklistans ehf. vegna orkunotkunar þess félags. Stefnandi telur að þar sem orkunotkunin tilheyrir rekstri Tékklistans ehf. beri stefnda, eins og öðrum kröfuhöfum, að lýsa kröfu sinni í þrotabúið. Fyrir liggur í málinu að stefnandi er á sömu starfsstöð og Tékklistinn ehf. hafði fram að gjaldþroti þess félags. Þá liggur einnig fyrir að stefnandi tók yfir hluta rekstrar Tékklistans ehf. Þá er það einnig ágreiningslaust að annar eigandi stefnanda, Egill Þór Sigurðsson, var eini stjórnarmaður Tékklistans ehf. og prókúruhafi þess fyrirtækis. Ljóst er því að rekstur þessara tveggja fyrirtækja er mjög samofinn, en sömu starfsmenn, sama starfsstöð og sömu stjórnendur voru og eru í báðum fyrirtækjunum. Frá og með 1. janúar 2006 hefur sala rafmagns verið á samkeppnismarkaði og orkukaupendum verið frjálst að beina raforkuviðskiptum sínum til hvaða orkusala sem er, sbr. lög nr. 149/2004 um breytingu á raforkulögum nr. 65/2003. Leggja verður til grundvallar að stefnandi hafi óskað eftir áframhaldandi orkukaupum hjá stefnda, enda hefur stefnandi haldið því fram að hann hafi á þessum tíma ekki vitað til þess að um aðra seljendur væri að ræða. Engin lagaskylda hvílir á stefnda að kynna stefnanda lögbundnar heimildir hans til að skipta um raforkusala áður en til aðgerða kemur vegna vanskila. Samkvæmt 43. gr. raforkulaga nr. 65/2003 er gert ráð fyrir víðtækari heimildum til innheimtu skulda vegna orkunotkunar en almennt gerist. Samkvæmt nefndu ákvæði eru gjöld sem innheimt eru samkvæmt raforkulögum aðfararhæf án dóms eða sáttar skv. 10. tl. 1. mgr. 1. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Sérstaða gildir um innheimtu þessara gjalda enda er um sérstaka þjónustu að ræða. Reglugerð nr. 297/2006 um Orkuveitu Reykjavíkur er sett með stoð í 45. gr. raforkulaga nr. 65/2003. Í 17. gr. reglugerðarinnar er kveðið á um heimild stefnda til lokunar fyrir rafmagn vegna vanskila. Í 8. mgr. 18. gr. reglugerðarinnar er kveðið svo á að stefndi geti neitað aðilum um að skrá sig fyrir orkunotkun á sama stað, ef aðili þeim nákominn hefur verið skráður þar og vanskil eru vegna orkunotkunar. Skilgreining á orðinu nákominn er bundin við maka, foreldra og börn, en hvað varðar félög er skilgreining sú sama og er í lögum um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991. Eins og að framan greinir er skilyrðum ákvæðisins fullnægt. Stefnandi er skráður til heimilis þar sem vanskil Tékklistans ehf. urðu og fallast verður á að um nákomna aðila sé að ræða þar sem sami aðili stendur að báðum félögunum. Því er hafnað að stefndi hafi brotið gegn lögum nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Einungis er vísað til III. kafla þeirra laga án þess að reifað sé í hverju ætlað brot stefnda sé fólgið. Sama er að segja um ætluð brot gegn samkeppnislögum nr. 44/2005. Vanreifað er á hvaða hátt stefndi á að hafa brotið gegn d-lið 1. mgr. 11. gr. þeirra laga. Þá er tilvísun til 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og umfjöllun stefnanda um atvinnufrelsi haldlaus miðað við ágreiningsefni málsins. Með vísan til þess sem að framan greinir er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Orkuveita Reykjavíkur, er sýknuð af kröfum stefnanda, Egilssonar ehf. Stefnandi greiði stefnda 450.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 371/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 25. júní 2014 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 319/2007
|
Verksamningur
|
Í málinu krafðist H þess að A yrði gert að greiða sér bætur ásamt ógreiddum verklaunum vegna vanefnda á verksamningi, sem hann taldi hafa tekist með þeim. Óumdeilt var í málinu að vilji hafi staðið til þess að hálfu beggja aðila að H tæki að sér umrætt verk fyrir A, en upplýsingar um samskipti þeirra, sem fyrir lágu í málinu, þóttu ekki renna nægum stoðum undir kröfugerð H. Hefði H því ekki lánast sönnun þess, gegn neitun A, að samningur hefði tekist og var A því sýknað af kröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2007. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 2.845.000 krónur, en til vara 2.243.815 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 16. júní 2005 til 28. október sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hróðmar Dofri Hermannsson, greiði stefnda, Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar bs., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 17. janúar 2007, hefur Hróðmar Dofri Hermannsson, [kt.], Logafold 19, 112 Reykjavík, höfðað með stefnu birtri 21. apríl 2006 á hendur Atvinnuþróunarfélagi Eyjafjarðar b.s. (AFE), [kt.], Borgum v/Norðurslóð, 600 Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Aðallega að stefnda, Atvinnuþróunarfélag Eyjafjarðar b.s., verði dæmt til að greiða stefnanda kr. 2.845.000 með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001, af kr. 2.610.000 frá 16. júní 2005 til 28. október s.á., en með dráttarvöxtum af kr. 2.845.000, skv. 9. gr. laga nr. 38, 2001 frá þ.d. til greiðsludags. Til vara að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda kr. 2.243.815 með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001, af kr. 2.055.060 frá 16. júní 2005 til 28. október s.á., en með dráttarvöxtum af kr. 2.243.815 skv. 9. gr. laga nr. 38, 2001 frá þ.d. til greiðsludags. Þá krefst stefnandi að stefnda verði dæmt til að greiða málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. I. Í máli þessu greinir aðila á um hvort komist hafi á verksamningur þeirra í milli árið 2005 á sviði ráðgjafar og verkefnastjórnunar við svonefndan Vaxtarsamning fyrir Eyjafjörð. Miðast kröfugerð stefnanda við að svo hafi verið og krefst hann annars vegar efndabóta og hins vegar ógreiddra verklauna vegna ólögmætra slita á verksamningi svo sem nánar verður lýst hér á eftir. Er atvik gerðust, fyrrihluta árs 2005, var stefnandi meistaranemi í hagfræði við Viðskiptaháskólann á Bifröst. Stefnda, er félag, sem er byggðasamlag 11 sveitarfélaga, stofnað samkvæmt VII. kafla sveitarstjórnarlaga nr. 45, 1998, en tilgangur þess er m.a. að vera leiðandi afl í uppbyggingu atvinnu á Eyjafjarðarsvæðinu. Samkvæmt gögnum gerði stefnda, sem verktaki, á árinu 2004 verksamning við stjórn Byggðaáætlunar fyrir Eyjafjörð um ,,framkvæmd Vaxtarsamnings fyrir Eyjafjörð“. Tekið er fram í samningnum að verkkaupi skipi 5 manna framkvæmdaráð er hafi eftirlit og yfirumsjón með verkinu, að verkkaupi greiði verktakanum, þ.e. stefnda, tímagjald kr. 3.500, en innifalið í samningsverðinu var eftirfarandi: ,,Kostnaður við vinnu starfsmanna verktaka, áhöld, vinnuaðstaða, tryggingar, flutninga o.s.frv. svo og öll þau lög- og samningsbundin gjöld sem leiða af því að hafa menn og tæki í vinnu og selja efni og vinnu, þ.m.t. virðisaukaskatt.“ Tekið er fram að verkefnisstjóri fyrir hönd stefnda við nefndan samning sé starfsmaður stefnda, Halldór Ragnar Gíslason. Samkvæmt stefnu og framlögðum gögnum var stefnandi fyrri hluta árs 2005 í nokkrum samskiptum við starfsmann stefnda, nefndan Halldór Ragnar, vegna verkefnis er hann var þá að vinna að í meistaranámi sínu. Verður ráðið að vegna þessara samskipta hafi stefnandi orðið þess áskynja að til umræðu var að ráða sérfræðing til starfa hjá stefnda, til að hafa m.a. umsjón með áðurnefndum Vaxtarsamningi fyrir Eyjafjörð. Vegna áhuga á slíku starfi, menntunar og reynslu hafi hann ákveðið að setja sig í samband við framkvæmdastjóra og stjórnarformann stefnda, þá Magnús Þór Ásgeirsson og Val Knútsson og er þeir hafi lýsti yfir áhuga á því, að stefnandi kæmi til starfa hafi hann sent stefnda atvinnuumsókn, hinn 15. apríl 2005, þó svo að starfið hafi þá ekki verið auglýst með formlegum hætti. Í umsókninni hafi stefnandi sérstaklega óskað eftir því að allri meðferð yrði hraðað þar eð hann og kona hans þyrftu mjög fljótlega að taka ákvörðun um það hvort þau segðu upp störfum sínum. Liggur fyrir að þann 22. apríl s.á. flaug stefnandi til Akureyrar til fundar við nefnda stjórnendur stefnda. Í stefnu er staðhæft að einhugur hafi verið með aðilum um að þörf væri á að bæta við starfskrafti við Vaxtarsamning fyrir Eyjafjörð og að menntun og reynsla stefnanda myndu nýtast vel, en að sökum fjárskorts stefnda væri ekki unnt að ráða hann sem fastan starfsmann. Allar líkur væru hins vegar á því að hægt væri að gera við hann verkefnasamning, sem þýddi að stefnandi myndi sinna verkefnum fyrir félagið sem verktaki. Af hálfu stefnanda er staðhæft að á nefndum fundi hafi komið til umræðum verkgreiðslur og að honum hafi verið tjáð að hann gæti gengið út frá kr. 370.000 á mánuði auk greiðslu er næmi 30% af þeirri fjárhæð sem uppbót vegna launatengdra gjalda. Hafi stefnandi af því tilefni spurst fyrir um hvort störf hans yrðu undanþegin virðisaukaskatti og borið upp ósk um að svo yrði. Hafi stjórnarformaður stefnda, Valur Knútsson, boðist til að kanna þann þátt frekar. Hafi fundinum lokið á þá þeim nótum, en aðilar afráðið að vera í frekara sambandi eftir aðalfund stefnda þann 11. maí 2005. Samkvæmt málatilbúnaði og gögnum stefnanda hóf hann á vormánuðum 2005 að gera ráðstafanir til að flytja fjölskyldu sína til Akureyrar, en fyrir liggur að hinn 3. maí keypt hann fasteign og var afhendingardagur hennar 1. ágúst 2005. Ágreiningslaust er að eftir ofangreind samskipti áttu málsaðilar í töluverðum samskiptum, þ.á.m. á fundum, en einnig með raf- eða tölvupóstum, allt til 16. júní 2005. Verður þessara gagna getið samhliða þeirri málavaxtalýsingu sem hér verður rakin. Í stefnu er atvikum lýst á þá leið að hinn 12. maí 2005, þ.e. daginn eftir aðalfund stefnda, hafi stefnandi og framkvæmdastjóra stefnda, Magnús Þór, átt í viðræðum um fyrirliggjandi verkefni stefnda. Staðhæfir stefnandi að þá hafi og verið afráðið að hann kæmi til starfa hjá stefnda. Vegna þessa hafi stefnandi strax óskað eftir því í tölvupósti þann 13. maí að hann fengi gögn um Vaxtasamning Eyjafjarðar og/eða samningsdrög milli hans og stefnda. Í svarbréfi Magnúsar Þórs þann sama dag hafi komið fram að ekki hafi unnist tími til að gera uppkast að verksamningi við stefnda, en með póstinum hafi hins vegar fylgt allmikið af gögnum, þ.á.m. drög að nefndum Verksamningi um framkvæmd Vaxtasamnings fyrir Eyjafjörð, með þeim skýringum að samningur stefnanda hlyti að taka mið af honum. Í tölvupósti stefnanda til framkvæmdastjóra stefnda 23. maí lýsir hann ráðstöfunum sínum vegna flutnings og greinir frá því þar sem að hann sé að verða búinn að ganga frá lausum endum sé honum ekkert að vanbúnaði að hefja starfið hjá stefnda af fullum krafti. Samhliða fer stefnandi í tölvupósti fram á að framkvæmdastjórinn og nefndur Halldór Ragnar, verkefnastjóri stefnda, verði duglegir að „dæla í mig efni og upplýsingum þar sem ég fæ ekki afhent húsnæði fyrir norðan fyrr en í sumar til að koma mér á sem fljótlegastan hátt inn í málin tel ég best að ég komi norður og hitti lykilaðila, svo sem ykkur Halldór og Val, klasastjórana, og helst einhverja úr stjórn Vaxtarsamningsins.“ Í tölvupósti framkvæmdastjóra stefnda síðar sama dag, segir af þessu tilefni m.a.: „Gott mál. Sendi þér drög að samningi seinna í dag eða í fyrramálið. Já einmitt þú þarft að koma og hitta okkur í lok þessarar viku eða byrjun næstu til að koma þér vel inn í málin. Halldór fer í frí núna í byrjun júní og því er mikilvægt að nýta tímann með honum áður en hann fer. Það er allt hægt með fjarvinnslu í dag, sérstaklega ef þú verður búinn að hitta lykilaðila fyrst, en það má alveg gera ráð fyrir einhverjum þvælingi á fundum!“ Nefndan dag, 23. maí sendir framkvæmdastjórinn stefnanda ennfremur samningsdrög, sem nefnd eru „Verksamningur - um vinnu við Vaxtarsamning fyrir Eyjafjörð“, með þeim orðum að hann skyldi skoða þau. Í drögunum segir m.a. að verktaki sé stefnandi, en verkkaupi stefnda og að þeir geri með sér samning samkvæmt svofelldri verklýsingu: „Sérfræðiráðgjöf - og verkefnastjórn við framkvæmd Vaxtarsamnings við Eyjafjörð í tengslum við byggðaáætlun fyrir Eyjafjarðarsvæðið, samkvæmt ákvæðum Vaxtarsamnings og ákvæðum stjórnar samningsins“. Í 4. gr. samningsdraganna er tekið fram að verkkaupinn, stefnda, skipi verkefnastjóra, er hafi eftirlit og yfirumsjón meðan á verkinu standi og að hann sé áðurnefndur Halldór Ragnar Gíslason. Í 5. gr. draganna segir: „Fyrir verkið greiðir verkkaupi verktaka fast gjald mánaðarlega sem nemur kr. 470.000, en fyrir óreglulegt vinnumagn umfram 180 tíma á mánuði greiðir verkkaupi kr. 4.500 tímagjald. Vinnumagn skal á hverjum tíma ákvarðast nánar af staðfestri starfsáætlun og getur verkefnisstjóri einn óskað eftir vinnuframlagi umfram það. Innifalið í samningsverðinu er: Kostnaður við vinnu verktaka, áhöld, vinnuaðstöðu, tryggingar, flutninga o.s.frv. svo og öll þau lög og samningsbundin gjöld sem leiða af því að hafa menn og tæki í vinnu og selja efni og vinnu, þ.m.t. virðisaukaskatt. Útlagður kostnaður svo sem ferðakostnaður er ekki innifalinn og skal verkefnisstjóri verkkaupa árita reikninga vegna ferðakostnaðar og risnu verktaka. Í 8. gr. samningsdraganna segir að gildistími samnings sé frá undirritun og að hann gildi í 6 mánuði, en tekið er fram að verkkaupi geti óskað eftir framlengingu á gildistíma, með óbreyttum skilmálum, í einn mánuð í senn og að ákvörðun um framlengingu skuli gerð með eins mánaðar fyrirvara og að hún skuli miðast við mánaðamót. Þá segir í 9. gr., að samningurinn sé uppsegjanlegur af beggja hálfu ef um verulegar vanefndir verði að ræða, en að uppsögn skuli vera skrifleg og miðast við mánaðamót og gerð með eins mánaðar fyrirvara. Fyrir liggur að stefnandi og Magnús Þór framkvæmdastjóri stefnda áttu í kjölfar þess að stefnanda bárust ofanrakin samningsdrög í allnokkrum tölvupóstsamskiptum þann 23. maí. Lýsir stefnandi þeirri skoðun m.a. að hann sé í flestum atriðum ánægður með drögin, en vilji þó ræða nánar „hugsanlegar breytingar á greinum 8 og 9“, þannig að gildistími samningsins verði út árið 2007 og að hann sé uppsegjanlegur af beggja hálfu. Jafnframt leggur hann til að kveðið verði á um að fjárhæð í 5. gr. fylgi „almennri þróun á launamarkaði hvað hækkun/lækkun varði“. Í svarbréfi framkvæmdastjórans segir m.a. eftirfarandi: „...Praktísku málin þurfa jú að vera á hreinu. Það er allt til umræðu, en vegna eðli og stöðu verkefnisins verður þetta að hafa takmarkaðan gildistíma. Nú stendur jafnvel til að útvíkka Vaxtarsamninginn fyrir allt Norðurland og það kallar á breytingar. Við verðum því að geta endurmetið stöðuna eftir hálft ár. Hugsanlega getum við endurnýjað samninginn í lengri tíma þá, eða gert nýjan samning, en þú hefur 6 mánuði til að stimpla þig rækilega inn og gera þig ómissandi! Mig langar einnig til að nefna að þarna er gert ráð fyrir að verktaki reddi allri aðstöðu. Við verðum að gera þá kröfu að þú sért í sómasamlegri aðstöðu þar sem hægt er að ná í þig og skilja eftir skilaboð og þess háttar. Ef til þess kæmi að við myndum útvega pláss hér á Borgum, sem væri auðvitað best, þá kæmi það annað hvort til lækkunar á samningnum eða þá að þú fengir sérstakan reikning fyrir því. Upphæðin tekur mið af Vaxtarsamningi og verksamningi við AFE (stefnda). Þar er skilgreint hvaða greiðslur verði miðað við og því verður ekki breytt nema með breytingum á þeim samningum, en við getum að sjálfsögðu sett einhverja varnagla þarna inn t.d. eitthvað öryggisbil ef efnahagsmálin hér fara nú í einhverja vitleysu. Skoðum þetta áfram.“ Í svarpósti stefnanda er áréttað að hann sé ekki hrifinn af 6 mánaða gildistíma samningsins. Vísar stefnandi til þess að hann hafi skilið formann stjórnar stefnda, Val Knútsson, svo er hann hafi talað um tímabundna ráðningu í stað fastráðningar sem launamanns, að hann ætti þá við út þann tíma sem Vaxtarsamningurinn næði til og hafi hann gengið út frá því. Vísar stefnandi til þess að þetta atriði skipti miklu máli vegna eðlis verkefnisins, en einnig með hliðsjón af högum hans og fjölskyldunnar. Leggur stefnandi til að aðilar hugleiði þennan þátt frekar, en í lokaorðum sínum leggur hann til að stefndi leggi til síma, tölvutengingu, skrifborð og stól, með vísan til þess að það gæti vart verið mikill kostnaðarauki. Framkvæmdarstjóri stefnda svarar stefnanda með tölvupósti 25. maí 2005 á eftirfarandi hátt: „Mér þykir leitt með þennan misskilning, en Valur átti við tímabundið verkefni. Það er ekki hægt að leysa þetta með ákvæðum um fjármögnun verkefnisins á þessu stigi, málið er ekki svona einfalt. AFE á ekki að fá neitt fjármagn inn til sín til þessa verkefnis og bakhjarlar félagsins hafa ekki viljað auka við framlögin til að mæta kostnaði. Þannig að eins og staðan er í dag þá höfum við ekki budget til að skuldbinda félagið meira. Hins vegar hefur Vaxtarsamningurinn rúman fjárhag. Þegar þú ert kominn af stað á þessum forsendum (og orðinn ómissandi) þá væri rétt að semja beint við stjórn Vaxtarsamningsins um áframhaldandi vinnu. Það gæti hæglega orðið lengri samningur. Varðandi aðstöðu þá er laust pláss hér í húsinu á sama stað og klasastjórarnir starfa. Við skulum bara skoða það í rólegheitum hvaða raunkostnaður er á slíkri starfsstöð og hvernig við gerum það upp miðað við verksamning, hvort við breytum honum með tilliti til aðstöðu eða hvort Dofri ráðgjöf ehf. fær reikning á móti þessu“. Í áframhaldandi tölvusamskiptum aðila þennan dag kemur það m.a. fram hjá stefnanda að ef fjármunir stefnda leyfa ekki lengri samningstíma en fram komi í samningsdrögunum þá verði hann að sætta sig við það. Stefnandi leggur þó til að nefnt atriði verði rætt frekar á næsta fundi þeirra og síðar við stjórn Vaxtarsamningsins með óformlegum hætti þannig að hann þurfi ekki að eiga það á hættu að þurfa að fara að leita sér að nýrri vinnu í desember. Í svarbréfi framkvæmdastjóra stefnda vísaði hann til menntunar og bakgrunns stefnanda og að hann ætti af þeim sökum góða möguleika á öðru starfi með hinum umrædda verkefni. Þá vísar framkvæmdastjórinn til þess að almennt sé lítið starfsöryggi í þessum geira atvinnulífsins, en hvetur stefnanda til að „stökkva á þetta“, þar eð þeir hafi 6 mánuði til að finna nýjan flöt og margt ætti eftir að skýrast á þeim tíma. Að lokum leggur hann það til að þeir tveir hittist á fundi 27. maí, þ.e. fyrir stjórnarfund í Atvinnuþróunarfélaginu, sem halda ætti 30. s.m. Gekk það eftir. Í stefnu er atvikum hinn 27. maí 2005, að loknum fundi í stjórn stefnda, lýst á þann veg að þá hafi verið ákveðið að hann hæfi formlega störf hjá stefnda 1. júní 2005, „þó svo að hann væri samt þegar byrjaður að beiðni framkvæmdastjóra stefnda, þar sem Halldór Ragnar Gíslason, verkefnastjóri stefnda hafi verið á leið í frí í byrjun júní“, sbr. áðurrakin tölvupóst framkvæmdastjóra stefnda frá 23. maí. Hafi verkefni stefnanda verið á sviði greiningarvinnu og að hanna kvarða til að mæla árangur af Vaxtarsamningi fyrir Eyjafjörð. Er til þess vísað í stefnu að stefnandi hafi á þessum tíma átt í viðræðum við starfsmann Byggðastofnunar um verkið, en í framhaldi af þessum samskiptum hafi hann unnið að verkefninu í um hálfan mánuð með vitneskju og samþykki framkvæmdastjóra stefnda. Samkvæmt framlögðum gögnum var 71. stjórnarfundur stefnda, Atvinnuþróunarfélags Eyjafjarðar, haldinn mánudaginn 30. maí að Borgum við Norðurslóð. Sat fundinn m.a. stjórnarformaðurinn Valur Knútsson ásamt öðrum í stjórninni, en auk þess sátu hann starfsmenn félagsins þeir Magnús Þór Ásgeirsson, framkvæmdastjóri, og Halldór Ragnar Gíslason, verkefnastjóri. Í 4. lið fundargerðar sem ber heitið ráðning ráðgjafa vegna Vaxtarsamnings er eftirfarandi skráð: „Formaður og framkvæmdastjóri fjölluðu um mögulega ráðningu á ráðgjafa til að sinna störfum er snúa að Vaxtarsamningi Eyjafjarðar skv. ósk frá framkvæmdaráði Vaxtarsamnings Eyjafjarðar. Umræður. Formanni og framkvæmdastjóra veitt umboð til að ganga til samninga við umsækjenda með fyrirvara um endanlegt samþykki stjórnar.“ Samkvæmt tölvupósti Magnúsar Þórs framkvæmdastjóra stefnda hinn 31. maí 2005 kynnti hann stefnanda efni ofannefnds stjórnarfundar með eftirfarandi hætti: „Drög að samningi við þig voru tekin fyrir á stjórnarfundi í gær og höfðu stjórnarmenn nokkrar athugasemdir við samninginn, sérstaklega varðandi afar takmarkaða verklýsingu og greiðslur, en þær miða sem fyrr segir við að ráðgjafi leggi til aðstöðu. Þótti mönnum eðlilegt að ef við útvegum aðstöðu þá ættu greiðslurnar að taka mið af því. Fyrir fundinn barst hins vegar svar frá Háskólanum þar sem fram kom að skrifstofuaðstaðan sem við skoðuðum í húsinu leggst á litlar 70.000 krónur. Það er auðvitað ótækt alveg sama hver myndi enda á að greiða það. Mér og Vali falið að funda með Þorsteini út af þessum málum og fá botn í þetta áður en við förum í að ganga frá samkomulagi. Þá fannst stjórnarmönnum eðlilegt að fá skýrari línur frá framkvæmdaráði Vaxtarsamningsins um hvað á að gera. Þannig að við þurfum að ganga frá nokkrum málum áður en hægt verður að ganga frá samningi, en við skulum miða við, ef allt gengur eftir, að þú gætir byrjað verkið um miðjan mánuðinn.“ Stefnandi svaraði framkvæmdastjóranum saman dag með svohljóðandi tölvupósti: „Ég er nú þegar byrjaður og er að vinna í greiningarvinnu og hönnun mælitækja. Þau mál hafa ekkert þokast áfram hjá Byggðastofnun en ég hef verið í sambandi við Guðmund hjá Byggðastofnun og við ætlum að vera komnir með nokkuð skýrar línur varðandi þetta efni fyrir vikulokin. Guðmundur talaði um að þeir vildu líklega frekar borga fyrir þessa vinnu en að vinna hana sjálfir svo ef ég vinn vinnuna sem starfsmaður/ráðgjafi AFE getið þið rukkað Byggðastofnun fyrir þá vinnu.“ Þá lét stefnandi eftirfarandi afstöðu í ljós varðandi greiðslur í nefndum tölvupósti: „Þegar launamálin voru rædd fyrst var miðað við að ég hefði um 370.000 í laun miðað við launþegakjör (160 vinnustundir í mánuði) en þar sem um verktöku er að ræða leggjast launatengd gjöld ofan á þá upphæð, u.þ.b. 30%. Það gera 481.000 krónur og því finnst mér vera farið að saxast á launin mín þegar þau eru 470.000 fyrir útselda vinnu í 180 tíma á mánuði og AÐ AUKI á ég að greiða fyrir skrifborðsaðstöðu. Það gengur ekki upp. - Þetta þýðir hreinlega að ég er kominn töluvert niður fyrir 300.000 krónur í heildarlaun fyrir rúmlega 112% vinnu. Ég mæli með að við höldum okkur við 470.000 á mánuði og þið/Vaxtarsamningurinn útvegið skrifborðið og símann. Ég bendi enn á möguleikann á að ég sæki um FS styrk fyrir mastersverkefni mitt og að skrifborðsaðstaða að verðmæti 500.000 verði ykkar framlag, nokkuð sem þið getið síðan samið betur um við Þorstein. Ég bið um að þetta verði leyst sem fyrst.“ Í nefndu tölvubréfi frá 31. maí áréttar stefnandi að hann sé fullur áhuga fyrir starfinu hjá stefnda og skýrir frá því að hann sé þegar byrjaður á því sem honum hafi fundist mest hafa dregist, þ.e. að hanna þá kvarða sem starfið verði metið eftir, en um það atriði segir hann orðrétt: „Við erum á mörgum sviðum að missa af núllpunktinum til mælinga og ef vel á að vera verða ýmsar eigindlegar mælingar að fara fram eins fljótt og hægt er, helst strax í sumar. Ég er tilbúinn (og reyndar byrjaður) að undirbúa þessa vinnu en ég er ekki til í að gera þetta á þessum kjörum.“ Í stefnu er staðhæft að í kjölfar síðast rakinna tölvupóstsamskipta hafi stefnandi innt framkvæmdastjóra stefnda beinlínis eftir því hvort hann vildi að hann hætti umræddri greiningarvinnu fram til 15. júní 2005, en fengið þau skilaboð að hann skyldi halda því starfi áfram. Þá hafi orðið að samkomulagi með þeim að stefnandi kláraði tillögur sínar að árangursmælingum og að hann myndi síðan kynna þær á fundi framkvæmdaráðs Vaxtarsamnings Eyjafjarðar hinn 14. júní 2005. Í stefnu er staðhæft að framkvæmdastjórinn hafi engin orð eða athugasemdir haft ,,við tillögur stefnanda um launakjör“ sem fram hafi komið í áðurröktum tölvupósti frá 31. maí. Hafi stefnandi því ætlað að þær stæðu, enda hafi þær verið í samræmi við upphaflegt samkomulag aðila. Þessu til staðfestu vísar stefnandi til tölvusamskipta aðila þann 2. júní 2005, en þá hafi hann óskað eftir gögnum sem hann hafi talið sig þurfa við greiningarvinnu sína og hafi framkvæmdastjórinn bent honum á hvert skyldi leita, en engum athugasemdum hreyft við verki hans. Að auki vísar stefnandi til tölvupósts framkvæmdastjóra stefnda til stefnanda hinn 7. júní 2005 þar sem greint sé frá fundi hans og stjórnarformanns stefnda með framkvæmdaráði Vaxtarsamnings Eyjafjarðar, og þar hafi farið fram góð umræða um stöðu mála og verkefnastöðu, en að auki segi þar orðrétt: „Ég á að halda þér volgum! Líklegt að lending náist um miðjan mánuðinn. Meðfylgjandi eru punktar frá Bjarna varðandi greiningu. Kannski er þetta gagnlegt. Ég ætla að heyra af þessu í Guðmundi hjá Byggðastofnun á morgun varðandi greiningavinnuna og hvar best væri að staðsetja það verkefni.“ Óumdeilt er að nefndir aðilar áttu nokkur samtöl eftir þetta, en einnig hittust þeir á fundi í Reykjavík þann 13. júní 2005. Samkvæmt framlögðum gögnum var 15. fundur framkvæmdaráðs Vaxtarsamnings Eyjafjarðar haldinn að Borgum, húsi Háskólans á Akureyri þann 14. júní 2005. Á fundinn mættu m.a. stjórnarmenn Vaxtarsamningsins, þeir Þorsteinn Gunnarsson háskólarektor, Benedikt Sigurðarson formaður stjórnar KEA, Guðmundur Guðmundsson frá Byggðastofnun og Sigríður Stefánsdóttir, sem mætt var fyrir hönd Akureyrarbæjar. Í endurriti af fundargerð, sem áðurnefndur Halldór Ragnar Gíslason, verkefnastjóri stefnda ritar kemur m.a. fram stefnandi hafi komið á fundinn kl. 10:15. Er tekið fram að hann sé væntanlegur starfsmaður við Vaxtarsamninginn. Undir 6. lið í fundargerðinni er skráð að svonefndir klasastjórar hafi komið á fundinn og að þá hafi stefnandi verið kynntur með þeim hætti að fyrir dyrum stæði að ráða hann til Vaxtarsamnings fyrir Eyjafjarðar. Er ritað að hann hafi verið boðinn velkominn. Í stefnu er til þess vísað af hálfu stefnanda að framkvæmdastjóri stefnda, Magnús Þór hafi ekki haft uppi athugasemdir við ofangreinda kynningu eða kveðjur gagnvart stefnanda. Þá er þess getið að af afloknum fundi framkvæmdaráðsins hafi stefnandi kynnt hugmyndir sínar um árangursmælingar fyrir Halldóri Ragnari verkefnisstjóra og Guðmundi Guðmundssyni starfsmanni Byggðastofnunar, en í framhaldi af því hafi hann sest niður með Magnúsi Þór, framkvæmdastjóra stefnda með það fyrir augum að ganga með formlegum hætti frá verksamningi aðila. Er í stefnu staðhæft að þeir hafi þá verið orðnir ásáttir um að stefnandi greiddi mánaðarlegan skrifstofukostnað kr. 35.000, en er stefnandi hafi spurst fyrir um hvort vinna hans væri ekki örugglega undanþegin greiðslu virðisaukaskatts, líkt og ráð hefði verið gert í upphaflegum samningsdrögum hafi missætti þeirra í milli komið fram. Hafi framkvæmdastjórinn tjáð honum að virðisaukaskatturinn væri innifalinn í samningsverðinu. Hafi stefnandi lýst yfir óánægju sinni, enda væri með þessu búið að saxa verulega á það sem upphaflega hafi verið samið um og hafi framkvæmdastjórinn viðurkennt það. Hafi stefnandi tjáð framkvæmdastjóranum að ef niðurstaðan yrði þessi væri fjárhagslegur grundvöllur fyrir flutningi hans norður brostinn, enda hafi hann algjörlega treyst því að upphaflegt samkomulag þeirra stæði. Hafi stefnandi beðið framkvæmdastjórann að finna lausn á málinu og hafi hann ætlað að gera það með því að hafa samband við stjórnarformann stefnda og fleiri aðila, en ræða síðan við stefnanda á ný, í síðasta lagi næsta dag. Hafi fundi þeirra lokið með þessu hætti, en er ekkert hafði heyrst frá framkvæmdastjóranum fyrrihluta næsta dags, hafi stefnandi sent stjórnarformanni stefnda og öðrum stjórnarmönnum Vaxtarsamningsins tölvupóst kl. 15:07 með svofelldum upphafsorðum: ,,Ég sé mig knúinn til að setja ykkur úrslitakosti varðandi ráðningu mína að störfum við Vaxtarsamning Eyjafjarðar (VE). Eftir að hafa verið í viðræðum við ykkur um þetta mál í um tvo mánuð finnst mér með ólíkindum að það sé komið í strand út af þessu atriði (að vsk. skuli vera innifalinn í greiðslu til mín fyrir útselda vinnu).“ Í nefndu bréfi áréttaði stefnandi að hann hafi haft áhuga að starfa að málum VE, en jafnframt haft áhyggjur af seinagangi við að ganga formlega frá samningi þar um. Hafi hann hugleitt hvort þessi tregða ætti jafnvel við um annað í starfsemi stefnda. Stefnandi lætur þá skoðun í ljós að þegar hafi verið búið að ná samkomulagi um alla þætti er snéru að starfi hans hjá stefnda, að því er hann hafi talið, enda hafi framkvæmdastjóri stefnda ekki gefið honum tilefni til að halda annað. Stefnandi greinir frá því að verði ekki staðið við það sem upphaflega hafi verið samið um verði hann að endurskoða ákvörðun sína um að koma til starfa hjá stefnda. Í stefnu vísar stefnandi til þess að í stað þess að kanna ágreining aðila til þrautar eins og framkvæmdastjóri stefnda hafi lofað að gera hafi hann með tölvupósti þann 16. júní 2005 slitið samningum við stefnanda með þeim orðum að umræddur tölvupóstur frá því deginum áður sýndi að hann væri ekki rétti maðurinn í verkefnið. Hafi stefnanda verið þakkaður áhuginn og óskað góðs gengis. Stefnandi hafi í framhaldi af slitunum kynnt stjórnarmönnum í Vaxtarsamningi Eyjafjarðar viðbrögð framkvæmdastjórans, en jafnframt lýst því yfir að hann teldi hæpið að stefnda væri heimilt að rifta samkomulagi aðila eftir að búið væri að gera við hann munnlegt samkomulag og því talið að forsendur riftunarinnar væru í meira lagi hæpnar. Og þegar ljóst hafi verið að stefndi hygðist ekki standa við samkomulag aðila hafi hann leitað sér aðstoðar, en með bréfi lögmanns hans 25. ágúst 2005 til bæjarlögmanns Akureyrarbæjar hafi verði gerð krafa um greiðslu skaðabóta vegna ólögmætrar riftunar á verksamningi aðila, en sama bréf hafi verið sent stefnda 28. september sama ár. Með svarbréfi framkvæmdastjóra stefnda 12. október 2005 hafi bótakröfu verið hafnað, en af þeim sökum hafi stefnanda verið nauðugur sá kostur að höfða mál þetta. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að komist hafi á bindandi samningur um vinnu hans sem ráðgjafi að atvinnuþróunarmálum á Eyjafjarðarsvæðinu hjá stefnda. Búið hafi verið að ná samkomulagi í öllum megin atriðum varðandi starf hans og hafi fyrirvaralaus riftun framkvæmdastjóra stefnda á verksamningi aðila þann 16. júní 2005 því verið með öllu ólögmæt. Beri stefnda vegna ólögmætra samningsslita að greiða stefnanda efndabætur, enda beri hann ábyrgð á hinni ólögmætu ákvörðun framkvæmdastjórans. Auk kröfu um efndabætur byggir stefnandi á því að hann eigi rétt til þess að stefnda greiði honum verklaun vegna vinnu frá lokum maí til 14. júní 2005, en stefnda hafi af einhverjum ástæðum ekki greitt honum eina einustu krónu fyrir það starf. Um rök fyrir kröfum sínum vísar stefnandi til áður rakinna málavaxta og bendir á að viðbrögð framkvæmdastjóra stefnda við þeirri stöðu sem upp hafi komið á fundi aðila þann 14. júní 2005, þ.e. hvort virðisaukaskattur skyldi vera innifalinn í verkgreiðslum eða ekki, hafi í meira lagi verið einkennileg. Vísar stefnandi til þess að í stað þess að kanna það hvort hægt væri að bæta virðisaukaskatti ofan á verklaunin eða hvort unnt væri að ná samkomulagi um að virðisaukaskatturinn eða hluti hans væri innifalinn í umsömdum verklaunum hafi framkvæmdastjórinn ákveðið upp á sitt eindæmi og án fyrirvara að rifta samningssambandi aðila. Er þetta hafi gerst hafi stefnandi þegar verið búinn að inna af hendi fyrir stefnda ríflega hálfsmánaðar vinnu, áður greinda greiningarvinnu, sem hann hafi kynnt á fundi með starfsmönnum stefnda þann 14. júní 2005. Greiningarvinnan hafi verið unnin með samþykki og fullri vitund framkvæmdastjóra stefnda o.fl., enda hafi hún einkum byggst á upplýsingum og gögnum sem framkvæmdastjóri stefnda og aðrir starfsmenn félagsins hafi látið honum í té. Í ljósi þessa sé vandséð hvernig stefnda geti haldið því fram að ekkert samningssamband hafi stofnast milli aðila. Hljóti að blasa við að ekki sé hægt að ráða mann í vinnu og láta viðkomandi vinna fyrir sig í hálfan mánuð, en lýsa því þá yfir að ekkert samningssamband hafi stofnast milli aðila. Sú niðurstaða fái ekki staðist án þess að nokkuð meira komi til. Að mati stefnanda verði í þessu sambandi einnig að líta til þess að allt háttalag stefnda, einkum framkvæmdastjóra og stjórnarmanna hafi staðfest það fyrir stefnanda að samningssamband hafi stofnast. Þannig hafi framkvæmdastjóra stefnda o.fl., til að mynda verið fullkunnugt um að stefnandi og kona hans hefðu sagt upp störfum sínum í Reykjavík og keypt fasteign á Akureyri vegna fyrirhugaðs flutnings, vegna starfa stefnanda hjá stefnda. Þá hafi framkvæmdastjórinn engum andmælum hreyft eða gert athugasemdir við nefndar ráðstafanir, er bendi ekki til annars en að hann hafi litið svo á að samningssamband hafi stofnast milli aðila. Að auki hafi fjölskylda stefnanda gert ýmsar aðrar ráðstafanir vegna flutnings þeirra norður, t.d. sagt upp almennri skólavist úr tónlistarskóla barnanna og kona stefnanda ráðið sig í 50% starf hjá Tónlistarskólanum á Akureyri. Stefnandi byggir á því að það sem staðfesti ekki hvað síst, að samningur hafi komist á, á milli málsaðila, sé það að hann hafi ítrekað verið boðinn velkominn til starfa af stjórnarmönnum stefnda, þ.á.m. á fundi framkvæmdaráðs Vaxtarsamningsins þann 14. júní 2005, án andmæla frá framkvæmdastjóra stefnda, sbr. að því leyti viðbrögð eins framkvæmdaráðsmanna, Benedikts Sigurðarsonar í tölvupósti 16. júní 2005. Telur stefnandi að með vísan til alls ofangreinds sé fullljóst að fullgilt samningssamband hafi komist á milli stefnanda og stefnda. Skipti í því sambandi engu máli þó svo að aðilar hafi ekki verið búnir að ganga frá endanlegu samkomulagi með skriflegum hætti. Riftun framkvæmdastjóra stefnda á verksamningi aðila hafi verið ólögmæt, enda verði hún hvorki réttlætt með vísan til samnings aðila né almennra reglna kröfu-, samninga- eða verktakaréttar. Beri stefnda því að bæta stefnanda tjón hans og gera upp við hann ógreidd verklaun. Stefnandi rökstyður aðalkröfu sína á þann veg, að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. í drögum að verksamningi aðila hafi stefnandi átt að fá fasta mánaðarlega greiðslu, kr. 470.000. Í 2. mgr. 5. gr. samningsins sé að finna upptalningu á því sem innifalið sé í samningsverðinu, en þar hafi virðisaukaskattur af vinnu stefnanda ekki verið tilgreindur. Hafi það atriði fyrst komið upp á borðið er stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda hugðust ganga frá verksamningi með formlegum hætti, að loknum fundi framkvæmdaráðs stefnda þann 14. júní 2005. Þessi afstaða hafi komið stefnanda í opna skjöldu enda hafi hann tekið ákvörðun og gert ráðstafanir til að taka að sér verkið í trausti upphaflegs samkomulags. Þá hafi framkvæmdastjóri stefnda gengið á bak orða sinna um að gera allt sem í hans valdi stæði til að finna lausn á málinu, en í þess stað rift samningi aðila með tölvupósti þann 16. júní 2005. Telur stefnandi með vísan til ótvíræðs orðalags skriflegra samningsdraga og með hliðsjón af réttmætum væntingum stefnanda, verði að miða við að virðisaukaskattur hafi ekki verið innifalinn í samningsverðinu. Auk þess verði að líta til þess að stefndi hafi verið ráðandi aðili við samningsgerðina við stefnanda. Verði stefndi því að bera hallann af því að umrætt ákvæði varðandi virðisaukaskatt reyndist ekki þegar á reyndi, vera eins skýrt og nauðsynlegt var. Í því sambandi verði einnig að horfa til þess að stefnda hafi ekki mótmælt túlkun stefnanda á samningsdrögunum, sem fram koma í tölvupósti stefnanda 31. maí 2005, um að virðisaukaskatturinn næði einvörðungu til aðkeyptrar vinnu og efniskaupa. Auk kröfu um greiðslu skaðabóta vegna ólögmætrar riftunar á verksamningi krefst stefnandi þess að fá greitt fyrir þá vinnu, sem hann sannanlega innti af hendi á ríflega hálfsmánaðar tímabili frá lokum maí til 14. júní 2005. Sé gerð krafa, vegna þessa þáttar aðalkröfu, er nemi helmingi af umsömdum verklaunum pr. mánuð, eða kr. 235.000 (470.000/2), en stefnandi hafi ekki fengið krónu greidda fyrir þessa vinnu. Samkvæmt ofangreindu byggir stefnandi á því að aðalkrafa hans sé kr. 2.845.000 [470.000 - 35.000 = 435.000 * 6 + 235.000 = 2.845.000], en þá hafi verið tekið tillit til kr. 35.000 frádráttar pr. mánuð, er hafi verið kostnaður (skrifstofukostnaður) stefnanda við að efna samninginn. Og þar sem stefnandi hafi starfað sem verktaki hjá stefnda, þurfi hann ekki samkvæmt því sem að ofan greinir, að sæta lækkun á bótakröfu sinni vegna ólögmætrar riftunar stefnda á verksamningnum. Sé sú niðurstaða í samræmi við dómaframkvæmd. Varakrafa. Verði ekki fallist á aðalkröfu og miðað við að virðisaukaskattur hafi verið innifalinn í samningsverðinu, hefur stefnandi uppi þá varakröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 2.243.815, sem samanstandi af samningsverðinu kr. 377.510 í sex mánuði, að teknu tilliti til virðisaukaskatts [470.000 / 1.245 = 377.510] og frádráttar vegna kostnaðar stefnda við að efna samninginn í umsamda sex mánuði kr. 210.000/ [35.000 * 6]. Ofan á þá fjárhæð bætist greiðsla fyrir þá vinnu, sem stefnandi innti af hendi á ríflega hálfsmánaðar tímabili frá lokum maí - 14. júní 2005, að teknu tilliti til þess að virðisaukaskattur sé innifalinn í samningsverðinu, samtals kr. 188.755 [470.000 / 2 / 1.245 = 188.755]. Þar sem stefnandi hafi starfað sem verktaki hjá stefnda þurfi hann ekki að sæta lækkun á bótakröfu sinni vegna ólögmætrar riftunar stefnda á verksamningnum. Sé sú niðurstaða í samræmi við dómaframkvæmd. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á III. og IV. kafla laga nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á lögum um meðferð einkamála nr. 91, 1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað byggir hann á lögum nr. 50, 1980 um virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefnandi byggir á því að stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda hafi átt í viðræðum frá apríl til júní 2005. Tilefnið hafi verið gagnkvæmur áhugi á að stefnandi starfaði við Vaxtasamning Eyjafjarðar. Um þessi samskipti vísar stefndi m.a. til áður rakinna tölvubréfa og byggir á því að ekki verði dregin önnur ályktun af þeim gögnum en að upp úr samningaviðræðunum hafi slitnað og því hafi aldrei komist á sá verksamningur sem stefnandi haldi fram. Kröfur stefnanda í málinu séu á því byggðar að stefndi hafi rift samningi, sem hann telji að hafi verið kominn á. Verði af málatilbúnaði stefnanda ráðið að kominn hafi verið á milli aðila munnlegur samningur, enda liggi enginn skriflegur samningur fyrir í málinu. Stefnda byggir á því að í áður röktum tölvupóstsamskiptum megi sjá að til hafi staðið að gera verksamning við stefnanda um að hann tæki að sér ráðgjöf varðandi Vaxtasamning Eyjafjarðar. Þannig hafi í tölvubréfi frá 30. maí 2005 verið gert ráð fyrir að stefnandi gæti hafið störf um miðjan júní. Í bréfinu kom hins vegar einnig fram að aðilar eigi eftir að ganga endanlega frá verksamningnum. Stefnda byggir á því að til hafi staðið að undirrita verksamning 14. júní, en af því hafi ekki orðið sökum þess að stefnandi hafi hafnað þeim kjörum sem honum hafi verið boðin, sbr. tölvubréf stefnanda frá 15. júní. Telur stefndi að í þessu sambandi verði að hafa í huga að stjórn stefnda hafi á fundi sínum 30. maí 2005 samþykkt að gengið yrði til samninga við stefnanda og hafi framkvæmdastjóra og stjórnarformanni stefnda verið falin framkvæmdin með fyrirvara um samþykki stjórnarinnar. Stefnanda hafi verið kunnugt um að það þyrfti samþykki stjórnar stefnda fyrir þeim samningi er til hafi staðið að gera við hann. Slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir og þegar af þeirri ástæðu hafi aldrei komist á bindandi samningur á milli aðila. Stefndi vísar til þess að í bréfi framkvæmdastjóra stefnda frá 12. október 2005, er hafi verið svar við bréfi lögmanns stefnanda frá 28. september 2005, hafi hann alfarið andmælt því að hann hafi gert munnlegan verksamning við stefnanda. Stefnda vísar til þess, að það atriði sem einkum hafi orðið til þess að aðilar náðu ekki saman hafi verið það að stefnandi hafi talið að stefnda bæri að greiða virðisaukaskatt ofan á þá fjárhæð sem tiltekin var í drögum að verksamningi um vinnu við Vaxtasamning fyrir Eyjafjörð. Komi þessi afstaða stefnanda mjög skýrt fram í tölvubréfinu sem sent hafi verið framkvæmdastjóra stefnda 15. júní 2005. Raunar telji stefnda að tölvubréfið sýni ótvírætt að ekki hafi verið kominn á bindandi samningur milli aðila þar sem þar komi fram að ekki hafi verið búið að semja um greiðslur fyrir verkið. Megi því velta fyrir sér um hvað hafi verið búið að semja, en ágreiningur um greiðslu fyrir virðisaukaskatt virðist að einhverju leyti stafa af misskilningi. Um nefnt atriði vísar stefnda til þess að þann 13. maí 2005 hafi framkvæmdastjóri stefnda sent stefnanda drög að verksamningi, um framkvæmd Vaxtasamnings fyrir Eyjafjörð, en í öðru tölvubréfi þann sama dag hafi framkvæmdastjórinn ennfremur upplýst að hann hafi ekki komist til þess að gera uppkast að eiginlegum samningi milli málsaðila, en nefni að væntanlegur verksamningur við stefnanda hlyti að taka mið af drögunum. Vísar stefndi og til þess að í drögum þessum sé m.a. kveðið á um, í 5. gr., að innifalið í samningsverði sé allur kostnaður, þ.m.t. virðisaukaskattur. Stefnda byggir á því að þann 23. maí 2005 hafi framkvæmdastjóri stefnda sent stefnanda drög að verksamningi - um vinnu við Vaxtasamning fyrir Eyjafjörð, en í 1. mgr. 5. gr. þess samnings segi að fyrir vinnu verktaka greiði stefndi kr. 470.000 á mánuði fyrir allt að 180 tíma. Þá segi í 2. mgr. 5. gr. að innifalið í fjárhæðinni sé kostnaður við vinnu verktaka, áhöld, vinnuaðstöðu, tryggingar, flutninga svo og öll þau lög og samningsbundin gjöld sem leiði af því að hafa menn og tæki í vinnu, þ.m.t. virðisaukaskattur. Telur stefnda að frá 23. maí 2005 hafi legið ljóst fyrir að virðisaukaskattur hafi verið innifalinn í nefndri fjárhæð, en engar athugasemdir hafi komið fram frá stefnanda fyrr en 14. júní, er að hann hafi slitið viðræðum við stefnda um verkið, sbr. margrakið tölvubréf hans frá 15. júní 2005. Stefnda vísar máli sínu til stuðnings í tölvubréf stefnanda frá 31. maí 2005, þar sem m.a. komi fram, að hann sé ekki tilbúinn að starfa á þeim kjörum sem tiltekin hafi verið í áður nefndum drögum að verksamningi. Jafnframt vísar stefnda til þess að nefndan dag, 31. maí, hafi framkvæmdastjóri stefnda sent stefnanda tölvubréf þar sem hann hafi upplýst stefnanda um að á stjórnarfundi stefnda, sem haldinn hafi verið daginn áður, hafi komið fram athugasemdir við samningsdrögin, en í niðurlagi bréfsins segi: „Við þurfum að ganga frá nokkrum málum áður en hægt verður að ganga frá samningi, en við skulum miða við, ef allt gengur eftir að þú getir byrjað verkið um miðjan mánuðinn.“ Telur stefndi að af þessu megi vera ljóst að þann 30. maí hafi ekki verið búið að ganga frá samningi á milli aðila. Stefnda áréttar að auk framangreindra athugasemda stefnanda við samningsdrögin hafi hann einnig haft uppi athugasemdir við að greiðsla til hans væri miðuð við 180 vinnustundir á mánuði og hann þurfi að greiða fyrir skrifstofuaðstöðu, en allt að einu sé sá kostnaður í málatilbúnaði hans dreginn frá kröfu hans. Þá komi skýrt fram að stefnandi telji að búið hafi verið að semja um kr. 481.000 sem greiðslu til sín en engu að síður sé krafa hans í málinu miðuð við kr. 470.000 á mánuði. Telur stefnda að af þessu sé enn frekar ljóst að ekki hafi verið kominn á bindandi samningur á milli aðila. Og af þeim gögnum sem liggi fyrir virðist það eitt hafa verið ljóst að verksamningurinn yrði til 6 mánaða, en að öðru leyti hafi verið eftir að ganga frá efni samningsins. Samningur hafi því ekki verið kominn á milli aðila. Loks bendir stefnda á þau ummæli stefnanda í tölvubréfinu frá 15. júní 2005 þar sem hann segir að hann sjái sig knúinn til að setja stefnda úrslitakosti varðandi „ráðningu“. Síðar í bréfinu komi það fram að með ólíkindum sé að málið sé komið í strand vegna þess að virðisaukaskattur skuli vera innifalinn í greiðslu til hans svo og að ef framhald eigi að verða á viðræðunum þá vilji hann að gengið sé út frá upphaflegum tölum. Telur stefnda að með þessum ummælum stefnanda sjálfs verði atvik ekki skilin öðru vísi en svo að aðilar hafi enn verið í viðræðum um efni verksamningsins og því hafi ekki verið kominn á samningur þeirra í milli. Að öllu ofangreindu virtu telur stefnda það liggja ljóst fyrir að ekki hafi verið búið að gera samning við stefnanda. Eftir hafi verið að gera verklýsingu, ganga frá samningi um greiðslu fyrir verkið, þeim fjölda vinnustunda sem stefnandi hafi átt að skila og að lokum að fá samþykki stjórnar stefnda fyrir gerð samningsins. Af hálfu stefnda er þeirri málsástæðu stefnanda andmælt, að hann hafi rift samningi sem hafi verið komið á milli aðila með áður röktu tölvubréfi frá 16. júní 2005. Áréttar stefndi að því leyti það sem hér að framan var rakið, þ.m.t. efni áður rakins bréfs stefnanda sjálfs frá 15. júní 2005. Telur stefndi að af efni bréfsins verði ekki annað ráðið en að hann sé sjálfur að slíta þeim viðræðum sem farið höfðu fram á milli aðila. Framkvæmdastjóri stefnda hafi svarað efnislega þann 16. júní og lýst þeirri skoðun að ekkert hafi breyst frá því að samningsdrögin voru send stefnanda þann 25. maí, en síðan látið það álit í ljós að bréf stefnanda sýndi að hann væri ekki rétti maðurinn í verkið og að stefnda muni því skoða aðra kosti. Engin viðbrögð hafi komið frá stefnanda við þessu tölvubréfi framkvæmdastjórans. Stefnda vísar til þess að í samningarétti gildi sú meginregla til að samningur komist á að undangengnu tilboði þá þurfi gagnaðili að samþykkja tilboðið. Telur stefnda að með réttu megi líta á margnefnd samningsdrög um verksamning um vinnu við Vaxtasamning fyrir Eyjafjörð, sem tilboð stefnda til stefnanda. Af áður lýstum viðbrögðum stefnanda verði ekki annað ráðið en hann hafi hafnað tilboðinu, en síðan komið með nýtt tilboð, sbr. áður rakin tölvupóstsamskipti. Telur stefnda að honum hafi verið heimilt að hafna tilboði stefnanda, sbr. til hliðsjónar 5. og 6. gr. laga nr. 7, 1936. Varðandi kröfugerð stefnanda bendir stefnda á að hluti hennar varði vinnu sem hann telji sig hafa unnið frá lokum maí til 14. júní 2005. Stefnda byggir á því að þessi vinna hafi falist í því að stefnandi hafi verið að kynna sér áðurnefndan Vaxtasamning. Þá bendir stefnda á tölvubréf stefnanda frá 31. maí 2005 þar sem fram komi að greiningarvinnuna, sem um hafi verið að tefla hafi átt að vinna fyrir Byggðastofnun, þar sem sú stofnun hafi ekki ætlað að vinna verkið sjálft heldur fá einhvern til þess, sbr. eftirfarandi orð stefnanda: „Ef ég vinn vinnuna sem starfsmaður/ráðgjafi getið þið rukkað Byggðastofnun fyrir þá vinnu“. Telur stefnda að stefnanda hafi verið það ljóst að hann var þarna að ráðast í verk sem stefnda átti ekki að vinna og geti því ekki krafið hann um hugsanlega greiðslu fyrir það verk. Í þessu samhengi vísar stefnda til þess að stefnandi hafa verið í sambandi við Byggðastofnun eftir að upp úr viðræðum hans við stefnda slitnaði, sbr. tölvubréf þar um frá 24. júní 2005. Megi ætla að tilgangurinn með þeim samskiptum hafi verið að fá Byggðastofnun til að kaupa eða taka þátt í þeirri vinnu sem hann sé í máli þessu að krefja stefnda um greiðslu fyrir. Stefnda gerir að lokum þá athugasemd við málatilbúnað stefnanda að svo virðist sem hann telji að virðisaukaskattur komi til frádráttar á greiðslum til hans en svo sé ekki og því sé vandséð hvernig stefnandi hugsi kröfugerð sína. Ennfremur gerir stefnda athugasemdir við dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur að hún sé ekki í samræmi við lög nr. 38, 2001. III. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur stefnandi, Hróðmar Dofri Hermannsson og stjórnarformaður stefnda, Valur Knútsson, en vitnaskýrslur Magnús Þór Ásgeirsson, framkvæmdastjóri stefnda og Benedikt Sigurðarson, stjórnarmaður í framkvæmdaráði vaxtasamnings fyrir Eyjafjörð. Samkvæmt frásögn stefnanda fyrir dómi hafði hann fyrri hluta árs 2005 verið í nokkru sambandi við starfsmann stefnda, Halldór Ragnar í tengslum við eigið háskólanám í nýsköpunar- og frumkvöðlafræðum. Kvaðst stefnandi m.a hafa verið að leita upplýsinga vegna meistararitgerðar um margnefndan Vaxtarsamning fyrir Eyjafjörð. Hann hafi því þekkt nokkuð til starfsemi stefnda er hann leitaði eftir starfi með greindri atvinnuumsókn 15. apríl 2005. Frásögn stefnanda og áður nefndra stjórnenda stefnda fyrir dómi er að öllu verulegu samhljóða um að gagnkvæmur vilji hafi staðið til þess í kjölfar nefndrar atvinnuumsóknar stefnanda að hann yrði ráðinn til umræddra verka við Vaxtarsamning fyrir Eyjafjörð, enda fyndist fjárhagslegur flötur þar á og samþykki stjórnar stefnda lægi fyrir. Liggur og fyrir að hinn 22. apríl 2005 ræddu nefndir aðilar um samningsgerð og áttu eftir það í ítrekuðum samskiptum, með fundahöldum en þó sérstaklega með tölvupóstsendingum. Samkvæmt framlögðum gögnum voru það Magnús Þór framkvæmdastjóri stefnda og stefnandi er höfðu með þessi samskipti að gera og hafa þeir báðir gefið skýrslu fyrir dómi. Bar þeim saman um að á fundinum 22. apríl hafi væntanlegur verksamningur aðila komið til umræðu og að þá hafi a.m.k. verið viðraðar hugmyndir um verkgjald, en auk þess hafi orð fallið um greiðslu á virðisaukaskatti. Þeir eru hins vegar ósammála um hvort eiginlegur samningur hafi síðar komist á og þá hvert efni hans hafi verið. Um nefnd samskipti liggja fyrir eins og áður er rakið gögn, þ.á.m. áður raktir tölvupóstar. Óumdeilt er hins vegar að ekki var gerður skriflegur samningur á milli aðila. Í skýrslu sinni fyrir dómi bar stefnandi að hann hafi litið svo á að á nefndum fundi þann 22. apríl hafi hann og stjórnendur stefnda handsalað það að hann kæmi að umræddu verki sem verktaki og að verklaun hans yrðu um 370.000 kr auk 30% álags. Fyrirvari hafi hins vegar verið um samþykki aðalfundar stefnda, hinn 11. maí og að auki hafi verið áhöld um greiðslu á virðisaukaskatti. Stefnandi staðhæfir að eftir aðalfund stefnda í maí hafi hann verið fullvissaður um af framkvæmdastjóra stefnda að af ráðningu hans yrði. Hafi hann því litið svo á að frá þeim tíma hafi bindandi samningur verið kominn. Einungis ætti eftir að ákveða hvenær verk hans við Vaxtarsamninginn hæfist. Kvaðst stefnandi hafi litið svo á að formlega hefði hann hafið verkið um mánaðamótin maí/júní, þ.e. eftir fund hans með verkefnisstjóra stefnda og starfsmanni Byggðastofnunar, enda hafi framkvæmdastjóra stefnda verið um það kunnugt og því samþykkur. Verk hans hafi falist í gagnasöfnun, tillögugerð og greiningarvinnu varðandi Vaxtarsamninginn, en afrakstur þeirrar vinnu hafi hann síðar kynnt á fundum, m.a. með nefndum aðilum þann 14. júní 2005. Við meðferð málsins hafa nefndir stjórnendur stefnda lýst samskiptum sínum við stefnanda. Kváðust þeir báðir hafa litið á fundinn þann 22. apríl 2005 sem kynningarfund og að aðilar hafi þá verið að þreifa fyrir sér, en staðfestu að gagnkvæmur vilji hafi verið til samstarfs. Þeir andmæltu því hins vegar alfarið að nokkuð efnislegt samkomulag hafi verið gert á milli aðila. Vitnið Magnús Þór, framkvæmdastjóri stefnda staðhæfði ennfremur og að í síðari samskiptum við stefnanda hafi aldrei komist á bindandi samningur við stefnanda, hvorki skriflegur né munnlegur. Í þessu viðfangi er til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála hafa staðhæfingar málsaðila um atvik máls almennt ekki sönnunargildi fyrir dómi, nema um sé að ræða atriði sem honum er óhagstætt. Eftir atvikum þykir rétt að ákveða að málskostnaður falli niður. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91, 1991, varðandi yfirlýsingar lögmanna. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Atvinnuþróunarfélag Eyjafjarðar bs., er sýknað af kröfum stefnanda, Hróðmars Dofra Hermannssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 208/2005
|
Almannatryggingar Stjórnvaldsákvörðun Frávísun frá héraðsdómi Gjafsókn
|
Á krafðist þess að T greiddi henni umönnunargreiðslur, sem hún taldi sig eiga rétt til á grundvelli 4. gr. laga nr. 118/1993, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997. Vísað var til þess að ef fallist yrði á aðal-, vara- eða þrautavarakröfu Á þyrfti dómstóll að leggja mat á að hvaða marki sjúkdómur, sem sonur hennar væri haldinn, hefði í för með sér útgjöld og umönnun eða gæslu, sbr. umrædd ákvæði. Var ekki talið að það væri á valdsviði dómstóla að kveða á um að greiða bæri hærri umönnunargreiðslur en T hefði ákveðið, enda kallaði það á að þeir legðu sérfræðilegt mat á forsendur, sem löggjafinn hefði mælt fyrir um að tryggingalæknir hjá T skyldi meta. Var þessum kröfum því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Talið var að sömu sjónarmið ættu við um kröfu Á um að T bæri að greiða henni umönnunargreiðslur miðað við að sonur hennar væri metinn í 4. flokk samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 vegna tímabilsins frá 1. febrúar 2002 og þangað til sonur hennar var metinn í þann flokk 1. mars 2003, en á þá kröfu hafði verið fallist í héraðsdómi. Þeirri kröfu var því einnig vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2005 og krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 1.721.010 krónur, en til vara 1.207.306 krónur, með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2002 til greiðsludags. Til þrautavara krefst hún þess að gagnáfrýjandi greiði sér 693.606 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2002 til greiðsludags, en að héraðsdómur verði staðfestur ella. Hún krefst og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 27. júlí 2005 og krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að bætur verði lækkaðar og málskostnaður verði þá látinn niður falla. Svo sem í héraðsdómi greinir höfðaði aðaláfrýjandi mál þetta til heimtu umönnunargreiðslna frá gagnáfrýjanda. Hún gerði sömu kröfur og hún gerir nú, sem miðast við flokka umönnunar samkvæmt reglugerð, auk þeirrar kröfu til þrautaþrautavara, sem héraðsdómur féllst á. Þar var fallist á með gagnáfrýjanda, að þær aðferðir sem beitt hafi verið við að ákveða umönnunargreiðslur hafi verið lögmætar og að ekki verði annað séð en þeim hafi verið beitt þegar aðaláfrýjanda hafi verið ákveðnar þessar greiðslur. Þannig séu ekki forsendur fyrir því að lögum að dómur endurskoði þetta mat stjórnvaldsins. Allt að einu féllst héraðsdómur á að aðaláfrýjandi skyldi fá umönnunargreiðslur samkvæmt 4. flokki frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2003, andstætt mati gagnáfrýjanda. Eins og rakið er í héraðsdómi er í 4. gr. laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð kveðið á um að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna, sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Í ákvæðinu kemur fram að tryggingalæknar skuli meta þörf samkvæmt ákvæðinu og að um framkvæmd þess fari eftir reglugerð sem ráherra setur. Í 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna með síðari breytingum er fjallað um þau atriði sem tryggingalækni ber að taka mið af við ákvörðun umönnunargreiðslna. Samkvæmt greininni ráðast greiðslur vegna sjúkra barna annars vegar af eðli þess sjúkdóms, sem um ræðir, og er sjúkdómsstigum skipt í fimm flokka, og hins vegar af umönnunarþörf, sem skipt er í fjögur stig. Í umönnunarmati vegna sonar aðaláfrýjanda frá 12. júní 2003 og 22. desember sama ár var sjúkdómsstig hans ákveðið í 4. flokk frá 1. mars 2003 til 31. janúar 2005. Voru umönnunargreiðslur til aðaláfrýjanda því ákveðnar 25% af hámarksgreiðslum samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar. Með nýrri ákvörðun snemma árs 2005 var gildistími þessa mats framlengdur til janúarloka 2008. Aðaláfrýjandi byggir málatilbúnað sinn ekki á því að þeir annmarkar, sem hún telur að séu á umönnunarmati sonar hennar, eigi að leiða til ógildingar á ákvörðun gagnáfrýjanda, heldur krefst hún þess að gagnáfrýjandi greiði sér tiltekna fjárhæð miðað við forsendur 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997. Ef fallist yrði á aðal-, vara- eða þrautavarakröfu aðaláfrýjanda þyrfti dómstóll að leggja mat á að hvaða marki sjúkdómurinn, sem sonur hennar er haldinn, hefur í för með sér útgjöld og umönnun eða gæslu, sbr. 4. gr. laga nr. 118/1993, að teknu tilliti til 5. gr. reglugerðar 504/1997. Þó að dómstólar séu bærir samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar til að fjalla um lögmæti ákvarðana um umönnunargreiðslur verður ekki talið að það sé á valdsviði þeirra að kveða á um að gagnáfrýjanda beri að greiða hærri greiðslur en Tryggingastofnun ríkisins hefur ákveðið að inna skuli af hendi, enda kallar það á að dómstóll leggi sérfræðilegt mat á forsendur, sem löggjafinn hefur mælt fyrir um að tryggingalæknir hjá gagnáfrýjanda skuli meta. Samkvæmt þessu verður að vísa aðal-, vara- og þrautavarakröfu aðaláfrýjanda sjálfkrafa frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi héraðsdóms var fallist á kröfu aðaláfrýjanda um að hún ætti rétt á umönnunargreiðslum miðað við að sonur hennar væri metinn í 4. flokk samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 vegna tímabilsins frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2003. Eins og rakið hefur verið liggur fyrir mat tryggingalæknis um að umönnunarbætur samkvæmt 4. flokki skyldi greiða frá og með 1. mars 2003. Málsástæður aðaláfrýjanda fyrir þessari kröfu eru að ekki hafi orðið neinar breytingar á sjúkdómi og umönnunarþörf sonar hennar við þessi tímamörk þannig að sömu sjónarmið eigi við um stöðu hans fyrir og eftir 1. mars 2003. Eins og fyrstu þrjár kröfur aðaláfrýjanda kallar þessi krafa og málsástæður fyrir henni á það að dómstóll leggi sérfræðilegt mat á forsendur, sem löggjafinn hefur mælt fyrir um að tryggingalæknir hjá gagnáfrýjanda skuli meta. Því verður með sömu rökum að vísa þessari kröfu einnig frá héraðsdómi. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum aðaláfrýjanda, Ásdísar Jónsdóttur, á hendur gagnáfrýjanda, Tryggingastofnun ríkisins, er sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar á báðum dómstigum, samtals 620.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2004. Mál þetta sem dómtekið var 29. nóvember sl. höfðaði Ásdís Jónsdóttir kt. 121062-3729, Furuhlíð 12, Hafnarfirði, gegn heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra Jóni Kristjánssyni f.h. Tryggingastofnunar ríkisins, kt. 660269-2669, Laugavegi 114, Reykjavík með stefnu birtri 29. júní 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi verði dæmdur til greiðslu kröfu að fjárhæð kr. 1.721.010 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum af kr. 79.960 frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2002, en af kr. 159.920 frá þeim degi til 1. apríl 2002, en af kr. 239.880 frá þeim degi til 1. maí 2002, en af kr. 319.840 frá þeim degi til 1. júní 2002, en af kr. 399.800 frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af kr. 479.760 frá þeim degi til 1. október 2002, en af kr. 559.720 frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af kr. 639.680 frá þeim degi til 1. desember 2002, en af kr. 719.640 frá þeim degi til 1. mars 2003, en af kr. 781.529 frá þeim degi til 1. apríl 2003, en af kr. 843.419 frá þeim degi til 1. maí 2003, en af kr. 905.308 frá þeim degi til 1. júní 2003, en af kr. 967.197 frá þeim degi til 1. júlí 2003, en af kr. 1.029.086 frá þeim degi til 1. ágúst 2003, en af kr. 1.090.976 frá þeim degi til 1. september 2003, en af kr. 1.152.865 frá þeim degi til 1. október 2003, en af kr. 1.214.754 frá þeim degi til 1. nóvember 2003, en af kr. 1.276.643 frá þeim degi til 1. desember 2003, en af kr. 1.338.533 frá þeim degi til 1. janúar 2004, en af kr. 1.402.279 frá þeim degi til 1. febrúar 2004, en af kr. 1.466.025 frá þeim degi til 1. mars 2004, en af kr. 1.529.771 frá þeim degi til 1. apríl 2004, en af kr. 1.593.518 frá þeim degi til 1. maí 2004, en af kr. 1.657.264 frá þeim degi til 1. júní 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til greiðslu kröfu að fjárhæð kr. 1.207.306 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum af kr. 59.970 frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2002, en af kr. 119.940 frá þeim degi til 1. apríl 2002, en af kr. 179.910 frá þeim degi til 1. maí 2002, en af kr. 239.880 frá þeim degi til 1. júní 2002, en af kr. 299.850 frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af kr. 359.820 frá þeim degi til 1. október 2002, en af kr. 419.790 frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af kr. 479.760 frá þeim degi til 1. desember 2002, en af kr. 539.730 frá þeim degi til 1. mars 2003, en kr. 580.989 frá þeim degi til 1. apríl 2003, en af kr. 622.249 frá þeim degi til 1. maí 2003, en af kr. 663.508 frá þeim degi til 1. júní 2003, en af kr. 704.767 frá þeim degi til 1. júlí 2003, en af kr. 746.026 frá þeim degi til 1. ágúst 2003, en af kr. 787.286 frá þeim degi til 1. september 2003, en af kr. 828.545 frá þeim degi til 1. október 2003, en af kr. 869.804 frá þeim degi til 1. nóvember 2003, en af kr. 911.063 frá þeim degi til 1. desember 2003, en af kr. 952.323 frá þeim degi til 1. janúar 2004, en af kr. 994.820 frá þeim degi til 1.febrúar 2004, en af kr. 1.037.317 frá þeim degi til 1. mars 2004, en af kr. 1.079.814 frá þeim degi til 1. apríl 2004, en af kr. 1.122.312 frá þeim degi til 1. maí 2004, en af kr. 1.164.809 frá þeim degi til 1. júní 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara að stefndi verði dæmdur til greiðslu kröfu að fjárhæð kr. 693.606 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum af kr. 39.980 frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2002, en af kr. 79.960 frá þeim degi til 1. apríl 2002, en af kr. 119.940 frá þeim degi til 1. maí 2002, en af kr. 159.920 frá þeim degi til 1. júní 2002, en af kr. 199.900 frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af kr. 239.880 frá þeim degi til 1. október 2002, en af kr. 279.860 frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af kr. 319.840 frá þeim degi til 1. desember 2002, en af kr. 359.820 frá þeim degi til 1. mars 2003, en af kr. 380.450 frá þeim degi til 1. apríl 2003, en af kr. 401.079 frá þeim degi til 1. maí 2003, en af kr. 421.709 frá þeim degi til 1. júní 2003, en af kr. 442.338 frá þeim degi til 1. júlí 2003, en af kr. 462.968 frá þeim degi til 1. ágúst 2003, en af kr. 483.597 frá þeim degi til 1. september 2003, en af kr. 504.227 frá þeim degi til 1. október 2003, en af kr. 524.856 frá þeim degi til 1. nóvember 2003, en af kr. 545.486 frá þeim degi til 1. desember 2003, en af kr. 566.115 frá þeim degi til 1. janúar 2004, en af kr. 587.364 frá þeim degi til 1. febrúar 2004, en af kr. 608.612 frá þeim degi til 1. mars 2004, en af kr. 629.861 frá þeim degi til 1. apríl 2004, en af kr. 651.109 frá þeim degi til 1. maí 2004, en af kr. 672.358 frá þeim degi til 1. júní 2004, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautaþrautavara að stefndi verði dæmdur til greiðslu kröfu að fjárhæð kr. 179.910 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum af kr. 19.990 frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2002, en af kr. 39.980 frá þeim degi til 1. apríl 2002, en af kr. 59.970 frá þeim degi til 1. maí 2002, en af kr. 79.960 frá þeim degi til 1. júní 2002, en af kr. 99.950 frá þeim degi til 1. júlí 2002, en af kr. 119.940 frá þeim degi til 1. október 2002, en af kr. 139.930 frá þeim degi til 1. nóvember 2002, en af kr. 159.920 frá þeim degi til 1. desember 2002, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, að viðbættum virðisaukaskatti 24,5%. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða málskostnað að mati réttarins. Til vara að stefnukrafa verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Í máli þessu gerir stefnandi kröfu um það að stefndi verði dæmdur til að greiða fullar umönnunargreiðslur, eða aðrar lægri, samkvæmt 4. gr. laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð, vegna langvarandi veikinda sonar síns. Stefnandi eignaðist soninn Birki Emil Thor-Björnsson hinn 31. janúar 2001. Fram kemur í vottorði Gests Pálssonar, læknis á vökudeild Barnaspítala Hringsins, dags. 9. febrúar 2001, sem hann gefur vegna umsóknar um fjárhagslega aðstoð vegna fatlaðra og langveikra barna, eftirfarandi almenn heilsufars- og sjúkrasaga: „Nýfætt sveinbarn, fyrsta barn móðurinnar, IVF, gekk með tvíbura en annar dó á meðgöngu. Blæðing á meðgöngu, vottur af sykursýki, hratt vaxandi leg síðustu vikurnar fyrir fæðingu, macrosomina. Barnið var tekið með keisaraskurði, vægir öndunarerfiðleikar í byrjun og hypoglycemia, þungburi sem vóg 4.728 g apgar 7 eftir 1 og 9 eftir 5 mín. Við skoðun kom í ljós pre auliculer separ báðum megin og einnig sinus hægra megin. Eyrun töluvert framarlega staðsett og róteruð. CT af höfði leiddi í ljós lokaðan eyrnagang hægra megin en er eðlilega loftun og innra eyra að því er virtist eðlilegt. Ómskoðun á hjarta leiddi í ljós VSD en var annars eðlileg. Litningar eðlilegar og enga galla að sjá á lungum, nýrum, né hrygg. Ljóst þykir að um svokallað Goldenhar´s syndrome er að ræða. Drengnum verður fylgt eftir af Hróðmari Helgasyni barnahjartalækni, Kristleifi Kristjánssyni hvað þroska varðar og auk þess Ingibjörgu Hinriksdóttur HNE lækni sem mun rannsaka drenginn hvað heyrnina varðar, trúlega með heilastofnsmælingu.“ Hinn 15. maí 2001 sótti stefnandi og faðir drengsins um umönnunarbætur og fór umönnunarmat fram 28. maí 2001. Það framkvæmdi Ingibjörg Georgsdóttir tryggingalæknir. Hún framkvæmdi einnig þau umönnunarmöt er síðar verður getið. Í umsókninni er lýsing á sérstakri umönnun, gæslu og tilfinnanlegum útgjöldum og er hún svohljóðandi: „Tíð eftirlit hjá hjartalækni, háls-, nef- og eyrnalækni, lýtalækni, þarf aðgerðir erlendis á eyra, þarf aðgerðir á andliti vegna sepa og fistla fyrir 1 árs aldur. Átt erfitt með að drekka, vegna slapprar tungu. Blánar við áreynslu.“ Í upphafi matsins er rakið nokkuð af því sem fram kemur í vottorði Gests Pálssonar læknis. Síðan segir í vottorðinu: „Fæðingarorlofi móður hafði verið framlengt um níu daga vegna samfelldrar sjúkrahússdvalar barns eftir fæðingu og síðar um þrjá mánuði vegna alvarlegs sjúkleika barns. Á sama tíma er ekki heimilt að meta umönnunargreiðslur. Þegar greiðslum lýkur í fæðingarorlofi þarf að fara fram endurskoðun m.t.t. umönnunargreiðslna. Hér er um að ræða barn sem þarf meðferð í heimahúsi og á sjúkrahúsi vegna víðþættra meðfæddra vandamála. Flokkur 5, 0% frá 01.02.2001 til 31.01.2002 Endurmat fari fram 01.2002.“ Hinn 10.1.2002 framkvæmdi læknirinn nýtt umönnunarmat. Þá lá fyrir umsókn móður um umönnunarbætur, dags. 10.12.2001, og nýtt vottorð Gests Pálssonar barnalæknis dagsett 3.1.2002. Í vottorði læknisins er lýst sömu sjúkdómseinkennum og í vottorði hans frá 9.2.2001. Til viðbótar segir í vottorðinu eftirfarandi: „Drengnum fer vel fram, þroskast vel. Var innlagður fyrst eftir fæðingu og aftur nú í september sl. fyrir uppvinnslu fyrir aðgerð á andliti, trúlega í Boston á næsta ári þar sem kominn er strengur í andlitið og asymmetria þess vegna en enn hefur hann ekki gengist undir aðgerð vegna preauiculer sepa og fistla.“ Í umsókn móður er gefin lýsing á sérstakri umönnun, gæslu og tilfinnanlegum útgjöldum og segir þar um eftirfarandi: „Er í eftirliti hjá háls, nef og eyrnalækni og augnlækni. Bíður nú eftir aðgerð í USA sem getur orðið nú hvenær sem er fyrir eins árs afmælið.“ Umönnunarmat læknisins er svohljóðandi: „Vandamál: Meðfætt heilkenni og op á milli hjartahvolfa. Fyrsta mat tryggingalæknis var dagsett 28.05.2001. Í vottorði Gests Pálssonar læknis dagsettu 03.01.2002 er skýrt frá því að þessi ársgamli drengur hafi greinst með Goldenhar-heilkenni og tvo litla VSD hjartagalla. Honum fer vel fram og þroskast hann vel. Rannsóknir fóru fram á sjúkrahúsi skömmu eftir fæðingu og aftur í september og fyrirhuguð aðgerð er á næsta ári erlendis. Á umsóknareyðublaði foreldra kemur fram að drengurinn þarf eftirlit sérfræðinga en bíður eftir aðgerð. Hér er um að ræða barn sem þarf eftirlit sérfræðinga vegna fjölþætts heilsuvanda. Engin heimild er til þess að meta umönnunargreiðslur m.v. fyrirliggjandi upplýsingar. Í tengslum við aðgerðir síðar meir er heimilt að meta tímabundnar umönnunargreiðslur. Flokkur 5, 0% frá 01.02.2002 til 31.01.2005 Endurmat fari fram 01.2005.“ Hinn 19. júní 2002 framkvæmir læknirinn enn umönnunarmat og segir þar svo: „Borist hefur vottorð Gests Pálssonar læknis varðandi fyrirhugaða aðgerð drengsins á Barnaspítalanum í Boston í ágúst næstkomandi. Metnar verða tímabundnar umönnunargreiðslur í tvo mánuði vegna þessa. Hér er um að ræða barn sem þarf meðferð á sjúkrahúsi vegna meðfædds vands. Flokkur 1, 100% frá 01.08.2002 til 30.09.2002 Flokkur 5, 0% frá 1.10.2002 til 31l01l2005 Endurmat fari fram 01.2005.“ Hinn 12.11.2002 framkvæmir læknirinn aftur umönnunarmat og segir þar svo: „Borist hefur vottorð Gests Pálssonar læknis dagsett 01.11.2002 með upplýsingum um fyrirhugaða aðgerð drengsins í Boston í janúar n.k. með ósk um umönnunargreiðslur tímabundið.Fallist er á þau tilmæli.Hér er um að ræða barn sem þarf meðferð í heimahúsi og á sjúkrahúsi vegna meðfædds vanda. Umönnunargreiðslur verða metnar tímabundið í tvo mánuði. Flokkur 1, 100% frá 01.01.2003 til 28.02.2003 Flokkur 5, 0% frá 01.03.2003 til 31.01.2005 Endurmat fari fram 01.2005.“ Hinn 12.6.2003 framkvæmir læknirinn umönnunarmat, en áður hafði henni borist bréf Gests Pálssonar læknis, sem hann sendi einnig Félagsþjónustu Mosfellsbæjar. Læknirinn segir móður ekki hafa lagt fram nýja umsókn um umönnunargreiðslur og stefndi hafi ekki óskað eftir umsókn. Bréf Gests Pálssonar læknis er svohljóðandi: „Undirritaður finnur sig knúinn til að skrifa ykkur báðum bréf vegna Birkis Emils og Ásdísar. Ásdísi, sem er hjúkrunarfræðingur og starfað hefur á barnadeild, hefi ég þekkt um nokkurn tíma og reynt hana af góðu einu. Hún eignaðist drenginn Birki Emil í lok janúar 2001 hér á Landspítalanum. Drengurinn reyndist hafa meðfædda galla, svokallað Goldenhar´s syndrome, fyrst og fremst galla í andliti og eyrum en einnig hjartagalla. Vegna þessa var hann innlagður á vökudeild þar sem undirritaður starfar enn sem læknir. Drengurinn hefur tvívegis gengist undir stórar aðgerðir í Bandaríkjunum, þ.e.a.s. í Boston, í ágúst 2002 og í janúar 2003. Auk þessa hefur hann verið áberandi viðkvæmur, þolað illa samneyti við önnur börn þar sem hann hefur fengið síendurteknar sýkingar, sem þó hafa ekki verið það slæmar að hann hafi þurft að leggjast inn á sjúkrahús. Þetta hefur orðið til þess að Ásdís hefur ekki átt möguleika á að starfa utan heimilisins. Auk þessa hafa foreldrar drengsins skilið og ofan á það hefur móðir Ásdísar fengið krabbamein og því ekki getað reynst henni sú stoð sem áður var, en að móður sinni undanskilinni á Ásdís enga ættingja sem rétt geta henni hjálparhönd. Ásdís hefur engar tekjur og getur vart séð sér farborða. Hún er nú í þann mund að flytja inn á heimii móður sinnar, þar sem hún hefur ekki efni á að leigja sér íbúð. Þannig má ljóst vera að Ásdís gengur nú í gegnum mjög erfiða tíma og að hún þarf tímabundinn fjárhagslegan stuðning frá Mosfellsbæ, sem ætla mætti í u.þ.b. eitt ár og einnig tímabundna aðstoð vegna barnsins frá TR. Undirritaður vill taka fram, að hann leggur ekki í vana sinn að skrifa bréf sem þetta og minnist ég þess reyndar ekki að hafa gert um það sl. áratug. Þar sem hér er um undantekningartilvik að ræða fer ég vinsamlegast fram á að mark verði tekið á þessum skrifum og Ásdísi verði veitt tímabundin aðstoð á meðan hún kemst í gegnum þetta erfiðleikatímabil.“ Umönnunarmatið 12.6.2003 er svohljóðandi: „Breyting: Borist hefur bréf Gests Pálssonar læknis varðandi veikindi þessa litla drengs sem hefur gengist undir aðgerðir erlendis vegna Goldenhare heilkennis. Miklir erfiðleikar eru í fjölskyldu drengsins og fer Gestur fram á endurskoðun umönnunarmats. Hér er um að ræða barn sem þarf meðferð í heimahúsi vegna meðfædds vanda. Umönnunargreiðslur verða metnar tímabundið til þriggja ára aldurs drengsins en þá tekur við áframhaldandi mat með umönnunarkorti en án greiðslna. Flokkur 4, 25% frá 01.03.2003 tíl 31.01.2004 Flokkur 5, 0% frá 01.02.2004 til 31.01.2008 Endurmat fari fram 01.2008.“ Þá framkvæmdi læknirinn umönnunarmat 22. desember 2003 og lá þá fyrir tölvubréf Gests Pálssonar læknis. Ekki verður séð að það bréf hafi verið lagt fram í málinu. Í þetta skipti lagði móðir ekki heldur fram nýja umsókn um umönnunargreiðslur og stefndi óskaði ekki eftir umsókn. Umönnunarmatið er svohljóðandi: „Breyting. Borist hefur bréf Gests Pálssonar læknis varðandi veikindi drengsins með tilmælum um framlengingu með umönnunarmati með umönnunargreiðslum enn um sinn. Fallist er á þau tilmæli og mati með greiðslum framlengt til fjögurra ára aldurs en þá tekur við mat án greiðslna. Hér er um að ræða barn sem glímir við meðfæddan vanda. Flokkur 4, 25% frá 01.02.2004 til 31.01.2005 Flokkur 5, 0% frá 01.02.2005 til 31.01.2008 Endurmat fari fram 01.2008.“ Stefnandi kom fyrir dóminn og lýsti þeirri daglegu umönnun sem syni hennar væri nauðsynleg. Hún væri í því fólgin að fylgjast stöðugt með drengnum, en af honum mætti ekki líta. Hann væri dettinn en mætti ekki verða fyrir höggi eða byltu sem kæmi á andlitið því að þar lægju taugar grunnt. Áverki á andlitið gæti leitt til lömunar. Frá upphafi hafi verið erfitt að næra drenginn og gengi það enn upp og ofan. Kjálkar hans væru gallaðir og tyggingarvöðvar rýrir, sem leiddi til þess að hann ætti erfitt með að tyggja. Eins vantaði munnvatnskirtla sem áhrif hefði á tyggingu og leiddi einnig til mikillar tannhirðu. Drengurinn nærðist aðallega á mjúkri fæðu og enn hefði hún hann á brjósti að læknisráði til þess að hann þyrfti ekki að fá næringu í æð. Drengurinn hefði væga öndunarerfiðleika. Stefnandi kvaðst vera barnahjúkrunarfræðingur að mennt og vera í ágætu samstarfi við lækna um umönnun drengsins. Hún hefði hjúkrað honum í heimahúsi sem gert hefði það að verkum að hann hefði ekki þurft að leggjast inn á sjúkrahús sem annars hefði orðið. Drengurinn hefði oft verið veikur og fengið háan hita en síðastliðið sumar hefði það þó lagast. Drengurinn hefði byrjað á leikskóla í september síðastliðið haust þar sem hann væri frá kl. 8-14 og hefði það gengið vonum framar. Hann hefði þó veikst síðan þrisvar, fjórum sinnum, einu sinni í hálfan mánuð, og þurft að vera heima. Drengurinn hefði ekki byrjað á leikskóla fyrr samkvæmt ráðleggingum lækna því að ónæmiskerfið væri lélegt, sem hefði þó lagast. Drengurinn notaði hjálm til varnar höfði og andliti og fengi sérstakan stuðning og eftirlit í leikskólanum. Drengurinn þyrfti stanslausa þjálfun til að halda líkamlegri færni og fengi hann nú þjálfun af því tagi í leikskólanum. Stefnandi sagði andlegan þroska drengsins vera mjög góðan. Ingibjörg Georgsdóttir læknir kom fyrir dóminn. Hún kvaðst hafa sérhæft sig í barna- og nýburalækningum. Hún hefði starfað hjá stefnda síðan 1995 og aðalstarf sitt hefði verið að framkvæma möt. Þegar umönnunarmat vegna langveikra barna sé framkvæmt þurfti tvennt að liggja fyrir, umsókn frá foreldri og læknisvottorð. Gjarnan sé einnig leitað til félagsráðgjafa sjúkrahúsanna og félagsþjónustu eftir því sem við eigi. Börnin væru aldrei skoðuð í Tryggingastofnuninni. Matið væri þannig byggt á aðsendum gögnum frá foreldrum og læknum. Ingibjörg kvað þá flokkun sem notuð væri við mat á umönnunargreiðslum hafa verið lítið breytta allt frá árinu 1993. Skilyrðin sem flokkunin byggðist á væru býsna ströng. Við umönnunarmatið 10.1.2002 hefði legið fyrir að sum þeirra vandamála sem í upphafi var glímt við vegna sonar stefnanda hefðu verið að baki en auðvitað ekki öll. Sitt mat hefði verið að í læknisvottorðinu kvæði við annan tón en í upphaflega vottorði læknis og barnið þroskaðist vel og eðlilega. Engin sérstök meðferð hefði verið í gangi en auðvitað hefði barnið þurft sína umönnun og meðferð eins og önnur lítil börn. Hún hefði ekki séð að upplýsingar væru um að alvarleg vandamál væru á ferðinni og þess vegna hefði matið verið samkvæmt 5. flokki. Áður en umönnunarmatið 12.6.2003 fór fram hefði Gestur Pálsson læknir ýtt verulega á eftir því að stefnandi fengi umönnunargreiðslur. Ingibjörg kvaðst hafa ráðlagt að stefnanda yrði vísað til Kristínar Friðriksdóttur, félagsráðgjafa hjá stefnda, og þær myndu hjálpast að við að leiða málið betur fram. Ljóst hafi verið að stefnandi hefði ekki verið að vinna og ekki haft neina framfærslu. Á þessum tíma hafi þær Kristín talið að umönnunarþörf drengsins væri svipuð því og þegar um börn væri að ræða sem hefðu skarð í vör eða góm eða önnur svipuð vandamál er gerði þeim erfitt að nærast. Umönnunarmatið hefði þá verið endurskoðað og 4. flokkur metinn. Félagsráðgjafinn hefði í framhaldi af því skrifað félagsþjónustu í Mosfellsbæ og mælt með því að endurskoðuð yrði synjun um félagslegar greiðslur til stefnanda. Þeirri málaleitan hefði einnig verið synjað. Þegar það hafi legið fyrir hafi fátt verið í stöðunni að gera og segja megi að það hefði verið skynsamlegt að skoða málið frá upphafi í því ljósi að drengurinn væri svipaður börnum með skarð í vör eða góm. Til að fá umönnunargreiðslur þyrfti að uppfylla þrjú skilyrði; læknisfræðileg skilyrði þurfi að liggja fyrir, þörf fyrir sérstaka umönnun sem sérstök útgjöld væru samfara. Það að hafa ekki tekjur flokkaðist ekki til útgjalda vegna barns, en það væri skilningur úrskurðarnefndar almannatrygginga, sem væri þrengri en verið hefði hjá stefnda áður en úrskurðir nefndarinnar gengu á árunum 2000-2001. IV Rétt þykir að rekja sérstaklega forsögu 4. gr. laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð eins og hún nú hljóðar, en stefnandi byggir kröfur sínar á þeirri grein laganna. Með lögum nr. 79/1991 var nýrri grein, 13. gr. bætt við lög nr. 67/1971 um almannatryggingar sem hafði m.a. að geyma svohljóðandi ákvæði: „Greiða skal framfærendum fatlaðra og sjúkra barna, sem dveljast í heimahúsi, styrk, allt að 9.092 kr., eða umönnunarbætur, allt að 47.111 kr. á mánuði ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld eða sérstaka umönnun eða gæslu. Tryggingastofnun ríkisins úrskurðar og annast greiðslu styrks og umönnunarbóta, að fengnum tillögum svæðisstjórna, samkvæmt lögum um málefni fatlaðra. ... Um framkvæmd greinarinnar fer eftir reglugerð sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra setur í samráði við félgsmálaráðherra að fengnum tillögum tryggingaráðs.“ Þessar greiðslu komu í stað fjárhagsaðstoðar samkvæmt lögum nr. 41/1983 um málefni fatlaðra og barnaörorku samkvæmt lögum nr. 67/1991 um almannatryggingar. Þegar lög nr. 118/1993 um félagslega aðstoð voru sett var ákvæði um umönnunarbætur tekið upp í 4. gr. þeirra. Í athugasemdum með greininni er sagt að hún sé samhljóða 13. gr. almannatryggingalaga, sem er ekki alls kostar rétt, en samsvarandi ákvæði í lögum nr. 118/1993 þeim ákvæðum í 13. gr. almannatryggingalaga, sem að framan eru rakin, eru svohljóðandi: „Heimilt er að greiða framfærendum fatlaðra og sjúkra barna, sem dveljast í heimahúsi, eða á sjúkrahúsi um stundarsakir, styrk, allt að 9.247 kr., eða umönnunarbætur, allt að 47.912 kr., á mánuði ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld eða sérstaka umönnun eða gæslu. Tryggingastofnun ríkisins úrskurðar og annast greiðslu styrks og umönnunarbóta að fengnum tillögum svæðisstjórna samkvæmt lögum um málefni fatlaðra ef um fatlað barn er að ræða. ... Um framkvæmd greinarinnar fer eftir reglugerð sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra setur í samráði við félagsmálaráðherra að fengnum tillögum tryggingaráðs.“ Hér er tekið fram í lögunum að heimilt sé að greiða, en áður var það skylt, og eins má greiða fyrir dvöl á sjúkrahúsi um stundarsakir. Í báðum ákvæðunum er sett að skilyrði að andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld eða sérstaka umönnun eða gæslu. Með lögum nr. 92/1997 var 4. gr. laga nr. 118/1993 breytt og varð lagagreinin svohljóðandi: „Tryggingastofnun er heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna, sem dveljast í heimahúsi eða á sjúkrahúsi, allt að 53.840 kr. á mánuði og/eða taka aukinn þátt í greiðslu sjúkrakostnaðar ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Heimilt er að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik, sem jafna má við fötlun, og barna með alvarleg hegðunarvandamál sem jafna má við geðræna sjúkdóma. ... Tryggingalæknar meta þörf samkvæmt ákvæði þessu.Um framkvæmd ákvæðis þessa fer eftir reglugerð sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra setur að fengnum tillögum tryggingaráðs.“ Með lögum nr. 60/1999 var 4. gr. breytt lítillega en óþarft þykir að rekja þá breytingu. Í greinargerð með breytingarlögum nr. 92/1997 er ekki vikið sérstaklega að því hvers vegna breytt er orðalaginu „ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu“ frá því sem áður hafði verið þ.e. að í stað orðsins og kom orðið eða. Í reglugerð nr. 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna með áorðnum breytingum samkvæmt reglugerðum nr. 229/2000 og 130/2001 segir svo í 1. gr.: „Heimilt er að veita framfærendum fatlaðra og langveikra barna aðstoð frá Tryggingastofnun ríkisins, ef sjúkdómur eða andleg eða líkamleg hömlun hefur í för með sér sannanleg tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Einnig er heimilt að veita aðstoð til framfærenda barna með alvarleg þroskafrávik og barna með hegðunarvandamál.“ Í 5. gr. reglugerðarinnar eru skilgreiningar á fötlunar- og sjúkdómsstigi og er í II. kafla greinarinnar kveðið á um flokkun vegna umönnunar, gæslu og útgjalda vegna langveikra barna. Þar segir: „fl. 1. Börn, sem þurfa langvarandi vistun á sjúkrahúsi eða hjúkrun í heimahúsi og yfirsetu foreldris vegna alvarlegra og langvarandi sjúkdóma, t.d. börn með illkynja sjúkdóma. fl. 2. Börn, sem þurfa tíðar sjúkrahúsinnlagnir og meðferð í heimahúsi vegna alvarlegra og langvarandi sjúkdóma, t.d. alvarlegra nýrna-, lungna- eða lifrarsjúkdóma, sem krefjast ónæmisbælandi meðferðar og alvarlegra hjartasjúkdóma. fl. 3. Börn, sem þurfa innlagnir á sjúkrahús og meðferð í heimahúsi vegna alvarlegra og langvarandi sjúkdóma, t.d. börn með alvarlega bæklunarsjúkdóma, innkirtla- og efnaskiptasjúkdóma, meltingarfærasjúkdóma og geðsjúkdóma. fl. 4. Börn, sem þurfa fyrst og fremst meðferð í heimahúsi og aðstoð vegna hjálpartækja, t.d. börn með bæklunarsjúkdóma, sem koma til aðgerða á nokkrum árum, börn með stomapoka, þvagleggi, eða sem þurfa reglulegar lyfjagjafir í sprautuformi. fl. 5. Börn, sem þurfa reglulegar lyfjagjafir um munn, nef og húð og eftirlit sérfræðinga, t.d. börn með astma, excem eða ofnæmi.“ Síðan segir í reglugerðinni að umönnunargreiðslur miðist við eftirfarandi töflu og taki mið af umönnunarþyngd. Ekki þykir ástæða til að taka þessa töflu upp í dóminn, enda hvorki deilt um fjárhæðir í stefnukröfum né útreikning þeirra. Rétt er þó að taka fram að hæstar eru greiðslur samkvæmt 1. flokki og fara síðan lækkandi, en ekkert er greitt samkvæmt 5. flokki. V Af hálfu stefnanda er á því byggt að samkvæmt skýru orðalagi 4. gr. laga nr. 118/1993 sé umönnunargreiðslum ætlað að mæta tilfinnanlegum útgjöldum og kostnaði við sérstaka umönnun eða gæslu fatlaðra og langveikra barna. Í reglugerð nr. 504/1997 sé kveðið á um það að með hugtakinu langveikt barn sé átt við það barn sem þarfnist læknisfræðilegrar meðferðar vegna alvarlegs og/eða langvinns sjúkdóms. Efni 4. gr. laga nr. 118/1993 hafi verið óbreytt frá því það hafi verið lögbundið. Ekki skipti máli þótt nú standi í lagagreininni að heimild til greiðslna sé bundin því að andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Í upphafi hafi verið kveðið á um það að annað skilyrðið nægði, þ.e. að annað hvort andleg eða líkamleg hömlun barns hefði í för með sér tilfinnanleg útgjöld eða barnið þarfnaðist sérstakrar umönnunar eða gæslu. Ekkert sé að finna í lögskýringargögnum sem bendi til þess að ætlun löggjafans hafi verið að gera á þessu breytingu þótt orðið og hafi verið sett í stað orðsins eða. Lög nr. 118/1993 séu skýr og stefnandi hafi sýnt fram á að uppfyllt séu skilyrði 4. greinar þeirra. Vandinn sé hins vegar sá að stefndi túlki lögin og reglugerðina of þröngt, en í þá átt hafi úrskurðir úrskurðarnefndar almannatrygginga gengið. Túlkunin virðist fremur byggjast á sjúkdómsgreiningu en mati á því hvort andleg eða líkamleg hömlun barns hafi í för með sér tilfinnanleg útgjöld og/eða sérstaka umönnun eða gæslu. Þessi túlkun leiði til þess að takist ekki að sjúkdómsgreina barn þannig að það falli inn í flokkunarkerfi reglugerðarinnar verði ekki um neinar greiðslur að ræða, án nokkurs tillits til þess hve mikil útgjöld framfærandans séu eða hve mikla umönnun barnið þurfi. Engin lagastoð sé fyrir því að gera sjúkdómsgreiningu að frumskilyrði fyrir umönnunargreiðslum enda sé í lagatexta ekki kveðið á um neitt slíkt heldur aðeins miðað við að langveiki leiði til tilfinnanlegra útgjalda og/eða sérstakrar umönnunar eða gæslu. Enginn vafi leiki á því að sonur stefnanda sé haldinn alvarlegum og langvarandi sjúkdómi í skilningi laga nr. 118/1993. Drengurinn eigi erfitt með að tyggja vegna þess að enda á neðri kjálka vanti beggja vegna og verði hann því að nærast á mjúku fæði. Móðir hans hafi hann enn á brjósti. Drengurinn hafi meðfæddan galla á heila, sem eigi eftir að skilgreina. Jafnvægið sé ekki gott og vegna þess að taugar í andliti liggi óeðlilega verði hann að forðast að fá áverka á andlitið. Læknar hafi varað við því að drengurinn sé mikið meðal annarra barna vegna sýkingarhættu. Þá þurfi drengurinn á stöðugri sjúkraþjálfun að halda vegna þess að allur vinstri helmingur líkamans sé rýrari en sá hægri. Vegna veikindanna þurfi drengurinn á viðvarandi umönnun stefnanda að halda. Hann hafi verið í stanslausri heimahjúkrun og væri stefnandi ekki barnahjúkrunarfræðingur hefði þurft að leggja hann inn á spítala hvað eftir annað. Engin breyting hafi orðið á umönnunarþörf drengsins eftir að fæðingarorlofinu lauk og ástandið hafi verið óbreytt þegar umönnunargreiðslur samkvæmt 4. flokki hafi verið ákveðnar í marsbyrjun 2003. Það hljóti að leiða til þess að stefnandi eigi a.m.k. rétt á greiðslum samkvæmt þeim flokki frá því að fæðingarorlofi hennar lauk. Veikindi drengsins hafi leitt til erfiðra félagslegra aðstæðna móður og gert það að verkum að hún hafi ekki getað stundað vinnu utan heimilis. Tekjutap af þeim sökum verði að meta til útgjalda í skilningi laga nr. 118/1997, en lögin verði ekki túlkuð svo að samkvæmt þeim þurfi að sýna fram á bein fjárútlát vegna veikinda barns. Enginn vafi leiki á því að heilsa sonar stefnanda sé þannig að hann eigi að falla í 1. flokk reglugerðar nr. 504/1997 og að stefnandi eigi að fá umönnunargreiðslur samkvæmt því. Verði ekki á það fallist eigi drengurinn að falla í 2. eða 3. flokk, en ekki 4. flokk eins og nú sé miðað við. Af hálfu stefnda er á því byggt að lög nr. 118/1993 kveði á um það að heimilt sé en ekki skylt að ákveða umönnunargreiðslur. Með lögunum sé stefnda falið að meta læknisfræðilegar forsendur greiðslnanna á grundvelli umsókna um greiðslur og annarra gagna. Engin ástæða sé til þess að draga í efa hæfni stefnda til þess að meta læknisfræðilegar forsendur og ekki hafi verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að mat stefnda sé ómálefnalegt eða rangt að formi eða efni. Stefnandi hafi ekki skotið mati stefnda til úrskurðarnefndar almannatrygginga til að reyna fá því hnekkt eða hnekkt því með öðrum hætti, hvorki fyrir málsóknina eða með henni. Þess verði að gæta við túlkun laganna að andleg eða líkamleg hömlun barns verði að hafa í för með sér bæði tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Annað hvort sé ekki nægilegt, hvorttveggja verði að vera fyrir hendi. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi haft eða hafi sérstök útgjöld vegna umönnunarinnar og gera verði greinarmun á erfiðum félagslegum aðstæðum hennar og umönnunarþörf sonarins. Stefndi hafi gert undantekningu og greiði nú umönnunarbætur samkvæmt 4. flokki reglugerðarinnar. Sú undantekning eigi ekki að koma stefnda í koll með þeim hætti að frekari umönnunargreiðslur verði ákveðnar frá fyrri tíma. Engar forsendur séu fyrir því að stefnandi eigi rétt á greiðslum samkvæmt fyrstu þremur flokkum reglugerðarinnar. Dráttarvaxtakrafa stefnanda sé ekki í samræmi við vaxtalög. Stefnandi hafi ekki gert kröfu til greiðslna fyrr en með stefnu í málinu og því séu ekki forsendur til þess að dæma dráttarvexti frá fyrri tíma en mánuði eftir að stefna var birt. Eins og fyrr er rakið er í 4. gr. laga nr. 118/1993 um félagslega aðstoð einungis kveðið á um það að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna ef andleg eða líkamleg hömlun barns hefur í för með sér tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu. Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra er falið að setja reglugerð um framkvæmd ákvæðisins og er nú í gildi um framkvæmdina reglugerð nr. 504/1997 með síðari breytingum. Í 3. gr. reglugerðarinnar segir að Tryggingastofnun ríkisins meti læknisfræðilegar forsendur umsækjenda og fötlunar- og sjúkdómsstig samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar þar sem kveðið er á um umönnunargreiðslur, og er þá sýnilega við það miðað að viðkomandi barn sé umsækjandi en ekki sá sem umönnunina hefur með höndum. Tryggingastofnun ríkisins hefur sett sér vinnureglur sem bera heitið „Vinnureglur tryggingaráðs um fjárhagslega aðstoð vegna fatlaðra og langveikra barna.“ Þar segir: „Í umönnunarmati felst mat á umönnunarþyngd og útgjöldum vegna langveiks eða fatlaðs barns og byggist matið á upplýsingum úr læknisvottorði og umsókn frá foreldrum.“ Það er ljóst að 4. gr. laga nr. 118/1993 verður að skýra svo að þar sé gert ráð fyrir því að umönnunarbætur geti verið mismunandi eftir því hver á í hlut. Mat á því var falið stjórnvöldum þar á meðal Tryggingastofnun ríkisins. Við það mat ber stjórnvöldum að meta þann rétt sem hver og einn umsækjandi á samkvæmt lögunum, þannig að ákvæðum þeirra sé fullnægt að því er hann varðar. Ekki verður talið neitt athugavert við það þótt settar hafi verið viðmiðunarreglur, bæði í reglugerð og vinnureglum, til að styðjast við þegar réttur til umönnunargreiðslna er metinn. Við setningu þessara reglna bar stjórnvöldum að gæta laga og málefnalegra sjónarmiða. Það er rétt sem haldið er fram af stefnanda að í viðmiðunarreglunum er mjög stuðst við læknisfræðilegt mat þegar ákveðið er hve mikið skuli greitt. Engu að síður er ljóst að flokkunin byggist á því hve alvarleg veikindin eru talin og eftir því sem þau eru talin alvarlegri eru meiri líkur taldar á auknum útgjöldum og meiri umönnun. Við upplýsingar frá lækni eiga svo að bætast upplýsingar umsækjanda um útgjöld og umönnunarþörf sem taka á tillit til við mötin. Að þessu athuguðu verður ekki annað talið en framangreindar viðmiðunarreglur, og möt samkvæmt þeim, séu byggð á málefnalegum forsendum og hafi næga stoð í 4. gr. laga nr. 118/1993. Stefnanda hafa verið metnar umönnunargreiðslur samkvæmt 4. flokki II. kafla 5. gr. reglugerðar nr. 504/1997 frá 1. mars 2003 til 31. janúar 2005, en þá á endurmat að fara fram. Aðilar deila um það hvort stefnandi á að fá greiddar hærri bætur og þá samkvæmt hvaða flokki reglugerðarinnar. Einnig deila aðilar um hvort stefnandi á rétt á greiðslum fyrir tímabilið frá því að fæðingarorlofi hennar lauk 1. febrúar 2002 til 1. mars 2003, en stefnandi fékk engar greiðslur á því tímabili að frátöldum fullum greiðslum í ágúst og september 2002 vegna sjúkrahússdvalar sonarins. Málatilbúnaður stefnanda felur í sér kröfu um að dómurinn endurskoði mat Tryggingastofnunar ríkisins. Að framan er sú niðurstaða fengin að þær aðferðir sem Tryggingastofnun ríkisins beitir við að ákveða umönnunargreiðslur séu lögmætar. Í tilviki stefnanda verður ekki annað séð en þeim sömu aðferðum hafi verið beitt þegar henni voru ákveðnar umönnunargreiðslur og ekkert það leitt í ljós í málinu sem hnekkir þeirri ákvörðun. Eru þannig ekki forsendur fyrir því að lögum að dómurinn endurskoði þetta mat stjórnvaldsins. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að hafna aðal- vara- og þrautavarakröfu stefnanda. Þrautaþrautavarkrafa stefnanda nær til tímabilsins frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2003. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að stefnanda hafi með réttum hætti verið ákvarðaðar umönnunargreiðslur frá 1. mars 2003. Fyrst þá var talið rétt að ákvarða umönnunargreiðslur verður ekki annað séð en sömu forsendur, og að minnsta kosti ekki veigaminni, hafi verið fyrir hendi til að ákvarða umönnunargreiðslur á tímabilinu frá 1. febrúar til 1. mars. Verður á því að byggja og þar af leiðir að taka ber þrautaþrautavarakröfu stefnanda til greina. Stefnandi sótti um umönnunargreiðslur fyrir framangreint tímabil en þeirri umsókn var hafnað. Verður að líta á umsókn hennar sem kröfu í skilningi laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingar. Stefnandi gerir dráttarvaxtakröfu svo sem gjalddagi hverrar mánaðargreiðslu sé fyrsti dagur hans. Því hefur stefndi ekki andmælt og verður því dráttarvaxtakrafa stefnanda tekin til greina að fullu sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Þar sem stefnandi hefur gjafsókn í máli þessu eru ekki efni til að dæma stefnda til þess að greiða honum málskostnað, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer eins og segir í dómsorði. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði stefnanda, Ásdísi Jónsdóttur, kr. 179.910 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 19.990 frá 1. febrúar 2002 til 1. mars 2002, af kr. 39.980 frá þeim degi til 1. apríl 2002, af kr. 59.970 frá þeim degi til 1. maí 2002, af kr. 79.960 frá þeim degi til 1. júní 2002, af kr. 99.950 frá þeim degi til 1. júlí 2002, af kr. 119.940 frá þeim degi til 1. október 2002, af kr. 139.930 frá þeim degi til 1. nóvember 2002, af kr. 159.920 frá þeim degi til 1. desember 2002 og af kr. 179.910 frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar og virðisaukaskattur af henni, samtals kr. 480.000.
|
Mál nr. 246/2005
|
Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Gjafsókn
|
Þ, starfsmaður Í, slasaðist þegar hann var að stikla á milli gólfbita til að komast leiðar sinnar við vinnu að einangrun og klæðningu milligólfs ofan við fyrirhugað verslunarrými. Skrikaði Þ fótur þannig að hann steig á gipsklæðningu sem var á milli gólfbitanna og féll niður á steingólf. Talið var að erfitt hefði verið að koma því við að láta menn fara um svæðið festa með líflínum og að ekki yrði séð hvernig koma hefði átt við sérstökum fallvörnum undir gólfbitana og gipsplöturnar. Hins vegar var talið að unnt hefði verið að tryggja frekar öryggi starfsmanna með því að leggja þvert ofan á bitana mannheldan við sem þeir hefðu getað gengið eftir. Vísað var til þess að Þ þekkti vel til aðstæðna, væri lærður húsasmíðameistari og hefði allnokkru reynslu af störfum á því sviði. Að því virtu var talið að Þ hefði mátt vita hvaða ráðstafana væri þörf við þessar aðstæður og að honum hafi átt að vera ljós sú hætta sem stafaði af því að fara um svæðið með þeim hætti sem hann gerði. Ekki var talið að Í hefði átt að gefa Þ sérstök fyrirmæli eða leiðbeiningar þar að lútandi og var í ljósi atvika fremur talið að það hefði verið í verkahring Þ að bregðast við þessu, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 46/1980. Var slysið ekki talið verða rakið til atvika sem Í bar ábyrgð á og Í því sýknað af kröfu Þ.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2005. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum 9.302.765 krónur með 4,5% ársvöxtum af 2.738.897 krónum frá 28. júlí 2001 til 28. apríl 2002, en af 9.302.765 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 930.386 krónum miðað við 4. mars 2003 og 676.989 krónum miðað við 26. mars 2003. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hann nýtur á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. ágúst 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að dómkrafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hafði aðaláfrýjandi og tveir aðrir smiðir með höndum það verkefni að einangra með steinull á milli gólfbita og klæða milligólf ofan við fyrirhugað verslunarrými í nýbyggingu við Smáralind í Kópavogi. Klætt hafði verið neðan á milligólfið með gipsplötum sem mynduðu loft verslunarrýmisins í fimm metra hæð frá steingólfi þess. Þangað komust aðaláfrýjandi og vinnufélagar hans með svokallaðri skæralyftu sem komið hafði verið fyrir utan við vegg verslunarrýmisins. Leggja átti steinullina ofan á gipsplöturnar, en loka svo milligólfinu með því að leggja spónaplötur ofan á steinullina og festa þær við gólfbitana. Verkið var komið nokkuð á veg í því rými sem um ræðir þegar aðaláfrýjandi slasaðist 28. júlí 2001 er hann féll á milli bitanna niður á steingólfið. Fallist er á með héraðsdómi að ekki verði séð að sérstök gönguleið hafi verið útbúin í umræddu rými og munu aðaláfrýjandi og áðurnefndir tveir vinnufélagar hans hafa stiklað eftir bitunum til að komast leiðar sinnar. Bilið á milli bitanna mun hafa verið 57 sm og þeir 5 sm á breidd. Í einni slíkri ferð skrikaði aðaláfrýjanda fótur, steig á gipsklæðninguna, sem gaf sig með fyrrgreindum afleiðingum. Í skýrslu Vinnueftirlitsins segir að orsakir slyssins megi rekja til þess að hvorki voru til staðar fallvarnir né öryggisbelti. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á því að verkstjórn hafi verið áfátt og öryggisráðstafanir af hálfu gagnáfrýjanda ekki verið fullnægjandi. Málsaðilar eru þó sammála um að erfitt hafi verið að koma því við að láta menn fara um svæðið á loftinu, festa með líflínum, en margir metrar voru upp í þak hússins þar sem aðaláfrýjandi telur að þurft hefði að festa slíkar línur. Ekki verður heldur séð hvernig koma hefði átt við sérstökum fallvörnum undir gólfbitana og gipsplöturnar. Hins vegar var augljóslega unnt að tryggja frekar öryggi starfsmanna á umræddu svæði með þeim einfalda hætti að leggja þvert ofan á bitana mannheldan við sem þeir hefðu getað gengið eftir. Fram er komið að aðaláfrýjandi þekkti vel til aðstæðna, en hann hafði unnið við að setja gipsplöturnar upp í loft verslunarrýmisins undir bitana sem hann féll af. Aðaláfrýjandi er lærður húsasmíðameistari og hefur allnokkra reynslu af störfum á því sviði. Mátti hann vita hvaða ráðstafana væri þörf við þær aðstæður sem um ræðir. Átti honum að vera ljós sú hætta sem stafaði af því að fara um svæðið með því að stikla eftir þverbitunum. Verður ekki talið að þörf hafi verið á að gagnáfrýjandi gæfi honum sérstök fyrirmæli eða leiðbeiningar þar að lútandi. Eins og atvikum málsins er háttað má raunar fremur telja það hafa verið í verkahring aðaláfrýjanda sjálfs að bregðast við þessu, sbr. 1. mgr. 26. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Verður samkvæmt þessu ekki talið að slysið verði rakið til atvika sem gagnáfrýjandi ber ábyrgð á. Ber því að sýkna hann af kröfu aðaláfrýjanda. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Ístak hf., er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Þórs Kolbeinssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Gjafsóknarskostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 23. júní 2004 og dómtekið 28. f.m. Stefnandi er Þór Kolbeinsson, Granaskjóli 17, Reykjavík. Stefndi er Ístak hf., Engjateigi 7, Reykjavík. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er stefnt til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 9.302.765 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af 2.738.897 krónum frá 28. júlí 2001 til 28. apríl 2002 en af 9.302.765 krónum frá þeim degi til 28. febrúar 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags; allt að frádregnum eftirtöldum greiðslum: Eingreiðslu frá réttargæslustefnda vegna slysatryggingar launþega stefnda að fjárhæð 930.386 krónur þann 4. mars 2003 og eingreiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð 676.989 krónur þann 26. mars 2003. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsóknarleyfi 17. mars 2004. Stefnandi réðst þann 10. apríl 2001 til starfa til stefnda í tímabundið verkefni sem húsasmiður við byggingu verslanamiðstöðvarinnar Smáralindar. Átti samningi að vera lokið er verkefni stefnda við verslanamiðstöðina væri lokið en það var 10. október 2001. Stefnandi er fæddur 3. nóvember 1958. Hann lauk sveinsprófi sem húsasmiður 1989 og fékk meistararéttindi 1992. Hann hefur þó starfað fá ár við húsasmíðar. Hann útskrifaðist sem viðskiptafræðingur árið 1995 en hefur ekki starfað á því sviði. Hann hefur m.a. gegnt ýmsum störum á sviði félags- og sjúkraþjónustu og samhliða störfum hjá stefnda var hann í 30% starfi hjá Landspítala. Við fallið hlaut stefnandi fjöláverka, m.a. opið beinbrot á vinstri upphandlegg og millikjúkulið vinstri handar, fjögur rif brotnuðu og hann fékk blæðingu í brjóstholi ásamt ýmsum minni áaverkum, mari og sárum. Guðmundur Björnsson læknir og Birgir G. Magnússon hdl. mátu fyrir aðila málsins afleiðingar slyssins með tilliti til skaðabótalaga. Matsgerð er dagsett 30. janúar 2003. Samkvæmt henni telst tímabundið atvinnutjón stefnanda vera 100% í níu mánuði, hann hafi verið veikur í níu mánuði, þar af fjóra daga í rúmlegu, stöðugleikapunktur er metinn 28. apríl 2002, varanlegur miski, sem og hefðbundin læknisfræðileg örorka, stefnanda er metinn 20% og varanleg örorka 15%. Með bréfi, dags. 27. febrúar 2003, setti lögmaður stefnanda fram sundurliðaða bótakröfu, samtals að upphæð 9.312.728 krónur, á hendur réttargæslustefnda á grundvelli framangreindrar matsgerðar. Tekjur stefnanda hafa verið þannig samkvæmt framlögðum gögnum, þ.e. stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars: Árið 1998 1.432.462 krónur, árið 1999 2.031.209 krónur, árið 2000 1.571.512 krónur og árið 2001 3.568.570 krónur. Bótakrafa stefnanda er þannig sundurliðuð: 1. Tímabundið atvinnutjón 1.350.457 krónur. Á grundvelli mánaðarlauna, sem stefnandi hafði notið fyrir slysið, þ.e. 305.000 króna hjá stefnda og 79.494 króna hjá Landspítala, er krafist 384.494 króna fyrir mánuðina ágúst 2001 til og með apríl 2002 eða samtals 3.460.446 króna. Til frádráttar þeirri fjárhæð koma 2.109.989 krónur sem nemur launum í veikindaleyfi frá stefnda og Landspítala, launum frá Landspítala í mars og apríl 2002 og greiðslum frá slysatryggingu launþega, Tryggingastofnum ríkisins og sjúkrasjóði. 2. Þjáningabætur 271.840 krónur; 1.810 krónur á dag í 4 daga eða 7.240 krónur og 980 krónur á dag í 270 daga eða 264.600 krónur, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993. 3. Varanlegur miski 1.116.600 krónur; 20% af 5.583.000 krónum, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1993. 4. Varanleg örorka 6.563.868 krónur og er eftirfarandi grein gerð fyrir kröfunni: “Útreikningur örorkubóta miðast við meðaltekjur stefnanda síðustu mánuði fyrir slysið eða kr. 305.000. Stefnandi er lærður smiður og hefur starfað við iðn sína með hléum frá árinu 1995. Framtíðaráform hans fyrir slys voru að halda áfram störfum við smíðavinnu enda hóf hann störf sem slíkur nokkru eftir að hann varð aftur vinnufær og starfar nú sem verkstjóri á trésmíðaverkstæði (Bergiðjunnar í Víðihlíð innskot dómara). Miðar stefnandi því við 2. mgr. 7. gr. í þessu sambandi enda laun síðustu mánuði fyrir slysið réttari mælikvarði á líklegar framtíðartekjur stefnanda en árslaun síðustu þrjú árin fyrir slysið en þá vann stefnandi við ýmis störf. Miðað við þessar forsendur hefðu árslaun fyrir slysið numið samtals kr. 3.660.000 sem uppreiknuð með vísitölu og 6% álagi vegna lífeyrissjóðsgreiðslna atvinnurekanda nema kr. 4.505.212 x 9.713 x 15% örorkustig eða samtals kr. 6.563.868. Allt að frádreginni eingreiðslu frá réttargæslustefnda vegna slysatryggingar launþega stefnda að fjárhæð kr. 930.000 þann 4.3.2003 og eingreiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins að fjárhæð kr. 676.989 þann 26.3.2003.” Varakrafa stefnda er annars vegar byggð á því að lækka eigi bætur verulega vegna eigin sakar stefnanda. Hins vegar er varakrafan byggð á því að lækka beri þær bætur vegna líkamstjóns sem kröfugerð stefnanda hljóðar um og er sú krafa þannig rökstudd: 1. Því er mótmælt að stefnandi hafi verið óvinnufær lengur en til 1. mars 2002 er hann hóf störf hjá Landspítala. Þá er því mótmælt að miðað verði við þau laun sem stefnandi hafði hjá stefnda lengur en til 10. október 2001 er verklok urðu í Smáralind eða í mesta lagi til þess tíma, 27. janúar 2002, er hann fékk ekki lengur greidd dagvinnulaun frá stefnda. Stefnandi hafi sönnunarbyrði um að hann hefði getað farið í sambærilegt starf að loknum hinum tímabundna ráðningarsamningi við stefnda. 2. Þjáningabætur beri að miða við að stefnandi hafi verið veikur í rúma sjö mánuði eða til 1. mars 2002. 3. Stefndi mótmælir því að skilyrði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga sé uppfyllt og því skuli miða árslaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku við meðaltekjur stefnanda síðustu mánuði fyrir óhappið heldur skuli samkvæmt 1. mgr. sömu greinar miða við meðaltekjur áranna 1998-2000, þ.e. 1.678.396 krónur að viðbættu framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við, þ.e. stöðugleikapunkts. Þá er því mótmælt hvernig stefnandi hagi vísitölureikningi ofan á árslaun. 4. Upphafstíma dráttarvaxta og vaxtaútreikningi er mótmælt. Þegar umrætt slys varð þurfti stefnandi, vegna þess verkefnis sem hann vann við, að fara að gólfinu þar sem steinullin var geymd og hefur ekki þýðingu við úrlausn málsins að þar hafi starfsmenn getað hafst við eins og haldið er fram af hálfu stefnda. Ekkert er fram komið um hvaða steypta gólfplötu átt er við sem stefndi heldur fram að stefnandi hafi getað farið eftir í stað þess að stikla eftir gólfbitum. Varðandi stokk eða rennu, sem lá til hliðar við milligólfið, bar stefnandi að þar hefðu einungis verið gipsplötur. Um það bar vitnið Svanur Reynisson, verkstjóri stefnda, að þar hefðu átt að vera mannheldar mótaplötur. Hann kvað öryggisbelti og líflínur hafa verið geymd á lager í hinum enda 2. hæðar byggingarinnar. Vitnin Thor Johan Skoradal og Per Hejll báru að þeim starfsfélögunum hefðu ekki verið gefin nein sérstök fyrirmæli um öryggismál, aðeins almennt að þeir skyldu vera varkárir. Einnig báru þeir að eina leiðin að gólfinu þar sem steinullin var geymd hafi verið eftir gólfbitunum. Ósannað er að stefnanda hafi verið gefin fyrirmæli sem lúta að öryggisatriðum. Ótvírætt er að slysið hefði ekki orðið ef öryggisreglum hefði verið fylgt svo sem fullyrt er í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins. Þar er einkum að geta fallvarna, sbr. greinar 31.2 og 33.6 í B-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996 en einnig greinar 33.9 í B-hluta tilvitnaðs viðauka um öryggisbelti í líflínu sem þó tekur aðeins til þeirra tilvika er fallvörn verður ekki við komið. Stefnda var skylt að sjá um að öryggisráðstöfunum væri framfylgt, sbr. 23. gr. laga nr. 46/1980, og þar sem á því varð misbrestur ber að leggja á hann fébótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda vegna slyssins. Hins vegar hlaut stefnanda að vera ljóst hve háskalegt væri að stikla eftir 5 sm breiðum gólfbitunum og á hinn bóginn að úrbætur væru auðveldar með því að leggja á þá palla. Niðurstaða dómsins er sú að skipta beri sök þannig að stefndi bæti stefnanda helming tjóns hans en sjálfur beri hann tjón sitt að hálfu. Enda þótt stefnandi hafi starfað í mars og apríl 2002 var þar aðeins um að ræða 30% starfshlutfall og verður miðað við tímabil óstarfshæfni eins og það var metið í framangreindri matsgerð. Laun þessara mánaða koma hins vegar til frádráttar bótum ásamt öðrum þeim frádráttarliðum sem endanleg kröfugerð stefnanda lýtur að. Í samræmi við kröfugerð stefnanda verður að fullu miðað við mánaðarlaunin 305.000 krónur það tímabil sem hér um ræðir þótt starfi stefnanda hjá stefnda hefði lokið 10. október 2001 samkvæmt samningi. Ekki varð til þess ætlast að stefnandi hefði á þeim tíma sem slysið varð leitað fyrir sér um aðra atvinnu og verður ekki lögð á hann sönnunarbyrði um að hann hafi átt kost á sambærilegu starfi. Samkvæmt þessu er fallist á að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi numið 1.350.457 krónum. Samkvæmt framansögðu og með því að andmæli stefnda í greinargerð lúta einungis að þeirri tímalengd sem miða skuli útreikning þjáningabóta við er fallist á kröfugerð stefnanda um þjáningabætur að upphæð 271.840 krónur. Fallast ber á kröfugerð stefnanda vegna varanlegs miska, sem sætir ekki rökstuddum andmælum, um 1.116.600 krónur. Varðandi kröfulið stefnanda sem lýtur að bótum vegna varanlegrar örorku er fallist á andmæli stefnda. Ekkert er fram komið um það að tekjuöflun stefnanda hafi verið óvenjuleg eða afbrigðileg árin 1998 -2000, sbr. meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þannig að réttlæti að 2. mgr. sömu laga verði beitt. Tjón stefnanda að þessu leyti verður þannig ákveðið: 2.362.668 krónur x 9.711 x 15% = 3.441.581 króna. Til frádráttar samkvæmt 4. mgr. 4. gr. skaðabótalaga koma greiðsla frá réttargæslustefnda vegna slysatryggingar launþega stefnda að upphæð 930.386 krónur og greiðsla örorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisins að upphæð 676.989 krónur eða samtals 1.607.375 krónur. Niðurstaða 1.834.206 krónur. Samkvæmt þessu nemur óbætt tjón stefnanda 4.573.103 krónum. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda helming þeirrar fjárhæðar, 2.286.552 krónur, með vöxtum eins og greinir í dómsorði, sbr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og III. kafla sömu laga og málskostnað til ríkissjóðs sem er ákveðinn 200.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Hjördísar E. Harðardóttur héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur en útlagður kostnaður nemur 9.871 krónu. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Ístak hf., greiði stefnanda, Þór Kolbeinssyni, 2.286.552 krónur með 4.5% ársvöxtum af 1.369.449 krónum frá 28. júlí 2001 til 28. apríl 2002 en af 2.286.552 krónum frá þeim degi til 27. mars 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði 200.000 krónur sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, Hjördísar E. Harðardóttur héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur.
|
Mál nr. 396/2003
|
Kærumál Skuldamál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Þ á hendur K hf. til innheimtu skuldar samkvæmt tveimur reikningum var vísað frá dómi sökum vanreifunar. Var um að ræða annað dómsmál milli aðila um sama sakarefni en hinu fyrra var með dómi Hæstaréttar vísað frá héraðsdómi af sömu ástæðu. Með vísan til frekari skýringa og gagna sem aðilarnir höfðu lagt fram í málinu var talið að nægilega hefði verið bætt úr þeim annmörkum sem áttu stærstan þátt í að til frávísunar kom í fyrra málinu. Var úrskurðurinn því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar en til vara að hann verði felldur niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 4/2023
|
Neytendakaup Pakkaferðir Afpöntun Force majeure Endurgreiðsla
|
S höfðaði mál á hendur F ehf. og krafðist endurgreiðslu vegna ferðar sem hann hafði bókað hjá F og greitt að fullu til Norður-Ítalíu en afpantað daginn fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs. Hæstiréttur taldi ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hefðu aðstæður á ákvörðunarstað verið bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar og haft veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar S í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Ekki var talið hafa úrslitaþýðingu hvort íslensk stjórnvöld hefðu formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu á þeim degi sem ferðin var afpöntuð heldur væri nægilegt að vissar líkur væru á áhættu fyrir heilbrigði S og fjölskyldu hans vegna farsóttar. Þá var ekki fallist á að lagafyrirmæli um rétt S til endurgreiðslu og beiting hennar við þessar aðstæður væru óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi F í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefndu að. Var því talið að skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 til að afpanta ferðina með rétti til fullrar endurgreiðslu væru uppfyllt og að F bæri áhættuna af því að ferð væri afpöntuð af þessum ástæðum. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um rétt S til fullrar endurgreiðslu ásamt dráttarvöxtum frá því að 14 dagar voru liðnir frá afpöntun ferðarinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2023. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort stefndi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi áfrýjanda vegna ferðar til Norður-Ítalíu 29. febrúar til 7. mars 2020 sem hann hafði greitt fyrir að fullu en afpantaði kvöldið fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs þar í landi. Aðilar deila um hvernig beri að skýra fyrirmæli laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun um að ferðamaður geti afpantað pakkaferð vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna og fengið heildarverð hennar endurgreitt við þær aðstæður.5. Með héraðsdómi 27. janúar 2021 var fallist á kröfur stefnda um að áfrýjandi skyldi endurgreiða honum heildarverð pakkaferðarinnar og var sú niðurstaða staðfest 11. nóvember 2022 með hinum áfrýjaða dómi.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 10. janúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-141, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um rétt til endurgreiðslu vegna afpöntunar pakkaferðar.Málsatvik7. Tildrög málsins eru að 19. nóvember 2019 pantaði stefndi skíðaferð hjá áfrýjanda fyrir sig, eiginkonu og barn til Madonna di Campiglio á Norður-Ítalíu vikuna 29. febrúar til 7. mars 2020. Bókunin var hluti stærri ferðabókunar þar sem foreldrar og tvö systkini stefnda ásamt fjölskyldum voru einnig með í för, alls þrettán manns. Bókað var flug með Icelandair frá Keflavík til Verona á Ítalíu og til baka, rútuferðir frá Verona og Madonna di Campiglio og til baka og hótelgisting. Heildarverð bókunar stefnda nam 860.077 krónum og var það greitt áfrýjanda að fullu 16. janúar 2020.8. Laust fyrir miðnætti 28. febrúar 2020 sendi stefndi tölvubréf til áfrýjanda þar sem hann tilkynnti að í ljósi frétta dagsins, mikillar fjölgunar COVID-19 smita á Ítalíu og þar sem flest smit sem borist hefðu um Evrópu mætti rekja þangað hefði verið tekin ákvörðun um að fjölskyldan færi ekki næsta morgun í fyrirhugaða ferð til Madonna. Áfrýjandi staðfesti með tölvubréfi 2. mars móttöku tilkynningar um afpöntun en tók fram að samkvæmt skilmálum yrði ekki um neina endurgreiðslu að ræða af hans hálfu.9. Bróðir stefnda sendi áfrýjanda bréf 10. mars 2020 fyrir hönd allra fjölskyldumeðlima sem bókaðir voru í ferðina og krafðist endurgreiðslu. Vísað var til þess að fyrsta tilfelli COVID-19 hefði greinst á Íslandi 28. febrúar en sá einstaklingur hefði verið á skíðum í bænum Andalo í Trentino-héraði á Norður-Ítalíu. Hefði landlæknisembættið áður mælt gegn ónauðsynlegum ferðum til Norður-Ítalíu og ráðlagt þeim sem kæmu frá þessum svæðum að fara í 14 daga sóttkví. Frá 29. febrúar hefði embætti landlæknis skilgreint Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu auk þess sem öllum sem komu með flugi Icelandair frá Verona 29. febrúar og 7. mars hefði verið skipað í sóttkví. Ljóst væri að óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður hefðu verið uppi í skilningi laga nr. 95/2018 sem yfirgnæfandi líkur hefðu verið á að myndu hafa afgerandi áhrif á ferðalög til Ítalíu. Af þessum ástæðum og með vísan til 5. mgr. 15. gr. laganna var farið fram á að áfrýjandi endurgreiddi stefnda það sem hann hafði greitt fyrir ferðina.0. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda og fjölskyldu hans með bréfi 13. mars 2020. Þar var tekið fram að á brottfarardegi 29. febrúar hefði embætti landlæknis ekki lagst gegn ferðum til Madonna di Campiglio. Lög nr. 95/2018 gerðu ekki ráð fyrir að hægt væri að afpanta ferð með nokkurra klukkustunda fyrirvara enda væri við slíkar aðstæður ekki hægt að reka ferðaskrifstofu. Óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður vegna smitsjúkdóma hefðu ekki skapast fyrr en yfirvöld hefðu lagt bann við ferðalögum eða mælt eindregið gegn því að farið yrði í ferðalög til ákveðinna svæða en þær aðstæður hefðu ekki verið fyrir hendi þegar ferðin var afpöntuð að kvöldi 28. febrúar 2020.1. Í málum nr. 2 og 3/2023 sem flutt eru samhliða þessu máli er leyst úr hliðstæðum kröfum á hendur áfrýjanda vegna ferðabókana annarra fjölskyldumeðlima stefnda.Löggjöf2. Lög nr. 95/2018 fjalla um tilhögun pakkaferða, þar á meðal um afpöntun og aflýsingu slíkrar ferðar fyrir brottför og hvenær ferðamenn öðlast rétt til endurgreiðslu við afpöntun. Með lögunum var innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Hún leysti af hólmi Evróputilskipun 90/314/EBE um ferðapakka, orlofspakka og skoðunarferðapakka sem hafði verið innleidd hér á landi með lögum nr. 80/1994 um alferðir.3. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 95/2018 er markmið þeirra að tryggja neytendavernd við kynningu, gerð og efndir samninga um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Í skýringum við ákvæðið í greinargerð frumvarps sem varð að lögunum og umfjöllun um markmið þess er vísað til tilskipunar (ESB) 2015/2302 sem ætlað hafi verið að færa reglur um pakkaferðir til samræmis við aðrar nýlegar tilskipanir á sviði neytendaréttar. Réttindum ferðamanna sé lýst með ítarlegri og skýrari hætti en í eldri tilskipun og lögum, þar á meðal hvenær ferðamaður eigi rétt á að afpanta ferð.4. Í 4. gr. laganna eru skýringar á ýmsum hugtökum og í 11. tölulið eru óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður skilgreindar svo:Aðstæður sem eru ekki á valdi þess aðila sem ber þær fyrir sig og ekki hefði verið hægt að komast hjá jafnvel þótt gripið hefði verið til réttmætra ráðstafana.5. Í greinargerð frumvarpsins um þessa grein er tekið fram til frekari skýringar að í eldri tilskipun hafi beinlínis verið vísað til „force majeure“ aðstæðna og sé rétt að túlka ákvæðið með það hugtak í huga.6. Í 15. gr. laganna er fjallað um afpöntun pakkaferðar og er greinin svohljóðandi:Ferðamaður getur afpantað pakkaferð áður en ferðin hefst gegn greiðslu sanngjarnrar þóknunar. Í samningi um pakkaferð er heimilt að tilgreina sanngjarna þóknun fyrir afpöntun ferðar sem tekur mið af því hversu löngu fyrir upphaf ferðarinnar afpantað er og áætluðum tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Sé ekki kveðið á um staðlaða þóknun vegna afpöntunar í samningi um pakkaferð skal þóknunin samsvara tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Skipuleggjandi eða smásali á ekki rétt á greiðslu þóknunar af hendi ferðamanns ef afpöntun er vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna sem hafa veruleg áhrif á framkvæmd pakkaferðar eða flutning farþega til ákvörðunarstaðar, eða verðhækkunar umfram 8%, sbr. 12. gr.Ferðamaður á ekki rétt til frekari skaðabóta við aðstæður skv. 3. mgr.Skipuleggjandi eða smásali skal endurgreiða ferðamanni greiðslur sem honum ber skv. 1.–3. mgr. innan 14 daga frá afpöntun.7. Í greinargerð með frumvarpi til laganna segir í skýringum við 15. gr. að með óvenjulegum og óviðráðanlegum aðstæðum í 3. mgr. geti til dæmis verið átt við stríðsástand, útbreiðslu farsótta eða sjúkdóma, hryðjuverk, pólitískan óstöðugleika eða aðrar aðstæður sem hafi afgerandi áhrif á ferðalög til viðkomandi staða.8. Ákvæði 15. gr. laganna er ætlað að innleiða 12. gr. fyrrgreindrar tilskipunar (ESB) 2015/2302 en 2. mgr. hennar, sem svarar til 3. mgr. 15. gr. laganna, er svohljóðandi:Þrátt fyrir 1. mgr. skal ferðamaður hafa rétt til að rifta pakkaferðarsamningi áður en pakkaferðin hefst án þess að greiða riftunargjald, ef upp koma óhjákvæmilegar og óvenjulegar aðstæður á ákvörðunarstað eða í næsta nágrenni, sem hafa veruleg áhrif á pakkaferðina eða hafa veruleg áhrif á farþegaflutning til ákvörðunarstaðar. Ef pakkaferðarsamningi er rift samkvæmt þessari málsgrein skal ferðamaðurinn eiga rétt á að fá fulla endurgreiðslu allra greiðslna sem hann hefur innt af hendi fyrir pakkaferðina, en skal ekki eiga rétt á frekari skaðabótum.9. Í 31. lið formálsorða tilskipunarinnar er varpað frekara ljósi á inntak réttar ferðamanna til að falla frá samningi við þær aðstæður sem lýst er í 2. mgr. 12. gr. Tekið er fram að þær geti meðal annars náð yfir hernað, önnur alvarleg öryggisvandamál, svo sem hryðjuverk, umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðar eða náttúruhamfarir á borð við flóð, jarðskjálfta eða veðurskilyrði sem geri það að verkum að ekki sé hægt að ferðast með öruggum hætti til ákvörðunarstaðar eins og umsamið var í pakkaferðarsamningi.20. Í frumvarpinu sem varð að lögum nr. 95/2018 er fjallað um samræmi þess við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Áréttað er að því sé ætlað að hafa í för með sér aukna neytendavernd. Þá segir að efni frumvarpsins gefi ekki sérstaka ástæðu til að ætla að það fari gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í því samhengi er tekið fram að markmið og þær aðferðir sem tillögur eru gerðar um í frumvarpinu séu innan þess ramma sem Alþingi hafi til að setja reglur um atvinnustarfsemi.Niðurstaða21. Sem fyrr segir greinir aðila á um hvernig skýra beri framangreind ákvæði laga nr. 95/2018. Áfrýjandi byggir á því að 3. mgr. 15. gr. eigi ekki við um atvik málsins. Umrætt ákvæði sé hefðbundið force majeure ákvæði eins og var að finna í eldri Evróputilskipun um pakkaferðir og lögum nr. 80/1994. Það feli í sér að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik sem séu sérstök í eðli sínu og valdi því að ómögulegt eða því sem næst sé að efna samningsskuldbindingu eigi að hafa áhrif á efndaskyldu.22. Áfrýjandi heldur því fram að engar óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna hafi verið komnar upp þegar stefndi afpantaði ferðina að kvöldi 28. febrúar 2020, liðlega sjö klukkustundum fyrir brottför. Enn fremur hafi engin áhrif aðstæðna verið komin fram á framkvæmd ferðarinnar sem hafi verið farin samkvæmt áætlun 29. febrúar. Á þeim tíma hafi aðeins verið í gildi tilmæli embættis landlæknis frá 25. sama mánaðar sem mæltu gegn ónauðsynlegum ferðum til fjögurra héraða á Ítalíu en ferð stefnda hafi ekki verið áformuð til þeirra. Huglæg afstaða ferðamanns til hættu eða ástands geti ekki ráðið för við beitingu ákvæðisins þannig að hann geti hvenær sem er afpantað ferð og öll áhætta af því lendi á veitanda ferðaþjónustu.23. Við skýringu 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 ber að líta til lögskýringargagna sem rakin eru að framan um markmið laganna og tilskipunar (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Verða málsatvik einnig metin í því ljósi að þau áttu sér stað við upphaf COVID-19 farsóttarinnar í Evrópu árið 2020. Við útbreiðslu hennar sköpuðust fordæmalausar aðstæður í Evrópu og heiminum öllum sem höfðu veruleg áhrif á ferðaþjónustu og efndaskyldu á samningsskuldbindingum bæði ferðaþjónustuaðila og ferðamanna.24. Sem fyrr var lýst er í greinargerð með lögum nr. 95/2018 vísað til orða hliðstæðs ákvæðis eldri tilskipunar 90/314/EBE um rétt ferðamanns til afpöntunar vegna force majeure aðstæðna og tekið fram að túlka beri orðin óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður með það hugtak í huga. Í þessari eldri tilskipun eru force majeure aðstæður skilgreindar sem óvenjulegar og ófyrirsjáanlegar aðstæður sem sá sem ber þær fyrir sig fái engu um ráðið og hefði ekki getað komið í veg fyrir afleiðingar þeirra þótt öll aðgát hefði verið viðhöfð.25. Samkvæmt framansögðu verður að skýra almenn sjónarmið sem fólgin eru í force majeure hugtaki kröfuréttar í samræmi við þær aðstæður sem falla undir lög nr. 95/2018. Við það ber að líta til markmiða að baki reglum um afpöntun ferðapakka vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018. Einnig ber að líta til sérstakra réttaráhrifa sem force majeure regla kann að hafa á réttarsviði um neytendavernd sem birtist í því að efndaskylda kunni að falla varanlega niður neytanda að vítalausu en leiði ekki aðeins til tímabundins brottfalls hennar. Um mismunandi áhrif force majeure reglunnar eftir samhengi og þýðingu hennar á sviði löggjafar um pakkaferðir má til hliðsjónar benda á dóm Evrópudómstólsins 8. júní 2023 í máli C-407/21 þar sem fjallað var um skýringu hugtaka í hliðstæðri grein 2. mgr. 12. gr. tilskipunar (ESB) 2015/2302.26. Við afmörkun á efnislegu inntaki almennrar force majeure reglu hefur verið litið til þriggja þátta. Í fyrsta lagi þurfa ákveðin atvik að vera fyrir hendi. Í öðru lagi þarf að meta orsakatengsl, það er hvernig atvikin hafi áhrif á möguleika skuldara til að efna samningsskuldbindingu. Í þriðja lagi er litið til fyrirsjáanleika, það er hvort þýðingu hafi að skuldari hefði mátt sjá slík atvik fyrir við samningsgerð. Réttaráhrif reglunnar eru almennt þau að efndaskylda frestast á meðan fyrrgreint ástand varir. Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn vanefna samningsskyldur sínar á því tímabili.27. Atvik sem falla undir regluna verða ekki tæmandi talin. Þar hefur einkum verið vísað til náttúruhamfara og stríðsátaka en einnig hafa farsóttir verið taldar falla þar undir. Í máli þessu er ótvírætt, einnig þegar litið er til lögskýringargagna að baki 3. mgr. 15. gr., að útbreiðsla farsótta eða sjúkdóma eru aðstæður sem geta fallið undir ákvæðið.28. Stefndi byggir á því að í upphafi COVID-19 faraldursins, dagana fyrir afpöntun hans á ferðinni 28. febrúar, hafi legið fyrir aðgengilegar upplýsingar um að smit á Ítalíu væru í veldisvexti og neyðarástand í uppsiglingu á ítölskum sjúkrahúsum. Fyrsta COVID-19 smitið hefði greinst á Íslandi sama dag hjá ferðamanni sem kom frá Norður-Ítalíu og hafði dvalið á stað utan skilgreinds hættusvæðis. Enn fremur sé ljóst að fyrsti áfangastaður ferðarinnar hafi verið Verona í Veneto-héraði, einu þeirra fjögurra héraða sem embætti landlæknis hafði frá 25. febrúar varað við ferðum til.29. Samkvæmt framangreindum lagafyrirmælum, skýringargögnum og fyrirliggjandi gögnum í málinu er ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hafði farsótt breiðst út á ákvörðunarstað og aðstæður því bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna.30. Við mat á orsakatengslum verður ekki gerð sú krafa að stefnda hafi með öllu verið ómögulegt í bókstaflegri merkingu að fara í ferðina að morgni 29. febrúar eða ferðin hafi fallið niður. Væri slíkt skilyrði þess að vernd 3. mgr. 15. gr. ætti við myndi ákvæðið missa marks enda væri þá engin þörf á að ferðamaður félli frá ferðasamningi, sbr. hins vegar fyrirmæli 16. gr. laganna um þá aðstöðu þegar skipuleggjandi eða smásali aflýsir pakkaferð.31. Við skýringu á orðunum „veruleg áhrif“ aðstæðna á „framkvæmd pakkaferðar“ í 3. mgr. 15. gr. verður enn leitað fanga í greinargerð með ákvæðinu og formálsorðum tilskipunar (ESB) 2015/2302. Segir þar að réttur ferðamanna til að falla frá pakkaferðarsamningi án þess að greiða þóknun verði virkur hafi ferðin umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðarinnar sem leiði til þess að ekki sé hægt að ferðast þangað með öruggum hætti eins og samið var um.32. Eins og aðstæður voru 28. febrúar 2020 með ört fjölgandi COVID-19 smitum á Norður-Ítalíu er ljóst að fyrirhuguð ferð þangað fól í sér umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans. Sú áhætta var staðfest enn frekar degi síðar, á áætluðum brottfarardegi, þegar embætti landlæknis skilgreindi Ítalíu alla sem svæði með mikla smitáhættu. Sem fyrr segir var fyrsti áfangastaður ferðar stefnda Verona á Ítalíu sem embætti landlæknis hafði 25. febrúar mælt gegn ferðum til. Auk þess reyndust margir Íslendingar sem komu með flugi frá Verona 29. febrúar og 7. mars eftir skíðaferð til Norður-Ítalíu smitaðir og var farþegum sem komu þaðan til landsins 7. mars skipað í 14 daga sóttkví. Hefðu stefndi og fjölskylda hans sannanlega verið í þeim hópi. Er samkvæmt öllu framangreindu vafalaust að aðstæður á ákvörðunarstað við afpöntun höfðu veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar stefnda í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018.33. Í málinu er deilt um hvort sérstaka þýðingu hafi að íslensk stjórnvöld höfðu ekki formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu þegar stefndi afpantaði ferðina 28. febrúar. Í því sambandi bendir áfrýjandi á að útbreiðsla COVID-19 sjúkdómsins hafi fyrst orðið óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi laga nr. 95/2018 eftir að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti sóttina heimsfaraldur 11. mars 2020 og íslensk stjórnvöld gerðu bindandi ráðstafanir um ferðalög til og frá landinu 19. sama mánaðar.34. Ekki verður fallist á að slík formskilyrði ráði úrslitum um hvort réttur ferðamanns samkvæmt 3. mgr. 15. gr. geti orðið virkur og ekkert sem styður þá staðhæfingu áfrýjanda að skýra beri ákvæðið með þeim hætti. Verða ekki gerðar mjög strangar kröfur til ferðamanna um sönnun á raunverulegum aðstæðum á ferðasvæði en nægilegt er að vissar líkur séu á áhættu fyrir heilbrigði þeirra vegna farsóttar. Rétt stefnda til að afpanta ferðina á grundvelli 15. gr. laga nr. 95/2018 verður þannig að meta á grundvelli fyrirliggjandi staðreynda á þeim tíma sem afpöntun var gerð, þar á meðal þeirra mögulegu afleiðinga við heimkomu að þurfa að sæta sóttkví. Á það ótvírætt við í máli þessu um aðstæður á Ítalíu svo sem lýst hefur verið að framan.35. Þegar litið er til hins stutta fyrirvara á afpöntun stefnda á ferðinni, liðlega sjö klukkustundum fyrir upphaf hennar, sem miðast við brottför flugs Icelandair til Verona að morgni 29. febrúar 2020, verður einnig að hafa í huga að ferðamaður getur samkvæmt 1. mgr. 15. gr. afpantað ferð allt þar til hún hefst án þess að getið sé neinna tímamarka og gildir það sama um afpöntun samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Auk þess höfðu aðstæður breyst svo ört bæði á Norður-Ítalíu og hér á landi daginn fyrir brottför að tæplega var fyrr hægt að slá föstu að ferðin hefði umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans vegna aðsteðjandi ógnar af COVID-19 á ákvörðunarstað.36. Hin ófyrirséða og hraða þróun COVID-19 sjúkdómsins á síðustu dögum febrúarmánaðar 2020 undirstrikar jafnframt að þegar stefndi bókaði pakkaferð til Madonna di Campiglio í nóvember 2019 og greiddi að fullu 16. janúar 2020 gat hvorki hann né nokkur annar séð fyrir að atvik yrðu með þeim hætti sem raunin varð fyrirhugaðan brottfarardag 29. febrúar 2020. Má jafnframt slá því föstu að hefði ástandið á Norður-Ítalíu þá verið fyrirsjáanlegt hefði það haft afgerandi áhrif á ákvörðun stefnda um að bóka ferðina og greiða heildarverð hennar til áfrýjanda.37. Áfrýjandi hefur loks byggt á því að túlka verði undartekningarákvæði 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 þröngt í ljósi þess að það skerði kröfuréttindi hans á hendur farþegum samkvæmt gildum samningi sem verndar njóti samkvæmt eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum séu settar þröngar skorður við því að veita öðrum aðila samningssambands rétt til að losna undan skuldbindingum sínum bótalaust.38. Markmið laga nr. 95/2018 er að auka vernd neytenda, þar á meðal með skýrari heimild ferðamanns til að afpanta ferð gegn fullri endurgreiðslu. Svo sem fram kemur í lögskýringargögnum mat löggjafinn leiðir að þessu markmiði út frá kröfum stjórnarskrár og þeim ramma sem hann hefur til að setja reglur um atvinnustarfsemi. Verður ekki fallist á að umrædd lagaregla eða beiting hennar við þessar aðstæður séu óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi áfrýjanda sem fyrirtækis í ferðaþjónustu í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefna að.39. Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið voru uppfyllt skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 fyrir því að stefndi afpantaði 28. febrúar 2020 pakkaferð til Madonna di Campiglio sem fyrirhuguð var 29. febrúar til 7. mars sama ár með rétti til fullrar endurgreiðslu. Áfrýjandi ber áhættu af því þegar ferð er afpöntuð af þessum ástæðum og á ekki rétt til greiðslu þóknunar samkvæmt skýrum fyrirmælum 3. mgr. greinarinnar. Bar áfrýjanda því samkvæmt 5. mgr. að endurgreiða stefnda ferðina að fullu innan fjórtán daga frá afpöntun hennar.40. Að öllu framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður niðurstaða Landsréttar staðfest.41. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og fram kemur í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess samhliða því eru flutt tvö mál sem eiga rætur að rekja til sömu málsatvika.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ferðaskrifstofa Íslands ehf., greiði stefnda, Steinari Þór Ólafssyni, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=b17259ac-f453-4fab-ab20-a894389bf0fa&verdictid=b5a57b0a-d2dc-4d95-bd9b-a9d250bf330b
|
Mál nr. 623/2010
|
Neytendakaup Gjalddagi Gagnkrafa Vanreifun
|
Í og B keyptu ósamsett einingahús af Á ehf. sem flutti inn slík hús frá erlendum framleiðanda. Á ehf. krafði kaupendurna um lokagreiðslu með dráttarvöxtum auk kostnaðar vegna gámaleigu, með vísan til meintrar vanefndar og viðtökudráttar af þeirra hálfu. Í og B báru á hinn bóginn fyrir sig vanefndir seljanda við kaupin, þ. á m. galla á söluhlut og afhendingardrátt. Þá gerðu Í og B til vara gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur Á ehf., sem einnig var reist á meintum vanefndum seljandans, vegna kostnaðar af völdum meintra galla á söluhlutnum. Í og B mótmæltu því ekki að lokagreiðsla vegna kaupanna væri ógreidd og var krafa Á ehf. þar um því tekin til greina, en réttur seljanda til dráttarvaxta af lokagreiðslu tók mið af því að hann hafði við málshöfðun ekki enn efnt allar skyldur sínar vegna kaupanna. Hæstiréttur hafnaði kröfu Á ehf. um geymslukostnað, þar sem félagið ætti sem seljandi að bera slíkan kostnað, sbr. 10. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup, enda hefði það ekki sannað að tafir á afhendingu hins selda hefðu verið á ábyrgð kaupenda. Þá féllst rétturinn á að kaupendur ættu skaðabótakröfu á hendur seljanda vega tjóns af völdum galla á söluhlutnum, en þeir hefðu hins vegar ekki freistað þess að sanna tjón sitt með matsgerð dómkvaddra matsmanna og væri krafa þeirra vanreifuð eins og hún væri úr garði gerð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Stefndu, Ívar Gestsson og Bylgja Hafþórsdóttir, greiði áfrýjanda, Ásvík ehf., 1.172.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. maí 2010 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2010. Mál þetta, sem höfðað var 18. maí 2009, var dómtekið 23. apríl sl. Stefnandi er Ásvík ehf., Malarási 3, Reykjavík. Stefndu eru Ívar Gestsson, kt. 040172-4679, lögheimili Hagamelur 7, Akranesi en dvalarstaður Suðurvangur 25a, Hafnarfirði og Bylgja Hafþórsdóttur, 241064-5149, Hvanneyrarbraut 64, Siglufirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 1.376.908,00 ásamt dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af kr. 207.861,00 frá 7. júní 2008 til 4. sept. 2008, og af kr. 1.379.861,00 frá 1. ágúst 2008 til greiðsludags. Krafist er höfuðstólsfærslu vaxta. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, eða málskostnaðarreikningi sem lagður yrði fram við aðalflutning málsins. Dómkröfur stefndu eru aðallega, að þau verði sýknuð af dómkröfum stefnanda. I Með kaupsamningi/kauptilboði, dags. 19. október 2007, keyptu stefndu ósamsett einingahús af stefnanda. Um var að ræða hús skráð í bæklingi “Halland 130“, frá fyrirtækinu Borohus í Svíþjóð. Vegna skemmda af völdum myglusvepps sem kom upp í eldra húsi stefndu, að Hagamel 7 í Hvalfjarðarsveit, þurftu stefndu að rífa það. Stefndu sóttu um byggingaleyfi fyrir nýju húsi þann 23. apríl 2008 og var það reist á grunni eldra hússins. Kaupverð hússins var kr. 14.172.000,00 sem átti að greiða með eftirfarandi hætti: Í kauptilboði kemur fram að nákvæm skilalýsing liggi ekki fyrir en að sérstök skilalýsing verði gerð eftir að kaupendur hafi gert endanlega pöntun. Stefnandi heldur því fram að sérstök skilalýsing hafi ekki verið gerð, án athugasemda þar um frá stefndu. Stefndu halda því hins vegar fram að sérstök skilalýsing hafi verið gerð, en stefnandi hafi látið stefndu hana í té óundirritaða. Um staðlað samningsform sé að ræða þar sem fram komi í liðnum teikningar að RB/CE vottun fylgi, sem og allar teikningar svo húsið geti risið, lagna-, verkfræði- og arkitektateikningar. Meðal gagna málsins er óundirrituð skilalýsing fyrir ósamsett hús, „Halland 130“, dagsett 19. október 2007 eða sama dag og kaupsamningur aðila. Þar sem RB/CE vottun fylgdi ekki húsinu, og þar sem einingar voru lokaðar, krafðist byggingarfulltrúi þess að gifs á innveggjum yrði rifið niður til þess að úttekt gæti farið fram á burðarþoli. Stefndu kveða allt gifs í útveggjum hafa skemmst við það. Þá kveða þau að breyta hafi þurft raflögnum. Þar sem rífa hafi þurft allt gifs innandyra til að bæta burðarvirkið hafi sú leið verið farin að skipta um raflagnavirkið. Kveðast stefndu hafa orðið fyrir töfum í um 45 daga við bygginguna vegna þeirra vanefndar stefnanda að einingarnar voru ekki vottaðar. Við samningsgerðina, óskuðu stefndu eftir tilteknum breytingum, frá hinni almennu skilalýsingu sem birt er á heimasíðu stefnanda. Breytingarnar fólust í því að stefndu vildu ekki fá húsið með hefðbundinni tréklæðningu eins og húsin eru í bæklingum frá framleiðanda, heldur vildu stefndu hafa sömu klæðningu og þau voru með á bílskúr. Í stað hefðbundinnar klæðningar fengu stefndu því sérstaka veðurþolna gipsklæðningu á allt húsið. Húsið kom heilklætt með gipsklæðningunni og gátu stefndu þá sett stein eða aðra klæðningu beint á gipsklæðninguna. Þá óskuðu stefndu eftir að sleppa eldhúsinnréttingu sem fylgja átti húsinu þar sem þau áttu nýja innréttingu. Þau kveða kaupverðið hafa átt að lækka sem nemi andvirði eldhúsinnréttingarinnar en stefnandi hafi ekki gefið upp verð hennar. Stefnandi kveður stefndu í staðinn fyrir eldhúsinnréttingu hafa fengið öll loft í húsinu tekin upp sem hafi kostað meira en hefðbundið loft því að sérsmíða hafi þurft allar sperrur í húsið. Kveður stefnandi umbeðnar breytingar ekki hafa haft áhrif á verð hússins en framleiðandinn, Borohus, hafi gefið stefndu afslátt. Stefndu kveða fataskápa hafa átt að fylgja húsinu. Stórir skápar áttu að vera fyrir hjónaherbergi, og minni fyrir hin tvö herbergin, inngang og þvottahús, en til þeirra sé vísað í almennri skilalýsingu stefnanda, sérstakri skilalýsingu og yfirlitsmyndum á heimasíðu stefnanda. Húsinu fylgdu allar sænskar hönnunarteikningar, en samkvæmt íslenskum skipulags- og byggingarreglum þarf íslenskur hönnuður að útfæra teikningarnar, þannig að þær uppfylli ákvæði íslenskra reglna. Aðalsteinn Júlíusson arkitekt sér um allar arkitekta- og hönnunarteikningar fyrir kaupendur stefnanda og svo var einnig í tilfelli stefndu. Stefndu fengu strax allar upprunalegar teikningar af húsinu, þ.e þær sænsku, en teikningar Aðalsteins Júlíussonar þegar húsið kom til landsins. Stefnandi kveður stefndu hafa fengið allar teikningar sem þurfti á umsömdum tíma auk sökkla- og lagnateikninga til að fá byggingarleyfi. Um tveimur mánuðum eftir uppsetninguna hafi stefndu óskað eftir burðarþolsteikningunum en stefnandi hafi tjáð þeim að þau fengju teikningarnar þegar þau hefðu greitt lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi og áfallna gámaleigu fyrir þann tíma sem stefndu gátu ekki tekið við húsinu. Stefndu kveða stefnanda ekki greina rétt frá óskum þeirra um burðarþolsteikningar. Hið rétta sé að þau hafi margoft, allt frá því að þau fengu húseiningarnar afhentar, farið þess á leit að fá þær teikningar sem þeim bar. Stefndu kveðast hafa, þar sem engar lagna- og verkfræðiteikningar bárust frá stefnanda utan sökkla- og lagnateikningar, sett sig í samband við Kristján G. Leifsson, en hann hafi átt að sjá um verkfræðiteikningar hússins. Kristján hafi gert sökkla- og lagnateikningar fyrir stefnanda en ekki fengið greitt. Hann hafi því ekki ætlað að vinna frekar fyrir stefnanda. Stefndu hafi því séð fram á langar tafir á byggingarframkvæmdum meðan úr leystist á milli stefnanda og Kristjáns. Þau hafi því afráðið að greiða Kristjáni fyrir þá vinnu sem hann hafði þegar unnið fyrir stefnanda svo hann fengist til að vinna fyrir þau þær teikningar sem upp á vantaði. Fyrir liggur að burðargrind hússins var tekin út án athugasemda, af byggingafulltrúanum í Hvalfjarðarsveit þann 26. september 2008, og var fokheldisvottorð því næst útgefið þann 30. september s.á. Stefnandi kveður stefndu hafa sagst ekki geta tekið við húsinu þegar það kom til landsins 28. apríl 2008 þar sem undirstöður þess voru ekki tilbúnar. Stefndu hafi svo hringt þegar þær voru til, um 2 mánuðum eftir að húsið var tilbúið til afhendingar, eða um miðjan júní. Það eigi að taka innan við viku að koma húsunum í rúmlega fokhelt ástand en stefndu hafi verið um hálfan mánuð að setja húsið upp og luku þau uppsetningu þess 4. júlí 2008. Stefnanda barst bréf frá lögmanni stefndu, dags. 29. ágúst 2008, þar sem fram kom að stefndu fallist ekki á að greiða lokagreiðslu samkvæmt 3. tl. kaupsamnings aðila, vegna meintra vanefnda stefnanda, sem taldar voru upp í 5 liðum. Stefnandi sendi lögmanninum svar með tölvupósti, þann 8. september 2008, þar sem því er harðlega mótmælt sem röngu og ósönnu að stefnandi hafi vanefnt kaupsamning aðila. Stefnandi kveður það þvert á móti vera stefndu sjálf sem hafi vanefnt kaupsamning aðila, þar sem þau hafa enn ekki greitt lokagreiðslu samkvæmt 3. tl. kaupsamningsins eins og umsamið var. Þá felist vanefnd stefndu einnig í viðtökudrætti, þar sem þau gátu ekki tekið við húsinu á hafnarbakka í Reykjavík þegar það kom til landsins, eins um var samið. Það var ekki fyrr en tveim mánuðum síðar sem stefndu gátu tekið við húsinu, þar sem þau áttu enn eftir að hreinsa grunn og steypa sökkla þegar húsið kom. Stefnandi kveðst vegna viðtökudráttar stefndu hafa þurft að greiða gámaleigu þann tíma sem ekki var hægt að skila gámunum, þar sem stefndu gátu ekki tekið við einingunum og gerir stefnandi kröfu um endurgreiðslu þess kostnaðar. Stefndu halda því fram að gámarnir hafi ekki verið þeim til reiðu fyrr en í fyrsta lagi 06.06.2008. Játa verði stefndu nokkurt svigrúm til að taka við gámunum og hafa ber í huga að stefnandi hafði þá þegar orðið vís að afhendingardrætti í mánuð. Stefndu hafi náð í fyrstu tvo gámana þann 23.06.2008 og skilað þeim gámum þremur dögum síðar. Þriðji gámurinn hafi verið sóttur þann 24.06.2008 og skilað 04.07.2008 eða tíu dögum síðar. Ástæða þess sé að stefndi Ívar lagðist á sjúkrahús á þessum tíma. II Stefnandi byggir á samningi aðila frá 19. október 2007, sem kveður á um að stefndu pöntuðu og keyptu ósamsett hús af stefnanda af gerðinni „Halland 130“. Um samning þennan sé ekki ágreiningur í sjálfu sér og ekki heldur um það að stefndu óskuðu eftir breytingum frá almennri skilalýsingu hússins. Stefnandi byggi á því að jafnvel þótt stefndu hafi ákveðið að sleppa eldhúsinnréttingu og hefðbundinni utanhússklæðningu, sem hefði almennt leitt til lækkunar á kaupverði hússins, þá hafi stefndu jafnframt óskað eftir frekari breytingum sem höfðu kostnaðarauka í för með sér þannig að kaupverð hússins hélst óbreytt. Breytingarnar fólust annars vegar í því að stefndu afpöntuðu hefðbundnar „standard“ sperrur og fengu í staðinn aðrar sem þurfti að sérsmíða þar sem loftin eru upptekin og hins vegar fólust þær í því, að stefndu fengu sérstaka veðurþolna gipsklæðningu á allt húsið í stað hefðbundinnar utanhússklæðningar. Umbeðnar breytingar hafi hins vegar hvorki orðið til hækkunar né lækkunar á umsömdu kaupverði hússins og sé fullyrðingum stefndu um lækkun á kaupverði hússins vegna breytinga mótmælt sem röngum og ósönnuðum en þau hafi sönnunarbyrði fyrir því að kaupverð hafi átt að lækka vegna breytinga. Öðrum fullyrðingum stefndu um vanefndir stefnanda, sem komi fram í bréfi lögmanns stefndu frá 29. ágúst 2008, sé einnig harðlega mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Að vísu skuli tekið fram að húsið hafi komið mánuði á eftir ætluðum komutíma, en það hafi alls ekki orðið stefndu til tjóns, heldur þvert á móti til góðs, þar sem þau hafi ekki verið tilbúin til að taka við húsinu þegar það kom til landsins og var tilbúið til afhendingar á hafnarbakka í Reykjavík. Stefnandi heldur því fram, og byggir á því, að hann hafi staðið að fullu við kaupsamning aðila með því að afhenda stefndu ósamsett hús eins og um var samið. Stefndu hafi hins vegar ekki staðið við sínar skyldur samkvæmt samningnum sem felist í greiðslu umsamins kaupverðs og að veita húsinu móttöku á réttum tíma. Beri stefndu að standa við samningsskyldur sínar en það hafi þau ekki gert þrátt fyrir innheimtutilraunir. Krafa stefnanda sundurliðist þannig: 1. Greiðsla skv. 3. tl. kaupsamningsaðila, sem greiða átti 4. sept. 2008 eða tveimur mánuðum eftir uppsetningu hússins. Krafist er dráttarvaxta frá gjalddaga kröfunnar kr. 1.172.000.- 2. Krafa um bætur vegna tjóns stefnanda sem hlaust af viðtökudrætti stefndu. Tjón stefnanda felist í því, að þar sem stefndu tóku ekki við húsinu þegar það var tilbúið til afhendingar á hafnarbakka, gat stefnandi ekki skilað gámunum sem húsið kom í til landsins fyrr en stefndu höfðu veitt því móttöku. Stefnanda hafi verið gerður reikningur vegna gámaleigu fyrir þetta tímabil og geri hann kröfu um að stefndu bæti sér það tjón sem hlaust af viðtökudrætti stefndu. Krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni frá 7. júní 2008, sem er gjalddagi reiknings frá Eimskip. kr. 207.861.- Samanlagt nema þessar fjárhæðir kr. 1.379.861.-, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefnandi byggi á því að hann hafi haft heimild skv. 1. mgr. 51. gr. lausafjárlaga nr. 50/2000, sbr. 10. gr. sömu laga, til að halda eftir hluta af greiðslu sinni, þ.e. burðarþolsteikningum, þar sem tími hafi verið kominn á lokagreiðslu stefndu og stefnandi veitti þeim ekki greiðslufrest. Stefnanda beri ekki skylda til að afhenda teikningarnar fyrr en við greiðslu. Stefnandi byggi kröfur sínar á reglum kaupa-, samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga og lögum um lausafjárkaup nr. 50/2000. Byggt sé á kauptilboði/kaupsamningi aðila, sem almennum reglum skaðabótaréttar. Kröfur um dráttarvexti og verðtryggingu, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um varnarþing vísist til 36. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laganna og almennt sé vísað til sömu laga. III Málsástæður í aðalkröfu: Stefndu byggja sýknukröfur sínar á samningi aðila frá 19.10.2007, þó með þeirri breytingu að óskuldbindandi sé fyrir stefndu að hlíta því að um samninginn gildi lög um lausafjárkaup nr. 50/2000, heldur eigi að gilda um hann lög um neytendakaup nr. 48/2003 sem séu ófrávíkjanleg, sbr. 3 gr. þeirra. Einnig sé byggt á sérstakri skilalýsingu og almennri skilalýsingu þegar þeirri sérstöku sleppi. Stefnandi greiði stefndu óskipt 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 255/2008
|
Hjón Fjárskipti Lífeyrisréttindi
|
M krafðist þess að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta við fjárslit milli hans og K vegna hjónaskilnaðar, sbr. 2. tölul. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. K krafðist á hinn bóginn fjárgreiðslu úr hendi M, enda væri ósanngjarnt að þessum réttindum væri haldið utan skipta, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Fyrir Hæstarétti andmælti M því sérstaklega að K gæti á grundvelli þessa lagaákvæðis dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum. Hæstiréttur leit til þess að dómkrafa K í stefnu til héraðsdóms hafði verið byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þeim útreikningi voru séreignarréttindi M reiknuð með. Hann hafði því haft tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það hafði hann ekki gert og var heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hefðu komið fram síðar við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var ekki talið fullnægt og komu þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Taldi Hæstiréttur að þegar litið væri á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, yrði að fallast á það með héraðsdómi að ósanngjarnt teldist í skilningi 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Var talið að fjárgreiðsla til K ætti að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft var í huga að K yrði talinn njóta skattfrelsis af greiðslu M og að hún nyti hagræðis af því að fá eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna var niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð kröfu og upphafstíma dráttarvaxta staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. mars 2008, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 16. apríl 2008. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 7. maí 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu gagnáfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 11. júní 2008. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.831.527 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. mars 2006 til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í VIII. kafla hjúskaparlaga nr. 31/1993 er að finna ákvæði um eignir hjóna. Þar er í 57. gr. undir fyrirsögninni „persónubundin réttindi“ kveðið svo á að reglur um hjúskapareignir eigi við um réttindi sem eigi megi afhenda eða séu að öðru leyti persónulegs eðlis, að svo miklu leyti sem þær komi ekki í bága við sérreglur þær sem um þau réttindi gildi. Samkvæmt 54. gr. laganna verður eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Er tekið fram að þetta eigi meðal annars við um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun. Samkvæmt þessum reglum teljast lífeyrisréttindi hjóna til hjúskapareigna, þar með talið þau lífeyrisréttindi sem viðkomandi hefur aflað sér áður en til hjúskapar var stofnað. Samkvæmt þessu verður fallist á það með héraðsdómi að við úrlausn á ágreiningi málsaðila verði litið til áunninna lífeyrisréttinda þeirra allt frá júlí 1975 til loka maí 2005 en þau eru sammála um að miða fjárskipti sín við síðarnefnda tímamarkið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður einnig fallist á að krafa gagnáfrýjanda geti einungis tekið til ellilífeyris en ekki annarra lífeyrisréttinda. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga getur maki krafist þess að ekki skuli falla undir fjárskipti milli hjóna „réttindi í opinberum lífeyrissjóðum eða einkalífeyrissjóðum, svo og krafa til lífeyris eða líftryggingarfjár sem hefur ekki endurkaupsvirði ...“. Við gerð skilnaðarsamnings milli málsaðila 6. júní 2006 hafði gagnáfrýjandi gert kröfu um að lífeyrisréttindi aðila yrðu tekin til skipta. Aðaláfrýjandi hafði á hinn bóginn krafist þess að þeim yrði haldið utan skipta. Í samninginn var í tilefni af þessu sett svofellt ákvæði: „Ágreiningur er um rétt konu til hlutdeildar í lífeyrisréttindum mannsins og mun verða rekið um það sérstakt mál fyrir dómstólum.“ Í framhaldi af gerð samningsins höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Hún byggir kröfu sína á ákvæði sem er að finna í síðari málslið 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga svohljóðandi: „Nú þykir ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að verðmætum eða réttindum skv. 2. ... tölul. sé haldið utan skipta og er þá heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum ...“. Aðaláfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti sérstaklega andmælt því að gagnáfrýjandi geti á grundvelli framangreindra lagaákvæða dregið undir skiptin séreignarréttindi hans í lífeyrissjóðum, en í fyrirliggjandi útreikningum á mismun lífeyrisréttinda aðila eru slík réttindi reiknuð með. Dómkrafa gagnáfrýjanda í stefnu til héraðsdóms var byggð á útreikningi á verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila sem þau höfðu sameiginlega látið gera. Í þessum útreikningi voru séreignarréttindi aðaláfrýjanda reiknuð með. Hann hafði því tilefni til að koma með varnir sem að þessu lutu í greinargerð sinni í héraði. Það gerði hann ekki og verður heldur ekki séð af gögnum málsins að þær hafi komið síðar fram við meðferð málsins í héraði. Skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er ekki fullnægt og koma þessar varnir því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Þegar litið er á tímalengd samanlagðs sambúðartíma aðila, verkaskiptingu þeirra á milli þann tíma, aðrar aðstæður sem lýst er í forsendum hins áfrýjaða dóms og mismunar á verðmæti lífeyrisréttinda þeirra við lok hjúskaparins, verður fallist á með héraðsdómi að ósanngjarnt teljist í skilningi nefnds ákvæðis 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga að halda lífeyrisréttindum aðila utan skipta. Eins og orðalagi framangreindra lagaákvæða er háttað verður talið að fjárgreiðsla til gagnáfrýjanda samkvæmt 2. mgr. 102. gr. eigi að miðast við helmingstilkall hennar til mismunar á útreiknuðu verðmæti lífeyrisréttinda málsaðila. Þegar haft er í huga að gagnáfrýjandi verður talinn njóta skattfrelsis af greiðslu aðaláfrýjanda samkvæmt 2. tl. 28. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og að hún nýtur hagræðis af því að fá nú eingreiðslu vegna lífeyrisréttindanna þykir mega staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um fjárhæð kröfu gagnáfrýjanda og upphafstíma dráttarvaxta. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gangáfrýjanda málskostnað sem ákveðst í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, M, greiði gagnáfrýjanda, K, 4.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. desember 2007 til greiðsludags og samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 29. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af , með stefnu birtri , á hendur Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 10.831.527 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. marz 2006 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins, með dráttarvöxtum frá 15. marz 2006 til greiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda sér að skaðlausu, ásamt virðisaukaskatti, samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Málavextir Stefnandi og stefndi kynntust árið 1972 en hófu sambúð árið 1976. Aðilar giftu sig 4. ágúst 1984 og eiga saman þrjú börn fædd 1984, 1989 og 1991. Málsaðilar slitu samvistum í byrjun júní 2005 og flutti þá stefndi út af heimili þeirra. Var gengið frá skilnaðarsamningi hinn 6. júní 2006, þar sem gengið er endanlega frá eignaskiptum, að undanskildum ágreiningi aðila um kröfu stefnanda til hlutdeildar í lífeyrisréttindum mannsins. Stefnandi er með BS próf í landafræði og próf í uppeldis- og kennslufræðum frá Kennaraháskóla Íslands með kennsluréttindi í efri bekkjum grunnskóla og framhaldsskóla. Einnig er hún með Dipl. Ed. gráðu í uppeldis- og menntunarfræðum í stærðfræði frá sama skóla. Þá stundaði stefnandi nám í tölvunarfræðum í eitt ár í Svíþjóð. Stefndi er með embættispróf í læknisfræði frá Háskóla Íslands og sérfræðinám í heimilislækningum frá Svíþjóð. Meðan á hjúskap aðila stóð var stefnandi að mestu heimavinnandi á meðan börnin voru ung, en stefndi var í fullri vinnu, eftir að námi hans lauk. Liggur ekki annað fyrir en að fullt samkomulag hafi verið með aðilum um þá verkaskiptingu. Aðilar bjuggu í Svíþjóð frá 1983 til 1987, þar sem stefndi stundaði framhaldsnám sitt. Eftir heimkomuna bauðst stefnda staða sem heilsugæslulæknir á [...], svokölluð HÍ-staða, þar sem aðeins einn læknir þjónar læknishéraði, og fluttu aðilar þangað, þar sem þau bjuggu í 10 ár. Á þeim tíma fæddust tvö yngri börn aðila. Árið 1997 fluttust aðilar til Reykjavíkur, þar sem stefndi fékk vinnu sem heilsugæzlulæknir. Fyrstu tvö árin var stefnandi heimavinnandi, en fór að starfa við kennslu við [...]skóla í Kópavogi árið 1999, þar sem hún hefur starfað síðan. Á sambúðartíma aðila fyrir hjónaband var stefnandi útivinnandi allt til ársins 1983, að aðilar fluttu til Svíþjóðar, en stefndi var í námi á þeim tíma. Eftir að aðilar gengu í hjónaband vann stefnandi stopult, og þá yfirleitt hlutastarf, en stefndi vann fulla vinnu og voru tekjur hans allmiklu hærri en tekjur stefnanda. Ávann hann sér þannig einnig mun hærri lífeyrisréttindi en stefnandi, og snýst ágreiningur aðila í máli þessu um hlutdeild stefnanda í þeim réttindum. Lögmenn beggja málsaðila leituðu til Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings hjá Talnakönnun hf. í desember 2005 og fóru þess að leit, að fundið yrði núvirði lífeyrisréttinda málsaðila. Niðurstaða þeirrar skoðunar var sú, að stefndi hefði í störfum sínum á hjúskapar- og sambúðartíma aðilanna, aflað sér verulegra lífeyrisréttinda í eftirlaunasjóðum. Greiðslur stefnda með mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóði hafa myndað fyrir hann inneign, sem svarar til kr. 28.659.814, en réttindi stefnanda svara til kr. 6.996.760. Nemur mismunurinn kr. 21.663.054. Sé eingöngu miðað við ellilífeyrisréttindi svarar inneign stefnda til kr. 23.262.945, en inneign stefnanda til kr. 6.268.196. Með bréfi, dagsettu 15. febrúar 2006, sem voru drög að skilnaðarsamningi, setti stefnandi fram fjárkröfu varðandi lífeyrisréttindi, að fjárhæð kr. 10.831.500., sem byggði á helmingaskiptingu þess mismunar sem var á heildarlífeyrisréttindunum aðila samkvæmt útreikningi Vigfúsar Ásgeirssonar. Var þeirri kröfu hafnað. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hún eigi rétt til fjárgreiðslu að fjárhæð kr. 10.831.527, sem sé helmingur af verðmæti áunninnar lífeyrisinneignar stefnda, að frádregnum helmingi af áunnum lífeyrisréttindum stefnanda, eins og verðmætið var á viðmiðunardegi skipta, sbr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Lífeyrisréttindi stefnanda séu kr. 6.996.760, en stefnda kr. 28.659.810. Mismunurinn nemi kr. 21.663.050, og helmingur þess sé kr. 10.831.525, sem sé stefnukrafa málsins. Stefnandi byggir á því, að um verulega eign sé að ræða og telja verði ósanngjarnt að þessari inneign verði haldið utan skipta við skilnað málsaðilanna. Um fjárhæð kröfunnar vísar stefnandi til útreiknings Vigfúsar Árnasonar tryggingafræðings á dskj. nr. 3, en aðilar hafi verið sammála um að óska eftir því við hann, að hann reiknaði út núvirði áunninna lífeyrisréttinda miðað við 16. september 2005, þegar krafa um skilnað að borði og sæng var fyrst tekin fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík. Stefnandi byggir kröfu sína á 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar sem hún telji ósanngjarnt af hálfu stefnda að halda áunnum lífeyrisréttindum sínum utan skipta, enda séu aðstæður málsaðila eftir fjárskiptin þá mjög ólíkar og halli þar verulega á stefnanda. Stefnandi byggir á því, að hún hafi í gegnum tíðina haft verulega takmarkaðri möguleika en stefndi til að afla sér lífeyrisréttinda, ekki sízt vegna þess að starfsval stefnda, sem m.a. hafi tengzt búsetu fjölskyldunnar, hafi takmarkað starfsmöguleika stefnanda. Þá byggir stefnandi á því, að aðilar hafi haft þá verkaskiptingu á sambúðar- og hjúskapartímanum, að stefnandi væri að mestu heimavinnandi og sinnti börnum og störfum á heimili, til þess að stefndi gæti stundað nám sitt og vinnu ótruflaður. Nám og vinna stefnda hafi ávallt haft forgang á heimili málsaðila. Þannig telji stefnandi, að hún hafi lagt sitt af mörkum til þess að stefndi gæti sinnt vinnu sinni af þeirri kostgæfni, sem nauðsynleg var, og þar með áunnið sér hin miklu lífeyrisréttindi. Stefnandi byggir á því, að það sé réttlætis- og sanngirnismál við skilnað aðilanna, að krafa hennar nái fram að ganga. Aðilar málsins hafi báðir lagt sitt af mörkum til eignamyndunarinnar með framangreindri verkaskiptingu í hjúskapnum. Framlag stefnanda til þeirrar eignamyndunar, sem sé fyrir hendi í lífeyrissjóðum stefnda, hafi verið óbeint, því án vinnuframlags og ábyrgðar stefnanda á heimilinu og börnunum hefði stefnda ekki verið unnt að gegna þeim stöðum, sem hann hafi verið í, sem hafi skapað honum hinn áunna lífeyrisrétt. Stefnandi telji ósanngjarnt, ef tekjumyndunin ein ætti að ráða úrslitum í þessu sambandi, með þeim afleiðingum, að lífsafkoma stefnda, þegar ellilífeyrisaldri verði náð, verði margfalt betri en stefnanda. Stefnandi sé tekjulág og eigi aðeins eftir um 10 ár á vinnumarkaði, en horfa verði til þess, að sambúð og hjúskapur málsaðila hafi staðið lengstan hluta starfsævi beggja. Stefnandi byggir á því, að framkvæmdavenja sé orðin fyrir því, að hjón skipti áunnum lífeyrisréttindum við skilnað, og hafi lífeyrissjóðir brugðizt við því með því að útbúa sérstakt eyðublað um skiptingu ellilífeyrisréttinda í samræmi við 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. eyðublað á dskj. nr. 4. Þar sé sérstaklega gert ráð fyrir því, að aðilar geti skipt þeim réttindum, sem áunnizt hafi, meðan hjúskapur eða sambúð varði. Sú staðreynd, að lífeyrissjóðirnir hafi nú sérstakt eyðublað, sé tilkomin vegna þess að litið sé á lífeyrisinneignir sem hverja aðra eign, sem myndazt hafi í hjúskap, og henni sé unnt að skipta til helminga eins og öðrum eignum. Stefnandi byggir á því, að lífeyrissjóðir hafi með þessu fallizt á, að sanngjarnt sé að skipta lífeyrissjóðsinneignum með sama hætti og öðrum eignum við hjúskaparslit. Þá byggir stefnandi á því, að Hæstiréttur hafi staðfest það í dómum, í máli nr. 253/2001 og máli nr. 170/2002, að maki eigi rétt til skiptingar áunninna lífeyrisréttinda. Stefnandi sé starfandi kennari, en stefndi starfi sem læknir. Stefnandi byggir á því, að það sé staðreynd, að augljós munur sé á aflahæfi og tekjum stefnanda og stefnda. Stefndi hafi haft atvinnutekjur, sem hafi verið langt umfram meðallaun í landinu og muni því njóta ríkulegra eftirlaunagreiðslna, þegar komi að töku þeirra. Verulegur munur sé á launagreiðslum og lífeyrisréttindum aðila, en stefndi sé í öruggu starfi með háar tekjur og veruleg lífeyrisréttindi. Í ljósi mismunar á launagreiðslum aðila og aldurs sé ljóst, að lífsbarátta stefnanda sé og verði mun harðari en stefnda. Tekjur stefnda séu verulegar og hann því á allan hátt mun betur í stakk búinn til að takast á við lífið eftir skilnað. Ósanngjarnt væri annað en að viðurkenna hlutdeild stefnanda í lífeyrisréttindum stefnda, sem stefnandi hafi átti hlutdeild í að afla með störfum á heimilinu og við uppeldi barnanna. Einnig beri að líta til þess, að sambúðin hafi staðið í um það bil þrjátíu ár, sem sé meira en helmingur af starfsævi aðila. Þá byggir stefnandi á því, að hefðu starfsmöguleikar stefnda ekki haft forgang á hjúskapartíma aðila, þá hefði stefnandi hugsanlega getað lokið námi sínu í tölvunarfræðum og starfað sem slíkur, með verulega hærri laun en hún geti aflað í dag sem kennari. Stefnandi hafi fórnað þeim starfsmöguleika, þar sem verkaskipting aðila hafi verið sú, að nám og vinna stefnda skyldi hafa forgang. Stefnandi telji lágmark nú við skilnað aðilanna, að hún njóti þeirra lífeyrisréttinda, sem áunnizt hafi á hjúskapartímanum, til jafns við stefnda. Stefnandi telji öll lagaskilyrði fyrir hendi til að beita heimildarákvæði 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga og ákvarða henni fjárgreiðslu, sem nemi helmingi af verðmæti lífeyrisinneignar stefnda, að frádregnum helmingi af lífeyrisinneign hans, í þeim tilgangi að jafna þann aðstöðumun, sem stefnandi muni annars búa við í reynd eftir hjúskap við stefnda. Stefnandi byggir á því, að þau hjúskaparlög, sem í gildi séu, byggi öll á þeirri meginreglu, að hjón skuli standa jafnfætis hvort öðru í hjúskapnum. Í 2. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 segi, að hjón séu í hvívetna jafn rétthá í hjúskap og beri jafnar skyldur hvort gagnvart öðru og börnum sínum. Þetta sjónarmið um að jafnstaða skuli ríkja með hjónum sé ríkjandi sjónarmið í hjúskaparlögunum. Stefnandi telji óeðlilegt, að önnur sjónarmið ríki um áunnin lífeyrisréttindi hjóna. Það sé réttlætismál, að krafa stefnanda nái fram að ganga, þar sem aðilar hafi báðir lagt fram framlög til eignarmyndunar heimilisins með verkaskiptingu, sem hafi falizt í því, að stefnandi hafi séð um vinnu innan veggja heimilisins, á meðan stefndi hafi verið útivinnandi allan þann tíma, sem á hjúskapnum stóð. Stefnandi styður kröfu sína við útreikning Talnakönnunnar hf. frá 23. desember 2005, en samkvæmt honum sé höfuðstólsverðmæti inneignar stefnda í eftirlaunasjóðum kr. 28.659.814, en stefnanda kr. 6.996.760, en þær tölur séu núvirtar til 16. september 2005, sem sé sá dagur, þegar skilnaðarkrafan var fyrst tekin fyrir. Inneignin hafi öll orðið til á hjúskapartíma aðilanna, og sé ekki tekið tillit til lífeyrisréttinda, sem aðilar hafi áunnið sér í hjúskap. Því sé ljóst, að munurinn sé mun meiri. Stefnandi byggir á því, að þáttur hennar í myndun lífeyrisréttinda stefnda sé verulegur, í ljósi þess, að hún hafi alfarið séð um rekstur sameiginlegs heimilis og uppeldis barnanna. Því beri að miða við þessa upphæð við úrlausn málsins. Krafa stefnanda byggir á því, að það sé ósanngjarnt að halda lífeyrisréttindum stefnda utan skipta og vísar um það til 2. mgr. 102. gr. hjúskapalaga nr. 31/1993, sbr. og túlkun ákvæðisins í dómum Hæstaréttar frá 18. desember 2001 í máli réttarins nr. 253/2001 og frá 26. apríl 2002 í máli réttarins nr. 170/2002. Þá vísar stefnandi til ákvæða 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Um varnarþing er vísað til 37. gr. laganna og um sönnunargögn til 42. gr. laga 76/2003. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Málsástæður stefnda Öll lífeyrisréttindi eða ellilífeyrisréttindi. Stefndi mótmælir stefnufjárhæð stefnanda og kveðst telja hana ranga. Stefnandi byggi stefnukröfu sína ranglega á kr. 28.659.810, sem nái yfir öll lífeyrisverðmæti stefnda, þ.m.t. verðmæti líftryggingar, örorkutryggingar, barnalífeyris og makalífeyris. Allt séu þetta tryggingarverðmæti, sem ekki komi til skipta við hjónaskilnað. Stefndi kveðst krefjast þess, að stefnandi haldi sig við ellilífeyrisréttindin eingöngu. Um þau snúist þessi deila, enda sé þeirra einvörðungu getið í 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefnandi gefi sér því rangar forsendur. Til að mynda kæmi verðmæti líftryggingar aldrei til skipta milli hjóna, þótt og ef stefndi hefði keypt sér slíka tryggingu. Af þessum sökum sé þess krafizt, að stefnandi haldi sig eingöngu við ellilífeyrisréttindin, eins og þau séu uppsett í töflu Talnakönnunar hf., dags. 07.09.2006, þannig að deila málsaðila varði aðeins ellilífeyrisréttindi stefnda, að fjárhæð kr. 23.678.951 og ellilífeyrisréttindi stefnanda að fjárhæð kr. 11.387.549. Lífeyrisréttindi frá giftingu 1984. Stefndi vísar til dskj. nr. 3, þar sem fram komi í bréfi Vigfúsar Ásgeirssonar, að stefnandi telji sig eiga réttindi, sem nemi 28 milljónum og 660 þúsund krónum. Þessu sé mótmælt sem röngu, þar sem öll lífeyrisréttindi stefnda séu notuð til að byggja upp kröfugerð stefnanda. Stefnanda hafi eingöngu getað verið heimilt að byggja kröfu sína á verðmæti ellilífeyrisréttinda, sem séu 23 milljónir og 263 þúsund krónur. Stefnandi haldi því fram, að hún eigi sem svari 6 milljónum og 997 þúsundum vegna lífeyrisréttinda samkvæmt sömu gögnum, sem aftur leiði til þess að mismunur þessara réttinda sé 21 milljón og 663 þúsund krónur. Helmingur þeirrar fjárhæðar sé 10 milljónir og 832 þúsund. Stefnukröfu þessari sé mótmælt sem bæði of hárri og rangri. Stefnandi geti ekki byggt kröfugerð sína á verðmæti allra lífeyrisréttinda sinna og stefnda, eins og áður sé getið, og sé þess krafizt, að stefnandi haldi kröfugerð sinni einvörðungu við ellilífeyrisréttindin. Lífeyrisréttindi frá sambúðartíma 1975. Stefndi byggir á því, að miða eigi við upphaf sambúðar, sem var í júlí 1975. Samkvæmt útreikningum Vigfúsar Ásgeirssonar á vegum Talnakönnunar hf., dags. 7. sept. 2006, á núvirði lífeyrisréttinda málsaðila, miðað við 16. sept. 2005, fyrir tímabilið 1. júlí 1975 til 31. maí 2005, séu ellilífeyrisréttindi stefnda 23 milljónir og 679 þúsund krónur, en stefnanda 11 milljónir og 388 þúsund krónur. Mismunur þessara réttinda sé 12 milljónir og 291 þúsund krónur. Helmingur þessarar fjárhæðar sé 6 milljónir og 145 þúsund krónur. Stefnukrafan sé því alltof há og sé henni mótmælt sem rangri. Vísist um þetta til 14. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, en þar segi m.a., að makar geti samið sín á milli um ellilífeyrisréttindi og nái samkomulag aðeins til ellilífeyrisgreiðslna og verðmætis ellilífeyrisréttinda beggja aðila. Deila málsaðila hér geti því aldrei snúizt um annað en hlutdeild í ellilífeyrisréttindum. Lífeyrisréttindi stefnanda eftir 67 ára aldur. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu að stefnandi sé tekjulág og eigi aðeins 10 ár eftir á vinnumarkaði. Samkvæmt skattframtali 2006 hafi stefnandi haft tæpar 3 milljónir í árstekjur eða um 250 þúsund krónur á mánuði árið 2005. Ekki geti það talizt lágar tekjur. Stefndi andmæli því sem framkvæmdavenju, að hjón skipti áunnum lífeyrisréttindum við skilnað. Engin gögn liggi frammi um það í málinu, þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 14. gr. laga nr. 129/1997. Það ákvæði mæli aðeins fyrir um heimild, en ekki skyldu, um jafna skiptingu áunninna réttinda. Af umræðum um frumvarpið megi ráða, að þingmönnum hafi þótt varasamt, að hægt væri að skipta lífeyrisréttindum milli hjóna með samningi, sem væri óuppsegjanlegur af beggja hálfu (Ágúst Einarsson, 27. fundur, stjfrv. 249, þskj. 294). Slíkt sé andstætt meginreglum samninga- og kröfuréttarins, Þá sé því mótmælt, að Hæstiréttur hafi staðfest í dómi í máli nr. 253/2001, að maki eigi rétt til skiptingar áunninna lífeyrisréttinda, eins og stefnandi haldi fram í stefnu. 171 þúsund krónur frá 67 ára aldri. Stefndi mótmælir því, að lífsbarátta stefnanda sé og verði harðari en stefnda. Stefnandi hafi nú þegar sýnt það með tekjum sínum á framtali 2006, að laun hennar séu vel yfir meðallagi. Með útreikningi Vigfúsar Ásgeirssonar í Talnakönnun hf., dags. 6. sept. 2006, hafi komið fram, að elli lífeyrisréttindi hennar muni nema samtals um 171 þúsund krónur frá 67 ára aldri. Hafi verið miðað við samtals ellilífeyrisréttindi K í sept. 2005, eins og komi fram í dskj. nr. 3, og áætlaðri viðbót, miðað við, að stefnandi greiði til A-deildar LSR til 67 ára aldurs af 250.000 króna mánaðarlaunum á verðlagi í sept. 2005. Stefnandi heilsuhraust og vel menntuð Stefnandi búi við góða heilsu, með góða menntun og sé vel í stakk búin til að mæta lífinu eftir skilnað. Hún hafi sótt mörg námskeið í stærðfræði og uppeldisfræðum og unnið með skipulögðum hætti að því að gera sig sjálfstæðan og óháðan einstakling. Nám hennar hafi því skilað henni betur út í lífið og aukið tekjumöguleika hennar verulega. Aflahæfi hennar verði eins og bezt sé á kosið fyrir konu í þessari stöðu og á þessum tímamótum í lífinu. Rúmar 2 milljónir aukalega í makalífeyri. Ekki megi gleyma því, að stefnandi hafi borið meira úr býtum við skilnaðinn, eða sem svari rúmum 2 milljónum aukalega í makalífeyri, sem hafi verið eingreiðsla, en hefði annars átt að greiðast á næstu 12 mánuðum. Það sæti furðu að krefjast hlutdeildar í lífeyrisréttindum stefnda, lífeyrisréttindum, sem stefnandi hafi engan beinan þátt átt í að afla, því það hafi alltént ekki verið hún og hefði aldrei getað orðið hún, sem innti þau verk af hendi, sem urðu til þess, að þessi réttindi urðu til. Það séu einkennileg sanngirnissjónarmið, svo ekki sé meira sagt. Ýmis andmæli og athugasemdir. Stefndi mótmælir því sem málsástæðu í stefnu, að hann hafi staðið í vegi fyrir því, að stefnandi hafi getað lokið námi sínu í tölvunarfræðum og þ.a.l. getað nú aflað sér verulegra hærri launa en sem kennari. Þessi fullyrðing sé ósönnuð með öllu, enda hafi stefnandi engin gögn lagt fram máli sínu til stuðnings. Stefndi hafi þvert á móti hvatt stefnanda til að afla sér menntunar í tölvunarfræðum í Svíþjóð og til að halda henni við og nýta hana með öllum ráðum. Hann hafi aldrei staðið í vegi fyrir því, að stefnandi aflaði sér menntunar í því, sem hugur hennar hafi staðið til. Stefndi mótmælir því, að verkaskipting á heimilinu á sambúðartíma hafi verið með þeim hætti, að það hamlaði stefnanda að sækja sér menntun. Staðreyndir tali sínu máli, sbr. námið í tölvunarfræðum í Svíþjóð og kennsla meðfram dvölinni þar, bæði fyrr og síðar. Stefnandi hafi sjálf tekið ákvarðanir um starfsvettvang, og ekki verði annað séð en að hún hafi afbragðs afkomumöguleika. Hún geti valið úr kennarastöðum sem stærðfræðikennari, en sú grein innan skólakerfisins sé afar eftirsótt og ætíð há laun í boði fyrir hæfa kennara á þessu sviði. Þetta megi ráða af auglýsingum dagblaða, er nær dregur skólastarfi á hverju hausti. Með vísan til 2. tl. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 sé þess krafizt, að lífeyrisréttindi stefnda komi ekki til skipta. Réttindi hans séu alfarið bundin persónu hans, og þeim beri að halda utan við skiptin. Stefndi kveðst byggja á því, að það sé ósanngjarnt, að konan fái hlutdeild í lífeyrisréttindum, sem hann hafi einn áunnið sér á sambúðartíma. Stefndi hafi lagt fram gögn, sem sýni, að stefnandi hafi unnið launavinnu meira og minna utan heimilis á sambúðartíma frá 1975 til 2005. Stefndi hafi hvatt stefnanda til að nýta sér lagaheimildir árið 2000 til að auka lífeyrisréttindi sín enn frekar með viðbótarlífeyri úr 10% í 14 %, en hún hafi ekki haft áhuga á því. Hann hafi meira að segja boðizt til að hjálpa henni fjárhagslega til öflunar viðbótarlífeyris, en hún hafi hafnað því boði. Aðstæður metnar heildstætt. Lífeyrisréttindi stefnda séu ætluð til nota sem mánaðarlegur lífeyrir eftir 65- 70 ára lífaldur. Horfa verði heildstætt á aðstæður aðila og til þess hversu mikið stefnandi hafi borið úr býtum við fjárskiptin. Hún hafi þegar fengið helming allra eigna, eða um 23 milljónir, og síðan eingreiðslu upp á rúmar 2 milljónir. Undantekningarákvæði 102 gr. hjúsk.laga. Staðfest sé í dómum Hæstaréttar, að 2. mgr. 102 gr. hjúskaparlaga sé undantekningarkvæði frá 2. tl. 1. mgr. 102. gr. sömu laga, þ.e. að lífeyrisréttindi komi ekki til skipta við hjúskaparslit. Bent sé á dóm Hæstaréttar nr. 253/2001, þar sem segi m.a., að samkvæmt athugasemdum frumvarps með 2. mgr. 102 gr. hjúsk.laga sé tekið fram, að í einstaka tilviki kunni að reynast ósanngjarnt að halda persónubundnum réttindum utan skipta. Telja verði, að sérstakar aðstæður þurfi að vera fyrir hendi til að réttindin komi undir skiptin, og beri að skýra undanþáguheimild þröngt. Aðstæður í dómi Hæstaréttar nr. 170/2002 séu ekki sambærilegar við aðstæður stefnanda. Þar hafi varnaraðili, konan, engrar menntunar notið og engra tekna aflað á 18 ára sambúðartímabili. Í máli því, sem hér sé til umfjöllunar, gegni allt öðru máli. Konan hafi aflað sér staðgóðrar menntunar og verið meira og minna útivinnandi, eins og skattframtöl og yfirlit um áunnin lífeyrisréttindi beri með sér. Að auki hafi hún fengið makalífeyri, að fjárhæð kr. 2.053.556, til viðbótar og getað keypt sér strax við fjárskiptin rúmgóða og nýja íbúð í [...], Kópavogi. Þá sjái hún fram á að njóta a.m.k. 171 þúsund króna í mánaðarlegum lífeyri við 67 ára aldur. Nettó verðmæti eigna. Horfa verði til þess, að nettó verðmæti annarra eigna málsaðila séu tæpar 48 milljónir og hafi þessar eignir komið til helmingaskipta. Öll sanngirnisrök mæli því með því að halda lífeyrisréttindum utan skipta og sýkna stefnda. Framtíðaraflahæfi. Sérstaklega verði að gæta að framtíðaraflahæfi stefnanda. Beri í því sambandi að taka tillit til aldurs hennar, heilsufars, menntunar, starfsreynslu og tekjumöguleika. Allir séu þessir þættir jákvæðir fyrir stefnanda. Hún hafi verið 54 ára við sambúðarslit. Hún sé heilsuhraust, með góða praktíska menntun (Dipl. Ed. gráðu í uppeldis og menntunarfræðum í stærðfræði) og með langa starfsreynslu og ekki sízt eftirsóknarverða menntun sem stærðfræðikennari. Ætla megi, að hún eigi eftir að vinna a.m.k. 11-13 ár til viðbótar í fullu starfi og afla sér viðbótarlífeyrisréttinda við þau, sem hún hafi nú þegar áunnið sér. Eins og áður greini eigi stefnandi von á 171 þúsund krónum á hverjum mánuði eftir 67 ára aldur, samkvæmt útreikningi Tölvukönnunar hf.. Það verði að teljast verulega góð framtíð í lífeyrismálum, miðað við sambærilegan ellilífeyri TR, sem sé um 90 þúsund á mánuði til ellilífeyrisþega, og séu þá innifalin tekjutrygging og tekjutryggingarauki. Litlar fjarvistir stefnda frá heimili,- þátttaka í húshaldi. Lífeyrisréttindi stefnda hafi orðið til með 4% iðgjaldi hans sjálfs og 6% framlagi vinnuveitanda, auk 2% viðbótar stefnda og 2% viðbótar vinnuveitanda, eða samtals 14%, síðan árið 2000. Stefndi geri þá kröfu, að ekki verði litið svo á, að framlag vinnuveitanda hafi skert þær tekjur stefnda, er hann lagði til sameiginlegs bús, og ekki verði talið, að stefndi hafi haft það langar eða miklar fjarvistir frá heimili sínu, að það réttlæti hlutdeild stefnanda í lífeyrisréttindum hans. Stefndi hafi ætíð, hvern dag, tekið fullan þátt í rekstri og húshaldi vegna heimilis og uppeldi barna og haldið við eignum eftir þörfum. Skattskurður. Þá sé kröfu stefnanda mótmælt á þeim grunni, að ekki hafi verið gerð grein fyrir þeim skattskurði, sem stefndi muni verða fyrir við töku lífeyris. Megi ætla, að hann muni, af mánaðarlegum lífeyri, þurfa að greiða tekjuskatt og útsvar, sem geti numið allt að 40% að meðtöldum félagsgjöldum, sjúkrasjóði, orlofsheimilasjóði og starfsmenntasjóði, allt af höfuðstól. Sé gerð krafa um lækkun kröfu stefnanda hlutfallslega á þeim grunni. Eingreiðsluhagræði. Þá verði að horfa til eingreiðsluhagræðis stefnanda, fallist dómurinn á hlutdeild hennar í lífeyrisréttindum stefnda, og þess, að fjárhæðin myndi ekki stofn til greiðslu tekjuskatts og útsvars, og beri því að lækka fjárhæð að tiltölu. Um það vísist til meginreglna í skaðabótarétti, að draga a.m.k. 40% hluta frá reiknuðu eingreiðsluverðmæti. Af þessu öllu framangreindu leiði, að telja verður ósanngjarnt, að lífeyrisréttindi stefnda komi til skipta sem hjúskapareign hans og sé af þeim ástæðum krafist sýknu, eða verulegar lækkunar eftir atvikum. Stefndi vísar til 57. gr. sbr. 54. gr. og 2. tl. 1. mgr. 102. gr., hjúskaparlaga nr. 31/1993, 3. mgr. 14, gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Einnig vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttarins. Málskostnaðarkröfu byggir stefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988, en stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Forsendur og niðurstaða Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi sem og Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingur, Guðrún Angantýsdóttir kennari, Sigríður Guðmarsdóttir sóknarprestur, Brynja Vilhelmína Eggertsdóttir fulltrúi Ríkisútvarpsins, og Helena Reykjalín Jónsdóttir, starfsmaður í heimilisþjónustu. Samkvæmt 54. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 verður eign maka hjúskapareign, nema sérstakar heimildir standi til annars, og skiptist til helminga milli maka við hjúskaparslit, sbr. 103. gr. laganna. Í 57. gr. laganna er fjallað um persónubundin réttindi og kveðið á um, að reglur um hjúskapareign eigi við um réttindi persónulegs eðlis, svo fremi sem þær fari ekki í bága við sérreglur, sem um þau réttindi gildi, enda séu þessi réttindi ekki séreign lögum samkvæmt. Stefnandi byggir kröfu sína á 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. greinarinnar getur maki krafizt þess, að réttindum í lífeyrissjóðum verði haldið utan skipta, en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, er heimilt að bæta hinum makanum með fjárgreiðslum, þyki það ósanngjarnt gagnvart honum, að réttindunum sé haldið utan skipta. Aðilar höfðu verið í hjúskap í tæp 22 ár, þegar hjúskap þeirra lauk með skilnaði. Þar á undan höfðu þau búið saman í um 8 ár. Þorrann af hjúskapartíma þeirra, einkum meðan börn þeirra voru ung, var stefnandi heimavinnandi, en samkomulag var með aðilum um það fyrirkomulag, enda gegndi stefndi fullu og mjög krefjandi starfi sem læknir, og þurfti hann iðulega að sinna vöktum utan hefðbundins vinnutíma. Fyrir kom þó á þessum tíma, að stefnandi vann hlutastörf eða tók að sér skammtímaverkefni. Vegna þessa fyrirkomulags aðila aflaði stefnandi sér mun minni lífeyrisréttinda en stefndi. Við mat á því, hvort skilyrði séu til þess að beita undanþáguákvæði 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga verður að líta heildstætt á allar aðstæður aðila. Stefnandi er nú 56 ára en stefndi 55 ára. Aðilar eru báðir útivinnandi í dag. Stefnandi starfar við kennslu, en stefnandi sem læknir. Liggur ekki annað fyrir en að báðir aðilar hafi óskerta starfsorku. Er stefndi hátekjumaður með veruleg lífeyrisréttindi, sem hann mun að óbreyttu geta aukið næstu 12 árin, sé miðað við starfslok við 67 ára aldur. Stefnandi getur einnig aukið við réttindi sín næstu 11 árin, miðað við sömu aldursmörk við starfslok, en í mun minna mæli en stefndi, en tekjur hennar eru um einn fimmti hluti af tekjum stefnda, sé litið til skattframtala síðustu ára. Í málinu hafa verið lagðir fram útreikningar Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings á réttindaverðmætum aðila í lífeyrissjóðum. Útreikningar þessir hafa ekki verið vefengdir tölulega. Í útreikningunum er annars vegar miðað við áunnin réttindi allt frá upphafi sambúðar aðila á árinu 1976, en hins vegar frá stofnun hjúskapar aðila á árinu 1984. Þá eru annars vegar reiknuð út öll réttindi aðila í lífeyrissjóðum og hins vegar réttindi vegna ellilífeyris einungis. Verður hér einungis skoðaður munur á réttindum aðila vegna ellilífeyris einungis, enda hafa ekki verið færð fram nein rök fyrir því, að ósanngjarnt kunni að vera að halda öðrum lífeyrisréttindum utan skipta, sem jafnvel koma aldrei til útborgunar. Munur á verðmætum réttinda aðila til ellilífeyris frá upphafi sambúðar þeirra nemur kr. 12.291.402, en munurinn frá upphafi hjúskapar þeirra nemur kr. 16.994.749. Fjárskiptum aðila, ef frá er skilinn ágreiningur þeirra, sem fjallað er um í máli þessu, lauk með helmingaskiptum eigna og skulda. Námu heildarverðmæti hvors aðila um sig kr. 23.976.872. Af þessu má sjá, að verðmæti ellilífeyrisréttinda stefnda umfram réttindi stefnanda eru hátt í fjórðungur af andvirði heildareignar búsins, sé miðað við upphaf sambúðartíma, en tæp 30% heildareignarinnar, sé miðað við hjúskapartíma eingöngu. Þegar allt framangreint er virt verður að fallast á með stefnanda, að ósanngjarnt er að halda lífeyrisréttindum stefnda utan skipta, og er skilyrðum 2. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga þannig fullnægt, svo að jafna megi þann aðstöðumun, sem stefnandi býr við, eftir að hjúskap hennar og stefnda lauk. Stefnandi gerir kröfur um, að við útreikning á mismun lífeyrisréttinda aðila verði miðað við tímabilið frá því að aðilar gengu í hjónaband og þar til því lauk. Af hálfu stefnda er þessu mótmælt og gerð sú krafa, að miðað skuli við tímabilið frá því að sambúð aðila hófst og til loka hjúskapar. Svo sanngjörn niðurstaða fáist í máli þessu, verður að líta til heildarellilífeyrisréttinda aðila, en sé einungis miðað við tímabilið frá stofnun hjúskapar þeirra, er ljóst, að það gefur ekki rétta mynd af þeim aðstöðumun. Hins vegar er ekki fallizt á, að makalífeyrir, sem stefnandi fékk sem eingreiðslu við hjúskaparslitin, hafi áhrif á þetta mat, enda um að ræða greiðslu vegna framfærsluskyldu stefnanda meðan skilnaður að borði og sæng varir, sbr. 50. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. og skilnaðarsamning aðila á dskj. nr. 7. Umframlífeyrisréttindi stefnda nema samkvæmt þessu kr. 12.291.402. Með vísan til dómafordæma Hæstaréttar verður að líta til þess, að af mánaðarlegum lífeyri ber að greiða tekjuskatt og útsvar. Að öllu þessu virtu þykir hæfilegt, að lífeyrisréttindi stefnda, að fjárhæð kr. 8.000.000 verði talin til hjúskapareignar hans og komi til skipta eftir almennum reglum. Ber stefnda samkvæmt því að greiða stefnanda kr. 4.000.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 frá uppkvaðningu dóms þessa til greiðsludags. Þá ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 700.000, og hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar og virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, M, greiði stefnanda, K, kr. 4.000.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá uppkvaðningu dóms þessa, 13. desember 2007, til greiðsludags og kr. 700.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 117/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
M hafði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, allt þar til dómur hafði gengið í máli hans í héraði. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti vegna dómsins stæði, sbr. 106. gr. laga nr. 19/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. apríl nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaður dæmist úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 541/2016
|
Dómari Vanhæfi Réttlát málsmeðferð Ómerking héraðsdóms
|
B, C, D og E kröfðust þess að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur dánarbús H að jörðinni I ásamt tveimur landskikum. Hafði A verið þinglesinn eigandi landsins frá árinu 1997 en töldu B, C, D og E að A hefði komist að landinu með málamyndagerningum. Er varðaði meðferð málsins í héraði var talið að ákveðnar spurningar til A og athugasemdir sem dómarinn hefði gefið við svör hennar hefðu gefið henni með réttu tilefni til að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm án kröfu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari,Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar14. september 2016. Hún krefst sýknu af kröfum stefndu og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IVið skipti á dánarbúi hjónanna F og G22. desember 1976 komu jarðirnar I og [...], sem þá tilheyrðu [...], en núHvalfjarðarsveit, í hlut E og þriggja systkina hans, J, K og L. H varð þáeigandi 25% eignarhlutar í jörðunum tveimur. Með makaskiptasamningi 14. júlí1979 skiptu bræðurnir H og L á jarðarhlutum, þannig að H skyldi eignast 25%eignarhlut L í I og L eignarhlut H í [...].. Makaskiptasamningurinn var bundinnákveðnu skilyrði sem gekk eftir 25. september 1980, en samningnum var ekkiþinglýst. Var því L þinglesinn eigandi 25% hlutar I þrátt fyrir samninginn,allt þar til hann afsalaði þeim hluta landsins til áfrýjanda 31. desember 1997.Með afsali 1. ágúst 1982 seldi H áfrýjanda,,allan eignarhluta“ sinn í jörðinni I og sagði í afsalinu að seljandi væri,,þinglýstur eigandi að ¼ jarðarinnar í óskiptri sameign móti systkinum sínum.“Söluverð skyldi greiðast með yfirtöku áhvílandi skuldar á 3. veðrétti hinsselda, 95.000 krónur, og með því að kaupandi tæki að sér að greiða skuldseljanda við Samvinnubanka Íslands að fjárhæð 51.640 krónur.Sem fyrr greinir afsalaði L áfrýjanda 25%hlut sínum í I 31. desember 1997. Í yfirlýsingu hans 23. júní 2015 kom fram aðþeir H hefðu gert með sér fyrrgreindan makaskiptasamning 14. júlí 1979, en,,þar sem hin gömlu afsöl okkar bræðra voru týnd var árið 1997 útbúið nýttafsal og þá afsalaði ég jörðinni til A ... að ósk H.“ Hefur áfrýjandi því fráárinu 1997 verið þinglesinn eigandi þess lands sem dómkröfur stefndu lúta að.Dánarbú H var tekið til opinberraskipta 24. júní 2014. Er mál þetta sprottið af deilum aðila um eignarhald ájörðinni I Hvalfjarðarsveit, sem er 12,5 hektara ræktað land, með öllumhlunnindum sem jarðarhlutanum fylgir og fylgja ber. Þá er ágreiningur meðaðilum um eignarhald á tveimur landskikum, annars vegar svonefndum [...], semer 2,5 hektara sumarbústaðaland, og hins vegar [...], sem einnig er 2,5 hektarasumarbústaðaland. Er máltilbúnaður stefndu á því reistur að áfrýjandi hafikomist að þessu landi með málamyndagerningum.IIÍ greinargerð áfrýjanda tilHæstaréttar var bent á að ástæða kynni að vera til að ómerkja hinn áfrýjaða dómvegna vanhæfis héraðsdómara. Vísaði áfrýjandi til þess að hún hefði fundiðfyrir andúð héraðsdómara í sinn garð þegar hún gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Þáhafi héraðsdómari tekið frumkvæðið við skýrslugjöfina og lagt spurningar fyriráfrýjanda í um hálfa klukkustund áður en lögmanni hennar gafst færi á að beinatil hennar spurningum.Meðal þess sem héraðsdómari óskaðisvara um var tölvuskeyti sem áfrýjandi sendi bróður sínum, stefnda B, 22. mars2006, þar sem sagði: ,,Eins og þú veist vel [...] minn var það ekki og hefuraldrei verið ósk mín að vera þinglýstur eigandi að I (ég hef aldrei og munaldrei líta á það sem eign mína frekaren annað sem foreldrar mínir eiga í minni vörslu) ég var einfaldlega beðin umþað ... Ég vona að í nánustu framtíð þróist fjármál pabba í þá átt að hannþurfi ekki á nafni mínu að halda í sambandi við I en þangað til mun ég fúslegalána það og veit að hann treystir mér fullkomlega til þess að fara heiðarlegameð ábyrgð mína – landið hans.“ Spurði dómarinn hvað áfrýjandi ætti við meðþessu. Í tilefni af svari áfrýjanda spurði dómarinn hvort hún væri ,,bara aðskrökva“ að bróður sínum og skömmu síðar ,,þú ert sem sagt að skrökva að bróðurþínum að þú ætlir að ganga frá þessu“. Í tilefni af því svari áfrýjanda að þaðhafi aldrei verið ætlun sín að ,,ganga frá þessu“ sagði dómarinn: ,,Þú ert íraun og gefa honum rangar hugmyndir og þú ert jú þú ert að skrökva að honum“. Spurðihéraðsdómari nánar út í skjalið og svaraði áfrýjandi meðal annars á þann veg aðþað væri ,,engin viðurkenning á því að ég eigi ekki þessa jörð og þetta hefurekkert gildi í mínum huga. “Sagði þá dómari: ,,Þetta er bara algjörviðurkenning, þetta skjal.“ Skömmu síðar sagði áfrýjandi að hún hefði einungissagt það sem bróðir sinn vildi heyra og spurði þá héraðsdómari: ,,Já er þaðskýring sem þú ætlast til að dómarinn trúi?“ Er áfrýjandi kvað stefnda, B, hafavitað að hún ætti jörðina sem um er deilt í málinu sagði héraðsdómari: ,,Afhverju getur þú fullyrt við mig að hann hafi mjög vel vitað þetta, hann erbúinn að sitja hér í klukkutíma og segja að hann hefði ekkert vitað þetta.“Svaraði þá áfrýjandi því til að bróðir sinn hefði ekki sagt ,,rétt frá atvikummálsins“. Sagði þá dómari: ,,Það er miklu sannara sem dómari les í tölvupóstisem þú hefur gert og þú mótmælir því ekki að stafi frá þér, þú bara segir aðþetta sé bara klaufagangur og þú segir þetta til að settla manninn.“ IIISamkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum beri réttur til að fáúrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegstíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því, semvarð að fyrrnefndum lögum, segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í séráskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njótijafnræðis að því leyti, en ákvæðið sækir fyrirmynd sína til 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Er jafnræði aðila í dómsmáli einn mikilvægastiþátturinn í réttlátri málsmeðferð.Samkvæmt g. lið 1. mgr. 5. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómari vanhæfur til að fara með mál effyrir hendi eru atvik eða aðstæður sem fallnar eru til þess að dragaóhlutdrægni hans með réttu í efa. Þótt mælt sé svo fyrir um í 7. gr. laga nr.91/1991 að dómari stýri þinghöldum og geti á hvaða stigi málsins lagtsjálfstætt spurningar fyrir aðila og vitni, sbr. 56. gr. laganna, verður hannað gæta að hæfi sínu þannig að efnisleg afstaða hans til þess ágreinings semuppi er í málinu komi ekki fram fyrr en í dómi. Framangreindar spurningarhéraðsdómara til áfrýjanda og athugasemdir sem dómarinn gerði við svör hennargáfu henni með réttu tilefni til að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g.lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinnáfrýjaða dóm án kröfu og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar ogdómsálagningar á ný.Rétt er að aðilarnir beri hver sinnkostnað af málinu á báðum dómstigum.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016.Málþetta, sem var dómtekið 13. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf B, [...], Reykjavík, C, búsettri erlendis, D,[...], Reykjavík og E, [...], Kópavogi á hendur A, [...], Seltjarnarnesi, tilhagsbóta dánarbúi H, síðast til heimilis að [...], Reykjavík, með stefnubirtri 15. maí 2015.Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi:. Að viðurkenndur verði beinneignaréttur dánarbúsins að jörðinni I, Hvalfjarðarsveit, landnúmer [...] sem er12,5 hektara ræktað land, með öllum þeim hlunnindum sem jarðarhlutanum fylgjaog fylgja ber, þ.m.t. 50% hlutdeild í óskiptu fjörulandi, I, Hvalfjarðarsveit,landnúmer 133660[...]2. Að viðurkenndur verði beinneignaréttur dánarbúsins að landskika sem ber heitið [...], Hvalfjarðarsveit,landnúmer [...] sem er 2,5 hektara sumarbústaðarland, ásamt öllu því sem honumfylgir og fylgja ber.3. Að viðurkenndur verði beinneignaréttur dánarbúsins að landskika sem ber heitið [...], Hvalfjarðarsveit,landnúmer [...] sem er 2,5 hektara sumarbústaðarland, ásamt öllu því sem honumfylgir og fylgja ber.4. Þá krefjast stefnendur málskostnaðarað skaðlausu úr hendi stefndu.Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendistefnenda.Ígreinargerð sinni krafðist stefnda þess einnig að málinu yrði vísað frá dómi.Héraðsdómur varð við þeirri kröfu með úrskurði 19. október 2015. Með dómiHæstaréttar í málinu nr. 750/2015 var frávísunarúrskurðurinn felldur úr gildiog lagt fyrir héraðsdóm að taka málið fyrir að nýju. I H andaðist [...] 2013. Dánarbúhans var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24.júní 2014. Skiptastjóri dánarbúsins ákvað að halda ekki uppi hugsanlegumhagsmunum vegna jarðarinnar I og snúa að beinum eignarrétti búsins yfir þeimjarðarparti sem lýst er í dómkröfum. Stefnendur muni því, með samþykkiskiptastjóra, halda uppi hagsmunum búsins í eigin nafni og á eigin kostnað,dánarbúinu til hagsbóta. Stefnendur eru lögerfingjar H og taka því til arfseftir hann á grundvelli 1. gr. erfðalaga nr. 8/1962. B er sonur H, en þau C, Dog E eru barnabörn hans, börn M, sem er látin. Stefnda er dóttir H. Jörðin L er í Hvalfjarðarsveit,skammt frá [...] og á milli bæjanna [...] og [...] norðanmegin [...]. ForeldrarH bjuggu að L alla tíð og ráku þar búskap sem systkinin ráku um tíma eftirþeirra dag. Jörðin liggur norðan þjóðvegar og út í sjó. Jörðinni fylgirfjöruland frá landamerkjum [...]í vestri og [...] í austri. Mynni Faxaflóa og [...]eru í fjörunni og liggur hluti fjörunnar við [...]. Sandtekjur voru af jörðinnivegna sandtöku [...] allt fram til ársins 2009 auk leigutekna vegnaveiðiréttinda sem fylgja jörðinni, en veiðifélag [...] hefur ósa árinnar áleigu. Leigutekjur vegna veiðiréttinda eru enn í gildi. Fjörulandið er alfriðaðog [...] allur og þar er að finna eitt mesta fuglalíf á Íslandi, svo sem flestamófugla landsins, uglur og arnarpar auk þess sem töluvert er um seli. Svæðiðhefur verið tekið í tölu alþjóðlegra friðlanda undir Ramsesar-sáttmálanum ásamtMývatni og Þjórsárverum. Með skiptayfirlýsingu 22.desember 1976 erfði H jörðina ásamt systkinum sínum og varð eigandi að 25%eignarhlut í I og [...] H hafði einnig einn erft jörðina [...] frá N,föðurbróður sínum. Hinn 14. júní 1979 gerðu bræðurnirH og L samning um makaskipti á eignarhlutum sínum í I og [...] . Þannigeignaðist H 25% eignarhlut L í I og L fékk 25% eignarhlut H í [...]. Ímakaskiptasamningnum var sérstaklega tiltekið að forsenda fyrir gildisamningsins væri að kaup O (systurdóttir H) á allri jörðinni að [...] gengieftir. Með afsali dagsettu 25. september 1980 varð O eigandi að allri jörðinni [...].Þar með var forsenda fyrir gildi makaskiptasamningsins komin fram og H varð aðmati stefnanda þar með eigandi að 50% eignarhlut í I sem mál þetta snýst um.Ekki var gengið frá þinglýsingu þessarar eignayfirfærslu L til H á 25% eignarhlutnumí I svo sem makaskiptasamningurinn kvað á. Samkvæmt þinglýsingarbókum var H þvíþinglýstur eigandi að 25% eignarhlut í I þrátt fyrir að vera, að matistefnenda, eigandi að 50% hlut í jörðinni. Stefnendur kveða að ástæða þessað ekki var gengið frá þinglýsingu þessa 25% eignarhlutar H í I samkvæmtmakaskiptasamningnum hafi meðal annars verið sú að á árunum 1976-1982 var Hpersónulega kominn í fjárhagsvandræði. Því mótmælir stefnda. Stefnendur teljaað til að koma í veg fyrir að kröfuhafar gengju að eignum sínum hafi H hafisthanda, á árunum 1981-1982, við að afsala þeim til nákominna, til málamynda.Meðal annars hafi íbúð að [...] verið færð á nafn P, sonar H. Hinn 1. ágúst 1982 var 25%eignarhluta H í I afsalað til stefndu, A. Ágreiningur er um hvort það hafiverið gert til málamynda eða ekki. Eftir það héldu stefnda og L bróðir H 50% afI, sem stefnendur halda fram að H hafi átt. Gegn mótmælum stefndu haldastefnendur því fram að H hafi á ný verið kominn í fjárhagsvandræði á árunumkringum 1996-1997. Hinn 31. desember 1997 afsalaði L 25% eignarhluta í I, tilstefndu A með afsali, þannig að þá var hún orðinn skráður eigandi að 50%jarðarinnar. Ágreiningur er um réttmæti L sem eiganda að eignarhlutnum enstefnendur telja að eigninni hafi verið afsalað til stefndu í umboði H tilmálamynda og með samþykki stefndu. Stefnda telur að hún hafi fengið þetta aðgjöf. Stefnda mótmælir því alfarið að bæði afsölin hafi verið gerð tilmálamynda. Í mars/apríl 2006 voru þrírskikar mældir út úr landinu, 2,5 ha hver. Mun H hafa ætlað börnum sínum þessaskika og hafi þau valið nöfn á þá. Stefnda fékk [...] og hefur reist þar sumarhús. Stefnandi, B,fékk [...] og hefur einnig reist sér sumarhús. [...] var ætlaður Q, dóttur H,sem nú er látin. Þar er ekkert hús. Stefnendur telja að á meðan Hvar á lífi hafi öllum erfingjum verið það ljóst að afsalsgerningarnir hafiverið til málamynda og ekki ætlað að skapa nokkurn rétt. Því mótmælir stefnda.Eftir andlát H reis ágreiningur um eignarhald jarðarinnar og mun stefnda hafatilkynnt öðrum erfingjum að hún teldist nú réttmætur eigandi hennar. II Krafa stefnenda um viðurkenningueignarréttar dánarbúsins á jörðinni I, landnúmer [...], sem er 12,5 ha ræktaðland, svo sem henni er lýst þ.m.t. 50% hlutdeild í óskiptu fjörulandi, I,Hvalfjarðarsveit, landnúmer [...] og fnr. [...] byggir á því aðdánarbúið sé raunverulegur og réttmætur eigandi en ekki stefnda og aðfyrirliggjandi gögn og upplýsingar sanni að svo sé. Því beri að viðurkennabeinan eignarrétt dánarbúsins en eignarrétturinn er friðhelgur og skal að þvímarki njóta réttarverndar skv. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins. Stefnendur byggja á því að bæðiafsölin, annars vegar afsalið frá 1. ágúst 1982, milli stefndu og H um 25% hlut í landinu, og hins vegar afsalið frá31. desember 1997, milli stefndu og L um hin 25% í landinu, hafi verið gerð tilmálamynda. Þannig hafi báðir aðilar samningsins frá 1. ágúst 1982, veriðsamhuga um að leggja aðra merkingu í löggerninginn en leiða mátti af orðalagihans eða formi samkvæmt almennum túlkunarreglum og sömuleiðis vegna samningsinsfrá 31. desember 1997, þar sem H og stefnda voru hinir eiginlegusamningsaðilar, enda hélt L aðeins á eignarhlutanum að nafninu til og hafðiafsalað honum til H í makaskiptasamningi þeirra bræðra, þótt ekki hafði veriðgengið frá því formlega. Þannig var hvorugu afsalinu ætlað að hafa réttaráhrifsamkvæmt efni sínu (eins og það kemur öðrum fyrir sjónir) og var öllumsamningsaðilum þetta fullljóst. Þannig geta afsölin ekki skapað réttaráhrifeftir efni sínu, milli frumaðilanna sjálfra, heldur fara réttaráhrifin eftirnánara samkomulagi aðilanna innbyrðis. Byggja stefnendur einnig á því að rétturþess frumaðila sem nú er látinn haldist gagnvart dánarbúinu. Um réttaráhrifmálamyndagerninga vísa stefnendur m.a. til laga nr. 7/1936. Byggja stefnendur þannig á þvíað þinglýst afsal skapi engan rétt til handa stefndu og verði ekki litið svo áað þinglýsing ein og sér ryðji öllum öðrum réttaráhrifum, ef fullnægjandisönnun liggur fyrir um að um málamyndagerning hafi verðið að ræða. Byggjastefnendur á því að þinglýsing skjala sé fyrst og fremst í þeim tilgangi aðafla þeim réttinda, sem skjölin taka til, verndar gagnvart þriðja manni. Millisamningsaðila sjálfra skiptir þinglýsing hins vegar ekki máli. Stefnendur teljaað stefnda hafi ekki sannað eignarrétt sinn yfir I og þinglýst afsal sanni ekkislíkan rétt. Byggja stefnendur á því að það standi stefndu nær að sanna meðhvaða hætti hún telji sig eiga tilkall til eignarinnar utan þeirrar einustaðreyndar að hafa í höndum þinglýst afsal, eitt frá föður sínum H, frá 1.ágúst 1982 (25%), og annað frá 31. desember 1997, frá L (að formi til) sem héltá hinum 25% hlut H í landinu. Þinglýst afsal sé ekki einhlít sönnuneignarréttar ef fram borin sönnunargögn og vitnisburður leiða annað í ljós. Til stuðnings kröfum sínum að ummálamyndagerninga sé að ræða byggja stefnendur á eftirfarandi málsástæðum:.Stefnendur telja aðstefnda hafi í orði lýst með mjög skýrum hætti hvern skilning samningsaðilarlögðu í títtnefnda málamyndagerninga að I. Stefnendur vísa til tölvupóstsstefndu (kölluð A) til stefnanda B (kallaður B) dags. 22. mars 2006 en þarsegir orðrétt: „Vísa í rafbréfið sem ég sendi áðan um samanburð afsala. Sammálaum að eðlilegast væri að hver og einn verði þinglýstur eigandi að sinni eign.Eins og þú veist vel B minn var það ekki og hefur aldrei verið ósk mín að veraþinglýstur eigandi að I (ég hef aldrei og mun aldrei líta á það sem eign mína –frekar en annað sem foreldrar mínir eiga í minni vörslu) – ég var einfaldlegabeðin um það. Þér er líka alveg ljósthvers vegna svo var – einfaldlega til þess að koma í veg fyrir að hægt yrði aðganga að landinu ef fjármálastaða pabba þróaðist í það ótræði sem gat orðið –og var næstum orðið. Ég vona að ínánustu framtíð þróist fjármál pabba í þá átt að hann þurfi ekki á nafni mínuað halda í sambandi við I en þangað til mun ég fúslega lána það og veit að hanntreystir mér fullkomlega til þess að fara heiðarlega með ábyrgð mína – landiðhans.“ Stefnendur telja að ekki verði skýrara að orði kveðið um hver varraunverulegur eigandi landsins – H sjálfur. Stefnda staðfesti að ummálamyndagerning væri að ræða. Afrit þessa tölvupósts fór til föður hennar H átölvupóstfangið […] svoekkert færi á milli mála. Hefur stefnda nú gengið á bak orða sinna og reynir aðvinna rétt í vondri trú á jörð fjölskyldunnar. Þettahafi stefnda áréttað nokkrum árum síðar í tölvupósti dags. 1. mars 2014, eftirandlát H, til eins stefnanda, F, dóttur O, þar sem hún staðfestir hver séréttmætur eigandi [...], þ.e.a.s. O systir hennar eða öllu heldur eftirlifandibörn hennar. Samskiptin voru eftirfarandi: „Efni: Pappírar vegna [...]. Hæ A. Þú talaðir um þaðvið mig í [...] nú í vetur að það væri ekkert því til fyrirstöðu að við mundumflytja landið hennar mömmu á okkar nafn. Þú ert með klára pappíra sem þarf baraað breyta upplýsingum í og sagðist geta sent mér þá. Það væri mjög gott ef þúgætir fundið þessa pappíra og sent þá á mig svo við getum gengið frá þessumáli. Við systkinin viljum ganga frá þessu sem allra fyrst. Kær kveðja :) D“ Þessusvaraði stefnda:„Sæl öll. Ég er á förum til Noregs, geng í þetta mál þegar égkem aftur. Bestu kveðjur, A.“ Þábyggja stefnendur enn fremur á tölvupóstsamskiptum í aðdraganda skiptingarlandsins og jarðarskikanna sem H hugðist gefa börnum sínum með formlegum hættien hann hugðist afhenda hverju barni um sig nánar tilgreinda skika samkvæmt afsali.Vísast um það m.a. til bréfs H dags. 30. mars 2006, sem vísað er til ísvarbréfi [...] til H dags. 6. apríl 2006, þar sem hreppsnefnd samþykkirskiptingu jarðarinnar fyrir sitt leyti samkvæmt hnitasettum uppdrætti semfylgdi erindi. Stefnendur telja augljóst að H leit á jörðina sem sína eigin. Effrá eru talin framangreind tilvitnuð tölvuskeyti, þar sem stefnda staðfestirsömuleiðis þennan skilning, þá áréttar stefnda þetta í enn öðrum tölvuskeytum íaðdraganda þessarar skiptingar, sbr. tölvupóst frá 23. mars 2006, þar sem framkemur að gefa átti út þrjú afsöl, eitt fyrir hvert systkinanna, þ.e.a.s. vegna [...],[...]og [...]. Þar segir stefnda í niðurlagi þess tölvuskeytis: „Höfum hugfastað hann er að gefa okkur skika af landi sínu og því ætti okkur að vera þakklætiofar í huga en aðrar tilfinningar í þessu máli. Kv, A.“ Þarna sé augljóslega átt við H. Þá tiltekur stefnda í samatölvupósti, þegar til stóð að afsala stefnanda B sínum landskika ([...]), aðhún hafi fengið samþykki föður síns fyrir afsalinu – „hann gaf samþykki sittfyrir því að ég skrifaði undir“. Augljóst sé að slíkt samþykki hefði ekki þurftef stefnda hefði talið sig réttmætan eiganda. Ítölvuskeyti stefndu til B og E hinn 22.maí 2006 í tengslum við gerð afsalanna og skiptinu landsins segir stefnda meðmjög skýrum hætti eftirfarandi: „Sjálf ætla ég ekki að þinglýsa þar til pabbihefur fært þetta á sitt nafn en það gerist þegar nafn hans hefur verið hreinsaðí Búnaðarbankanum. Þá getur hann gengið frá afsali þar sem þetta er tiltekiðsem fyrirframgreiddur arfur og ekkert kaupanda seljanda mál inni í myndinni - þaðhlýtur að vera einfaldara þannig.“ Stefnendurárétta að það sé vegna fjárhagsvandræða H sem jörðin var sett á nafn stefndu.Þetta hafi stefnda staðfest sjálf með beinum hætti í framanröktumtölvupóstsamskiptum sem renna enn frekari stoðum undir þær málsástæðurstefnenda að um málamyndagerninga hafi verið að ræða. Ísama tölvupósti áréttar stefnda mikilvægi þess að verða ekki fyrir kostnaði afsölu [...] sem skráður eigandi, sömuleiðis að greiðslubyrði námslána hennarmyndi ekki hækka. [...], sem er 20 ha úr landi I, var selt 16. maí 2006, á10.750.000 kr. og samþykkti H tilboðið. Öllu kaupverðinu var ráðstafað inn áreikning fyrirtækis H, [...]. Hefur stefnda aldrei, hvorki fyrr né síðar,krafið um endurgreiðslu þessarar greiðslu enda leit hún svo á að hún ættiekkert réttmætt tilkall til hennar. Styður þetta með óyggjandi hætti umræddamálamyndagerninga og allt annað er lýtur að þeim og samhug beggja í öndverðu ogsíðar. Verða þeim gerningum ekki sköpuð önnur réttaráhrif en ætlunin var.Stefndu var þannig mikið í mun að verða aldrei fyrir nokkrum kostnaði afmálamyndagjörningunum tveimur með því að lána nafn sitt auk þess sem hún gerðialdrei nokkra kröfu um að hirða tekjur af jörðinni. Byggjastefnendur á því að stefnda fari gegn betri vitund að þessu leyti umréttaráhrif málamyndagerninganna og eigi ekki að vinna rétt á grundvelli þeirraá kostnað annarra erfingja. Þannig hafi staðið til að hvert barna H fengi 2,5ha lands en það sem eftir stæði í I, þ.e.a.s. 12,5 ha ræktaðs lands ásamthlutdeild í fjörulandi, myndi eftir hans dag skiptast jafnt milli eftirlifandierfingja. Um þetta er einnig vísað til tölvupóstsamskipta frá 1. júní 2006, semáttu sér stað milli stefndu og stefnanda B og E. Þar segir m.a.: „Sæll B. Ekkiveit ég hvar þú hefur dottið á höfuðið en guð sé lof fyrir að þurfa ekki aðvitna í símasamtöl þar sem tölvupóstar eru ótvíræður vitnisburður um það semskrifað (sagt) er. ... Ég hef alla vega ekki reynt að fá pabba til að selja [...][...] án þess að ræða það við þig einu orði ... Mér finnst orðin ærin ástæðafyrir því að það komi upp á yfirborðið hvað þetta vantraust á að þýða. Þaðvantar einhverja kafla í mína bók í því máli.Hvenær hef ég ætlað að hafa eitthvað af þér eða einhverjum öðrum. Hvenær hefur pabbi ætlað að hafa af þérskikann sem hann gaf þér. Ég hef aldrei heyrt orð um eftirsjá af hans hálfu aðhafa verð að gefa okkur skikana. Alltþitt tal um slíkt er að mínu mati rakalaus þvættingur. Kveðja A“ Stefnendurtelja augljóst að þarflaust hefði verð fyrir stefndu að bera það undir föðursinn H hvernig skikunum yrði ráðstafað ef hún hefði verið raunverulegur eigandiþeirra. 2.Þá er byggt á því að H tilgreindiþessa eign sína í skattframtölum (1/2 hlut í I), allar götur uns framtöl urðurafræn og samtengd þinglýsingarbókum og beinlínis ekki hægt að breytasvokölluðum forskráðum framtölum. H greiddi sömuleiðis af jörðinni skatta ogskyldur svo sem fasteignagjöld og tók arð af jörðinni, bæði í formi veiðiteknaaf leigu sem og tekna vegna sandtöku. Þetta má allt sjá af skattframtölum.Þannig byggja stefnendur á því að H sjálfur hafi alla tíð farið með I sem sínaeign. Hér má t.d. nefna veðsetningu jarðarinnar (I) til Búnaðarbanka Íslands,fyrir láni útgefnu 23. október 2000 að fjárhæð 2.000.000 kr. 3.Að auki hafi H ráðstafaðjörðinni án atbeina stefndu og með hennar vitund án þess að hún hreyfði við þvíandmælum. Í þessu samhengi sé skemmst að minnast samkomulags H og systkina hansum skiptingu I, sölu [...] í I, I og[...] og viðtöku kaupverðs. Þá mánefna yfirlýsingu H dags. 22. september 1988, til handa P syni sínum þar semsegir: „Ég undirritaður veiti hér með P leyfi til að reisa sumarbústað álandareign minni eins og hún er skilgreind í meðfylgjandi samkomulagi umskiptingu jarðarinnar I í [...]. Leyfiðer veitt í samræmi við meðfylgjandi teikningar af sama.“Sams konar leyfi veitti hann synisínum B dags. 11. júní 1990, vegna byggingar sumarbústaðar. Þykir víst að þettahefði hann aldrei gert nema vegna þess að hann taldi sig réttmætan eigandajarðarinnar, engan annan. Þá sýnist sem skipulagsyfirvöld hafi litið svo á að Hværi réttmætur eigandi og hafi veitt heimildir til byggingar sumarhúsa ágrundvelli leyfis H sem eiganda jarðar.4.Byggja stefnendur einnigá því að fjölmörg önnur gögn renni stoðum undir málamyndagerninginn og réttmætteignarhald dánarbúsins. H greiddi t.d. fasteignagjöld síðast 2. apríl 2013 aföllum jarðarhlutunum, þ.m.t. I fnr. [...], hlutdeild í fjörulandi, I, [...] og [...].Nákvæmlega þeim sömu eignarhlutum og krafist er beins eignarréttar yfir tilhanda dánarbúinu samkvæmt dómkröfum. Hér er einnig að telja gögn sem sýnagreiðslur fasteignagjalda í I, t.d. frá 24. júlí 2007, einnig 8. júlí 2008 og7. október 2010. Þetta greiddi H sjálfur, eiginkona hans eða félög á hansvegum, þ.m.t. af skikanum [...] þar sem sumarhús stefndu stendur og það eftirað sumarhúsið var reist, sem undirstrikar réttmætt eignarhald. Stefnendum séeðli málsins samkvæmt ómögulegt að leggja önnur gögn fram en fundust ídánarbúinu, en það sem þó hefur fundist sýni hver hafi verið hinn raunverulegieigandi og löglíkur séu fyrir því að stefnda hafi ekki verið réttmætur eigandi.Í málinu liggur m.a fyrir kvittun um greiðslu álagðra fasteignaskatta 1987 og1988 vegna I, til [...] stíluð á H sem hann sjálfur greiddi.5.Þá taldi H fram tilskatts tekjur af sandtöku [...] og leigutekjur vegna veiðiréttinda semraunverulegur eigandi, enda runnu þessar argreiðslur af jörðinni eðli málsinssamkvæmt til hans. Þetta má lesa úr skattframtölum Einnig er vísað til yfirlitsyfir arðgreiðslur til H fyrir [...] árin 1982-1988, dags. 16. mars 1988 6.Varðandi dómkröfur 2 og 3byggja stefnendur á öllum sömu málsástæðum, lagarökum, öðrum atvikum máls ogfyrirliggjandi sönnunargögnum og í dómkröfu 1 eftir því sem við á.Málatilbúnað sinn byggja stefnendur á almennumreglum eigna-, samninga- og kröfuréttar, 72 gr. stjórnarskrár um réttarverndeignarréttarins, og um réttaráhrif málamyndagerninga á lögum nr. 7/1936. Umheimild til að leita viðurkenningardóms er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Um málskostnað er vísað til XXI kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130 gr. þeirra.IIIStefndakrefst sýknu í fyrsta lagi á grundvelli aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991. L afsalsgjafa hafi ekki verið stefnt inn í málið. Þá hafi öðrumaðilum, sem tengjast jörðinni beint, s.s. erfingjum í db. J, Kv/landskiptasamnings (sept. 1998), R S v/kaupsamnings og afsals (maí 2006), Tv/kaupsamninga og afsala, U v/afsals (21. september 2006) ekki verið stefnt ímálið. Ofangreindur aðildarskortur veldur því að sýkna ber stefndu alfarið,enda málið allt vanreifað svo að eindæmum sætir. Stefnda byggir á því að hún séþinglýstur og réttur eigandi þess lands, sem deilt er um í I. Hún séraunverulegur og réttmætur eigandi landsins til 33 ára. Það hafi aldrei veriðvefengt með einum eða öðrum hætti. Sama gildi um afsal L til stefndu frá 31.desember 1997, sem hefur aldrei áður verið vefengt í þau 18 ár sem það hefurstaðið. Stefnendur hafa haft alla möguleika á að höfða mál gegn L til ógildingarumræddu skjali. Umrætt afsal hefur haldið gildi sínu gagnvart grandlausumþriðja aðila í hartnær 20 ár og verður ekki vefengt með nokkrum hætti samanberfyrirliggjandi yfirlýsingu hans. Þeirri staðhæfingu að þinglýstafsal skapi engan rétt til handa stefndu sé harðlega mótmælt sem hreinnifjarstæðu. Um það ber fræðimönnum saman að þinglýsing afsala hafigrundvallarþýðingu gagnvart grandlausum aðilum, sem telja sig eiga einhvernrétt, sbr. 29. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Stefnendum var í lófa lagið aðganga að H og vefengja umrædd skjöl er hann var á lífi. Þau kusu hins vegar aðhalda að sér höndum, þar sem þau töldu sig ekki njóta nokkurs eignarréttar.Stefnda bendi á 29. gr. þinglýsingarlaga og 17. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002,sem hafi að geyma meginreglur um réttarvernd fasteignaeiganda. Þinglýst afsalgerði það að verkum að einungis skuldheimtumenn stefndu gátu gengið að eign.Hún lánaði hins vegar föður sínum, H , veð fyrir skuldum hans. Það varð ekkigert nema með sérstöku umboði og heimild hennar. Það hafi ætíð verið virturþinglýstur beinn eignarréttur stefndu á eignarhluta sínum í I og samningar haftfullt skuldbindingargildi sbr. afsölin frá 1. ágúst 1982 og 31. desember 1997.Það sé löngu ljóst að stefnda hefur fært sönnur á eignarrétt sinn fyrireignarhlut sínum í I. Öllum staðhæfingum í aðra átt sé harðlega mótmælt.. Stefnda andmæli öllum fullyrðingumsem koma fram í tölvuskeytum og stefnendur hafa vísað til í stefnu. Ummælin eruekki með nokkrum hætti bindandi fyrir stefndu enda oft slitin úr samhengi oglögð fram sundurklippt og í bútum. Engin sönnun liggur fyrir því að umræddtölvuskeyti stafi frá stefndu eða að hún hafi haft í hyggju eða meiningar umþað sem þar kemur fram. Þeir séu óstaðfestir með öllu og þeim mótmælt semskuldbindandi gögnum. Stefndabendir sérstaklega á beiðni um leyfi til setu í óskiptu búi, dags. 28. mars2011 en þar séu tilgreindar þær eignir sem tilheyrðu óskiptu búi þeirra hjóna, Hog V. Fram komi í umræddri beiðni að eina fasteign hins óskipta bús voru [...],Reykjavík. Hvergi sé getið annarra eigna. Á þeim grunni var H veitt leyfi tilsetu í óskiptu búi 30. mars 2011. Öruggt megi telja að I hefði verið talið uppmeðal eigna hins óskipta bús ef það hefði staðið til. Svo var ekki enda kom þaðekki til greina eftir allan þann tíma, sem eignarhald stefndu hefur varað. Stefnda tekur fram að hún séþinglýstur eigandi ehl. í I til 33 ára. Það sé staðreynd, sem stefnendurvirðist ekki skilja. Sönnun um hið gagnstæða sé alfarið á hendi stefnenda. Ætliþau að ná fram kröfugerð sinni verður að eiga sér stað riftun á afsölum þeimsem stefnda byggir eignarrétt sinn á. Sú riftun hefur ekki átt sér stað.Stefnendur geta ekki látið eins og samningar og allir þeir gerningar semstefnda hefur ritað undir hafi ekki átt sér stað. Með riftun eiga aðilar aðverða eins settir og ef samningur hefði aldrei átt sér stað eða verið efndur.Það sé hrein óskhyggja og e.t.v. barnaskapur að krefjast þess að einungis hlutiafsala stefndu sé ógildur og falli undir db, en samt eigi aðrir samningar,afsöl, landskiptasamningar, stofnskjöl, umboð, veðskuldabréf og tryggingarbréfað halda gildi sínu. Stefnda mótmælir framlagningutölvupósts frá 22. mars 2006. Þar sé allt slitið úr samhengi. Tölvupóstur þessisé óstaðfestur og stefnda hafnar alfarið gildi hans. Hann hafi ekkertsönnunargildi í þessu máli. Til samanburðar sé bent á tölvupóst frá 23. mars2006, en þar ritaði B föður sínum og þar segir: „en í fyrsta sinn komsannleikurinn fram, A hefur fullan umráðarétt yfir þessari jörð og gætir þessvandlega að ég komist hvergi að,“ Síðan segir:„og væri eðlilegast að hún sem eigandi og alger umráðamaður jarðarinnartæki sjálf að sér að annast mælingar til þess að hægt sé að þinglýsa þessu á R.“ Þá ritarB til stefndu og Heftirfarandi: „Ég spyr því aftur H og vona að fá heiðarlegt svar, á A jörðinaog eða er eitthvað samkomulag og ákvörðun um að jörðin gangi til hennar síðarmeir ??“ Ekki verði annað séð en aðstefnandi, B, telji stefndu árið 2006 vera réttan eiganda að jörðinni I.Tölvuskeyti hans bera þess glöggt vitni og hann hefur eðlilega fulla ástæðu tilað telja að svo sé, þar sem stefnda var þinglýstur eigandi landsins frá 1982 og1997. Hann ól hins vegar með sér einhverjar hugmyndir um annað, hugmyndir semhvorki faðir hans né stefnda tóku undir eða samþykktu nokkurn tíma. Efstefnandi, B, telur að faðir sinn hafi haft eignarrétt á umræddri spildu allatíð, átti hann að sjálfsögðu að beita sér gegn föður sínum á þessum tíma. Þaðgerði hann hins vegar ekki. Nú, þegar báðir foreldrar hans eru látnir, hefurhann loks kröfur uppi gegn stefndu, 33 árum eftir að jarðarhlutanum var afsalaðtil hennar. Stefnda telur að málatilbúnaður stefnenda með tilvísun ítölvuskeyti sé ekki boðlegur eins og hann er fram settur og er honum harðlegaandmælt. Stefnda mótmælir framlagningu oggildi annarra tölvuskeyta og telur þá ekki hafa sönnunargildi í málinu. Þá hafióundirritað ljósrit af afsali dags. 15. mars 2014 á [...] og svarbréf [...] tilH, heldur ekki þýðingu. Þá mótmæli stefnda túlkun stefnenda á tölvupósti er húnritaði 22. maí 2006. Ósönnuð séu fjárhagsvandræði föður þeirra. Stefnda tekurfram að þó að söluandvirði [...] hafi runnið inn á reikning Sunnu ehf. segi þaðekkert til um það hvað varð raunverulega um fjármunina. Hvaða fjármunir fóru ámilli stefndu og föður hennar vegna þessarar sölu hafi einungis verið á milliþeirra. Þá eigi hugleiðingar stefnenda um námslán stefnu ekki við í dómsmáliþessu. Þau séu hennar mál.Stefndatekur fram að umsamið hafi verið milli hennar og H að hann fengi semendurgjald, fyrir kaupsamninginn og afsalið 1. ágúst 1982, tekjur af sandsöluog veiðiarð næstu árin. Ekki verði séð að þetta fyrirkomulag þeirra feðginahafi komið aðilum málsins við. Stefnda andmælir harðlegafullyrðingu stefnenda um að til hafi staðið að hvert barna H fengi 2,5 ha landsen það sem eftir stæði í I, þ.e. 12,5 ha ræktaðs lands ásamt hlutdeild ífjörulandi, ætti að skiptast eftir hans dag jafnt milli erfingja. Stefnda telurað tölvupóstssamskipti frá 1. júní 2006 hafi ekki skuldbindingargildi að lögum.Þar segir jafnframt að umræddur skiki B hafi verið gefinn honum. Telji dómurinnað ef sá afsalsgerningur eigi að standa, sem gjafagerningur gagnvart B, þágildi sama um gjafagerning H heitins til stefndu, sem L afsalaði að ósk H.Staðreyndin sé hins vegar sú að greitt var fyrir landspilduna 1982 en spildanfrá L var gefin stefndu að ósk H föður hennar, sbr. yfirlýsingu L 23. júní2015. Öllu tali um málamyndagerninga sé mótmælt. 2. Stefndi bendir á að hún tilgreindiumrædda eign í skattframtölum sínum allar götur frá 2000. Skattframtöl H voruekki nákvæmari en það að hann taldi fram hluta af I sem sína eign á sama ári ogstefnda, 2001 og til framtalsins 2005. Þannig var I tvítalið í framtölumfeðginanna. H var hins vegar ranglega skráður sem eigandi. Skráning þessa hlutaI fastanr. [...] er röng, þar sem íbúðarhús í I voru rústir einar og er taliðað húsið hafi verið jafnað við jörðu löngu fyrir 1980 eða jafnvel 1970. Af framangreindu megi ráða aðfasteignamatsskráning og skattframtöl séu ekki áreiðanleg heimild um eignarhaldmanna og er því harðlega mótmælt að stefnendur geti byggt eignarrétt áskattframtölum H eða prentaðri skrá frá Fasteignamati ríkisins. Útgáfa veðskuldabréfs tilBúnaðarbankans segir ekkert um ráðstöfunarrétt H enda er það stefnda sem ritarundir skuldabréfið sem veðsali og eigandi eignar. 3. Stefnda andmælir fullyrðingustefnenda um að H hafi ráðstafað jörð án hennar atbeina. Það hafi aldrei veriðgert. Yfirlýsing H frá 22. september 1988 hafi enga þýðingu hér og sé eingönguviljayfirlýsing, sem hafi ekkert gildi nema samþykki þinglýsts eiganda liggifyrir. Gögn málsins bera það öll með sér að stefnda þurfti að samþykkja og ritaundir allar eignabreytingar, þ.m.t. lóðaleigusamning til handa P bróður sínum. Ætlað leyfi H heitins til Bsonar síns til byggingar sumarhúss var ekki gilt enda óundirritað. Vafalaustmegi telja að plaggið sé samið af B sjálfum. Eina gilda afsalið til B kom úrranni stefndu um land undir sumarhús. Ekki var nokkur nauðsyn á leyfi frá H tilbyggingar sumarhúss, enda hann ekki bær til þess eins og öll gögn bera með sér.Það var á hendi skipulags- og byggingaryfirvalda. 4. Stefnda mótmælir fullyrðingum um aðþað skapi einhver eignaréttindi þó að H heitinn hafi greitt fasteignagjöld.Eins og áður segir var samið milli stefndu og H um að á meðan hann fengiveiðiarðinn og sandtekjurnar þá greiddi hann fasteignagjöld af eigninni. Hvorthann gerði það sjálfur eða félög á hans vegum gilti einu. Það hafi veriðsamkomulag allar götur frá 1982, sem hafi verið haldið af beggja hálfu.Hugleiðingar stefnenda um að það skapi þeim rétt til eignarinnar er fráleiturog getur aldrei orðið. Stefnda hafi í gegnum árin greitt skatta og skyldur afeignarhlut sínum í jörðinni og er öllum fullyrðingum um annað mótmælt. 5. Stefnda tekur fram að veiðiarður ogsandtekjur vegna I hafi runnið til H ámeðan hann lifði eða hans naut við. Um það var samkomulag milli stefndu og H,föður hennar. 6. Varðandidómkröfur 2 og 3 byggir stefnda á öllum sömu málsástæðum og lagarökum og borinhafa verið upp varðandi frávísun og sýknu.Stefndabyggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttarins, lögum nr. 7/1937um samninga og 72. gr. stjórnarskrár um friðhelgi eignarréttarins. Stefndavísar til 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð, til réttinda yfir fasteign sbr. 29.gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og um réttarvernd fasteigaeiganda skv. 17. gr.laga nr. 40/2002. Þá byggir stefnda á sjónarmiðum um tómlæti. Einnig byggir húná 16. gr., 18., 19., 67., 68.gr. d- og e-lið og 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, bæði varðandi frávísunarþáttinn og efnisþátt málsins. Þávísar stefnda m.a. til 2. mgr. 68. gr., sbr. 67. gr., laga nr. 20/1991 umopinber skipti dánarbúa. Um málskostnað er vísað til 129. gr. og 130 gr. laganr. 91/1991 og þess krafist að stefnda verði skaðlaus af málsókn þessari. IV Stefnda byggir á því að sýknaeigi hana vegna aðildarskorts og vísar til 2. mgr. 16. gr. laga um meðferðeinkamála. Stefnda telur einnig að það hefði átt að gefa fleirum kost á því aðverða aðilar að málinu. Í frávísunarkröfu sinni hafði stefnda uppi sömumálsástæðu. Málinu var vísað frá héraðsdómi á öðrum forsendum en vegna aðildarog vanreifunar. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, samanber dóm í málinunr. 750/2015. Þar kemur fram aðréttarfarsnauðsyn standi ekki til þess, eins og kröfugerð stefnenda sé úr garðigerð, að gefa öðrum sameigendum tækifæri til að láta málið til sín taka.Hæstiréttur vísar síðan til hliðsjónar í dóm Hæstaréttar 8. desember 2006 ímáli nr. 603/2006. Hæstiréttur hefur því þegar tekið afstöðu til þessararmálsástæðu stefndu. Því ber að hafna henni. Ágreiningur málsins lýtur að þvíað stefnendur telja að afsalsgerningar, sem dagsettir eru 1. ágúst 1982 og 31.desember 1997 til handa stefndu og varða 50% jarðarinnar I í [...] íBorgarfirði, hafi verðið gerðir til málamynda. Stefnda sé því ekki réttmætureigandi jarðarinnar og tilheyri eignarhlutinn dánarbúi H. Því eigieignarhlutinn að koma til skipta milli lögerfingja hans. Stefnda telur hinsvegar að hún hafi keypt 25% jarðarinnar af föður sínum, sbr. afsalið 1. ágúst1982, og fengið hinn eignarhlutann að gjöf frá föðurbróður sínum, samanberafsalið 31. desember 1997. Hún sé þinglýstur eigandi eignarhlutans og hafnarþví að afsölin séu málamyndagerningar. Þeir gerningar sem stefnda byggir á, aukafsalsins, eru gerningar sem nauðsyn bar til að hún ritaði á sem skráðurþinglýstur eigandi eignarinnar. Tilgangur þinglýsingar skjala erfyrst og fremst vernd gagnvart þriðja manni. Á milli samningsaðila skiptirþinglýsing ekki máli, því unnt er að sanna eignarrétt sinn á annan hátt en meðþinglýstu afsali, samanber til dæmis dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr.308/2012. Stefnendur hafa sönnunarbyrðinafyrir því að afsalsgerningar til handa stefndu um eignarhluta í I hafi veriðgerðir til málamynda og hafa þeir lagt fram mörg skjöl til að undirbyggjakröfur sínar.Stefnendur byggja á því aðskattframtöl H sanni eignarhald hans á hluta I. Fyrirliggjandi eru skattframtölH frá 1977 til 2005. Þau bera með sér að ¼ hluti I hafi verið talinn fram tileigna á skattframtali 1977-1980 og ½ hluti I frá þeim tíma og væntanlega þartil breyting varð og skattframtölin urðu rafræn, þannig að upplýsingar umeignarhald fasteigna voru sóttar í þinglýsingarbækur. Stefnendur hafa skorað ástefndu að leggja fram skattframtöl sín svo að unnt sé að sjá hvernig/hvort húnhafi talið fram hina umdeildu eignarhluti á framtölum sínum. Stefnda hefur ekkiorðið við þeirri áskorun og bar því við í aðilaskýrslu sinni að það væri dýrtað afla þessara gagna. Verður stefnda að bera hallann af því að hafa ekki lagtnefnd skattframtöl fram. Því er lagt til grundvallar að stefnda hafi ekki taliðfram ætlað eignarhald sitt á hinni umdeildu jörð. Þá bera framtöl H með sér, sem er reyndar ekki mótmælt af hálfustefndu, að H hirti arð af jörðinni alla tíð bæði sandtekjur og leigutekjurvegna veiðiréttinda og greiddi af henni skatta. Í kafla II hér að framan eru rakintölvuskeyti er stefnda sendi stefnanda málsins, þ.e. B bróður sínum,systurdóttur sinni D og föður sínum H. Bera þau með sér að stefnda hafi árið2006 talið að faðir hennar væri eigandi að eignarhlutanum í I en ekki hún. Semdæmi má nefna tölvupóst 22. mars 2006 frá stefndu til stefnanda B og afrit senttil föður þeirra. Þar segir meðal annars: „Eins og þú veist vel B minn var þaðekki og hefur aldrei verið ósk mín að vera þinglýstur eigandi að I (ég hefaldrei og mun aldrei líta á það sem eign mína – frekar en annað sem foreldrarmínir eiga í minni vörslu) – ég var einfaldlega beðin um það. Þér er líka alvegljóst hvers vegna svo var – einfaldlega til þess að koma í veg fyrir að hægtyrði að ganga að landinu ef fjármálastaða pabba þróaðist í það ótræði sem gatorðið – og var næstum orðið. Ég vona að í nánustu framtíð þróist fjármál pabbaí þá átt að hann þurfi ekki á nafni mínu að halda í sambandi við I en þangaðtil mun ég fúslega lána það og veit að hann treystir mér fullkomlega til þessað fara heiðarlega með ábyrgð mína – landið hans.“ Ekki verður annað ráðið enstefnda telji að um málamyndagerning sé að ræða. Hún hafi einungis „lánaðnafnið“ sitt og lofi því jafnframt að fara heiðarlega með ábyrgð sína „landiðhans“, enda veit hún að „hann treystir mér fullkomlega“. Í öðrum tölvupósti stefndu til stefnanda B,frá 1. júní 2006, segir svo: „Ekki veit ég hvar þú hefur dottið á höfuðið enguði sé lof fyrir að þurfa ekki að vitna í símasamtöl þar sem tölvupóstar eruótvíræður vitnisburður um það sem skrifað(sagt) er.“ Síðar segir: „Hvenær hefég ætlað að hafa eitthvað af þér eða einhverjum öðrum. Hvenær hefur pabbi ætlaðað hafa af þér skikann sem hann gaf þér...“ Af fyrri tölvupóstinum verðurekki annað ráðið en að hann geymi þá afstöðu stefndu sem hún hafði árið 2006,að afsalsgerningarnir hafi verið gerðir til málamynda. Stefnda mótmælti þvíekki fyrir dómi að tölvuskeytin stöfuðu frá henni, en skýring hennar fyrir dómiá efni þeirra og tilgangi var afar ótrúverðug og þá ekki síst í ljósi þess semhún ritar í síðari tölvupóstinum um að tölvuskeyti séu ótvíræður vitnisburðurum það sem skrifað/sagt er. Dómurinn lítur svo á að tölvupóstur stefnanda, B,þar sem hann kveður stefnda vera umráðamann og eiganda eignarinnar, hafi ekkiþýðingu í ljósi þeirra tölvuskeyta sem liggja fyrir í málinu sem og þess að þarvirðist stefnandi B vera að spyrja föður sinn hvort stefnda sé eigandijarðarinnar. Að mati dómsins felst ekki nein viðurkenning í því af hálfustefnanda B að stefnda sé eigandi jarðarhlutans, eins og hún heldur fram. Þá verður ekki litið fram hjá því að H hefur samkvæmt gögnum málsins komið fram semeigandi jarðarinnar í öðrum gögnum en þeim sem þarf að þinglýsa. Má þar nefna ídæmaskyni samkomulag hans og systkina hans um skiptingu jarðarinnar að I semgert var 1987, þ.e. eftir að fyrra afsalið var gert til handa stefndu. Þá beragögn málsins það með sér að hreppsnefnd [...]hafi litið á H sem eigandajarðarinnar. Hið sama gerði kaupandi [...] í mars 2006, en fyrir dómi kvaðsthann telja að hann hefði verið í viðskiptum við H og rann söluandvirðið inn áreikning [...]. Þá liggja fyrir yfirlýsingar frá H frá september 1988 og júní1990 þar sem hann heimilar sonum sínum að byggja sumarbústaði á landi hans. Þá liggur fyrir kaupsamningur frá 1. ágúst1982, sem undanfari hins umdeilda afsals frá sama degi, vegna ¼ I. Þar lofarstefnda að greiða 145.640 kr. fyrir ¼ eignarhluta í I, það er með yfirtökuáhvílandi skuldar á 3. veðrétti hins selda, að fjárhæð 95.000 kr. og með því aðtaka að sér greiðslu skuldar H við Samvinnubankann, dags. 23. júlí 1982 aðfjárhæð 51.640 kr. Samkvæmt gögnum málsins virðast bæði lánin hins vegar hafaverið flutt yfir á íbúð H að [...]. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi kvaðststefnda hafa greitt fyrir landspilduna um 50.000 kr., þ.e. væntanlega 51.640kr. sem tilteknar eru í kaupsamningi. Það hafi hún gert strax og greitt hiðáhvílandi lán á næstu árum. Eins og að framan greinir hefur stefnda hafnað þvíað leggja fram skattframtöl sín. Því eru fullyrðingar stefnanda ósannaðar.Stefnda verður að bera hallann af því að hafa ekki lagt fram skattframtöl sín.Haldlauster af hálfu stefndu að vísa til beiðni H heitins til setu í óskiptu búi er konahans lést og að þar hafi I ekki verið tíundað. Skjal þetta hafi ekki verið lagtfram í dómi og myndi í ljósi málsatvika ekki eitt og sér vera sönnun þess aðstefnda væri eigandi jarðarhlutans.Þegar það ervirt sem að framan er rakið þykja sterkar líkur leiddar að því sem stefnendurhalda fram að hinum svonefndu afsölum frá 1. ágúst 1982 og 31. desember 1987hafi ekki verið ætluð að yfirfæra eignarrétt að hinni umdeildu jörð tilstefndu, án þess að frekara þyrfti til að koma. Því eigi eignir þær semtilgreindar eru í dómkröfu að tilheyra dánarbúi H og koma til skipta millierfingja hans, eins og aðrar eignir hans á andlátsdegi.Stefnda byggirsýknukröfu sína einnig á því að stefnendur hafi sýnt af sér tómlæti í málinu.Því er hafnað. Svo sem að framan greinir virðist það ekki hafa verið fyrr eneftir lát H að stefnda hafi talið sig réttmætan eiganda eignarhlutarins.Dánarbúið hefur verið í skiptameðferð frá andlátinu og því ekkert tilefni tilað halda því fram að stefnendur hafi sýnt tómlæti í málinu. Þá er því einnighafnað að stefnda hafi hefðað jörðina samanber 2. gr. hefðarlaga nr. 46/1905.Eins og mál þetta liggur fyrir eru skilyrði nefndrar 2. gr. ekki uppfyllt og erþessari málsástæðu hafnað. Með vísan tilþess sem að framan greinir verður að telja dánarbú H eiganda að hinum umdeildueignarhlutum. Því er krafa stefnenda tekin til greina eins og hún er sett fram.Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefndu að greiða stefnendummálskostnað, sem þykir með hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðinn svosem greinir í dómsorði. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐViðurkenndur erbeinn eignarréttur dánarbús H að jörðinni I, [...] landnúmer [...], sem er 12,5hektara ræktað land, með öllum þeim hlunnindum sem jarðarhlutanum fylgja ogfylgja ber, þ.m.t. 50% hlutdeild í óskiptu fjörulandi, I, [...], [...]Viðurkenndur erbeinn eignarréttur dánarbús H að landskika sem ber heitið [...], [...],landnúmer [...], sem er 2,5 hektara sumarbústaðarland, ásamt öllu því sem honumfylgir og fylgja ber.Viðurkenndur erbeinn eignarréttur dánarbúsins að landskika sem ber heitið [...], [...],landnúmer [...], sem er 2,5 hektara sumarbústaðarland, ásamt öllu því sem honumfylgir og fylgja ber.Stefnda, A,greiði stefnendum, B, C, D og E 1.200.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 643/2015
|
Eignarréttur Jarðhiti Jörð Afsal Tómlæti
|
Árið 1944 seldi Suðureyrarhreppur jörðina L til P, en í afsalinu var meðal annars tilgreint að jarðhitaréttindi væru undanskilin sölu hennar í því augnamiði að vatnið yrði notað til almenningsþarfa. G ehf., sem eignaðist jörðina árið 2012, höfðaði mál á hendur O ohf., sem tók við jarðhitaréttindum hreppsins árið 1993, og krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni tilheyrði henni óskertur, en til vara að rétturinn tilheyrði jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Ágreiningur aðila laut meðal annars að því hvernig skýra bæri ákvæðið í fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita þar sem lagt var bann við að landeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfi ráðherra, en ekki lágu fyrir nein gögn í málinu um að Suðureyrarhreppur hefði á sínum tíma sótt um slíkt leyfi. G ehf. reisti aðalkröfu sína á því að skortur á samþykki ráðherra ætti að hafa í för með sér að sú ráðstöfun hreppsins að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinni við sölu hennar væri ógild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt ráðið yrði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hefði ætlun löggjafans einkum verið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarra en ríkis og sveitarfélaga endurspeglaðist það ekki í orðalagi þess þar sem lagt væri fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfi ráðherra. Samkvæmt því var talið að Suðureyrarhreppi hefði verið skylt að lögum að fá leyfi ráðherra fyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til P. Á hinn bóginn þótti rétt að líta til þess að sú ráðstöfun hreppsins að halda eftir jarðhitaréttindunum hefði samrýmst því markmiði ákvæðisins að tryggja almenningi not þeirra verðmæta, sem í jarðhita væru fólgin. Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af því að ráðstöfuninni hefði ekki verið mótmælt fyrr en G ehf. gerði það tæpum 70 árum frá sölu jarðarinnar var því hafnað að ógilda hana af þeirri ástæðu að leyfi ráðherra hefði skort. Þá var ekki heldur fallist á með G ehf. að ógilda bæri hina umdeildu ráðstöfun eða víkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem hefðu undanskilið réttindin við sölu jarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við úrlausn um það hvaða réttindi hefðu verið undanskilin jörðinni við sölu hennar með afsalinu var litið til þess að um hefði verið að ræða einhliða gerning af hendi sveitarfélagsins. Var vafinn því skýrður kaupandanum í hag og litið svo á að hreppurinn hefði aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heita vatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágu sveitarfélagsins og íbúa þess. Hins vegar þótti ekki unnt að fallast á varakröfu G ehf., eins og hún var úr garði gerð, þar sem að eigandi jarðarinnar á árunum 1990 til 2011 hefði ekki andmælt þeirri breytingu sem varð á eignarhaldi jarðhitaréttindanna árið 1993, þegar O ohf. tók við jarðhitaréttindum hreppsins, þrátt fyrir að ljóst hefði mátt vera að með breytingunni yrði nýting jarðhitans að L ekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Þá hefðu engar athugasemdir heldur verið gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrum sveitarfélögum árið 1996. Samkvæmt framansögðu var O ohf. sýknað af kröfum G ehf.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2015. Hann krefst þessaðallega að viðurkennt verði að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinniLaugum í Súgandafirði, fastanúmer 141250, tilheyri jörðinni óskertur, en tilvara að rétturinn tilheyri jörðinni „að undanskildum þeim jarðhita sem nýtturer til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps.“ Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins festi Suðureyrarhreppur kaup á jörðinni Laugum íSúgandafirði árið 1923 „ásamt með leigupening og jarðarhúsum og öllu semjörðinni fylgir“. Á fundi í hreppsnefnd Suðureyrarhrepps, sem mun hafa veriðhaldinn vorið 1944, skýrði oddviti frá „að hann hefði, eftir ályktunhreppsnefndar, auglýst jörðina til ábúðar, og hefði eigi komið nein umsókn umbyggingu.“ Í kjölfarið var samþykkt tillaga „um að auglýsa eftir kauptilboðum íjörðina fyrir 1. júní þ. á. – sjeu jarðhitarjettindi undanskilin.“ Áhreppnefndarfundi 5. júní 1944 skýrði oddviti frá að hann hefði eftir ályktunsíðasta fundar „auglýst eftir tilboði í jörðina.“ Tvö tilboð höfðu borist ogvar hærra boðið frá Páli H. Péturssyni. Að loknum umræðum um málið voru greiddatkvæði og samþykkt „að taka tilboði Páls H. Pjeturssonar ... án leigupeningsog vatnshitarjettinda“. Hinn 16. október 1944 afsalaði Suðureyrarhreppur „Páli H. Pjeturssyni,sjómanni á Suðureyri“ jörðinni Laugum „með húsum þeim sem nú eru á jörðinni, enleigupeningur fylgir ekki. Jörðin selst með öllum gögnum og gæðum með þeimundantekningum um heitt vatn, sem að neðan greinir. 1. Sundlaug Súgfirðingahefur til afnota laugina við laugarlækinn, samkvæmt ályktun hreppsnefndar áfundi hinn 31. marz 1933. 2. Finnist, við boranir, meira heitt vatn í landijarðarinnar, eru afnot þess undanskilin sölu hennar, í því augnamiði að vatniðverði notað til almenningsþarfa í hreppnum. En eigandanum ber rjettur til bótafyrir átroðning og jarðrask, vegna virkjunar á heitu vatni, eftir mati ef eigiverður samkomulag um þær bætur.“ Afsalið var afhent til þinglýsingar 9.desember 1944. Ekki liggja fyrir gögn um að Suðureyrarhreppur hafi sótt umleyfi ráðherra fyrir því að undanskilja jarðhitaréttindin við sölu jarðarinnar tilPáls og því síður að slíkt leyfi hafi verið veitt. Hins vegar er meðal gagnamálsins bréf landbúnaðarráðuneytisins 15. nóvember 1984 þar sem upplýst var aðekki hafi „fundist nein gögn í ráðuneytinu varðandi þetta mál, þrátt fyrirítarlega leit.“ Þá er óumdeilt í málinu að sundlaug sú, sem vísað var til íáðurgreindu afsali og notast var við um skeið, sé nú löngu horfin.Með samningi milli Páls og Suðureyrarhrepps 23. maí 1978 heimilaði hann,sem eigandi jarðarinnar Lauga, hreppnum „frjáls afnot af landi sínu við Laugarutan girðingar“. Samkvæmt samningnum mátti hreppurinn „setja upp borpalla,raflínur og hitaveitulagnir og hafa önnur umsvif er varða hitaveituframkvæmdirum ókomna framtíð á landi Páls við Laugar“. Fyrir þessi réttindi var svo umsamið að hreppurinn greiddi honum „sem svarar heimtaugagjaldi frá HitaveituSuðureyrar í hús hans við Aðalgötu 38“ á Suðureyri. Samningurinn var afhenturtil þinglýsingar 31. maí 1978.Stefndi mun hafa tekið til starfa á árinu 1978 á grundvelli laga nr.66/1976 um Orkubú Vestfjarða. Stefndi var upphaflega sameignarfélag í eiguríkisins og sveitarfélaga á Vestfjörðum, en var gert að opinberu hlutafélagiárið 2001, sbr. lög nr. 40/2001 um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða. Samkvæmt2. gr. laganna er tilgangur stefnda meðal annars að virkja jarðhita á Vestfjörðumog eiga og reka jarðvarmavirki ásamt nauðsynlegu dreifikerfi. Stefndi og Suðureyrarhreppur gerðu með sér samning 30. apríl 1993 þar semsá fyrrnefndi tók „við öllum eignum Hitaveitu Suðureyrar“ og yfirtók„skuldbindingar hennar.“ Í 5. grein samningsins sagði meðal annars: „Frá og með1. janúar 1993 afhendir Hreppsnefnd Suðureyrarhrepps Orkubúi Vestfjarða allanrétt til virkjunar vatnsafls, jarðhita og fallvatns til orkuframleiðslu, sem Suðureyrarhreppur,eða Hitaveita Suðureyrar, á eða kann að eiga í löndum sveitarfélagsins,hitaveitunnar, eða annars staðar og sveitarfélagið kann að hafa samið um.“Samningurinn var gerður með fyrirvara um samþykki iðnaðarráðherra. Hinn 25.júní sama ár var gert samkomulag milli ríkisins og stefnda í tilefni af kaupumþess síðarnefnda á Hitaveitu Suðureyrar af Suðureyrarhreppi og var þaðundirritað af fjármálaráðherra og iðnaðarráðherra, fyrir hönd ríkisins. Ísamræmi við samninginn 30. apríl 1993 afsalaði Suðureyrarhreppur síðan stefnda 8.janúar 1995 „öllum eignum Hitaveitu Suðureyrar, föstum og lausum, þ.e. borholumað Laugum í Súgandafirði ásamt dæluhúsum og öllum búnaði, aðveituæð frá Laugumað Suðureyri“ og „öllu dreifikerfi hitaveitunnar“. Jafnframt var stefndaafsalað „öllum rétti til virkjunar vatnsafls, jarðhita og fallvatns tilorkuframleiðslu, sem Suðureyrarhreppur eða Hitaveita Suðurnesja á, eða kann aðeiga í löndum sveitarfélagsins, hitaveitunnar eða annars staðar ogsveitarfélagið kann að hafa samið um.“ Afsalið var afhent til þinglýsingar 8.júní 1995 og síðan fært í þinglýsingabók 27. febrúar 1996.Hinn 1. júní 1996 sameinaðist Suðureyrarhreppur fimm öðrum sveitarfélögumí eitt sveitarfélag, Ísafjarðarbæ, sem er réttargæslustefndi í máli þessu.Páll H. Pétursson lést 7. ágúst 1989 og fékk eftirlifandi eiginkona hans,Guðrún Guðbjörg Guðmundsdóttir, leyfi til setu í óskiptu búi eftir hann 5.janúar 1990. Í leyfisbréfinu var tekið fram að hinn látni hefði síðast búið aðAðalgötu 38 á Suðureyri og var heimili ekkjunnar sagt á sama stað. Hún andaðist1. maí 2011 og við skipti á dánarbúinu kom jörðin Laugar í hlut tíu erfingjaþeirra hjóna, þar á meðal Guðmundar Karvels Pálssonar. Hinn 15. febrúar 2012afsöluðu aðrir erfingjar honum eignarhlutum sínum í jörðinni og degi síðarafsalaði hann jörðinni til áfrýjanda. Með bréfi áfrýjanda til stefnda 31. maí2013 var vísað til afsalsins frá 1944. Tekið var fram að svo virtist semSuðureyrarhreppur hafi ekki fengið leyfi ráðherra fyrir því að undanskilja jarðhitaréttindijarðarinnar við sölu hennar, eins og áskilið hafi verið í lögum, og því hafiréttindin ekki verið löglega undanskilin henni. Var óskað eftir viðræðum viðstefnda um nýtingu jarðhitans og lausn þeirra álitamála sem reifuð hafi verið íbréfinu. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir aðilaskýrslu Guðmundar Karvels,sem hann gaf fyrir héraðsdómi, en hann er eini stjórnarmaður ogframkvæmdastjóri áfrýjanda. Til viðbótar því, sem rakið er í dóminum, er ástæðatil að nefna að fyrirsvarsmaðurinn gat þess í skýrslu sinni að föðurforeldrarsínir hafi verið leiguliðar á jörðinni Laugum allt til ársins 1943. Þá hafi þauhætt búskap og Suðureyrarhreppur ákveðið „að selja jörðina með öllum gögnum oggæðum“. Af þessum framburði og öðru því, sem fram er komið í málinu, verðurekki annað ráðið en að hvorki hafi verið búið á jörðinni né rekinn þarhefðbundinn búskapur frá árinu 1943.IIÍ 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og húnhljóðaði allt þar til henni var breytt með lögum nr. 58/2008, var svo fyrir mæltað landareign hverri fylgdi réttur til umráða og hagnýtingar því vatni,straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni væri, á þann hátt sem lögin heimiluðu. Hugtakiðlandareign var skilgreint í 1. gr. laganna sem land lögbýlis og lóð og löndinnan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða. Eftir 1. mgr. 16. gr.þeirra fór eftir reglum um landkaup ef vatnsréttindi voru af hendi látin ánþess að eignarréttur að landi væri jafnframt látinn. Samkvæmt 2. gr., sbr. 10.gr., vatnalaga tóku þau einungis til eignarréttar að heitu vatni á yfirborðijarðar, svo sem lauga og hvera, en ekki til eignarréttar að heitu vatni neðanjarðar. Á þessu varð breyting með gildistöku laga nr. 98/1940 um eignar- ognotkunarrétt jarðhita. Samkvæmt 1. gr. þeirra laga fylgdi landareign hverriréttur til umráða og hagnýtingar á hverum og laugum (jarðhita), sem á henniværu, þó með þeim takmörkunum sem lögin tilgreindu. Í 1. mgr. 3. gr. lagannavar kveðið á um að landeiganda væri rétt að hagnýta sér hveri og laugar eins oghonum þætti best henta til heimilisþarfa, framleiðslu og iðnaðar, þó að teknutilliti til réttinda annarra, sbr. 4. gr. Í 1. mgr. 6. gr. laganna sagði aðlandeigandi mætti ekki undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi, nema meðsérstöku leyfi ráðherra. Um kaup á slíkum réttindum færi sem um landkaup. Í 2.mgr. sömu lagagreinar sagði að um sölu jarða, er jarðhitaréttindi fylgdu, færieftir ákvæðum laga nr. 55/1926 um forkaupsrétt á jörðum, sem felld voru úrgildi með lögum nr. 40/1948 um kauprétt á jörðum, þó þannig að ríkissjóðurskyldi hafa forkaupsrétt, að þeim aðilum frágengnum sem hann væri veittur meðlögum nr. 55/1926. Samkvæmt 2. gr. síðastnefndu laganna átti sveitarfélag það,sem jörð í sjálfsábúð lá í, að öðru jöfnu forkaupsrétt að jörðinni við sölu áhenni ef enginn þeirra, sem í 1. gr. væri getið, svo sem leiguliði eða ábúandi,ætti slíkan rétt ellegar hefði afsalað sér honum eða ekki neytt hans innantilskilins frests, sbr. 5. og 6. gr. laganna.Setning laga nr. 98/1940 átti sér nokkurn aðdraganda. Þannig var frumvarptil laga um eignar- og notkunarrétt hveraorku lagt fram á Alþingi árið 1928, ennáði ekki fram að ganga. Í 3. gr. þess frumvarps var að finna sams konar ákvæðiog síðar var tekið upp í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 og fylgdi því svofelldskýring í athugasemdum með frumvarpinu: „Jarðhitarjettindi eru einn óaðgreinanlegurhluti landareignar, og virðist því rjett að ákveða, að þau megi ekki seljasjerstaklega undan henni, nema með sjerstöku leyfi.“ Frumvarp það, sem síðarvarð að lögum nr. 98/1940, var lagt nokkrum sinnum fram á Alþingi áður en þaðvar samþykkt. Í greinargerð með frumvarpinu sagði meðal annars: „Jarðhiti hér álandi hefir vafalaust mikið verðmæti í sér fólgið fyrir land og lýð. Það varðarþess vegna ekki litlu, á hvern hátt hann verður notaður. Af löggjafarvaldsinshálfu hefir lítið verið gert til þess að greiða fyrir notkun jarðhitans ogtryggja það, að þessum hlunnindum verði ekki spillt. Frumvarp þetta er fluttmeð það fyrir augum, að tryggja almenningi, eftir því sem hægt er, not þessaraverðmæta og vernda þau fyrir því, að þeim verði spillt.“ Þegar mælt var fyrirfrumvarpinu á Alþingi haustið 1937 fórust öðrum flutningsmanni þess svo orð umþað ákvæði sem síðar varð að fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940:„Það er t.d. ákveðið hér, að ekki megi undanskilja hverahita, ef jörð er seld,og eignin sé frá því sjónarmiði ekki rýrð.“ Í umræðum um frumvarpið á árinu1939 sagði sami þingmaður: „Það, sem sérstaklega hefir hvatt okkur flm. tilþess að reyna að lögfesta þetta frv., er, að augu manna eru óðum að opnastfyrir því verðmæti, sem í jarðhita liggur. En þá kemur gamla sagan, að fjáraflamennreyna að komast yfir hann ... Nú á 2–3 síðustu árum hafa allverulegjarðhitasvæði verið keypt upp af mönnum, sem höfðu peningaráð ... Það er svoóhagkvæmt almenningsheill, að nauðsyn ber til að fyrirbyggja það. Jarðhiti máekki komast í brask og verða á því svo dýr, að enginn geti hagnýtt hann, einsog venja vill verða með auðlindirnar, ef ekki er spornað við því. Í frv. erfyrst og fremst ákvæði til að tryggja, að jarðhiti sé ekki eyðilagður meðaðgerðum, sem gripið er til í þekkingarleysi, fljótræði eða beinlínis aðgæzluleysi.Þar næst koma þau aðalatriði, sem ég minntist á. Landeiganda á ekki að veraheimilt að undanskilja jarðhita við sölu jarðar. Ríkið á bæði að eigaforkaupsrétt, þegar sala fer fram, og að geta tekið jarðhita eignarnámi.“ Lög nr. 98/1940 voru felld úr gildi með orkulögum nr. 58/1967, en tveirkaflar þeirra síðarnefndu, þar á meðal III. kafli um vinnslu jarðhita, vorufelldir brott með lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum íjörðu. Í 3. gr. þeirra laga er kveðið á um að eignarlandi fylgi eignarréttur aðauðlindum í jörðu, en þar á meðal er jarðhiti, sbr. 2. mgr. 1. gr. og 2. gr. laganna.Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. þeirra er landeiganda heimilt án leyfis að hagnýtajarðhita í eignarlandi sínu til heimilis- og búsþarfa, þar með talið til ylræktar,iðnaðar og iðju, allt að 3,5 MW miðað við vermi sem tekið er úr jörðu allsinnan eignarlands. Þá er í 1. mgr. 12. gr. laganna mælt fyrir um að landeigandimegi ekki undanskilja eignarlandi sínu jarðhitaréttindi, nema með sérstökuleyfi ráðherra. IIIMálsaðila greinir á um hvernig skýra beri ákvæðiðí fyrri málslið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 þar sem lagt var bann við aðlandeigandi undanskildi landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstökuleyfi ráðherra, en stefndi og réttargæslustefndi telja að ákvæðið hafi ekki áttvið þegar Suðureyrarhreppur seldi jörðina Laugar á sínum tíma til Páls H.Péturssonar að undanskildum jarðhitaréttindum í þágu almannahagsmuna. Þóttráðið verði af lögskýringargögnum að með ákvæðinu hafi ætlun löggjafans einkumverið sú að stemma stigu við sölu þessara réttinda, einna og sér, til annarraen ríkis og sveitarfélaga endurspeglast það ekki í orðalagi þess þar sem lagter fortakslaust bann við að skilja réttindin undan landareign nema með leyfiráðherra. Hugtakið landareign var ekki skilgreint í lögum nr. 98/1940. Meðtilliti til eðlis jarðhitaréttinda og þess hve frábrugðin þau eru réttindum áborð við veiðiréttindi, sem sést meðal annars á því að samkvæmt síðari málslið1. mgr. 6. gr. laganna skyldu kaup á réttindum til jarðhita fara eftir reglumum landkaup á sama hátt og kaup á vatnsréttindum, verður hugtakið ekki skýrtsvo þröngt í merkingu fyrri málsliðar sömu málsgreinar að það hafi einungistekið til lands lögbýla eða jarða sem voru byggðar og nýttar til hefðbundinsbúrekstrar. Samkvæmt þessu var hreppnum skylt að lögum að fá leyfi ráðherrafyrir því að skilja umrædd réttindi undan jörðinni við sölu hennar til Páls.Skilja verður rökstuðning áfrýjanda fyrir aðalkröfu sinni um aðviðurkennt verði að eignar- og afnotaréttur jarðhita á jörðinni Laugum tilheyrihenni óskertur á þann veg að skortur á samþykki ráðherra eigi að hafa í för meðsér að sú ráðstöfun Suðureyrarhrepps að skilja jarðhitaréttindin frá jörðinnivið sölu hennar á sínum tíma sé ógild. Ekkert sem fram hefur komið í málinubendir til að hreppurinn hafi fengið sérstakt leyfi ráðherra til að undanskiljajarðhitaréttindin umrætt sinn, svo sem áskilið var í 1. mgr. 6. gr. laga nr.98/1940. Hefur enga þýðingu í því sambandi þótt iðnaðarráðherra hafi tæpum 50árum síðar samþykkt samning stefnda og hreppsins um yfirtöku þess fyrrnefnda áHitaveitu Suðureyrar. Á hinn bóginn er ekki sjálfgefið, svo sem áfrýjandiheldur fram, að ógilda skuli hina umdeildu ráðstöfun þótt hreppurinn hafi látiðhjá líða að afla leyfis ráðherra fyrir henni. Við úrlausn þess álitaefnis errétt að líta til markmiðs löggjafans með þeim skorðum á rétti landeiganda tilráðstöfunar á eignarréttindum sínum sem settar voru með 1. mgr. 6. gr. laga nr.98/1940. Eins og rakið hefur verið kom fram í greinargerð með frumvarpi tillaganna og ummælum annars af flutningsmönnum þess á Alþingi að annar aðaltilgangurlaganna, ekki síst hins umrædda ákvæðis, væri að tryggja almenningi not þeirraverðmæta, sem í jarðhita væru fólgin, og koma í veg fyrir að „fjáraflamenn“gætu keypt réttindin af landeigendum og gert jarðhitann sér að féþúfu á kostnaðalmennings. Sú ráðstöfun Suðureyrarhrepps að halda eftir jarðhitaréttindunumvið sölu jarðarinnar Lauga umrætt sinn var augljóslega gerð í því augnamiði aðtryggja sveitarfélaginu og íbúum þess aðgang að heitu vatni án endurgjalds tillandeiganda, svo sem fram kom í afsalinu fyrir jörðinni. Þar sem ráðstöfuninsamrýmdist því markmiði, sem að var stefnt af hendi löggjafans með því aðáskilja að leyfi ráðherra þyrfti til að undanskilja jarðhitaréttindi landareignvið sölu hennar, verður þeirri málsástæðu áfrýjanda hafnað að hún teljist ógildaf þeirri ástæðu að slíkt leyfi hafi skort. Það styrkir jafnframt þá niðurstöðuað kaupanda jarðarinnar, Páli, mátti þegar vera ljóst af efni afsalsins fyrirjörðinni að réttindin fylgdu henni ekki óskert. Þá verður ekki séð af gögnummálsins að Páll eða þeir, sem eignuðust jörðina eftir andlát hans, hafi mótmæltráðstöfuninni fyrr en áfrýjandi gerði það með bréfi sínu til stefnda 31. maí2013 eða tæpum 70 árum eftir að hreppurinn ráðstafaði jörðinni án þess að hennifylgdu nánar greind jarðhitaréttindi. Var þó ærið tilefni til þess við gerðsamningsins árið 1978 þegar Páll veitti hreppnum heimild til afnota af landisínu til ýmissa hitaveituframkvæmda.Samkvæmt framansögðu og með vísan til forsendna héraðsdóms er heldur ekkifallist á þær málsástæður áfrýjanda að ógilda beri hina umdeildu ráðstöfun eðavíkja til hliðar þeim ákvæðum afsalsins, sem undanskildu réttindin við sölujarðarinnar, á grundvelli 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Verður því staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaðadóms að sýkna stefnda af aðalkröfu áfrýjanda.2Við sölu Suðureyrarhrepps til Páls H. Péturssonar á jörðinni Laugum munekki hafa verið gerður formlegur samningur þeirra á milli, heldur gafhreppurinn út afsal til hans fyrir jörðinni. Þar sem um var að ræða einhliðagerning af hendi sveitarfélagsins verður að taka mið af efni afsalsins viðúrlausn um það hvaða réttindi hafi verið undanskilin jörðinni við sölu hennar,hvað sem leið fyrirætlun hreppsnefndar, enda liggur ekkert fyrir um að Pálihafi verið hún kunn.Það ákvæði afsalsins, sem hér skiptir máli, var svohljóðandi: „Finnist,við boranir, meira heitt vatn í landi jarðarinnar, eru afnot þess undanskilinsölu hennar, í því augnamiði að vatnið verði notað til almenningsþarfa íhreppnum.“ Þetta ákvæði má skilja á tvo vegu. Annars vegar að réttur til aðnýta það heita vatn, sem fyndist við boranir á landi jarðarinnar, hafi að ölluleyti verið undanskilinn við söluna eða hins vegar að nýtingarrétturinn hafiaðeins verið skilinn undan sölunni að því marki sem heita vatnið yrði notað tilþarfa almennings í hreppnum. Vegna þess að orðalagið stafaði frá seljandanum ogí 1. gr. laga nr. 98/1940 var kveðið á um að hverri landareign fylgdi rétturtil umráða og hagnýtingar á jarðhita, sem á henni væri, sbr. og 1. mgr. 3. gr.laganna, verður þessi vafi skýrður kaupandanum í hag og litið svo á aðhreppurinn hafi aðeins haldið eftir gagnvart honum rétti til að nýta heitavatnið í landi jarðarinnar að því marki sem það yrði notað í þágusveitarfélagsins og íbúa þess.Í kjölfar þess að Páll féll frá fékk eftirlifandi eiginkona hans leyfitil setu í óskiptu búi eftir hann árið 1990 og fór því með eignarráð aðjörðinni þegar stefndi tók þremur árum síðar við eignum og réttindum HitaveituSuðureyrar, þar á meðal rétti til hagnýtingar á heitu vatni í landi jarðarinnar.Í byrjun árs 1995 gaf Suðureyrarhreppur út afsal til stefnda, sem síðar varþinglýst, þar sem afsalað var öllum eignum hitaveitunnar, þar á meðal „borholumað Laugum í Súgandafirði ásamt dæluhúsum og öllum búnaði“, svo og öllum réttitil virkjunar, meðal annars jarðhita, sem hreppurinn ætti í löndum sveitarfélagsins.Þrátt fyrir að ekkju Páls sem eiganda jarðarinnar mætti af þessu vera ljóst aðstefndi, sem á og rekur jarðvarmavirki með tilheyrandi dreifikerfi á Vestfjörðum,hefði tekið við jarðhitaréttindum hreppsins hreyfði hún engum andmælum viðþeirri breytingu þótt henni hlyti að fylgja að nýting jarðhitans að Laugum yrðiekki lengur einskorðuð við þarfir almennings innan marka Suðureyrarhrepps. Engarathugasemdir voru heldur gerðar í þessa veru þegar hreppurinn sameinaðist öðrumsveitarfélögum á vestan- og norðanverðum Vestfjörðum á miðju ári 1996. Áður hefur því verið slegið föstu að við sölu jarðarinnar árið 1944 hafiaðeins hluti af réttindum til jarðhita í landi hennar verið skilinn undan henni.Vegna þeirra breyttu aðstæðna og þess tómlætis af hálfu eiganda jarðarinnar,sem að framan greinir, er hins vegar ekki unnt að fallast á varakröfu áfrýjandaeins og hún er úr garði gerð. Verður héraðsdómur því staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Vestfjarða 29. júní 2015.Málþetta, sem dómtekið var 18. maí sl., er höfðað af GKP ehf., Hlíðarvegi 12,Suðureyri, gegn Orkubúi Vestfjarða ohf., Stakksnesi 1, Ísafirði, með stefnubirtri 13. október 2014, og til réttargæslu gegn Ísafjarðarbæ,Stjórnsýsluhúsinu, Ísafirði, með réttargæslustefnu birtri sama dag.Stefnandikrefst þess aðallega aðviðurkennt verði með dómi að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinniLaugum í Súgandafirði, fastanr. 141250, tilheyri jörðinni óskertur en til varaer þess krafist að viðurkennt verði með dómi að eignar- og nýtingarrétturjarðhita á jörðinni Laugum í Súgandafirði tilheyri jörðinni að undanskildumþeim jarðhita sem nýttur er til almenningsþarfa innan marka gamlaSuðureyrarhrepps. Einnig er krafist málskostnaðar að viðbættumvirðisaukaskatti samkvæmt málskostnaðarreikningi.Stefndi krefst þess að hann verðisýknaður af kröfum stefnanda og að honum verði dæmdurmálskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda.Stefnandigerir ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda en skorar á réttargæslustefnda aðláta málið til sína taka og gæta hagsmuna sinna í því.Afhálfu réttargæslustefnda er þess krafist að stefnanda verði gert að greiðahonum málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts.MálsatvikStefnandi máls þessa er GKP ehf.og er Guðmundur Karvel Pálsson framkvæmdastjóri félagsins og einiaðalstjórnarmaður þess. Stefnandi eignaðist jörðina með afsali frá Guðmundi 16.febrúar 2012 en hann eignaðist jörðina með afsali samerfingja hans við skipti ádánarbúi móður þeirra, Guðrúnar Guðbjargar Guðmundsdóttur, sem lauk 3. maí2012. Afsalið til Guðmundar var dagsett 15. febrúar 2012. Guðrún hafði setið íóskiptu búi eftir lát eiginmanns síns, Páls H. Péturssonar, föðurfyrirsvarsmanns stefnanda, sem lést 7. ágúst 1989. Páll eignaðist jörðina árið1944 með afsali frá Suðureyrarhreppi, eins og nánar er rakið hér að neðan.Suðureyrarhreppur hafði eignast jörðina með afsalsbréfi, dagsettu 13. júní1923.Þann 1. júní 1993 tók OrkubúVestfjarða við öllum rekstri Hitaveitu Suðureyrar samkvæmt afsali, dagsettu 8.janúar 1995, og tók þá við öllum eignum, föstum og lausum og yfirtók allarskuldbindingar hitaveitunnar með samningi, dagsettum 30. apríl 1993. Ísamningnum kemur fram að frá 1. janúar 1993 sé Orkubúi Vestfjarða afhenturallur réttur til virkjunar vatnsafls, jarðhita og fallvatns til orkuframleiðslusem Suðureyrarhreppur eða Hitaveita Suðureyrar á eða kann að eiga í löndumsveitarfélagsins, hitaveitunnar eða annars staðar og sveitarfélagið kann aðhafa samið um. Á grundvelli laga nr. 40/2001 var stofnað hlutafélag, stefndi,sem tók yfir réttindi og skyldur Orkubús Vestfjarða.Réttargæslustefndi ogSuðureyrarhreppur sameinuðust 1. júní 1996 fjórum öðrum sveitarfélögum í eittsveitarfélag undir nafni réttargæslustefnda. Með samþykkt hreppsnefndarSuðureyrarhrepps 31. mars 1933 var Íþróttafélaginu Stefni heimiluð afnot afheitu vatni í landi Lauga í þágu væntanlegrar sundlaugar svo og jarðefnanám tilbyggingar laugarinnar. Áfundi hreppsnefndar Suðureyrarhrepps 5. júní 1944 var samþykkt að selja Páli H.Péturssyni jörðina Laugar og keypti hann jörðina 16. október 1944 afSuðureyrarhreppi. Var jörðin seld með öllum gögnum og gæðum með tveimurundantekningum. Sú fyrri var að sundlaug Súgfirðinga hefði til afnota lauginavið laugarlækninn samkvæmt ályktun hreppsnefndar á fundi 31. mars 1933. Hvaðvarðar síðari undantekninguna segir í afsalinu að finnist, við boranir, meiraheitt vatn á landi jarðarinnar, séu afnot þess undanskilin sölu hennar, í þvíaugnamiði að vatnið verði notað til almenningsþarfa í hreppnum en eiganda beriréttur til bóta fyrir átroðning og jarðrask vegna virkjunar á heitu vatni,eftir mati ef eigi verður samkomulag um þær bætur.Með samningi, dagsettum 23. maí1978, heimilaði Páll Suðureyrarhreppi, með samningi, frjáls afnot af landi sínuvið Laugar utan girðingar, eins og var við undirritun samningsins. Máttihreppurinn setja upp borpalla, raflínur og hitaveitulagnir og hafa önnur umsvifvarðandi hitaveituframkvæmdir um ókomna framtíð „...og framlengist sem kvöð viðsölu á eigninni...“. Var samningnum þinglýst sem kvöð á eigninni. Samkvæmtsamningnum skyldi hreppurinn greiða Páli sem svaraði heimtaugargjaldi fráHitaveitu Suðureyrarhrepps í hús hans við Aðalgötu 38. Þann 1. júní 1993 tókOrkubú Vestfjarða við öllum rekstri Hitaveitu Suðureyrar með samningi,dagsettum 1. apríl 1993. Eitt skilyrða samningsins, sbr. 10. gr. hans, var aðhann væri samþykktur af iðnaðarráðherra og fjármálaráðherra. Þá liggur fyrirsamkomulag Orkubúsins og fjármála- og iðnaðarráðuneytis vegna fjárhagslegsuppgjörs vegna samningsins. Samkvæmt málsgögnum áttu sér staðbréfaskipti á milli stefnda og fyrirsvarsmanns stefnanda áður en mál þetta varhöfðað. Með bréfi, dagsettu 31. maí 2013, til stefnda, óskaði lögmaðurfyrirsvarsmanns stefnanda, í hans nafni, eftir viðræðum við stefnda um nýtingujarðhitans og lausn á álitamálum tengdum því ágreiningsmáli sem uppi er í máliþessu. Af hálfu stefnda var því bréfi svarað með bréfi, dagsettu 18. september2013, þar sem lýst var þeirri afstöðu stefnda að hann teldi sig eiganda allrajarðhitaréttinda jarðarinnar en lýsti sig ávallt reiðubúinn til viðræðna umfrekari nýtingu jarðhitans. Með bréfi lögmanns fyrirsvarsmanns stefnanda,dagsettu 31. október 2013, óskaði hann eftir því að reynt yrði að násamkomulagi milli aðila vegna málsins. Í svari lögmanns stefnda við því bréfi,sem dagsett er 10. desember 2013, var frekari greiðslum til fyrirsvarsmannsstefnanda vegna jarðhitaréttindanna hafnað.Við aðalmeðferð málsins gáfuaðilaskýrslu Guðmundur Karvel Pálsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, og KristjánHaraldsson orkubússtjóri, fyrirsvarsmaður stefnda. Þá gaf Friðbert Pálssonvitnaskýrslu.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi byggir á því að réttindin yfir heitu vatniá jörðinni Laugum í Súgandafirði hafi ekki verið skilin frá landareigninni meðlögmætum hætti þegar Suðureyrarhreppur seldi Páli H. Péturssyni jörðina árið1944. Þá hafi gilt um jarðhita ákvæði vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 98/1940um eignar- og notkunarrétt jarðhita. Stefnandi byggi á því að allt frá setninguvatnalaga hafi það verið lögfest meginregla að vatnsréttindin, þar með talinjarðhitaréttindi, eigi að fylgja þeirri landareign sem vatn er að finna á, sbr.2. gr. laganna. Þessi meginregla hafi einnig komið fram í þágildandi 1. gr.laga nr. 98/1940 sem var leyst af hólmi af ákvæði 9. gr. orkulaga nr. 58/1967en það ákvæði var síðar leyst af hólmi af 3. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknirog nýtingu á auðlindum í jörðu.Stefnandi byggir einnig á því að óheimilt hafi veriðað skilja jarðhitaréttindi frá landareign nema með sérstöku leyfi ráðherra.Komi þessi regla skýrt fram í 15. gr. vatnalaga en í dag áskilji ákvæðið aðleyfi Orkustofnunar þurfi í stað ráðherra. Þá var samkvæmt 6. gr. laga nr.98/1940 óheimilt að aðskilja jarðhitaréttindi frá landareign nema með sérstökuleyfi ráðherra. Lög nr. 98/1940 voru leyst af hólmi af orkulögum nr. 58/1967. ÍIII. kafla þeirra laga, nánar tiltekið 13. gr., var að finna sömu reglu og í 6.gr. laga nr. 98/1940. Ákvæði III. kafla orkulaga voru svo leyst af hólmi með áðurnefndumlögum nr. 57/1998. Í 12. gr. þeirra laga sé að finna næstum óbreytt ákvæðið semáður var í 13. gr. orkulaga. Af framangreindu sé ljóst að allt frá árinu 1940hafi það verið meginregla hér á landi að óheimilt sé að aðskiljajarðhitaréttindi frá því landi sem jarðhita er að finna á. Íundantekningartilvikum hafi slíkur aðskilnaður þó verið heimilaður með sérstökuleyfi ráðherra. Stefnandi byggi á því að ákvæði 6. gr. laga nr. 98/1940, semheimilaði aðskilnað jarðhitaréttinda frá landareign, hafi veriðundantekningarregla sem beri að skýra þröngt í samræmi við almennlögskýringarsjónarmið. Þar sem Suðureyrarhreppur hafi aldrei sóst eftir leyfiráðherra fyrir gerningnum árið 1944 sé hann ógildur.Stefnandi vísar einnig til þess að samkvæmtþinglýsingarvottorði sé því ekki þinglýst sem kvöð á jörðinni Laugum aðjarðhiti fylgi ekki jörðinni. Grandlaus þriðji aðili megi því eftir atvikumætla að jarðhitaréttindi fylgi jörðinni eftir sem áður. Sé ekki fallist á framangreind rök byggir stefnandiá því að samningur milli Páls og Suðureyrarhrepps um kaup jarðarinnar Laugahafi verið ógildur á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga. Suðureyrarhreppur hafi mátt vita að sérstakt leyfiráðherra þyrfti til þess að undanskilja jarðhitann frá jörðinni og því séóheiðarlegt að nýta sér samninginn.Sé ekki fallist á framangreint byggir stefnandikröfu sína á því að ósanngjarnt sé að beita samningnum í skilningi 36. gr. laganr. 7/1936. Mikill aðstöðumunur hafi verið milli Páls og Suðureyrarhrepps.Hreppurinn hafi verið öflugt sveitarfélag sem hafi haft yfir sérfræðingum aðráða og notið ráðgjafar sérfræðinga. Páll sálugi hafi aftur á móti veriðverkamaður og ekki notið liðsinnis neins við gerð samningsins.Varakröfu sína byggir stefnandi á því að samkvæmtorðalagi afsals, dagsettu 16. október 1944, voru jarðhitaréttindi ekkiundanskilin jörðinni í heild sinni heldur aðeins takmörkuð afnot hans. Samkvæmtalmennu lögskýringarsjónarmiði beri að skýra skjalið samkvæmt orðanna hljóðan. Í afsalinu var annars vegar tekið fram aðsundlaug Súgfirðinga hefði til afnota laug við laugarlækinn á jörðinni og hinsvegar að afnot heits vatns sem kynni að finnast á jörðinni væru undanskilinsölunni í því augnamiði að vatnið yrði notað til almenningsþarfa í hreppnum.Hið fyrrnefnda eigi ekki lengur við þar sem sú laug sem um ræðir er lönguhorfin. Hið síðarnefnda aftur á móti feli í sér afnot af heitu vatni eingöngu íþágu almenningsþarfa innan marka hins gamla Suðureyrarhrepps. Nýting jarðhitajarðarinnar umfram almenningsþörf innan marka hins gamla Suðureyrarhrepps hafiekki verið aðskilin jörðinni og tilheyri því henni enn í dag.Þá bendir stefnandi á að reglur um traustfang eigiekki við í málinu, enda geti stefndi ekki talist ótengdur, grandlaus þriðjiaðili. Stefndi hafi ætíð verið í eigu sveitarfélaganna á Vestfjörðum, þar ámeðal gamla Suðureyrarhrepps, og sveitarstjórnarmenn hafi átt sæti í stjórnOrkubús Vestfjarða og sinnt ýmsum trúnaðarstöfum fyrir það. Loks telur stefnandi rétt að stefna Ísafjarðarbæ tilréttargæslu í málinu, enda kann niðurstaða þess að hafa áhrif á hagsmunisveitarfélagsins, en gerir ekki kröfur á hendur réttargæslustefnda.Varðandi lagarök vísar stefnandi til meginreglnaeigna- og samningaréttar og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, einkum III. kafla. Þá byggir stefnandi á vatnalögum nr. 15/1923, lögum nr. 98/1940 um eignar- ognotkunarrétt jarðhita, eins og þau hafa verið leyst af hólmi af ákvæðumorkulaga nr. 58/1967, og lögum nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindumí jörðu. Loks byggir stefnandi áþinglýsingalögum nr. 39/1978 og eldri þinglýsingalögum nr. 30/1928. Hvað varðar málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Stefnandi byggir aðild málsins á 18. og 21. gr. laga nr.91/1991 en um varnarþing vísast til V. kafla sömu laga.Málsástæður oglagarök stefndaÍ greinargerð stefnda kemur framað hann byggi sýknukröfu sína á því að hann sé eigandi allra jarðhitaréttindajarðarinnar Lauga í Súgandafirði sem og eigandi réttar til nýtingar þess réttarað frátöldum rétti til heits vatns til sundlaugarinnar á staðnum samkvæmtsamþykkt hreppsnefndar Suðureyrarhrepps frá 31. mars 1933. Stefndi byggi þámálsástæðu sína á afsalinu frá 16. október 1944 og samkomulagi stefnanda viðfjármálaráðuneyti og iðnaðarráðuneyti, dagsettu 25. júní 1993. Þeir samningarstaðfesti framsal Suðureyrarhrepps, nú Ísafjarðarbæjar, á eignar-, afnota- ognýtingarrétti þeirra jarðhitaréttinda, sem um er fjallað í máli þessu, tilstefnda. Efni þeirra samninga hafi þannig verið staðfest með sérstökusamkomulagi milli stefnda og bæði fjármálaráðuneytis og iðnaðarráðuneytis.Stefndi sé og hafi verið algjörlega grandlaus um nokkra meinbugi á heimild eðavanheimild hreppsnefndar Suðureyrarhrepps.Stefndi vísar til þess að viðgerð samningsins 30. apríl 1993 og afsalsins 8. janúar 1995 hafi stefnda veriðkunnugt um afsalið frá 16. október 1944 þar sem allur jarðhitarétturjarðarinnar var undanskilinn þeirri sölu. Stefndi þekkti einnig efnisamningsins frá 23. maí 1978 þar sem Suðureyrarhreppur og þáverandi eigandijarðarinnar sömdu um afnot jarðarinnar til hitaveituframkvæmda hreppsins.Stefnda hafi ekki verið kunnugt um neina meinbugi á efni eða gerð þessaraheimildarskjala sem taki skýrt fram að eigandi og rétthafi nýtingar allsjarðhita á jörðinni Laugum sé Suðureyrarhreppur, fyrirvaralaust og án nokkurraathugasemda í þinglesnum heimildarskjölum.Stefndi bendir á að í vatnalögumnr. 15/1923 voru tiltölulega fá ákvæði um jarðhitaréttindi og nýtingu þeirraþótt jarðhiti hafi verið nýttur frá upphafi landnáms. Þegar landsmenn fóru aðgera sér gleggri grein fyrir verðmæti og þýðingu jarðhitaréttinda leiddi þaðtil setningar laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita. Samkvæmtumræðum um það lagafrumvarp á Alþingi voru lögin ekki hvað síst sett til aðsporna við því að svokallaðir „spekúlantar“ þess tíma gætu eignastjarðhitaréttindi og braskað með þau. Í lögunum hafi verið reynt að tryggja aðeignarhald og nýtingarréttur jarðhitaréttinda væri í þágu almannahagsmuna,landeigenda, forkaupsréttarhafa, ríkis og sveitarfélaga. Lögin feli t.d. í sérþær kvaðir á landeigendur, sem eiga sameiginleg jarðhitaréttindi, að viljieinhverjir landeigenda ekki nýta hvera- eða laugaorku sem er sameiginleg, eigiþeir sem virkja vilja orkuna rétt á að fá orkuna keypta eða leigða samkvæmtsamkomulagi eða mati, svo dæmi sé tekið. Þá vísar stefndi til þess að í 1.mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 segi að landeigandi megi ekki undanskiljalandareign sinni jarðhitaréttindi, nema með sérstöku leyfi ráðherra. Í 2. mgr.ákvæðisins segi síðan að við sölu jarða er jarðhitaréttindi fylgja skuli faraeftir ákvæðum laga um nr. 55/1926 um forkaupsrétt á jörðum að öðru leyti en þvíað ríkissjóði er tryggður forkaupsréttur að þeim aðilum frágengnum semforkaupsréttarlögin veita forkaupsrétt. Hliðstætt ákvæði sé í 3. mgr. sömugreinar. Samkvæmt 5. gr. laganna öðlast sveitarfélag forkaupsrétt að öðrum forkaupsréttarhöfumfrágengnum.Þá bendir stefndi á að þróunlöggjafar um þetta efni hér á landi komi glöggt fram í 13. gr. orkulaga nr.58/1967 og lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu nr. 57/1998. Þauákvæði laga sem eru skýrust um þetta efni séu í lögum nr. 58/2008 um breytinguá lögum á auðlinda- og orkusviði, 1., 13. og 8. gr., nú 3. gr. a, laga nr.57/1998 en þar segir: „Ríki, sveitarfélögum og fyrirtækjum, sem alfarið eru íeigu þeirra, er óheimilt að framselja beint eða óbeint og með varanlegum hættieignarrétt að jarðhita og grunnvatni umfram heimilis- og búsþarfir, sbr. 1.mgr. 10. gr. og 14. gr.“ Þetta lagaákvæði hafi verið og séenn undirliggjandi hugsun og stefna löggjafans allt frá setningu vatnalaga nr.15/1923 og setningu laga nr. 98/1940.Af hálfu stefnda er á því byggtað samningsfrelsi sé gildandi sem aðalregla í viðskiptum manna hér á landi.Viðurkennt er að löggjafarvaldið geti með lögmætum hætti takmarkað þann réttmeð lagasetningu. Samkvæmt viðurkenndum lögskýringarreglum beri að túlka slíktakmarkandi lagaákvæði þröngt. Þannig sé svo litið á af hálfu stefnda varðanditúlkun 6. gr. laga nr. 98/1940, að ákvæðið beri að túlka þröngt. Samkvæmtorðalagi þess er talað um að landeigandi megi ekki undanskilja landareign sinnijarðhitaréttindi án leyfis ráðherra. Stefndi telur að lagagrein þessi fjalliekki um það tilvik þegar sveitarfélag selji jörð með eða án jarðhitaréttinda.Stefndi bendir á að sérákvæði um slíka jarðasölu sé að finna í 3. mgr. 6. gr.laganna þar sem rætt er um forkaupsrétt ríkissjóðs. Þannig sé afgerandi munur áþví að sveitarfélag framselji fasteign/jörð/landareign en undanskiljijarðhitaréttindi og því að landeigandi framselji jarðhitaréttindi undanlandareign sinni en haldi áfram að eiga landareignina. Stefndi telur því aðákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 um sérstakt leyfi ráðherra til framsalsá jarðhitaréttindum landeigenda eigi ekki við í því tilviki sem um er fjallað íþessu máli.Stefndi bendir á að ekki liggifyrir í málinu hvort hreppsnefnd hafi sótt um og fengið ráðherraleyfi samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940. Hafi hreppsnefnd ekki sótt um slíkt leyfi er áþví byggt af hálfu stefnda að sú ákvörðun hreppsnefndar hafi verið rétt, slíkumsókn hafi verið óþörf vegna sölu jarðarinnar að undanskildum jarðhitaréttindum.Hvernig svo sem því atriði var háttað var engin athugasemd gerð við þinglýsinguafsalsins. Ef þinglýsingadómari þess tíma hefði verið þeirrar skoðunar að leyfiráðherra væri gildisskilyrði afsalsins hefði hann hafnað þinglýsingu þess eðahið minnsta gert athugasemd við skjalið. Þinglýsingadómari gerði hvorugt heldurþinglýsti skjalinu athugasemdalaust. Stefnda mátti því vera heimilt að byggja áefni þess á þeim grundvelli sem hann og gerði. Stefndi byggir á því aðSuðureyrarhreppur hafi haft bæði samningsréttarlegar- sem og lögvarðarheimildir til framsals jarðarinnar til Páls með þeim hætti sem gert var meðafsalinu, þ.e. án jarðhitaréttinda. Hvernig sem því er háttað er á því byggt afhálfu stefnda að það álitaefni hafi ekki áhrif á gildi samningaSuðureyrarhrepps og stefnda um kaup stefnda á umræddum jarðhitaréttindumsamkvæmt samningunum frá 30. apríl 1993 og afsalinu 8. janúar 1995. Þannig séafsali þeirra réttinda þinglýst 27. febrúar 1996, athugasemdalaust. Enginréttarákvæði einkaréttarlegs eðlis eða á sviði opinbers réttar sem stefndiþekkir til eru eða hafa verið í gildi sem takmarka heimildir Suðureyrarhreppstil gerðar þeirra samninga. Allir frestir allra aðila sem hafa hugsanlega átteinhvern rétt til athugasemda við samninginn frá 16. október 1944, samninginnfrá 23. maí 1978, samninginn frá 30. apríl 1993 eða afsalið frá 8. janúar 1995séu löngu liðnir og niður fallnir. Grandleysi stefnda um einhverja hugsanlegahnökra á heimildum Suðureyrarhrepps til gerðar framangreindra samninga var oger enn algjört. Stefndi hafi ekki haft minnstu ástæðu til að koma neitt slíkt íhug. Stefndi byggir þannig sýknukröfu sína einnig á traustfangsreglum íslensksréttar.Stefndi bendir á að stefnandibyggi aðalkröfu sína á því að samningur Suðureyrarhrepps og Páls um framsaljarðarinnar frá 16. október 1944 sé ógildur og byggir á því að réttaráhrifógildis þess samnings eigi að vera þau að samningurinn haldi gildi sínu ogskuli einnig ná til þeirra jarðhitaréttinda jarðarinnar sem sérstaklega voru undanþeginí samningnum sjálfum. Telur stefndi að stefnandi gæti átt við að hann byggiaðalkröfu sína í máli þessu á því að þau ákvæði samningsins sem skiljajarðhitaréttindin frá jörðinni og leiða til þess að jarðhitaréttindin fylgduekki með í kaupum Páls á jörðinni séu ógild. Í fyrsta lagi rökstyðji stefnandiaðalkröfu sína með þeim rökum að í þeim kaupum hafi jarðhitaréttindijarðarinnar verið undanskilin og því verið áfram í eigu sveitarfélagsins.Stefnandi telji að sveitarfélaginu hafi borið að fá leyfi ráðherra til framsalslandareignarinnar sem slíkrar. þ.e. jarðarinnar, án þeirra jarðhitaréttinda semá henni eru. Vitnar stefnandi til ákvæða 6. gr. laga nr. 98/1940 um það aðframsal jarðhitaréttinda undan landareign sé óheimilt án sérstaks leyfis ráðherra.Þar af leiðandi sé samningurinn ógildur. Stefndi vísar til framangreindsrökstuðnings stefnda fyrir gagnstæðri niðurstöðu og telur að hafna beri þessumrökstuðningi stefnanda.Í öðru lagi rökstyðji stefnandiaðalkröfu sína í málinu með vísun í traustfangsreglur eignarréttarins og telurað hann sé í reynd hinn rétti eigandi jarðhitaréttinda jarðarinnar vegna þessað einhver ótiltekinn þriðji aðili, væntanlega stjórnendur stefnanda, hafiverið grandlausir um að jarðhitaréttindi á jörðinni fylgdu henni ekki, slíkrikvöð hafi ekki verið þinglýst á jörðina og því fylgi jarðhitaréttindinjörðinni. Stefndi bendir á að ef skilja beri þessa málsástæðu stefnanda þannigað stefnandi sé grandlaus um að jarðhitaréttindi jarðarinnar hafi ekki fylgthenni þegar stefnandi keypti jörðina 16. febrúar 2012 þá komi þessi málsástæðastefnda á óvart og telji hann hana vera fráleita. Skýrt komi fram í framlögðumgögnum málsins, þ. á m. þinglýstu afsali jarðarinnar til Páls, aðjarðhitaréttindi jarðarinnar fylgdu ekki með í þeim kaupum. Í öðru lagi komiþað skýrt fram í þinglýstu athugasemdalausu afsali til stefnda, dagsettu 8.janúar 1995, að stefndi er eigandi jarðhitaréttinda jarðarinnar Lauga. Ölluþessu til viðbótar vísi stefndi til hugleiðinga stefnanda í stefnu um málsatvikog sé vægt til orða tekið að grandsemi stefnanda sé fullkomin um öll þau atriðisem útiloka þær hugleiðingar stefnanda að hann geti talist grandlaus um aðjarðhitaréttindi jarðarinnar fylgdu ekki jörðinni þegar stefnandi keyptijörðina af eiganda stefnanda og stjórnarmanni. Þannig sé eigandi ogstjórnarmaður stefnanda persónulega seljandi jarðarinnar til stefnanda, sá hinnsami sem keypti jörðina af samerfingjum sínum og erfði eignina ásamt systkinumsínum og niðjum þeirra við skipti dánarbús foreldra þeirra. Beiting stefnanda átraustfangsreglum í sambandi við kaup stefnanda á jörðinni af Guðmundi KarvelPálssyni, eiganda sínum, er vægast sagt fráleit hugmynd sem ekki er mark átakandi.Í þriðja lagi rökstyðji stefnandiaðalkröfu sína með því að samningur Suðureyrarhrepps og Páls um framsaljarðarinnar frá 16. október 1944 sé ógildur á grundvelli ákvæða 33. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Óheiðarlegt sé afhálfu stefnda að „nýta sér samninginn“ segir orðrétt í stefnu og í fjórða lagibyggir stefnandi aðalkröfu sína á ákvæðum 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 ogsegir orðrétt í stefnu „að ósanngjarnt sé að beita samningnum“.Stefndi byggir sýknukröfu sína ímáli þessu á því að efni afsalsins frá 8. janúar 1995 og samningsins frá 30.apríl 1993 eigi við um það að stefndi eigi öll þau jarðhitaréttindi semstefnandi gerir kröfu til í máli þessu. Stefndi byggir þá afstöðu sína einnig ásamkomulagi stefnanda við fjármálaráðuneyti og iðnaðarráðuneyti frá 25. júní1993. Þeir samningar staðfesta framsal Suðureyrarhrepps, nú Ísafjarðarbæjar, áeignar-, afnota- og nýtingarrétti þeirra jarðhitaréttinda sem um er fjallað ímáli þessu til stefnda sem og samþykki stjórnarráðs á því framsali. Stefndihafði ekki nokkra ástæðu til að efast um heimildir hreppsnefndarSuðureyrarhrepps til gerðar samninganna frá 8. janúar 1995 og 30. apríl 1993,og afsals þeirra réttinda til stefnda. Því er staðfastlega mótmælt aðstjórnendur stefnda, núverandi eða fyrrverandi, hafi þekkt til einhvers þeirraógildingarþátta sem stefnandi byggir mál þetta á fyrr en stefnandi hófundirbúning máls þessa með bréfi, dagsettu 30. mars 2013. Ekkert liggur fyrir ímálinu um hið gagnstæða. Af hálfu stefnda er þannig á því byggt að því séfjarri að ákvæði 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 geti með nokkrum hætti átt viðum framangreinda samninga. Sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvílir alfarið ástefnanda, sú sönnun hafi ekki tekist, enda liggi ekkert slíkt fyrir í máliþessu. Að öðru leyti vísi stefndi til rökstuðnings síns hér að framan.Varakrafa stefnanda varðar það aðhluti jarðhita Lauga hafi fylgt jörðinni við sölu Suðureyrarhrepps á jörðinnitil Páls með afsalinu frá 16. október 1944. Það hafi verið sá hluti jarðhitajarðarinnar sem hafi verið og sé nýttur „umfram almenningsþörf innan marka hinsgamla Suðureyrarhrepps“, eins og segir orðrétt í stefnu, án nánariskilgreiningar. Sá hluti jarðhitans hafi fylgt með í þeirri sölu og fylgijörðinni því enn í dag, segir í stefnu. Stefnandi vísar til orðalags afsalsinsþessu til stuðnings. Af hálfu stefnda er á því byggt að orðalag afsalsins séskýrt um það að alls engin jarðhitaréttindi fylgdu við sölu jarðarinnar tilPáls samkvæmt afsalinu. Sú túlkun ákvæða samningsins er í fullu samræmi viðfundargerð sveitarstjórnar þar sem rætt er um aðdraganda samningsins og ervísað til þeirrar fundargerðar í afsalinu. Túlkun stefnanda á efni samningsinstil rökstuðnings varakröfu stefnanda er fráleit. Það hefði verið nauðsynlegt aðskilgreina það nákvæmlega í afsalinu ef einhver hluti jarðhitaréttindasveitarfélagsins hefði átt að fylgja með í kaupunum. Enga slíka skilgreiningusé að finna í afsalinu. Áætlanir sveitarfélagsins um það í hverra þágusveitarfélagið hygðist nýta þau jarðhitaréttindi verða fráleitt túlkaðar á þannhátt sem stefnandi gerir til rökstuðnings varakröfu sinni. Varakröfu stefnandaer alfarið mótmælt á þessum grundvelli. Varðandi lagarök vísar stefndieinkum til ákvæða laga nr. 40/2001 um stofnun hlutafélags um Orkubú Vestfjarða,5. og 6. gr. laga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita, ákvæðavatnalaga nr. 15/1923, laga nr. 55/1926 um forkaupsrétt á jörðum, 13. og 71.gr. orkulaga nr. 58/1967, laga nr. 58/2008 um breytingu á lögum á auðlinda- ogorkusviði, 1., 13. og 8. gr., nú 3. gr. a laga nr. 57/1998 um rannsóknir ognýtingu á auðlindum í jörðu, 3. og 4. gr. laga nr. 63/1919 um eignar- ogafnotarétt fasteigna, sbr. 3. gr. laga nr. 19/1996 um sama efni,þinglýsingalaga nr. 39/1978, laga nr. 18/2002 um fasteignakaup, 93. gr. laganr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., II. kafla erfðalaga nr. 8/1962, lagaum samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, traustfangsregluríslensks réttar, almennar reglur samninga- og kröfuréttar, laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, þ. á m. ákvæða um almennar reglur um sönnun ogsönnunarbyrði. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á ákvæðum 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991. Málsástæður oglagarök réttargæslustefndaAf hálfu réttargæslustefnda erekki fallist á að dómkröfur stefnanda á hendur stefnda eigi að ná fram að ganga.Því til stuðnings bendir hann á að í samþykkt sveitarstjórnar Suðureyrarhreppsvegna sölu jarðarinnar Lauga, sbr. fundargerð hreppsnefndar Suðureyrarhreppsfrá 5. júní 1944, komi fram að samþykkt sveitarstjórnarinnar náði einungis tilsölu jarðarinnar „án vatnshitaréttinda“. Var það og til samræmis við fyrrisamþykkt hreppsnefndar, er ákveðið var að afla kauptilboða í eignina, en þá varbókað að leita skyldi eftir kauptilboðum, „sjeu jarðhitarjettindi undanskilin“.Til framangreindar samþykktar sveitarstjórnar er sérstaklega vísað í afsali,dagsettu 16. október 1944, en þar segir að hún sé „samkvæmt ályktunhreppsnefndar á fundi 5. júní þ.á....“ Ljóst sé að afsalsgerningur oddvita getialdrei gengið lengra en heimild hreppsnefndar kveði á um og hafi afsalshafaverið umrædd takmörkun ljós, sbr. og orðalag afsalsgerningsins og tilvísun tilályktunar hreppsnefndar frá 5. júní 1944. Af framangreindu leiði að skýra beriákvæði afsalsins svo að jarðhitaréttindi hafi verið undanskilin við sölujarðarinnar, en tilgangur og markmið þeirrar ráðstöfunar hafi ljóslega verið aðundanskilja alfarið umrædd réttindi og að orkan yrði nýtt til almenningsþarfa íhreppnum, sbr. orðalag afsalsgerningsins. Afsalshafa hafi af þeim ástæðum veriðáskilinn réttur til bóta fyrir átroðning og jarðrask sem leiða myndi af virkjunheits vatns á jörðinni, framangreindu til samræmis. Réttargæslustefndi bendir á aðstefnandi leiði rétt sinn í raun frá búskiptum Páls H. Péturssonar. GuðmundurKarvel Pálsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, var erfingi við búskiptin, en af þvíleiði að stefnandi geti ekki byggt rétt á grandleysi um rétt Páls eða áþinglýsingarvottorði einu og sér. Af hálfu réttargæslustefnda ereinnig talið að afsalsgerningurinn milli Suðureyrarhrepps og Páls frá 16.október 1944 geti ekki talist ógildur af þeim ástæðum sem á er byggt af hálfustefnanda. Ekki verði heldur ráðið af málatilbúnaði stefnanda að öðru leytihvernig sú krafa samræmist dómkröfum stefnanda. Að sama skapi sé til þess vísaðaf hálfu réttargæslustefnda að ekki geti talist ósanngjarnt í skilningi 33. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að bera„samninginn“ fyrir sig, en ekki verði séð að ákvörðun hreppsnefndar um aðundanskilja jarðhitaréttindi jarðarinnar við söluna, í þágu sveitarfélagsins,geti fallið undir umrætt ákvæði. Réttargæslustefnda vísar til þessog tekur undir þær málsástæður stefnda að áskilnaður vatnalaga nr. 15/1923 oglaga nr. 98/1940 um eignar- og notkunarrétt jarðhita, um heimild eða leyfiráðherra, leiði ekki til þess að taka beri dómkröfur stefnanda til greina, enekki liggi fyrir að slíkt leyfi hafi ekki verið til staðar. Hvað þetta varðarsé í fyrsta lagi vísað til þess að umrædd ákvæði, sem sett voru í þeim tilgangiað koma í veg fyrir spákaupmennsku og annað brask með jarðhitaréttindi, hafiekki átt við um sölu Suðureyrarhrepps á jörðinni, þ.e. þegar sveitarfélagiðhélt eftir jarðhitaréttindum. Í þessu sambandi sé vísað til málsástæðna sem áer byggt af hálfu stefnda hvað þetta varðar. Í annan stað sé á því byggt aðreynist slíkt formlegt leyfi ekki hafa verið til staðar þá hafi það ekki þauréttaráhrif að jarðhitaréttindin, sem ljóslega var ekki ráðstafað með sölunni,gangi nú endurgjaldslaust til stefnanda. Ekkert bendi til annars en að leyfiráðherra hefði fengist við umrædda ráðstöfun, enda sé hún til samræmis við og íanda tilgangs umræddra lagareglna, þ.e. að sveitarfélag geti haldiðjarðhitaréttindum fyrir sig, þótt jörð væri seld að öðru leyti, svo sem tillandbúnaðarstarfsemi, eins og hér átti við. Hafi stefnandi á engan hátt sýntfram á að skortur á samþykki ráðherra hafi haft neina efnislega þýðinguvarðandi löggerninginn eða að salan hafi farið gegn gildandi efnisreglum laga áumræddum tíma. Réttargæslustefndi bendir á aðstefnandi geti aldrei öðlast meiri rétt en afsalshafinn eignaðist með afsalinuog kveðið var á um í samþykkt sveitarstjórnarinnar sem seljanda, og sérstaklegavar vísað til í afsalinu. Ljóst er að afsalið takmarkaðist alfarið við þásamþykkt að jörðinni væri afsalað án „vatnshitarjettinda“, þ.e. án nokkurratakmarkana þar að lútandi. Þá er vísað til þess að skilja verði orðalagafsalsins svo að í reynd hafi undantekningarákvæði afsalsins miðast við öllheitavatnsréttindi jarðarinnar, og til áherslu, bæði þau sem þegar voru nýtt ogþau sem síðar kynnu að finnast, og yrðu til allrar framtíðar í eigu og tilnýtingar í þágu seljanda, þ.e. Suðureyrarhrepps. Kaupanda væru einungistryggðar bætur fyrir átroðning eða jarðrask. Í afsalinu er á engan hátt gertráð fyrir skiptingu réttinda eða að eigandi ætti annan og meiri rétt en tilbóta fyrir framangreindan átroðning eða jarðrask. Þá sé enginn fyrirvari gerðurum neins konar réttindi Páls að því er varðar heitavatnsréttindi í samningi umafnot af landi, en skilja verður samninginn svo að Suðureyrarhreppur hafi áumræddum tíma verið talinn eigandi hitaréttinda jarðarinnar og ekki væri eðayrði um að ræða nýtingu á vegum annarra.Sérstaklega er á því byggt afhálfu réttargæslustefnda að eftir sameiningu sveitarfélaga í Ísafjarðarbæ hafiöll réttindi Suðureyrarhrepps, þ.m.t. heitavatnsréttindi jarðarinnar, færstyfir til Ísafjarðarbæjar, þ.m.t. réttindi sem áður miðuðust við takmörkSuðureyrarhrepps. Til vara að þessu leyti er til þess vísað að varakrafastefnanda teljist ekki vera nægilega afmörkuð og skýr til að hún geti náð framað ganga. Í dómkröfunni virðist t.d. gert ráð fyrir að undanskilinn sé jarðhitisem „nýttur er“ til almenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps, enafsalsgerningur sem á er byggt af hálfu stefnanda vísar til alls vatns semfinnast kann, fyrr eða síðar, í landi jarðarinnar. Er óljóst hvernigkröfugerðin er takmörkuð að þessu leyti. Um lagarök vísarréttargæslustefndi m.a. til vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 98/1940 umeignar- og notkunarrétt jarðhita. Þá vísast einnig til meginreglna samninga- ogkröfuréttar. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991.Forsendur ogniðurstaðaÍ máli þessu er deilt um þaðhvort jarðhitaréttindi hafi verið undanskilin við sölu jarðarinnar Lauga íSuðureyrarhreppi til Páls H. Péturssonar 16. október 1944 en ekki erágreiningur um að réttindin fylgdu jörðinni fram að þeim tíma. Stefnandi byggirkröfu sína á því að það hafi verið meginregla frá 1923 að jarðhitaréttindifylgi þeirri landareign sem þau er að finna á. Frá því sé undantekning en þáþarf leyfi ráðherra til að undanskilja réttindin frá jörðinni og slíkt leyfihafi ekki legið fyrir. Stefnandibyggir einnig á því að samkvæmt þinglýsingarvottorði sé því ekki þinglýst semkvöð á jörðinni að jarðhiti fylgi henni ekki. Grandlaus þriðji aðili mætti þvíeftir atvikum ætla að jarðhitaréttindi fylgdu jörðinni eftir sem áður. Verði ekkifallist á framangreind rök byggi stefnandi á því að samningurinn sé ógildur ágrundvelli annars vegar 33. gr. og hins vegar 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi krefst þess að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda og af hálfu réttargæslustefnda er þesskrafist að kröfur stefnanda nái ekki fram að ganga. Í því afsali sem gert var 16.október 1944, þegar jörðinni var afsalað frá Suðureyrarhreppi til Páls, kemurskýrt fram að ætlunin var að undanskilja frá sölu réttindi sem þar eru upptalin í tveimur liðum. Samkvæmt fyrri liðnum skal sundlaug Súgfirðinga hafa tilafnota laug við laugarlækinn og samkvæmt þeim seinni er heitt vatn sem kann aðfinnast við boranir á landi jarðarinnar undanskilið sölu í því augnamiði aðvatnið verði notað til almenningsþarfa í hreppnum. Samkvæmt samþykkt hreppsnefndarfrá 5. júní 1944 hafði jörðin verið auglýst til sölu. Tvö tilboð bárust og varsamþykkt að taka tilboði Páls „án leigupenings og vatnshitaréttinda“. Ígreinargerð réttargæslustefnda kemur fram að þetta hafi verið til samræmis viðfyrri samþykkt hreppsnefndar, þegar ákveðið var að afla kauptilboða í eignina,en þá var bókað að leita skyldi eftir kauptilboðum, „sjeu jarðhitarjettindiundanskilin“. Hluti þeirrar fundargerðar liggur fyrir í málinu án dagsetningarog ber með sér að vera frá næsta fundi fyrir þann fund sem haldinn var 5. júní1944.Afsalið til Páls var í samræmivið samþykkt hreppsnefndar frá 5. júní 1944 og verður því að telja að það hafiverið ætlun seljanda að undanskilja jarðhitaréttindin. Þegar jörðin var seldPáli giltu um jarðhita vatnalög nr. 15/1923 og lög nr. 98/1940 um eignar- ognotkunarrétt jarðhita. Í 1. gr. laga nr. 98/1940 kom fram að landareign fylgdi„réttur til umráða á hverum og laugum (jarðhita), sem á henni eru, með þeimtakmörkunum sem lög þessi tilgreina.“ Þá kom þessi regla einnig fram í 2. gr.laga nr. 15/1923. Í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 kom fram að landeigandi „máekki undanskilja landareign sinni jarðhitaréttindi nema með sérstöku leyfiráðherra.“ Sambærileg regla var og er enn í 15. gr. laga nr. 15/1923. Stefnandi byggir á því aðsamþykki ráðherra hafi ekki legið fyrir til að undanskilja jarðhitaréttindin enstefndi byggir á því að leyfi ráðherra hafi ekki þurft í þessu tilviki þar semákvæðið varði ekki tilvik sem þetta og bendir einnig á að sérákvæði sé í 3.mgr. 6. gr. laganna um forkaupsrétt ríkissjóðs. Einnig sé afgerandi munur á þvíþegar sveitarfélag framselji jörð og undanskilji jarðhitaréttindi og því aðlandeigandi framselji jarðhitaréttindi undan landareign en haldi áfram að eigalandareignina. Þá byggir stefndi á því að ekki liggi fyrir hvort sótt hafi veriðum leyfi ráðherra og það fengist. Samkvæmt málsgögnum var árið 1984 kannað ílandbúnaðarráðuneyti hvort einhver gögn væru til um þetta og fundust þau ekki.Þá hafa engin gögn um þetta verið lögð fram í máli þessu. Með vísan til þessbyggir dómurinn á því að leyfi hafi ekki verið til staðar þegar samningurinnvar gerður. Ákvæði 2. gr. laga nr. 15/1923 og1. gr. laga nr. 98/1940, eins og það var orðað þegar jörðin var seld árið 1944,leggja ekki bann við því að aðskilja jarðhita frá landareign. Ákvæði 1. mgr. 6.gr. laga nr. 98/1940 tekur til þess tilviks þegar landeigandi undanskilurjarðhitaréttindi frá landareign sinni. Með afsalinu til Páls var jarðhita ekkiráðstafað heldur þvert á móti var hann áfram í höndum sama aðila. Orðalag 1.mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940 gerir það, að mati dómsins, ótvírætt að skilyrðiað leyfi ráðherra þurfi til að undanskilja jarðhita frá landareign. Dómurinnlítur svo á að ákvæðið taki ekki eingöngu til þeirra tilvika þegar jarðhiti erseldur frá jörð heldur til allra tilvika þar sem jarðhiti er aðskilinn frálandaeign í andstöðu við þá meginreglu sem fram kom í 2. gr. laga nr. 15/1923og 1. gr. laga nr. 98/1940.Stefndi byggir á því að síðariaðkoma ráðherra að málefnum jarðarinnar vegna samnings sem Orkubú Vestfjarða ogHitaveita Suðureyrar gerðu 30. apríl 1993 jafngildi samþykki ráðherra fyrir þvíað jarðhitaréttindin væru undanskilin jörðinni. Á þetta er ekki fallist, endatekur það samkomulag til fjárhagslegs uppgjörs milli Hitaveitunnar og OrkubúsVestfjarða en ekki til aðskilnaðar jarðhitaréttinda frá jörðinni og er þarengin afstaða tekin til þess. Er þessari málsástæðu stefnda því hafnað.Fyrirsvarsmaður stefnanda,Guðmundur Karvel Pálsson, er sonur Páls og lýsti hann því við aðalmeðferðmálsins að hann hefði í gegnum tíðina orðið var við að faðir hans væri ósátturmeð orðalag afsalsins. Hann hafi alla tíð talið að jarðhitaréttindi hafi átt aðfylgja jörðinni að undanskildum jarðhita til notkunar vegna sundlaugarinnar.Einnig hafi hann verið ósáttur við það hvernig sveitarstjórnarmenn fóru meðþetta mál og beittu hann ofbeldi og hafi hann verið undir stöðugum hótunum umeignarnám. Þá lýsti hann því einnig að ástæða þess að jörðin var sett inn íeinkahlutafélag væri sú að aðskilja hana frá öðrum fjármálum hans. Einnig komfram fram í framburði vitnisins Friðberts Pálssonar, bróður Guðmundar, að faðirþeirra hafi verið ósáttur við að reynt væri að undanskilja jarðhitaréttindinfrá jörðinni og hafi talið þau fylgja. Faðir hans hefði verið ósáttur viðframgöngu ýmissa sveitarstjórnarmanna og hafi honum skilist að það hafi verið„viss merki um valdbeitingu“ þegar hann vildi ræða þessi mál og taldi að umeinhvers konar þrýsting hafi verið að ræða. Kvaðst hann fyrst hafa heyrt af þvíað einhverjar deilur væru um jarðhitann þegar hann var unglingur, í kringum1970. Um 60 ár eru síðan Páll keypti jörðina. Árið 1978 gerði hann samning umnotkun landsins og nýtingu jarðhitans við Hitaveitu Suðureyrar en þá voru 34 árliðin síðan hann seldi jörðina. Þá bera gögn málsins með sér að á árinu 1984hafi hann skoðað réttarstöðu sína. Engu að síður gerði hann engan frekari rekaað málinu. Stefnandi byggir á því að grandlaus þriðji aðili megi ætla aðjarðhitaréttindin fylgi jörðinni þar sem ekki hafi verið þinglýst á jörðinakvöð um að jarðhiti fylgi henni ekki. Vegna þeirra tengsla sem voru á millifyrirsvarsmanns stefnanda og Páls og þeirrar vitneskju sem fyrirsvarsmaðurstefnanda hafði um málið þegar stefnandi keypti jörðina, eins og hér að ofan errakið, verður ekki talið að stefnandi sé grandlaus um framangreint. Er þvíþessari málsástæðu stefnanda hafnað. Þá telur dómurinn að sú málsástæðastefnanda sem fram kom við aðalmeðferð, byggð á framangreindum framburði, aðhreppsnefndarmenn hafi beitt Pál þrýstingi og hótað honum eignarnámi sé of seintfram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936getur maður er við löggerningi tók, sem ella mundi talinn gildur, eigi boriðhann fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voruþegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að hann hafi haftvitneskju um. Stefnandi byggir á því að Suðureyrarhreppur hafi sem seljandijarðarinnar mátt vita að sérstakt leyfi ráðherra þyrfti og því sé óheiðarlegtað nýta sér samninginn. Af hálfu stefnda er því hafnað að stjórnendur stefnda,núverandi eða fyrrverandi, hafi þekkt til einhvers þeirra ógildingarþátta semstefnandi byggir málatilbúnað sinn á. Sönnunarbyrði um að svo sé hvílir ástefnanda og verður ekki talið að sú sönnun hafi tekist, enda hafa engin gögnverið lögð fram, utan framburða Guðmundar og Friðberts sem raktir voru hér aðofan, sem benda til þess að ætlunin hafi verið sú að jarðhitaréttindi fylgdumeð í kaupunum. Er því hafnað málsástæðum stefnanda byggðum á 33. gr. laga nr.7/1936.Þá byggir stefnandi kröfu sína umógildi samningsins á 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, erlögfest var sem almenn ógildingarregla í samningalögum og tók gildi 1. maí1986, og hljóðar svo: „Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta eðabreyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að berahann fyrir sig. Hið sama á við um aðra löggerninga. Við mat skv. 1. mgr. skallíta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina ogatvika, sem síðar komu til.“ Samkvæmt greinargerð sem fylgdi ákvæði 36. gr.,sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, verður ákvæðinu ekki beitt um samninga sem aðfullu eru efndir við gildistöku laganna og telur dómurinn þetta eiga við umsölu jarðarinnar til Páls jafnvel þó að litið yrði svo á að fullar efndirsamningsins hafi fyrst átt sér stað með samkomulaginu um greiðslu bóta árið1978. Er því hafnað málsástæðum stefnanda byggðum á 36. gr. laga nr. 7/1936.Þrátt fyrir að fram hafi komiðhjá fyrirsvarsmanni stefnanda að Páll hafi talað um að hann væri ósáttur viðorðalag afsalsins og að honum hafi verið hótað eignarnámi þá liggur ekkertnánar fyrir um það hvenær hann ræddi þetta eða við hvern, hvort hann mótmæltiorðalagi afsalsins og hvort hann hafi mátt ætla að efni þess yrði annað.Samkvæmt framlögðum gögnum gerði Pál fyrst reka að því að kanna réttarstöðusína um 40 árum eftir að salan fór fram, eins og fyrr hefur verið rakið. GerðiPáll það annars vegar með því að kanna hvort til væru gögn um það í ráðuneytinuhvort leitað hafi verið eftir samþykki ráðherra en einnig hafi hann, samkvæmtframburði vitnisins Friðberts, aflað álits lögmanns. Í millitíðinni, eða árið1978, samdi hann um bætur á grundvelli ákvæða afsalsins frá 1944. Fullyrðingarstefnanda um að Páll hafi átt undir högg að sækja í samskiptum viðSuðureyrarhrepp eru allar órökstuddar þótt að hálfu stefnda hafi ekki veriðdregið í efa að veikindi hafi hrjáð hann árið 1978. Ekkert hefur fram komið ímáli þessu, annað en framburður Guðmundar og Friðberts, sem bendir til þess aðPáll hafi keypt landið ásamt jarðhitaréttindum eða það hafi verið ætlun hans.Framburður þeirra byggist á upplýsingum frá Páli löngu eftir kaup hans ájörðinni. Stefndi byggir vörn sína á því að allir frestir vegna þeirra samningasem gerðir hafa verið vegna jarðarinnar séu löngu liðnir, jafnvel þó litið yrðitil afsalsins frá 8. janúar 1995. Eins og hér að framan er rakið leið langurtími frá því Páll fékk vitneskju um að jarðhitinn var undanskilinn í sölujarðarinnar til hans 1944 og þar til fyrst komu fram sannanlegar athugasemdirvegna þess, eða með bréfi lögmanns fyrirsvarsmann stefnanda 31. maí 2013. Meðþessu sýndi Páll af sér slíkt tómlæti um gæslu réttar síns að hann hefur glataðrétti sem hann kynni að eiga á hendur stefnda af þessum sökum á grundvelliskorts á samþykki samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1940. Fyrr hafa veriðrakin þau tengsl sem eru á milli Páls og stefnanda og verður stefnandi af þeimsökum ekki talinn eiga betri rétt hvað þetta varðar en Páll hefði átt.Með vísan til framangreinds erstefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda.Varakrafa stefnanda er sú að viðurkennt verði meðdómi að eignar- og nýtingarréttur jarðhita á jörðinni Laugum í Súgandafirðitilheyri jörðinni að undanskildum þeim jarðhita sem nýttur er tilalmenningsþarfa innan marka gamla Suðureyrarhrepps. Stefnandibyggir þá kröfu á því að samkvæmt orðalagi afsalsins hafi jarðhitaréttindinekki verið undanskilin í heild heldur hafi afnot hans verið takmörkuð. Af hálfustefnda er á því byggt að orðalag afsalsins sé skýrt um að enginjarðhitaréttindi hafi fylgt við sölu jarðarinnar til Páls. Enga skilgreiningusé að finna á því í afsalinu hvaða hluti jarðhitaréttindanna hafi átt að fylgjahafi þetta verið ætlunin. Samkvæmt orðalagi afsalsins skuluafnot af heitu vatni sem finnast kann síðar vera undanþegin sölunni, „í þvíaugnamiði að vatnið verði notað til almenningsþarfa í hreppnum.“ Með vísan tilþess tekur dómurinn undir það með stefnda að samkvæmt orðalagi afsalsins voruöll jarðhitaréttindi undanskilin. Ekki fæst séð af orðalaginu að undanþáganhafi verið skilyrt því að vatnið yrði nýtt til almenningsþarfa og þá er ekkihægt að ráða af því að gert væri ráð fyrir að einhver hluti jarðhitans yrðiundanskilinn á grundvelli skilgreiningar á því hvað væri notkun tilalmannaþarfa. Þá liggja engin gögn fyrir sem benda til þess að ætlunin hafiverið sú að leggja annan skilning í orðalag afsalsins. Með hliðsjón afframangreindu er það niðurstaða dómsins að sýkna stefnda einnig af varakröfustefnanda.Eftir atvikum þykir rétt aðmálsaðilar beri hver sinn kostnað af málinu.Af hálfu stefnanda flutti máliðSævar Þór Jónsson hdl. og af hálfu stefnda flutti málið Bragi Dór Hafþórssonhdl. Vegnaembættisanna dómara hefur uppkvaðning dómsins dregist fram yfir frest samkvæmt1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Lögmenn aðila og dómari voru sammála um aðekki væri þörf á endurflutningi málsins.Dóm þennan kveður upp SigríðurElsa Kjartansdóttir dómstjóri.DÓ M S O R Ð:Stefndi, Orkubú Vestfjarða ohf.,er sýkn af öllum kröfum stefnanda.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 76/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á því stæði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Davíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 2. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. febrúar 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. febrúar2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði ,,felldur úr gildi eða ómerktur“, en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og verði án takmarkana. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Engin haldbær rök hafa verið færðfram til stuðnings kröfu varnaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar, semstaðfestur verður með vísan til forsendna hans.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. febrúar 2017.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að kærða, X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16. febrúar 2017, klukkan 16. Þá erþess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Kærði mótmælir kröfulögreglustjóra. Hann krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldskröfunni verðihafnað, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafist erog að það verði án takmarkana. Einnig krefst hann þess að kveðið verði á um aðóheimilt sé að skerða réttindi samkvæmt c- til e-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála.Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinukemur fram að lögregla hafi nú til rannsóknar hvarf A, sem horfið hafi áLaugavegi í Reykjavík um klukkan 05.30 að morgni laugardagsins 14. janúar sl.Lík hennar hafi fundist sunnudaginn 22. janúar í fjöruborðinu við Selvogsvita íÖlfusi. Eftir skoðun réttarmeinafræðings sé það niðurstaða hans íbráðabirgðavottorði að henni hafi verið ráðinn bani. Samkvæmt rannsókn lögregluþyki vafalaust að hún hafi farið í [...] frá Laugavegi á móts við Vatnsstíg þarsem hún hafi sést síðast á gangi á leið austur Laugaveg. Með rannsókn áfjarskiptagögnum og myndefni megi rekja ferðir bifreiðarinnar um Reykjavík, umSæbraut og Reykjanesbraut, Kópavog, Garðabæ og til Hafnarfjarðar. Símsendarhafi hætt að nema síma A um klukkan 05:50 á móts við Sléttahraun í Hafnarfirði.[...] bifreiðin sé talin vera bifreið sem kærði X hafi verið með á leigu frábílaleigu frá því síðdegis föstudaginn 13. janúar sl. til miðs dags daginneftir eða laugardaginn 14. janúar. Bifreiðin hafi borið skráninganúmerið [...] ogsé [...] að lit. Á myndefni úr eftirlitsmyndavélum við hafnarkant á suðurbakkaí Hafnarfirði megi sjá að bifreiðinni var ekið að togaranum B sem þar lá viðviðlegukant. Á myndskeiðum sjáist ökumaður stíga út úr bifreiðinni, en kærði X hafikannast við að hafa verið ökumaður bifreiðarinnar. Út úr bifreiðinnifarþegamegin að framan sjáist stíga skipsfélagi kærða, Y. Samkvæmt frásögnkærða X hafi hann verið á veitingastöðum í miðbæ Reykjavíkur um nóttina meðskipsfélaga sínum Y. Þeim beri saman um að frá miðbæ Reykjavíkur hafi þeir ekiðtil skips síns sem legið hafi í Hafnarfjarðarhöfn. Þetta hafi fengist staðfestmeð því að bifreið þeirra sjáist í eftirlitsmyndavélum í miðborginni ognágrenni undir morgun laugardaginn 14. janúar. Kærði X hafi greint frá því aðáður en þeir hafi ekið til Hafnarfjarðar hafi tvær stúlkur komið inn íbifreiðina og farið með þeim til Hafnarfjarðar. Skipsfélagi hans Y hafi boriðum að hann hafi aðeins séð eina stúlku í bifreiðinni. Þá hafi Y greint frá þvíað hafa séð stúlkuna liggja í aftursæti bifreiðarinnar þegar hann fór úrbifreiðinni í Hafnafjarðarhöfn þar sem hann hafi farið um borð í togarann B. Yhafi borið um það í fyrstu yfirheyrslum að tvær stúlkur hafi komið inn íbifreiðina. Að hans sögn skýrist það af því að X hafi haldið þessu fram viðhann. Y kveðst nú muna eftir að aðeins ein stúlka hafi komið í bifreiðina. Hannhafi verið mjög ölvaður og muni ekki eftir því að hafa rætt við stúlkuna.Kærði X hafi kannast við það að hafa fengið upp íbifreiðina [...] af gerðinni [...], sem hann hafi haft á leigu laugardaginn 14janúar 2017, stúlku sem hann hafi þekkt af mynd sem A. Hann hafi haldið þvífram að önnur kona hafi einnig komið inn í bifreiðina og verið farþegi í hennitil Hafnarfjarðar undir morgun þennan dag. Kærði hafi ekkert viljað tjá sig umþetta mál í síðustu yfirheyrslum, en hann hafi setið í gæsluvarðhaldi í þágurannsóknar málsins frá því fimmtudaginn 19. janúar sl. Í fyrstu yfirheyrslumhafi kærði borið um að stúlkurnar hafi komið inn í bílinn í eða við miðborgReykjavíkur og síðan hafi verið ekið að togaranum sem legið hafi íHafnarfjarðarhöfn. Þar hafi Y farið út úr bifreiðinni, en hann hafi ekið meðstúlkurnar á annan stað í höfninni þar sem hann hafi stöðvað bifreiðina ogfarið aftur í farþegasætið til stúlknanna. Hann hafi m.a. kysst A. Áeftirlitsmyndavél sjáist X stöðva bifreiðina og fara aftur í farþegasætið. Þarhafi bifreiðin staðið í u.þ.b. 50 mínútur eða þar til X sjáist koma úrfarþegasætinu aftur í og setjast fram í og aka burt. X hafi borið um að hafaekið að hringtorgi, líklega Ástorgi norðan Reykjanesbrautar. Það hafi hann gertað ósk stúlknanna, en þar hafi þær farið út úr bifreiðinni og hann ekki séð þærmeir. Kærði sjáist síðar um morguninn eða klukkan 11:00 aka að togaranum viðbryggjukantinn og stíga út úr bifreiðinni og þá sé hann einn. Kærði X hafiskilað bifreiðinni aftur á bílaleiguna skömmu síðar. Lögregla hafi lagt hald á bifreiðina í þágu rannsóknarmálsins. Rannsókn tæknideildar hafi sýnt að mikið blóð hafi verið í aftursætiog undir sætinu og þá hafi blóðslettur verið víða í bifreiðinni og blóð á stýrihennar. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknar á því blóði sé um að ræða blóð úr A. Viðskoðun á fatnaði kærða hafi komið svörun um blóð. Við leit í togaranum B, eftirað hann kom í Hafnarfjarðarhöfn um miðnætti miðvikudaginn 18. janúar sl., hafifundist í svörtum ruslapoka á þilfari ökuskírteini A. Þar hafi verið lagt haldá ýmislegt fleira sem talið sé að geti tengst málinu, svo sem einnotagúmmíhanska, en á þeim hafi verið blóð sem nú sé til rannsóknar.Fyrir liggi að kærði X hafi keypt hreinsivörur íverslun [...] um klukkan 10:30 laugardaginn 14. janúar. Á myndskeiðum sjáisthann þrífa bifreiðina, einkum aftur í henni, við skipshlið á milli klukkan12.46 og 13.25. Að því loknu sjáist hann fara með stóran svartan ruslapoka úrbifreiðinni um borð í togarann.Svo sem að framan greini hafi lík A fundist í fjörunnivið Selvogsvita í Ölfusi sunnudaginn 23. janúar sl. Rannsókn réttarmeinafræðingshafi leitt í ljós að henni höfðu verið veittir áverkar í andliti og á höfði ogþá hafi hún verið með mikla þrýstiáverka á hálsi, sem bendi til ofsafenginnarkyrkingar með höndum. Þá hafi rannsókn leitt í ljós að hún hafði látist vegnadrukknunar. Lík A hafi verið án fata þegar það fannst.Rannsókn máls hafi miðað áfram með yfirheyrslum, enaðallega með öflun sönnunargagna og upplýsinga um fjarskipti og skoðunmyndefnis af eftirlitsmyndavélum og úrvinnslu þess. Umfangsmikil rannsókn sé ígangi, bæði hjá tæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, og hjáerlendum lögregluliðum og vísindastofnunum, sem rannsaki nú mikinn fjölda sýnaog annað sem aflað hafi verið við rannsókn málsins og talið sé að geti veittþýðingarmiklar upplýsingar um málið. Niðurstaðna sé að vænta á næstu vikum.Yfirheyrslur hafi verið skipulagðar næstu tvær vikur.Í greinargerðinni segir að rannsókn þyki hafa leitttil þess að A hafi verið ráðinn bani laugardaginn 14. janúar sl. Þá þyki í ljósleitt að henni hafi verið ráðinn bani eftir að Y, skipsfélagi X, yfirgafbifreiðina [...] við togarann B. Vafalaust þyki að A hafi verið veittir áverkarí bifreiðinni eftir að Y fór úr henni. Þá þyki ljóst að A hafi verið varpað ísjó á stað frá svæði austan við Selvogsvita þar sem hún hafi drukknað. Grunurlögreglu, sem byggi á rannsókn málsins fram til þessa, þyki sterkur um það að Xberi ábyrgð á hvarfi A og dauða hennar. Rannsókn á hvarfi A og þvíhvernig henni var ráðinn bani sé enn á frumstigi þótt rannsókninni hafi miðaðáfram. Enn liggi ekki fyrir niðurstöður rannsóknar á sýnum og öðru sem þýðingugeta haft fyrir rannsóknina. Fyrir liggi að yfirheyra þurfi fjölda vitna, bæðiþau sem yfirheyrð hafa verið, og önnur sem ekki hafa verið yfirheyrð áður.Kærði X sé undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 með því að bera ábyrgð á hvarfi A og dauða hennar. Veruleg hætta þyki áþví að kærði geti sett sig í samband við vitni og haft áhrif á framburð þeirra,sem og komið undan gögnum sem lögreglan leitar, ef hann fær að fara frjálsferða sinna og er ekki í einangrun. Þyki brýnt að vernda rannsóknarhagsmunimáls á þessu stigi. Með vísan til þess og alls þess sem að framan er rakið, framlagðragagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins og hún erfram sett.Samkvæmtþví sem að framan greinir og með hliðsjón af gögnum málsins er kærði undirrökstuddum grun um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga, sem varðað geturallt að ævilöngu fangelsi. Kærði neitar sök. Rannsókn málsins, sem erumfangsmikil, stendur enn yfir og er beðið niðurstaðna rannsóknar á sýnum,þ.á.m. lífsýnum, sem aflað hefur verið og talið er að veitt geti þýðingarmiklarupplýsingar um málið. Þá liggur fyrir að frekari vitnayfirheyrslur þurfa aðfara fram vegna málsins. Gangi kærði laus þykir hætta á því að hann munitorvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjótaundan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Samkvæmt þessu telst skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála fullnægt til þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Með vísan til framangreinds er jafnframt fallist á kröfulögreglustjóra um að kærða verði gert að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldsvist hans stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurðþennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði,X, fæddur 17. mars 1987, sæti gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins16. febrúar 2017, klukkan16.Kærðisæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 111/2005
|
Fasteignakaup Galli Afsláttur Málsástæða Aðild Skuldajöfnuður Dráttarvextir
|
GE og GK keyptu íbúð í smíðum í fjöleignarhúsi af F ehf. Greiddu þau kaupverð eignarinnar að undanskildum síðasta hluta útborgunar þar sem þau töldu frágangi eignarinnar áfátt. F ehf. höfðaði mál til heimtu eftirstöðva kaupverðs. Fallist var á kröfu F ehf. um þá greiðslu. Hins vegar var talið að GE og GK ættu rétt til afsláttar vegna galla á séreign þeirra og afsláttar vegna galla á sameign fjöleignarhússins sem svaraði eignarhlutdeild þeirra og það án tillits til þess hversu verulegir þeir gallar reyndust enda varðaði samningur aðila kaup á nýrri íbúð. Kom krafa GE og GK því til skuldajafnaðar kröfu F ehf. um eftirstöðva kaupverðs.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. mars 2005. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda. Til vara hafa þau uppi gagnkröfu að fjárhæð 825.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2002 til greiðsludags til skuldajafnaðar við kröfu stefnda. Að því frágengnu hafa þau uppi til skuldajafnaðar aðra lægri kröfu að mati dómsins. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjendur keyptu íbúð í smíðum í fjöleignarhúsinu nr. 13 við Blikaás í Hafnarfirði af stefnda með kaupsamningi 18. ágúst 2000. Skyldi íbúðin, sem var 18,18% af heildareigninni, afhent í janúar 2001. Húsinu skyldi skila fullbúnu að utan með frágenginni lóð en íbúðinni fullbúinni en án gólfefna. Kaupverð eignarinnar var 12.900.000 krónur, þar af skyldi 5.186.000 króna útborgun greidd með peningum en 7.714.000 krónur með fasteignaveðbréfum. Útborguninni var skipt í fjórar greiðslur og skyldu þeir hlutar hennar sem ekki voru greiddir við undirritun kaupsamnings verðtryggðir miðað við byggingarvísitölu í maí 2000. Fjórði og síðasti hluti útborgunarinnar, 886.000 krónur, skyldi greiddur „við lokafrágang“. Áfrýjendur greiddu kaupverð eignarinnar að undanskildum síðasta hluta útborgunar. Töldu þau frágangi eignarinnar áfátt og gerðu athugasemdir þar að lútandi með bréfi 29. nóvember 2001. Fengu þau Héðinn Hákonarson byggingatæknifræðing til að skoða ætlaða galla og gerði hann skýrslu um skoðun sína og kostnað við úrbætur 18. desember 2002. Ágreiningslaust er að fasteignasala sú sem annaðist kaupin boðaði aðila til fundar til að ganga frá afsali 21. janúar 2003, en þá taldi stefndi sig hafa lokið frágangi eignarinnar, en ekki varð af útgáfu afsals. Stefndi höfðaði mál þetta 2. mars 2004 til heimtu síðasta hluta útborgunar, sem væri 1.009.045 krónur með umsömdum verðbótum miðað við 21. janúar 2003. Að beiðni áfrýjenda var 21. júní 2004 dómkvaddur maður til að meta tiltekna frágangsgalla og vansmíði á íbúðinni og sameign fjöleignarhússins. Er niðurstaða matsgerðar 28. september 2004 rakin í hinum áfrýjaða dómi. II. Eins og að framan er rakið krefur stefndi áfrýjendur í máli þessu um síðasta hluta útborgunar kaupverðs íbúðarinnar með verðbótum miðað við byggingarvístölu í samræmi við ákvæði kaupsamnings til 21. janúar 2003. Í héraði var fjárhæð þeirrar kröfu ekki mótmælt. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var því hins vegar haldið fram af hálfu áfrýjenda að umrædd verðtryggingarákvæði færu í bága við V. kafla þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987 og væru því ógild. Málsástæða þessi er of seint fram komin og kemur því samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, ekki til álita fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur krefjast aðallega sýknu af þessari kröfu þar sem að efndatími hennar sé ekki kominn enda sé samningsbundnum frágangi eignarinnar enn ekki lokið og lokaúttekt byggingarfulltrúa hafi ekki farið fram. Eins og áður greinir boðaði fasteignasalan er annaðist milligöngu um kaupin til fundar til afsalsgerðar 21. janúar 2003. Taldi stefndi sig þá hafa lokið frágangi eignarinnar. Hafa áfrýjendur ekki hnekkt því að svo hafi verið með framlagðri matsgerð eða á annan hátt. Þau atriði sem um ræðir í matsgerðinni og aðila greinir á um lúta í engu tilviki að því að einhverjum hluta byggingarinnar eða frágangs við hana sé ólokið en varða álitaefni um hvort gallar séu á frágangi. Eru engir þeirra þess eðlis að valdið geti því að frágangi eignarinnar teljist ekki lokið. Þá verður ekki fallist á með áfrýjendum að lokaúttekt byggingarfulltrúa skipti eins og hér er ástatt máli varðandi efndatíma greiðslunnar. Krafa áfrýjenda um sýknu verður því ekki tekin til greina. Gagnkrafa áfrýjenda til skuldajafnaðar varðar annars vegar ætlaða galla á séreign áfrýjenda en hins vegar ætlaða galla á sameign fjöleignarhússins við Blikaás 13. Áfrýjendur gerðu samning við stefnda um kaup á umræddri eign. Er stefndi ábyrgur samkvæmt þeim samningi vegna galla á hinu selda án tillits til ákvæða laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Áfrýjendur geta þó ekki að því er ætlaða galla á sameign hússins varðar gert kröfu um meira en svarar þeirra eignarhluta í fjöleignarhúsinu sbr. lokamálslið 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 Kröfðust áfrýjendur í greinargerð til Hæstaréttar að við það yrði miðað ef kröfum þeirra um bætur eða afslátt vegna galla á sameigninni í heild yrði hafnað. Ekki eru skilyrði til að gera stefnda að greiða skaðabætur vegna galla á eigninni. Áfrýjendur eiga hins vegar rétt til afsláttar að því marki sem eignin telst gölluð og það án tillits til þess hversu verulegir þeir gallar reynast enda varðaði samningur aðila kaup á nýrri íbúð. Skuldajafnaðarkrafa áfrýjenda er reist á niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar að öðru leyti en því er varðar matsliði 1 og 4 sem fjalla um raka við gólf í hjónaherbergi og svokölluðu norðurherbergi íbúðarinnar. Fyrir þá liði gera áfrýjendur kröfu um 200.000 króna afslátt á grundvelli framangreindrar skýrslu Héðins Hákonarsonar byggingatæknifræðings. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður matsgerð hins dómkvadda manns lögð til grundvallar um þessa liði sem og aðra liði er varða galla á séreign áfrýjenda. Matsmaður taldi frágangi ekki áfátt að því er varðaði matsliði 1 og 4 en mat kostnað við úrbætur varðandi liði 2 og 3 samtals 34.000 krónur. Matsliðir 5 til 9 lúta að sameign fjöleignarhússins. Stefndi telur að hafna beri lið 5 vegna þess að matsmaður hafi metið annað en um var beðið. Á það verður ekki fallist. Verður matsgerðin og framburður matsmanns fyrir héraðsdómi ekki skilin öðruvísi en svo að matið lúti að þeim galla er matsbeiðnin varðaði en að matsmaður sé ekki sammála matsbeiðanda um orsakir gallans. Verður niðurstaða matsmanns því lögð til grundvallar um þennan lið en hann taldi viðgerðarkostnað nema 286.000 krónum. Stefndi telur að áður en matsgerð fór fram hafi verið framkvæmd fullnægjandi viðgerð á raka í útvegg íbúðar áfrýjenda samkvæmt matslið 6. Upplýsingar um þessa tilraun til viðgerðar lágu fyrir við matið og verður að líta svo á að matsmaður telji hana ekki hafa verið fullnægjandi. Þar sem matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt að þessu leyti verður hún lögð til grundvallar en matsmaður taldi viðgerðarkostnað nema 22.000 krónum. Stefndi telur að álit matsmanns um orsakir leka undan álklæðningu hússins samkvæmt lið 7 sé ekki rétt. Stefndi hefur ekkert fært fram til stuðnings þessu og verður matsgerðin því lögð til grundvallar varðandi þennan lið þar sem viðgerðarkostnaður var metinn samtals 265.000 krónur. Loks heldur stefndi því fram að viðgerð vegna matsliðar 8 hafi farið fram eftir að matsgerð var lögð fram. Áfrýjendur hafa mótmælt þessu. Engin gögn eru um slíka viðgerð í málinu og verður niðurstaða matsmanns því lögð til grundvallar en hann mat viðgerðarkostnað 18.000 krónur. Niðurstaða matsmanns um áætlaðan viðgerðarkostnað verður höfð til viðmiðunar tildæmdum afslætti að teknu tilliti til eignarhluta áfrýjenda í fjöleignarhúsinu að því er varðar galla á sameign og endurgreiðslu á 60% af virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað. Samkvæmt því eiga áfrýjendur kröfu til afsláttar úr hendi stefnda að fjárhæð 128.000 krónur og kemur hún til skuldajafnaðar kröfu stefnda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 ber krafa stefnda ekki dráttarvexti að því marki sem henni er mætt með gagnkröfu áfrýjenda. Verða áfrýjendur því dæmd til að greiða stefndu óskipt 881.045 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Áfrýjendur hafa samkvæmt framansögðu haldið eftir mun hærri fjárhæð af kaupverði hinnar seldu eignar en nemur tildæmdum afslætti. Þau hafa því tapað málinu í öllu verulegu og verður því samkvæmt 130. gr. laga nr. 91/1991 gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Guðni Ragnar Eyjólfsson og Guðríður Karlsdóttir, greiði óskipt stefnda, Fagtaki ehf., 881.045 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. janúar 2003 til greiðsludags. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2004. Mál þetta sem dómtekið var 13. desember síðastliðinn höfðaði Fagtak ehf., Móbergi 10, Hafnarfirði, þann 2. mars síðastliðinn á hendur Guðna Ragnari Eyjólfssyni og Guðríði Karlsdóttur, báðum til heimilis að Blikaási 13, Hafnarfirði. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði gert að greiða kr. 1.009.045, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu frá 21. janúar 2003 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnanda verði heimilað að leggja dráttarvexti við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 21. janúar 2004, sbr. 12. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Krafist er málskostnaðar að mati dómsins. Stefndu krefjast aðallega sýknu en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Krafist er málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. I. Með kaupsamningi dagsettum 18. ágúst 2000 keyptu stefndu af stefnanda fjögurra herbergja íbúð á 1. hæð, merkt 01-01, í fjöleignarhúsinu nr. 13 við Blikaás. Húsið var í smíðum og var tekið fram að eignin yrði afhent fullbúin án gólfefna að innan, samkvæmt skilalýsingu frá húsbyggjanda. Húsið átti að skilast fullbúið að utan og lóð frágengin. Nánari lýsing eignarinnar og byggingarstig í einstökum atriðum kom fram í sérstakri skilalýsingu sem lá frammi við undirritun kaupsamnings sem taldist hluti af kaupsamningi. Samkvæmt kaupsamningi skyldi afhending fara fram í janúar 2001. Umsamið kaupverð var 12.900.000 sem skyldi greitt með eftirfarandi hætti: 1. Við undirritun kaupsamnings kr. 2.000.000 2. Við fokheldi kr. 1.200.000 3. Við afhendingu íbúðarinnar kr. 1.100.000 4. Við lokafrágang kr. 886.000 Með fasteignabréfum Frumbréf kr. 4.527.000 Viðaukabréf kr. 3.187.000 Samtals kr. 12.900.000 Um vexti segir að þeir reiknist ekki á útborgunargreiðslum en kaupanda beri þó að greiða dráttarvexti ef þau greiði eftir gjalddaga. Greiðslur útborgana voru verðtryggðar miðað við byggingavísitölu í maí 2000. Stefndu stóðu skil á greiðslum að undanskilinni síðustu greiðslu sem var miðuð við lokafrágang eignarinnar. Stefndu fengu Héðinn Hákonarson, byggingatæknifræðing hjá Verkþjónustu Kristjáns ehf. til þess að skoða meinta galla og leka í íbúðum 101 og 103 auk leka undan útveggjaklæðingu og fleira sem tilheyrir sameign, gera tillögur um úrbætur og áætla kostnað við úrbætur. Byggingatæknifræðingurinn skilaði álitsgerð dagsettri 18. desember 2002, þar sem hann benti á leka og raka í báðum íbúðunum og benti jafnframt á atriði er tilheyra sameign er hann taldi að þörfnuðust lagfæringa og mat kostnað við úrbætur 625.000 krónur. Af hálfu stefnanda boðaði fasteignasalan Ás stefndu til fundar til greiðslu eftirstöðva kaupverðs og útgáfu afsals. Stefndu töldu sér óskylt að greiða eftirstöðvar kaupverðsins þar er þau ættu gagnkröfur vegna margs kyns galla sem fasteignin væri haldin. Töldu stefndu að frágangur eignarinnar væri ekki í samræmi við kaupsamning og skilalýsingu. Um vorið 2003 komu menn frá stefnanda og lagfærðu ýmislegt sem stefndu höfðu gert athugasemdir við eins og að setja niðurföll á svalir, skipta um karm í kyndiklefa og merkja hitalögn. Með bréfi dagsettu 5. apríl 2004 fór lögmaður stefndu þess á leit við lögmann stefnanda að stefnandi veitti stefndu afslátt að fjárhæð 500.000 krónur svo unnt væri að ljúka málinu. Lögmaður stefnanda hafnaði sáttatillögunni 28. apríl 2004. Stefnandi höfðar mál þetta 2. mars 2004. Í þinghaldi þann 21. júní síðastliðinn var að beiðni stefndu dómkvaddur matsmaður, Hjalti Sigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari til þess að framkvæma eftirfarandi mat: Innan íbúðar: Utan íbúðar (sameign): 5 Hugsanlega skemmdir vegna leka af stigapalli að norðanverðu. 6. Raki í útvegg íbúðar 101, suðurhlið. 7. Vatn lekur undan álklæðningu á nokkrum stöðum. 8. Vatnshalli í útitröppum að hjólageymslu hugsanlega ekki nægur. 9. Frágangur þakkants á hjólageymslu við tröppur upp á inngangssvalir ófullnægjandi. Niðurstaða matsgerðar, dagsett 28. september 2004, er svohljóðandi: Til að bæta úr þessu þarf að þrífa blettinn með viðeigandi hreinsiefnum s.s. klór og blettamála svo. Staðsetja verður innanstokksmuni þannig að næg lofthreyfing sé í horninu. Matsmaður telur að líming á flísum sé mislukkuð. Taka þarf upp flísarnar og endurleggja og/eða skipta um eftir atvikum. Flísar á veggjum hafa brotnað (sprungið). Þrjár flísar í sturtuklefa eru sprungnar. Skipta þarf um flísarnar. Raki við gólf í norðurherbergi. Til að bæta úr þessu þarf að þrífa blettinn með viðeigandi hreinsiefnum s.s. klór og blettamála svo. Staðsetja verður innanstokksmuni þannig að næg lofthreyfing sé í horninu. Hugsanlega skemmdir vegna leka af stigapalli að norðanverðu. Matsmaður telur að skemmdir á múrhúð á hjólageymslu megi rekja annars vegar til mótatækni við uppsteypu hjólageymslunnar og hins vegar til vinnubragða við múrhúðun og ásetningu steinmulnings. Handrið á stiga og á svölum eru svipuð ástands. Til að bæta úr þarf að draga upp í steinmulninginn nýtt jöfnunarlag, nýtt ásetningarlag og endursteina. Matsmaður miðar við að endursteina hjólageymslu, handrið á stiga og handrið á svölum til að ekki komi fram áferðar- og litamunur. Raki í útvegg íbúðar 101, suðurhlið. Matsmaður telur að ummerki á suðurvegg séu eftir vatnsleka um sprungu á vegg. Hann hefur ekki séð leka eða raka í sprungunni. Matsmaður telur að vatn kunni að komast undir klæðningu og inn á steypta vegginn eftir e.h. leiðum og þar í gegnum sprunguna niður frá glugganum. Taka þarf klæðningu frá vegg ásamt einangrun, þétta sprunguna og ganga svo aftur frá. Vatn lekur undan álklæðningu á nokkrum stöðum. Matsmaður telur að ekki sé um leka að ræða heldur þéttingu raka á bakhlið álklæðningarinnar. Matsmaður telur að bæta megi úr þessu með því að setja þétt lag yfir lagnir og lagnaraufar. Vatnshalli í útitröppum að hjólageymslu hugsanlega ekki nægur. Matsmaður staðfestir að vatn stendur í tröppum framan við hjólageymslu og að af því geti skapast nokkur hætta fyrir þá sem leið eiga um tröppurnar. Leggja þarf í tröppurnar með þunnri flotílögn sem hæfir aðstæðum. Frágangur þakkants á hjólageymslu við tröppur upp á inngangssvalir ófullnægjandi. Matsmaður telur að þakkantur á hjólageymslum sé í samræmi við uppdrætti. Matsmaður getur tekið undir að hægt er að skaðast á kantinum ef á hann er gengið. Matsmaður getur ekki staðfest að um galla eða frávik frá byggingarreglugerð sé að ræða. Ef bæta á úr þessu verður að breyta gerð kants og útfæra hann þannig að minni hætta sé á að ganga utan í hann, jafnvel byggja þakbrúnina inn fyrir veggflötinn. Þá þarf að gera teikningar af breytingum og leggja fyrir byggingafulltrúa. Þess er óskað að matsmaður kanni hvort úttektir hafi farið fram af hálfu embættis byggingarfulltrúa sem eru úttektarskyldar. Niðurstaða matsmanns. Matsmaður hefur staðfest að ekki hefur farið fram lokaúttekt á húseigninni. Byggingarstjóri þarf að fara fram á lokaúttekt byggingafulltrúa. Töluleg niðurstaða matsmanns í matsgerð eru með vsk og innifela allan kostnað við viðkomandi verk. Miðað er við að faglærðir menn vinni við verkin með aðstoðarmönnum. Miðað er við að verk sé unnið í einum áfanga nema þar sem annars er getið í viðkomandi matslið og matsmaður telur að betur fari á að vinna verk samhliða næsta eðlilega viðhaldi eða fyrirsjáanlegum framkvæmdum s.s endurmálun veggja. Miðað er við verðlag í september 2004. Efni og Verkþáttur tækjaleiga vinna Upphæð 1. Raki við gólf í hjónaherbergi. Þrífa myglubletti með viðeigandi hreinsiefnum s.s. klór og blettamála svo. Matsliður 1 og 4 eru metnir saman til kostnaðar. 2.000 4.000 6.000 2. Allar flísar við útvegg á baði eru lausar. Taka þarf upp flísarnar og endurleggja og/eða skipta um eftir atvikum. 4.000 15.000 19.000 3. Flísar á veggjum hafa brotnað (sprungið). Taka upp flísar og leggja nýjar 4.000 11.000 15.000 4. Raki við gólf í norðurherbergi. Matsliður 1 og 4 eru metnir saman til kostnaðar. Sjá matslið 1 5. Hugsanlega skemmdir vegna leka af stigapalli að norðanverðu. Endursteina fleti á hjólageymslu, stigahandrið og svalahandrið á norðurhlið. 106.000 180.000 286.000 6. Raki í útvegg íbúðar 101, suðurhlið. Taka álklæðningu af útvegg yfir sprungu við hlið glugga og setja aftur á. 15.000 15.000 Þétta sprungu með teygjanlegu þéttiefni. 3.000 4.000 7.000 7. Vatn lekur undan álklæðningu á nokkrum stöðum. Taka álklæðningu af útvegg yfir lagnaleiðum og setja aftur upp. 10.000 115.000 125.000 Taka einangrun frá. Setja vindpappa yfir lagnaraufar. Ganga aftur frá einangrun. 5.000 135.000 140.000 8. Vatnshalli í útitröppum að hjólageymslu hugsanlega ekki nægur. Leggja í tröppurnar með þunnri flotílögn sem hæfir aðstæðum. 3.000 15.000 18.000 9. Frágangur þakkants á hjólageymslu við tröppur upp á inngangssvalir ófullnægjandi. Enginn metinn kostnaður. Úttektir. Þess er óskað að matsmaður kanni hvort úttektir hafi farið fram af hálfu embættis byggingarfulltrúa sem eru úttektarskyldar. Enginn metinn kostnaður. Samtals metinn kostnaður 137.000 494.000 631.000 Málssóknin er á því reist að stefndu hafi vanefnt kaupsamning aðila með því að inna ekki af hendi umsamda samningsgreiðslu við lokafrágang sem stefnandi miðar við að hafi verið 21. janúar 2003, þegar stefndu voru boðuð til afsalsgerðar og lokagreiðslu á fasteignasöluna Ás. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að önnur gögn verði lögð til grundvallar sönnunar um meinta galla en matsgerð dagsett 28. september 2004. Á því er byggt að hvorki álitsgerð dagsett 18. desember 2002 frá Verkþjónustu Kristjáns ehf. sem unnin var af Héðni Hákonarsyni byggingatæknifræðingi né framburður hans fyrir dómi hafi nokkurt sönnunargildi um meinta galla á húseign stefndu. Mótmælt er kröfugerð stefndu sem felur í sér að matsfjárhæðir vegna ætlaðra galla er varða sameign Blikaáss 13 komi að fullu til skuldajafnaðar gegn kröfum stefnanda. Á því er byggt að stefndu séu ekki til þess bær að hafa slíka kröfu uppi með vísan til 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi hafnar því að eignin sé haldin göllum og telur að eignin hafi verið afhent í samræmi við kaupsamning og skilalýsingu. Stefnandi mótmælir því að stefndu eigi skaðabótakröfu á hendur sér á þeirri forsendu að lokaúttekt hafi ekki farið fram. Stefndu hafi ekki sýnt fram á hvorki með matsgerð né með öðrum hætti að þau hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þess að byggingarstjóri hafi ekki látið fara fram lokaúttekt byggingafulltrúa á fasteigninni. Stefnandi vísar til reglna á sviði fasteignaviðskipta máli sínu til stuðnings. Jafnframt vísar hann til almennra reglna samninga- og kauparéttar um skuldbindingagildi samninga. Þá er vísað til reglna á sviði kröfuréttar, m.a. reglna um greiðslu skuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsvarsmaður stefnanda, Guðlaugur Adolfsson, gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. III. Aðalkrafa stefndu um sýknu er reist á þeirri málsástæðu annars vegar að efndatími lokagreiðslu sé ekki kominn þar sem fyrir liggi að frágangi fasteignarinnar sé ekki lokið og hins vegar hafi lokaúttekt ekki farið fram. Því er haldið fram að samningsbundin skil hafi ekki farið fram og því beri að vísa máli þessu frá ex officio. Þá er á því byggt að fasteignin sé haldin margháttuðum göllum og vansmíði sem hafa verið sannreyndir með matsgerð 28. september síðastliðinn. Ennfremur er á því byggt af hálfu stefnda að álitsgerð sem unnin var af Héðni Hákonarsyni, byggingatæknifræðingi 18. desember 2002, f.h. Verkþjónustu Kristjáns ehf. sanni galla á einangrun utan á sökklum og þéttingu kverka innanhúss milli grunnplötu og útveggs í hjónaherbergi. Krafist er að til skuldajafnaðar kröfu stefnanda komi krafa stefndu að fjárhæð samtals 831.000 krónur. Krafan er sundurliðuð með eftirfarandi hætti. Annars vegar er metinn kostnaður samkvæmt dómkvaddri matsgerð að fjárhæð krónur 631.000 og hins vegar metinn kostnaður samkvæmt álitsgerð Verkþjónustu Kristjáns ehf. vegna vatnsþéttingar á einangrun utan á sökklum og þétting kverkar innanhús milli grunnplötu og útveggs í hjónaberbergi íbúðar 01-01, að fjárhæð krónur 200.000, samtals krónur 831.000. Af hálfu stefndu er aðallega krafist afsláttar af kaupverði en til vara er krafist skaðabóta úr hendi stefnanda, þar sem fasteignin hafi ekki áskilda kosti. Verði ekki fallist á sýknu er þess krafist af hálfu stefndu að dómkröfur verði stórlega lækkaðar og til skuldajafnaðar kröfu stefnanda komi krafa stefndu samtals að fjárhæð 831.000 krónur sem sé áætlaður kostnaður til þess að bæta úr göllum samkvæmt dómkvaddri matsgerð og að auki samkvæmt álitsgerð Verkþjónustu Kristjáns ehf. eins og hér að framan hefur verið rakið. Af hálfu stefndu er því haldið fram að lokaúttekt hafi fjárhagslega þýðingu fyrir þau. Framvísun lokaúttektar auðveldi stefndu að sýna fram á að öryggisstöðlum byggingarreglugerðar hafi verið fullnægt komi til endursölu fasteignarinnar. Sú staðreynd tryggi hærra endursöluverð fasteignarinnar. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmdur afsláttur af kaupverði fasteignarinnar til þess að þau geti á sinn kostnað fengið sérfróða menn til þess að bæta úr göllunum. Dráttarvaxtakröfu stefnanda er mótmælt sérstaklega með vísan til þess að frágangi hússins sé enn ekki lokið. Í kaupsamningi miðist greiðsla eftirstöðva kaupverðs við lokafrágang en ekki við tiltekinn dag. Er því ekki skilyrði til þess að reikna dráttarvexti frá degi sem sé einhliða ákveðinn af stefnanda. Þá er því mótmælt að eftirstöðvar kaupverðs beri dráttarvexti frá 21. janúar 2003 til þess dags er gallar voru sannaðir með matsgerð er stefndu lögðu fram. Því er haldið fram að áralöng dómaframkvæmd hafi verið breytt með dómi hæstaréttar nr. 57/2004. Máli sínu til stuðnings vísa stefndu til reglna á sviði fasteignaviðskipta, til almennra reglna kröfu- og kauparéttar um vanefndir og afleiðingar þeirra og til almennra reglna um neytendavernd. Stefndi Guðni Ragnar Eyjólfsson gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Héðinn Hákonarson, byggingatæknifræðingur og Bergur Reynisson báru vitni fyrir dómi. IV. Við aðalmeðferð var af hálfu stefndu talið að vísa ætti málinu frá ex officio á þeirri forsendu að efndatími á lokagreiðslu væri ókominn. Þó svo að rétt væri myndi það ekki leiða til frávísunar málsins án kröfu. Þá er sýknukrafa stefndu reist á sömu málsástæðu. Því er haldið fram að samningsbundin skil hafi ekki farið fram, þar sem stefnandi hafi ekki efnt samningsskyldur sínar samkvæmt kaupsamningi. Stefndi Guðni Ragnar Eyjólfsson bar fyrir dómi að fjölskyldan hefði flutt inn í húsið í apríl eða maí 2001. Forsvarsmaður stefnanda Guðlaugur Adolfsson bar fyrir dómi að aðrir eigendur fjöleignarhússins Blikaás 13 hefðu fengið afsal haustið 2001 fyrir sínum íbúðum eða í byrjun árs 2002. Dómurinn lítur svo á að þegar stefnandi boðar stefndu til afsalsgerðar gegn greiðslu eftirstöðva kaupsverðs, þá telji hann sig hafa efnt samningsskyldur sínar samkvæmt kaupsamningi. Telji stefndu að svo hafi ekki verið, hafi þeim borið að deponera greiðslu og gera reka að því að færa sönnur fyrir þeim göllum sem þau töldu að fasteignin væri haldin með öflun matsgerðar. Það gera þau fyrst í júní 2004. Dómurinn telur því að miða eigi við að lokafrágangur hafi verið þann dag er stefndu voru boðuð til afsalsgerðar, þann 21. janúar 2003. Stefndu hafa ekki sýnt fram á að stefnanda hafi verið að vanbúnaði að efna samningsskyldur sínar að veita stefndu fullnægjandi eignarheimild að fasteigninni með útgáfu afsals gegn lokagreiðslu kaupverðs með verðbótum samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 18. ágúst 2000. Sýknukröfu stefndu er því hafnað. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og kröfur stefndu, samtals að fjárhæð 831.000 krónur vegna galla á fasteigninni komi til skuldajafnaðar stefnukröfu stefnanda. Annars vegar leggja stefndu til grundvallar kostnaðarmat samkvæmt matsgerð bæði vegna verkþátta í séreign stefndu svo og sameign, samtals 631.000 krónur og bæta síðan við 200.000 krónur sem er kostnaðarmat samkvæmt áætlun Verkþjónustu Kristjáns ehf., en þessi verkþáttur er inni í matsgerð. Á slíka kröfugerð felst dómurinn ekki af augljósum ástæðum. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns frá 28. september síðastliðnum hefur ekki verið hnekkt með yfirmati og verður því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Í töluliðum 1-4 í matsgerð eru metin atriði er varða séreign stefndu en töluliðir 5-9 í matsgerð varða atriði er taka til sameignar fjöleignarhússins Blikaás 13, en þar eru 6 íbúðir. Kröfugerð stefndu felur í sér að matsfjárhæðirnar vegna þessara ætluðu galla komi að fullu til skuldajafnaðar þeim til handa gegn kröfum stefnanda. Stefndu eru ekki bær til að hafa upp slíka kröfu skv. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af þessari ástæðu verður ekki fallist á kröfur stefndu sem reistar eru á matsliðum 5-9 í matsgerð, samtals að fjárhæð 591.000 krónur. Þessari niðurstöðu til stuðnings vísar dómurinn til hæstaréttardóma nr. 358/2003 og nr. 234/1993. Í tölulið 1-4 í matsgerð er niðurstaða matsmanns að íbúð stefndu sé haldin göllum. Hefur þeirri niðurstöðu ekki verið hnekkt með yfirmati. Ekki verður á það fallist með stefndu að unnt sé að leggja önnur gögn en matsgerð til grundvallar kostnaðarmati. Samkvæmt matsgerð eru töluliðir 1 og 4 taldir vera á ábyrgð stefndu en áætlaður kostnaður við lagfæringar á matsliðum í töluliðum 2-3 nema samtals 34.000 krónur. Kaupsamningur var gerður 18. ágúst 2000 í gildistíð laga um lausafjárkaup nr. 39/1922. Þar sem áætlaður kostnaður við lagfæringar er óverulegur eða samtals 34.000 krónur, en kaupverð fasteignarinnar var 12.900.000 krónur, eru stefndu hvorki talin eiga rétt til afsláttar né bóta samkvæmt lögjöfnun frá 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sem komi til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda. Í kaupsamningi er greiðsla eftirstöðva við lokafrágang tilgreind 886.000 krónur og er greiðslan verðtryggð miðað við byggingavísitölu í maí 2000. Stefnandi krefur stefndu um greiðslu 886.000 krónur sem með verðbótum nemur samtals krónur 1.009.045, þann 21. janúar 2003. Hefur þeirri fjárhæð ekki verið mótmælt af stefndu og er því tekin til greina. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt sérstaklega með vísan til þess að frágangi hússins sé enn ekki lokið og krafan geti því ekki borið dráttarvexti. Með vísan til niðurstöðu málsins verður ekki fallist á þessa málsástæðu stefndu og ber stefnukrafan dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. janúar 2003 til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 21. janúar 2004. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri, kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni og Gústaf Vífilssyni, verkfræðingum. D ó m s o r ð : Stefndu, Guðni Ragnar Eyjólfsson og Guðríður Karlsdóttur greiði stefnanda, Fagtak ehf., 1.009.045 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. janúar 2003 til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað. Dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn 21. janúar 2004.
|
Mál nr. 333/2015
|
Vinnusamningur Laun Kjarasamningur Varnarsamningur
|
S krafði I ohf., en til vara Í, um greiðslu vangoldinna launa vegna frítökuréttar sem hann taldi sig hafa áunnið sér í starfi sínu hjá slökkviliði varnarliðsins. Kröfunni til stuðnings vísaði S til tveggja nánar tilgreindra kjarasamninga en hann taldi sig hafa notið sömu kjara og þar var mælt fyrir um í starfi sínu hjá varnarliðinu. Hélt S því jafnframt fram að síðari vinnuveitendur hans hefðu yfirtekið þær skyldur og hefði því átt að gera upp við hann uppsafnaðan frítökurétt þegar hann hætti störfum hjá I ohf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að varnarliðið hefði ekki átt aðild að kjarasamningum og hefði farið um kjaramál íslenskra starfsmanna þess eftir úrskurðum kaupskrárnefndar. Í slökkviliði varnarliðsins hefði verið unnið á 24 tíma vöktum en það fyrirkomulag hefði ekki samræmst fyrrgreindum kjarasamningum þar sem kveðið var á um að vinnutími skyldi ekki vera lengri en 13 klukkustundir. Hefði því þurft að leggja af sólarhrings vaktir ef starfsfyrirkomulagið hefði átt að samrýmast þeim samningum. Af því leiddi að S öðlaðist ekki sjálfkrafa frítökurétt eftir öðru og ólíku fyrirkomulagi en því sem greiðslur hjá varnarliðinu hefðu tekið mið af. Voru I ohf. og Í því sýknaðir af kröfum S.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. maí 2015. Hann krefst þess aðstefnda Isavia ohf., en til vara íslenska ríkinu, verði gert að greiða séraðallega 12.552.120 krónur, en til vara 8.782.200 krónur, í báðum tilvikum meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. apríl 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaðurfelldur niður.IEins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi starfaði áfrýjandi um langtskeið í slökkviliði varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, en þar gegndi hann síðaststöðu aðstoðarslökkviliðsstjóra. Þegar varnarliðið hvarf af landi brott árið2006 var áfrýjanda, eins og öðrum innlendum starfsmönnum þess, sagt upp störfumog honum send tilkynning þess efnis 12. september það ár. Í kjölfarið varáfrýjandi með samningi 19. sama mánaðar ráðinn í sömu stöðu á flugvellinum afFlugmálastjórn Keflavíkurflugvallar frá 1. október 2006. Við stofnunKeflavíkurflugvallar ohf. árið 2008 tók það félag við starfseminni á Keflavíkurflugvelli,en það félag sameinaðist síðar Flugstoðum ohf. árið 2009 í aðalstefnda.Áfrýjandi lauk störfum hjá honum með samkomulagi 28. september 2012 umstarfslok 1. apríl 2013.Áfrýjandi reisir málatilbúnað sinn á því að við starfslok sín hjá aðalstefndahafi hann áunnið sér frítökurétt vegna starfa sinna í slökkviliði varnarliðsinsfrá árinu 1997 þar til hann lauk starfi hjá því í lok september 2006. Tilstuðnings þessu vísar áfrýjandi til kjarasamnings Reykjavíkurborgar,fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Landssambands slökkviliðsmanna, meðgildistíma frá 1. maí 1997 til 31. október 2000, og kjarasamnings Launanefndarsveitarfélaga og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, meðgildistíma frá 1. apríl 2001 til 31. desember 2005. Telur áfrýjandi sig hafanotið sömu kjara og mælt er fyrir um í þessum samningum í starfi sínu hjávarnarliðinu. Jafnframt byggir hann á því að síðari vinnuveitendur hafiyfirtekið þær skyldur á grundvelli laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmannavið aðilaskipti að fyrirtækjum. Þennan uppsafnaða frítökurétt hafi því átt aðgera upp við hann við starfslokin hjá aðalstefnda. Verði ekki talið aðfrítökuréttur hafi færst frá varnarliðinu til síðari vinnuveitenda áfrýjandatelur hann að varastefnda beri að svara til skuldbindingarinnar á grundvelliábyrgðar sem hann beri sökum þess að málsókn varð ekki beint að varnarliðinuvegna úrlendisréttar sem það naut hér á landi.IIVarnarliðið átti ekki aðild að kjarasamningum og fór um kjaramálíslenskra starfsmanna þess eftir úrskurðum kaupskrárnefndar, sbr. 6. gr. laganr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjannaog áður 4. tölulið 6. gr. viðbætis 8. maí 1951 við varnarsamning milli Íslandsog Bandaríkjanna frá 5. sama mánaðar, sbr. lög nr. 110/1951. Meðal málsgagna eryfirlýsing formanns kaupskrárnefndar 3. apríl 1991, en þar kom fram aðkaupskrárnefnd hefði hafnað því að láta hækkun á álagsgreiðslum tilslökkviliðsmanna í Reykjavík leiða sjálfvirkt til hækkunar á launumslökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli. Einnig var tekið fram að launslökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli væru ákveðin út frá grunnlaunumslökkviliðsmanna í Reykjavík en á þann grunn væri greitt ákveðið álag út frámati á störfum og starfsfyrirkomulagi. Þá er ágreiningslaust með málsaðilum aðkaupskrárnefnd felldi ekki úrskurð um frítökurétt vegna vaktafyrirkomulagsinshjá varnarliðinu.Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi var unnið á 24 tíma vöktum íslökkviliði varnarliðsins. Það fyrirkomulag samræmdist ekki þeim kjarasamningumsem áfrýjandi vísar til en þar var tekið fram að óheimilt væri að skipuleggjavinnu þannig að vinnutími væri lengri en 13 klukkustundir. Hefði þurft aðleggja af sólarhrings vaktir ef starfsfyrirkomulagið átti að samrýmast þeimsamningum. Af þessu leiðir að áfrýjandi öðlaðist ekki sjálfkrafa frítökurétt eftiröðru og ólíku starfsfyrirkomulagi en því sem greiðslur hjá varnarliðinu tókumið af. Þegar af þessari ástæðu eru kröfur hans á hendur stefndu haldlausar ogverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir þessum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndu málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Stefán Björnsson, greiði stefndu, Isavia ohf. og íslenskaríkinu, hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2015. Málþetta höfðaði Stefán Björnsson, Heiðarhorni 5, Keflavík, með stefnu birtri 23.október 2013, á hendur Isavia ohf., Reykjavíkurflugvelli, og fjármálaráðherra f.h.íslenska ríkisins. Málið var dómtekið aðlokinni aðalmeðferð 7. janúar sl. Stefnandikrefst þess að stefndi Isavia, til vara íslenska ríkið, verði dæmdur til aðgreiða honum, aðallega 12.552.120 krónur, til vara 8.782.200 krónur, í báðumtilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.apríl 2013 til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar að mati dómsins. AðalstefndiIsavia krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að matidómsins. Varastefndiíslenska ríkið krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, til vara lækkunar ástefnukröfum. Þá krefst hannmálskostnaðar að mati dómsins. Stefnandivar lengi slökkviliðsmaður í slökkviliðinu á Keflavíkurflugvelli. Lengst af var hann starfsmaðurvarnarliðsins. Frá 1. október 2006 tilársloka 2008 var hann starfsmaður Flugmálastjórnar Keflavíkurflugvallar, semvar opinber stofnun. Frá 1. janúar 2009var stefnandi starfsmaður Keflavíkurflugvallar ohf., sem var opinberthlutafélag stofnað samkvæmt sérlögum.Stefnandi varð síðan starfsmaður stefnda Isavia þegarKeflavíkurflugvöllur ohf. og Flugstoðir ohf. sameinuðust. Hann hætti störfum 1. apríl 2013. Umkjaramál íslenskra starfsmanna varnarliðsins gilti sú tilhögun að kjör voruákveðin af kaupskrárnefnd, sem starfaði samkvæmt 6. gr. laga nr. 82/2000, áður4. tl. 6. gr. laga nr. 110/1951. Ímálinu er ágreiningur um hvort stefnandi hafi áunnið sér frítökurétt í starfisínu eftir gerð kjarasamninga á árinu 1997 fram til þess að varnarliðið fór frálandinu 2006, en þá var vaktafyrirkomulagi slökkviliðsmanna breytt. Vaktakerfislökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli var lengst af skipulagt þannig að þeirunnu á 24 tíma vöktum þriðja hvern sólarhring.Unnu þeir 96 klukkustundir á hverju tveggja vikna tímabili. Vaktakerfi þetta var lagt af eins og áðursegir 1. október 2006 þegar Flugmálastjórn tók við rekstri slökkviliðsins. Íkjarasamningi Reykjavíkurborgar, fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambandsslökkviliðsmanna, sem undirritaður var 21. maí 1987, var sagt í lið 2.4.1 aðstarfsmaður skyldi fá a.m.k. 11 stunda samfellda hvíld á hverjumsólarhring. Óheimilt væri að skipuleggjavinnu þannig að vinnutími yrði lengri en 13 stundir. Í lið 2.4.2 var heimilað, við sérstakaraðstæður, að lengja vinnulotu upp í 16 stundir.Í 2. mgr. þessa liðar sagði orðrétt:„Í þeim tilvikum að sérstakar aðstæður gera það óhjákvæmilegt að víkjafrá daglegum vinnutíma gildir eftirfarandi:Séu starfsmenn sérstaklega beðnir að mæta til vinnu áður en 11 klsthvíld er náð er heimilt að fresta hvíldinni og veita síðar, þannig aðfrítökuréttur, í klst (dagvinna), safnist upp fyrir hverja klst sem hvíldinskerðist.“ Í 4. mgr. liðarins sagði aðuppsafnaður frítökuréttur skyldi koma fram á launaseðli. Hann skyldi veittur í heilum og hálfum dögumutan annatíma. Svipaðákvæði um frítökurétt var að finna í kjarasamningi sömu aðila frá 1. apríl2001. Stéttarfélagstefnanda var ekki aðili að þessum kjarasamningum og þeir giltu ekki samkvæmtefni sínu um slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli. Eins og áður segir voru ekki gerðirkjarasamningar við íslenska starfsmenn varnarliðsins, heldur voru laun þeirraákveðin af kaupskrárnefnd. Stefnandihefur ekki lagt fram í þessu máli neinar ákvarðanir kaupskrárnefndar sem teknarvoru eftir gerð kjarasamningsins 1997.Er þannig ekki að finna í skjölum málsins neina tilvísun nefndarinnartil þessa frítökuréttar. Í stefnu ersagt að kaupskrárnefnd hafi ætíð miðað laun og önnur kjarasamningsbundinréttindi við kjarasamning slökkviliðsmanna í Reykjavík. Stefnandihefur lagt fram nokkur skjöl sem stafa frá kaupskrárnefnd. Í fyrsta lagi er yfirlýsing formannsnefndarinnar, dags. 3. apríl 1991. Þarer skýrð sú ákvörðun nefndarinnar að hafna því að láta hækkun álagsgreiðslnatil slökkviliðsmanna í Reykjavík leiða sjálfvirkt til hækkunar á launumslökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli.Þá er bréf nefndarinnar, dags. 8. september 1994, þar sem ákveðnar vorutilteknar breytingar á kjörum slökkviliðsmanna í kjölfar gerðar kjarasamningsfyrir slökkviliðsmenn á Íslandi. Íbréfinu segir m.a.: „Þá telurKaupskrárnefnd rétt að almenn ákvæði samingsins, sem ekki snert launakjör,gildi eftir því sem við getur átt.“ Viðbrottför varnarliðsins var gerður kjarasamningur við fjármálaráðherra vegnaslökkviliðsins á Keflavíkurflugvelli. Íbókun nr. 7 með þessum kjarasamningi segir:„Í tengslum við ákvæði þessa samnings er sátt um að ágreiningur um launasetningufyrir gildistöku hans sé lokið og ekki verði um frekari kröfur að ræða á hendurfyrri rekstraraðila eða íslenska ríkinu.“ LögmaðurLandssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna ritaði varnarmálaskrifstofuutanríkisráðuneytisins bréf, dags. 26. september 2011, þar sem reifuð erusjónarmið sambandsins um það að slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli hefðuáunnið sér frítökurétt og er óskað eftir viðræðum við ráðuneytið um málið. Erindi þessu var hafnað með bréfiráðuneytisins, dags. 23. október 2012. Stefnandiog stjórnendur stefnda Isavia undirrituðu samkomulag um starfslok stefnandaþann 28. september 2012. Þar er ekkivikið að þeim frítökurétti sem deilt er um í þessu máli. Í samningnum segir orðrétt: „Með samningsefndum skv. því sem að ofangreinir fer fram fullnaðaruppgjör allra starfstengdra greiðslna sem eiga ræturað rekja til ráðningarsambands aðila.“ Skömmueftir að stefnandi lét af störfum skrifaði lögmaður hans og fjögurrasamstarfsmanna hans bréf til stefnda Isavia, þar sem gerð er athugasemd við aðfrítökuréttur þeirra hefði ekki verið gerður upp. Bréf þetta er dags. 8. maí 2013, en því varsvarað með bréfi dags. 21. júní sama ár, þar sem kröfum slökkviliðsmannanna varhafnað. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að ákvæði í kjarasamningum slökkviliðsmanna í Reykjavík hafi giltum sig og aðra slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli. Hann vísar til yfirlýsingar kaupskrárnefndarfrá 3. apríl 1991 þar sem segi að laun slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelliværu ákveðin út frá grunnlaunum slökkviliðsmanna í Reykjavík. Þetta hafi haldist óbreytt allt til 1.október 2006. Þá vísar hann tiltilkynningar formanns kaupskrárnefndar frá 8. september 1994 til varnarmálaskrifstofuutanríkisráðuneytisins þar sem fram komi að nefndin telji sér skylt að taka miðaf gildandi kjarasamningum við ákvörðun almennra launakjara slökkviliðsmanna áKeflavíkurflugvelli. Þá telji nefndinrétt að almenn ákvæði samningsins, sem ekki snerti launakjör, gildi eftir þvísem við geti átt. Loks bendir stefnandiá að samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 séu kjarasamningsbundin réttindilágmarkskjör. Í tilkynningukaupskrárnefndar 8. september 1994 segi að kjarasamningur slökkviliðsmanna íReykjavík taki til slökkviliðsmanna varnarliðsins. Því sé frítökurétturinn lágmarkskjör þeirraslökkviliðsmanna sem unnu hjá varnarliðinu.Kaupskrárnefnd hafi ekki tekið þennan rétt af þeim eins og hún hefðigetað með beinni ákvörðun. Stefnandisegir að hann hafi unnið sér inn frítökurétt eins og hér verður rakið. Frá1. maí 1997 til 1. apríl 2004 hafi verið í gildi kafli 2.4 um hvíldartíma íkjarasamningi Reykjavíkurborgar o.fl. og Landssambands slökkviliðsmanna. Þar hafi gilt sú regla að veitt skyldi 11klukkustunda hvíld eftir hverja 16 klukkustunda vinnulotu. Væri það ekki gert skyldi hver klukkustund áþví 11 stunda tímabili veita eina klukkustund af frítökurétti. Ónýttan frítökurétt skyldi gera upp viðstarfslok. Stefnandi kveðst hafa unnið24 stunda vaktir á gildistíma þessa samnings og því áunnið sér 8 stundafrítökurétt á hverri vakt. Á tímabilinuhafi hann unnið 264 vaktir og því áunnið sér 2.112 stunda frítökurétt. Átímabilinu frá 1. apríl 2004 til 1. október 2006 hafi gilt sambærileg regla ogá fyrra tímabilinu, þó þannig að á hverju 24 stunda tímabili mátti ekki vinnaumfram 13 stundir og frítaka í eina og hálfa klukkustund fylgdi hverri unninnistund umfram 16 klukkustundir. Á þessutímabili kveðst stefnandi hafa áunnið sér 4.920 stunda frítökurétt. Íkjarasamningi sem gilti á þessu tímabili hafi sagt að ótekinn frítökuréttskyldi gera upp við starfslok og að þessi réttur fyrndist ekki. Stefnandibyggir á því að stefndi Isavia beri ábyrgð á vangoldnum greiðslum vegnafrítökuréttarins. Hann segir að reglurlaga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjumgildi um skiptin þegar Flugmálastjórn Keflavíkurflugvallar tók við starfsemiflugvallarins af varnarliðinu. Hafiíslenska ríkið þá tekið yfir réttindi og skyldur stefnanda sem launamannssamkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna, þ. á m. uppsafnaðan frítökurétt. Telur hann að lögin gildi hér og að þau takitil almennrar atvinnustarfsemi, þótt hún sé ekki rekin af fyrirtæki íhagnaðarskyni. Undantekningarreglaa-liðar 2. mgr. 1. gr. laganna eigi hér ekki við. Stefnandifærir fram ítarleg rök fyrir þessari málsástæðu sinni. Slökkviliðsmenn á Keflavíkurflugvelli hafiekki verið opinberir starfsmenn fram til 1. október 2006. Hér sé ekki um að ræða flutning verkefnamilli innlendra stjórnvalda. Stefnanditelur að nefnd undantekning eigi ekki við þegar íslensk stjórnvöld taki yfirstarfsemi erlendra stjórnvalda.Starfsemi slökkviliðsins hafi ekki breyst mikið þegar aðilaskiptinurðu. Þá verði að túlkaundantekningarregluna þröngt. Stefnanditelur að ráðningu sinni sem slökkviliðsmaður hafi ekki verið slitið viðaðilaskiptin. Ef talið yrði að honumhafi verið sagt upp, þá sé sú uppsögn ekki lögmæt í skilningi 1. mgr. 4. gr.aðilaskiptalaganna. Stefnandibeinir kröfu sinni að Isavia ohf. þar sem hann hafi verið í starfi hjá þvífélagi þegar hann hætti störfum.Frítökurétt hafi átt að gera upp við starfslok. Rekur hann í þessu sambandi þær breytingarsem gerðar hafa verið á yfirstjórn flugvallarins frá því að varnarliðið fór aflandi brott og raktar voru stuttlega í atvikalýsingu hér að framan. Þar sem þetta atriði er óumdeilt í málinuþarf ekki að rekja það nánar. Verðiekki fallist á að lög nr. 72/2002 eigi við hér, byggir stefnandi á því aðíslenska ríkið beri ábyrgð á vanefndum á greiðslum til hans vegnafrítökuréttarins og að sú krafa sé ekki fyrnd. Stefnandibendir á að varnarliðið hafi á sínum tíma notið úrlendisréttar og ekki hafiverið unnt að stefna því fyrir dómstóla.Af 4. tl. 6. gr. varnarsamningsins, sbr. lög nr. 110/1951 hafi leitt aðhann geti krafið íslenska ríkið um vangoldnar greiðslur vegna frítökuréttarins. Þetta byggir hann einnig á dómvenju, en hannvísar til nokkurra hæstaréttardóma þar sem viðurkennt hafi verið að íslenskaríkið ætti aðild að launakröfu á hendur varnarliðinu. Loks vísar hann um þetta til 5. og 6. gr.laga nr. 82/2000. Þarsem frítökurétt hafi átt að gera upp við starfslok sé krafan ekki fyrnd. Þá komi einnig fram að krafan fyrnistekki. Þá mótmælir hann því að hann hafisýnt af sér tómlæti um kröfuna. Ekkihafi verið tilefni til að halda henni á lofti fyrr en hann hætti störfum. Ennfremur byggir stefndi á samningi milli Íslands og Bandaríkjanna um brottflutninghersins frá tilteknum varnarsvæðum o.fl., dags. 29. september 2006. Þar segi í VI. grein að Ísland skuli geraBanaríkin skaðlaus af hvers konar kröfum sem kunni að verða hafðar uppi ítengslum við fyrri rekstur varnarsvæða og mannvirkja. Stefnandireiknar aðalkröfu sína með því að leggja saman allan áunninn frítökurétt átímabilinu frá 1. maí 1997 til 1. október 2006, en varakröfu miðar hann viðtímabilið frá 1. apríl 2001 til 1. október 2006. Frítökuréttur í klukkustundum er margfaldaðurmeð tímakaupi stefnanda á þeim tíma er hann lét af störfum, sem hafi verið1.785 krónur. Í aðalkröfu er byggt á þvíað frítökuréttur stefnanda nemi 7.032 klukkustundum, þannig að krafan sé aðfjárhæð 12.552.120 krónur. Í varakröfuer frítökuréttur talinn nema 4.920 klukkustundum, þannig að krafan nemi8.782.200 krónum. Hann krefstdráttarvaxta frá þeim degi er hann hætti störfum, sem hafi verið gjalddagikröfunnar. Málsástæður og lagarök stefndaIsavia ohf. Stefndibyggir á því að hann hafi hvorki samkvæmt lögum né samningum tekið yfir þaulaunakjör sem stefnandi hafi notið hjá varnarliðinu. Lög nr. 72/2002 hafi ekki átt við þegarstefnandi hafi verið ráðinn til Flugmálastjórnar. Þessari afstöðu til stuðnings byggir hann áþví að starfsemi varnarliðsins geti ekki talist fyrirtæki í skilningi 1. mgr.1. gr., sbr. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laganna.Ákvæðið eigi ekki við um opinbera aðila nema um atvinnurekstur sé aðræða. Rekstur herliðsins geti ekkitalist atvinnurekstur. Þáteljist starfsemi varnarliðsins ekki fara fram innan Evrópska efnahagssvæðisinsí skilningi laganna. Starfsemivarnarliðsins hafi notið úrlendisréttar hér á landi eins og á öllu Evrópskaefnahagssvæðinu og því gildi lögin ekki um starfsemi þess. Þátelur stefndi að ekki sé fullnægt því skilyrði laganna að orðið hafi aðilaskiptiá efnahagslegri einingu sem hafi haldið einkennum sínum. Varnarliðið hafi haft hér mikilhernaðarumsvif, en þau hafi lagst af.Varnarliðið hafi sagt öllum sínum starfsmönnum upp störfum. Í kjölfarið hafi verið sett lög umFlugmálastjórn Keflavíkurflugvallar og slökkviliðsmönnum boðin vinna í nýju ogbreyttu starfi. Efnahagsleg eining innanvarnarliðsins hafi ekki haldið einkennum sínum. Umþýðingu laga nr. 72/2002 í þessu sambandi bætir stefndi við að Hæstiréttur hafiskýrt lögin svo í dómi í máli nr. 375/2004 að vanefndir flyttust ekki yfir tilnýs vinnuveitanda. Því hafi ekki veriðhægt að krefja nýjan vinnuveitanda um launaskuldir hins fyrri. Þessari reglu hafi nú verið breytt með lögumnr. 81/2010, sem tóku gildi 1. júlí 2010.Þessi lög séu ekki afturvirk. Þvíhafi launaskuldir ekki getað færst frá varnarliðinu til FlugmálastjórnarKeflavíkurflugvallar. Stefndibendir á að með lögum nr. 34/2006 hafi verið ákveðið að Flugmálastjórn Keflavíkurflugvallartæki yfir hluta af þeim verkefnum sem varnarliðið hafði annast. Hafi Alþingi markað þá stefnu að bjóða skyldiöllum starfsmönnum ákveðinna deilda varnarliðsins starf hjá hinu nýja félagi. Þeir hafi ekki flust sjálfkrafa til nýsvinnuveitanda. Stefndivísar til kjarasamnings ríkisins og Landssambands slökkviliðs- ogsjúkraflutningamanna frá 14. september 2006.Þar segi í bókun 7 að sátt sé um að „ágreiningur um launasetningu fyrirgildistöku hans sé lokið og að ekki verði um frekari kröfur að ræða á hendurfyrri rekstraraðila eða íslenska ríkinu“.Stefndi telur að skilja megi þessa bókun svo að fullnaðaruppgjör hafifarið fram við slökkviliðsmenn og að þeir ættu ekki frekari kröfur ávarnarliðið. Eigi að skýra bókunina áannan veg verði stefnandi að sýna fram á það. Verðifallist á að lög nr. 72/2002 gildi í þessu tilviki byggir stefndi á því að ekkihafi verið sýnt fram á að vinnufyrirkomulagið hafi verið andstætt þeim ákvæðumkjarasamninga sem varnarliðinu hafi borið að fylgja. Varnarliðið hafi ekki verið bundið af öðrumákvæðum kjarasamninga en þeim sem kaupskrárnefnd ákvað að skyldu gilda. Nefndin hafi ekki tekið ákvörðun um aðslökkviliðsmenn skyldu fá sérstakar viðbótargreiðslur vegna vaktakerfisins,eftir að ákvæði um sérstakan frítökurétt komu inn í kjarasamninga 2001. Vísar stefndi hér sérstaklega tilyfirlýsingar nefndarinnar, dags. 3. apríl 1991, þar sem segi að umsamin kjör íkjarasamningum flyttust ekki sjálfkrafa yfir til varnarliðsins. Stefndibyggir á því að stefnandi og aðrir starfsmenn hafi haft aðgang að sérstakrisvefnaðstöðu og því hafi þeir fengið næga hvíld. Stefnandi rökstyðji ekki hvers vegnahvíldartími skuli talinn vinnutími í skilningi hvíldartímaákvæðakjarasamninga. Stefndibyggir enn fremur á því að krafa stefnanda sé ósönnuð. Þegar stefnandi hætti störfum hjávarnarliðinu hafi laun verið gerð upp.Stefndi kveðst ekki hafa nein gögn um laun stefnanda hjá varnarliðinu. Hann geti því ekki staðreynt fullyrðingarstefnanda um vinnutíma. Ekkert liggifyrir um það hvort varnarliðið hafi veitt viðbótarhvíld eða greitt sérstaklegafyrir meinta skerðingu hvíldar. Verðifallist á að stefnandi hafi eignast kröfu eins og hann lýsi, hafi hann glataðhenni með tómlæti. Stefndisegir það andstætt kjarasamningum að frítökuréttur safnist upp. Hann hafi verið grandlaus um hugsanleganfrítökurétt stefnanda og því hafi stefnanda verið skylt að leita eftir því aðtaka út frí vegna þessa réttar.Frítökuréttar hafi aldrei verið getið á launaseðlum, en fullt tilefnihefði verið fyrir stefnanda til að gera athugasemd um það. Stefndibyggir á fullnaðaruppgjöri sem aðilar hafi gert með sér vegna starfslokastefnanda, dags. 28. september 2012. Loksbyggir stefndi á því að hugsanleg krafa stefnanda sé nú fyrnd, fyrningu verðihér að reikna frá því að stefnandi hætti störfum hjá varnarliðinu. Fyrningartími sé fjögur ár, sbr. 2. tl. 3.gr. laga nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007. Stefndimómælir upphafstíma dráttarvaxta, en skilgreindar kröfur hafi fyrst veriðlagðar fram með stefnu birtri 23. október 2013. Málsástæður og lagarökvarastefnda íslenska ríkisins Varastefndimótmælir því að frítökuréttur hafi getað stofnast með kjarasamningislökkviliðsmanna og Reykjavíkurborgar 1997.Það hafi fyrst getað hafa verið í kjarasamningi þessara aðila 1. apríl2001. Varastefndibyggir á því að allur útreikningur stefnanda byggist á forsendum sem hann getiekki sannreynt og séu ósannaðar. Varastefndibyggir á því að krafa stefnanda sé fyrnd.Hann hafi hætt störfum hjá varnarliðinu 1. október 2006 ogfyrningarfrestur sé fjögur ár, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, sbr. 28.gr. laga nr. 150/2007. Þegarráðningarsambandi stefnanda við varnarliðið lauk hafi óuppgerðarvinnuréttarkröfur orðið að almennum fjárkröfum, sem lúti reglum umfyrningu. Varastefndibyggir á því að stefnandi hafi glatað hugsanlegum kröfum með tómlæti sínu. Hann hafi ekki gert athugasemd um þennan réttvið starfslok hjá varnarliðinu 2006.Stéttarfélag stefnanda hafi fyrst hreyft þessu máli fimm árumsíðar. Stefnandi sjálfur hafi fyrstkomið fram sjö árum síðar, er stefna í máli þessu var birt. Varastefndibyggir á því að stefnandi hafi aldrei eignast frítökurétt vegna vinnuskipulagshjá varnarliðinu. Þessi frítökurétturhafi aldrei verið ákveðinn af kaupskrárnefnd.Nefndin hafi oft fjallað um laun slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli,en engar heimildir séu til um ætlaðan frítökurétt þeirra. Þá hafi málefni þetta aldrei verið borið uppvið nefndina og engin dæmi finnist um að frítökuréttur hafi verið gerður uppvið slökkviliðsmann á Keflavíkurflugvelli.Bendir hann á það sem hann telur misræmi í málatilbúnaði stefnanda, enhann vísi til bréfs formanns kaupskrárnefndar dags. í september 1994, en segijafnframt að frítökuréttur hafi fyrst komið í kjarasamningi 1997. Varastefndimótmælir því að lög nr. 72/2002 eigi við í þessu tilviki. Bandarísk stjórnvöld sem njóti úrlendisréttaruppfylli ekki skilyrði 1. gr. laganna um að teljast fyrirtæki innan Evrópska efnahagssvæðisins. Lögin hafi ekki gilt um ráðningarsambandstefnanda og varnarliðsins. Þvíráðningarsambandi hafi verið slitið 30. september 2006. Daginn eftir hafi stofnast nýttráðningarsamband við Flugmálastjórn Keflavíkurflugvallar. Varastefndibyggir á því að íslenska ríkið beri ekki að lögum ábyrgð á kröfum innansamninga, þrátt fyrir ákvæði 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamninginn, sbr.lög nr. 110/1951. Þá hafi lög nr.82/2000 nú verið felld úr gildi. Varastefndibyggir á því að stefnandi hafi fallið frá hugsanlegum kröfum meðstarfslokasamningi sínum við aðalstefnda í september 2012. Þá vísar hann, eins og aðalstefndi, tilbókunar nr. 7 við kjarasamning slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli, dags.14. september 2006, sem rakin er hér að framan. Varastefndibyggir á því að hann eigi með réttu ekki aðild að málinu. Yrði fallist á málatilbúnað stefnanda umórofið vinnuréttarsamband, væri aðalstefndi einn ábyrgur fyrir öllum kröfumstefnanda. Meðstefndi hafi yfirtekiðalla skyldur gagnvart stefnanda með lögum nr. 76/2008. Varastefndimótmælir því að skaðleysisábyrgð ríkisins samkvæmt varnarsamningnum eigi viðhér. Loksbyggir varastefndi á því að ákvæði kjarasamnings um frítökurétt hafi samrýmstþví vaktafyrirkomulagi sem tíðkast hafi hjá varnarliðinu. Hefði verið ætlunin að taka upp ákvæði umfrítökurétt hefði vaktaskipan verið breytt.Sérstök hvíldar- og svefnaðstaða hafi verið þar sem slökkviliðsmenn hafigetað notið lágmarkshvíldar á hverri vakt. Niðurstaða Stefnandikrefst peningagreiðslu í stað frítökuréttar sem hann telur sig hafa safnað átímabilinu frá 1. maí 1997 til 30. september 2006. Hann byggir kröfu sína á ákvæðum íkjarasamningum sem giltu ekki beint um vinnustað hans, en telur að skírskotunkaupskrárnefndar til kjarasamninga slökkviliðsmanna í Reykjavík hafi þau áhrifað vinnutímaskipulagið leiði til þess að hann hafi safnað jafnt og þéttfrítökurétti, þar sem vaktir voru lengri en heimilt var samkvæmt þessumkjarasamningum. Núhefur stefnandi að vísu ekki lagt fram nema lítið sýnishorn af ákvörðunumkaupskrárnefndar. Hann heldur því ekkifram að nefndin hafi beinlínis ákveðið að greind ákvæði kjarasamnings LSS umhámarksvinnutíma og frítökurétt hafi verið tekin orðrétt upp í ákvörðunkaupskrárnefndar. Byggir hann á almennriskírskotun nefndarinnar til ákvæða kjarasamningsins, sem í ákvörðun frá 8.september 1994 er takmörkuð með fyrirvaranum „eins og við getur átt“. Meðvaktaskipulagi hjá slökkviliðinu á Keflavíkurflugvelli var vikið í meginatriðumfrá þeim reglum sem ákveðnar voru í kjarasamningi slökkviliðsmanna íReykjavík. Þannig var hver vakt 24stundir, sem var óheimilt samkvæmt kjarasamningnum. Ákvæðið um frítökurétt verður að skilja svoað það hafi átt að taka til þeirra undantekningartilvika sem upp gætu komið ogkrefðust þess að einstakir slökkviliðsmenn ynnu lengur en almennt varheimilt. Á Keflavíkurflugvelli var hvervakt ákveðin 24 stundir og verður að skilja málflutning aðila svo að aldrei hafiverið gerðar athugasemdir við þá skipan af hálfu slökkviliðsmanna eðastéttarfélags þeirra. Var þessi skipanhluti ráðningarkjara. Þegar ákveðiðhafði verið með þessum hætti að regla um hámarkslengd vakta gilti ekki, getastarfsmenn ekki byggt kröfu um sérstaka aukagreiðslu á reglu sem gildir um alltannað vaktafyrirkomulag. Stefnandi áttiþví ekki rétt á sérstakri frítöku vegna vaktaskipulagsins. Verður þegar af þessari ástæðu að hafnakröfum hans og sýkna báða stefndu. Þarsem komist er að þeirri niðurstöðu að réttur sá sem krafið er um hafi ekkistofnast, þarf ekki að leysa úr öðrum málsástæðum aðila. Þráttfyrir þessa niðurstöðu er rétt að málskostnaður falli niður. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist mjög vegnaanna, en lögmenn og dómari töldu endurflutning óþarfan.Dó m s o r ð Stefndu,Isavia ohf. og ríkissjóður, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, StefánsBjörnssonar. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 358/2004
|
Kærumál Lögbann Aðildarhæfi Frávísun frá héraðsdómi
|
H krafðist þess að lagt yrði lögbann við fyrirhugaðri efnismeðferð S á kæru til hennar vegna tiltekinnar bókar sem H hafði ritað. Í Hæstarétti var tekið fram að siðanefnd Háskóla Íslands væri ekki með lögum markað hlutverk. Yrði hún því ekki talin hafa slíka stöðu innan stjórnkerfis Háskóla Íslands að hún gæti borið skyldur eða átt réttindi að landslögum og átt þannig aðild að dómsmáli. Var málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. ágúst 2004, þar sem synjun sýslumannsins í Reykjavík 29. júlí 2004 við beiðni varnaraðila um lögbann var felld úr gildi og sýslumanni gert að leggja samkvæmt kröfu varnaraðila lögbann við fyrirhugaðri efnismeðferð sóknaraðila á kæru tiltekinna aðstandenda Halldórs Laxness til sóknaraðila vegna bókar varnaraðila „Halldór“. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að kröfum varnaraðila verði hafnað. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að sóknaraðila verði gert að greiða honum kærumálskostnað. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði á málið rætur að rekja til kæru ekkju Halldórs Laxness til sóknaraðila vegna bókar sem varnaraðili ritaði og gefin var út af Almenna bókafélaginu síðla árs 2003. Í kærunni var varnaraðila, sem gegnir stöðu prófessors við Háskóla Íslands, gefið að sök að hafa brotið gegn siðareglum Háskóla Íslands sem samþykktar voru á háskólafundi 7. nóvember 2003. Með ákvörðun 2. júlí 2004 féllst nefndin, að kröfu varnaraðila, á að vísa tilteknum atriðum kærunnar frá en taka hana að öðru leyti til efnislegrar meðferðar. Í kjölfarið höfðaði varnaraðili mál og krafðist þess meðal annars að ákvörðun nefndarinnar um að taka kæruna til meðferðar yrði felld úr gildi. Þar sem sóknaraðili féllst ekki á að fresta meðferð málsins vegna fyrrnefndrar málsóknar krafðist varnaraðili 27. júlí 2004 að sýslumaðurinn í Reykjavík legði lögbann við því að sóknaraðili tæki kæruna til efnismeðferðar. Sýslumaður hafnaði beiðni varnaraðila 29. júlí 2004. Krafðist varnaraðili samdægurs úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun. Í beiðni varnaraðila um lögbann segir að gerðarþoli sé siðanefnd Háskóla Íslands. Samkvæmt málatilbúnaði hans er sóknaraðili sjálfstæð úrskurðarnefnd innan Háskóla Íslands sem tekur endanlegar ákvarðanir í kærumálum sem til hennar er beint. Þannig geti yfirstjórn háskólans ekki gefið nefndinni fyrirmæli um meðferð einstakra mála sem hún fjallar um. Standi því réttarfarsleg nauðsyn til þess að binda nefndina sjálfa við dóm í málinu. Sóknaraðili heldur því hins vegar fram að siðanefnd sé hluti af stjórnkerfi Háskóla Íslands en ekki sjálfstæður lögaðili þótt hún njóti viss sjálfstæðis í störfum sínum. Hafi nefndir á borð við siðanefndina, sem skipaðar séu til þess að sinna tilteknum einstökum verkefnum innan Háskóla Íslands, ekki aðildarhæfi í dómsmálum. Ekki eru ákvæði í lögum um skipun siðanefndar Háskóla Íslands eða hlutverk hennar. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði var nefndinni komið á fót með samþykkt háskólafundar og verkefni hennar og hlutverk ákveðið með reglum, sem samþykktar voru á þeim vettvangi. Siðanefnd Háskóla Íslands er ekki með lögum markað hlutverk. Verður hún ekki talin hafa slíka stöðu innan stjórnkerfis Háskóla Íslands að hún geti borið skyldur eða átt réttindi að landslögum og átt þannig aðild að dómsmáli, sbr. 1. mgr. 16. gr. laga nr 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því verður kröfum varnaraðila á hendur siðanefnd Háskóla Íslands vísað frá héraðsdómi, en málskostnaður verður ekki dæmdur siðanefndinni, enda skortir hana eftir framansögðu hæfi til að eignast slík réttindi. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Með bréfi árituðu um móttöku hjá Héraðsdómi Reykjavíkur 29. júlí sl. krefst sóknaraðili, Hannes Hólmsteinn Gissurarson, úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun Sýslumannsins í Reykjavík að synja kröfu hans um lögbann 27. sama mánaðar við því að varnaraðili, siðanefnd Háskóla Íslands, taki til efnismeðferðar liði eitt og fjögur í kæru Auðar Sveinsdóttur vegna dánarbús Halldórs Laxness 5. apríl 2001. Endanleg krafa sóknaraðila er að framangreind ákvörðun sýslumanns, sem tilkynnt var sóknaraðila með bréfi 29. júlí 2004, verði felld úr gildi og lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðnina. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila. Hann krefst einnig málskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega frávísunar málsins, en til vara að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Hann krefst einnig málskostnaðar. Málsatvik Atvik málsins eru ágreiningslaus. Með samþykkt háskólafundar Háskóla Íslands 7. nóvember 2003 voru samþykktar sérstakar siðareglur Háskóla Íslands. Á sama fundi voru einnig samþykktar „starfsreglur siðanefndar Háskóla Íslands“, en samkvæmt 1. gr. starfsreglnanna skal starfa við skólann siðanefnd semúrskurðar umþað hvort siðareglur skólans hafi verið brotnar. Umrædd siðanefnd er varnaraðili málsins. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. greindra reglna tekur varnaraðili við skriflegum kærum um meint brot á siðareglum frá nafngreindum aðilum innan eða utan Háskólans. Varnaraðili tekur ekki mál til meðferðar að eigin frumkvæði. Í 2. til 9. gr. reglnanna er nánar kveðið á um nefndarskipun, málsmeðferð og hvernig fara skuli með niðurstöður nefndarinnar. Þannig kemur fram í 2. gr. reglnanna að formaður varnaraðila sé skipaður af háskólaráði samkvæmt tilnefningu rektors. Þegar fram komi kæra um brot á siðareglum séu tveir menn skipaðir í varnaraðila til þess að fjalla um kæruna ásamt formanni. Í umboði háskólaráðs skipi rektor þessa tvo menn að fengnum tilnefningum formanns varnaraðila. Skipunartími formanns sé þrjú ár, en skipun annarra nefndarmanna taki einungis til fyrirliggjandi máls. Samkvæmt 4. gr. skal varnaraðili kanna hvort kæra snerti siðareglur Háskóla Íslands. Varnaraðili vísi frá kærum sem ekki varði siðareglurnar eða séu tilefnislausar. Þá segir að varnaraðili geti vísað kærum frá, ef um er að ræða meint brot á lagareglum sem hægt er að bera undir úrskurð stjórnvalda eða dómstóla. Í 7. gr. reglnanna kemur meðal annars fram að varnaraðili mæli ekki fyrir um viðurlög við brotum sem hann kemst að niðurstöðu um, en skuli taka afstöðu til alvarleika brotsins og hvort telja megi að um endurtekið brot sé að ræða. Í 8. gr. kemur fram að varnaraðili skuli búa til útdrátt úr umfjöllun sinni og birta sem skýringu við viðkomandi ákvæði reglnanna á háskólavefnum. Þetta eigi þó ekki við ef ákveðið hefur verið að niðurstaða nefndarinnar sé trúnaðarmál. Í 9. gr. starfsreglnanna segir að niðurstaða varnaraðila sé endanleg og verði henni ekki áfrýjað. Ef niðurstaða varnaraðila bendi til þess að um sé að ræða brot í starfi í skilningi laga skuli varnaraðili vekja athygli rektors á því. Varnaraðila sé ennfremur heimilt að benda rektor á annmarka á reglum sem gilda um Háskóla Íslands. Hinn 5. apríl 2004 beindu tilteknir aðstandendur Halldórs Laxness kæru til varnaraðila vegna bókar sóknaraðila „Halldór“ sem gefin var út 27. nóvember 2003. Í kærunni eru talin upp í fjórum liðum atriði sem kærendur telja að feli í sér brot gegn siðareglum og viðteknum sjónarmiðum um faglega starfshætti. Í fyrsta lagi að sóknaraðili hafi brotið gegn siðareglum og viðteknum sjónarmiðum um faglega starfshætti með því að nýta sér ritverk Halldórs Laxness án þess að geta heimilda með fullnægjandi hætti. Í öðru lagi að hann hafi með alvarlegum hætti brotið gegn höfundarheiðri og höfundarrétti Halldórs Laxness með því að endursegja texta hans og breyta honum og gera hann þannig að sínum. Í þriðja lagi hafi sóknaraðili nýtt sér ýmis óbirt ritverk Halldórs Laxness, þar á meðal bréf, dagbók og handrit, án samþykkis kærenda og breyti engu þótt téð ritverk hafi verið afhent Landsbókasafni til varðveislu. Í fjórða lagi hafi sóknaraðili „kryddað“ lýsingar sínar á ævi Halldórs Laxness með upplýsingum úr verkum annarra höfunda og úr skáldverkum Halldórs og í raun brenglað ævisögu hans, en þetta samrýmist ekki viðurkenndum starfsháttum við ævisagnaritun auk þess sem þar kunni að hafa verið vegið að mannorði og minningu Halldórs og annarra sem koma við sögu í bókinni. Sóknaraðili krafðist frávísunar kærunnar. Með ákvörðun 2. júlí 2004 vísaði siðanefndin 2. og 3. lið kærunnar frá en ákvað að taka aðra hluta hennar til efnismeðferðar og veitti sóknaraðila frest til að skila greinargerð til 3. ágúst 2004. Í rökstuðningi ákvörðunar varnaraðila kemur fram að varnaraðili telji að í málinu séu ákveðnir þættir sem eigi undir úrskurð dómstóla og lúti að meintum brotum kærða gegn höfundarétti samkvæmt höfundalögum nr. 73/1972. Hins vegar snúi kæran einnig að öðrum veigamiklum þáttum sem lýst sé í nánar tilgreindum ákvæðum siðareglnanna er varði viðurkennd fræðileg vinnubrögð háskólakennara, svo sem vandvirkni í störfum og afstöðu til annarra fræðimanna, en slík atriði eigi að jafnaði ekki undir úrlausn dómstóla. Þá kemur fram að varnaraðili telji það utan verkssviðs síns að fjalla um meint brot á ákvæðum höfundalaga eða önnur meint brot sóknaraðila á réttindum annarra sem vernduð séu með lögum. Það sé hins vegar í fullu samræmi við markmið siðareglnanna að tekið sé á öðrum þáttum sem lúti að vandvirkni í vinnubrögðum, heilindum og heiðarleika kennara við skólann. Það sé megintilgangur varnaraðila að meta slík atriði og fjalla um fræðistörf starfsmanna skólans þar sem lögum sleppi og að slíkt sé unnt án þess að taka afstöðu til meintra brota sóknaraðila á lögum. Í framhaldi af þessari ákvörðun varnaraðila höfðaði sóknaraðili almennt einkamál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til að fá ákvörðun varnaraðila hnekkt að því leyti sem nefndin hafði ekki fallist á kröfur hans. Var stefna í málinu birt varnaraðila 27. júlí 2004, en málið verður þingfest 2. september nk. Jafnframt óskaði sóknaraðili eftir því að varnaraðili frestaði frekari umfjöllun um málið þar til niðurstaða lægi fyrir í héraðsdómsmálinu. Að fenginni umsögn kærenda ákvað varnaraðili að ekki væri ástæða til að fresta málsmeðferð fyrir nefndinni vegna málsóknarinnar og tilkynnti sóknaraðila þetta með bréfi 26. júlí 2004. Hinn 27. júlí 2004 krafðist sóknaraðili þess að sýslumaðurinn í Reykjavík legði lögbann við því að varnaraðili tæki til efnismeðferðar 1. og 4. lið kærunnar. Sýslumaður hafnaði beiðninni með bréfi 29. júlí 2004. Í bréfi sýslumanns segir að ekki verði talið að í beiðni sóknaraðila hafi verið sannað eða gert sennilegt að athöfn sú, er krafist væri að lagt væri lögbann við, brjóti gegn lögvörðum rétti sóknaraðila. Verði því að telja bersýnilegt að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. væri ekki fullnægt. Var beiðni sóknaraðila synjað með vísan til 3. mgr. 26. gr. og 8. gr. laga nr. 31/1990 og hún endursend sóknaraðila ásamt fylgigögnum. II. Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili telur í fyrsta lagi varnaraðila skylt að bíða þess að sóknaraðili fái úrlausn dómstóla um það hvort varnaraðila sé rétt að taka umrædda kæru til efnismeðferðar, áður en til slíkrar meðferðar kemur. Í þessu sambandi bendir sóknaraðili á 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem kveðið er á um að leysa skuli úr frávísunarkröfu fyrir dómi, áður en tekið er til við efnisþátt máls. Í öðru lagi bendir sóknaraðili á að ef komist verður að þeirri niðurstöðu fyrir dómstólum að varnaraðili hafi ekki haft heimild til að fjalla efnislega um framangreinda kæru hafi verið vegið með óbætanlegum hætti gegn hagsmunum sóknaraðila. Áhrifum úrskurðar varnaraðila verði ekki eytt eftir að hann hafi verið kveðinn upp, jafnvel þótt dómstólar dæmi síðar að engin heimild hafi verið til að kveða hann upp. Þessi málsmeðferð gangi gegn meðalhófi í stjórnsýslu. Í framhaldi af þessum sjónarmiðum bendir sóknaraðili á að kærendur til varnaraðila hafi enga lögvarða hagsmuni af því að fá efnislega úrlausn um kæruna, áður en niðurstaða dómstóla um heimildir varnaraðila liggur fyrir. Sóknaraðili bendir á að siðareglurnar og starfsreglur varnaraðila voru settar eftir að gerðarbeiðandi vann það verk sem kæran til varnaraðila beinist að. Það fái ekki staðist að varnaraðili taki til skoðunar meint brot háskólamanna áður en reglurnar voru settar. Sóknaraðili telur einnig að heimild hafi skort til að setja reglurnar og birtingu þeirra hafi verið áfátt. Þetta eigi að leiða til þess að varnaraðili hafi átt að vísa málinu frá sér. Vegna málsástæðna varnaraðila bendir sóknaraðili á að varnaraðili fari ekki með neitt framkvæmdarvald ríkisins. Varnaraðili sé nefnd sem sett sé á fót innan skólans til að fjalla um mál sem þar geta komið upp. Rekstur skóla feli ekki í sér meðferð á ríkisvaldi í þeim skilningi sem það hugtak hafi í stjórnlagafræði. Þetta sé í eðli sínu einkaréttarleg starfsemi, enda séu fjölmargir skólar í landinu einkareknir, þar með taldir háskólar. Því eigi ákvæði 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944 eigi við um ákvörðun varnaraðila. Sóknaraðili telur einnig að ákvörðun varnaraðila geti ekki talist „yfirvaldsboð“ í skilningi þess ákvæðis, enda fari varnaraðili ekki með opinbert vald. Í munnlegum málflutningi féll sóknaraðili frá þeirri málsástæðu, sem fram kemur í bréfi hans til dómsins 29. júlí 2004, að ákvörðun sýslumanns sama dag sé órökstudd. III. Málsástæður og lagarök varnaraðila Krafa varnaraðila um frávísun málsins byggist á því að kveðið er á um það í 1. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990 að gerðarbeiðandi geti krafist úrlausnar héraðsdómara um ákvörðun sýslumanns um synjun, m.a. lögbannsgerðar. Ber honum að gera það með tilkynningu til sýslumanns innan viku frá því að honum varð viðkomandi ákvörðun kunn. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laganna gilda ákvæði 86. 91. gr. laga um aðför um málsmeðferð. Samkvæmt 86. gr. þeirra laga ber sýslumanni að afhenda þeim sem leita vill úrlausnar héraðsdóms staðfest eftirrit gagna málsins ásamt endurriti úr gerðabók og ber þeim sem úrlausnar leitar að senda héraðsdómara málsgögn án tafar. Er sýslumanni heimilt að senda héraðsdómara athugasemdir sínar um málið. Varnaraðili telur að í máli þessu verði ekki séð að sóknaraðili hafi beint tilkynningu til sýslumanns eins og áskilið er. Hafi formkröfum laga fyrir því að synjun verði borin undir héraðsdóm því ekki verið fullnægt og beri dómara því þegar af þeirri ástæðu að vísa málinu sjálfkrafa frá dómi. Sóknaraðili telur einnig að vísa beri málinu frá dómi með hliðsjón af því að varnaraðili sé hluti af stjórnkerfi Háskóla Íslands en ekki sjálfstæður lögaðili þó hann njóti viss sjálfstæðis í störfum sínum. Varnaraðili sé skipaður formanni sem skipaður sé af háskólaráði samkvæmt tilnefningu rektors til þriggja ára og tveimur nefndarmönnum sem skipaðir eru í nefndina hverju sinni er mál berst nefndinni. Nefndir, sem skipaðar séu til þess að sinna tilteknum, einstökum verkefnum innan Háskóla Íslands, hafi ekki aðildarhæfi í dómsmálum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 486/1999 frá 31. maí 2000. Lögbannskröfu hefði því réttilega átt að beina að Háskóla Íslands og háskólarektor til fyrirsvars en ekki varnaraðila. Verði málinu ekki vísað frá dómi byggir varnaraðili á því að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 sé ekki fullnægt til að leggja megi á hið umbeðna lögbann. Varnaraðili tekur undir það með sýslumanni að vandséð sé hvernig sóknaraðili geti talist eiga lögvarinn rétt til þess að varna því að til þess bær aðili á vinnustað hans fjalli um ávirðingar sem á hann eru bornar vegna starfa hans, enda geti hann borið slíkar úrlausnir undir dómstóla samkvæmt almennum reglum. Þótt Háskóli Íslands sé opinber stofnun og ýmis önnur sjónarmið gildi um samskipti við starfsmenn en í einkafyrirtækjum eigi hér það sama við og ef um einkafyrirtæki væri að ræða. Gæti starfsmaður einkafyrirtækis ekki fengið lögbann við umfjöllun nefndar innan fyrirtækis um ætluð brot hans á starfsreglum þess. Verði talið að röksemdir sýslumanns nægi ekki einar og sér til að hafna kröfu sóknaraðila byggir varnaraðili á því að hafna beri kröfunni af eftirfarandi ástæðum. Í fyrsta lagi verði lögbann einungis lagt við athöfnum einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Varnaraðili sé augljóslega hvorki einstaklingur né fyrirsvarsmaður félags. Að mati varnaraðila geti hann heldur ekki talist fyrirsvarsmaður stofnunar. Hvorki hafi nefndin neitt fyrirsvar fyrir Háskóla Íslands né geti hún talist stofnun í skilningi laganna. Í öðru lagi sé Háskóli Íslands opinber stofnun sem starfi samkvæmt lögum. Um starfsemi stofnunarinnar gildi stjórnsýslulög og þar sem þeim sleppir óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttar. Gildi þetta meðal annars um samskipti stofnunarinnar við starfsmenn sína. Stofnunin hafi sett sér siðareglur sem kynntar hafi verið starfsmönnum og fengið varnaraðila heimildir til að fjalla um ætluð brot starfsmanna stofnunarinnar eða nemenda á reglunum eftir kröfu nánar tilgreindra aðila. Varnaraðili sé hluti af stjórnsýslu Háskóla Íslands og sæki heimildir sínar til stjórnenda stofnunarinnar. Falli málsmeðferð fyrir varnaraðila undir stjórnunarheimildir stofnunarinnar gagnvart starfsmönnun sínum og boðvald stofnunarinnar yfir þeim sem vinnuveitanda. Byggir varnaraðili því á að nefndin sé í þessum skilningi stjórnvald í skilningi 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 og því verði ekki lagt lögbann við störfum hennar. Í þessu sambandi er og vísað til áðurgreindra röksemda um að varnaraðili sé ekki réttur aðili málsins heldur stofnunin. Er sjónarmiðum sóknaraðila um að samskipti stjórnenda Háskóla Íslands við starfsmenn séu í raun einkaréttarlegs eðlis mótmælt. Vísar varnaraðili þessu til stuðning til ítrekaðra fordæma Hæstaréttar. Að lokum byggir varnaraðili á því að útilokað sé, jafnvel þótt svo ólíklega vildi til að dómurinn teldi að líta bæri á varnaraðila með sama hætti og hann starfaði í þágu einkafyrirtækis, að sóknaraðili geti fengið lögbann lagt við umfjöllun varnaraðila um mál sóknaraðila. Telur varnaraðili að ef fallist yrði á kröfu sóknaraðila fælist í þeirri niðurstöðu skerðing á tjáningarfrelsi varnaraðila sem andstæð væri 73. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæðum alþjóðlegra mannréttindasáttmála. IV. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. getur gerðarbeiðandi krafist úrlausnar héraðsdóms um synjun kyrrsetningar-, löggeymslu- eða lögbannsgerðar, stöðvun gerðar eða synjun kröfu hans um endurupptöku hennar með því að tilkynna það sýslumanni innan viku frá því honum verður sú ákvörðun kunn. Eftir því sem ekki er að finna reglur um kröfu gerðarbeiðanda í V. kafla laga nr. 31/1990 fer um meðferð málsins samkvæmt 86. til 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Samkvæmt 2. til 3. málslið 1. mgr. 86. gr. nefndra laga skal sýslumaður bóka nákvæmlega hver sú ákvörðun er sem krafist er úrlausnar héraðsdómara um og hverjar kröfur aðilar gera og að jafnaði bóka í stuttu máli röksemdir sem þeir færa fyrir kröfum sínum. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal sýslumaður afhenda þeim sem krefst úrlausnar héraðsdómara staðfest ljósrit gagna og eftirrit úr gerðabók varðandi gerðina svo fljótt sem við verður komið. Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar skal sá sem krefst úrlausnar héraðsdómara án tafar senda héraðsdómara málsgögn. Samkvæmt lokamálsgrein greinarinnar er sýslumanni heimilt að senda héraðsdómara athugasemdir sínar um málsefnið. Eins og áður greinir barst krafa sóknaraðila vegna synjunar sýslumanns héraðsdómi 29. júlí sl. Samkvæmt framangreindum reglum um meðferð kröfu um úrlausn ákvörðunar sýslumanns fyrir héraðsdómi bar sóknaraðila ekki að beina þeirri tilkynningu til héraðsdóms heldur til Sýslumannsins í Reykjavík. Til þess er hins vegar að líta að framangreindar formreglur um meðferð kröfu um úrlausn um ákvörðun sýslumanns fyrir héraðsdómi hafa einkum það hlutverk að tryggja að sýslumanni verði kunnugt um kröfu um málskot til héraðsdóms svo að hann geti stöðvað frekari framkvæmd gerðar, ef henni er að skipta, á meðan meðferð dómsmáls stendur, en auk þess er tilkynning til sýslumanns forsenda þess að sýslumaður geti nýtt sér heimild sína til umsagnar, sbr. 5. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1989. Þá liggur fyrir að af hálfu sýslumanns var ekki bókað um málið í gerðabók og skortir ekki á að öll gögn lögbannsmálsins, eins og það lá fyrir sýslumanni, hafi verið lögð fram í málinu. Að þessu virtu, svo og með hliðsjón af því að sóknaraðili tilkynnti fulltrúa sýslumanns um kröfuna símleiðis 3. ágúst sl., telur dómari að framangreint frávik frá reglum sé ekki þess eðlis að það leiði til þess að vísa beri kröfu sóknaraðila sjálfkrafa frá dómi. Varnaraðili er sjálfstæð og viðvarandi nefnd á vegum Háskóla Íslands. Skiptir engu í þessu sambandi hvernig nánari skipan nefndarinnar í hverju og einu máli er háttað. Liggur skýrt fyrir í málinu að það eru fyrirhugaðar athafnir þessarar nefndar sem eru andlag lögbannsbeiðni sóknaraðila. Dómari telur að varnaraðili geti átt réttindi og borið skyldur að lögum, til dæmis þær að láta ógert að fjalla um eða kveða upp úrskurði um tiltekin mál við þær aðstæður að lögbann hefur verið lagt við slíkri athöfn. Samkvæmt þessu er málinu réttilega beint að varnaraðila og verður því ekki vísað frá dómi af þeirri ástæðu að varnaraðila skorti aðildarhæfi. V. Samkvæmt gögnum málsins voru siðareglur Háskóla Íslands samþykktar á háskólafundi 7. nóvember 2003, en sama dag voru samþykktar starfsreglur siðanefndar Háskóla Íslands, varnaraðila máls þessa. Samkvæmt formála reglnanna eru með skráningu þeirra fangaðir í orð helstu þættir þeirrar siðferðilegu ábyrgðar sem er samofin störfum við Háskóla Íslands í þeim tilgangi að hvetja og aðstoða starfsfólk hans við að sinna störfum sínum á vandaðan og árangursríkan hátt. Þá segir að með reglum um málsmeðferð sé einnig skapaður farvegur trúnaðar og óhlutdrægni fyrir rökstuddar ásakanir um misbrest og stuðlað að því að leyst verði úr ágreiningi á málefnalegan hátt. Að mati dómara einkennast framangreindar siðareglur af víðtækum og almennt orðuðum ákvæðum sem iðulega gefa tilefni til mats. Umræddar siðareglur snerta mikilvæga hagsmuni háskólaborgara, einkum háskólakennara og annarra fræðimanna, með því að brot á reglunum er til þess fallið að skaða orðstír og fræðimannaheiður þeirra gagnvart starfsbræðrum sem og samfélaginu í heild. Er þýðing þessara hagsmuna vandmetin þegar um er að ræða menn sem í mörgum tilvikum hafa gert vísindi og fræði að lífsstarfi sínu. Að þessu slepptu er enn fremur ljóst að brot gegn ákvæðum siðareglna getur jafnframt talist brot á starfsskyldum starfsmanns háskólans og þannig leitt til viðbragða af hálfu yfirstjórnar skólans. Við slíkar aðstæður yrði úrskurður varnaraðila tilefni og jafnframt, að hluta eða í heild, grundvöllur eiginlegrar stjórnvaldsákvörðunar, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1990. Samkvæmt framangreindu telur dómari ljóst að varnaraðila er falið að fjalla um mikilvæga og lögverndaða hagsmuni háskólaborgara samkvæmt reglum sem oft geta gefið tilefni til mats og andstæðra túlkana, en samkvæmt starfsreglum varnaraðila hefur hann það hlutverk að úrskurða endanlega um það hvort siðareglur hafi verið brotnar, eins og nánar greinir í I. kafla hér að framan. Getur það ekki ráðið úrslitum um mikilvægi úrskurða varnaraðila að þessu leyti þótt þeir verði ekki studdir viðurlögum og yfirstjórn háskólans sé í sjálfsvald sett hvort hún grípur til aðgerða í framhaldi af þeim. Samkvæmt þessu er það álit dómara að setning framangreindra siðareglna og stofnun varnaraðila sem úrskurðaraðila um efni þeirra í kærumálum gegn einstökum háskólaborgurum hafi falið í sér íþyngjandi fyrirkomulag fyrir þá sem undir reglurnar og lögsögu varnaraðila voru settir. Er þá einnig haft í huga það yfirlýsta markmið laga nr. 41/1999 um Háskóla Íslands og laga nr. 136/1997 um háskóla að tryggja akademískt frelsi kennara sem og nemenda. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að hann sé hluti af stjórnsýslu Háskóla Íslands og sæki heimildir sínar til stjórnenda háskólans. Falli málsmeðferð fyrir varnaraðila þannig undir almennar stjórnunarheimildir háskólans gagnvart starfsmönnun sínum og boðvald skólans yfir þeim sem vinnuveitanda. Á þessi sjónarmið varnaraðila getur dómari ekki fallist. Varnaraðili hefur að ýmsu leyti annað og víðtækara hlutverk en leiðir af almennu boð- og eftirlitsvaldi yfirstjórnenda háskólans gagnvart starfsmönnum. Kemur það meðal annars fram í því að varnaraðili getur kveðið upp úrskurð um brot á nefndum siðareglum í tilefni af kærum frá aðilum innan eða utan háskólans án tillits til þess hvort um ætlað brot í starfi er að ræða, sbr. 2. málslið 9. gr. framangreindra siðareglna. Almennt væru hins vegar ekki efni til þess að yfirstjórn skólans hefði formleg afskipti af starfsmanni í tilefni af kvörtun um störf hans nema ástæða þætti til að áminna hann eða vísa honum úr starfi samkvæmt nánari ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Að virtri stöðu varnaraðila sem sjálfstæðrar úrskurðarnefndar og þeirri málsmeðferð sem honum er ætlað að viðhafa telur dómari einnig að úrskurðir hans geti einnig haft önnur og meiri áhrif á orðstír og fræðimannaheiður þeirra sem hann fjallar um en viðbrögð yfirstjórnar háskólans í framhaldi af kvörtunum vegna tiltekinna starfsmanna. Í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttar ber Háskóla Íslands að starfa innan þeirra heimilda sem honum eru markaðar með lögum nr. 41/1999 og annarri löggjöf sem að honum snýr. Sömuleiðis ber einstökum stjórnendum og stofnunum innan skólans að gæta lögbundinna valdmarka sinna. Eiga því önnur sjónarmið við um Háskóla Íslands en einkafyrirtæki eða einkaréttarleg félög sem koma fót úrskurðar- eða siðanefndum með lögum eða samþykktum sínum. Með hliðsjón af því sem áður greinir um hlutverk og áhrif varnaraðila er því nauðsynlegt að kanna hvort hann hafi nægilega stoð í þeim réttarreglum sem liggja Háskóla Íslands til grundvallar og hvort samþykktir um varnaraðila hafi verið gerðar af þar til bærum aðila samkvæmt þessum reglum. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 41/1999 skal Háskóli Íslands vera vísindaleg rannsókna- og fræðslustofnun er veiti nemendum sínum menntun til að sinna sjálfstætt vísindalegum verkefnum og gegna ýmsum störfum í þjóðfélaginu, en auk þess skal skólinn einnig sinna endurmenntun þeirra sem lokið hafa háskólaprófi, miðla fræðslu til almennings og veita þjóðfélaginu þjónustu í krafti þekkingar sinnar, allt eftir því sem nánar er kveðið á um í lögunum og öðrum reglum er gilda um skólann. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna er háskólaráð æðsti ákvörðunaraðili innan háskólans. Háskólaráð fer með úrskurðarvald í málefnum skólans og stofnana sem honum tengjast og fer með almennt eftirlit með starfsemi hans og rekstri samkvæmt því sem nánar er mælt fyrir um í lögunum og reglum settum með stoð í þeim. Háskólaráð skal meðal annars kveða nánar á um skipulag sameiginlegrar stjórnsýslu háskólans og stjórnsýslu deilda og stofnana að undangenginni umsögn háskólafundar, sbr. 4. mgr. 2. gr. laganna. Um háskólafund er kveðið í 7. gr. laganna. Segir þar í 1. mgr. að háskólafundur sé samráðsvettvangur háskóladeilda og háskólastofnana. Háskólafundur vinni að þróun og eflingu Háskóla Íslands og móti og setji fram sameiginlega vísinda- og menntastefnu háskólans. Í 2. mgr. 7. gr. laganna kemur m.a. fram að háskólafundur sé ályktunarbær um þau málefni sem honum séu falin samkvæmt lögum nr. 41/1999 eða reglum settum með stoð í þeim. Háskólarektor er hins vegar yfirmaður stjórnsýslu háskólans og æðsti fulltrúi hans gagnvart mönnum og stofnunum innan háskólans og utan, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Hvergi í lögum nr. 41/1999 um Háskóla Íslands né lögum nr. 136/1997 um háskóla er að finna sérstaka heimild til að setja siðareglur eða koma á fót úrskurðarnefnd um störf háskólaborgara, með þeim hætti sem áður greinir. Þá verður ekki ráðið af lögum nr. 41/1999 að háskólafundi sé ætlað það hlutverk að setja háskólaborgurum reglur eða koma á fót úrskurðarnefndum til þess að fjalla um ágreiningsmál í tilefni af slíkum reglum. Þvert á móti verður ráðið af lögum nr. 41/1999 að þær nánari reglur, sem setja skuli samkvæmt lögunum, þar á meðal um starfsskyldur háskólakennara, sbr. 4. mgr. 11. gr. laganna, skuli settar af háskólaráði og skuli þær birtar í B-deild Stjórnartíðinda, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Það er álit dómara að setning framangreindra siðareglna og stofnun varnaraðila, sem eins og áður segir fól í sér íþyngjandi fyrirkomulag fyrir þá sem undir reglurnar og lögsögu varnaraðila voru settir, geti hvorki helgast af almennu hlutverki háskólans, sbr. 1. gr. laga nr. 41/1999, né almennum heimildum yfirstjórnar háskólans til stjórnunar og skipulags innra starfs síns, sbr. einkum 4. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 11. gr. laga nr. 41/1999 og 18. gr. laga nr. 136/1997. Samkvæmt þessu telur dómari fram kominn verulegan vafa um það atriði hvort siðanefnd Háskóla Íslands, varnaraðili máls þessa, hafi nægilega stoð í lögum og sé af þeirri ástæðu heimilt að fara með það mál sem varð tilefni að kröfu sóknaraðila um lögbann. Án tillits til þess hvort heimilt var að setja á fót varnaraðila, með þeim hætti sem áður greinir, telur dómari jafnframt verulegan vafa leika á hvort réttur aðili innan Háskóla Íslands hafi sett þær reglur sem hér um ræðir. Af þessum ástæðum er það niðurstaða dómara að sóknaraðili hafi gert nægilega sennilegt að áframhaldandi meðferð varnaraðila á máli hans fyrir varnaraðila muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Enda þótt dómari telji að varnaraðili sé stjórnsýslunefnd í þeim skilningi að hún starfar innan ríkisstofnunar, fjallar m.a. um málefni tiltekinna starfsmanna ríkisins og er komið á fót á grundvelli allsherjarréttarlegra heimilda, liggur fyrir að úrskurðir varnaraðila geta hvorki lagt lagalegar skyldur á aðila kærumála né eru þeir bindandi fyrir yfirstjórn háskólans. Samkvæmt þessu eru úrskurðir varnaraðila ekki stjórnarathafnir í skilningi 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 og er ákvæðið þannig ekki því til fyrirstöðu að sóknaraðili geti krafist lögbanns samkvæmt IV. kafla laganna. Þegar af þessari ástæðu á 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 einnig ekki við um fyrirhugaða úrskurði varnaraðila. Þá verður kröfu sóknaraðila um lögbann ekki hafnað með vísan til annarra atriða sem greinir í 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Af beiðni sóknaraðila um lögbann verður nægilega ráðið að beiðni hans beinist gegn varnaraðila, siðanefnd Háskóla Íslands, og þeirri yfirvofandi athöfn hans sem áður er gerð grein fyrir. Eins og áður segir hefur sóknaraðili gert sennilegt að þessi athöfn muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans. Þá er það mat dómara að réttindi sóknaraðila muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum, verði sóknaraðili knúinn til að bíða dóms um þau, enda liggur fyrir í málinu sú afstaða varnaraðila að úrskurða um umrædda kæru án tillits til þess hvort dómur hefur gengið í því máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila og áður greinir. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómara að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt um beiðni sóknaraðila. Í tilefni af máltilbúnaði varnaraðila telur dómari rétt að taka fram að með þessari niðurstöðu eru með engum hætti takmarkaðar stjórnskipulega verndaðar heimildir þeirra einstaklinga, sem skipa varnaraðila, til þess að fjalla um og tjá sig um verk sóknaraðila í ræðu og riti í eigin nafni. Samkvæmt framangreindu verður synjun sýslumanns 29. júlí 2004 við beiðni sóknaraðila um lögbann felld úr gildi. Eins og málið liggur fyrir verður lagt fyrir sýslumann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni sóknaraðila, eftir atvikum eftir að sóknaraðili hefur lagt fram tryggingu samkvæmt nánari ákvörðun nánari sýslumanns, sbr. 30. gr. laga nr. 30/1990. Eftir úrslitum málsins verður varnaraðili dæmdur til að greiða málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Jón Steinar Gunnlaugsson hrl. Af hálfu varnaraðila flutti málið Gestur Jónsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Felld er úr gildi synjun Sýslumannsins í Reykjavík 29. júlí 2004 við beiðni sóknaraðila, Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar, um lögbann. Lagt er fyrir sýslumann að leggja lögbann við fyrirhugaðri efnismeðferð varnaraðila, siðanefndar Háskóla Íslands, á kæru tiltekinna aðstandenda Halldórs Laxness vegna bókar sóknaraðila „Halldór“, enda leggi sóknaraðili fram tryggingu eftir nánari ákvörðun sýslumanns, sbr. 30. gr. laga nr. 30/1990. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 761/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er tilmeðferðar hjá dómstólum, en þó eigi lengur en til föstudagsins 29. desember2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2017.Héraðssaksóknarihefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X kt. [...] til að sætagæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum þó eigi lenguren til föstudagsins 29. desember 2017 kl. 16:00. Í greinargerð saksóknara kemur fram aðhéraðssaksóknari hafi gefið út ákæru áhendur ákærða X þann 1. desember sl. sem send hefur verið HéraðsdómiReykjavíkur til meðferðar. Ákærða sé gefið að sök tilraun til manndráps með þvíað hafa, að kvöldi þriðjudagsins 3.október 2017, í félagi við þrjá aðra aðila, ruðst vopnaðir hnífum og macebrúsuminn á heimili við [...] í Reykjavík þar sem ákærða sé gefið að sök að hafastungið A, sem hafi verið gestkomandi í íbúðinni, í kviðinn með hníf með þeimafleiðingum að A hafi hlotið stungusár neðan við nafla sem hafi náð í gegnumkviðvegg og lífhimnu, í gegnum hengi smágirnis á tveimur stöðum og í gegnumhengi þverristils alveg við ristilinn. Sé háttsemi ákærða talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði hafi þann 7. október sl. veriðúrskurðaður í gæsluvarðahald á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008og b- liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr.357/2017 til 11. október 2017 en hafi frá þeim tíma sætt gæsluvarðhaldi á grundvellialmannahagsmuna sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 358/2017 sem staðfesturhafi verið af Hæstarétti með dómi í máli nr. 657/2017 og nú síðast úrskurðhéraðsdóms Reykjavíkur nr. 394/2017. Ákærði liggisamkvæmt framansögðu undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. sbr. 20 gr.hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa ráðist á brotaþola vopnaður hníf ogstungið hann í kviðinn. Ákærði hafi viðurkennt sök og sagst hafa komið áheimilið við [...] í þeim tilgangi að stinga brotaþola. Sé ljóst að beitingvopnsins og staðsetning áverkans sé lífshættuleg og hafi ákærða mátt vera þaðljóst. Með hliðsjón af framangreindu og með tilliti til almannahagsmuna sé þaðmat ákæruvaldsins að nauðsynlegt sé að tryggja að ákærði gangi ekki laus ámeðan mál hans sé til meðferðar fyrir dómstólum.Sakarefni málsins sétalið varða við 211. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enbrot gegn ákvæðunum geti varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannist. Umheimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Niðurstaða:Eins og rakið hefur verið krefst saksóknariþess að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, þegar tími gæsluvarðhalds hans rennur út klukkan 16.00 þann 5.desember 2017, sbr. úrskurð héraðsdóms frá 7. nóvember sl. Samkvæmtframangreindu ákvæði má úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunurleikur á því að hann hafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 árafangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt meðtilliti til almannahagsmuna. Ákærði hefurjátað að hafa veist að brotaþola með hnífi í íbúð í [...] að kvöldi 3. októbersl. og fær það jafnframt stoð í frásögn vitna. Fyrir liggur að stunguáverki vará brotaþola á kvið og virðist hnífurinn hafa farið í gegnum kviðvegginn oglífhimnu fyrir neðan nafla. Samkvæmt áverkavottorði sem lagt hefur verið framgetur hnífsstunga sem þessi verið lífshættuleg og valdið dauða. Í þessu ljósiber að fallast á það með saksóknara að ákærði sé undir sterkum grun um brot gegn 211. gr., sbr. 20 gr.almennra hegningarlaga, þ.e. tilraun til manndráps. Getur brotið varðað 10 árafangelsi eða meira. Þegar litið er til eðlis brotsins og þess sem fram kemur ígreinargerð saksóknara um aðdraganda þess ber að fallast á með saksóknara aðgæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með fyrrgreindumdómi Hæstaréttar frá 17. október sl., í máli nr. 657/2017, var staðfest það mathéraðsdóms að svo stæði á og telur dómurinn að ekkert nýtt hafi komið fram ímálinu sem breyti því mati.Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 telst fullnægt ogverður því fallist á kröfu saksóknara og kærða gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. desember 2017 kl. 16:00. RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X kt. [...]skal sæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum þóeigi lengur en til föstudagsins 29. desember 2017 kl. 16:00.
|
Mál nr. 315/2003
|
Þjófnaður Fjársvik Umferðarlagabrot Ítrekun Hegningarauki Skilorðsrof
|
G var ákærð fyrir þjófnað, fjársvik og umferðarlagabrot og gekkst hún við sakargiftum. Rauf hún með brotum sínum skilorð eldri dóms, sem var tekinn upp og dæmdur með samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði með vísan til 71. gr., sbr. og 255. gr. þeirra laga. G var jafnframt svipt ökurétti og dæmd til greiðslu skaðabóta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. ágúst 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærða krefst þess að refsing hennar verði milduð og hún skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta. Eins og fram kemur í héraðsdómi voru brot ákærðu samkvæmt ákærum 18. febrúar, 27. ágúst og 1. október 2002 framin áður en dómur frá 21. janúar 2002 var upp kveðinn. Brot samkvæmt þessum þremur ákærum voru 100 að tölu, þar af 98 fjársvikabrot, einn þjófnaður úr íbúð og eitt umferðarlagabrot. Nam andlag þessara brota um 600.000 krónum. Hins vegar voru brot samkvæmt ákærum 26. nóvember 2002 og 29. apríl 2003 18 að tölu, þar af þjófnaður í kjölfar innbrots í íbúðarhús, átta aðrir þjófnaðir, átta fjársvik og ein tilraun til fjársvika. Andlag þessara brota nam að lágmarki 300.000 krónum. Með fyrrnefndum dómi 21. janúar 2002 var ákærða dæmd fyrir þjófnað í fangelsi í 10 mánuði, þar af átta mánuði skilorðsbundið í þrjú ár. Ákærða hefur því rofið skilorð dómsins með brotum sínum, sem fjallað er um í ákærunum 26. nóvember 2002 og 29. apríl 2003, og verður því hinn skilorðsbundni hluti hans tekinn upp og dæmdur með í máli þessu, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi. Þar var refsing ákærðu fyrir þau brot sem mál þetta tekur til ákveðin fjórir mánuðir til viðbótar þeirri átta mánaða fangelsisrefsingu sem upp var dæmd. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að brot ákærðu samkvæmt áðurnefndum fimm ákærum voru á annað hundrað, andlag þeirra nam nærri 1.000.000 krónum og hún hefur ekki bætt fyrir þau. Með brotunum, sem getið er í ákærum 26. nóvember 2002 og 29. apríl 2003, hefur hún ítrekað gerst sek um auðgunarbrot. Ber því við ákvörðun refsingar hennar einnig að vísa til 71. gr., sbr. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sviptingu ökuréttar ákærðu og skaðabætur verða staðfest. Ákærða verður dæmd til að greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem verða ákveðin í einu lagi, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Guðrún Halldóra Valsdóttir, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærðu og skaðabætur skulu vera óröskuð. Ákærða greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 230.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 20. maí sl., er höfðað samkvæmt fimm ákærum. Fyrst með ákæru dagsettri 18. febrúar 2002 af lögreglustjóranum í Reykjavík á hendur ákærðu Guðrúnu Halldóru Valsdóttur, [ . . . ], fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni [ . . . ], þriðjudaginn 3. júlí 2001, um Háaleitisbraut í Reykjavík svipt ökurétti og óvær um að stjórna bifreiðinni örugglega vegna neyslu deyfandi lyfja og svo óvarlega að hún ók aftan á strætisvagninn BP-713 sem var kyrrstæður í biðstöð við Háleitisbraut á móts við Bláa turninum. Þetta er talið varða við 1. mgr. 4. gr., 2. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993. Hinn 13. september sl. var sakamálið nr. 2390/2002 sameinað þessu máli en þar er ákærðu gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 27. ágúst sl., eftirgreind brot framin í Reykjavík, nema annars sé getið, á tímabilinu frá 6. mars 2001 til 19. janúar 2002: I. Fjársvik með því að hafa, á tímabilinu 6. mars til 2. júlí svikið út í alls 103 skipti á eftirgreindum stöðum í Reykjavík, nema annars sé getið, vörur og þjónustu að andvirði alls kr. 286.242 með því að láta skuldfæra andvirðið heimildarlaust, ýmist símleiðis eða á vettvangi, á viðskiptareikninga annarra manna hjá Greiðslumiðlun hf., kt. 500683-0589, en ákærða hafði stolið viðskiptakortum af reikningshöfum: A. Skuldfærslur af debetreikningi nr. 4567 1603 1303 6112, reikningi Ó, [ ] , fyrir andvirði alls kr. 130.363 á tímabilinu frá 23. júní til 2. júlí: 1) Þann 23. júní á bensínstöð Skeljungs hf. við Bústaðaveg kr. 2.900. 2) Sama dag á bensínstöð Skeljungs hf. í Suðurfelli kr. 2.159. 3) Þann 24. júní á veitingastaðnum Hróa Hetti, Hringbraut 119, kr. 1.030. 4) Sama dag í einni verslana Skífunnar hf. kr. 2.399. 5) Þann 25. júní í verslun 10-11 við Barónsstíg kr. 3.338. 6) Sama dag í verslun 11-11 við Grensás kr. 6.789. 7) Sama dag í verslun Hans Petersen, Kringlunni, kr. 1.590. 8) Sama dag í verslun 10-11, Grímsbæ við Bústaðaveg, kr. 1.904. 9) Sama dag í verslun 10-11, Arnarbakka 2, kr. 3.196. 10) Þann 28. júní í versluninni 4 Play Exotica, Hverfisgötu 82, kr. 2.900. 11) Sama dag í verslun 10-11, Arnarbakka 2, kr. 2.054. 12) Sama dag í afgreiðslu Olíufélagsins við Borgartún kr. 2.405. 13) Sama dag í verslun 10-11, Lágmúla 7, kr. 2.564. 14) Þann 29. júní hjá leigubifreiðastjóra nr. 182 á BSR kr. 1.120. 15) Sama dag í verslun Bónus, Laugavegi 59, kr. 1.161. 16) Sama dag í verslun 10-11, Austurstræti 18, kr. 2.134. 17) Sama dag hjá leigubifreiðastjóra nr. 82 hjá BSR kr. 1.230. 18) Sama dag á bensínafgreiðslu Olíufélagsins í Hveragerði kr. 2.762. 19) Sama dag hjá versluninni Toppmyndum, Arnarbakka, kr. 2.645. 20) Sama dag í versluninni Toppmyndum, kr. 1.200. 21) Þann 30. júní í versluninni Fröken Reykjavík, Austurstræti 24, kr. 1.490. 22) Sama dag í versluninni Fröken Reykjavík, kr. 1.180. 23) Sama dag í versluninni Top Shop, Lækjargötu 2a, kr. 4.990. 24) Sama dag í verslun 10-11, Austurstræti 17, kr. 2.299. 25) Sama dag í versluninni London kr. 2.620. 26) Sama dag á veitingastaðnum Nings, Suðurlandsbraut 6, kr. 2.880. 27) Sama dag í verslun 10-11 við Barónsstíg kr. 3.213. 28) Sama dag í versluninni Toppmyndum, Arnarbakka 2, kr. 1.950. 29) Sama dag í versluninni Toppmyndum, Arnarbakka 2, kr. 2.497. 30) Sama dag í Þinni verslun, Seljabraut 54, kr. 2.460. 31) Sama dag í Þinni verslun kr. 1.905. 32) Sama dag í bensínafgreiðslu Skeljungs hf., Suðurfelli, kr. 3.250. 33) Sama dag í verslun Skeljungs í Suðurfelli kr. 1.810. 34) Þann 1. júlí í Sveinsbakaríi, Arnarbakka 4-6, kr. 1.555. 35) Sama dag í verslun Hagkaupa, Smáratorgi, Kópavogi, kr. 3.810. 36) Þann 2. júlí í versluninni Nettó, Mjóddinni, kr. 2.000. B. Skuldfærslur af greiðslukortareikningi nr. 4539 8500 0003 2243, reikningi BG, [ ] , á tímabilinu frá 6. mars til 11. apríl fyrir andvirði alls kr. 155.879 sem ákærða fékk skuldfærðar með því að gefa upp númer reikningsins ýmist símleiðis eða á vettvangi: 1) Þann 6. mars hjá þjónustuveri Landssímans, Ánanaustum 15, kr. 4.500. 2) Þann 23. mars í sundlaugunum í Laugardal kr. 4.500. 3) Sama dag í þjónustuveri Landssímans í Ánanaustum kr. 3.500. 4) Þann 27. mars á sama stað kr. 2.000. 5) Sama dag í söluturni að Bústaðavegi 130 kr. 4.070. 6) Í verslun 10-11, Laugalæk 2, kr. 3.010. 7) Sama dag í verslun 11-11, við Laugaveg kr. 2.833. 8) Þann 28. mars í afgreiðslu Landssímans í Ánanaustum kr. 1.500. 9) Sama dag hjá sendibifreiðastjóranum Oddi Jónassyni kr. 1.000. 10) Sama dag í þjónustuveri Tals hf., Síðumúla 28, kr. 500. 11) Sama dag í versluninni Boltamanninum, Laugavegi 23, kr. 17.580. 12) Sama dag í söluturni í Hraunbæ 120 kr. 2.895. 13) Sama dag í versluninni Toppmyndum við Arnarbakka kr. 2.990. 14) Þann 29. mars í versluninni Árbæjarblómi, Hraunbæ 102, kr. 2.000. 15) Þann 30. mars í þjónustuveri Landssímans í Ánanaustum kr. 3.500. 16) Sama dag á sama stað kr. 3.000. 17) Sama dag á veitingastaðnum Hróa Hetti, Smiðjuvegi 2, Kópavogi, kr. 2.805. 18) Sama dag í þjónustuveri Landssímans í Ánanaustum kr. 2.000. 19) Hjá Íslenska útvarpsfélaginu, Lynghálsi 5, kr. 4.365. 20) Þann 1. apríl hjá Landssímanum, Ánanaustum 15, kr. 3.000. 21) Sama dag á sama stað kr. 2.000. 22) Þann 4. apríl á sama stað kr. 2.000. 23) Sama dag á sama stað kr. 1.500. 24) Sama dag á veitingastaðnum Hróa Hetti, Smiðjuvegi 2, kr. 2.890. 25) Sama dag hjá versluninni Dalíu, Fákafeni 11, kr. 3.100. 26) Sama dag hjá Íslenska útvarpsfélaginu hf. kr. 981. 27) Þann 5. apríl hjá Landssímanum, Ánanaustum, kr. 3.500. 28) Sama dag hjá versluninni Beiðholtsblómum, Álfabakka 148, kr. 4.490. 29) Sama dag hjá versluninni Samkaupum, Vesturbergi, kr. 9.452. 30) Þann 6. apríl hjá sömu verslun kr. 886. 31) Sama dag hjá Landssímanum, Ánanaustum, kr. 3.500. 32) Sama dag hjá póstverslun Hagkaupa kr. 15.792. 33) Þann 7. apríl hjá Snælands Vídeói, Laugavegi 164, kr. 3.895. 34) Þann 9. apríl hjá Landssímanum, Ánanaustum, kr. 4.000. 35) Sama dag hjá Toppmyndum, Grímsbæ við Bústaðaveg, kr. 1.350. 36) Sama dag í söluturni við Bústaðaveg 130, kr. 1.845. 37) Sama dag hjá veitingastaðnum Hróa Hetti, Kópavogi, kr. 2.295. 38) Sama dag hjá Bláa Lóninu hf., Svartsengi, Grindavík, kr. 4.000. 39) Þann 10. apríl hjá Landssímanum, Ánanaustum, kr. 4.000. 40) Sama dag í Snælands Vídeói, Laugavegi 164, kr. 4.460. 41) Sama dag í Keiluhöllinni, Öskjuhlíð 1, kr. 3.200. 42) Þann 11. apríl í versluninni Hraðfilmunni, Eddufelli 2, kr. 3.680. 43) Sama dag í söluturni í Hamraborg 20a, Kópavogi, kr. 3.680. II. Fjársvik með því að hafa í félagi við E, [ ] , miðvikudaginn 22. ágúst 2001, fengið BS, leigubifreiðastjóra, til að aka með sig frá Reykjavík til Keflavíkur og aftur til Reykjavíkur þrátt fyrir að ákærða og E væru félaus og gætu ekki greitt ökugjaldið kr. 15.760. Framangreind brot í I. og II. lið eru talin varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Þjófnað með því að hafa, laugardaginn 19. janúar 2002, stolið í íbúð að [ ] veski með um 12.000 krónum í reiðufé, farsíma, tveimur demantshringum, tveimur gullhringum, gullkeðju, tveimur hálsmenum, þremur úrum þar af einu úr gulli, fjórum geisladiskum, tveimur perlufestum og nokkrum eyrnalokkapörum samtals að verðmæti um kr. 270.000. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist, að ákærða verði dæmd til refsingar. Í málinu krefjast eftirgreindir skaðabóta: K, [ ] , kr. 5.915. Sælkerabúðin hf., kt. 630394-2799, kr. 2.880 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 30. júní 2001 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. BS, [ ] , kr. 20.000. Á, [ ] , kr. 282.200. Hinn 23. október sl. var sakamálið nr. 524/2002 sameinað þessu máli en þar er ákærðu gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 1. október sl., fjársvik með því að hafa, dagana 16. og 17. desember 2001, í 20 skipti svikið út vörur og þjónustu, alls að andvirði kr. 92.738, á eftirgreindum stöðum í Reykjavík, nema annars sé getið, með því að framvísa þar heimildarlaust debetkorti H, [ ] , nr. 5893 2111 7512 1732 hjá Europay og láta skuldfæra andvirði úttektanna á reikning H nr.[ ] hjá Sparisjóði Vélstjóra: 1) Í verslun 10/11 í Grímsbæ vörur að andvirði kr. 4.526. 2) Á bensínafgreiðslu Skeljungs hf. við Vesturlandsveg vörur að andvirði kr. 3.612. 3) Á bensínafgreiðslu Skeljungs hf. við Suðurfell í tvö skipti vörur að andvirði kr. 6.640. 4) Á bensínafgreiðslu Olís hf. í Mjódd vörur að andvirði kr. 4.166 5) Á bensínafgreiðslu Olíufélagsins hf. á Ártúnshöfða í tvö skipti vörur andvirði kr. 7.334. 6) Í verslun 11/11 við Hraunbæ í tvö skipti vörur að andvirði alls kr. 7.068. 7) Á bensínafgreiðslu Skeljungs hf. í Smáranum í Kópavogi í þrjú skipti vörur að andvirði alls kr. 7.462. 8) Á óþekktum stað vörur að andvirði kr. 1.000. 9) Í verslun 10/11 við Staðarberg vörur að andvirði kr. 8.877. 10) Í verslun 10/11, Seljavegi 2, vörur að andvirði kr. 4.497. 11) Á bensínafgreiðslu Skeljungs hf. við Bústaðaveg vörur að andvirði kr. 3.221 12) Í verslun Nýkaupa, Kringlunni, í tvö skipti vörur að andvirði kr. 5.575. Þetta er talið varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist, að ákærða verði dæmd til refsingar. Í málinu er af hálfu eftirgreindra krafist skaðabóta: Skeljungs hf., kt. 590269-1749, kr. 20.660 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 1. apríl en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. 10/11, kt. 450199-3629, kr. 13.403 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 16.12.2001 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Olíuverslunar Íslands hf., kt. 500269-3249, kr. 4.166 ásamt vöxtum frá 16.12.2001 samkvæmt 7. gr. vaxtalaga og síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. H, [ ] , krefst skaðabóta kr. 12.000 og miskabóta kr. 230.000. Hinn 7. janúar sl. var sakamálið nr. 3679/2002 sameinað þessu máli en þar er ákærðu gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 26. nóvember sl. þjófnaður með því að hafa um helgina 2.-4. ágúst 2002 brotist inn í kjallaraíbúð að [ ] í Reykjavík og stolið myndbandstæki, síma, fjórum vínflöskum, geisladiskum, myndavél, geislaspilara, peysu og kvenveski að óvissu verðmæti. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar. Hinn 20. maí sl. var sakamálið nr. 1190/2003 sameinað þessu máli en þar er ákærðu gefið að sök með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 29. apríl sl., eftirtalin auðgunarbrot framin í Reykjavík, nema annað sé tekið fram: I. Þjófnaði: 1. Fimmtudaginn 14. mars 2002 stolið bol og buxum, samtals að verðmæti kr. 9.860, í versluninni Intersport, Smáralind í Kópavogi. 2. Að morgni laugardagsins 5. október 2002 í félagi við tilgreindan mann stolið farsíma, armbandsúri og veski sem í voru greiðslukort og ökuskírteini, samtals að verðmæti um kr. 200.000, í herbergi nr. 308 á Hótel Atlantis, Grensásvegi 14. 3. Fimmtudaginn 10. október 2002 stolið myndbandsspólu og dömurakvél, samtals að verðmæti kr. 5.998, í versluninni Hagkaup, Kringlunni. 4. Þriðjudaginn 17. desember 2002 stolið 2 pökkum af ljósaperum, pakka af eldspýtum og nærbuxum, samtals að verðmæti kr. 1.350, í versluninni Fjarðarkaup, Hólshrauni 1b, Hafnarfirði. 5. Sunnudaginn 29. desember 2002 stolið nærfötum að verðmæti kr. 999, í versluninni Hagkaup, Skeifunni. 6. Mánudaginn 6. janúar 2003 stolið matvörum samtals að verðmæti kr. 1.923, í versluninni Bónus, Iðufelli. 7. Mánudaginn 13. janúar 2003 stolið lyklum í versluninni Frank Michelsen, Laugavegi 15. 8. Sama dag stolið tveimur myndbandsspólum, samtals að verðmæti kr. 3.980, í versluninni ESSÓ, Geirsgötu 19. Framangreind brot eru talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Fjársvik, með því að hafa laugardaginn 5. október 2002 svikið út vörur og þjónustu með því að framvísa greiðslukorti I, [ ] , sem ákærða hafði komist yfir ófrjálsri hendi, sbr. lið I.2, og látið skuldfæra vörurnar og þjónustuna heimildarlaust í reikning hjá I, sem hér segir: 1. Þjónustu að andvirði kr. 1.650 hjá bifreiðastöðinni BSR. 2. Vörur að andvirði kr. 4.776 í versluninni Hagkaup, Skeifunni. 3. Þjónustu að andvirði kr. 1.050 hjá bifreiðastöðinni Hreyfli. 4. Vörur að andvirði kr. 2.689 í versluninni Hagkaup, Skeifunni. 5. Þjónustu að andvirði kr. 700 hjá bifreiðastöðinni Hreyfli. 6. Vörur að andvirði kr. 5.444 í versluninni Hagkaup, Skeifunni. 7. Vörur að andvirði kr. 10.667 í sömu verslun. 8. Vörur að andvirði kr. 12.254 hjá Olíufélaginu. Þetta er talið varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. III. Tilraun til fjársvika aðfaranótt föstudagsins 17. janúar 2003 í versluninni Select við Fífuhvammsveg í Kópavogi, með því að framvísa heimildarlaust greiðslukorti JE, kt. [ ] , í því skyni að andvirði vöruúttekta að andvirði kr. 13.912 yrði skuldfært á reikning ES, en kortinu var hafnað þar sem það reyndist vera vákort. Þetta er talið varða við 248. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærða verði dæmd til refsingar. Verjandi ákærðu krefst vægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa. Farið var með mál þetta samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærðu hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærða hefur nú játað öll brot samkvæmt framangreindum fimm ákærum. Með játningu hennar og öðrum gögnum málsins er sannað að ákærða er í öllum tilvikum sek um þá háttsemi sem henni er gefin að sök, þó með þeirri athugasemd að í ákæru frá 27. ágúst 2002 er um 79 tilvik að ræða samkvæmt ákærulið I A og B, en ekki 103 eins og í ákæru segir og fjárhæðin, sem heimildarlaust var skuldfærð samkvæmt þessum liðum, nemur 245.433 krónum, og einnig að samkvæmt ákæru frá 1. október sl. er ákært vegna 18 tilvika en ekki 20 og er verðmæti brotaandlags 63.978 krónur. Eru brot ákærðu rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærum. Ákærða er fædd 14. september 1971. Hún hefur nokkurn feril umferðarlaga- og auðgunarbrota. Árið 1990 gekkst hún fyrst undir sátt vegna ölvunaraksturs, árið 1997 gekkst hún aftur undir sátt vegna ölvunaraksturs. Hún hlaut sektardóm fyrir ölvunar- og hraðakstur árið 1998 og gekkst tvisvar undir sátt vegna sviptingaraksturs á árinu 1999. Sama ár, hinn 23. apríl, var hún dæmd fyrir skjalfals og gert að sæta fangelsi í þrjátíu daga, en refsing var skilorðsbundin í tvö ár. Hinn 7. júlí 2000 hlaut hún dóm fyrir sviptingarakstur, var um að ræða skilorðsrof samkvæmt dómi frá 23. apríl 1999 og var sá dómur tekinn upp og henni ákveðið fangelsi í 60 daga, en dómurinn var skilorðsbundinn í þrjú ár. Hinn 19. júní 2001 var hún dæmd til greiðslu sektar vegna lyfjaaksturs og svipt ökurétti í sex mánuði. Á árinu 2001 var hún einnig dæmd þrisvar fyrir þjófnað, fyrst 16. febrúar til greiðslu sektar, þá 29. júní til átta mánaða fangelsisvistar, var um að ræða skilorðsrof á dóminum frá 7. júlí 2000 sem var tekinn upp og refsing ákveðin í einu lagi og skilorðsbundin í þrjú ár, auk þjófnaðar var um að ræða hylmingu og fíkniefnabrot, og loks 18. september, þar var um hegningarauka að ræða og var ákærðu ekki gerð sérstök refsing. Síðast hlaut ákærða dóm fyrir þjófnað 21. janúar 2002, þar var að hluta um hegningarauka að ræða og að hluta skilorðsrof, var skilorðsdómurinn frá 29. júní 2001 tekinn upp og ákærðu gerð tíu mánaða fangelsisrefsing, en átta mánuðir þar af voru skilorðsbundnir til þriggja ára. Samkvæmt framangreindu hafa allir eldri skilorðsdómar verið teknir upp, en með brotum þeim, sem hér eru til meðferðar, hefur ákærða í flestum tilvikum rofið framangreind skilorð áður en viðkomandi dómur var dæmdur upp, á það einkum við skilorðsdóm frá 29. júní 2001 sem dæmdur var upp 21. janúar 2002. Þykir ekki ástæða til að rekja það að öðru leyti en varðar áhrif síðasta dómsins frá 21. janúar 2002. Ljóst er að þau tækifæri, sem ákærða hefur ítrekað fengið með skilorðsbundinni refsingu, hafa ekki haft áhrif á háttsemi hennar. Brot samkvæmt ákærum frá 18. febrúar, 27. ágúst og 1. október 2002 eru öll framin fyrir síðasta dóm. Brot samkvæmt ákæru frá 26. nóvember 2002 og 29. apríl 2003 eru öll framin eftir síðasta dóm. Refsing er því að hluta ákveðin sem hegningarauki samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga, en að hluta sem skilorðsrof og er hinn skilorðsbundni hluti dómsins frá 21. janúar 2002, átta mánuðir, því tekinn upp samkvæmt 60. gr. sömu laga og refsing ákveðin í einu lagi ýmist í samræmi við 77. eða 78. gr. sömu laga. Þau brot sem teljast skilorðsrof eru öll, að einu undanskildu, framin eftir að fyrsta ákæra máls þessa var þingfest. Er þar m.a. um að ræða innbrot á einkaheimili og átta þjófnaði og átta tilvik þar sem greiðslukort annars manns er misnotað. Í heildina er um að ræða yfir eitt hundrað tilvik þar sem vörur og þjónusta hafa verið svikin út og endurgjald heimildarlaust fært á reikning annars, auk þjófnaðarbrota og aksturs undir áhrifum lyfja. Við ákvörðun refsingar verður að líta til ítrekunaráhrifa samkvæmt 255. gr. almennra hegningarlaga. Heildarverðmæti brotaandlags eru um ein milljón króna og þar af um fjórðungur vegna skilorðsrofs á síðasta dómi. Hins vegar er einnig haft í huga að ákærða játaði flest brot sín greiðlega, og að hún hefur nú játað öll þau brot sem hún er hér ákærð fyrir. Hún er sjúklingur og neytandi, en hefur á þessu ári verið í meðferð og kveðst nú reglulega fá lyf og vera í stuðningshópi. Þegar allt framangreint er virt ásamt því að brot þau er hún var síðast dæmd fyrir voru frekar smávægileg, en þar var að hluta til um skilorðsrof að ræða og að hluta til hegningarauka, þá þykir heildarrefsing ákærðu nú hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Í ljósi ítrekaðra skilorðsrofa þykir ekki koma til greina að skilorðsbinda refsinguna. Ákærða hefur samþykkt eftirtaldar bótakröfur og skal hún greiða þær þannig: K, kt. [ ], 5.915 krónur; Sælkerabúðinni hf., kt. 630394-2799, 2.880 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 30. júní 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags; Skeljungi hf., kt. 590269-1749, 20.660 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 1. apríl 2002 en dráttarvöxtum frá 7. janúar 2003 samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags; 10/11, kt. 450199-3629, 13.403 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 16. desember 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags; og Olíuverslun Íslands hf., kt. 500269-3249, 4.166 krónur ásamt vöxtum frá 16. desember 2001 samkvæmt 7. gr. vaxtalaga en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags. Bótakröfum BS, kt. [ ] , Á, kt. [ ] , og H, kt. [ ] , hefur verið mótmælt sem vanreifuðum. Kröfur þessar þarfnast því frekari gagnaöflunar og reifunar. Þar sem hér er um játningarmál að ræða sem rekið er samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 verður því ekki frestað frekar í þessu skyni og er framangreindum skaðabótakröfum vísað frá dómi samkvæmt 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Ákærða skal greiða allan sakarkostnað, þar með er talin málsvarnarþóknun skipaðs verjanda hennar Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Mál þetta hefur orðið óvenju umfangsmikið og tafsamt og þinghöld í því mörg, ákvarðast þóknun verjanda 60.000 krónur. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærða, Guðrún Halldóra Valsdóttir, skal sæta fangelsi í 12 mánuði. Ákærða er svipt ökurétti í sex mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærða skal greiða allan sakarkostnað, að meðtalinni málsvarnarþóknun skipaðs verjanda hennar, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Ákærða skal greiða eftirtöldum aðilum skaðabætur: K, kt. [ ] , 5.915 krónur. Sælkerabúðinni hf., kt. 630394-2799, 2.880 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 30. júní 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags. Skeljungi hf., kt. 590269-1749, 20.660 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 1. apríl 2002 en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags. 10/11, kt. 450199-3629, 13.403 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 16. desember 2001 en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags. Olíuverslun Íslands hf., kt. 500269-3249, 4.166 krónur ásamt vöxtum frá 16. desember 2001 samkvæmt 7. gr. vaxtalaga en dráttarvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. janúar 2003 til greiðsludags. Bótakröfum BS, kt. [ ] , Á, kt. [ ] , og H, kt. [ ] , er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 448/2001
|
Kaupréttur Stjórnsýsla Jafnræðisregla Lögmætisregla Meðalhóf Birting laga og stjórnvaldserinda
|
A og G kröfðust þess að ógilt yrði sú ákvörðun Í (áður B) að synja þeim um endurkaup fasteignar, sem slegin hafði verið B við nauðungarsölu. Kröfðust A og G þess jafnframt að þeim yrði heimilað að leysa til sín eignina gegn greiðslu sem gerði Í skaðlausan vegna lánveitinga sinna til A og G. Stjórn Í bauð A og G að kaupa eignina aftur á markaðsverði, en því vildu þau ekki una og töldu afgreiðslu Í á erindi þeirra brjóta í bága við reglur stjórnsýsluréttar. Á það var fallist að stjórnsýslulög nr. 37/1993 hefðu átt við um afgreiðslu Í á erindi þeirra, sbr. 1. og 2. mgr. 1. gr. þeirra laga. Heimild fyrir Í til að kaupa og selja eignir með þeim hætti sem hér um ræddi var ekki í lögum nr. 44/1998, né eldri lögum. Hins vegar hafði viðgengist í nokkrum mæli að Í og áður B keyptu íbúðir við nauðungarsölu. Slíkt var ekki talið liður í almennri starfsemi Í, heldur væri um að ræða úrræði sem gripið sé til ef hagur Í beinlínis krefst þess. Talið var að með hliðsjón af 1. mgr. 31. gr. laga nr. 88/1997, eðli máls og málefnalegum forsendum Í yrði að játa Í heimild til þessa. Gæti þá engum úrslitum ráðið að hagnaður kynni að verða af íbúðarkaupum við nauðungarsölu, þegar öllu er haldið til haga, og að þær tekjur séu ekki taldar upp sérstaklega í 10. gr. laga nr. 44/1998. Eins og atvikum var háttað komu tilvísanir A og G til jafnræðis- og meðalhófsreglna stjórnsýsluréttar þeim ekki að haldi. Þá var hafnað málsástæðu þeirra um að Í hefði ekki gætt formreglna stjórnsýsluréttar, enda varð ekki annað séð en að þau hefðu frá upphafi notið aðstoðar lögmanns. Kröfum þeirra var samkvæmt þessu hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. október 2001. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 21. nóvember sama árs og áfrýjuðu þau á ný 17. desember 2001 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Þau krefjast þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun stefnda 18. maí 1999 að synja áfrýjendum um endurkaup á fasteigninni Langholtsvegi 186 í Reykjavík, að undanskilinni tveggja herberja íbúð í kjallara eignarinnar. Áfrýjendur krefjast þess jafnframt að viðurkenndur verði réttur þeirra til að leysa til sín ofangreinda fasteign, að undanskilinni fyrrgreindri kjallaraíbúð, gegn greiðslu til stefnda að fjárhæð 6.898.099 krónur auk almennra vaxta samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 14. september 1998 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi áttu áfrýjendur fasteignina nr. 186 við Langholtsveg í Reykjavík að undanskilinni íbúð í kjallara hennar. Veruleg vanskil urðu á endurgreiðslu afborgana og vaxta af lánum þeirra hjá Byggingarsjóði ríkisins, sem leiddi til þess að fasteignin var seld nauðungarsölu 15. september 1998. Var hún slegin Byggingarsjóði ríkisins fyrir 5.000.000 krónur og fékk sjóðurinn afsal fyrir eigninni 16. desember sama árs. Með lögum um húsnæðismál nr. 44/1998 tók stefndi við réttindum og skyldum Byggingarsjóðs ríkisins frá 1. janúar 1999, en lög nr. 97/1993 um Húsnæðisstofnun ríkisins féllu þá jafnframt úr gildi. Með bréfi 17. mars 1999 fóru áfrýjendur þess á leit við stefnda að fá að kaupa fasteignina aftur. Var vísað til þess að verðmæti hennar væri samkvæmt mati fasteignasala 8,5 til 9,5 milljón krónur, sem væri verulega umfram kröfur stefnda, sem hafi numið um 6,7 milljón krónum á uppboðsdegi. Hafi stefndi þannig hagnast á eignayfirfærslunni um 2 til 3 milljón krónur, en áfrýjendur skaðast að sama skapi. Sé með þessu gengið mun lengra en þurfi til að verja hagsmuni stefnda og fái það ekki staðist samkvæmt reglum stjórnsýsluréttar. Þá hafi sú regla gilt til skamms tíma að þegar Byggingarsjóður ríkisins keypti íbúðir við nauðungarsölu hafi þeim, sem þannig misstu þær, verið heimilað að kaupa þær aftur á verði, sem gerði sjóðinn skaðlausan. Buðust áfrýjendur til að greiða fyrir eignina verð, sem næmi fjárhæð lána, vöxtum og kostnaði, sem stefndi hefði haft af málinu. Stefndi svaraði þessu erindi 2. júlí 1999, þar sem fram kom að stjórn hans hefði afgreitt það á fundi 18. maí sama árs. Fylgdi endurrit fundargerðarinnar svarinu, þar sem fram kom að Ríkisendurskoðun hafi nokkru áður gert athugasemdir við framkvæmd Byggingarsjóðs ríkisins á endurkaupum uppboðsþola á íbúðum sínum og taldi stofnunin að ekki ætti að selja uppboðsþolum aftur íbúðir sjóðsins. Var samþykkt sú tillaga formanns stjórnar stefnda að bjóða áfrýjendum að kaupa eignina aftur á markaðsverði án þess að það skilyrði fylgdi að þau rýmdu íbúðina áður en athugað yrði með getu þeirra til að kaupa hana. Áfrýjendur reisa kröfur sínar á því að með afgreiðslu stefnda á erindinu hafi verið brotinn réttur á þeim. Stefndi sé stjórnvald og hafi honum borið að fylgja reglum stjórnsýsluréttar og fyrirmælum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við ákvörðun sína. Það hafi brugðist og með því verið meðal annars brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar, jafnræðisreglu og meðalhófsreglu. Þá hafi stefndi jafnframt brotið formreglur stjórnsýsluréttar með því að gæta ekki leiðbeiningarskyldu samkvæmt 2. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga, benda ekki á rétt til að fá ákvörðunina rökstudda og að kæruheimild væri fyrir hendi samkvæmt 41. gr. og 42. gr. laga nr. 44/1998. Stefndi byggir hins vegar aðallega á því að reglur einkaréttar um meðferð og ráðstöfun eiganda fasteignar á eign sinni hafi átt hér við, en verði reglur stjórnsýsluréttar taldar koma til álita er því mótmælt að ákvörðun stefnda hafi verið í andstöðu við þær á nokkurn hátt. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti nánar lýst í héraðsdómi. Áfrýjendur skýra kröfugerð sína tölulega þannig að tekið sé mið af kröfulýsingu Byggingarsjóðs ríkisins 14. september 1998, sem samtals var að fjárhæð 6.703.901 króna. Við það bætist kostnaður, sem sjóðurinn og stefndi hafi síðar haft af eigninni, sem samkvæmt bréfi lögmanns stefnda 26. september 2000 nemi 144.198 krónum auk 50.000 króna greiðslu í tengslum við uppboðsmeðferð eignarinnar. Með greiðslu á samtals 6.898.099 krónum verði stefndi þannig skaðlaus vegna lánveitinga sinna til áfrýjenda. Áfrýjendur taka fram að tímabundnir erfiðleikar annars þeirra, sem leiddu til þess að þau misstu íbúðina við nauðungarsölu, séu nú að baki. Stefndi hefur fyrir Hæstarétti vefengt að áfrýjendur hafi talið með allan kostnað, sem hann hafi haft vegna vanskila þeirra, auk þess sem forsendur þeirra um vaxtagreiðslur til stefnda fái ekki staðist. Loks verði ekki annað ráðið af málatilbúnaði áfrýjenda en að þau hyggist greiða kaupverðið að langmestu leyti með nýju láni frá stefnda án þess að fyrir liggi að þau uppfylli skilyrði til að fá slíkt lán. II. Stefndi hefur lagt fyrir Hæstarétt gögn um eldri reglur varðandi endurkaup uppboðsþola á íbúðum, sem áfrýjendur vísa til. Telja þau, svo sem áður er komið fram, að jafnræðisregla leiði til þess að kröfur þeirra eigi að ná fram að ganga þar eð aðrir hafi notið þess réttar, sem þau leiti eftir í málinu. Samkvæmt upplýsingum stefnda setti stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins fjórum sinnum starfsreglur, sem að þessu lúta, en stjórn stefnda einu sinni. Eru fyrstu reglurnar frá 13. júní 1988, en í II. kafla þeirra segir: „Berist tilboð frá fyrri eiganda „uppboðsíbúðar“ skulu aðstæður hans kannaðar vandlega og umsögn Ráðgjafarstöðvar fengin ef ástæða þykir til. Séu aðstæður fyrri eiganda gjörbreyttar, skal tilboð hans skoðað jafnhliða öðrum tilboðum, enda felist í tilboðinu eðlileg lágmarksútborgun. Að öðrum kosti kemur tilboð frá fyrri eiganda ekki til álita.” Með nýjum reglum 8. apríl 1992 var þessu breytt, en í þeim er að finna svofellt ákvæði: „Fyrri eiganda má heimila endurkaup ef hann uppfyllir eftirtalin skilyrði: a) Hann leiti endurkaupa innan tveggja mánaða frá dagsetningu rýmingarbréfs. b) Ráðgjafarstöð HR meti greiðslugetu þannig, að endurkaupin gangi.” Enn var reglunum breytt 6. júní 1996, en í bréfi framkvæmdastjóra Húsnæðisstofnunar ríkisins til forstöðumanns lögfræðisviðs sömu stofnunar þann dag segir meðal annars: „Almenna reglan er sú, að eftir að Húsnæðisstofnunin hefur eignast íbúðir á uppboðum ganga þær áfram til sölu á almennum markaði. Undir vissum kringumstæðum og þegar sérstaklega stendur á getur þó komið til álita að fallast á endurkaup uppboðsþola á íbúðinni. Skal það gert að fullnægðum neðangreindum skilyrðum. 1. ... 2. Kaupverð íbúðar skal vera samtala allra áhvílandi lána frá Húsnæðisstofnun, auk vanskila og kostnaðar, sem og sú heildarfjárhæð, sem hún hefur greitt öðrum aðilum við kaup hennar á uppboðinu. 3. ... 4. Kaupandi skal sýna fram á, með greiðslumati frá viðurkenndri fjármálastofnun, að hann geti fyrirsjáanlega staðið við samninginn.” Stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins breytti enn reglum sínum 19. mars 1998 og kemur fram í fundargerð stjórnar að það hafi verið gert vegna athugasemda Ríkisendurskoðunar. Er síðan skráð að formaður „lagði til að reglurnar frá 6. júní 1996 verið felldar úr gildi. Það þýðir, að gerðarþoli verður að rýma íbúðina sem síðan er sett í sölu. Gerðarþolinn hefur síðan sama rétt og aðrir til að bjóða í íbúðina.“ Tillagan var samþykkt. Stjórn stefnda samþykkti loks svokallaðar starfsreglur um nauðungarsölur og uppboðsíbúðir 11. mars 1999, en þar segir meðal annars: „Endurkaup gerðarþola á nauðungarsöluíbúðum í eigu ÍLS eru ekki heimil. Gerðarþoli hefur eftir rýmingu sama rétt og aðrir til að bjóða í íbúðina.“ Ljóst er að í engu þessara fimm tilvika voru ákvarðanir Húsnæðisstofnunar ríkisins og síðast stefnda birtar, heldur ætlaðar til nota innanhúss fyrir starfsmenn til að fara eftir. Má jafnframt ráða að einungis á tímabilinu 6. júní 1996 til 19. mars 1998 giltu reglur, sem í höfuðatriðum geta svarað til þess, sem áfrýjendur vísa til sem eldri framkvæmdar og vilja miða rétt sinn við. Er þá meðal annars litið til skýringa stefnda á reglum frá 1992, sem einungis hafi falið í sér óverulega breytingu á fyrri reglum frá 1988. Ekki liggur fyrir í hve mörgum tilvikum íbúðir voru seldar uppboðsþolum aftur í gildistíð reglna frá 6. júní 1996. III. Um starfsemi stefnda gilda ákvæði III. kafla laga nr. 44/1998, en víðar í þeim lögum eru ákvæði, sem varða hann sérstaklega. Er stefndi ríkisstofnun í C-hluta ríkisreiknings samkvæmt lögum nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins. Verður fallist á með áfrýjendum að stjórnsýslulög hafi átt við um afgreiðslu stefnda á erindi þeirra frá 17. mars 1999, sbr. 1. og 2. mgr. l. gr. þeirra laga. Í málatilbúnaði sínum vísa áfrýjendur sérstaklega til 1. gr. og 10. gr. laga nr. 44/1998. Telja þau að sú gerð stefnda að afla sér tekna með því að kaupa íbúðir við nauðungarsölu og selja aftur með hagnaði samrýmist hvorki tilgangi laganna, eins og honum sé lýst í fyrrnefndu lagagreininni, né skilgreiningu í hinni síðarnefndu á tekjuöflun stefnda. Hafi 10. gr. laganna að geyma tæmandi upptalningu á því hvernig stefndi afli sér fjár til að rækja lögbundið hlutverk sitt og falli þessi aðferð til þess augljóslega þar fyrir utan. Stefndi ber fyrir sig að í starfsemi hans komi óhjákvæmilega alloft til þess að hann leysi til sín íbúðir við nauðungarsölu, sem hann eigi veðrétt í vegna lánveitinga sinna. Hinu sama hafi áður gegnt um Byggingarsjóð ríkisins. Engin ákvæði í lögum nr. 44/1998 fjalli þó beint um þennan þátt í starfsemi stefnda, sem eðli máls samkvæmt verði ekki komist hjá að sinna frekar en af hálfu annarra lánastofnana, sem ekki styðjist heldur að þessu leyti við sett ákvæði í lögum, sem starfsemi þeirra er reist á. Bendir stefndi á að um meðferð slíkra mála fari þá samkvæmt lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Ekki sé um það að ræða að kaup á íbúðum við nauðungarsölu sé liður í tekjuöflun stefnda, heldur grípi hann til þessara ráðstafana sem nokkurs konar neyðaraðgerða til að verja hagsmuni sína. Við endursölu íbúða komi fyrst í ljós hvort hagnaður eða tap hafi orðið af þessari hagsmunagæslu. Í tilviki áfrýjenda sé óljóst hver útkoman verði þar eð íbúð þeirra sé óseld og áfrýjendur búi þar enn. Í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 88/1997 er heimild fyrir ríkisstofnanir í A-hluta ríkisreiknings til að kaupa eignir við nauðungarsölu á grundvelli veðréttar eða skilmála að baki áfallinna ábyrgðarskuldbindinga. Í 2. mgr. sömu greinar segir að eignir, sem þannig eru keyptar, skuli seldar jafnskjótt og það er talið hagkvæmt. Heimild fyrir stefnda til að kaupa og selja eignir með þessum hætti er ekki í lögum nr. 44/1998 og slíkri heimild var heldur ekki til að dreifa í áðurgildandi lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins. Óumdeilt er hins vegar að í reynd hefur viðgengist í nokkrum mæli að stefndi og áður Byggingarsjóður ríkisins keyptu íbúðir við nauðungarsölu, svo sem getið var að framan. Við úrlausn um þetta atriði verður að líta til þess að kaup fasteigna við nauðungarsölu telst ekki liður í almennri starfsemi stefnda, heldur er um að ræða úrræði, sem gripið er til ef hagur hans beinlínis krefst þess í því skyni að verja kröfur sínar. Styðst það jafnframt við málefnalegar forsendur og verður fallist á að eðli máls samkvæmt verði ekki komist hjá að játa stefnda heimild til slíkra aðgerða. Getur þá engum úrslitum ráðið að hagnaður kunni að verða af íbúðarkaupum við nauðungarsölu, þegar öllu er haldið til haga, og að þær tekjur séu ekki taldar upp sérstaklega í 10. gr. laga nr. 44/1998, þar sem mælt er fyrir um tekjuöflun stefnda. Getur þetta atriði ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að taka beri kröfur áfrýjenda til greina. IV. Svo sem áður greinir breytti stjórn Húsnæðisstofnunar ríkisins 19. mars 1998 reglum, sem áfrýjendur vísa til, um endurkaup uppboðsþola á íbúðum sínum. Höfðu þær þá gilt í tæplega tvö ár og kveður stefndi að einungis í örfáum tilvikum hafi uppboðsþolum verið gefinn kostur á að kaupa íbúðir sínar aftur á svokölluðu skaðleysisverði. Skýrir hann jafnframt svo frá að horfið hafi verið frá þessum starfsháttum vegna athugasemda Ríkisendurskoðunar, enda hafi þeir verið óheimilir. Telur hann sig ekki hafa lagaheimild til að selja fasteignina, sem um ræðir í málinu, á öðru verði en markaðsverði og að honum beri skylda til sem opinber stofnun að gæta hagsmuna sinna með þeim hætti. Með breytingunni á reglunum sé jafnframt gætt að jafnræði með því að hver og einn og þar með áfrýjendur geti boðið í eignina á sama grundvelli. Áður er fram komið að ekki nýtur settra ákvæða í lögum um kaup stefnda á íbúðum við nauðungarsölu eða um endursölu þeirra. Lög hafa heldur ekki að geyma heimildir handa stjórnvöldum til að setja almenn stjórnvaldsfyrirmæli um það efni. Starfsreglum Húsnæðisstofnunar ríkisins, sem áfrýjendur vilja miða rétt sinn við, var breytt með sama hætti og þær voru settar. Að þessu öllu gættu verður ekki fallist á með áfrýjendum að taka beri kröfur þeirra til greina þar eð breytingin á starfsreglunum 1998 hafi ekki verið birt í Stjórnartíðindum. Vegna tilvísunar áfrýjenda til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar verður ekki litið framhjá því að reglurnar, sem þau bera fyrir sig, fólu í sér sérstaka ívilnun fyrir uppboðsþola umfram aðra til að kaupa eignir stefnda, án þess að slík mismunun styddist við lög. Þær giltu í skamman tíma og höfðu verið felldar úr gildi nokkrum mánuðum áður en íbúð áfrýjenda var seld nauðungarsölu. Gátu þau því ekki með réttu vænst þess að fá að kaupa hana aftur með þeim kjörum, sem þau krefjast í málinu. Breytingin fól í sér að stefndi skyldi eftirleiðis gæta hagsmuna sinna eftir almennum mælikvarða og studdist hún þannig við málefnaleg sjónarmið. Þá liggur fyrir að við afgreiðslu stefnda 18. maí 1999 á áðurnefndu erindi áfrýjenda var ákveðið að gefa hinum síðastnefndu kost á að kaupa eignina aftur á markaðsverði án þess að þau rýmdu eignina fyrst, svo sem þó fólst í reglum stefnda frá 11. mars 1999. Reynir þá ekki á það atriði sérstaklega í málinu. Getur tilvísun áfrýjenda til jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar samkvæmt öllu framanröktu ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að kröfur þeirra nái fram að ganga. Vanefndir áfrýjenda leiddu til þess að stefndi neytti lagaúrræða sinna til að knýja fram greiðslu á kröfu sinni með því að veðið til tryggingar henni yrði selt nauðungarsölu. Ekki er haldið fram að annmarkar hafi verið á framkvæmd uppboðsins og ekki hefur heldur verið bent á önnur og vægari úrræði, sem stefndi hefði getað beitt til að ná fram efndum á kröfu sinni. Hér að framan hefur verið tekin afstaða til þess hvort stefnda hafi verið heimilt að selja áfrýjendum íbúðina að nýju á svokölluðu skaðleysisverði. Samkvæmt þessu er tilvísun áfrýjenda til meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar til stuðnings kröfum sínum haldlaus. Áfrýjendur bera loks fyrir sig að stefndi hafi ekki gætt formreglna stjórnsýsluréttar, svo sem rakið er í I. kafla að framan. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað séð en að þau hafi frá upphafi notið aðstoðar lögmanns, sem var einn þriggja manna sem undirrituðu fyrir þeirra hönd erindi til stefnda 17. mars 1999 og áður hefur verið gerð grein fyrir. Verður ekki fallist á kröfur áfrýjenda, sem reistar eru á þessum ástæðum. Samkvæmt öllu framanröktu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Rétt þykir að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 22. maí sl., er höfðað með stefnu, birtri 28. nóvember 2000. Stefnendur eru Alma Elídóttir, kt. 020658-7119, og Garðar Sigurþórsson, kt. 120854-4969, bæði til heimilis að Langholtsvegi 186, Reykjavík. Stefndi er Íbúðalánasjóður, kt. 661198-3629, Borgartúni 21, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að ákvörðun stefnda frá 18. maí 1999 um að synja stefnendum um endurkaup á fasteigninni Langholtsvegi 186, heildareigninni að undanskilinni tveggja herbergja kjallaraíbúð, Reykjavík, stefnda að skaðlausu, verði felld úr gildi með dómi. 2. Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnenda til að leysa til sín fasteignina Langholtsvegi 186, heildareignina að undanskilinni tveggja herbergja kjallaraíbúð, Reykjavík, þinglýsta eign Byggingarsjóðs ríkisins, gegn greiðslu til stefnda að fjárhæð 6.898.099 krónur auk almennra vaxta samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 6.703.901 krónu frá 14. september 1998 til 23. nóvember 1998, af 6.713.528 krónum frá þeim degi til 16. desember s.á., af 6.763.528 krónum frá þeim degi til 3. febrúar 1999, af 6.822.812 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2000, af 6.831.609 krónum frá þeim degi til 8. febrúar s.á. en af 6.898.099 krónum frá þeim degi til greiðsludags. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt mati réttarins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnenda að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Þá er krafist virðisaukaskatts af tildæmdum málskostnaði. MÁLAVEXTIR Stefnendur áttu fasteignina að Langholtsvegi 186 að undanskilinni tveggja herbergja kjallaraíbúð. Vanskil stefnenda á greiðslum afborgana af áhvílandi lánum sem hvíldu á fasteigninni Langholtsvegur 186, Reykjavík, leiddu að lokum til nauðungarsölumeðferðar á eigninni til fullnustu veðkröfum og var hún seld á uppboði 16. september 1998. Stefndi var hæstbjóðandi og var boð hans, 5.000.000 króna samþykkt. Þann 16. desember 1998 afsalaði Sýslumaðurinn í Reykjavík Byggingarsjóði ríkisins eigninni og frá þeim tíma hefur stefndi farið með full eignarráð yfir umræddri eign. Stefnendur fóru fram á endurkaup eignarinnar með bréfi til stefnda dags. 17. mars 1999 þar sem þau óskuðu þess að fá að leysa til sín eignina að skaðlausu með því að greiða það verð sem stefndi greiddi fyrir eignina. Var erindinu hafnað með bréfi stefnda, dags. 2 júli 1999. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK STEFNENDA Í stefnu er tekið fram að hvorki sé deilt um nauðungarsölu eignarinnar né heldur um eignarhald stefnda á eigninni. Ágreiningur aðila snúist um það hvort stefnda hafi borið skylda til að verða við beiðni stefnenda, dags. 17. mars 1999, um að leysa til sín íbúð stefnda að skaðlausu, og hvort sú ákvörðun stefnda frá 18. maí 1999 um að synja beiðni þeirra þar um hafi verið lögmæt. Stefnendur halda því fram að starfsreglur Íbúðalánasjóðs þar að lútandi séu ósamrýmanlegar tilgangi laga nr. 44/1998 um húsnæðismál og feli í sér ólögmæta tekjuöflun. Þá séu umræddar starfsreglur hvorki staðfestar af félagsmálaráðherra né birtar í Stjórnartíðindum, en þær virðist ætlaðar til leiðbeiningar fyrir starfsmenn stefnda en að nokkru til að binda almenning. Verið sé að festa tiltekna stjórnsýsluframkvæmd í sessi og jafnframt að breyta stjórnsýsluframkvæmd sem í einhverjum mæli hafi tíðkast fyrir samþykkt reglnanna. Einnig hafi uppboðsmeðferð íbúðar stefnenda verið lokið fyrir samþykkt starfsreglnanna þann 11. mars 1999, og verði því í öllu falli ekki beitt með afturvirkum hætti. Breyti hér engu þó skrifleg beiðni stefnenda hafi ekki verið send stefnda fyrr en 17. mars 1999, en íbúð þeirra var seld nauðungarsölu á uppboði þann 15. september 1998. Í þessu máli hafi jafnræðisregla jafnframt verið brotin á stefnendum þar sem það muni hafa tíðkast fyrir gildistöku starfsreglnanna að orðið væri við beiðnum gerðarþola um endurkaup nauðungarsöluíbúða. Sé það m.a. viðurkennt af hálfu stefnda. Verði að telja að um hafi verið að ræða venjubundna stjórnsýsluframkvæmd í þeim tilvikum þar sem þess var óskað. Gera verði þá kröfu að beiðni stefnenda hljóti sömu meðferð og önnur sambærileg mál og vísa stefnendur í því sambandi til 11. gr. stjórnsýslulaga, 65. gr. stjórnarskrár, 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og loks til alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Af jafnræðisreglunni leiði enn fremur að breyting á stjórnsýsluframkvæmd verði að fara fram með tilteknum hætti en í þessu máli hafi sjónarmið þar að lútandi ekki verið virt og því telji stefnendur að synjun stefnda á beiðni þeirra um endurkaup fasteignar sinnar hafi enn fremur verið ólögmæt vegna þessa. Jafnframt sé um brot á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaganna að ræða, en sú ákvörðun stefnda að synja stefnendum um endurkaup á fyrrum íbúð sinni stefnda að skaðlausu, sé sérlega íþyngjandi fyrir stefnendur. Vísar stefnandi í þessu sambandi til ákvæða stjórnarskrárinnar. Stefndi byggir á því að ákvörðun um að synja stefnendum um endurkaup hafi verið tekin með lögmætum hætti af þar til bærum aðila. Gætt hafi verið ákvæða stjórnsýslulaga við ákvörðunartöku í málinu að því marki sem þau eigi við og synjun sé reist á málefnalegum sjónarmiðum og lagaskyldu til gæslu fjármuna þeirra sem stefndi fari með. Því sé mótmælt að stefnendur eigi lögvarinn rétt til að krefjast innlausnar og enn fremur sé ófullnægjandi endurgjald boðið fram, verði á innlausnarréttinn fallist. Gera verði greinarmun á skyldum stjórnvalds skv. lögum nr. 97/1993 og 44/1998 að því er varðar lánastarfsemi og hins vegar skyldu til að gæta hagsmuna sinna við nauðungarsölu skv. lögum nr. 90/1991. Kaup umræddrar eignar á nauðungaruppboði hafi verið neyðarráðstöfun stefnda til að verja útlán sín. Þau leiði af lánastarfsemi sjóðsins og af skyldum stefnda sem opinberrar stofnunar til að gæta að eignarréttindum sínum lögum samkvæmt. Kaupin séu hins vegar óviðkomandi almennum markmiðum laga um húsnæðismál. Stefndi sé sjálfstæð stofnun í eigu ríkisins er lúti sérstakri stjórn, sbr. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 44/1998, og stjórn hennar beri að fara með eignir og fjármuni stofnunarinnar með ábyrgum hætti og skv. góðum stjórnsýsluháttum. Verulegum fjármunum sé varið til húsnæðiskerfisins og beri stefnda sem opinberu stjórnvaldi að gæta að þeim fjármunum sem undir stofnunina heyra, sbr. 11. gr. laganna. Leiði það og af eðli máls og almennum reglum opinberrar stjórnsýslu, sem og markmiðum laganna. Loks leiði það af reglum almennra skaðabótalaga að stofnuninni sé skylt að takmarka tjón sitt með því að gæta hagsmuna sinna við sölu eigna er sjóðurinn á veð í á nauðungaruppboði. Við kaup á uppboði hafi stefndi orðið eigandi fasteignarinnar með þeim réttindum og skyldum sem henni fylgi og stefndi hafi ekki lagaheimild til að selja eignina á lægra verði en markaðsverði hennar. Krafa stefnenda um innlausn íbúðarinnar á “skaðleysisverði”, eftir sölu eignarinnar á nauðungaruppboði, feli í raun í sér tilboð í eignina. Stefndi byggi á því að um tilboð á einkaréttarsviði sé að tefla sem tengist ekki framkvæmd laga nr. 44/1998 um húsnæðismál. Í þeim lögum sé hvergi mælt fyrir um rétt til innlausnar og lögskýringargögn og lagasjónarmið gefi ekki tilefni til að lögin verði túlkuð svo rúmt að þau nái yfir slík tilvik. Núgildandi starfsreglur séu reistar á málefnalegum sjónarmiðum og liggi lagarök þeim að baki. Enn fremur sé með þeim gætt að jafnræði og festu í stjórnsýsluframkvæmd varðandi ráðstöfun eigna. Sömu lagarök og sjónarmið hafi verið í gildi þegar eign stefnenda var seld nauðungarsölu og óskað var eftir endurkaupum. Því sé mótmælt að stefnandi geti reist einhvern rétt á þeim fáu tilvikum er endurkaup voru heimil í tíð eldri laga. Um hafi verið að ræða einstök tilvik sem geti ekki haft fordæmisgildi um starfsháttu stefnda sem starfi samkvæmt sérlögum, auk þess sem afgreiðsla þessara undantekningartilvika hafi ekki stuðst við lög og í raun verið ólögmæt að mati ríkisendurskoðunar. Engu skipti hvort reglurnar séu staðfestar af ráðherra eða birtar með formlegum hætti þar sem þær séu í raun verklagsreglur sem lúta að starfsfólki stefnda en ekki ætlað að hafa sjálfstætt gildi. Varðandi málsástæðu stefnenda um meinta óheimila tekjuöflun mótmæli stefndi henni á grundvelli 1. mgr. 25. gr. eml., auk þess sem stefndi mótmæli því almennt séð að í kaupum á eigninni á nauðungaruppboði felist ólögmæt tekjuöflun vegna hærra endursöluverðs eignarinnar. Í þessu sambandi vísar stefndi til athugasemda með frumvarpi til laga nr. 44/1998, sem og úrskurð félagsmálaráðuneytisins frá 17. september 1997 sem lagður hefur verið fram í málinu. Jafnframt sé eignarréttur stefnda friðhelgur og stjórnarskrárvarinn, skv. 1. mgr. 72. gr. stjskr. Varðandi það að kröfuréttur stefnenda sé stjórnarskrárvarinn bendir stefndi á að til þess að njóta réttarverndar skv. stjskr. og mannréttindasáttmálum verði eðli málsins samkvæmt einhver réttindi að vera til staðar. Stefnendur eigi ekki lengur nein réttindi til þeirrar fasteignar sem þeir krefjast innlausnar á. Varðandi reglur stjórnsýslulaganna um meðalhóf og lögmætissjónarmið, bendir stefndi á það aðþað sé ekki stjórnvaldsákvörðun og ákvæðum stjórnsýslulaga óviðkomandi, hvort eða hvernig hann endurselur eignir sem hann hefur eignast við nauðungarsölu. Eftir sölu eignarinnar á nauðungaruppboði sé ekki lengur til staðar réttarsamband á milli aðila þessa máls sem gefi tilefni til þess að stefndi gæti sérstaklega að ákvæðum stjórnsýslulaga gagnvart stefnendum. Endursala eignarinnar sé ekki stjórnvaldsákvörðun í eðli sínu, sem sé kæranleg til æðra stjórnvalds, heldur ákvörðun um ráðstöfun eignarréttinda sem lúti almennum reglum um ráðstöfun ríkiseigna. Varðandi meint brot á jafnræðisreglu, mótmælir stefndi því að það hafi verið “venjubundin stjórnsýsluframkvæmd” að samþykkja beiðnir um endurkaup fasteigna sem seldar voru á nauðungaruppboði, heldur hafi verið um fá undantekningartilvik að ræða. Að lokum bendir stefndi á að eftir að umrædd fasteign var seld nauðungarsölu sé ekkert réttarsamband á milli aðila þessa máls sem hægt sé að reisa kröfu um innlausn á. Því beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr.16. gr. eml. NIÐURSTAÐA Eins og rakið er hér að framan leiddu vanskil stefnenda til þess að fasteign þeirra að Langholtsvegi 186 var seld á nauðungaruppboði 15. desember 1998. Ekki er um það ágreiningur að stefndi hafi eignast umrædda eign og eigi hana nú. Stefnendur byggja málatilbúnað sinn á því að við meðferð þeirra tilmæla stefnenda að þeim yrði seld fasteignin aftur við verði sem þau telja gera stefnda skaðlausan, hafi stefndi í ýmsum efnum brotið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga, almennra reglna stjórnsýsluréttar, stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Það liggur utan gildissviðs laga nr. 44/1998 hvernig uppboðskaupandi ráðstafar eign sem hann hefur keypt á uppboði enda engar reglur um það í þeim lögum og taka reglur stjórnsýsluréttar ekki til tilviks þess sem hér er til úrlausnar nema að mjög takmörkuðu leyti. Ber þess sérstaklega að gæta að hér er ekki um það að ræða að stjórnvald sé að taka ákvörðun um rétt eða skyldu manna, sbr. 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, heldur var stefndi að taka ákvörðun um endursölu eignar sem hann hafði eignast á uppboði. Hafði hann sett um það starfsreglur, þ.e. reglur um nauðungarsölur og uppboðsíbúðir, og með því að reglur þessar þykja málefnalegar og í samræmi við þær skyldur stefnda að gæta fjárhagslegra hagsmuna sinna m.a. með kaupum á íbúðum á uppboði og endursölu þeirra verður ekki fallist á það með stefnendum að setningu þeirra hafi verið ábótavant og að það valdi því að ákvörðun stefnda verði felld úr gildi. Er það niðurstaða málsins að ákvörðun stefnda frá 18. maí 1999, um að synja stefnendum um endurkaup umræddrar fasteignar við því verði sem stefnendur töldu gera stefnda skaðlausan, verður ekki felld úr gildi. Um þá kröfu stefnanda að viðurkenndur verði réttur þeirra til að leysa til sín fasteign að Langholtsvegi 186, gegn greiðslu 6.898.099 króna og tilteknum vöxtum, er það að segja að lagaheimild er ekki fyrir hendi til þess að skylda uppboðskaupanda, í þessu tilviki stefnda, til þess að selja eign sem hann hefur keypt á uppboði til uppboðsþola og að ákvæði 57. gr. laga nr. um nauðungarsölu á ekki við hér. Samkvæmt framansögðu verða lyktir málsins þær, að stefndi verður sýknaður af öllum kröfum stefnenda og eftir úrslitum málsins verða þau dæmd til að greiða stefnda 300.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Íbúðalánasjóður, skal sýkn af öllum kröfum stefnenda, Ölmu Elídóttur og Garðars Sigþórssonar. Stefnendur greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 422/1999
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Res Judicata
|
Þ höfðaði mál gegn Hollustuvernd ríkisins til heimtu bóta vegna uppsagnar úr starfi hjá stofnuninni. Vísaði héraðsdómari málinu frá þar sem að áður hafði verið dæmt í máli, sem Þ hafði höfðað gegn ríkissjóði til heimtu bóta vegna sömu uppsagnar. Talið var að varnaraðili í báðum málunum væri í reynd íslenska ríkið og að málsástæður væru ekki svo neinu næmi breyttar frá fyrri málshöfðun. Var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins staðfest með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 1999, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði neytti varnaraðili með bréfi 25. september 1992 heimildar samkvæmt ráðningarsamningi 10. mars 1987 til að segja sóknaraðila upp störfum hjá sér með þriggja mánaða fyrirvara. Sóknaraðili höfðaði mál 3. nóvember 1993 á hendur heilbrigðisráðherra og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs. Þar krafðist hún bóta að fjárhæð 960.000 krónur vegna uppsagnarinnar, sem hún taldi í raun hafa verið ólögmæta brottvikningu úr stöðu. Sýknað var af þessari kröfu sóknaraðila með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 1994 og var honum ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Sóknaraðili hefur nú höfðað mál þetta gegn varnaraðila og krefst bóta að fjárhæð 45.540.720 krónur úr hendi hans vegna sömu uppsagnar úr starfi. Þótt fyrrnefndu máli, sem sóknaraðili höfðaði 3. nóvember 1993, hafi verið beint að ríkissjóði, en máli þessu í orði kveðnu að Hollustuvernd ríkisins, breytir það því ekki að aðilinn til varnar verður í báðum tilvikum réttilega talinn íslenska ríkið í reynd. Kröfufjárhæð í þessu máli er að vísu hærri en í fyrra málinu, en af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki ráðið að hún beri við svo neinu nemi í þetta sinn málsástæðum, sem ekki var haldið fram eða tilefni var til að hafa uppi í fyrra skiptið. Samkvæmt þessu og með vísan til þeirrar meginreglu, sem fram kemur í 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest um annað en málskostnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 422/2014
|
Kaupsamningur Fasteignasala Stefna Málsástæða Vanreifun Frávísun frá Félagsdómi
|
Hæstiréttur vísaði frá héraðsdómi skaðabótamáli sem M ehf. höfðaði á hendur fasteignasölunum A og Þ og starfsábyrgðartryggjanda þeirra V hf. með skírskotun til annmarka á rökstuðningi fyrir kröfum G og reifun málsins í stefnu, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Áfrýjandi, M.H.M. ehf., greiði stefndu, Agnari Agnarssyni, Þórunni Þórðardóttur og Verði tryggingum hf., hverju um sig, 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 24. mars 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 27. janúar sl., höfðaði stefnandi, M.H.M. ehf., Grandahvarfi 2, Kópavogi, 29. desember 2012 og 15. og 16. janúar 2013 gegn stefndu, Agnari Agnarssyni, Lækjarási 5, Garðabæ, Þórunni Þórðardóttur, Njörvasundi 22, Reykjavík, og Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu Agnari og Þórunni verði gert að greiða stefnanda in solidum 35.971.079 krónur með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. mars 2006 til „upphafsdags dráttarvaxta“. Einnig krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða stefnanda dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, aðallega frá 2. desember 2010 en til vara frá síðara tímamarki, í báðum tilvikum til greiðsludags. Stefnandi krefst þess enn fremur að stefnda Verði tryggingum hf. verði gert að greiða stefnanda 13.000.000 króna með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. mars 2006 til „upphafsdags dráttarvaxta“ en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, aðallega frá 2. október 2010 en til vara frá síðara tímamarki, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að öllum stefndu verði gert að greiða stefnanda málskostnað in solidum, félaginu að skaðlausu. Dómkröfur stefndu eru þær að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og þeim dæmdur málskostnaður úr hendi félagsins. I Atvik málsins eru um margt umdeild og óljós. Þó liggur fyrir að 24. mars 2006, sbr. framlagðan kaupsamning dagsettan þann dag, keypti stefnandi 22 íbúðir í byggingu í fjölbýlishúsinu Fossvegi 8 á Selfossi af Fremd ehf. Samkvæmt 5. gr. samningsins var kaupverðið 369.770.586 krónur sem greiddist að fullu „... með yfirteknum skuldum við VBS fjárfestingabanka hf.“ Með kaupsamningi stefnanda og Hítarness ehf., dagsettum 27. mars 2006, voru sömu 22 íbúðir seldar hinu síðarnefnda félagi með sömu kjörum og stefnandi hafði keypt þær á, þ.e. með yfirtöku skulda við VBS fjárfestingarbanka hf. að fjárhæð 369.770.586 krónur. Í 7. gr. kaupsamningsins kom fram að Hítarnes ehf. „... leggur fram tryggingarvíxil útg. í dag 27.03.2006, gjalddagi 27.6.2006, til tryggingar fullnaðargreiðslu kaupverðs beggja samninga að fjárhæð kr. 45.971.079,-. víxill þessi skal hafður í vörslu Stórhúsa fasteignasölu.“ Með kaupsamningi 30. mars 2006 seldu Arnar Bergmann og Bjarki Bergmann Gunnlaugssynir stefnanda „... 100% hlutafjár í einkahlutafélaginu Fossvegi 10 ehf., kt. 541004-4080“. Kaupverðið var greitt annars vegar með „... nettó andvirði kaupanda í Iðnaðarhúsinu Dalshrauni 13, Hafnarfirði, ehl. 03-0101, skv. kaupsamn. og afsali um þá eign dags. í dag. kr. 35.971.079.“ og „... með 10 veðskuldabréfum útg. með veði í Fossvegi 8, Selfossi með gjalddaga 01.07.2006 að núvirði kr. 25.000.000. Samtals kr. 60.971.079.“ Degi síðar, sbr. kaupsamning dagsettan 31. mars 2006, seldi stefnandi allt hlutaféð í Fossvegi 10 ehf. til Hítarness ehf. Kaupverð hlutafjárins var í 4. gr. samningsins sagt vera „... greitt með yfirteknum skuldum við VBS fjárfestingarbanka, kr. 349.154.563.“ Af hálfu stefnanda er til þess vísað að í kaupsamningnum frá 30. mars 2006 komi fram að heildarkostnaður við framkvæmdir sé 349.154.563 krónur og af þeim samningi megi ráða að um sé að ræða skuld við VBS fjárfestingarbanka hf. Því telji stefnandi ljóst að Hítarnes ehf. hafi í orði kveðnu fengið hlutabréfin afhent endurgjaldslaust, enda hafi framangreindar skuldir við VBS fjárfestingarbanka hf. verið skuldir félagsins sjálfs. Af hálfu stefndu er til þess vísað að stefnandi og stefndi Agnar hafi bæði fyrir og eftir framangreind atvik átt í talsverðum samskiptum og viðskiptum. Þau samskipti hafi byrjað í tengslum við ítrekaðar tilraunir stefnanda til að selja fasteign í eigu félagsins á Hólmavík með því að setja hana upp í dýrari fasteign á höfuðborgarsvæðinu. Hafi stefnandi gert nokkur kauptilboð í þeim tilgangi. Þá halda stefndu því fram að stefnandi hafi meðal annars verið í leit að fasteignum sem fyrirsvarsmaður stefnanda gæti unnið í og félagið síðan selt með hagnaði. Eignina á Hólmavík hafi stefnandi loks sett upp í fasteign að Dalshrauni í Hafnarfirði með kaupsamningi 9. mars 2005. Stefndu halda því og fram í málinu að þegar eignirnar að Fossvegi 8 og 10 á Selfossi hafi komið í sölu hafi stefnandi strax sýnt þeim áhuga. Stefnandi hefur mótmælt því og segir frumkvæði að þeim viðskiptum hafa komið frá stefnda Agnari. Stefndu aftur á móti fullyrða að Hítarnes ehf. hafi einfaldlega sýnt eignunum áhuga á sama tíma og stefnandi. Í kjölfarið hafi mál þróast þannig að stefnandi seldi því félagi eignirnar. Hinn14. september 2006 gerðu stefnandi og Hítarnes ehf. með sér samkomulag „... vegna Fossveg 8 og 10, Selfossi.“ Með samkomulaginu veitti Hítarnes ehf. stefnanda frekari tryggingar fyrir greiðslu tryggingarvíxils, sem útgefinn var 27. júní 2006, að fjárhæð, 45.971.079 krónur. Skjal þetta ber ekki með sér að stefndu Agnar og Þórunn hafi komið að gerð þess. Samkvæmt áðursögðu hafa stefndu haldið því fram í málinu að eftir áðurlýst viðskipti í mars 2006 hafi stefnandi og stefndi Agnar átt í talsverðum samskiptum og viðskiptum. Þau hafi meðal annars tengst byggingarverkefnum í Danmörku sem stefndi Agnar hafi kynnt fyrir stefnanda. Hafi þetta orðið til þess að 14. desember 2007 hafi stefndi Agnar og stefnandi ritað undir sameiginlega yfirlýsingu þar sem sérstaklega sé vísað til áðurnefndra kaupsamninga Hítarness ehf. og stefnanda, sem og viðskiptanna um Fossveg 8 og 10 á Selfossi. Samkvæmt yfirlýsingunni hafi stefnandi átt að fá hlutdeild í hagnaði af fyrirhuguðum verkefnum stefnda Agnars eða fyrirtækja í hans eigu í Kaupmannahöfn. Í yfirlýsingunni sé sérstaklega tekið fram að þetta væri gert án viðurkenningar á sök stefnda Agnars í tengslum við greiðslufall á fyrrnefndum víxli. Þá eru þar útlistaðar í þremur liðum hugsanlegar greiðslur stefnda Agnars til stefnanda vegna hagnaðarhlutdeildar í verkefnum í Danmörku. Í niðurlagi yfirlýsingarinnar segir síðan svo: „Forráðamaður M.H.H [sic] ehf. Magnús H. Magnússon, staðfestir að vegna samkomulags þessa verða ekki gerðar kröfur á hendur Agnari Agnarssyni eða viðkomandi fasteignasölu vegna framangreindra viðskipta.“ Með bréfi til stefnda Varðar trygginga hf. 2. nóvember 2010 gerði stefnandi kröfu í starfsábyrgðartryggingu stefndu Agnars og Þórunnar, sem óumdeilt er í málinu að í gildi hafi verið er atvik máls gerðust. Stefnandi höfðaði síðan mál þetta gegn stefndu 29. desember 2012 og 15. og 16. janúar 2013 samkvæmt áðursögðu. II Stefnandi vísar til þess að í sinni einföldustu mynd hafi viðskiptaflétta sú sem stefndi Agnar hafi ráðlagt honum að ráðast í falist í því að stefnandi útvegaði sér fasteignirnar við Fossveg 8 og 10 á Selfossi og endurseldi Hítarnesi ehf. þær í beinu framhaldi. Fyrir það hafi stefnandi átt að fá greiddar 45.971.079 krónur þegar búið væri að ljúka við að byggja eignirnar og selja þær og hafi víxill því til tryggingar verið lagður í vörslu Stórhúsa ehf. Það hafi því aðeins getað orðið að hægt yrði að gera upp við VBS fjárfestingarbanka hf. sem fjármagnað hafi byggingarnar. Til að koma þessu í kring hafi stefnandi þurft að láta af hendi fasteign sína að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði, en nettó-eign stefnanda í henni hafi numið 35.971.079 krónum. Nemi sú fjárhæð tjóni stefnanda af umræddum viðskiptum, eða að minnsta kosti því tjóni sem stefnandi hafi ákveðið að sækja í þessu máli. Skuldabréf upp á 25.000.000 króna virðist hafa verið bólubréf (sic), þau komið úr verkefnunum sjálfum án þess að nokkuð væri í reynd á bak við þau. Stefnandi kveðst telja stefnda Agnar, löggiltan fasteignasala, vera heilann á bak við ráðgjöf vegna hinna umdeildu viðskipta. Stefnda Þórunn, einnig löggiltur fasteignasali, hafi annast samningsgerðina og hún ekki gætt að réttmætum hagsmunum aðila, svo sem henni hafi borið. Stefndu Agnar og Þórunn hafi verið starfsmenn Stórhúsa ehf. og hafi félagið borið húsbóndaábyrgð á störfum stefndu. Gjaldþrotaskiptum á búi Stórhúsa ehf. hafi lokið 19. mars 2008. Kröfur sínar segir stefnandi byggjast á því að stefndu Agnar og Þórunn hafi brugðist skyldum sínum sem fasteignasalar með gáleysislegum hætti, sbr. meðal annars 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, svo sem ákvæðið hafi hljóðað á þeim tíma er atvik máls gerðust. Stefndu Agnar og Þórunn hafi ekki gætt að ákvæðum tilvitnaðrar greinar. Liðsinni við stefnanda hafi verið ófullnægjandi og ekki hafi verið gætt réttmætra hagsmuna hans, en stefnandi hafi á þessum tíma ekki borið skynbragð á viðskipti sem þessi. Kostir þeir sem stefnanda hafi verið settir í samningum hafi ekki einungis verið ósanngjarnir heldur einnig afar óeðlilegir. Þannig hafi stefnandi látið af hendi fasteign sem metin hafi verið að nettóvirði 35.971.079 krónur. Að viðskiptunum loknum hafi stefnandi setið uppi með tryggingarvíxil að fjárhæð 45.971.079 krónur. Afar ótryggt hafi verið um innheimtu víxilsins og svo hafi farið að ekki tókst að innheimta hann. Liggi raunar fyrir að innheimta víxilsins hefði aldrei getað tekist þar sem skuldarar hans hafi verið ófærir um að standa við skuldbindingar sínar. Með framangreindu athæfi hafi hagsmunum stefnanda verið stefnt í hættu, enda hafi viðskiptin farið illa. Fasteignasalarnir hefðu átt að ráða stefnanda frá viðskiptunum í stað þess að stuðla að þeim. Stefnanda sé ekki ljóst hver hlutur stefndu Þórunnar hafi verið við að koma viðskiptunum á. Henni hafi borið sem löggiltum fasteignasala að gæta að sér þegar gengið var til kaupsamnings. Hún hefði ekki átt að ganga frá skjölum nema hagsmunir stefnanda væru betur tryggðir. Um bótaábyrgð fasteignasala vísar stefnandi jafnframt til 27. gr. laga nr. 99/2004. Skyldur fasteignasala segir hann einnig verða leiddar af 2. mgr. 6. gr., 3. mgr. 7. gr., 1. mgr. 8. gr., ákvæðum 10. og 11. gr. um efni söluyfirlita og almennum reglum um kröfur til sérfræðinga. Enn fremur sé á því byggt af hálfu stefnanda að miða beri við hert culpa þar sem um sérfræðinga sé að ræða. Þá vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar í eftirtöldum málum, kröfum sínum til stuðnings: Nr. 248/1992, 405/1994, 216/1995, 260/1995, 250/1998, 197/2000, 262/2000, 284/2000, 350/2000, 223/2002, 33/2007, 105/2005 og 75/2012. Hvað varðar kröfur sínar á hendur stefnda Verði tryggingum hf. vísar stefnandi til þess að stefndu Agnar og Þórunn hafi verið tryggð með ábyrgðartryggingu hjá tryggingafélaginu. Óumdeilt sé að félagið beri ábyrgð á meðstefndu í samræmi við þá vátryggingu sem keypt hafi verið. Geri stefnandi 6.500.000 króna kröfu vegna hvors fasteignasala um sig. Upphafsdag dráttarvaxta af kröfum á hendur stefnda Verði tryggingum hf. segir stefnandi miðast við það tímamark þegar mánuður hafi verið liðinn frá fyrsta bréfi stefnanda til félagsins. - - - Stefnandi mótmælir þeim málatilbúnaði stefndu að fyrirsvarsmaður stefnanda sé reynslumikill aðili í viðskiptum. Hafnar stefnandi því einnig að það hafi verið hann sem hafði frumkvæði að hinum umdeildu viðskiptum. Frumkvæðið hafi komið frá stefnda Agnari. Enn fremur segir stefnandi rangt að ástæða kaupanna á Fossvegi 8 og 10 hafi verið sú að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi ætlað sér að annast alla raflagnavinnu við eignirnar. Þá kveður stefnandi úttektir hans á efni hjá Húsasmiðjunni hafa skýrst af því að búið var að loka fyrir úttektir Hítarness ehf. Stefnandi kveðst hafa haft af því áhyggjur að tryggingarvíxillinn innheimtist ekki og fyrirsvarsmaður félagsins margrætt þær áhyggjur við stefnda Agnar. Hann hafi hins vegar ávallt ráðlagt stefnanda að bíða þolinmóður. Aldrei hafi stefndi Agnar bent stefnanda á það sem raunhæfan möguleika að rifta kaupunum. Yfirlýsingu frá 14. desember 2007 segir stefnandi bera með sér að tilefni hennar hafi verið vitneskja stefnda Agnars um ábyrgð hans á tjóni stefnanda. Yfirlýsingin sé hins vegar ekki skuldbindandi fyrir stefnanda nú þar sem stefndi Agnar hafi vanefnt sinn hluta samkomulagsins og engar greiðslur borist stefnanda á grundvelli þess. Viðskipti þau sem stefndu vísi til á árunum 2006-2009 segir stefnandi ýmist hafa verið að undirlagi stefnda Agnars og/eða verið hugsuð til að losa stefnanda úr fyrri viðskiptum og vandræðum sem hann hafi verið kominn í að tilhlutan stefnda Agnars. Að endingu hafnar stefnandi því að krafa hans sé niður fallin vegna fyrningar. Fyrningarfrestur bótakröfu stefnanda sé tíu ár, enda fari um skaðabótaábyrgð fasteignasala eftir reglum um skaðabætur utan samninga. Þá mótmælir stefnandi því að hann hafi ekki takmarkað tjón sitt og áréttar að stefndi Agnar hafi ráðið stefnanda frá því að rifta kaupunum og sagt honum að bíða heldur átekta. III Stefndu taka fyrst af öllu fram að hvað sem líði hugsanlegri sök stefndu Þórunnar og Agnars, ábyrgð stefnda Varðar trygginga hf., sönnun fjártjóns og orsakatengslum, sé ljóst að stefnandi hafi, með gerð yfirlýsingar 14. desember 2007, lýst því yfir með skuldbindandi hætti að hann eigi engar kröfur á hendur stefnda Agnari eða fasteignasölu hans vegna viðskiptanna með eignirnar að Fossvegi 8 og 10 á Selfossi. Sú yfirlýsing nái einnig til stefndu Þórunnar, en hún hafi verið starfsmaður fasteignasölunnar. Undir tilvitnaða yfirlýsingu hafi stefnandi ritað án nokkurs fyrirvara. Engu breyti í þessu samhengi þótt ekkert hafi orðið úr hugsanlegum hagnaði vegna tilgreindra framtíðarverkefna. Yfirlýsingin lúti að nákvæmlega þeim sömu viðskiptum og séu grundvöllur málsóknar stefnanda. Hin bindandi yfirlýsing leiði einnig til sýknu stefnda Varðar trygginga hf., enda ljóst að yfirlýsing um að stefndi Agnar og fasteignasala hans verði ekki krafin bóta vegna viðskiptanna feli jafnframt í sér að slík krafa verður ekki gerð í ábyrgðartryggingu hans. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki á framangreint fallist ber að sögn stefndu allt að einu að sýkna þau af kröfum stefnanda. Stefndu mótmæli þeim málatilbúnaði stefnanda að stefndu Þórunn og Agnar hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða gerst brotleg við ákvæði laga nr. 99/2004 eða aðrar óskráðar réttarreglur eða venjur. Stefnandi byggi á því að stefndu Agnar og Þórunn hafi ekki gætt þeirrar skyldu sem á þeim hafi hvílt skv. 15. gr. laga nr. 99/2004 og því beri þeim að bæta stefnanda fjártjón að fjárhæð 35.971.079 krónur. Stefnandi hafi ekki reynt að útskýra hvaða samningur það sé sem stefndu eigi að hafa brugðist skyldum sínum gagnvart. Um sé að ræða alls fjóra kaupsamninga við þrjá mismunandi viðsemjendur. Stefna málsins verði ekki skilin öðruvísi en svo að hin meinta bótaskylda sé byggð á heildarmati á niðurstöðu stefnanda úr öllum viðskiptunum, án þess að nokkur tilraun hafi verið gerð til að benda á hver þessara viðskipta hafi leitt til meints bótaskylds tjóns eða í tengslum við gerð hvaða skjals hina saknæmu vanrækslu sé að finna. Um sé að ræða tvo kaupsamninga um hlutafé og tvo kaupsamninga um fasteignir. Stefndu hafi ekki ábyrgst réttar efndir þeirra viðskipta sem á hafi komist við viðsemjendur stefnanda. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið að taka við greiðslu í formi tryggingarvíxils. Stefndu geti ekki borið ábyrgð á vanefndum þeirra viðsemjenda sem stefnandi hafi kosið að eiga viðskipti við. Stefndu benda sérstaklega á að stefnandi sé félag en ekki einstaklingur. Félag sem annars vegar hafi keypt og selt hlutafé í öðru félagi og hins vegar keypt og selt fjölda íbúða. Um slík viðskipti gildi ekki sami sakarmælikvarði og þegar einstaklingur kaupi íbúð til eigin nota af öðrum einstaklingi. Einnig hafi áhrif á sakarmat að stefnandi og forsvarsmaður hans séu langt frá því að vera nýgræðingar á sviði viðskipta. Forsvarsmaður stefnanda sé stjórnarmaður í fimm fyrirtækjum, framkvæmdastjóri tveggja og stofnanda fjögurra til viðbótar. Þar á meðal félagsins Grjótár ehf. sem stundað hafi umfangsmikil fasteignaviðskipti. Þá verði ekki betur séð en að hann sé skráður endurskoðandi Miðbæjar fasteignasölu. Í ljósi þessa mótmæli stefndu sérstaklega þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi ekki borið skynbragð á fasteignaviðskipti eða að þau hafi á einhvern hátt verið honum framandi. Stefndu benda á að ein af ástæðum þess að samningar hafi verið gerðir milli stefnanda og Hítarness ehf. hafi verið sú að fyrirsvarsmönnum félaganna hafi samist svo um að fyrirsvarsmaður stefnanda myndi sjá um alla raflagnavinnu við eignirnar, sem enn voru ókláraðar, og fá greitt fyrir samkvæmt útgefnum reikningum. Hafi stefnandi að lágmarki gefið út átta reikninga í maí og júní 2006 til Hítarness ehf., samtals að fjárhæð 4.356.755 krónur. Þá byggi stefndu á því að við sakarmat á ráðgjöf og/eða verki fasteignasala samkvæmt lögum nr. 99/2004 sé ekki hægt að leggja saman á einhvern hátt samanlagða útkomu fjögurra kaupsamninga, annars vegar um hlutafé og hins vegar um fasteignir, við þrjá mismunandi aðila, með þeim afleiðingum að ef hin endanlega niðurstaða sé tilteknum aðila óhagfelld, þá falli bótaábyrgð á fasteignasalann án þess að bent sé á neina saknæma vanrækslu hans, aðra en þá að hann hafi átt að vara við heildarviðskiptunum og þar með líklega sjá fyrir, frá upphafi, hver hin endanlega niðurstaða yrði. Svo langt nái sakarábyrgð fasteignasala ekki. Gildi þá einu hvort miðað sé við strangan sakarmælikvarða eða ekki. Auk þess byggi stefndu á því að eingöngu eigi að beita hefðbundnu sakarmati í málinu, enda um viðskipti fagaðila að ræða en ekki einstaklinga. Þá benda stefndu á að stefnandi hafi margítrekað leitað til stefnda Agnars eftir hin nú umdeildu viðskipti í mars 2006. Stefndu benda á að stefnandi vísi í stefnu til fjölda annarra greina laga nr. 99/2004, þar með talið 2. mgr. 6. gr., 3. mgr. 7. gr., 1. mgr. 8. gr., auk 10. og 11. gr. laganna. Engin tilraun sé gerð til þess að skýra út hvernig stefndu eigi að hafa brotið gegn nefndum ákvæðum, svo bótaskyldu þeirra varði. Málsgrundvöllur stefnanda sé því vanreifaður að þessu leyti. Allt að einu mótmæli stefndu því sem röngu og ósönnuðu að sök á þessum grunni sé til að dreifa og einnig að nokkur orsakatengsl séu á milli meintra brota á tilvitnuðum lagagreinum og meints tjóns stefnanda. Þá sé því mótmælt að dómar þeir sem nefndir séu í stefnu hafi fordæmisgildi í málinu. Telji dómurinn sök fullsannaða segja stefndu á því byggt af þeirra hálfu að fjártjón stefnanda vegna viðskiptanna sé með öllu ósannað. Stefnandi haldi því fram að tjón hans nemi verðmæti eignarinnar að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði. Sú eign hafi verið hluti af kaupverði samkvæmt einum þeirra kaupsamninga sem stefnandi telji mynda hér umrædd heildarviðskipti. Samkvæmt kaupsamningi um nefnda eign frá 30. mars 2006 hafi samningsaðilar lagt til grundvallar að nettó-verðmæti eignar stefnanda í Dalshrauni 13 væri 35.971.079 krónur. Hvorki liggi fyrir hvaða forsendur hafi legið þeirri samningsniðurstöðu til grundvallar né hafi stefnandi gert tilraun til að útskýra hvaðan það verðmat sé fengið eða á hverju það byggist. Þó virðist mega ráða af málatilbúnaði stefnanda að allt það sem stefnandi hafi tekið við til greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupsamningum, dags. 24., 27. og 31. mars 2006, hafi verið verðlaust strax í upphafi og hin meinta eignarmyndun stefnanda í eigninni að Dalshrauni 13 sé því að fullu tjón hans. Þetta segja stefndu vera ósannað. Þvert á móti bendi framlögð gögn til annars, sbr. nauðungarsöluafsal frá 24. ágúst 2007, þar sem eign stefnanda samkvæmt sérstöku samkomulagi frá 14. september 2006 hafi verið afsalað til VBS fjárfestingarbanka hf. Ljóst megi vera að nauðungarsöluandvirðið hafi að lágmarki komið til frádráttar skuld hjá bankanum. Jafnframt verði að taka tillit til þess að nauðungarsöluandvirðið hafi vart endurspeglað raunverulegt verðmæti eignarinnar að Skógarlöndum 3, Egilsstöðum, en verðmæti þeirrar eignar komi í öllu falli til frádráttar hinu meinta tjóni stefnanda. Þá verði ekki fram hjá því litið að stefnandi hafi enga tilraun gert til að innheimta tryggingarvíxil, útgefinn 27. júní 2006, hjá útgefanda þó svo honum hafi mátt vera ljóst að ólíklegt væri að Hítarnes ehf. myndi geta efnt ákvæði kaupsamninga réttilega. Þrátt fyrir þetta og þrátt fyrir að hafa haft til þess fullan rétt samkvæmt kaupsamningi, dagsettum 27. mars 2006, hafi stefnandi aldrei gert neina tilraun til að innheimta víxilinn á hendur útgefanda hans, Arngeiri Lúðvíkssyni, en gjalddagi víxilsins hafi verið í júní 2006. Það hafi fyrst verið í júní árið eftir sem gögn lágu fyrir um að nefndur Arngeir væri í vanskilum. Látið hafi verið nægja að stefna greiðanda samkvæmt víxlinum, sbr. framlagt ljósrit stefnu frá 18. febrúar 2007. Að áeggjan stefnda Agnars hafi stefnandi hins vegar síðar leitað fulltingis hæstaréttarlögmanns við að innheimta víxilinn. Af hálfu stefndu er einnig á það bent að svo virðist sem stefnandi hafi ekki freistað þess að beita vanefndarúrræðum gagnvart kaupanda, svo sem að rifta kaupunum. Það hefði þó verið fær leið til takmörkunar tjóns, teldi stefnandi kaupsamning hafa verið vanefndan. Hefði samningnum verið rift 2006 eða 2007 hefði stefnandi haft færi á að selja eignirnar aftur. Stefnandi hafi því ekki uppfyllt skyldu sína til takmörkunar á hinu meinta tjóni sínu. Á stefnanda hvíli sönnunarbyrðin fyrir sök stefndu Agnars og Þórunnar, hvaða kaupsamningi hún eigi að tengjast og þá hvert fjártjón félagsins hafi verið vegna þess kaupsamnings. Ekkert af þessu hafi stefnanda tekist að sanna. Þá séu orsakatengsl milli hinnar meintu saknæmu háttsemi og meints tjóns stefnanda jafnframt ósönnuð. Til að sanna orsakatengslin þurfi stefnandi að upplýsa í hverju hin saknæma háttsemi stefndu Agnars og Þórunnar hafi falist. Af stefnu megi ráða að stefnandi telji sök þeirra í því fólgna að hafa ekki gefið stefnanda nægjanlega góð ráð og ekki ráðið honum frá því að ganga til viðskiptanna. Samkvæmt framansögðu sé það stefnanda að sanna hvaða samningur það sé sem stefndu hafi átt að ráða stefnanda frá því að gera og hvernig sá samningur hafi leitt til þess að stefnandi tapaði stefnufjárhæð málsins. Það hafi stefnandi ekki gert. Sama gildi um þau fjölmörgu ákvæði sem stefnandi haldi fram að stefndu Agnar og Þórunn hafi brotið. Ósönnuð séu með öllu orsakatengsl milli þeirra meintu brota og meints fjártjóns stefnanda. Þá sé sérstaklega á því byggt að ósannað sé að meint tjón stefnanda sé sennileg afleiðing af hinni meintu saknæmu háttsemi stefndu Agnars og Þórunnar. Stefndu kveða ljóst að hin meintu bótaskyldu viðskipti hafi átt sér stað í mars 2006. Engin merki þess sé að finna í gögnum málsins að stefnandi hafi beint bótakröfu að stefndu Þórunni eða Agnari. Þvert á móti hafi stefnandi lýst því sérstaklega yfir samkvæmt áðursögðu að hann ætlaði sér ekki að beina slíkri kröfu að þeim vegna viðskiptanna. Kröfu hafi svo fyrst verið beint að stefnda Verði með bréfi í nóvember 2010. Fyrning meintrar bótakröfu hafi hins vegar ekki verið rofin fyrr en með birtingu stefnu í janúar 2013. Þótt með óljósum hætti sé virðist sem bótakrafa stefnanda sé að einhverju leyti á því byggð að stefndu Þórunn og Agnar hafi á einhvern hátt borið ábyrgð á því að stefnandi ákvað að taka gildan, sem fullnægjandi tryggingu fyrir greiðslu samkvæmt kaupsamningum, dagsettum 27. og 31. mars 2006, fyrrnefndan tryggingarvíxil, útgefinn 27. júní 2006. Bótakrafa stefnanda vegna þess að víxillinn var ekki greiddur ekki, eða víxilréttur fór forgörðum, geti ekki hafa stofnast fyrr en ljóst varð að víxillinn fengist ekki greiddur frá greiðanda. Það hafi ekki orðið ljóst fyrr en skiptum á þrotabúi Hítarness ehf. lauk, án þess að úthlutað væri til almennra kröfuhafa. Það hafi verið árið 2008. Þá hafi verið komin í gildi lög nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda sem mæli fyrir um að krafa stefnanda fyrnist á fjórum árum, sbr. 9. gr. laganna. Krafan hafi því verið fallin niður vegna fyrningar þegar stefna hafi verið birt stefndu í janúar 2013. Óháð fyrningu verði að telja kröfuna allt að einu fallna niður vegna tómlætis, enda hafi stefnandi enga tilburði viðhaft til að krefja stefndu um greiðslur fyrr en í nóvember 2010. Jafnvel þó svo dómurinn teldi sök stefndu Agnars og Þórunnar fullsannaða, sem og fjárhæð hins meinta tjóns, þá beri engu að síður að sýkna stefndu af fjárkröfu stefnanda, eða í öllu falli að lækka kröfuna verulega, þar sem stefnandi hafi ekki reynt að takmarka tjón sitt. Úrræði til þess hafi honum þó staðið til boða. Bæði hafi stefnanda verið mögulegt að innheimta títtnefndan tryggingarvíxil hjá útgefanda hans, Arngeiri Lúðvíkssyni, og þá hafi stefnanda verið tækur sá möguleiki að rifta kaupunum þegar honum varð ljóst að til vanefnda kæmi. Mjög mikið hafi verið umleikis á fasteignamarkaði árin 2006 og 2007 og því hefði stefnanda ekki átt að verða skotaskuld úr að selja eignirnar að nýju ef til beitingar þess vanefndaúrræðis hefði komið. Telji dómurinn sök stefndu Þórunnar og Agnars fullsannaða, sem og fjárhæð hins meinta tjóns, sé af hálfu stefndu sérstaklega á því byggt að lækka beri fjárkröfu á hendur þeim. Bæði þar sem tilraunir stefnanda til að takmarka tjón sitt hafi verið ófullnægjandi og einnig með vísan til 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um sé að ræða margþætt og flókin viðskipti sem á endanum hafi farið illa vegna þátta sem stefndu Agnar og Þórunn hafi enga aðkomu haft að. Ósanngjarnt sé því að ætla þeim að bera að fullu það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þeirrar ákvörðunar sinnar að standa í áhættusömum fasteignaviðskiptum. Þá sé til þess að líta að dómkrafan á hendur stefndu Agnari og Þórunni nemi tæplega sjöfaldri hámarksfjárhæð þeirrar vátryggingar sem til staðar hafi verið, en til þess sé heimilt að líta, sbr. upptalningu 24. gr. laganna. Verði fallist á fjárkröfu stefnanda sé á því byggt af hálfu stefnda Varðar að fjárkrafa á hendur tryggingafélaginu geti að hámarki numið 6.500.000 krónum, sbr. framlagða vátryggingastaðfestingu og vátryggingarskírteini. Í þeim skjölum komi skýrt fram að vátryggingarfjárhæð vegna hvers tjónsatburðar sé að hámarki 6.500.000 krónur. Skírteinið nái bæði til stefnda Agnars og stefndu Þórunnar. Engin leið sé að skilja skírteinið þannig að hægt sé að tvöfalda þá hámarksfjárhæð með því að krefja stefnda Vörð um þá fjárhæð fyrst í nafni Agnars og svo í nafni Þórunnar. Slíkri túlkun sé mótmælt sem rangri. Engin grein sé gerð fyrir því í stefnu að stefndu Agnar og Þórunn hafi hvort um sig valdið tjóni með sjálfstæðum athöfnum, enda órökrétt að þau hafi þar með valdið sama tjóninu með ólíkum hætti. Ekki sé gerð grein fyrir því hvernig bótakrafa stefnanda geti verið talin byggð á mörgum tjónsatvikum, enda slíkt ekki tilfellið. Stefndu mótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda. Segja stefndu því fara fjarri að þau hafi haft nægjanlegar upplýsingar til að taka afstöðu til bótakröfu með bréfi stefnanda frá 2. nóvember 2010. Sé þess krafist, verði fallist á kröfur stefnanda, að dráttarvextir verði reiknaðir frá dómsuppsögu. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefndu til ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, laga nr. 99/2004 um fasteignasölu og meginreglna skaðabótaréttar um sönnun sakar, tjóns og orsakasambands. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Mál þetta hefur stefnandi höfðað gegn tveimur fasteignasölum, stefndu Agnari og Þórunni, og tryggingafélagi fasteignasölunnar Stórhúsa ehf., stefnda Verði tryggingum hf., en stefndi Agnar mun hafa verið eigandi nefndrar fasteignasölu er atvik máls gerðust. Stefndu Agnar og Þórunn störfuðu bæði á fasteignasölunni þegar viðskipti þau sem lýst er í kafla I hér að framan áttu sér stað í mars 2006. Um þátt stefndu Þórunnar í því að stefnandi varð fyrir hinu meinta tjóni segir svo í stefnu málsins: „... er ekki ljóst hver hlutur stefndu Þórunnar var við að koma viðskiptunum á en hún átti sem löggiltur fasteignasali að gæta að sér þegar gengið var til kaupsamnings og ekki ganga frá skjölum nema að hagsmunir stefnanda væru betur tryggðir.“ Samkvæmt framburði stefndu Agnars og Þórunnar var þáttur stefndu Þórunnar í gerð umræddra fjögurra kaupsamninga sá að setja samningana upp í samræmi við fyrirmæli stefnda Agnars, sem að sögn beggja sá nær eingöngu um samskipti fasteignasölunnar við fyrirsvarsmann stefnanda. Samræmist þessi framburður stefndu vel því sem fram kom hjá fyrirsvarsmanni stefnanda fyrir dómi en af framburði hans mátti ráða að samskipti hans við stefndu Þórunni hefðu verið lítil sem engin. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu Agnar og Þórunni um skaðabætur utan samninga. Það er meginregla í skaðabótarétti að það er tjónþoli sem ber sönnunarbyrðina fyrir því að meintur tjónvaldur hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Samkvæmt framansögðu og að virtum gögnum málsins hefur ekkert annað komið fram um þátt stefndu Þórunnar í umræddum fasteignaviðskiptum en henni hafi verið falið af samstarfsmanni sínum, fasteignasalanum stefnda Agnari, að setja upp kaupsamningana fjóra í samræmi við fyrirmæli Agnars. Verður ekki séð að stefndu Þórunni hafi við þær aðstæður á einhverjum tímapunkti borið skv. 15. gr. laga nr. 99/2004 að hefja sjálfstæða athugun eða skoðun á fasteignaviðskiptum stefnanda, hvorki í heild né að hluta. Þykir stefnda því ekki hafa brotið gegn skyldum sínum samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði með uppsetningu kaupsamninganna. Í stefnu vísar stefnandi til fjölda annarra greina laga nr. 99/2004 um fasteignakaup, þar með talið 2. mgr. 6. gr., 3. mgr. 7. gr., 1. mgr. 8. gr., auk 10. og 11. gr. laganna, án þess að reifa sérstaklega hvernig stefnda Þórunn á að hafa brotið gegn nefndum ákvæðum, svo bótaskyldu hennar varði. Málsgrundvöllur stefnanda er því að þessu leyti vanreifaður. Að því sögðu og með vísan til framangreindrar niðurstöðu dómsins verður stefnda Þórunn sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu. Hið sama gildir um margt um kröfu stefnanda á hendur stefnda Agnari og áður segir um kröfu félagsins á hendur stefndu Þórunni. Meint krafa stefnanda á hendur stefnda Agnari er bótakrafa utan samninga og ber stefnandi samkvæmt áðursögðu sönnunarbyrðina fyrir því stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til tjóns fyrir stefnanda. Fallast verður á það með stefnda Agnari að af stefnu málsins verði ekki annað ráðið en meint bótaskylda hans sé byggð á heildarmati á fjárhagslegri niðurstöðu allra umræddra viðskipta fyrir stefnanda, án nánari sérgreiningar á meintri saknæmri háttsemi stefnda Agnars í því sambandi. Ljóst er að viðskipti þau sem stefnandi byggir ætlaða bótakröfu sína heildstætt á komust á með tveimur kaupsamningum um hlutafé og tveimur kaupsamningum um fasteignir. Með hinum umdeildu samningum keypti stefnandi og seldi annars vegar hlutafé í einkahlutafélagi og hins vegar fjölda íbúða. Var um háar fjárhæðir að ræða, bæði almennt talið og í samanburði við þá fjárhæð sem stefnandi byggir á að hann hafi lagt í viðskiptin og telur vera tjón sitt vegna þeirra. Þó svo ekki verði á það fallist með stefnda Agnari, að virtum framlögðum gögnum og framburði stefnanda og vitna fyrir dómi, að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi haft þá víðtæku reynslu af viðskiptum sem fram er haldið í greinargerð stefndu verður að telja upplýst í málinu að hann hafi, er atvik máls gerðust, haft nokkra reynslu af fyrirtækjarekstri, sem og einhverja reynslu af setu í stjórnum fyrirtækja. Þá verður hér ekki framhjá eðli umræddra viðskipta litið, en eins og stefnandi hefur lagt málið fyrir dóminn verður ekki annað séð en félagið hafi ætlað sér verulegan hagnað af viðskiptunum á stuttum tíma, gengju áætlanir eftir. Í ljósi alls þessa verður að telja að það hafi staðið fyrirsvarsmanni stefnanda næst að gæta að hagsmunum félagsins við gerð umræddra kaupsamninga, enda gat honum samkvæmt framansögðu alls ekki dulist sú áhætta sem félagið tók með viðskiptunum. Að þessu athuguðu þykir stefnanda ekki hafa tekist sanna að stefndi Agnar hafi með aðkomu sinni að viðskiptunum brotið gegn 15. gr. laga nr. 99/2004. Svo sem áður var rakið er í stefnu vísað til ýmissa annarra greina laga nr. 99/2004, þar með talið 2. mgr. 6. gr., 3. mgr. 7. gr., 1. mgr. 8. gr., auk 10. og 11. gr. laganna, án þess að reifað sé sérstaklega hvernig stefndi Agnar á að hafa brotið gegn þeim ákvæðum, svo bótaskyldu hans varði. Málsgrundvöllur stefnanda er að þessu leyti vanreifaður samkvæmt áðursögðu. Að því sögðu og með vísan til framangreindrar niðurstöðu dómsins verður stefndi Agnar einnig sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Af framangreindu leiðir að sýkna ber stefnda Vörð tryggingar hf. af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eftir úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Að umfangi málsins virtu þykir málskostnaður til hvers stefndu um sig, sbr. 2. mgr. 132. gr. sömu laga, hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Agnar Agnarsson, Þórunn Þórðardóttir og Vörður tryggingar hf., skulu sýkn af öllum kröfum stefnanda, M.H.M ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu, hverju fyrir sig, 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 467/2015
|
Félagafrelsi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Stéttarfélag Opinberir starfsmenn Verkfall Meðalhóf
|
B krafðist þess í máli gegn Í að viðurkennt yrði að átján stéttarfélögum innan raða þess væri, þrátt fyrir ákvæði 1., 2. og 3. gr. laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, heimilt að efna til verkfalls og að kjör félagsmanna þessara félaga yrðu ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt sömu lögum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að starfsemi, sem haldið hefði verið uppi á heilbrigðisstofnunum í skjóli undanþága frá verkfallsaðgerðum félaganna, hefði ekki nægt til að girða fyrir alvarlega ógn við almannaheill og réttindi alls almennings til að fá aðstoð vegna sjúkleika, sem Í bæri að tryggja samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Hefðu því verið uppfyllt þau skilyrði, sem 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar fæli í sér, fyrir því að settar yrðu í lögum takmarkanir á verkfallsrétt félagsmanna í aðildarfélögum B. Mætti líta svo á að fullreynt hefði verið að ljúka kjaradeilu aðila með samningum þegar umræddar takmarkanir voru settar. Í hefði því mátt líta svo á að nauðsynlegt væri að grípa til lagasetningar til að ljúka henni enda yrði ekki séð að önnur úrræði hefðu staðið til boða. Um þá stöðu, að lög nr. 31/2015 hafi ekki aðeins tekið til félaga sem stóðu að verkfalli heldur einnig annarra aðildarfélaga B, var vísað til þess að félögin hefðu kosið að neyta réttar samkvæmt lögum nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna til að standa sameiginlega að kröfum gagnvart Í og samningaviðræðum við það auk þess hafa skuldbundið sig innbyrðis til að gera ekki kjarasamning við Í án samráðs við hin. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar bæri Í að virða sjálfsákvörðunarrétt stéttarfélaga í þeim efnum. Þá var talið ljóst af gögnum málsins að aðildarfélög B hefðu kosið að standa sameiginlega að ýmsum aðgerðum til að knýja á um lausn kjaradeilunnar, meðal annars með samráði um beitingu verkfallsréttar. Hefði löggjöf, sem aðeins hefði náð til félagsmanna í aðildarfélögum B sem áttu í verkfalli við gildistöku hennar, því ekki girt fyrir að önnur félög hefðu þess í stað efnt til sams konar aðgerða í þágu heildarinnar. Yrði einnig að líta til þess að í umræddum lögum hefði ekki eingöngu verið lagt bann við verkföllum félaganna, heldur einnig kveðið á um sérstaka skipan sem kæmi í stað kjarasamnings við þau. Hefði því eitt verið látið ganga yfir félögin öll. Með vísan til þess var ekki talið unnt að líta svo á að gengið hefði verið lengra en réttmætt var við setningu laga nr. 31/2015 og brotið með því gegn grunnreglu íslenskrar stjórnskipunar um meðalhóf. Að þessu virtu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júlí 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að átján stéttarfélögum innan raða sinna, Dýralæknafélagi Íslands, Félagi geislafræðinga, Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, Félagi íslenskra félagsvísindamanna, Félagi íslenskra hljómlistarmanna (Starfsmannafélagi Sinfóníuhljómsveitar Íslands), Leikarafélagi Íslands, Félagi íslenskra náttúrufræðinga, Félagi lífeindafræðinga, Félagi sjúkraþjálfara, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Fræðagarði, Iðjuþjálfafélagi Íslands, Ljósmæðrafélagi Íslands, Sálfræðingafélagi Íslands, Stéttarfélagi bókasafns- og upplýsingafræðinga, Stéttarfélagi háskólamanna á matvæla- og næringarsviði, Stéttarfélagi lögfræðinga og Þroskaþjálfafélagi Íslands, sé þrátt fyrir ákvæði 1., 2. og 3. gr. laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Enn fremur að kjör félagsmanna þessara félaga verði ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt lögum nr. 31/2015. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Samkvæmt gögnum málsins er áfrýjandi bandalag stéttarfélaga, sem hefur innan vébanda sinna 28 aðildarfélög og hefur meðal annars komið að gerð kjarasamninga þeirra við stefnda. Óumdeilt er að í desember 2014 hafi farið í hönd viðræður milli einstakra þessara félaga og stefnda um gerð nýs kjarasamnings, en 18. febrúar 2015 hafi síðan byrjað sameiginlegar kjaraviðræður félaganna, sem getið var að framan í dómkröfum áfrýjanda, við stefnda eftir að þau hafi veitt áfrýjanda umboð til að koma þar fram fyrir sína hönd og tilnefnt ýmist einn eða tvo fulltrúa í samninganefnd hans. Áður en þær viðræður hófust hafði fjármála- og efnahagsráðherra gefið út 16. janúar 2015 auglýsingu nr. 70/2015 um skrá yfir þau störf hjá stofnunum ríkisins sem eru undanþegin verkfallsheimild. Sú skrá var gerð á grundvelli 2. mgr. 19. gr. laga nr. 94/1986 og hafði að geyma talningu á störfum, sem falli undir ákvæði 5. til 8. töluliðar 1. mgr. sömu lagagreinar, en meðal slíkra starfa eru þau, sem snúa að nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu. Í skránni var að finna fjölmörg störf, sem gegnt var af mönnum innan aðildarfélaga áfrýjanda. Kjarasamningar, sem giltu meðal annars fyrir félögin átján, munu hafa orðið lausir 28. febrúar 2015. Kjaraviðræður við stefnda báru ekki árangur og efndu félögin, að virðist að frátöldu Leikarafélagi Íslands, til atkvæðagreiðslna dagana 16. til 19. mars sama ár um hvort boða ætti til verkfalla, sem var samþykkt. Í framhaldi af því mun stefndi hafa vísað þessum kjaradeilum 26. mars 2015 til ríkissáttasemjara, sem hélt þann fyrsta af 24 árangurslausum sáttafundum 30. sama mánaðar. Á grundvelli fyrrnefndra atkvæðagreiðslna hófust 7. apríl 2015 ótímabundin verkföll Félags geislafræðinga, Félags lífeindafræðinga, Ljósmæðrafélags Íslands og Félags íslenska náttúrufræðinga á Landspítala, svo og Stéttarfélags lögfræðinga hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Þá lögðu félagsmenn í tólf öðrum félögum niður störf á öllum vinnustöðum tímabundið 9. apríl 2015, auk þess sem Ljósmæðrafélag Íslands hóf þann dag ótímabundið verkfall á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Ótímabundið verkfall félagsmanna í Dýralæknafélagi Íslands, svo og félagsmanna í Félagi íslenskra náttúrufræðinga og Stéttarfélagi háskólamanna á matvæla- og næringarsviði hjá Matvælastofnun, hófst síðan 20. apríl 2015 og loks verkfall Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá Fjársýslu ríkisins 2. júní sama ár. Auk þessara félaga mun Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, sem ekki á aðild að máli þessu, hafa efnt til ótímabundins verkfalls frá 27. maí 2015. Ótímabundnu verkföllin, sem hér um ræðir, munu hafa staðið yfir óslitið þar til lög nr. 31/2015 tóku gildi eins og síðar greinir. Á framangreindu tímabili stóðu yfir kjaraviðræður fjölda annarra stéttarfélaga við vinnuveitendur og var þeim að hluta lokið 29. maí 2015 með kjarasamningum Samtaka atvinnulífsins við Landssamband íslenskra verslunarmanna, VR, Starfsgreinasamband Íslands, Eflingu, Hlíf, Verkalýðs- og sjómannafélag Keflavíkur og Stéttarfélag Vesturlands. Stefndi kveður þá samninga, sem eiga að gilda til ársloka 2018, ná til um 70.000 manna í þessum félögum og fela í sér 17 til 20% launahækkun á samningstímanum, en í tengslum við þá sendi ríkisstjórnin sama dag frá sér yfirlýsingu í ellefu liðum „til að greiða fyrir gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði“. Í samningum þessum er að finna sams konar ákvæði um forsendur þeirra, þar á meðal að launastefna samkvæmt þeim „verði stefnumarkandi fyrir aðra kjarasamningagerð“, en bresti sú forsenda sé heimilt að segja samningunum upp með tilteknum aðdraganda. Stefndi kveður Samtök atvinnulífsins jafnframt hafa lokið hliðstæðum kjarasamningum 22. júní 2015 við sex félög iðnaðarmanna. Óumdeilt er að ekkert hafi þokast í átt til samkomulags í kjaraviðræðum málsaðila, en stefndi segir fjármála- og efnahagsráðherra hafa átt fund 1. júní 2015 með fulltrúum áfrýjanda og hafi þar orðið ljóst að „hverfandi líkur voru á lausn.“ Ríkisstjórnin hafi lagt til 5. júní 2015 að skipuð yrði sáttanefnd í deilunni samkvæmt 5. mgr. 20. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, en eftir samráð við áfrýjanda og ríkissáttasemjara hafi verið horfið frá því 8. sama mánaðar sökum þess að ljóst hafi verið að sú leið yrði ekki til lausnar. Þá lýsir stefndi því í málatilbúnaði sínum að fram hafi komið á sáttafundi hjá ríkissáttasemjara 10. júní 2015 að áfrýjandi hafi ekki verið „til viðræðu um annað en að samið yrði um miklar launahækkanir til tveggja ára sem voru langt umfram það sem samningar annarra innibáru ... þvert gegn þeim forsenduákvæðum sem er að finna í samningum á hinum almenna vinnumarkaði“. Til að ljúka þessari vinnudeilu hafi ríkisstjórnin því ákveðið á fundi 11. júní 2015 að lagt yrði fram á Alþingi frumvarp til laga um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, sem samþykkt var 13. sama mánaðar, en í framhaldi af því voru gefin út fyrrnefnd lög nr. 31/2015. Með 1. gr. laganna er lagt bann við verkfallsaðgerðum þeirra átján aðildarfélaga áfrýjanda, sem greinir í dómkröfum hans, svo og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, og öðrum aðgerðum, sem ætlað er að knýja fram aðra skipan kjaramála en mælt er fyrir um í lögunum. Banni þessu er ætlað að standa frá gildistöku laganna og svo lengi sem ákvörðun gerðardóms samkvæmt 2. gr. þeirra gildir, en í 3. mgr. 1. gr. er tekið fram að heimilt sé að semja um breytingar frá þeirri skipan, sem lögin mæli fyrir um. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna skyldi Hæstiréttur tilnefna þrjá menn í gerðardóm ef kjarasamningur hefði ekki verið undirritaður fyrir 1. júlí 2015 milli stefnda og þeirra félaga, sem getið var í 1. gr., en gerðardómi þessum ber fyrir 15. ágúst sama ár að ákveða laun og önnur starfskjör félagsmanna í þeim. Ákvörðunum gerðardómsins er ætlað að verða bindandi sem kjarasamningur frá gildistöku laganna og til þess tíma sem gerðardómurinn ákveður. Í 2. gr. laganna er að öðru leyti mælt fyrir um forsæti í gerðardóminum, málsmeðferð, starfsaðstöðu og kostnað af verki hans. Í 1. mgr. 3. gr. laganna kemur fram að gerðardómurinn skuli við ákvörðun um laun og önnur starfskjör þeirra, sem undir hann heyra, hafa hliðsjón af kjörum þeirra, sem sambærilegir geti talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð, svo og eftir atvikum af kjarasamningum, sem hafi verið undirritaðir frá 1. maí 2015, og almennri þróun kjaramála. Skuli jafnframt gæta að stöðugleika efnahagsmála. Þá er í 2. og 3. mgr. 3. gr. kveðið á um sáttaumleitanir gerðardómsins og heimildir aðila að vinnudeilunni til að gera sátt um hana að hluta eða öllu leyti, en samkvæmt 4. gr. áttu lögin þegar að taka gildi. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 19. júní 2015 og var það þingfest sama dag. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi lauk fresti aðilanna samkvæmt áðurnefndri 1. mgr. 2. gr. laga nr. 31/2015 til að gera kjarasamning og var gerðardómur samkvæmt þeirri lagagrein skipaður 1. júlí 2015. Við uppkvaðningu þessa dóms hefur gerðardómurinn ekki lokið störfum. II Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn í meginatriðum á því að ákvæði laga nr. 31/2015 stangist í tilteknum efnum á við fyrirmæli stjórnarskrárinnar, svo sem þau verði meðal annars skýrð með tilliti til þjóðréttarlegra skuldbindinga stefnda, einkum samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Við úrlausn málsins verður að líta til þess að í dómaframkvæmd, sbr. einkum dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 167/2002, hefur ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrt með hliðsjón af 2. mgr. 75. gr. hennar, svo og 11. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, á þann hátt að það verndi rétt stéttarfélaga til að standa vörð um og tryggja hagsmuni félagsmanna sinna, þar á meðal með því að semja um laun þeirra og önnur kjör. Með því að verkfallsréttur sé löghelgað úrræði til að knýja á um gerð slíkra samninga taki ákvæðið jafnframt til hans, en þó að gættu því að í ljósi 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar geti hann sætt takmörkunum eftir fyrirmælum laga. Slíkar takmarkanir verði að helgast af nauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til að firra glundroða eða glæpum eða til verndar heilsu eða siðgæði manna eða réttindum og frelsi. Til þess verður og að líta að í máli þessu reynir á ákvæði laga nr. 31/2015, sem settu verkfallsrétti tiltekins hóps starfsmanna ríkisins takmörk ásamt rétti þeirra og þar með stéttarfélaga þeirra til að semja um kaup þeirra og kjör. Með tilliti til síðari málsliðar 2. mgr. 11. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sem heimilar að stjórnarstarfsmenn sæti löglegum takmörkunum á félagafrelsi sínu, verður að líta svo á að félagsmenn í aðildarfélögum áfrýjanda, sem hann kemur fram fyrir í málinu, geti orðið að þola frekari takmarkanir en þeir, sem þetta á ekki við um. Á móti því vegur á hinn bóginn að svo háttar til í málinu að handhafar sama þáttar ríkisvalds komu í senn fram sem viðsemjendur áfrýjanda í kjaraviðræðum og tóku ákvörðun um að flytja á Alþingi frumvarp, sem varð að lögum nr. 31/2015 í krafti þingstyrks sem þeir nutu, en í því ljósi er óhjákvæmilegt að gera ríkar kröfur til þess að sýnt sé fram á að skilyrði hafi verið til að skerða réttindi félagsmanna aðildarfélaga áfrýjanda. Í málinu er ekki deilt um að takmarkanirnar, sem settar voru á réttindi félagsmanna aðildarfélaga áfrýjanda, voru gerðar með lögum. Ágreiningur er á hinn bóginn um hvort þessar takmarkanir geti helgast af tilliti til almannaheilla, verndar heilsu manna eða réttindum þeirra og frelsi, svo og hvort nauðsyn hafi borið til þeirra og meðalhófs verið gætt með ákvæðum laga nr. 31/2015. III 1 Meðal gagna málsins er minnisblað frá Landspítala til landlæknis 17. apríl 2015, þar sem sagði meðal annars: „Landspítali lýsir áhyggjum af þeirri stöðu sem nú er komin upp í verkfalli geislafræðinga ... Verkfallið hefur þegar haft í för með sér mikinn samdrátt í rannsóknarbeiðnum, eða um 55% rannsókna hefur verið frestað daglega frá upphafi verkfalls, áætlað um 2.300 rannsóknir, þar af 231 í gær. Ljóst er að þessi mikli samdráttur í rannsóknum á bráðasjúkrahúsi ógnar öryggi sjúklinga og sú mönnun sem nú er á spítalanum dugir ekki til að tryggja þetta öryggi. Þess vegna hefur spítalinn lagt inn beiðnir til undanþágunefndar geislafræðinga um viðbótarmönnun ... Þrátt fyrir þessa alvarlegu stöðu hafnar fulltrúi geislafræðinga í undanþágunefnd beiðnum um undanþágur markvisst á þeim grundvelli að sú mönnun sem nú sé til staðar sé nægjanleg, sem er fjarri lagi að mati stjórnenda spítalans. Við höfum alvarlegar áhyggjur af þeim sjúklingahópi sem ekki fær þjónustu í verkfallinu og því viljum við upplýsa landlækni um stöðu mála og óskum jafnframt eftir stuðningi hans“. Í bréfi forstjóra Landspítala 8. maí 2015 til landlæknis sagði meðal annars: „Áætlað er að skurðaðgerðum hafi fækkað um 270 frá upphafi verkfalls. Smærri aðgerðir eru framkvæmdar í mun meira mæli nú en venjulega til að nýta skurðstofur og starfsfólk ... Öllum aðgerðum þar sem blóðgjafar er þörf, eða að blóð sé til reiðu, og mega bíða, er frestað ... Reynt hefur verið að forgangsraða þannig að nauðsynlegustu rannsóknir séu gerðar tímanlega til að sjúklingar skaðist ekki ... valda tafir á rannsóknum því að venjuleg starfsemi raskast, skipulag riðlast, yfirsýn tapast, hætta eykst á að ákvarðanir séu ver ígrundaðar sem allt getur valdið því að hætta á alvarlegum atvikum eykst. Auk þess mun uppsöfnun á verkefnum sem frestast, valda því að álagið sem myndast í lok verkfalls verði illviðráðanlegt ... Það er raunveruleg hætta á að einhver hafi skaðast, muni skaðast eða jafnvel deyja.“ Þá kom fram að sjúklingar „sem hafa farið í skurðaðgerð hafa ekki fengið myndrannsóknir eftir aðgerð á þeim tíma sem skurðlæknar hafa talið viðunandi. Hér er verið að setja skurðaðgerð af stað án þess að tryggt sé að sjúklingar fái viðunandi meðferð eftir hana.“ Um atvik, sem hafi tengst verkfallsaðgerðum, sagði meðal annars í bréfinu: „Gerðar hafa verið tugir atvikaskráninga vegna seinkunar á þjónustu geislafræðinga ... Þó að atvik séu ekki skráð þá má fullvíst vera að margir sjúklingar hafa þegar orðið fyrir verulegum óþægindum ... eða verði fyrir skaða sem ekki hefur enn komið í ljós ... Óunnar rannsóknir hrannast upp, blóðrannsóknir, vefjarannsóknir og röntgenrannsóknir sem bíða úrlausnar. Greiningarannsóknir tefjast þannig mikið ... Því er einsýnt að einhverjir sjúklingar geti orðið fyrir tjóni haldi þessu áfram, hafi það ekki þegar orðið. Þjónusta við sjúklinga hefur þannig verulega versnað og ómögulegt að fullyrða að öryggi sjúklinga sé tryggt við þessar aðstæður. Samskipti við þá sem vinna á undanþágum eru orðin stirðari en var í upphafi, og því meiri sem tafir á þjónustu við sjúklinga verði meiri.“ Þá sagði eftirfarandi í lok bréfsins: „Landspítali vill taka fram að framkvæmd verkfallsins hefur að mestu farið fram í ágætri samvinnu við þau stéttarfélög sem um ræðir. Ástæða er þó til að benda á að undantekning er á þessu ... Af ofantöldu er ljóst að eftir því sem verkfall hefur dregist á langinn hefur orðið sífellt erfiðara að halda uppi nauðsynlegri starfsemi, hafa fulla yfirsýn yfir stöðu skjólstæðinga okkar og tryggja öryggi þeirra. Faglegar kröfur hafa minnkað og bið eftir rannsóknum er óásættanleg. Í upphafi verkfalls var nokkur hópur sjúklinga sem læknar mátu að gæti beðið eftir frekari rannsóknum og meðferð en ljóst er að hluta þess hóps hefur hrakað á þeim vikum sem liðnar eru frá upphafi verkfalls. Boðaðar hafa verið hertar verkfallsaðgerðir. Ástandið er nú þegar orðið mjög alvarlegt og ekki við það unað lengur.“ Í samantekt Landspítala um áhrif yfirstandandi verkfalls á klíníska þjónustu, sem fylgdi bréfinu, kom meðal annars fram að á hverjum degi væri frestað um 60% blóðrannsókna, 50% myndgreininga og 4 aðgerðum á þræðingarstofu, en frá upphafi verkfalls hafi alls 75 slíkum aðgerðum verið frestað og um 270 skurðaðgerðum auk 1.500 komum á dag- og göngudeildir. Landlæknir sendi minnisblað til velferðarráðuneytisins 11. maí 2015 um áhrif verkfalls félagsmanna í aðildarfélögum áfrýjanda á tímabilinu 7. apríl til 4. maí sama ár og var þar vísað til þess að aflað hafi verið upplýsinga frá Landspítala, Sjúkrahúsinu á Akureyri, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og sex öðrum svæðisbundnum heilbrigðisstofnunum. Af þessum upplýsingum voru eftirfarandi ályktanir dregnar: „Í ljósi þeirra upplýsinga sem hafa borist Embætti landlæknis um áhrif verkfallsins á ofangreindar stofnanir fara áhrif þess vaxandi. Þau eru langmest á Landspítalanum (LSH) vegna umfangs og eðlis starfseminnar og þar eru fleiri starfsstéttir í verkfalli en á öðrum stofnunum. Frá upphafi verkfalls hefur samtals á stofnununum 354 skurðaðgerðum verið frestað, 50% myndgreininga (alls u.þ.b. 5.435 talsins), 60% blóðrannsókna og rannsóknum á vefjasýnum. Einnig hefur a.m.k. 1.538 dag- og göngudeildarkomum verið frestað. Þessu til viðbótar koma upplýsingar frá LSH og Sjúkrahúsinu á Akureyri ... um að undanþágubeiðnum sé synjað, sem setur vissa hópa sjúklinga í beina hættu ... Skilaboðin eru skýr, stofnanirnar segjast ekki geta tryggt öryggi sjúklinga við þessar aðstæður ... Það er mat Embættis landlæknis að ástandið í heilbrigðiskerfinu sé komið út fyrir þau mörk að hægt sé að tryggja öryggi sjúklinga. Verkfallsaðgerðum verður að ljúka hið fyrsta og undanþágur verður að veita án tafar þannig að öryggi viðkvæmra sjúklingahópa sé ekki stefnt í hættu ... Því lengur sem verkfall stendur eykst hinn uppsafnaði vandi sem er hættulegur öryggi sjúklinga.“ Aftur ritaði Landspítali bréf til landlæknis 26. maí 2015 um „áhrif yfirstandandi verkfalla á Landspítala og mat stjórnenda á áhrifum verkfalls hjúkrunarfræðinga sem mun hefjast 27. maí að öllu óbreyttu.“ Þar var greint meðal annars frá því að á tímabilinu frá 7. apríl til 26. maí 2015 hafi um 380 skurðaðgerðum verið frestað, 6.900 myndgreiningum, 32.500 blóðrannsóknum, 300 meinafræðirannsóknum, nokkrum hundruðum ónæmisfræðirannsókna og um 1.000 veirufræðirannsóknum. Þá sagði einnig eftirfarandi: „Gæði þeirrar þjónustu sem við viljum veita hefur verið skorin niður fyrir ásættanleg mörk síðastliðinn mánuð. Hætta á að einhver hafi skaðast, muni skaðast eða jafnvel deyja, er raunveruleg. Verkfall hjúkrunarfræðinga mun auka hættuna enn frekar.“ Um það verkfall sagði að öðru leyti meðal annars: „Að óbreyttu mun verkfall Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hefjast næsta miðvikudag, 27. maí. Mun þá skapast fordæmalaust ástand í íslensku heilbrigðiskerfi. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Í fyrsta lagi er við að eiga uppsafnaðan vanda fyrri verkfalla vetrarins. Í öðru lagi stendur verkfall fjögurra aðildarfélaga BHM enn með allri þeirri truflun á starfsemi sem þau hafa í för með sér. Í þriðja lagi eru hjúkrunarfræðingar fjölmennasta stétt spítalans, þriðjungur allra starfsmanna Landspítala. Hjúkrun sjúkra er grundvallarþáttur í starfsemi hvers sjúkrahúss og ótímabundið verkfall skellur með fullum þunga á sjúkrahúsinu og opinberri heilbrigðisþjónustu allri frá fyrsta degi. Því mun strax frá upphafi verða gífurleg röskun á starfsemi, þrátt fyrir að undanþágulistar muni koma til móts við þörf fyrir bráðaþjónustu.“ Í yfirliti, sem fylgdi bréfinu, kom meðal annars fram að í verkfallinu hafi verið frestað um 50% blóðrannsókna, alls um 112.000 talsins, 53% myndgreininga, samtals um 6.900, um 380 skurðaðgerðum, 128 þræðingum og um 1.700 komum á göngu- og dagdeildir. Landlæknir beindi minnisblaði til ráðherra 26. maí 2015 um áhrif yfirvofandi verkfalls hjúkrunarfræðinga, þar sem sagði meðal annars: „Ljóst er að margra vikna verkfall BHM auk uppsafnaðs vanda vegna verkfalls lækna síðastliðinn vetur hefur skapað ástand sem gerir það að verkum að áhrif verkfalls hjúkrunarfræðinga munu koma til með að verða gríðarleg. Stjórnendur stofnana nota hugtök eins og fordæmalaust ástand og neyðarástand yfir þær aðstæður sem fljótt muni skapast, þrátt fyrir að allt verði gert sem hægt er til að tryggja lágmarksþjónustu og öryggi sjúklinga. Sýnt þykir að slíkar aðstæður skapa verulega ógn við öryggi sjúklinga og hafa viðkomandi stjórnendur varað eindregið við þeirri ógn. Ástand heilbrigðisþjónustu er nú með þeim hætti að mikil óvissa, óöryggi og ótti ríkir, bæði hjá sjúklingum og starfsfólki. Verkfall hjúkrunarfræðinga er til þess fallið að auka stórlega á þann víðtæka vanda sem nú er fyrir hendi. Í hnotskurn má segja að ekki verði hægt að tryggja öryggi sjúklinga og getur því ástandið valdið ómældum og óbætanlegum skaða ... Í ljósi þeirra gagna sem embættið hefur undir höndum frá viðkomandi stofnunum er rík áhersla lögð á alvarleika málsins og hversu brýnt er að gera allt sem hægt er til að tryggja öryggi þeirra sem til heilbrigðiskerfisins leita. Það ástand sem getur fljótt skapast nái verkfall hjúkrunarfræðinga fram að ganga getur valdið óbætanlegu tjóni og skaðað heilbrigðisþjónustuna og þá sem þjónustuna nota verulega, bæði til skamms tíma og lengri tíma litið. Þetta er ástand sem er óþolandi og því verður að ljúka með einum eða öðrum hætti.“ Þá sendi landlæknir minnisblað til ríkisstjórnarinnar 4. júní 2015, þar sem eftirfarandi kom fram: „Ljóst er að margra vikna verkfall BHM auk uppsafnaðs vanda vegna verkfalls lækna síðastliðinn vetur hefur skapað mjög erfitt ástand í heilbrigðiskerfinu. Nú hefur verkfall hjúkrunarfræðinga bæst við og hefur það staðið yfir í eina viku. Stjórnendur stofnana hafa notað hugtök eins og fordæmalaust ástand og neyðarástand yfir þær aðstæður sem hafa skapast, þrátt fyrir að allt sé gert sem hægt er til að tryggja lágmarksþjónustu og öryggi sjúklinga. Sýnt þykir að núverandi aðstæður skapi verulega ógn við öryggi sjúklinga. Ástand heilbrigðisþjónustunnar er nú með þeim hætti að mikil óvissa, óöryggi og ótti ríkir, bæði hjá sjúklingum og starfsfólki. Í hnotskurn má segja að ekki verði hægt að tryggja öryggi sjúklinga og getur því ástandið valdið ómældum og óbætanlegum skaða. Það er þegar ljóst að fjölmargir sjúklingar hafa orðið fyrir verulegum óþægindum, drætti á greiningu og töfum á meðferð og munu áhrif þess aukast í stigvaxandi mæli eftir því sem verkföllin dragast á langinn. Ljóst er að það tekur langan tíma að meta það tjón sem sjúklingar hafa orðið fyrir ... Það mun einnig taka langan tíma að vinna úr þeim uppsafnaða vanda, sem hefur skapast við þessi langvarandi verkföll ... Í ljósi þeirra gagna sem embættið hefur undir höndum frá viðkomandi stofnunum og frá einstökum sjúklingum er rík áhersla lögð á alvarleika málsins. Verkföllum verður að ljúka tafarlaust, ef ekki á illa að fara. Það ástand sem hefur skapast er óþolandi og kemur til með að valda óbætanlegu tjóni fyrir fjölda sjúklinga og skaða heilbrigðisþjónustuna bæði til skamms tíma og til lengri tíma litið. Stjórnvöld bera nú ábyrgð á því að ljúka þessu ástandi með einum eða öðrum hætti.“ Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands sendi frá sér yfirlýsingu 10. júní 2015 í tengslum við ákvörðun um vaxtahækkun. Í henni sagði meðal annars eftirfarandi: „Nú eru horfur á að verðbólga verði meiri en bankinn spáði í maí, sem rekja má til þess að þegar hefur verið samið um mun meiri launahækkanir en gert var ráð fyrir í spá bankans. Til þess að liðka fyrir kjarasamningum hefur ríkisstjórnin kynnt aðgerðir sem munu auka ríkisútgjöld og draga úr skatttekjum. Aðgerðirnar hafa enn sem komið er ekki verið fjármagnaðar og fela því að öðru óbreyttu í sér slökun á aðhaldi í ríkisfjármálum ... Peningastefnunefndin mun fylgjast grannt með framvindunni og grípa til viðeigandi aðgerða til mótvægis ef þörf krefur. Í yfirlýsingum nefndarinnar undanfarið hefur ítrekað verið bent á að miklar launahækkanir og sterkur vöxtur eftirspurnar gætu grafið undan nýfengnum verðstöðugleika og valdið því að hækka yrði vexti á ný. Horfur um þróun launakostnaðar, hækkun verðbólguvæntinga og vísbendingar um öflugan vöxt eftirspurnar valda því að óhjákvæmilegt er að bregðast nú þegar við versnandi verðbólguhorfum þrátt fyrir að verðbólga sé enn undir markmiði.“ Eftir að verkföllunum, sem að framan var getið, hafði lokið við gildistöku laga nr. 31/2015 ritaði forstjóri Landspítala minnisblað 23. júní 2015 til velferðarráðuneytisins um „áhrif verkfalla BHM og FÍH á klíníska starfsemi og þjónustu við sjúklinga“. Þar kom fram að 446 félagsmenn í aðildarfélögum áfrýjanda hafi verið í verkfalli í tæpar tíu vikur, en 1.454 félagsmenn í Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga í um þrjár vikur. Hafi verið unnið eftir „undanþágulistum og bráðaþjónustu haldið uppi“, en verkfallið hafi haft „áhrif á alla starfsemi spítalans.“ Hafi um 50% myndgreininga verið frestað í tíu vikna verkfalli, en að jafnaði væru gerðar 2.100 slíkar rannsóknir vikulega. Blóðrannsóknum hafi fækkað um helming, en að öðru jöfnu væru þær um 32.000 á viku. Á hjarta- og æðaþræðingarstofu hafi um 185 rannsóknum verið frestað, en þær séu að jafnaði um 50 á viku. Legusjúklingum hafi fækkað um 100 í verkfalli hjúkrunarfræðinga, en að staðaldri séu þeir 650 til 670. Um 900 skipulögðum skurðaðgerðum hafi verið frestað, en bráðatilvikum hafi öllum verið sinnt. Loks hafi 6.300 komum á dag- og göngudeildir verið frestað, en að meðaltali séu þær um 8.000 í viku hverri. Auk þessa síðastnefnda minnisblaðs liggja fyrir í málinu bréf átta annarra heilbriðisstofnana til velferðarráðuneytisins frá 22. og 23. júní 2015, þar sem gerð var grein fyrir áhrifum verkfallanna á starfsemi þeirra. Þá er einnig að finna í málinu samantektir um þetta efni frá Matvælastofnun, Geislavörnum ríkisins, sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu og Fjársýslu ríkisins, sem gerðar voru á tímabilinu 19. til 25. júní 2015. 2 Í málatilbúnaði stefnda hefur meðal annars verið vísað til þess að sú takmörkun á réttindum félagsmanna í aðildarfélögum áfrýjanda, sem ákvæði laga nr. 31/2015 leiddu af sér, hafi helgast af fyrirsjáanlegum efnahagslegum afleiðingum þess að kröfur þeirra um launahækkanir hefðu náð fram að ganga. Kröfur þessar hafi verið um verulega meiri launahækkanir en þær, sem samið hafi verið um í umfangsmiklum langtíma kjarasamningum á almennum vinnumarkaði 29. maí 2015, en sem fyrr greinir voru ákvæði í þeim um heimild til uppsagnar ef gerðir yrðu kjarasamningar við aðrar stéttir, sem fælu í sér teljandi frávik í þessum efnum. Um þessar röksemdir stefnda verður að leggja til grundvallar að aðildarfélög áfrýjanda, sem um ræðir, hafi ekki fellt sig við að ljúka vinnudeilum við stefnda með kjarasamningum um samsvarandi launahækkanir og fólust í kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Um efnahagslegar afleiðingar þess að samið hefði verið við aðildarfélög áfrýjanda um hagfelldari launakjör og kjarasamningum á almennum vinnumarkaði verið sagt upp af þeim sökum liggja á hinn bóginn ekki fyrir teljandi gögn. Þótt ljóst megi vera að þær afleiðingar hefðu getað orðið tilfinnanlegar fyrir þjóðarhag og þar með almannaheill liggur málið ekki fyrir í því horfi að þetta geti haft afgerandi vægi, þótt það geti ásamt öðrum atriðum haft áhrif í heildarmati. Hér að framan hefur verið greint frá meginefni ýmissa bréfa, sem gengu á milli heilbrigðisstofnana, landlæknis og ráðherra á nærri tíu vikna tímabili verkfalla félagsmanna aðildarfélaga áfrýjanda sem störfuðu á sjúkrahúsum og öðrum stofnunum innan heilbrigðiskerfisins. Ályktanir í þessum bréfum um mjög alvarlega stöðu á þeim vettvangi studdust við gögn, sem aflað var frá þessum stofnunum, þar á meðal tölulegar upplýsingar um röskun á þeirri þjónustu sem þeim var ætlað að veita. Ekki eru efni til að efast um réttmæti þessara upplýsinga. Af þeim er ljóst að starfsemin, sem haldið var uppi á heilbrigðisstofnunum í skjóli undanþága frá verkfallsaðgerðum samkvæmt 19., 20. og 21. gr. laga nr. 94/1986, nægði hvergi til að girða fyrir alvarlega ógn við almannaheill, sem ágerðist eftir því sem aðgerðirnar drógust á langinn og til nýrra var gripið, þar á meðal verkfalls hjúkrunarfræðinga. Ekki var þó aðeins ógnað á þennan hátt almannaheill, heldur jafnframt réttindum alls almennings til að fá aðstoð vegna sjúkleika, sem stefnda ber að tryggja samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Að þessu gættu voru uppfyllt þau skilyrði, sem 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar felur í sér samkvæmt áðursögðu, fyrir því að settar yrðu með tilliti til þessa í lögum takmarkanir á frelsi félagsmanna í aðildarfélögum áfrýjanda til að halda uppi verkföllum til að knýja á um lausn vinnudeilu við stefnda. IV Þegar lög nr. 31/2015 tóku gildi 13. júní 2015 höfðu ótímabundin verkföll félagsmanna í fimm aðildarfélögum áfrýjanda, sem störfuðu við Landspítala og hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, staðið sem áður segir yfir í 67 daga, verkfall félagsmanna í einu félagi hjá Sjúkrahúsinu á Akureyri í 65 daga, verkföll félagsmanna í þremur félögum, sem störfuðu meðal annars hjá Matvælastofnun, í 54 daga og verkfall félagsmanna í einu félagi hjá Fjársýslu ríkisins í 11 daga. Þá höfðu félagsmenn í tólf aðildarfélögum áfrýjanda efnt til tímabundins verkfalls 9. apríl 2015. Sameiginlegar kjaraviðræður aðildarfélaga áfrýjanda við stefnda hófust eins og áður greinir 18. febrúar 2015 og höfðu verið haldnir 24 sáttafundir hjá ríkissáttasemjara um kjaradeiluna, sem engan árangur báru. Með þessu nutu félagsmenn í aðildarfélögum áfrýjanda í reynd til fulls réttinda sinna samkvæmt 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar til að fela stéttarfélagi að gæta hagsmuna sinna og knýja á um þá með aðgerðum til að neyta samningsfrelsis um kaup þeirra og kjör. Til þess verður og að líta að það frelsi var heldur ekki skert þegar í stað með gildistöku laganna. Þegar takmarkanir voru settar á framangreind réttindi með lögum nr. 31/2015 má telja að fullreynt hafi verið að kjaradeilunni yrði lokið með samningum, en stefndi mátti í ljósi þess, sem fyrr greinir, telja sér bera að gæta að almannaheill af efnahagslegum ástæðum með því að ganga ekki til samninga við aðildarfélög áfrýjanda, sem hefðu getað stefnt víðtækum kjarasamningum annarra í uppnám. Verður að þessu virtu að líta svo á að stefndi hafi með réttu mátt telja nauðsynlegt að grípa til lagasetningar til að ljúka þessari kjaradeilu, sem fól samkvæmt áðursögðu í sér ógn við almannaheill og skerðingu á stjórnarskrárvörðum réttindum annarra, enda verður ekki séð að önnur úrræði hafi staðið til boða. V 1 Í málinu deila aðilarnir meðal annars um hvort gengið hafi verið lengra en nauðsyn bar til með því að ákvæði laga nr. 31/2015 hafi ekki aðeins tekið til þeirra átta aðildarfélaga áfrýjanda, sem stóðu að verkföllum á þeim tíma þegar lögin voru sett, heldur til allra þeirra átján félaga, sem getið er í dómkröfum hans. Meðal gagna málsins er skjal með fyrirsögninni: „Samkomulag vegna þátttöku í sameiginlegum kjaraviðræðum aðildarfélaga BHM við ríki“, sem undirritað var 15. mars 2015 af hálfu eins af aðildarfélögum áfrýjanda, en óumdeilt er að sams konar skjal hafi verið undirritað af hálfu allra hinna félaganna, sem málið varðar. Skjal þetta er svohljóðandi: „Með undirritun þessa samkomulags samþykkir formaður aðildarfélags BHM, fyrir hönd félagsins, fulla þátttöku félagsins í sameiginlegum kjaraviðræðum aðildarfélaga BHM við ríkið. Full þátttaka í kjaraviðræðum felur í sér: 1. Skipan sameiginlegrar samninganefndar félaganna, með einum til tveimur fulltrúum hvers félags og einum til vara. 2. Að félagið ber sjálft ábyrgð á að fylgjast með gangi kjaraviðræðna, með þátttöku á fundum og í tölvupóstum. 3. Að félagið samþykkir skipan sameiginlegrar viðræðunefndar BHM. 4. Þátttöku í sameiginlegum aðgerðum, skv. meðfylgjandi yfirliti: a. Að þeim félagsmönnum sem fara í verkfall, umfram ½ dags allsherjarverkfall þann 9. apríl, verða tryggð sambærileg regluleg heildarlaun og þeir hafa haft í janúar til mars 2015, meðan á verkfalli stendur. b. Félögin eru samþykk því að deila með sér þeim kostnaði sem af því hlýst að tryggja félagsmönnum þessi laun út frá fyrirliggjandi upplýsingum og með þátttöku í sameiginlegum verkfallssjóði. c. Virka þátttöku í aðgerðum, skipulögðum af sameiginlegum aðgerðahópi félaganna, sem er afar mikilvægur stuðningur við þá hópa sem eru í verkfalli. 5. Að félagið hafi fyrir 1. apríl upplýst um mögulegar sérkröfur félags sem verður að taka tillit til áður en gengið er frá sameiginlegu samkomulagi BHM félaga. Upplýsa skal um stöðu viðræðna um sérkröfur jafnóðum. 6. Að félagi er óheimilt að ganga frá kjarasamningi við ríki án samráðs við sameiginlega samninganefnd BHM-félaganna.“ Í málinu liggur fyrir grein, sem birt var á vefsíðu áfrýjanda 16. mars 2015 með fyrirsögninni: „Atkvæðagreiðslur vegna aðgerða hjá ríki hafnar“, en þar sagði meðal annars: „Í fyrra sátum við við samningaborðið í þrjá og hálfan mánuð. Við reyndum til þrautar að komast áfram með viðræðum en ekkert gekk. Á sama tíma beittu aðrir hópar aðgerðum og náðu árangri sem óþarft er að rekja hér nánar. Skilaboðin eru skýr: það fær enginn neitt nema að hann hafi fyrir því. Við getum velt fyrir okkur hvort þetta er aðferð skynsams fólks til að komast að niðurstöðu svo er sannarlega ekki, þetta er hinsvegar sú raunalega staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Við höfum lagt fram sameiginlegar kröfur sem við viljum fylgja eftir með sameiginlegum aðgerðum.“ Þá var á sömu vefsíðu birt grein 6. apríl 2015 með fyrirsögnunum: „Yfirlit yfir verkfallsaðgerðir hjá ríki“ og „Um sameiginlegar aðgerðir allra 17 félaganna er að ræða“. Í upphafi greinarinnar sagði: „Hér má nálgast upplýsingar um verkfallsaðgerðir hjá ríki. Um mismunandi aðgerðir er að ræða allt frá því að vera verkfall part úr degi yfir í ótímabundin allsherjarverkföll. Alls taka rúmlega 3000 manns þátt í aðgerðunum ... Allsherjarverkfall tekur til alls hópsins og því fara 3009 félagsmenn í verkfall þann 9. apríl.“ Grein birtist í dagblaði 8. apríl 2015 undir fyrirsögninni: „Digrir verkfallssjóðir“, þar sem sagði meðal annars: „Það er nýbreytni í verkfalli BHM-liða að verkfallsaðgerðirnar eru kostaðar úr sameiginlegum verkfallssjóðum allra 27 aðildarfélaga BHM. Þannig er tryggt að þeir sem fara í verkfall verða ekki fyrir launatapi þó þeir hafi lagt niður störf. Þar með er pressan tekin af fólki um hvað það þolir að vera lengi launalaust. Nóg er til í sjóðnum og ætlar BHM að berjast fyrir að menntun sé metin til launa í kjaradeilunni. Þetta er meðal þess sem kom fram á fyrsta samstöðufundi BHM-liða sem haldinn var í gær á fyrsta degi verkfallsins.“ Þá var eftirfarandi meðal annars haft eftir nafngreindum starfsmanni áfrýjanda og „fulltrúa í viðræðunefnd“ hans á vefmiðli 16. apríl 2015: „Það er mikil samstaða hjá öllum stéttum innan BHM sama hvort þær eru í verkfalli eða ekki. Þannig að við erum að íhuga hjá hvaða fleiri stofnunum ríkisins eigi að boða til verkfalla meðal félagsmanna, því það virðist sem ríkið sé ekki að hlusta“. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvað starfsmaðurinn þetta hafa verið rétt eftir sér haft. Á vefsíðu áfrýjanda birtist grein 21. apríl 2015 um „verkfallssjóð og úthlutunarreglur“, þar sem sagði meðal annars: „BHM hefur formlega sett á fót verkfallssjóð sem er ætlað að standa undir styrkgreiðslum til hátt í 700 félagsmanna sem þegar hafa lagt niður störf, í verkfallsaðgerðum 17 aðildarfélaga BHM. Stjórn sjóðsins er í höndum þriggja manna úthlutunarnefndar. Allir félagsmenn sem leggja niður störf vegna verkfalla, annarra verkfalla en hálfs dags allsherjarverkfalls þann 9. apríl s.l., og verða þannig fyrir tekjumissi, geta sótt um styrk úr sjóðnum.“ Í útvarpi var flutt frétt 3. maí 2015, þar sem eftirfarandi kom meðal annars fram: „Ljósmæður vilja herða verkfallsaðgerðir sínar með því að færa aðgerðir yfir á heilsugæsluna. Með því myndi mæðravernd leggjast af. Þá eru þær að íhuga að taka strangar á undanþágum.“ Í framhaldi af þessu sagði formaður Ljósmæðrafélags Íslands: „Það virðist ekki vera neinn samningavilji og það er engin uppgjöf í okkur en við erum orðnar langeygar. Við viljum fara að sjá eitthvað gerast og erum náttúrulega í sameiginlegum aðgerðum BHM. Þannig að þetta snertir fleiri en okkur og það er svona, við erum svona svolítið að spekúlera í því hvort við getum þyngt aðgerðir eitthvað, hert róðurinn eða breytt.“ Þá birtist frétt á vefmiðli 4. maí 2015 undir fyrirsögninni „BHM-félög íhuga að herða á verkfallsaðgerðum“, þar sem sagði: „Undanþágunefndir þeirra félaga innan BHM sem eru í verkfalli eru farnar að hittast sameiginlega eftir samningafundi til að bera saman bækurnar. Ása Sigríður Þórisdóttir, verkefnastjóri hjá BHM, segir að gangurinn í samningum hafi óneitanlega áhrif á nefndirnar. Fólk verði hugsi þegar ríkið kemur ekki með neitt að samningaborðinu. Rætt hefur verið innan BHM að herða á verkfallinu með því að útvíkka það og með því að herða á veitingu undanþága umfram það sem beinlínis er skylt samkvæmt lögum.“ Loks er þess að geta að í málinu liggur fyrir ódagsett grein, sem birt var á vefsíðu áfrýjanda, með fyrirsögninni: „Sameiginlegar aðgerðir 17 aðildarfélaga BHM sem eru með lausa samninga við ríkið“, en í upphafi hennar sagði: „Við lögðum fram sameiginlegar kröfur sem við fylgjum eftir með sameiginlegum aðgerðum.“ Neðan við þetta var að finna tilvísanir í annað efni á vefsíðunni, þar á meðal um verkfallsaðgerðir, þar sem væri „listi yfir sameiginlegar verkfallsaðgerðir eftir dagsetningum og stofnunum“, svo og um greiðslur úr verkfallssjóði og úthlutunarreglur. 2 Samkvæmt því, sem áður greinir, tóku lög nr. 31/2015 til allra þeirra átján aðildarfélaga áfrýjanda, sem málið varðar, en ekki eingöngu til þeirra átta félaga, sem stóðu að verkföllum hjá stefnda við setningu laganna. Í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 14. nóvember 2002 var uppi ágreiningur um ákvæði laga nr. 34/2001 um kjaramál fiskimanna og fleira, sem leiddu á hliðstæðan hátt og lög nr. 31/2015 til lykta kjaradeilu nokkurs fjölda aðildarfélaga Alþýðusambands Íslands við aðildarfélög Samtaka atvinnulífsins, en svo stóð þó á að félagsmenn þriggja verkalýðsfélaganna voru ekki í verkfalli við setningu laganna. Í dómi í því máli var komist að þeirri niðurstöðu að lögum nr. 34/2001 yrði ekki beitt gagnvart þessum þremur félögum, en hún var einkum reist á því að viðurkennt var af gagnaðila þeirra að ekki hafi verið ætlunin að lögin tækju til félaga, sem stæðu ekki að verkfalli. Sú staða er ekki uppi í þessu máli. Þau átján aðildarfélög áfrýjanda, sem mál þetta varðar, kusu að neyta heimildar samkvæmt lögum nr. 94/1986 til að standa sameiginlega að kröfugerð á hendur stefnda og kjaraviðræðum við hann, sem hófust eins og áður greinir 18. febrúar 2015. Skýra verður 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar svo að ákvæðið verndi rétt félagsmanna í stéttarfélögum til að ráða innan ramma laga innra skipulagi þeirra og starfsemi ásamt sjálfsákvörðunarrétti stéttarfélaga um málefni sín, þar á meðal rétt til að ákveða hvort tvö eða fleiri stéttarfélög standi sameiginlega að kjaraviðræðum og aðgerðum til að fylgja þar eftir hagsmunum félagsmanna. Þennan rétt bar að virða við setningu laga nr. 31/2015. Að auki er ljóst af þeim gögnum málsins, sem voru rakin hér að framan, að aðildarfélög áfrýjanda kusu ekki aðeins að standa sameiginlega að kröfum gagnvart stefnda og samningaviðræðum við hann, heldur stóðu þau jafnframt í sameiningu að ýmsum aðgerðum til að knýja á um lausn kjaradeilunnar, meðal annars með samráði um beitingu verkfallsréttar, og báru öll með sameiginlegum sjóði kostnað, sem leiddi af verkföllum félagsmanna í einstökum félögum, þar á meðal að bæta þeim tekjumissi. Er og ljóst að þessum aðgerðum, þar á meðal verkföllum einstakra félaga hjá tilteknum stofnunum stefnda, var ætlað að þrýsta á að hann gengi til kjarasamninga við þau öll. Að því virtu hefði löggjöf, sem aðeins hefði náð til félagsmanna í aðildarfélögum áfrýjanda sem áttu í verkfalli við gildistöku hennar, ekki girt fyrir að önnur félög hefðu þess í stað efnt til sams konar aðgerða í þágu heildarinnar. Til þess verður og að líta að lög nr. 31/2015 lögðu ekki eingöngu bann við verkföllum og öðrum aðgerðum félaganna átján, sem þau tóku til, heldur var þar einnig kveðið á um sérstaka skipan, sem kæmi í stað kjarasamnings fyrir þau. Gekk í því efni eitt yfir félögin öll, sem sjálf höfðu kosið að standa saman í kjaradeilu við stefnda og skuldbundið sig til að ganga ekki frá kjarasamningi við hann án samráðs við sameiginlega samninganefnd aðildarfélaga áfrýjanda. Að þessu öllu virtu er ekki unnt að líta svo á að gengið hafi verið að þessu leyti lengra en réttmætt var við setningu laga nr. 31/2015 og brotið með því gegn grunnreglu íslenskrar stjórnskipunar um meðalhóf. VI Með 2. og 3. gr. laga nr. 31/2015 er sérstakri nefnd falið að kveða á um kaup og kjör félagsmanna í þeim átján aðildarfélögum áfrýjanda, sem málið snýr að, og er henni þar gefið heitið gerðardómur. Er ákvörðun nefndarinnar ætlað að binda málsaðila eins og kjarasamningur og gilda þann tíma, sem nefndin tiltekur. Fyrir því eru fordæmi að samsvarandi leið hafi verið farin þegar mælt hefur verið fyrir í lögum um lausn kjaradeilu og eru ekki efni til að fallast á þá röksemd áfrýjanda að ótækt sé að fela þetta hlutverk nefnd sem þessari, sem gagngert sé stofnað til í þessum eina tilgangi. Að lögum stendur heldur ekkert því í vegi að nefndin sé þannig skipuð mönnum að hvorugur aðilanna hafi þar áhrif, gagnstætt því sem almennt myndi vera ef um væri að ræða gerðardóm í réttum skilningi þess orðs. Í 1. mgr. 3. gr. laga nr. 31/2015 er sem áður segir að finna ákvæði um þau atriði, sem nefndinni er ætlað að líta til í ákvörðun sinni um laun og önnur starfskjör félagsmanna í átján aðildarfélögum áfrýjanda. Eftir hljóðan ákvæðisins bindur talning þessara atriða, sem ekki geta skoðast sem ómálefnaleg, ekki hendur nefndarinnar á þann hátt að leitt gæti til þess að dómkröfur áfrýjanda verði teknar til greina. Þótt í 1. mgr. 2. gr. laganna sé mælt svo fyrir að ákvörðun nefndarinnar eigi að gilda þann tíma, sem hún ákveður, og það svigrúm, sem nefndinni er þannig veitt, sé óheppilega mikið, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar 14. nóvember 2002, getur það atriði eitt út af fyrir sig ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að ákvæði laganna verði virt að vettugi. Í því efni verður að líta til þess að nefndin hefur ekki enn lokið störfum með ákvörðun, sem áfrýjanda væri í lófa lagið að leitast við að fá hnekkt ef hann teldi nefndina hafa farið óhæfilega með þetta svigrúm. Að virtu því öllu, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 6. júlí sl., er höfðað 22. júní 2015 af Bandalagi háskólamanna, Borgartúni 6, Reykjavík gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stéttarfélögum innan raða stefnanda; Dýralæknafélagi Íslands, Félagi geislafræðinga, Félagi háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, Félagi íslenskra félagsvísindamanna, Félagi íslenskra hljómlistarmanna (Starfsmannafélag Sinfóníuhljómsveitar Íslands), Leikarafélagi Íslands, Félagi íslenskra náttúrufræðinga, Félagi lífeindafræðinga, Félagi sjúkraþjálfara, Félagsráðgjafafélagi Íslands, Fræðagarði, Iðjuþjálfafélagi Íslands, Ljósmæðrafélagi Íslands, Sálfræðingafélagi Íslands, Stéttarfélagi bókasafns- og upplýsingafræðinga, Stéttarfélagi háskólamanna á matvæla- og næringarsviði, Stéttarfélagi lögfræðinga og Þroskaþjálfafélagi Íslands sé, þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr., og 3. gr. laga nr. 31/2015 heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og að kjör félagsmanna þessara félaga verði ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt lögum nr. 31/2015. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. Mál þetta sætir flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. I Málsatvik eru óumdeild. Kjarasamningar 19 aðildarfélaga stefnanda urðu lausir 28. febrúar 2015, en um er að ræða Dýralæknafélag Íslands, Félag geislafræðinga, Félag háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins, Félag íslenskra félagsvísindamanna, Félag íslenskra hljómlistarmanna (Starfsmannafélag Sinfóníuhljómsveitar Íslands), Leikarafélag Íslands, Félag íslenskra náttúrufræðinga, Félag lífeindafræðinga, Félag sjúkraþjálfara, Félagsráðgjafafélag Íslands, Fræðagarður, Iðjuþjálfafélag Íslands, Kjarafélag viðskipta- og hagfræðinga, Ljósmæðrafélag Íslands, Sálfræðingafélag Íslands, Stéttarfélag bókasafns- og upplýsingafræðinga, Stéttarfélag háskólamanna á matvæla- og næringarsviði, Stéttarfélag lögfræðinga og Þroskaþjálfafélag Íslands. Nokkru áður, eða í desember 2014, hófust samningaviðræður milli einstakra þessara félaga og samninganefndar ríkisins. Sameiginlegar viðræður þessara félaga og samninganefndar ríkisins hófust síðan 18. febrúar 2015 með því að skipuð var sameiginleg viðræðunefnd félaganna og lögð fram sameiginleg kröfugerð. Síðar dró Kjarafélag viðskipta- og hagfræðinga sig út úr samstarfinu. Hin félögin 18 veittu stefnanda umboð til að koma fram í sameiginlegum kjaraviðræðum við ríkið en félögin skipuðu hvert um sig einn til tvo fulltrúa í sameiginlega samninganefnd stefnanda. Viðræður reyndust árangurslausar og var gengið til atkvæðagreiðslu um verkfall nokkurra aðildarfélaga stefnanda dagana 16. til 19. mars 2015. Samninganefnd ríkisins vísaði deilu aðildarfélaga stefnanda til ríkissáttasemjara 26. mars 2015 og var fyrsti fundur haldinn þann 30. mars 2015. Eftir að Félagsdómur hafði leyst úr um lögmæti verkfallanna hófust ótímabundin verkföll á Landspítala 7. apríl 2015 sem tóku til félagsmanna Félags geislafræðinga, Félags lífeindafræðinga, Ljósmæðrafélags Íslands og og Félags íslenskra náttúrufræðinga. Þá sama dag hófst ótímabundið verkfall Stéttarfélags lögfræðinga hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu. Verkfall félagsmanna Ljósmæðrafélags Íslands á Sjúkrahúsinu á Akureyri hófst 9. apríl 2015 og 20. apríl 2015 verkföll félagsmanna Félags íslenskra náttúrufræðinga, Stéttarfélags háskólamanna á matvæla- og næringarsviði og Dýralæknafélags Íslands hjá Matvælastofnun. Ótímabundið verkfall Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá Fjársýslu ríkisins hófst síðan 2. júní 2015. Haldnir voru 24 fundir deiluaðila hjá ríkissáttasemjara, en samningaumleitanir ríkissáttasemjara báru ekki árangur. Samþykkt voru 13. júní 2015 á Alþingi lög nr. 31/2015, um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Með lögunum voru bönnuð yfirstandandi verkföll Félags geislafræðinga, Félags lífeindafræðinga, Ljósmæðrafélags Íslands, Félags íslenskra náttúrufræðinga, Stéttarfélags lögfræðinga hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu Stéttarfélags háskólamanna á matvæla- og næringarsviði og Dýralæknafélags Íslands hjá Matvælastofnun sem og verkfall Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá Fjársýslu ríkisins. Jafnframt var öðrum aðildarfélögum stefnanda, sem staðið höfðu sameiginlega að kjaraviðræðum gagnvart fjármálaráðherra sem og fyrrnefndu félögunum bannað að efna til frekari vinnustöðvana eða annarra aðgerða sem ætlaðar væru til að knýja fram aðra skipan kjaramála en lög nr. 31/2015 ákveddu. Slíkar aðgerðir voru lýstar óheimilar frá gildistöku laganna og á gildistíma ákvarðana gerðardóms skv. 2. gr. laganna. Þetta átti við þau félög sem voru í verkfalli og einnig hin sem ekki voru í verkfalli. Við aðalmeðferð málsins gaf fyrirsvarsmaður stefnanda skýrslu fyrir dóminum. Þá gáfu skýrslur sem vitni fyrrverandi formaður samninganefndar stefnanda og lögmaður félagsins. Einnig gáfu skýrslu staðgengill forstjóra Landspítala háskólasjúkrahúss og tengiliður sjúkrahússins við svonefndar undanþágunefndir. Loks gaf skýrslu formaður samninganefndar ríkisins. II Stefnandi kveðst byggja aðild sína í málinu á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, þar sem félagi eða samtökum manna er heimilað í eigin nafni að reka mál til viðurkenningar á tilteknum réttindum félagsmanna sinna eða til lausnar undan tilteknum skyldum þeirra. Stefnandi telji vafalaust að ákvæðið eigi við enda ljóst að það að gæta þeirra hagsmuna sem dómkröfur máls þessa taki til sé beinlíns hlutverk sambandsins samkvæmt lögum þess. Stefnandi telji að í 74. gr. stjórnarskrár felist regla sem tryggi öllum borgurum frelsi til aðildar að félagasamtökum sem stofnuð séu í löglegum tilgangi. Það að stéttarfélög séu þar sérstaklega nefnd til sögunnar ásamt stjórnmálafélögum sýni hversu mikilvæg starfsemi stéttarfélaganna og frelsi þeirra til athafna sé í huga stjórnarskrárgjafans. Mikilvægasta hlutverk stéttarfélaganna sé að standa að gerð kjarasamninga. Stefnandi líti svo á að ekki geti leikið vafi á því að frelsi félaganna til að standa að gerð kjarasamninga sé varið af 74. gr. stjórnarskrár. Stéttarfélögum opinberra starfsmanna sé með lögum nr. 94/1986, um kjarasamning opinberra starfsmanna, markaður almennur rammi um starfsemi sína. Þar sé rakið hvert sé hlutverk félaganna og settar reglur um mikilvægustu þættina í starfsemi þeirra. Í lögunum sé að finna tæmandi talningu þeirra skilyrða sem félögin þurfi að fullnægja til að mega starfa. Þar sé fjallað um öll skilyrði þess að stéttarfélög geti beitt heimildum sínum að lögum. Þannig sé í III. kafla laganna fjallað með tæmandi hætti um skilyrði löglegrar beitingar verkfallsréttarins. Það að sett hafi verið löggjöf um starfsemi stéttarfélaganna, ólíkt því sem gerist um starfsemi annarra frjálsra félaga, sýni vel þjóðfélagslegt mikilvægi stéttarfélaganna. Þessi staða mála leggi stéttarfélögunum skyldur á herðar en veiti þeim einnig skjól og vernd gegn íhlutun og afskiptum stjórnvalda. Það séreðli stéttarfélaga, sem meðal annars birtist í þessu reglukerfi, leiði til þess að stjórnvöld og löggjafinn hafi afar takmarkaðar heimildir til afskipta af starfsemi stéttarfélaga. Slíkt geti bara komið til álita í þröngum undantekningartilvikum. Stefnandi telji að með setningu laga nr. 31/2015, um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, hafi stefndi farið út fyrir heimildir sínar til slíkra afskipta. Stefnandi byggi kröfur sínar einnig á því að með þeim ráðstöfunum til takmörkunar á verkfallsrétti og samningsfrelsi aðildarfélaga stefnanda, sem lögfestar hafi verið með lögum nr. 31/2015, hafi stefndi brotið gegn rétti aðildarfélaga stefnanda þannig að fari í bága við ákvæði 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Í 11. gr. mannréttindasáttmálans sé félagafrelsið varið, og þá alveg sérstaklega frelsi stéttarfélaga, með því að þar segi að mönnum sé rétt að koma saman með friðsömum hætti og mynda félög með öðrum, þar á meðal að stofna og ganga í stéttarfélög til verndar hagsmunum sínum. Þá sé í 2. tl. greinarinnar áréttað að réttur þessi skuli ekki háður öðrum takmörkunum en þeim sem lög mæli fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til að firra glundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða réttindum og frelsi. Stefnandi telji að engin sú vá hafi verið fyrir dyrum að réttlætti svo almennt og víðtækt inngrip í stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda eins og gert hafi verið með lögum nr. 31/2015, að félagsmenn aðildarfélaganna hafi verið sviptir möguleikanum á að vernda hagsmuni sína þvert gegn orðum 11. gr. mannréttindasáttmálans. Engin lögmæt ástæða hafi verið til að koma þannig í veg fyrir að verkföll aðildarfélaga stefnanda næðu tilgangi sínum, að knýja fram samningsniðurstöðu. Stefnandi telji að stjórnvöldum séu afskipti af verkfallsrétti og samningsfrelsi stéttarfélaga almennt óheimil. Í ákvæði 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmálans um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi felist almennt bann við afskiptum stjórnvalda og löggjafans af lögmætri starfsemi almennra félaga. Í ákvæði 74. gr. stjórnarskrár og í 11. gr. sáttmálans sé auk þess eins og fyrr sé getið sérstaklega vísað til starfsemi stéttarfélaga og stjórnmálafélaga með þeim hætti að gjalda verði sérstakan varhug við því að stjórnvöld hafi afskipti af starfsemi slíkra félaga utan almenns lagaramma sem settur sé um starfsemi þeirra sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telji að með þeim ráðstöfunum til takmörkunar á verkfallsrétti og samningsfrelsi aðildarfélaga stefnanda sem lögfestar hafi verið með lögum nr. 31/2015 hafi stefndi hlutast til um starfsemi frjálsra félaga með þeim hætti sem ekki sé samræmanlegur nútíma viðhorfum til hlutverks og heimilda stjórnvalda og löggjafans og með þessu farið út fyrir stjórnskipulegar heimildir sínar. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002, sem fjallað hafi um bann við verkfalli sjómanna, hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að með hliðsjón af 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrár og alþjóðasamningum um félagsleg réttindi sem líta megi til við skýringu á 74. gr. og 75. gr. stjórnarskrár, yrði 1. mgr. 74. gr. hennar ekki talin fela í sér skilyrðislausa vernd verkfallsréttar stéttarfélaga. Hins vegar yrði að líta svo á að samningsfrelsi verkalýðsfélaga og beitingu verkfallsréttar mætti aðeins skerða með lögum og því aðeins að uppfyllt væru sambærileg skilyrði og í 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans. Hæstiréttur hafi talið að gera yrði strangar kröfur til slíkrar lagasetningar en ekki væri hægt að útiloka að efnahagsleg áhrif verkfalla og verkbanna gætu verið svo alvarleg að ríkir almannahagsmunir gætu réttlætt tímabundið bann við þeim. Með vísan til lögskýringargagna með lögum nr. 34/2001 þótti í málinu ekki rétt að hnekkja því mati löggjafans að ríkir almannahagsmunir hefðu verið fyrir því að banna tímabundið þau verkföll og verkbönn sem orsökuðu vinnustöðvun á þeim tíma sem lögin tóku gildi. Hins vegar var ekki fallist á að almannaheill hefði krafist þess að lagasetningin tæki til þriggja félaga á svæðum þar sem vinnustöðvun var ekki í gangi. Með verkfallsbanni því sem um var fjallað í málinu var bundinn endir á verkföll sem leitt höfðu til þess að gjörvallur fiskiskipafloti landsmanna var bundinn við bryggju í sex vikur þannig að stefndi í alvarlegt efnahagslegt áfall vegna samdráttar í útflutningstekjum. Við mat á fordæmisgildi málsins telji stefnandi að hafa verði í huga ýmis sjónarmið sem leiði til þess að framganga stjórnvalda í máli því sem hér sé til úrlausnar sé enn síður fallin til að standast en þar var talið. Óhjákvæmilegt sé þannig að benda á að í máli því sem hér sé til úrlausnar sé ekki aðeins um stjórnvöld að ræða, þriðja aðila sem grípi inn í deilu sem deiluaðilar leysi ekki, heldur einnig annan samningsaðilann sem með framgöngu sinni hyggist beita hinn ofríki með því að knýja fram sitt sjónarmið í kjaradeilunni, sbr. innskrifaðar forsendur í 3. gr. laga nr. 31/2015. Stefndi eigi þannig beinlínis aðild að því réttarsambandi sem krafa stefnanda lúti að. Þá telji stefnandi að með ákvæðum 19. og 20. gr. laga nr. 94/1986 hafi löggjafinn fengið stjórnvöldum úrræði sem geri það að verkum að neyðarástand sem réttlæti bann við verkföllum stefnanda eigi ekki að geta komið upp. Þannig sé í 19. gr. laganna tekið fram að heimild til verkfalls samkvæmt lögunum nái m.a. ekki til þeirra sem starfi við nauðsynlegustu öryggisgæslu og heilbrigðisþjónustu. Í greininni sé ráðherra falið að birta árlega skrá um störf þeirra sem á þessum grundvelli sé óheimilt að leggja niður störf. Stefndi hafi gerð þessarar skrár þannig á sínu forræði. Þá sé í 20. gr. laganna kveðið á um að sé verkfall hafið sé heimilt að kalla starfsmenn, sem séu í verkfalli, tímabundið til vinnu í þeim tilgangi að afstýra neyðarástandi. Þessum úrræðum laganna hafi stefndi beitt. Bæði með því að birta skrá samkvæmt 19. gr. og afla undanþága samkvæmt 20. gr. þegar nauðsyn hafi krafið. Lög nr. 94/1986 hafi þannig innbyggt viðbragð til að treysta almannaheill, sem dómstólar afmarki sbr. lokamálslið 2. mgr. 19. gr. Engin rök hafi verið færð fram sem skjóti rökum undir að þetta lögbundna úrræði sé ekki fullnægjandi, sérstaklega ekki andspænis stjórnarskrárvörðum réttindum félagsmanna aðildarfélaga stefnanda, samkvæmt 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Stefnandi telji raunar að því fari fjarri að nauðsynlegustu heilbrigðis- og öryggisþjónustu hafi ekki verið sinnt meðan á verkfalli aðildarfélaga stefnanda stóð. Undanþágunefndir samkvæmt 20. og 21. gr. laga nr. 94/1986 hafi starfað allan þann tíma sem verkföllin stóðu og afgreitt undanþágubeiðnir svo afstýra mætti neyðarástandi. Stefnandi mótmæli því að slík vá hafi raunverulega verið fyrir dyrum sem réttlæti svo víðtæka íhlutun í stjórnarskrárvarin réttindi sem lagasetningin er. Ríkir almannahagsmunir hafi ekki verið í húfi, enda verkföllin ekki haft lömunaráhrif á þjónustu í landinu, þrátt fyrir að sumir hlutar opinberrar þjónustu væru skertir meðan á verkfalli stóð. Í verkföllunum hafi veittar undanþágur samkvæmt 20. gr. laga nr. 94/1986 skipt hundruðum. Af þessu megi ljóst vera að verulegur hluti verkfallsmanna sem starfi hjá ríkinu hafi verið við störf þrátt fyrir að verkfallsaðgerðir væru í gangi. Fari svo að talið verði að stefnda sé heimilt, í einhverjum tilfellum, að hafa afskipti af af verkfallsrétti og samningsfrelsi stéttarfélaga eins og gert hafi verið með lögum nr. 31/2015, telji stefnandi að lagasetningin hafi eigi að síður, eins og hér stóð á, verið óheimil og að ekki hafi verið staðið að lagasetningunni, hvorki aðdraganda hennar eða efni, þannig að fullnægi þeim skilyrðum sem gera verði til að stjórnvöld eða löggjafinn megi hafa slík afskipti. Þannig telji stefnandi einsýnt, með hliðsjón af fordæmi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002, að undir engum kringumstæðum geti staðist að lagasetning um bann við verkföllum og sviptingu samningsréttar nái til félaga sem séu alls ekki í verkfalli. Þá bendi stefnandi á að engin hlutlæg greining liggi fyrir á hinni meintu neyðarstöðu. Því hafi verið haldið fram ítrekað að neyðarástand hafi verið í heilbrigðiskerfinu, án þess að nokkuð annað hafi verið sett fram en almennar alhæfingar því til stuðnings. Minnisblöð landlæknis breyti þessu ekki. Þá sé í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 31/2015, auk hins meinta neyðarástands í heilbrigðiskerfinu, fyrst og fremst byggt á tvennu. Að kjarakröfur aðildarfélaga stefnanda hafi verið umfram það sem samið hafi verið um í nýlegum samningi á almennum vinnumarkaði og gætu því skapað hættu á óstöðugleika á vinnumarkaði með víxlhækkunum verðlags og launa ef þær næðu fram að ganga og svo hinu að sagt er „Fyrir utan aðstæður á heilbrigðisstofnunum má nefna að verkfall lögfræðinga hjá sýslumannsembættum hefur stöðvað þinglýsingar skjala og útgáfu leyfa af ýmsu tagi. Hefur þetta valdið margháttuðum erfiðleikum. Verkfall dýralækna hefur einnig komið niður á matvælaframleiðendum og velferð dýra“. Engin rök hafi verið færð fram um neinskonar neyðarstöðu hvað varði verkföll Stéttarfélags lögfræðinga hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, Dýralæknafélags Íslands hjá Matvælastofnun, Stéttarfélags háskólamanna á matvæla- og næringarsviði og Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá Fjársýslu ríkisins. Svo virðist sem bann laganna hafi með geðþóttaákvörðun verið látið ná til þessara verkfalla og hlutaðeigandi stéttarfélög svipt stjórnarskrárvörðum samningsrétti með einhverskonar öfugsnúinni afstöðu til jafnræðis. Sé það „efnahagsleg neyðarstaða“ að almenn hætta á óstöðugleika á vinnumarkaði með víxlhækkun verðlags og launa geti skapast ef fallist verði á kjarakröfur sem ekki hafi náð fram að ganga? Geti samningar annarra ótengdra aðila á vinnumarkaði orðið til að hneppa að lögum umfang heimilla kjarakrafna á vinnumarkaði í öðrum samningum? Hver sé þá sjálfstæður samningsréttur aðildarfélaga stefnanda? Þá sé óhjákvæmilegt að benda á að til að kröfur aðildarfélaga stefnanda næðu fram að ganga hafi þurft atbeina stefnda, samþykki, með samningum. Geti stefndi í ljósi þess að hann vilji ekki ganga að kjarakröfum stéttarfélags einfaldlega látið banna aðgerðir þess og svo náð fram sínum vilja með lögbundum forsendum? Framsetning laga nr. 31/2015 á því hvernig „gerðardómur“ skuli ákvarða laun félagsmanna stefnanda sé að mati stefnanda ómálefnaleg en í lögunum sé kveðið á um að „gerðardómurinn“ skuli „hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geta talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð og, eftir atvikum, kjarasamningum sem undirritaðir hafa verið frá 1. maí 2015 og almennri þróun kjaramála hér á landi. Við ákvarðanirnar skal jafnframt gæta að stöðugleika efnahagsmála“. Í þessari framsetningu felist að mati stefnanda að við ákvörðunina eigi að ákvarða starfskjör félagsmanna stefnanda á grundvelli kjaraákvarðana hópa sem séu í grundvallaratriðum mótuð á ósambærilegan hátt við það sem tíðkist um starfsmenn ríkisins. Þá felist að mati stefnanda í þessari framsetningu að við ákvörðunina eigi ekki að taka mið af samningum stefnda við aðra hópa starfsmanna ríkisins sem náð hafi kjarasamningum undanfarin misseri þrátt fyrir að þeir séu til muna sambærilegri við félagsmenn stefnanda. Þetta eigi við t.d. lækna og framhaldsskólakennara. Í þessu telji stefnandi að felist brot á jafnræðisreglu, brot á reglunni um stjórnskipulegt meðalhóf og að lagasetningin sé reist á ómálaefnalegum sjónarmiðum og sé því að engu hafandi. Stefndi hafi ekki staðið að neinum þeim kjarasamningum sem hefðu átt að skapa vanda við samningsgerð við stefnanda. Engan hnút hafi því í raun þurft að höggva á og að mati stefnanda fari því fjarri að stefndi hafi höggvið á með hlutlausum hætti. Stefnandi telji það alvarlegan ágalla á framsetningu laganna, miðað við þau markmið sem lögunum sé sagt ætlað að ná, að „gerðardómurinn“ sem settur sé á laggirnar með lögunum sé ekki gerðardómur. Málsaðilum sé ekki ætlaður neinn hlutur að þeim „gerðardómi“ enda sé í raun um að ræða stjórnsýslunefnd en ekki gerðardóm. Úr því að stefndi hafi talið nauðsynlegt að grípa til ráðstafana til að hlutast til um kjaradeilu stefnanda hafi honum borið að grípa til ráðstafana sem væru eins umfangslitlar og unnt var til að ná markmiði sínu. Hluti af slíkum ráðstöfunum hefði hugsanlega verið að koma á raunverulegum gerðardómi. Stefnandi vísi um þetta sem dæmi til laga um frestun verkfalls atvinnuflugmanna nr. 34/2014. Þar hafi verið kveðið á um skipan „gerðardóms“ með áþekkt hlutverk og í máli því sem hér sé til úrlausnar. Í gerðardómnum skyldu eiga sæti þrír dómendur og skyldi einn tilnefndur af Hæstarétti Íslands, einn af Félagi íslenskra atvinnuflugmanna og einn af Samtökum atvinnulífsins. Stefnandi telji að jafnvel þó rök hefðu staðið til lagasetningar hafi með lögum nr. 31/2015 verið gengið miklu lengra en nauðsyn hefði borið til að tryggja þau markmið sem stjórnvöld settu sér. Þannig hafi stefndi brotið gegn stjórnskipulegri meðalhófsreglu. Stefnandi telji að lagasetningin hafi verið of yfirgripsmikil og inngrip með henni í samningsfrelsi aðildarfélaga hans miklum mun víðtækara en nokkur leið sé að réttlæta með vísan til þeirrar neyðarstöðu sem stefndi taldi vera uppi. Því sé óhjákvæmilegt að taka dómkröfur stefnanda til greina. Þannig verði ekki séð að nauðsyn hafi borið til að hafa tímalengd samningshafta samkvæmt lögunum óákveðna, eins og gert hafi verið. Samkvæmt 3. gr. laganna skuli „gerðardómurinn“ sjálfur ákveða tímalengd ákvarðanna sinna. Með þessu sé stefndi ekki aðeins að taka sér vald sem hann megi ekki fara með heldur einnig að framselja valdið. Valdið sé framselt til stjórnsýslunefndar sem hafi óljósa og lítt afmarkaða stöðu. Nefndin hafi samkvæmt ákvæðinu óbundnar hendur til að afráða um tímalengd samningshafta að eigin geðþótta. Stefnandi telji að með setningu laga nr. 31/2015 og þeirri umfangsmiklu skerðingu samningsréttar og verkfallsréttar sem í lögunum felist hafi stefndi einnig brotið gegn samþykktum ILO, Alþjóða vinnumálastofnunarinnar, nr. 87 og 98 og gegn 6. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu en íslenska ríkið hafi undirgengist skyldur samkvæmt þessum samþykktum öllum. Stefnandi vísar til laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna félaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, laga nr. 94/1986 um kjarasamnings opinberra starfsmanna og 65., 74. og 75. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um heimild til málsóknar vísar stefnandi til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Til stuðnings kröfum stefnanda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991. III Stefndi kveður stefnanda hafa höfðað mál þetta vegna átján aðildarfélaga og gert kröfur þess efnis að þeim hinum sömu sé heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 94/1986, þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 31/2015 og að kjör félagsmanna þessara stéttarfélaga verði ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt nefndum lögum. Greinargerð sem fylgt hafi frumvarpi til laga nr. 31/2015 sé ítarleg, þar sem rakin sé nauðsyn þess að grípa þurfti til lagasetningar. Meginatriði sé að samkvæmt nærtækum upplýsingum hafi komið fram að öll hlutaðeigandi aðildarfélög stefnanda myndu starfa sameiginlega að viðræðum um launalið, og að það væri algert forgangsverkefni í yfirstandandi kjaraviðræðum. Þá hafi einnig komið fram að áhersla stefnanda og félaganna hafi verið sú að fylgja eftir kröfum sínum með sameiginlegum aðgerðum. Aðgerðir félaganna hafi verið með mismunandi hætti allt frá verkfalli hluta úr degi yfir í ótímabundin verkföll einstakra aðildarfélaga. Sérstaklega sé vikið að því í frumvarpi til laga nr. 31/2015, sem um sé deilt, að kjarasamningar þessir og aðgerðir ríkisstjórnarinnar muni reyna á þanþol hagkerfisins. Hafi verðbólguálag á skuldabréfamarkaði hækkað í kjölfar samninganna og talið óhjákvæmilegt að samningarnir leiði til aukinnar verðbólgu og hækkunar vaxta. Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hafi meðal annars ákveðið á fundi sínum 10. júní að hækka vexti bankans um 0,5%. Röksemdir fyrir hækkuninni komi fram í yfirlýsingu Peningastefnunefndar. Í þeirri samningalotu sem yfir standi hafi þau aðildarfélög stefnanda sem talin séu upp í 1. gr. laga nr. 31/2015 öll starfað sameiginlega að viðræðum við samninganefnd ríkisins. Þau aðildarfélög stefnanda, sem ekki hafi komið sameiginlega fram með þessum aðildarfélögum og semja við ríkið, séu Félag háskólakennara, Félag háskólakennara á Akureyri, Félag leikstjóra á Íslandi, Félag prófessora við ríkisháskóla og Kjarafélag viðskiptafræðinga og hagfræðinga. Áhersla allra þeirra aðildarfélaga stefnanda, sem lagt hafi fram sameiginlegar kröfur gagnvart ríkinu, hafi verið að fylgja þessum kröfum eftir með sameignlegum aðgerðum. Hafi þessar aðgerðir félaganna verið með mismunandi hætti, allt frá verkfalli hluta úr degi yfir í ótímabundin verkföll einstakra aðildarfélaga. Alls hafi rúmlega 3.000 félagsmenn aðildarfélaga stefnanda tekið þátt í sameiginlegum aðgerðunum allra þessara félaga, þ.e. 2.333 í tímabundnum verkföllum en 676 í ótímabundnum verkföllum. Félagsmenn í öllum aðildarfélögum hafi greitt atkvæði um verkfallsaðgerðir. Heildarþátttaka hafi verið um 80% og verið þar samþykkt hjá öllum aðildarfélögunum sem talin séu upp í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 31/2015 að boða ýmist til tímabundinna verkfalla sem og ótímabundinna verkfalla hjá nokkrum aðildarfélögum sem stóðu að samfloti við kjarasamningsgerðina skv. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1986. Í kjölfarið hafi stefnandi síðan ákveðið að setja formlega á fót verkfallssjóð sem ætlað sé að standa undir styrkgreiðslum til þeirra félagsmanna sem þegar höfðu lagt niður störf. Sé ótvírætt að um sameiginlegar aðgerðir hafi verið að ræða. Lög nr. 31/2015 snerti meðal annarra félagsmenn tiltekinna stéttarfélaga innan stefnanda sem hafi haft með sér samflot um samningagerð. Þessi félög hafi lagt fram sameiginlegar kröfur, skipað sameiginlega viðræðunefnd og samþykkt að fylgja þeim eftir með sameiginlegum aðgerðum. Lögin hafi verið sett í kjölfar verkfallsaðgerða sem staðið höfðu frá 7. apríl 2015 eða í alls 68 daga. Ástæða lagasetningarinnar hafi, auk þess sem áður var talið, verið sú að löggjafinn hafi metið ástandið svo að verkföll í þetta langan tíma væru farin að hafa verulega neikvæð áhrif á almannahagsmuni og jafnframt sett heilbrigðisþjónustu og verkefni ríkisins í uppnám á þann hátt að ekki yrði við unað lengur. Gríðarlegir almannahagsmunir hafi verið í húfi og engar líkur til þess að samningsaðilar semdu um kjaramál sín. Við þessar aðstæður hafi það verið mat ríkisstjórnarinnar að ríkir almannahagsmunir stæðu til þess að binda endi á verfallsaðgerðir og samþykkt á sérstökum fundi fimmtudagskvöldið 11. júní 2015 að leggja fram frumvarp til að binda endi á aðgerðir félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan stefnanda og FÍH. Hafi frumvarp þess efnis verið lagt fram á Alþingi 12. júní og samþykkt sem lög frá Alþingi daginn eftir. Til að forða frekari áföllum hafi löggjafarvaldið talið nauðsynlegt að grípa inn í samningamál og freista þess með lögum að vísa deilunni til hlutlauss gerðardóms ef samningsaðilar næðu ekki saman fyrir 1. júlí 2015. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 31/2015 séu ástæður til lagasetningar raktar ítarlega. Stefnandi haldi því fram að setning laga nr. 31/2015 feli í sér ólögmætt inngrip í starfsemi frjálsra, löglegra félagasamtaka. Vísi stefnandi og til þess að með setningu laganna hafi íslenska ríkið farið út fyrir heimildir sínar til slíkra afskipta. Stefndi mótmæli þessum skilningi stefnanda. Í 74. gr. stjórnarskrárinnar felist regla sem tryggi öllum borgurum frelsi til aðildar að félagasamtökum sem stofnuð séu í löglegum tilgangi og séu stéttarfélög þar sérstaklega nefnd. Frelsi stéttarfélaganna til athafna sé því tryggt í 74. gr. en sæti þó takmörkunum í ákveðnum tilvikum. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002 hafi því verið slegið föstu að túlka bæri 74. gr. stjórnarskrár með hliðsjón af 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 92/1994. Í almennum athugasemdum í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 31/2015 sé sérstaklega litið til inntaks þeirrar verndar sem ákvæði 74. gr. stjórnarskrárinnar búi athafnafrelsi stéttarfélaga. Séu þar reifaðar forsendur dóms Hæstaréttar í máli nr. 167/2002. Rétturinn til verkfallsaðgerða sé því verndaður þó svo að sú vernd sé ekki án skilyrða. Ákvæðið veiti þannig ekki minni vernd en 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dóminum komi jafnframt fram að ákvæðið verndi ekki einungis rétt manna til að standa vörð um og tryggja hagsmuni félagsmanna sinna. Samningsfrelsi stéttarfélaga sé leið að slíku marki og njóti sérstakrar verndar. Líta verði svo á að verkfallsrétturinn sé hluti af samningsfrelsi þeirra þegar litið sé til þess eðlis hans að hann sé lögbundin leið til að knýja gagnaðila til að ganga til samninga. Takmörkun á réttinum megi eiga sér stað með lögum eða öðrum sambærilegum skilyrðum líkt og þeim sem fram komi í 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans. Þá bendi stefndi sérstaklega á að samkvæmt 2. mgr. 11. gr. sáttmálans geti réttur opinberra starfsmanna á þessu sviði sætt enn frekari takmörkunum en réttur starfsmanna á almennum markaði. Segi þar að ákvæði greinarinnar skulu eigi vera því til fyrirstöðu að löglegar takmarkanir séu settar við því að liðsmenn hers og lögreglu eða stjórnarstarfsmenn beiti þessum rétti. Verði því að draga þá ályktun að verkfallsréttur opinberra starfsmanna og þeirra sem sinni lögbundnum verkefnum í opinberri sýslan sé háður takmörkunum og frekari skilyrðum. Í 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár sé kveðið á um rétt manna til að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi, þ.m.t. stéttarfélög. Þá segi í 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrár að í lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Þessi ákvæði hafi verið skýrð í ljósi alþjóðasamninga sem Ísland hafi fullgilt eða lögleitt, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála. Þótt stjórnarskráin eða sáttmálinn tryggi verkfallsréttinn ekki berum orðum hafi Hæstiréttur og mannréttindadómstóll Evrópu talið að hann njóti verndar á grundvelli túlkunar viðkomandi ákvæða en sú vernd sé ekki skilyrðislaus. Rétturinn til að semja um starfskjör sé hins vegar verndaður berum orðum í 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrár þótt því sé síðan vísað til löggjafans að útfæra nánar hvert inntak þess réttar skuli vera. Verkfallsrétturinn hafi þó verið túlkaður afar þröngt hjá Alþjóðavinnumálastofnuninni en hins vegar hafi á síðustu áratugum á Alþingi reglulega verið samþykkt löggjöf þar sem lagðar hafi verið hömlur á samningsfrelsi stéttarfélaga. Hafi Hæstiréttur þó viðurkennt takmörkun samningsréttar við þær aðstæður þegar verkfallsréttur hafi sætt tímabundnu banni lögum samkvæmt. Sé ekki stoð fyrir þeirri málsástæðu að afskipti af samningsrétti og verkfallsrétti séu almennt óheimil. Þá séu óraunhæfar málsástæður stefnanda um að annar samningsaðili hafi gripið inn í deiluna. Gera verði greinarmun á löggjafanum annars vegar og samningsaðilum hins vegar. Eins og ítarlega sé rakið í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 31/2015 hafi þau meginskilyrði sem megi leiða til þess og réttlæta að skerða megi verkfallsrétt og samningsfrelsi launþega verið reifuð. Þáttur í mati á nauðsyn hafi samkvæmt athugasemdum löggjafans verið að meðalhófs væri gætt, en ekki sé augljóst að meðalhófsregla eigi við. Mat löggjafans á nauðsyn sé meginatriðið að mati stefnda. Sérstök sjónarmið geti svo átt við um ríkisstarfsmenn í vissum tilvikum eins og fyrr sé rakið. Byggi stefndi á því að þessi skilyrði séu uppfyllt og að meðalhófs hafi verið gætt. Stefndi byggi á því að umrædd skerðing verkfallsréttar byggðist á lögum og hún verið í þágu almannahagsmuna og vegna réttinda annarra. Sé ljóst af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 167/2002 að lagasetning þurfi ekki að vera almenn heldur geti löggjafinn gripið inn í tilteknar kjaradeilur. Í 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmála sé vísað til „almannaheilla“, þess að „firra glundroða“, „til verndar heilsu“ eða „réttindum“ annarra. Í II. kafla almennra athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 31/2015 sé farið rækilega yfir þá almannahagsmuni sem í húfi voru. Lögunum hafi verið ætlað að tryggja að lausn næðist í kjaradeilu með þeim hætti að efnahagslegum stöðugleika væri ekki stefnt í voða. Hafi það skýrt komið fram það mat löggjafans að verkföll undir formerkjum sameiginlegra krafna aðildarfélaga stefnanda og sameiginlegra aðgerða hefðu staðið lengi og skaðað mikilvæga starfsemi án þess að lausn væri í sjónmáli. Kröfugerð stefnanda og aðildarfélaga hafi verið langt umfram þær hækkanir sem samið hefði verið um á almennum vinnumarkaði og sé því ekki mótmælt í stefnu. Yrðu þær teknar til greina myndi það ekki aðeins ógna efnahagslegum stöðugleika heldur væri augljós hætta á að samningar á almennum markaði yrðu í uppnámi. Það hefði ófyrirséðar afleiðingar fyrir vinnumarkaðinn í heild og samfélagið. Hafi frumvarpinu verið ætlað að treysta forsendur stöðugleikans. Stefndi telji ótækt að mati löggjafans um þessi atriði verði hnekkt. Um hafi verið að ræða málefnalegt markmið til almannaheilla og brýna nauðsyn. Eins og ráða megi af nefndum dómi Hæstaréttar séu það málefnaleg sjónarmið að efnahagsleg áhrif verkfalla geti verið svo alvarleg að ríkir almannahagsmunir gætu réttlætt tímabundið bann við þeim. Þessar ástæður hafi leitt til þess að setja hafi orðið tímabundið bann við verkföllum umræddra aðildarfélaga sem höfðu uppi sameiginlegar kröfur og aðgerðir. Lagasetning hafi því verið óhjákvæmileg. Í frumvarpinu hafi komið fram að verkfall ýmissa stéttarfélaga innan stefnanda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hefðu þegar valdið miklu tjóni á mörgum sviðum, en viðræður við þau hefðu reynst árangurslausar. Launakröfur þessara félaga væru langt umfram þær launahækkanir sem samið var um við stærstan hluta almenna vinnumarkaðarins 29. maí 2015. Hafi það verið metið svo að augljós hætta væri á að launahækkun til félagsmanna stefnanda og FÍH, umfram það sem þegar hefði verið samið um á almennum vinnumarkaði, hefði neikvæð áhrif á aðra kjarasamninga og stöðugleika á vinnumarkaði sem fyrr segi. Væri brýnt að launastefna hins opinbera kæmi ekki af stað víxlhækkunum verðlags og launa sem aftur hefðu í för með sér aukna verðbólgu og rýrnun kaupmáttar. Ef fallist hefði verið á kröfur stefnanda og FÍH væri viðbúið að þeir kjarasamningar sem þegar hefðu verið undirritaðir á almenna vinnumarkaðnum yrðu felldir í þeim atkvæðagreiðslum sem þá hefðu staðið yfir eða þeim sagt upp við fyrsta mögulega tækifæri. Yrði þetta ráðið af þessum kjarasamningum, sbr. 7. gr. í samningum þeim sem gerðir voru 29. maí 2015 en virk forsenda væri til uppsagnar þeirra af þessum sökum. Lagasetningin hafi því verið brýn varðandi vinnumarkaðinn í heild og stöðugleika efnahagsmála. Frumvarpi því sem varð að lögum nr. 31/2015 hafi verið ætlað að treysta forsendur stöðugleikans og að efnahagsleg áhrif verkfalla stefnanda og FÍH gætu orðið svo alvarleg að ríkir almannahagsmunir réttlættu tímabundið bann við þeim. Stefndi byggi á því að lög nr. 31/2015 hafi þjónað lögmætum markmiðum og svarað brýnni þörf. Ekki hafi verið gengið lengra en nauðsyn hafi krafist í ljósi 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans. Ljóst hafi verið að aðilar myndu ekki ná saman um gerð kjarasamnings, en lögð hafi verið áhersla á að samningsaðilar næðu saman um kjarasamning á eigin forsendum og að lagasetning væri neyðarúrræði. Þrátt fyrir verkföll og stíf fundarhöld hafi deiluaðilar verið engu nær og heldur fjarlægst eftir að kjarasamningar tókust við stóran hluta almenna vinnumarkaðarins. Samningaleiðin hafi verið þrautreynd að mati ríkisstjórnarinnar. Of mikið hafi borið í milli. Byggi stefndi á því að lögin byggi á málefnalegu mati, þau séu í samræmi við meðalhófsreglu og að brýnt tilefni hafi verið til setningar þeirra í almannaþágu. Uppfyllt séu öll þau skilyrði sem 74. gr. stjórnarskrár setji að því leyti sem verkfallsréttur njóti verndar í ljósi 11. gr. mannréttindasáttmálans. Sé á því byggt að lagasetningin hafi verið nauðsynleg vegna þeirra verkfalla sem stóðu yfir í skjóli sameiginlegra aðgerða stefnanda. Þá skipti grundvallarmáli að ríkið geti sinnt lögbundnum skyldum sínum og þjónustu. Verkfallsaðgerðir á heilbrigðisstofnunum komi niður á heilsu sjúklinga, allt eftir umfangi aðgerðanna og því hvernig hægt sé að mæta þeim. Verkfallsaðgerðir hjá sýslumannsembættum og Matvælastofnun komi niður á réttindum annarra því þær hefðu neikvæð áhrif á ráðstöfun eigna, viðskipti og framleiðslu svo fátt eitt sé nefnt, auk þess að valda miklu tjóni. Þá komi verkföll starfsmanna Fjársýslunnar niður á allri greiðslumiðlun ríkisins. Augljóslega hafi verið um neyðarúrræði að ræða til að stöðva verkföll í skjóli sameiginlegra aðgerða sem beint hafi verið að svo viðkvæmum þáttum í samfélaginu. Stefndi mótmæli að því hafi farið fjarri að nauðsynlegustu heilbrigðis- og öryggisþjónustu hafi verið sinnt meðan á verkfalli aðildarfélaga stefnanda stóð. Verkfallsaðgerðirnar hefðu haft verulega röskun í för með sér á ýmsum sviðum, en þó sérstaklega í heilbrigðisþjónustu. Aðgerðir stefnanda hafi beinst sérstaklega að stafsemi sjúkrahúsa og tengdri starfsemi sem ekki geti varist eða brugðist við aðgerðum nema í algerri neyð, sbr. 19. og 20. gr. laga nr. 94/1986. Embætti landlæknis hafi sent heilbrigðisráðherra tvö minnisblöð í maí 2015 sem tekin hafi verið upp í athugasemdum með frumvarpinu. Áhersla hafi verið lögð á alvarleika málsins og hversu brýnt væri að gera allt sem hægt væri til að tryggja öryggi þeirra sem til heilbrigðiskerfisins leituðu. Með minnisblaði landlæknis til ríkisstjórnarinnar 4. júní 2015, hafi komið fram að, í ljósi gagna sem embættið hafði undir höndum frá viðkomandi stofnunum og frá einstökum sjúklingum, að embættið lagði ríka áherslu á alvarleika málsins og að verkföllum yrði að ljúka tafarlaust, ef ekki ætti illa að fara. Jafnframt hafi komið fram að það ástand sem skapast hefði væri óþolandi og kæmi til með að valda óbætanlegu tjóni fyrir fjölda sjúklinga og skaða heilbrigðisþjónustuna bæði til skamms tíma og lengri tíma litið og bæru stjórnvöld ábyrgð á því að ljúka þessu ástandi með einum eða öðrum hætti. Strax 11. maí 2015 hafi það verið álit landlæknis að verkfall félagsmanna stefnanda ógnaði öryggi sjúklinga. Það hafi verið mat ríkisstjórnarinnar að á þessu sviði væru svo ríkir almannahagsmunir í húfi til að ljúka verkfallsaðgerðum stefnanda og FÍH að hún samþykkti á fundi sínum 11. júní 2015 að leggja fram frumvarp fyrir Alþingi sem legði bann við verkfallsaðgerðum. Stefndi mótmæli og því mati stefnanda að engin greining liggi fyrir á neyðarstöðu. Minnisblöð embættis landlæknis gefi skýrt til kynna þá greiningu embættisins að neyðarástand hafi verið í heilbrigðiskerfinu. Í minnisblaðinu frá 26. maí 2015 til heilbrigðisráðherra komi fram að í ljósi þeirra gagna sem embættið hefði undir höndum frá viðkomandi stofnunum var rík ástæða lögð á alvarleika málsins og hversu brýnt það var að gera allt sem hægt var til að tryggja öryggi þeirra sem til heilbrigðiskerfisins leituðu. Hafi þessi afstaða síðan verið ítrekuð í minnisblaðinu frá 4. júní 2015 til ríkisstjórnar þar sem jafnframt hafi komið fram í minnisblaðinu að stjórnendur stofnana hefðu notað hugtök eins og fordæmalaust ástand og neyðarástand yfir þær aðstæður sem skapast hefðu, þrátt fyrir að allt hafi verið gert sem hægt væri til að tryggja lágmarksþjónustu og öryggi sjúklinga. Málsástæður stefnanda um annað væru óraunhæfar og engum gögnum studdar. Samkvæmt lögum nr. 47/2007, um landlækni og lýðheilsu, væri það eitt af meginhlutverkum landlæknis að hafa eftirlit með heilbrigðisþjónustu og veita ráðherra og öðrum stjórnvöldum ráðgjöf og fræðslu um málefni á verksviði embættisins. Samkvæmt 7. gr. laganna skuli landlæknir og hafa reglubundið eftirlit með því að heilbrigðisþjónusta sem veitt væri hér á landi uppfyllti faglegar kröfur og ákvæði heilbrigðislöggjafar á hverjum tíma. Þá væri vikið nánar að ráðgjafarhlutverki landlæknis í almennum athugasemdum í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 47/2007. Í ljósi þessa hafi það verið mat ríkisstjórnarinnar og löggjafans að það lögbundna úrræði sem 19. og 20. gr. laga nr. 94/1986 veitti væri engan veginn fullnægjandi til að afstýra því neyðarástandi sem fram kom í minnisblaði embættis landlæknis. Í framsöguræðu landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra með frumvarpinu á Alþingi hafi meðal annars verið reifuð áhrif verkfallsaðgerða á heilbrigðisþjónustu og aðra þjónustu ríkisins. Þetta mat ríkisstjórnarinnar á því ástandi sem skapast hafði á heilbrigðisstofnunum hafi verið ítrekað af hálfu embættis landlæknis á opinberum vettvangi, meðal annars sem viðbrögð við fullyrðingu af hálfu forsvarsmanna stefnanda og FÍH að ekki hafi verið komin upp sú neyðarstaða í heilbrigðiskerfinu að nauðsynlegt hafi verið að stöðva verkföllin. Vísist hér til fréttar Ríkisútvarpsins. Hafi komið fram hjá aðstoðarlandlækni að embættið væri gjörsamlega ósammála og embættið hefði bent á það að þetta gengi ekki svona. Einnig hafi komið fram hjá landlækni að þetta ástand hefði ógnað öryggi sjúklinga, valdið þjáningum, óvissu og óöryggi og að þessu þyrfti að linna með einum eða öðrum hætti. Jafnframt hafi komið fram í ummælum hans að það væri ekki þeirra að segja nákvæmlega hvernig það yrði gert en þeir teldu að þetta gæti ekki gengið svona áfram. Stefndi byggi á því að meðalhófs hafi verið gætt við setningu laganna. Mótmæli stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda að svo virðist sem bann laganna hafi með geðþóttaákvörðun verið látið ná til verkfalla Stéttarfélags lögfræðinga hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu, Dýralæknafélags Íslands hjá Matvælastofnun, Stéttarfélags háskólamanna á matvæla og næringarsviði og Félags háskólamenntaðra starfsmanna Stjórnarráðsins hjá Fjársýslu ríkisins og hlutaðeigandi stéttarfélög svipt stjórnarskrárvörðum samningsrétti með einhvers konar öfugsnúinni afstöðu til jafnræðis. Við meðferð frumvarps og setningu laganna hafi sérstaklega verið horft til meðalhófsreglu og að ekki væri gengið lengra en þörf krefði. Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1986 hafi þau félög, sem rétt hafi til samningsgerðar skv. 4. og. 5. gr. laganna, frelsi til að ákveða að ganga sameiginlega til kjarasamningsgerðar. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi við túlkun á ákvæði 11. gr. mannréttindasáttmálans horft til orðanna „til verndar hagsmunum sínum“ að þau vörðuðu það að launþegar ættu rétt á að vera aðilar að og stofna stéttarfélög sem stæðu vörð um hagsmuni félagsmanna með virkum hætti og hefðu til þess nægilegt svigrúm. Í dómaframkvæmd um túlkun á 11. gr. sáttmálans hafi verið fjallað beint og óbeint um þær heimildir sem stjórnvöld hefðu til afskipta af málefnum stéttarfélaga. Hefði meðal annars verið horft til þess að hefði löggjafinn sett upp kerfi sem byggt væri upp á samningsfrelsi, sjálfstæði stéttarfélaga og verkfallsrétti þá veitti 11. gr. sáttmálans vernd gegn íhlutun stjórnvalda nema hún félli undir undantekningarsjónarmiðin um takmörkun. Samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1986 hefði löggjafinn kveðið á um það að stéttarfélög, sem rétt hefðu til samningsgerðar skv. 4. og 5. gr. laganna, gætu haft samflot eða samvinnu um að gera kjarasamninga sameiginlega að öllu leyti eða að hluta til. Hafi það verið mat löggjafans að íhlutun í þá ákvörðun stéttarfélaganna að koma fram sameiginlega samkvæmt heimild í 3. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1986 fæli í sér of mikla íhlutun í innra skipulag og starfsemi stéttarfélaga, samningsfrelsi og gerð kjarasamninga að hún fullnægði ekki þeim skilyrðum sem 2. mgr. 11. gr. sáttmálans kvæði á um. Þessar sameiginlegu aðgerðir hefðu haft almenn áhrif og tilgang þannig að beita mætti sem mestum þrýstingi gagnvart starfsemi sem ríkið sinnti eftir lagaskyldu á ýmsum sviðum og þeim viðkvæmustu. Staðið hafi verið fyrir verkföllum á heilbrigðisstofnunum og þar sem vinnustöðvun hefði gríðarleg áhrif og þær aðgerðir hafi verið í skjóli sameiginlegra aðgerða stefnanda og aðildarfélaga. Þess vegna hafi verið rökrétt að lögin tækju til allra þeirra félaga sem væru í samfloti, ekki aðeins um kröfur til launa og kjara heldur aðgerðir til að fylgja þeim eftir. Þar sem öll þau aðildarfélög stefnanda, sem tilgreind væru í 1. gr. laga nr. 31/2015, hafi kosið að leggja fram sameiginlegar kröfur sem þau fylgdu eftir með sameiginlegum aðgerðum, hafi það verið mat löggjafans að rétt væri leggja til bann við verkföllum allra þeirra aðildarfélaga stefnanda sem voru í samfloti í aðgerðum. Órökrétt hefði verið miðað við þessar aðstæður undir merkjum stefnanda að taka tiltekin félög, sem í samfloti voru, út úr. Þá hafi einnig verið rökrétt og í samræmi við jafnræðisreglu, þar sem gerðardómur væri óhjákvæmilegur við þessar aðstæður, að lögin tækju til allra þeirra aðildarfélaga sem í samfloti væru auk Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Í þessu ljósi hafi brýnar ástæður verið fyrir lögunum og að þau tækju til þessara 18 aðildarfélaga auk Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Stefndi vísi til gagna sem sýni hversu mikil áhrif þessara verkfalla hafi verið á heilbrigðisstofnanir, Matvælastofnun, embætti sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu og Fjársýsluna. Ásamt því, sem fyrr sé rakið, sé ljóst að brýn þörf hafi verið á að löggjafinn gripi inn í þetta ástand. Ótvírætt sé samkvæmt mati landlæknis og þessum gögnum að hættuástand hafi skapast á heilbrigðisstofnunum og stjórnsýslan lömuð á mikilvægum sviðum. Breyti þá engu málsástæður stefnanda um úrræði til að afstýra neyðarástandi í tilteknum tilvikum. Sé málsástæðum stefnanda sem að þessu lúti með vísan til 19. til 21. gr. laga nr. 94/1986 mótmælt. Hafi stéttarfélögin höfðað mál til að fá störf felld niður af undanþágulistum og ítrekað lagst gegn undanþágum. Sé augljóst að verkföll og hinar sameiginlegu aðgerðir hefðu haft lömunaráhrif í samfélaginu og hættuástand verið uppi. Rétt sé að nefna að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002 hafi ekki verið fallist á að almannaheill hafi krafist þess að lagasetningin tæki til þriggja félaga á svæðum þar sem vinnustöðvun var ekki í gangi. Við mat á fordæmisgildi dóms Hæstaréttar í málinu verði að mati stefnda að hafa sérstaklega í huga að lög nr. 94/1986 hefðu að geyma sérstakar reglur sem takmarki félagafrelsi og verkfallsrétt opinberra starfsmanna meira en það sem gildi á almennum vinnumarkaði. Þá hafi aðildarfélögin starfað sameiginlega að kjarasamningsgerð, þau verið með sameiginlega samninganefnd, með sameiginlegar kröfur sem þau hafi fylgt eftir með sameiginlegum aðgerðum. Þau hafi hvert og eitt greitt atkvæði um sameiginlegar aðgerðir og sett á fót verkfallssjóð sem ætlað hafi verið að standa undir styrkgreiðslum til þeirra félagsmanna sem þegar hefðu lagt niður störf. Stefndi byggi einnig á að lög hafi um langa hríð sett verkföllum bönn eða veigamiklar skorður, einkum opinberum starfsmönnum. Félagsmenn aðildarfélaga stefnanda hafi í reynd ekki fengið verkfallsrétt fyrr en með lögum nr. 94/1986 þar sem mælt hafi verið fyrir um í 14. gr. að heimild stæði til verkfalls þrátt fyrir ákvæði laga nr. 33/1915, sem almennt hafi lagt bann við verkföllum. Afskipti löggjafans af verkföllum opinberra starfsmanna væru mikil og hefðu verið lengi. Takmörkunarreglur snéru aðallega að því er varði rétt opinberra starfsmanna til aðildar að stéttarfélögum, samningsréttar, fyrirsvar við samningsgerð og verkfallsréttar. Væru í löggjöfinni veigamikil og víðtæk bönn við verkföllum þeirra. Lög nr. 94/1986 hafi verið fyrstu heildarlögin sem haft hefðu það hlutverk að ná til stéttarfélaga allra opinberra starfsmanna. Við mat á samfloti félaganna hafi meðal annars verið horft til þess að á heimasíðu stefnanda kæmi fram að öll hlutaðeigandi aðildarfélög stefnanda myndu starfa sameiginlega að viðræðum um launalið, enda væri það samdóma mat allra félaganna að launaleiðrétting væri algert forgangsverkefni í yfirstandandi kjaraviðræðum. Stefndi byggi á að þótt bannið við verkföllum tæki gildi þegar í stað væri ekki gripið inn í frelsi til að gera samninga fyrr en að ákveðnum tíma liðnum. Aðilum hafi þannig verið gefinn frestur til að ná samningum. Væri ljóst að þessi leið gengi skemmra en ef gerðardómur hefði umsvifalaust tekið til starfa. Þá væri ljóst að aðilar gætu stofnað til kjarasamnings þótt gerðardómur hefði tekið til starfa. Samkvæmt lögunum væru verkföll bönnuð í tiltekinn tíma samkvæmt nánari ákvörðun gerðardóms. Ef ekki næðist samningar fyrir tiltekið tímamark tæki hlutlaus og sjálfstæður gerðardómur til starfa og ákveddi launabreytingar þeirra ríkisstarfsmanna sem í hlut ættu. Teldi stefndi því að í ljósi þeirra almannhagsmuna og nauðsynjar sem rakin væri hafi verið kveðið á um sanngjarna og réttláta leið til að leysa úr deilunni. Væri rétt að taka fram að Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga hefði þegar undirritað kjarasamning sem nú væri borinn undir félagsmenn í atkvæðagreiðslu. Þá bendi stefndi á að með aðgerðum stefnanda hafi félögin nýtt rétt sinn til verkfallsaðgerða. Samningsfrelsið og verkfallsrétturinn hafi þannig náð tilgangi sínum upp að því marki sem nyti verndar 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. mannréttindasáttmála. Komið hafi verið að því tímamarki að aðgerðirnar hafi stefnt almannahagsmunum og réttindum annarra í hættu og verið nauðugur einn kostur að leggja til við Alþingi að verkfallsaðgerðir yrðu stöðvaðar. Bannið við verkföllum hafi einnig, samkvæmt lögum nr. 31/2015, verið afmarkað þannig að félögin gætu neytt verkfallsréttar síns á ný að ákveðnum tíma liðnum. Væri ítrekað að fyrirséð hafi verið að úrræði sem ríkissáttasemjari réð yfir hafi ekki dugað til að leysa kjaradeilur aðila. Ríkissáttasemjari hefði ekki boðað til nýs fundar samningsaðila og mátt draga þá ályktun að hann mæti stöðuna svo að miðlunartillaga, sbr. 27. til 34. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, bæri ekki árangur. Ljóst hafi verið orðið að verkfallsaðgerðirnar hefðu haft verulega neikvæð áhrif á almannahagsmuni og sett verkefni ríkisins í uppnám. Að auki hafi verið hættuástand, sem falið hafi í sér að lífi, heilsu eða öryggi manna yrði stefnt í hættu, hafi fljótlega getað skapast innan heilbrigðiskerfisins. Hafi mjög ríkir almannahagsmunir staðið til þess að störf á heilbrigðisstofnunum landsins kæmust í eðlilegt horf, þannig að lög sem fælu í sér bann við verkfalli þeirra félagsmanna stefnanda sem störfuðu á heilbrigðisstofnunum ættu tvímælalaust rétt á sér við þær aðstæður sem skapast höfðu. Ríkir almannahagsmunir og eða réttindi annarra hafi einnig staðið til þess að bundinn yrði endi á verkföll hjá starfsmönnum sýslumanns, dýralæknum, líffræðingum og matvæla- og næringarfræðingum hjá Matvælastofnun, svo og starfsmönnum Fjársýslunnar. Hefði stefndi lagt fram ítarleg gögn sem sýndu áhrif þessara verkfalla og hvernig sameiginlegar aðgerðir af hálfu stefnanda hafi komið niður á lögbundum verkefnum hins opinbera á þann hátt að ekki hafi mátt við svo búið standa. Ítrekað sé að um hafi verið að ræða samflot innan raða stefnanda um aðgerðir, fullreynt að kjarasamningur tækist og útséð að deilan leystist ekki. Kröfur hafi verið langt umfram það sem samið hafði verið um á almennum markaði, efnahagsleg markmið og efnahagslegur stöðugleiki í hættu jafnframt því sem kröfugerð stefnanda og aðildarfélaga hefði sett vinnumarkaðinn í heild í uppnám með ófyrirséðum afleiðingum. Verkfallsaðgerðir höfðu staðið í langan tíma í skjóli sameiginlegra aðgerða stefnanda, hættuástand hafði skapast og lögbundin verkefni og stjórnsýsla lamast á ýmsum sviðum. Sýni mat löggjafans og gögn málsins ótvírætt að aðgerðir hafi verið sameiginlegar og beint að viðkvæmustu þáttum heilbrigðisþjónustu og lögbundinni opinberri sýslan til stuðnings sameiginlegum kröfum aðildarfélaganna. Stefndi byggi á að þegar þessi veigamiklu rök séu virt í heild og að verkfallsréttur njóti ekki skilyrðislausrar verndar, sé ekki kleift að víkja lögum til hliðar að hluta eða heild. Stefndi mótmæli kröfum og málsástæðum stefnanda um að ákvæði laga nr. 31/2015 um gerðardóm standist ekki stjórnarskrá. Stefndi telji, á grundvelli sömu raka og fyrr, ekki efni til að víkja lögum til hliðar varðandi skipan gerðardóms eða efnisákvæða um hlutverk hans. Gerðardómur sé eitt þeirra úrræða sem gripið hafi verið til í lögum þegar sett sé bann á verkföll eða þau takmörkuð á einhvern hátt. Sé það að mati stefnda nauðsynlegt til að lögfesta úrræði svo að skera megi tímabundið úr kjaradeilum aðila. Lög nr. 31/2015 kveði á um að kjaramál tiltekinna stéttarfélaga innan raða stefnanda skuli ákveðin með gerðardómsmeðferð miðað við nánar tilgreindar forsendur. Skuli gerðardómurinn hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geti talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð og, eftir atvikum, kjarasamningum sem undirritaðir hafi verið frá 1. maí 2015 og almennri þróun kjaramála hér á landi. Sé mótmælt tilgátum stefnanda um hvernig gerðardómur skuli ákvarða laun félagsmanna stefnanda, hún sé ómálefnaleg eða að stefndi hafi jafnframt sem annar samningsaðili beytt hinn ofríki með því að knýja fram sitt sjónarmið í kjaradeilunni með innskrifaðar forsendur í 3. gr. laga nr. 31/2015. Samkvæmt orðanna hljóðan sé það skýrt samkvæmt ákvæðinu að gerðardómurinn skuli fyrst og fremst hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geti talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð. Engin stoð sé fyrir því að í þessari framsetningu felist að við ákvörðunina eigi að ákvarða starfskjör félagsmanna stefnanda á grundvelli kjaraákvarðana hópa sem séu í grundvallaratriðum mótuð á ósambærilegan hátt við það sem tíðkist um starfsmenn ríkisins. Þá sé stefndi ekki sammála þeirri túlkun stefnanda að í þessari framsetningu felist að við ákvörðunina eigi ekki að taka mið af samningum ríkisins við aðra hópa starfsmanna ríkisins sem náð hafi kjarasamningum undanfarin misseri. Samkvæmt orðanna hljóðan geti gerðardómurinn eftir atvikum annars vegar haft hliðsjón af kjarasamningum sem undirritaðir hafi verið frá 1. maí 2015 eða hins vegar almennri þróun kjaramála hér á landi þegar hann taki ákvörðun um laun félagsmanna stefnanda samkvæmt 1. gr og önnur starfskjör. Orðalagið „eftir atvikum“ verði að skýra eftir orðanna hljóðan. Sú skýring geti leitt til þess að gerðardómurinn ákveði að horfa til beggja atriðanna, annars þeirra eða að hafa enga hliðsjón af þeim. Hann verði hins vegar alltaf að hafa hliðsjón af kjörum þeirra sem sambærilegir geti talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð. Stefnandi geti því ekki gefið sér þá túlkun sem komi fram í stefnu. Stefndi mótmæli einnig að ágalli sé á framsetningu laganna með því að gerðardómurinn sé settur á með lögum en sé ekki gerðardómur. Vel sé þekkt að settar séu á laggir með lögum lögbundnir gerðardómar. Hljóti að felast málefnalegt mat löggjafans að dómurinn sé skipaður fólki sem Hæstiréttur tilnefni. Ákvæði um fyrirkomulag gerðardómsmeðferðar hafi verið til þess að leysa erfiða kjaradeilu af hlutlausum gerðardómi, á grundvelli málefnalegra málsmeðferðarreglna. Sé ætlunin samkvæmt lögum að tryggja ýtrasta hlutleysi við skipun dómenda og ákvarðanir yrðu teknar á sanngjarnan og óvilhallan hátt. Gert hafi verið ráð fyrir málflutningi aðila fyrir dóminum og heimildum gerðardómsins til að afla gagna og kalla eftir nauðsynlegum útskýringum til að tryggja að aðilar kæmu sínum sjónarmiðum á framfæri og hefðu með þeim hætti áhrif á niðurstöðu gerðardómsins. Með því að setja á laggirnar gerðardóm til að ákveða kjaramál félagsmanna í áðurnefndum félögum sé leitast við að ganga ekki lengra en nauðsynlegt hafi verið í að skerða rétt aðila þrátt fyrir þá alvarlegu stöðu sem upp hafi verið komin. Um fyrirkomulag við skipan gerðardómsins megi í dæmaskyni vísa til laga nr. 117/2004, um kjaramál kennara og skólastjórnenda í grunnskólum, en þar hafi sami háttur verið hafður á um skipan gerðardóms. Samningar hafi hins vegar tekist á milli aðila áður en til þess kom að gerðardómurinn tæki til starfa samkvæmt lögunum. Sú skipan gerðardóms sem stefnandi bendi á sem dæmi samkvæmt lögum nr. 34/2014, um frestun verkfalls atvinnuflugmanna, hafi eingöngu verið notuð í vinnudeilum á almenna vinnumarkaðinum. Þar hafi auk þess verið um eitt stéttarfélag að ræða gagnvart einu fyrirtæki. Byggi stefndi á því að ákvæði laga nr. 31/1915 um gerðardóm séu hliðstæð þeim sem dæmt hafi verið um í Hæstaréttarmálinu nr. 167/2002. Stefndi mótmæli þeim skilningi stefnanda að ákvæði 3. gr. laganna um gildistíma ákvarðana gerðardóms feli í sér ólögmætt framsal valds. Verkefni gerðardóms og viðmiðanir til hans séu vel skilgreind í lögunum og þar á meðal hvernig meta skuli væntanlegan gildistíma. Telji stefndi því að kröfum um lagaáskilnað sé fullnægt. Útilokað sé að gefa sér að ákvörðun gerðardómsins muni ekki fylgja þessum fyrirfram skilgreindu viðmiðunum á hóflegan hátt. Kveðið sé á um það í lögunum, að gerðardómurinn skuli hafa til hliðsjónar kjör þeirra sem sambærilegir geti talist að menntun, störfum, vinnutíma og ábyrgð. Einnig skuli gerðardómurinn eftir atvikum hafa til hliðsjónar kjarasamninga sem undirritaðir hafi verið frá 1. maí 2015 og almennri þróun kjaramála hér á landi. Það að gerðardómurinn eigi, eftir atvikum, að taka mið af kjarasamningum frá 1. maí 2015 þýði m.a. svipaða tímalengd kjaraákvarðana og í sambærilegum og nýlegum kjarasamningum. Þetta byggi á málefnalegum sjónarmiðum sem ætlað sé að tryggja hlutlausa málsmeðferð og eðlilegar niðurstöður. Sé augljóst að ákvörðun gerðardóms, ef til komi, verði aðeins tímabundin. Þá komi lögin ekki í veg fyrir að aðilar geti gert með sér kjarasamning þótt gerðardómurinn hafi tekið til starfa. Stefndi mótmæli því einnig að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin með lögun nr. 31/2015. Gerðardóminum sé ætlað, eftir atvikum, að taka mið af sambærilegum kjarasamningum síðustu mánaða eftir því sem við ætti. Kjarasamningar séu að þessu leyti mismunandi og eigi að vera það en að öðrum kosti væri ekkert samningafrelsi. Jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrár sé því ekki brotin eða raski fyrirkomulagi kjarasamninga. Ákvæði 1. gr. laga nr. 31/2015 taki til allra þeirra sem þar séu nefndir og verið hafi í verkfalli eða samfloti um verkfallsaðgerðir. Með þeim öllum sé jafnræði hvað varði áhrif lagasetningarinnar og innbyrðis mismunun því ekki fyrir hendi. Með vísan til alls framangreinds telji stefndi að ekki verði dregnar þær ályktanir að félagafrelsi í skilningi 74. gr. stjórnarskrár, sbr. 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, hafi verið skert. Grundvelli viðkomandi stéttarfélaga og stefnanda til félagafrelsis sé ekki raskað á neinn hátt með lögunum. Þau muni halda áfram starfsemi sinni og áfram sinna því hlutverki sínu að semja um kaup og kjör félagsmanna sinna. Lagasetningin breyti því engu um starfsemi félaganna. Lögin hafi að mati löggjafarvaldsins verið neyðarráðstöfun og bráðnauðsynlegt þótt að binda endi á kjaradeilu sem komin hafi verið í óleysanlegan hnút. Með gerðardómsákvæðum laganna hafi verið tryggð málefnaleg og hlutlaus málsmeðferð og tryggt að sjónarmið aðila kæmust að. Um gildistíma ákvörðunar gerðardóms sé honum fengið það svigrúm að hann skuli við ákvörðun sína hafa til hliðsjónar gildistíma þeirra kjarasamninga sem undirritaðir hafa verið, sbr. ummæli um 3. gr. í frumvarpi til laga nr. 31/2015. Með lögun nr. 31/2015 hafi verkfallsréttur tiltekinna félagsmanna stefnanda verið skertur um tiltekinn tíma og gerðardómsmeðferð ákveðin í sömu lögum til þess að fá fram niðurstöðu í óleysanlegu deilumáli. Þeir aðilar sem 1., 2. og 3. gr. laganna sé ætlað að taka til, séu tæmandi taldir í 1. gr. laganna og þar aðeins um að ræða þá aðila sem hafi verið í verkfalli, staðið að sameiginlegum verkfallsaðgerðum eða sameiginlegum kjaraviðræðum á grundvelli 3. mgr. 6. gr. laga nr. 94/1986. Þrátt fyrir að bann væri lagt við vinnustöðvuninni frá gildistöku laganna hafi deiluaðilum verið gefinn frestur til 1. júlí 2015 til að ljúka samningum. Hafi þetta miðað að því að ganga ekki lengra en nauðsynlegt hafi verið í að skerða rétt aðila þrátt fyrir þá stöðu sem upp hafi verið komin. Ef samningar takist ekki fyrir þann tíma muni Hæstiréttur á grundvelli laganna tilnefna gerðardóm þriggja manna sem falið verði að taka ákvarðanir varðandi kjaramál félagsmanna í áðurnefndum félögum. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að með lagasetningunni hafi verið brotið gegn samþykktum ILO, Alþjóða vinnumálastofnunarinnar, nr. 87 og 98 og 6. gr. Félagsmálasáttmála Evrópu. Íslensk lög gildi hér á landi og þjóðréttarlegar skuldbindingar víki ekki íslenskum lögum til hliðar nema annað og meira komi til. Þá hafi ILO viðurkennt rétt stjórnvalda til að grípa inn í kjaradeilur þegar mjög miklir hagsmunir séu í húfi. Stefndi byggi á því að með lögum nr. 31/2015 hafi kjarasamningar þeirra aðila sem lögin taki til verið framlengdir með þeim breytingum sem gerðardómur samkvæmt 2. og 3. gr. laganna ákveði. Hvorki ákvæði stjórnarskrár, annarra laga né alþjóðasamninga standi því í vegi að fyrirmæli l., 2., og 3. gr. laga nr. 31/2015 séu virk. Meginreglan um frjálsan samningsrétt stéttarfélaga og vinnuveitanda sé hvorki án takmarkana né feli hún í sér óheftan verkfallsrétt. Löggjafanum sé heimilt að marka kjarasamningum ramma og skilyrða og takmarka réttinn til að gera verkföll með lögum. Þótt það sé alla jafna á ábyrgð aðila kjarasamninga að ljúka samningum sín á milli og slík niðurstaða sé farsælust geti til þess komið að almannahagsmunir réttlæti íhlutun. Þau skilyrði hafi verið uppfyllt að því er varði setningu laga nr. 31/2015. Stefndi telji í ljósi alls þessa að ekkert tilefni sé til að hnekkja lögum eða víkja þeim til hliðar eins og dómkröfur stefnanda ráðgeri. Lögin hafi verið stjórnskipulega sett, í þágu almannahagsmuna og nauðsyn borið til setningar þeirra. Hafi þau ekki verið í andstöðu við 74. eða 75. gr. stjórnarskrár né ákvæði 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Kröfur stefnanda eigi sér ekki stoð í öðrum heimildum sem vísað sé til í stefnu. Stefndi byggi á því að í ljósi framangreinds séu ekki fyrir hendi þær aðstæður að víkja eigi lögum til hliðar og þar með mati löggjafans með því að taka kröfur stefnanda til greina. Stefndi vísar til laga nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna félaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga, laga nr. 94/1986 um kjarasamnings opinberra starfsmanna, laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, lög nr. 47/2007, um landlækni og lýðheilsu og 65., 74. og 75. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Í máli þessu, sem stefnandi hefur höfðað gegn íslenska ríkinu, er deilt um hvort lög nr. 31/2015, sem banna verkföll tilgreindra aðildarfélaga stefnanda og leggja ágreining um launakjör í gerðardóm, gangi gegn ákvæðum stjórnarskrár um félagafrelsi, jafnræði og meðalhóf. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002, sem upp var kveðinn 14. nóvember 2002, var borinn undir dómstóla hliðstæður ágreiningur og í máli þessi. Í málinu höfðaði Alþýðusamband Íslands mál gegn íslenska ríkinu og Samtökum atvinnulífsins með kröfu um að viðurkennt yrði að stéttarfélögum innan raða stefnanda væri, þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr. og 3. gr. laga nr. 34/2001, heimilt að efna til verkfalls og að ákvörðun gerðardóms samkvæmt sömu lögum réði ekki kjörum fiskimanna í þessum félögum. Hélt stefnandi því fram að með setningu laga nr. 34/2001 hefði verið brotið gegn samningsfrelsi og verkfallsrétti stéttarfélaga sem verndað væri af 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Talið var að með hliðsjón af 2. mgr. 11. gr. mannréttindasáttmálans, 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrár og tilgreindum alþjóðasamningum um félagsleg réttindi sem líta mætti til við skýringar á 74. gr. og 75. gr. stjórnarskrár yrði 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár ekki talin fela í sér skilyrðislausa vernd verkfallsréttar stéttarfélaga. Hins vegar yrði að líta svo á að samningsfrelsi verkalýðsfélaga og beitingu verkfallsréttar mætti aðeins skerða með lögum og því aðeins að uppfylltum sambærilegum skilyrðum og í fyrrnefndu ákvæði mannréttindasáttmálans. Hvorki varð séð að ákvæði mannréttindasáttmálans eða umræddir alþjóðasamningar útilokuðu að löggjafanum gæti verið rétt að grípa inn í einstaka vinnudeilur með lagasetningu né að löggjafanum væri óheimilt að leggja tímabundið bann við einstaka vinnustöðvunum. Hins vegar yrði að gera strangar kröfur til slíkrar lagasetningar. Talið var að ekki væri hægt að útiloka að efnahagsleg áhrif verkfalla og verkbanna gætu verið svo alvarleg að ríkir almannahagsmunir gætu réttlætt tímabundið bann við þeim. Með vísan til lögskýringargagna með lögum nr. 34/2001 þótti ekki rétt að hnekkja því mati löggjafans að ríkir almannahagsmunir hefðu verið fyrir því að banna tímabundið þau verkföll og verkbönn sem orsökuðu vinnustöðvun á þeim tíma sem lögin tóku gildi. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpi sem síðar varð að lögum nr. 31/2015 er lýst aðdraganda lagasetningarinnar. Rakin er þróun kjaraviðræðna, bæði á almennum vinnumarkaði og hjá hinu opinbera, allt frá árinu 2013. Vikið er sérstaklega að kjaraviðræðum aðildarfélaga stefnanda og stefnda og einstaka verkfallsaðgerðum, sem fyrst hófust 7. apríl 2015. Fjallað er um dóm Hæstaréttar í máli nr. 167/2002 og dregin sú ályktun af dóminum, dómum mannréttindadómstóls Evrópu, ákvæðum stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu, að ákvæði 1. mgr. 74. gr. og 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrár og 11. gr. mannréttindasáttmálans tryggi verkfallsréttinn. Þurfi þrjú meginskilyrði að vera til staðar svo unnt sé að skerða verkfallsréttinn og samningafrelsi launþega, en þau séu þau að skerðing þurfi að byggjast á lögum, lagasetningin þurfi að vera í þágu almannahagsmuna eða réttinda annarra og að hún verði að vera nauðsynleg til að þeirra hagsmuna eða réttinda sé gætt. Þáttur í mati á nauðsyn sé að meðalhófs sé gætt. Að því er hvert þessara skilyrða varðar er því næst vikið að því að skilyrði um lög sem skerði verkfallsrétt sé mætt. Að því er varðar skilyrði um almannahagsmuni og réttindi annarra er gerð grein fyrir því tjóni sem verkföll stefnanda og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga hafi valdið. Launakröfur séu langt umfram þær launahækkanir sem samið hafi verið um við stærstan hluta almenna vinnumarkaðarins. Með því geti skapast hættu varðandi stöðugleika á vinnumarkaði, en gamalkunn víxlhækkun verðlags og launa hefði í för með sér aukna verðbólgu og rýrnun kaupmáttar. Sé frumvarpinu ætlað að treysta forsendur stöðugleika. Aðgerðir stéttarfélaganna hafi einkum beinst að starfsemi sjúkrahúsa og tengdri starfsemi. Embætti landlæknis hafi sent heilbrigðisráðherra og ríkisstjórn minnisblöð um áhrif yfirstandandi verkfalla á heilbrigðisstofnanir landsins. Komi meðal annars fram í minnisblaði 11. maí 2015 að ástand í heilbrigðiskerfinu sé komið út fyrir þau mörk að hægt sé að tryggja öryggi sjúklinga. Þá segi í minnisblaði landlæknis frá 4. júní 2015 að mjög erfitt ástand hafi skapast í heilbrigðiskerfinu. Verkföllum verði að ljúka tafarlaust, ef ekki eigi illa að fara. Það ástand sem skapast hafi sé óþolandi og komi til með að valda óbætanlegu tjóni fyrir fjölda sjúklinga og skaða heilbrigðisþjónustu bæði til skamms tíma og til lengri tíma litið. Stjórnvöld beri ábyrgð á því að ljúka þessu ástandi með einum eða öðrum hætti. Þá hafi komið fram í fjölmiðlum hjá fjölmörgum hagsmunaaðilum hvaða tjón þeir hafi orðið fyrir vegna verkfallsaðgerða. Megi þar nefna að verkfall lögfræðinga hjá sýslumannsembættum hafi stöðvað þinglýsingar skjala og útgáfu leyfa af ýmsu tagi. Verkfall dýralækna hafi komið niður á matvælaframleiðendum og velferð dýra. Að því er varðar síðasta skilyrðið um nauðsyn og meðalhóf væri til þess að líta að verkfallsaðgerðir hefðu haft veruleg neikvæð áhrif á almannahagsmuni og sett verkefni ríkisins í uppnám. Hættuástand, sem fæli í sér að lífi, heilsu eða öryggi manna væri stefnt í hættu, gæti fljótlega skapast innan heilbrigðiskerfisins, svo sem minnisblöð landlæknis gerðu grein fyrir. Þáttur í því að meðalhófs væri gætt væri að lagasetningin gengi ekki lengra en nauðsyn krefði. Þar sem aðildarfélögin hefðu kosið að leggja fram sameiginlegar kröfur sem þau hefðu fylgt eftir með sameiginlegum aðgerðum þætti hins vegar rétt að leggja til bann við verkföllum allra þeirra aðildarfélaga Bandalags háskólamanna sem væru í samfloti í aðgerðum, auk Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga. Þótt bannið tæki gildi þegar í stað yrði ekki gripið inn í frelsi til að gera samninga fyrr en að ákveðnum tíma liðnum. Væri aðilum þannig gefinn frestur til að ná samningum. Þætti sú leið ganga skemmra heldur en ef gerðardómur tæki þegar til starfa. Þá væri lagt til bann við verkföllum í tiltekinn tíma, en ef ekki næðust samningar fyrir tiltekið tímamark tæki hlutlaus og sjálfstæður gerðardómur til starfa. Væri því reynt að fara eins sanngjarna og réttláta leið til að leysa úr deilunni og mögulegt væri. Í athugasemdum með frumvarpinu er vikið að samráði aðildarfélaga stefnanda, sem hefðu haft með sér samflot við samningsgerðina. Félögin hefðu lagt fram sameiginlegar kröfur, skipað sameiginlega viðræðunefnd og samþykkt að fylgja þeim eftir með sameiginlegum aðgerðum. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 167/2002, dóma mannréttindadómstóls Evrópu og alþjóðasamninga um félagsleg réttindi verður slegið föstu, að verkfallsréttur aðildarfélaga stefnanda njóti verndar samkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Sá verkfallsréttur sætir takmörkunum. Sú takmörkun þarf í fyrsta lagi að byggjast á lögum, í annan stað þarf lagasetningin að vera í þágu almannahagsmuna eða réttinda annarra og í þriðja lagi verður hún að vera nauðsynleg og í meðalhófi til að þeirra hagsmuna eða réttinda sé gætt. Ágreiningslaust er að lög nr. 31/2015 voru sett með stjórnskipulega réttum hætti frá Alþingi, sbr. 2. gr. stjórnarskrár. Það er á valdsviði löggjafans að velja á milli kosta þegar ákvörðun er tekin um löggjafarmálefni og hefur hann nokkuð svigrúm við mat á þeim hagsmunum sem til grundvallar liggja. Það er síðan á valdi dómstóla að leysa úr því hvort lög samrýmast grundvallarreglum stjórnarskrár. Við setningu laga nr. 31/2015 hefur löggjafinn metið það svo að grípa þyrfti inn í verkföll aðildarfélaga stefnanda á grundvalli brýnna almannahagsmuna. Kemur þetta skýrt fram í lögskýringargögnum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 31/2015. Í því efni hafði löggjafinn við að syðjast gögn sem fyrir lágu við lagasetninguna, svo sem minnisblöð landlæknis um ástand á heilbrigðisstofnunum landsins. Verður að ganga út frá að landlæknir hafi þá tekið tillit til svonefndra undanþáguheimilda samkvæmt lögum nr. 94/1986. Þá var við að styðjast yfirlýsingu peningastefnunefndar Seðlabanka Íslands frá 10. júní 2015 þar sem fram kom það mat að verkfallsaðgerðir væru farnar að ógna efnahagslegum stöðugleika. Eins var litið til yfirlýsinga hagsmunaaðila í fjölmiðlum um efnahagsleg áhrif verkfalla. Höfðu verkfallsaðgerðir staðið í 68 daga er lögin voru sett og engin lausn á kjaradeilunni í sjónmáli. Með vísan til þess sem hér að framan greinir þykja ekki efni til að hnekkja því mati löggjafans að ríkir almannahagsmunir og nauðsyn hafi leitt til þess að tímabundið hafi þurft að banna þau verkföll sem voru í gangi eða voru yfirvofandi. Aðildarfélög stefnanda höfðu með sér samráð við samningsgerð. Voru þau í samfloti og höfðu lagt fram sameiginlegar kröfur, skipað sameiginlega viðræðunefnd og samþykkt að fylgja þeim eftir með sameiginlegum aðgerðum. Er fram komið að stefnandi var leiðandi er kom að skipulagningu þessara sameiginleg aðgerða. Með því að úr kjaramálum þessara aðildarfélaga yrði leyst, að tilteknum tíma liðnum og á sama hátt með ákvörðun gerðardóms, ef ekki semdist með aðilum áður, var gætt jafnræðis og meðalhófs gagnvart félögunum. Með vísan til þess verður ekki hróflað við því mati löggjafans að almannahagsmunir og meðalhóf hafi krafist þess að þeim félögum sem ekki voru í verkfalli yrði einnig bannað að fara í verkfall. Gekk það ekki gegn félagafrelsisákvæði 1. mgr. 74. gr. stjórnarskrár. Í lögum nr. 31/2015 var gerðardómi falið endanlegt ákvörðunarvald um ýmis mikilvæg kjaraatriði sem deilur aðila höfðu staðið um. Stefnandi telur að framsetning laganna sé ómálefnaleg. Gerðardómurinn sé ekki í reynd gerðardómur heldur stjórnsýslunefnd. Þá hafi lagasetningin verið of yfirgripsmikil og inngrip í samningsfrelsi aðildarfélaga mun víðtækara en unnt sé að réttlæta. Ekki verði séð að nauðsyn hafi borið að hafa samningshöft óákveðin. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002 var dæmt um lagaákvæði sem fól gerðardómi endanlegt ákvörðunarvald um mikilvæg kjaraatriði. Var það niðurstaða dómsins að ekki væru komin fram nægjanlega veigamikil rök til að líta svo á að löggjafinn hafi með lagasetningunni gengið lengra í þá átt að skerða frelsi deiluaðila til að ná kjarasamningum en nauðsynlegt var til að ná fram yfirlýstum markmiðum sínum til að tryggja almannaheill. Ákvæði það sem deilt er um í því máli sem hér er til meðferðar er efnislega sambærilegt ákvæðinu í máli nr. 167/2002. Er helsta frávikið, sem til álita kemur, að við ákvörðun launa félagsmanna skuli, eftir atvikum, hafa hliðsjón af kjarasamningum sem undirritaðir hafi verið frá 1. maí 2015. Telur stefnandi að með þessu sé verið að girða fyrir að unnt sé að líta til kjarasamninga sambærilegra stétta, svo sem lækna, sem fengu mikla launahækkun í síðustu samningum. Til þess er að líta að ákvæði þetta er ekki bindandi fyrir gerðardóminn, enda segir í ákvæðinu að hafa skuli eftir atvikum hliðsjón af kjarasamningum eftir þetta tímamark. Einnig skuli hafa hliðsjón af almennri þróun kjaramála á Íslandi. Með hliðsjón af þessu og því að dómstólar hafa áður talið efnislega sambærilegt gerðardómsákvæði ekki ganga lengra en nauðsynlegt var í þá átt að skerða frelsi deiluaðila til að ná kjarasamningum, verður ekki við þessu mati hróflað. Með vísan til alls ofanritaðs verður ekki fallist á með stefnanda að aðildarfélögum stefnanda sé vegna ákvæða stjórnarskrár heimilt, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 31/2015, að efna til verkfalls. Þá verður talið að ákvörðun gerðardóms ráði kjörum hinna tilgreindu aðildarfélaga stefnanda á gildistíma ákvörðunar gerðardómsins eða þar til samningar nást um kjör. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Ástráður Haraldsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Einar Karl Hallvarðsson hæstaréttarlögmaður. Mál þetta dæmir Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Bandalags háskólamanna. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 826/2013
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Skaðabætur
|
Þrotabú H ehf. krafðist riftunar, á grundvelli laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., á þeirri ráðstöfun H ehf. að fella niður skuld H samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá félaginu með færslu á tiltekinni fjárhæð inn á reikninginn. Þá krafðist þrotabú H ehf. þess jafnframt að H yrði gert að greiða því þá fjárhæð sem færð hafði verið honum til eignar á viðskiptareikningnum. Í dómi Hæstaréttar var rakið að M, einn af fjórum hluthöfum í H ehf., hefði á árinu 2009 tekið lán til að standa skil á iðgjaldaskuldum félagsins hjá lífeyrissjóði og hefði lánsfjárhæðin verið færð honum til eignar á viðskiptareikningi hans hjá H ehf. Eftir að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta hefðu verið gerðar færslur milli viðskiptareikninga hluthafanna fjögurra þannig að skuldir annarra hluthafa en M hefðu liðið undir lok. Taldi Hæstiréttur að líta yrði svo á að ráðstöfun á inneignum milli viðskiptareikninga eigenda félagsins hefði einvörðungu farið fram með færslum í bókhaldi þess svo og að þær færslur hefðu ekki verið gerðar til samræmis við samninga eða ákvarðanir sem áður hefðu verið teknar. Var því fallist á kröfu þrotabús H ehf. um riftun greiðslnanna, enda ætti ekki við nokkur þeirra undantekninga sem kæmi fram í 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991. Þá var H gert að endurgreiða þrotabúinu þá fjárhæð sem færð hefði verið honum til eignar samkvæmt framangreindu, en ekki var talið að H ætti gagnkröfu á hendur þrotabúinu til skuldajafnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að áfrýjanda verði gert að greiða sér 3.659.441 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. janúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins var Húsanes ehf., sem virðist síðar hafa fengið heitið H-12 ehf., stofnað 1979, en frá 2004 var áfrýjandi hluthafi í félaginu ásamt Jóhannesi Ellertssyni, Margeiri Þorgeirssyni og Þorbirni Tjörva Stefánssyni. Ekki liggur annað fyrir en að þeir hafi átt jafna hluti í félaginu. Eigendurnir munu allir hafa starfað hjá félaginu, sem gerði ráðningarsamning við áfrýjanda 1. maí 2006, en samkvæmt samningnum gegndi hann þar stöðu framkvæmdastjóra. Á árinu 2009 mun hafa verið svo komið fyrir félaginu að það hafi ekki getað staðið skil á iðgjöldum vegna starfsmanna sinna til Festu lífeyrissjóðs. Samkvæmt framlagðri yfirlýsingu lífeyrissjóðsins tók áðurnefndur Margeir lán hjá honum 14. ágúst 2009 að fjárhæð 15.341.050 krónur til að standa skil á iðgjaldaskuldum félagsins. Af gögnum málsins verður ráðið að vegna þessa framlags Margeirs hafi 15.608.240 krónur verið færðar honum til eignar í lok ársins 2009 á viðskiptareikningi hans hjá félaginu, en áfrýjandi og hinir hluthafarnir tveir höfðu jafnframt sérstaka viðskiptareikninga hjá því. Í lok árs 2010 virðist bókfærð inneign Margeirs hjá félaginu samkvæmt viðskiptareikningi hans hafa numið 16.834.153 krónum, sem meðal annars mátti rekja til þessa framlags hans. Á sama tíma stóðu áfrýjandi og hinir hluthafarnir tveir á hinn bóginn í skuld við félagið á viðskiptareikningum sínum, en skuld áfrýjanda var 3.659.441 króna, Jóhannesar 5.267.435 krónur og Þorbjörns 2.464.334 krónur. Árangurslaust fjárnám var gert hjá Húsanesi ehf. 18. mars 2011 og krafðist Festa lífeyrissjóður 5. apríl sama ár gjaldþrotaskipta á búi félagsins á grundvelli þeirrar gerðar. Krafa um gjaldþrotaskipti var birt ásamt fyrirkalli fyrir áfrýjanda 16. júní 2011 og tekin fyrir í héraðsdómi 23. sama mánaðar, þar sem hún náði fram að ganga með úrskurði 8. september sama ár. Fyrir liggur að eftir að bú Húsaness ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta en áður en skiptastjóri hafði tekið bókhaldsgögn þrotabúsins í sínar hendur hlutaðist Jóhannes til um að gerðar yrðu færslur milli viðskiptareikninga hluthafanna fjögurra 12. september 2011. Þessar færslur, sem voru dagsettar 31. desember 2010, fólust í því að fyrrnefndar 15.608.240 krónur voru skuldfærðar af viðskiptareikningi Margeirs, en 2.343.327 krónur færðar þar rakleitt aftur til eignar, 5.621.974 krónur voru færðar til eignar á viðskiptareikningi Jóhannesar, 3.893.704 krónur á viðskiptareikningi Þorbjörns og 3.749.235 krónur á viðskiptareikningi áfrýjanda. Áður en þetta var gert höfðu nokkrar færslur farið á árinu 2011 um viðskiptareikninga Jóhannesar, Þorbjörns og áfrýjanda, ýmist þeim til eignar eða skuldar, en hjá þeim öllum höfðu þessar færslur þau heildaráhrif að skuldir þeirra við félagið höfðu aukist. Framangreindar fjárhæðir, sem voru færðar þeim þremur til eignar á viðskiptareikningunum 12. september 2011, urðu á hinn bóginn til þess að skuldir þeirra við félagið liðu undir lok og áttu þeir eftir þetta heldur engar inneignir hjá því, en Margeir átti þar enn inni þegar upp var staðið 3.617.614 krónur. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir skýringum áfrýjanda á ástæðum þessara færslna 12. september 2011 í bókhaldi félagsins. Í málinu leitar stefndi riftunar á ráðstöfunum, sem hann telur hafa falist í framangreindum bókhaldsfærslum 12. september 2011 að því er áfrýjanda varðar. Jafnframt krefst stefndi þess aðallega að áfrýjanda verði gert að greiða sér 3.749.235 krónur, en til vara 3.659.441 krónu. II Í málinu liggur ekkert fyrir um að samningur hafi verið gerður milli áfrýjanda, Jóhannesar Ellertssonar, Margeirs Þorgeirssonar og Þorbjörns Tjörva Stefánssonar um að skipta á milli þeirra fjögurra útgjöldum af skuldinni, sem Margeir stofnaði til samkvæmt áðursögðu við Festu lífeyrissjóð 14. ágúst 2009, áður en inneign að fjárhæð 15.608.240 krónur var færð af því tilefni á viðskiptareikning hans hjá Húsanesi ehf. í lok þess árs. Ekki fær staðist að þessir fjórir eigendur félagsins hafi á árinu 2009 eða 2010 ákveðið að skipta milli sín fjárhæð þessarar skuldbindingar á þann hátt, sem síðar birtist með færslunum á viðskiptareikningum þeirra 12. september 2011, og að þær hafi þannig falið í sér leiðréttingar á upphaflegri færslu í árslok 2009, enda voru fjárhæðirnar, sem fluttar voru til eignar á viðskiptareikninga Jóhannesar, Þorbjörns og áfrýjanda, í öllum tilvikum nákvæmlega þær sömu og skuldir þeirra á reikningunum námu þann dag að undangengnum færslum á árinu 2011. Verður þannig að líta svo á að ráðstöfun á inneignum milli viðskiptareikninga eigendanna fjögurra hafi einvörðungu farið fram með færslunum í bókhaldi félagsins 12. september 2011, svo og að þær færslur hafi ekki verið gerðar til samræmis við samninga eða ákvarðanir, sem áður höfðu verið teknar. Krafa stefnda um riftun á ráðstöfunum Húsaness ehf. snýst því réttilega um þessar færslur í bókhaldi félagsins. Frestdagur við gjaldþrotaskipti á stefnda er samkvæmt gögnum málsins 7. apríl 2011 og fóru þessar ráðstafanir þannig fram á því tímabili, sem ákvæði 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. tekur til. Þessum ráðstöfunum verður því rift samkvæmt kröfu stefnda, enda getur ekki átt hér við nokkur þeirra undantekninga, sem í ákvæðinu greinir. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 skal sá, sem hafði hag af ráðstöfun sem rift er með stoð í 139. gr. sömu laga, greiða bætur eftir almennum reglum. Með þeim ráðstöfunum, sem um ræðir í málinu, var að engu gerð skuld áfrýjanda samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá Húsanesi ehf., sem eftir gögnum málsins hefði að öðrum kosti numið 3.749.235 krónum við upphaf gjaldþrotaskipta á stefnda. Er því ljóst að tjón stefnda svarar til þessarar fjárhæðar, sem hann hefur farið á mis við að geta innheimt hjá áfrýjanda vegna þeirra ráðstafana, sem gerðar voru 12. september 2011. Með því að ekki eru efni til annars en að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um gagnkröfu að fjárhæð 6.000.000 krónur, sem áfrýjandi hefur krafist að fá að skuldajafna við kröfu stefnda á hendur sér, verður dómurinn látinn standa óraskaður. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Halldór Karl Ragnarsson, greiði stefnda, þrotabúi H-12 ehf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. október 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 3. september síðastliðinn, er höfðað 5. desember 2012. Stefnandi er þrotabú H-12 ehf., Borgartúni 28, Reykjavík Stefndi er Halldór Karl Ragnarson, Skólavegi 40, Reykjanesbæ. Stefnandi krefst þess að rift verði ráðstöfun H-12 ehf., frá 12. september 2011, sem færð var í bókhald félagsins eins og hún hefði verið gerð 31. desember 2010, um að fella niður skuld stefnda samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá félaginu, sem þá nam 3.659.441 krónu með færslu á 3.749.235 krónum inn á reikninginn þannig að staða hans varð jákvæð um 89.794 krónur. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 3.749.235 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. september 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 3.659.441 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. september 2011 til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að fjárhæðir dómkrafna stefnanda verði lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 8. september 2011 var bú stefnanda tekið til gjaldþrotaskipta og Þórhallur Haukur Þorvaldsson héraðsdómslögmaður skipaður skiptastjóri í búinu. Var innköllun birt í Lögbirtingablaðinu 23. september 2011 og rann kröfulýsingarfrestur út 23. nóvember sama ár. Fyrsti skiptafundur með kröfuhöfum var haldinn 14. desember 2011 þar sem fjallað var um lýstar kröfur og önnur málefni búsins. Frestdagur í búinu var 7. apríl 2011, en þann dag barst Héraðsdómi Reykjaness gjaldþrotaskiptabeiðni frá Festu lífeyrissjóði. Fyrir gjaldþrotið fólst starfsemi félagsins í byggingu fasteigna fyrir eigin reikning og verktöku á sama sviði. Félagið stundaði starfsemina út sumarið 2011. Skiptastjóri fékk endurskoðunarfyrirtækið Ernst & Young hf. til að rannsaka bókhald stefnanda í því skyni að kanna hvort einhverjar riftanlegar ráðstafanir hefðu verið gerðar í rekstri stefnanda eða lögbrot framin. Voru fyrstu drög að skýrslu um bókhald stefnanda afhent í september 2012 og endurbætt drög 8. nóvember 2012. Í ljósi upplýsinga sem komu fram í skýrslunni, og til að afla skýringa á þeirri ráðstöfun sem krafist er riftunar á, tók skiptastjóri skýrslu af Jóhannesi Ellertssyni, fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda, 4. september 2012 og af fyrrverandi bókara félagsins, Jennýju Lárusdóttur, 15. nóvember 2012. Stefndi var einn fjögurra eigenda stefnanda og sat auk þess í stjórn félagsins. Aðrir eigendur félagsins voru Jóhannes Ellertsson, Margeir Þorgeirsson og Þorbjörn Tjörvi Stefánsson. Auk þess að sitja í stjórn starfaði stefndi hjá H-12 ehf. Allir eigendur stefnanda, þar á meðal stefndi, voru með viðskiptareikninga hjá stefnanda. Viðskiptareikningur stefnda var notaður með þeim hætti að lán stefnanda til stefnda voru bókuð inn á hann auk greiðslna sem hann innti persónulega af hendi fyrir stefnanda eða greiddi inn á skuld sína við hann. Staða reikningsins var þannig neikvæð ef stefndi var í skuld við stefnanda en jákvæð ef hann átti fjármuni inni hjá stefnanda. Lengst af var reikningurinn neikvæður um nokkrar milljónir króna, en staða hans 31. desember 2010 var neikvæð um 3.659.441 krónu. Fjórum dögum eftir að stefnandi var úrskurðaður gjaldþrota, eða 12. september 2011, var færð greiðsla að fjárhæð 3.749.235 krónur inn á viðskiptareikning stefnda. Greiðslan var færð inn miðað við 31. desember 2010 og lýsing hennar í bókhaldi er „MLF. SKJ/MÞ. 2008“. Í skýrslu skiptastjóra af fyrrverandi bókara félagsins, Jennýju Lárusdóttur, staðfesti hún að hafa fært umrædda greiðslu að beiðni Jóhannesar Ellertssonar þennan dag. Sama dag var skuld Þorbjörns Tjörva Stefánssonar við stefnanda samkvæmt viðskiptareikningi lækkuð um 3.893.704 krónur og skuld Jóhannesar Ellertssonar við stefnanda samkvæmt viðskiptareikningi lækkuð um 5.621.974 krónur. Stefnanda bárust engir fjármunir vegna framangreindra lækkana á skuldum stefnda og meðeigenda hans að stefnanda. Skuld stefnanda við Margeir Þorgeirsson samkvæmt viðskiptareikningi hans var lækkuð um 13.264.913 krónur, eða sömu fjárhæð og samanlögð skuldalækkun annarra eigenda. Í skýrslu hjá skiptastjóra 4. september 2012 gaf Jóhannes Ellertsson þá skýringu á færslunni að einn eigenda stefnanda, Margeir Þorgeirsson, hefði tekið persónulegt lán til að greiða upp skuldir á viðskiptareikningum eigenda stefnanda. Lánið hafi Margeir tekið hjá Festu lífeyrissjóði í júlí 2009 til að greiða niður skuld stefnanda við lífeyrissjóðinn sem var færð miðað við 31. desember 2010. Fyrrverandi bókari félagsins, Jenný Lárusdóttir, staðfesti auk þess við skýrslutöku fyrir skiptastjóra að lántaka Margeirs hefði verið til greiðslu lífeyrisskuldbindinga stefnanda. Stefndi kveður atvikalýsingu stefnanda áfátt að því leyti að í hana vanti staðreyndir sem geti gefið heildstæða mynd af þeirri greiðslu sem stefnandi vilji rifta. Félagið hafi verið stofnað árið 1991 og hafi áður heitið Húsanes. Árið 2008 hafi farið að harðna í ári hjá félaginu eins og hjá flestum aðilum á þessu sviði og hafi útgjöld orðið mun meiri en tekjur. Jafnframt hafi verið reynt að veita þeim mönnum sem störfuðu hjá fyrirtækinu áframhaldandi vinnu. Þetta megi sjá af rekstrar- og efnahagsreikningum félagsins. Á þessum tíma hafi dregist að greiða mótframlög í lífeyrissjóði starfsmanna stefnanda og hafi svo verið komið árið 2009 að félagið hafi skuldað Festu lífeyrissjóði háa upphæð. Samkomulag hafi orðið meðal eigenda félagsins að Margeir Þorgeirsson tæki lán fyrir þeirra hönd hjá lífeyrissjóðnum og greiddi inn á vanskil félagsins við sjóðinn. Hafi Margeir tekið umrætt lán fyrir hönd allra eigenda félagsins en í bókhaldi þess hafi honum einum verið fært lánið til eignar í stað þess að það væri fært á eigendur í umsömdum hlutföllum eins og falist hafði í framangreindu samkomulagi eigendanna. Um samstarf þeirra hafi gilt hluthafasamkomulag sem gert hafi verið 29. desember 2005. Færslan hafi ekki verið leiðrétt við gerð ársreiknings fyrir árið 2009, sem unninn hafi verið í júní 2010. Ársreikningurinn hafi verið sendur með skattframtali til ríkisskattstjóra 24. september 2010. Haustið 2011 hafi verið farið að vinna að uppgjöri vegna ársins 2010. Bókari félagsins, Jenný Lárusdóttir, hafi unnið við það í samráði við Jóhannes Ellertsson fjármálastjóra félagsins. Hafi Jóhannes þá tekið eftir því að lánið hafi eingöngu verið fært sem skuld við Margeir í stað þess að vera fært sem skuld við alla eigendur og hafi Jóhannes Ellertsson því gefið bókara félagsins fyrirmæli um að leiðrétta færsluna sem gert hafi verið. Færslan hafi verið færð miðað við 31. desember 2010 þar sem ekki hafi verið gerlegt að miða hana við rétta dagsetningu, það er 31. desember 2009, þar sem búið hafi verið að skila ársreikningi og framtali fyrir árið 2009 og þar með loka bókhaldi þess árs. Skiptastjóri stefnanda hafi fengið bókhald félagsins afhent stuttu eftir úrskurð um gjaldþrotaskipti. Í framhaldinu hafi hann tekið tvær skýrslur af fjármálastjóra félagsins, aðra 13. september 2011 og hina 4. september 2012. Stefna hafi þó ekki verið birt fyrir stefnda fyrr en 5. desember 2012 en hún var lögð fram í Héraðsdómi Reykjaness fimm dögum síðar. Með henni birtust riftunar- og endurgreiðslukröfur máls þessa fyrir stefnda í fyrsta sinn. II Kröfuna um að rift verði þeirri ráðstöfun H-12 ehf. frá 12. september 2011 að fella niður skuld stefnda samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá félaginu með færslu á 3.749.235 krónum inn á reikninginn kveðst stefnandi byggja á því að stefnda hafi sem forsvarsmanni félagsins verið óheimilt að gefa þáverandi bókara stefnanda þau fyrirmæli hinn 12. september 2011 að færa inn í bókhald félagsins greiðslu á 3.749.235 krónum inn á viðskiptareikning hans og miða færsluna við 31. desember 2010. Bú stefnanda hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 8. september 2011 með vitneskju stefnda, enda hafði hann verið réttilega boðaður til þinghalds þar um. Frá þeim tíma hafi stefnda verið óheimilt að hafa afskipti af bókhaldi stefnanda, sbr. 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., en stefnandi var þá orðinn þrotabú og skiptastjóra hafi verið falin skipti þess samkvæmt XIII. kafla laganna. Í ljósi þessa sé krafist riftunar ofangreindrar ráðstöfunar á grundvelli 2. mgr. 139. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl., en samkvæmt því ákvæði má krefjast riftunar ráðstöfunar sem hefur verið gerð eftir frestdag nema ráðstöfunin hafi verið nauðsynleg í þágu atvinnurekstrar þrotamannsins, eðlileg af tilliti til sameiginlegra hagsmuna lánardrottna eða til að fullnægja daglegum þörfum. Ekki verði rift gagnvart þeim sem hafi mátt líta svo á að ráðstöfunin hafi verið þess eðlis sem á undan segi eða hvorki vissi né mátti vita um beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða kröfu um gjaldþrotaskipti. Ljóst sé að stefndi hafi vitað eða mátt vita að bú stefnanda hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta, en beiðni þess efnis hafi borist Héraðsdómi Reykjaness 7. apríl 2011. Fyrirkall hafi verið birt stefnda 16. júní 2011. Að mati stefnanda hafi ráðstöfunin hvorki verið nauðsynleg í þágu atvinnurekstrar hans, né eðlileg af tilliti til sameiginlegra hagsmuna lánardrottna og þá ekki til að fullnægja daglegum þörfum og útilokað sé að stefndi hafi talið hana vera það. Verði talið að ráðstöfunin hafi átt sér stað 31. desember 2010 en ekki þegar hún hafi verið færð inn í bókhaldið 12. september 2011 byggi stefnandi á því að í ráðstöfuninni hafi falist gjafagerningur sem sé riftanlegur á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefnanda hafi ekki borist peningar eða önnur verðmæti frá stefnda þegar skuld hans við stefnanda samkvæmt viðskiptareikningi hafi verið felld niður. Það eina sem hafi átt sér stað var að framkvæmdastjóri félagsins og meðeigandi stefnda hafi gefið fyrrverandi bókara stefnanda fyrirmæli um að ská inn í bókhaldið færslur sem felldu niður skuld stefnda og tveggja annarra eigenda stefnanda. Þetta hafi verið gert eftir að félagið var tekið til gjaldþrotaskipta. Á móti hafi hann gefið fyrirmæli um að skuld félagsins við fjórða eigandann yrði lækkuð um sömu heildarfjárhæð. Sú skuld hefði fengið stöðu almennrar kröfu við gjaldþrotaskipti stefnanda og stefndi og meðeigendur hans vissu að ekkert myndi koma upp í hana við skiptin. Að mati stefnanda hafi þessi eftirgjöf skulda falið í sér gjafagerning til stefnda sem fram hafi farið 31. desember 2010. Frestdagur við skipti stefnanda hafi verið 7. apríl 2011 og því hafi gjöfin verið afhent innan sex mánaða frá frestdegi, sbr. 1. mgr. 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá kveðst stefnandi byggja riftunarkröfu sína á 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl., enda hafi hin umdeilda ráðstöfun á ótilhlýðilegan hátt orðið til þess að eignir hans, í þessu tilfelli krafa á hendur stefnda, séu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum og að stefndi hafi vitað eða mátt vita á þeim tíma sem ráðstöfunin hafi verið gerð að stefnandi hafi verið ógjaldfær, hvort sem ráðstöfunin teldist gerð 31. desember 2010 eða 12. september 2011. Telja verði að stefnda, sem eins eiganda, starfsmanns og stjórnarmanns stefnanda, hljóti að hafa verið ljóst að stefnandi hafi verið orðinn ógjaldfær 31. desember 2010. Framkvæmdastjóri og einn eigenda félagsins hafi viðurkennt í skýrslutöku fyrir skiptastjóra 13. september 2011 að eigendur hefðu notað allar leigutekjur systurfélags stefnanda, Þ-1 ehf. síðasta árið fyrir þrot stefnanda, til að halda rekstri stefnanda gangandi. Þegar ráðstöfunin hafi verið gerð hafi þeim sem hafði hag af henni, það er stefnda, því verið ljóst að stefnandi var ógjaldfær. Stefnandi kveður fjárhæð aðalkröfu sinnar um endurgreiðslu úr hendi stefnda að fjárhæð 3.749.235 krónur annars vegar byggja á framangreindum málsástæðum og hins vegar því að það sé sú fjárhæð sem stefndi hafi hagnast um og beri því að endurgreiða stefnanda samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., enda sé ljóst að hefði umrædd færsla ekki verið skráð hefði félagið átt kröfu á hendur stefnda sem nemi umkrafinni fjárhæð. Með færslu á fyrrgreindri fjárhæð hafi staða á viðskiptareikningi stefnda breyst í inneign sem hann hafi síðan fengið greidda frá stefnanda. Fjárhæð varakröfu stefnanda um endurgreiðslu úr hendi stefnda að fjárhæð 3.659.441 króna byggi á framangreindum málsástæðum ásamt því að það hafi verið fjárhæð þeirrar skuldar sem felld hafi verið niður með hinni riftanlegu ráðstöfun og því sú fjárhæð sem hann hafi hagnast um og beri að endurgreiða stefnanda samkvæmt 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með færslu á fyrrgreindri fjárhæð hafi skuld stefnda við stefnanda samkvæmt viðskiptareikningi fallið niður. Kröfuna um riftun á hinni umdeildu ráðstöfun og endurgreiðslu úr hendi stefnda styður stefnandi við ákvæði laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl., einkum 72. gr., 2. mgr. 139. gr., 1. mgr. 131. gr., 141. gr. og 142. gr. laganna. Kröfu um dráttarvexti úr hendi stefnda styður stefnandi við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991. III Stefndi kveðst byggja kröfu sína um sýknu á því að umræddar millifærslur á viðskiptareikningi hans og annarra meðeigenda séu ekki riftanlegir gjörningar á grundvelli riftunarreglna laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Í stefnu byggi stefnandi riftunarkröfu sína fyrst og fremst á 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Telji hann að í umræddum millifærslum hafi falist „aðrar ráðstafanir“ í skilningi framangreindrar lagagreinar. Stefndi kveðst telja heimfærslu stefnanda á umræddum millifærslum undir hugtakið „aðrar ráðstafanir“ í 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 ranga. Stefndi telji að færslur þær sem gerðar hafi verið í bókhaldi stefnanda 12. september 2011 hafi ekki falið í sér ráðstafanir í skilningi laga nr. 21/1991 heldur hafi verið um að ræða leiðréttingu á rangri bókhaldsfærslu frá árinu 2009. Hafi heildarfjárhæðin 15.608.240 krónur verið millifærð af viðskiptareikningi Margeirs Þorgeirssonar og síðan deilt niður á eigendur félagsins í ákveðnum hlutföllum sem aðilar höfðu komið sér saman um. Eins og fram komi í gögnum málsins sé óumdeilt að 15.608.240 krónur hafi verið greiddar til félagsins með greiðslu til Festu lífeyrissjóðs á árinu 2009. Um hafi verið að ræða forgangskröfu Festu á hendur félaginu vegna vangoldinna lífeyrissjóðsiðgjalda vegna starfsmanna stefnanda, en á þessum tíma hafði verið lögð fram gjaldþrotaskiptabeiðni á hendur félaginu. Greiðslan hafi verið færð í bókhald stefnanda 31. desember 2009. Mótmælt sé því þeirri fullyrðingu stefnanda, að ekki hafi verið um raunverulega greiðslu skuldar að ræða. Greidd hafi verið skuld félagsins við lífeyrissjóðinn Festu. Stefndi telji augljóst að um greiðslu skuldar hafi verið að ræða og að skuldin hafi verið þess eðlis að hún hefði greiðst við gjaldþrotaskipti á félaginu samkvæmt XVII. kafla nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og áður en almennir kröfuhafar hefðu fengið kröfur sínar greiddar. Leiði þetta af því að skuldin hafi upphaflega verið lífeyrissjóðsskuldbinding stefnanda vegna starfsmanna hans, en slíkar kröfur njóti forgangs í skuldaröð samkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 112. gr. sömu laga. Mótmæli stefndi því þeirri fullyrðingu stefnanda að krafa Margeirs Þorgeirssonar á hendur félaginu hefði fengið stöðu almennrar kröfu við skipti stefnanda. Hið rétta sé að krafan hefði fengið stöðu forgangskröfu og greiðsla hennar sé því ekki riftanleg á grundvelli 1. mgr. 139. gr. laganna. Að mati stefnda séu millifærslurnar því ekki riftanlegar á grundvelli 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991, séu þær metnar heildstætt. Óeðlilegt sé að meta bókhaldslegar færslur án þess að rannsaka þau fjárskipti sem hafi legið þeim að baki. Stefnandi byggi á því að ef miðað sé við bókhaldslega dagsetningu þeirra millifærslna sem um sé deilt þá hafi falist í þeim gjafagerningur sem sé riftanlegur á grundvelli 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sé það byggt á þeim grundvelli að millifærslurnar hafi verið gerðar í bókhaldskerfi stefnanda miðað við 31. desember 2010 en sá dagur sé innan sex mánaða frá því að gjaldþrotaskiptabeiðni hafi borist héraðsdómi 7. apríl 2011 sem sé frestdagur við skiptin. Stefndi kveðst aftur á móti vísa til þess sem fyrr segi um sameiginlega greiðslu fyrrum eigenda stefnanda til Festu lífeyrissjóðs. Stefndi haldi því fram að hann, ásamt meðeigendum sínum, hafi greitt raunverulega skuld stefnanda og geti framangreind leiðrétting á bókhaldi stefnanda aldrei leitt til þess að um gjafagerning honum til handa hafi verið að ræða. Þá bendi stefndi á að til að gerningur verði talin gjöf að gjaldþrotaskiptarétti þurfi að hafa falist í honum „skerðing á eignum skuldara“ samanber forsendur fyrir niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli númer 324/2006. Hvað skerðingu á eignum skuldara í fyrirliggjandi máli varði sé ljóst að þegar skuld stefnda og tveggja meðeigenda hans við stefnanda hafi verið lækkuð hafi samtímis verið lækkuð skuld stefnanda við Margeir Þorgeirsson. Samanlagt hafi lækkanir á skuldum stefnda og tveggja meðeigenda hans verið jafnar þeirri lækkun sem gerð hafi verið á skuld stefnanda við Margeir. Af því leiði að engin breyting hafi orðið á raunverulegum eignum stefnanda við þessar bókhaldsfærslur og í þeim hafi aðeins falist tilfærsla á verðmætum sem komu inn í félagið árið 2009. Loks byggi stefnandi riftunarkröfu sína á 141. gr. laga nr. 21/1991, með þeim rökstuðningi að með greiðslu stefnanda á skuld sinni við eigendur hafi eignum hans á „ótilhlýðilegan hátt“ verið skotið undan sameiginlegri fullnustugerð kröfuhafa. Á þetta sé ekki hægt að fallast þar sem skilyrði þess að beita megi 141. gr. laganna skorti. Í fyrsta lagi sé stefndi ekki kröfuhafi í skilningi ákvæðisins en fyrsta skilyrði greinarinnar sé að ráðstöfun hafi á ótilhlýðilegan hátt orðið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Í öðru lagi sé ljóst að umræddar millifærslur hafi ekki orðið til aukningar á skuldum stefnanda öðrum kröfuhöfum til tjóns. Í þriðja lagi hafi stefnandi ekki verið ógjaldfær þegar skuldin við lífeyrissjóðinn Festu hafi verið greidd en hún hafi einmitt verið greidd til að forðast fullnustugerðir og stöðvun rekstrar. Framangreint telji stefndi leiða til þess að umræddar millifærslur geti ekki talist ótilhlýðilegar í skilningi 141. gr. laga nr. 21/1991 og því verði þeim ekki rift á þeim grundvelli. Stefndi kveður kröfu sína um sýknu af endurgreiðslukröfum stefnanda aðallega byggja á því að honum verði ekki gert að þola riftun á grundvelli riftunarreglna laga um gjaldþrotaskipti o.fl. samanber rökstuðning hans fyrir sýknu vegna riftunar. Sýknukröfu sína byggi stefndi einnig á því að hann hafi ekki auðgast við umræddar færslur eða að þær hafi valdið þrotabúi stefnanda tjóni. Aðalkrafa stefnanda um endurgreiðslu sé um 3.749.235 krónur sem stefnandi telji að sé sú fjárhæð sem stefndi hafi hagnast um við bókhaldsfærsluna 12. september 2011 sem hafi lækkað kröfu stefnanda á stefnda. Stefndi bendi á að þessi skilningur stefnanda sé rangur og mótmælir honum þar sem stefndi hafi í raun verið skuldlaus við stefnanda. Kröfu sína um endurgreiðslu byggi stefnandi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Endurgreiðsla samkvæmt þeirri grein eigi við ef riftun fari fram samkvæmt 131.-138. gr. laganna. Samkvæmt þeirri kröfugerð byggi stefnandi því endurgreiðslukröfu sína um riftun á 131. gr. um gjafagerninga. Stefndi mótmæli því að leiðréttingar á bókhaldi stefnanda hafi falið í sér gjafagerning honum til handa. Varakrafa stefnanda um endurgreiðslu er um 3.659.441 krónu, en það telji stefnandi þá upphæð sem stefndi hafi skuldað stefnanda áður en 3.749.235 krónur hafi verið færðar inn á reikning hans 12. september 2011. Þetta telji stefndi ekki réttan skilning því að þá hefði stefndi í raun átt inni hjá stefnanda 89.794 krónur þar sem hluti stefnda í láni eigenda til stefnanda árið 2009 hafi verið 3.749.235 krónur. Varakröfu sína byggi stefnandi á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 en ákvæðið sé um endurgreiðslu hagnaðar. Stefndi telji ljóst að hann hafi ekki auðgast um framangreinda fjárhæð þar sem hún hafi verið uppgjör á skuld við hann að viðbættum 89.794 krónum. Stefndi telji því skorta þau skilyrði ákvæðisins að um riftanlega greiðslu hafi verið að ræða sem hann hafi auðgast á og valdið með því búinu tjóni. Varakröfu stefnanda um endurgreiðslu sé mótmælt með vísan til fyrri rökstuðnings. Þá hafi stefnandi eingöngu valið að byggja endurgreiðslukröfur sínar á 1. mgr. 142. gr., laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., þrátt fyrir að hann styðji riftunarkröfu sína bæði við 139. og 141. gr. laganna. Stefndi bendi á að grundvöllur endurgreiðslu sé annar í síðastnefndu ákvæðunum, sbr. 3. mgr. 142. gr., en í 131. gr. laganna. Ráði þar skaðabótasjónarmið og þyrfti stefnandi því að hafa sýnt fram á tjón þrotabúsins, grandsemi, og ótilhlýðileika í tilviki 141. gr. ef hann ætlaði byggja endurgreiðslukröfur sínar á 3. mgr. 142. gr. Það hafi hann þó valið að gera ekki. Þá kveðst stefndi byggja sýknukröfu sína á skuldajöfnuði 6.000.000 króna samkvæmt heimild í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu sé að ræða sem byggi á 5. gr. ráðningarsamnings stefnda við stefnanda frá 5. maí 2006 sem hljóði svo: „Félagið leggur til og rekur bifreið fyrir Halldór að fjárhæð kr. 6.000.000. Þetta ákvæði tekur gildi frá og með 1. nóvember 2007. Ákvæðið skal endurskoða á tveggja ára fresti, í fyrsta sinn 1. nóvember 2009.“ Um lagalegan grundvöll kröfu sinnar bendi stefndi á að öll skilyrði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt sem og þau almennu skilyrði skuldajöfnunar sem ávallt þurfi að vera til staðar. Ljóst sé þannig að skilyrði um gagnkvæmni sé uppfyllt, verði talið að stefnandi eigi endurgreiðslukröfu á stefnda. Þá sé ljóst að kröfurnar séu samkynja, þó undanþágu frá því skilyrði sé að finna í 1. mgr. 100. gr. sömu laga, þar sem segi „að hver sá sem skuldi þrotabúi, geti dregið það frá sem hann á hjá því, hvernig sem skuld og gagnkröfu er varið“. Þá sé ljóst að kröfurnar séu hæfar til að mætast, enda hafi hlunnindagreiðslur stefnda fallið í gjalddaga eins og aðrar kröfur hans um endurgjald fyrir vinnu sbr. 4. gr. ráðningarsamnings milli hans og stefnanda. Þá leiði 1. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 ennfremur til hins sama þar sem fram komi að allar kröfur á hendur þrotabúi falli í gjalddaga við úrskurð um gjaldþrotaskipti. Stefndi bendi jafnframt á að krafa hans sé gild, þar sem hún sé ófyrnd fyrir tímabilið 30. janúar 2009 til 30. janúar 2013, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þá telji stefndi skuldajöfnunarkröfu sína skýra, enda hafi hann sýnt fram á tilvist kröfunnar og fjárhæð hennar. Að lokum telji stefndi öll hin sérstöku skilyrði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 uppfyllt. Stefndi hafi eignast kröfuna áður en þrír mánuðir hafi verið til frestdags. Stefndi hafi ekki verið grandvís um ógjaldfærni þegar hann hafi eignast kröfuna enda hafi stefnandi verið gjaldfær á þeim tíma. Þá sé ljóst að stefndi hafi ekki fengið kröfuna til að skuldajafna enda átti hann hana allan tímann og hún er komin til vegna ógreidds endurgjalds fyrir vinnu. Stefndi telji því öll skilyrði skuldajafnaðar uppfyllt í málinu og að heimila eigi honum skuldajöfnun. Varakröfu sína um lækkun á endurgreiðslukröfum stefnanda byggi stefndi á því að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn, úttektir eða annað sem sýni hvernig meint skuld stefnda að fjárhæð 3.749.235 krónur sé tilkomin. Varakröfuna byggi stefndi einnig á því að dráttarvextir verði ekki reiknaðir á endurgreiðslukröfur stefnanda fyrr en frá og með 5. janúar 2013, þegar mánuður hafi verið liðinn frá því að þær hafi fyrst verið birtar stefnda. Stefndi kveður stefnanda hafa lagt umræddar færslur á viðskiptareikningi stefnda til grundvallar endurgreiðslukröfum sínum. Sú fjárhæð sem hafi falist í færslunni sé tala sem ákveðin hafi verið með samkomulagi eigenda stefnanda árið 2009. Fjárhæðin hafi verið lán stefnda til stefnanda, en stefnandi telji hana vera skuld stefnda við sig og ætti hann að því að geta lagt fram gögn sem sýni hvernig skuldin sé tilkomin, til dæmis með úttektum stefnda eða öðru. Þetta hafi stefnandi ekki gert og telji stefndi því endurgreiðslukröfur stefnanda vera í andstöðu við e. og g. liði 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þær skuli því lækka verulega eða hafna með öllu. Þá kveðst stefndi mótmæla framkominni dráttarvaxtakröfu stefnanda á grundvelli þess að hana skorti lagastoð þar sem stefnandi byggi endurgreiðslukröfur sínar á reglu sem ekki byggi á skaðabótasjónarmiðum, sbr. 1. mgr. 142. gr., sbr. 139. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefnandi hafi valið að byggja riftunarkröfu sína jöfnum höndum á riftunarreglum 131., 139. og 141. gr. laga nr. 21/1991, en síðastnefndu greinarnar tvær byggi á öðrum endurgreiðslugrundvelli en 131. gr. laganna. Engu að síður hafi stefnandi valið að byggja endurgreiðslukröfur sínar eingöngu á 1. mgr. 142. gr. sömu laga sem ekki gerir ráð fyrir þeim skaðabótasjónarmiðum sem 139. og 141. gr. laganna byggja á. Engu síður krefjist stefnandi dráttarvaxta á endurgreiðslukröfur sínar frá og með þeim degi sem umræddar millifærslur hafi verið gerðar og hann telji að bótaskylt atvik hafi átt sér stað. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu megi reikna dráttarvexti á skaðabótakröfur frá og með þeim degi sem bótaskylt atvik eigi sér stað og megi krefjast slíkra dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna án þess að hundraðshluti þeirra sé tilgreindur í stefnu. Stefndi telji stefnanda þennan hátt þó ekki heimilan í fyrirliggjandi máli því hann hafi sjálfur valið að byggja endurgreiðslukröfur sínar alfarið á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sem ekki byggi á skaðabótagrundvelli. Af því leiði að hann geti ekki krafist dráttarvaxta frá 12. september 2011, heldur verði hann að byggja dráttarvaxtakröfu sína á 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sem miði við mánuð frá því að sannarlega var krafið um greiðslu. Stefnda hafi verið birt stefna í málinu 5. desember 2012 og þá hafi riftunar- og endurgreiðslukröfur stefnanda verið birtar honum í fyrsta sinn. Stefndi telji því að stefnandi geti ekki krafið hann um dráttarvexti fyrr en frá og með 5. janúar 2013 þegar mánuður hafi verið liðinn frá því að stefnandi beindi endurgreiðslukröfum sínum fyrst að stefnda. Stefndi byggir mál sitt í meginatriðum á lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., meginreglum gjaldþrotaskiptaréttar og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá styður stefndi einnig mál sitt við lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og almenn hegningarlög nr. 19/1940. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV Bú félagsins H-12 ehf., áður Húsaness ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta 8. september 2011. Frestdagur við skiptin var 7. apríl sama ár. Fyrirkall vegna kröfu um gjaldþrotaskipti á félaginu var birt fyrir stefnda 16. júní 2011. Í málinu krefst stefnandi riftunar á ráðstöfun frá 12. september 2011, sem færð var í bókhaldi félagsins eins og hún hefði verið gerð 31. desember 2010, um að fella niður skuld stefnda samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá félaginu, þá að fjárhæð 3.659.441 króna, með færslu á 3.749.235 krónum á viðskiptareikninginn sem leiddi til þess að inneign að fjárhæð 89.794 krónur myndaðist á reikningnum. Riftunarkröfuna byggir stefnandi aðallega á 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en þar segir að heimilt sé að rifta öðrum ráðstöfunum sem gerðar hafa verið eftir frestdag nema ráðstöfunin hafi verið nauðsynleg í þágu atvinnurekstrar þrotamanns, eðlileg af tilliti til sameiginlegra hagsmuna lánadrottna eða til að fullnægja daglegum þörfum. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og byggir aðallega á því að heimfærsla stefnanda á nefndri bókhaldsfærslu undir „aðrar ráðstafanir“ samkvæmt 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sé röng. Vísar stefndi til þess að færslur í bókhaldi stefnanda sem gerðar voru 12. september 2011 feli ekki í sér ráðstafanir í skilningi laga um gjaldþrotaskipti o.fl. heldur hafi verið um að ræða leiðréttingu á rangri færslu bókhalds frá árinu 2009. Bendir stefndi á að 15.608.240 krónur, sem hafi verið greiddar til félagsins í því skyni að greiða skuld við Festu lífeyrissjóð, hafi verið millifærðar af viðskiptareikningi Margeirs Þorgeirssonar og deilt niður á eigendur félagsins í ákveðnum umsömdum hlutföllum. Samkvæmt þessu deila aðilar um það hvort tilgreindar færslur í bókhaldi félagsins feli í ráðstafanir í skilningi 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fram er komið að endurskoðunarfyrirtækið Ernst & Young hf. rannsakaði bókhald stefnanda að beiðni skiptastjóra. Í skýrslu um rannsóknina segir að 1. janúar 2008 hafi stefndi skuldað H-12 ehf. 7.059.082 krónur en 8. september 2011 hafi engin krafa verið á hendur stefnda. Um hinar umdeildu færslur segir orðrétt: „Þann 31. desember 2010 lækkaði skuld Halldórs við H-12 ehf. um kr. 3.749.235. Hér var um að ræða skuldajöfnun á viðskiptareikning Margeirs Þorgeirssonar. Telja verður óvenjulegt að umrædd skuldajöfnun hafi verið gerð þar sem Margeir tók persónulegt lán til þess að greiða skuldir H-12 ehf. ...... Með þessari skuldajöfnun er félagið að greiða Margeiri skuld sína við hann með kröfu sem félagið átti á Halldór. Bent skal á að skv. gögnum úr bókhaldi félagsins var umrædd færsla gerð þann 12. september 2011.“ Í skýrslu sem skiptastjóri þrotabús H-12 ehf. tók af Jennýju Lárusdóttur, fyrrverandi starfsmanni og bókara hins gjaldþrota félags 4. september 2012, kemur fram að hún kannist við að krafa Margeirs hafi verið notuð til að lækka skuld annarra eigenda við félagið. Hún þekki þó ekki það samkomulag á milli eigenda sem kunni að liggja að baki færslunum en telur að hún hafi fært færslur sem jöfnuðu viðskiptareikninga eigenda í bókhaldið 12. september 2011. Með því hafi menn eingöngu verið að ljúka ófrágengnum málum og líklegt sé að Jóhannes Ellertsson hafi óskað eftir því að þessar færslur yrðu gerðar á þessum tíma. Haft er eftir Jennýju í skýrslunni að allar tölur sem færðar hafi verið á viðskiptamannareikninga og beiðnir um slíkar færslur hafi verið komnar frá Jóhannesi Ellertssyni. Samkvæmt framangreindu liggur fyrir að lækkun skuldar á viðskiptareikningi stefnda var tilkomin vegna skuldajöfnunar við viðskiptareikning Margeirs Þorgeirssonar sem greiddi skuldir H-12 ehf. með persónulegu láni sem hann tók 14. ágúst 2009. Þannig var tilgangurinn með umræddum breytingum á stöðu á viðskiptareikningum eigenda sá að félagið greiddi skuldina við Margeir með kröfum sem félagið átti á stefnda og aðra fyrrum eigendur félagsins. Þá er upplýst að færslan hafi verið gerð 12. september 2011 og verður að miða breytinguna við það tímamark óháð því að henni hafi verið ætlað að taka gildi við lok ársins 2010 og hafi verið færð í bókhaldið 31. desember það ár. Að því virtu koma ekki til álita sjónarmið stefnanda um að umþrætt breyting á færslum í bókhaldi stefnanda sé gjafagerningur sem sé riftanlegur samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. enda eru sjónarmið stefnanda í þá veru einvörðungu byggð á því að ráðstöfunin verði miðuð við 31. desember 2010. Að mati dómsins þykir ekkert það fram komið í málinu sem styður sjónarmið stefnda um að nefndar bókhaldsfærslur hafi verið leiðréttingar á rangri færslu bókhalds frá 2009. Þá þykir heldur ekki hafa verið sýnt fram á það að heimild hafi verið til slíkrar skuldajöfnunar sem að framan er getið og nægir í þeim efnum að vísa til þess að þegar færslurnar voru gerðar í bókhaldi stefnanda hafði bú H-12 ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Var Jóhannes Ellertsson því á engan hátt bær til þess að gefa fyrirmæli um að gera færslurnar, enda hafði skipaður skiptastjóri þegar tekið við umráðum búsins, sbr. 72. og 74. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefnda var eða mátti vera kunnugt um gjaldþrot félagsins en fyrirkall vegna kröfu um gjaldþrotaskiptin var birt fyrir honum 16. júní 2011. Þá greindi Jóhannes Ellertsson frá því fyrir dómi að honum hefði verið kunnugt um það að félagið hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta þegar færslan var gerð. Sú háttsemi sem að framan er lýst um breytingar á viðskiptamannareikningum eigenda, er að mati dómsins ráðstöfun sem fellur undir regluna í 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. sem mælir fyrir um að heimilt sé að rifta öðrum ráðstöfunum. Í ákvæðinu kemur ekki fram hvaða ráðstafanir geti talist aðrar ráðstafanir og verður að líta svo á reglan sé víðtæk og nái til hvers konar ráðstafana annarra en greiðslna sem gerðar hafa verið eftir frestdag. Fyrir liggur að skuld stefnda á viðskiptareikningi hans hjá félaginu var ekki lengur til staðar vegna hinnar umdeildu ráðstöfunar og er því uppfyllt það almenna skilyrði riftunar að þrotabúið hafi orðið fyrir tjóni og að riftunin leiði til hærri úthlutunar úr búinu. Ekki eru nein efni til að fallast á að hin umdeilda ráðstöfun hafi verið nauðsynleg í þágu atvinnurekstrar þrotamanns, að hún hafi verið eðlileg með tilliti til sameiginlegra hagsmuna lánadrottna eða til að fullnægja daglegum þörfum. Stefnandi byggir riftunarkröfu sínar einnig á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem ráðstöfunin hafi á ótilhlýðilegan hátt orðið til þess að krafa á hendur stefnda hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum og að stefndi hafi vitað eða mátt vita á þeim tíma sem ráðstöfunin var gerð að stefnandi var ógjaldfær. Stefndi mótmælir þessu og bendir á að skilyrði skorti til þess að beita megi 141. gr. laganna þar sem stefndi sé ekki kröfuhafi í skilningi laganna. Fallist er á þetta með stefnda enda er ekki upplýst í málinu að stefndi sé kröfuhafi í búi stefnanda og verður krafa stefnanda um riftun því ekki byggð á ákvæðum 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt því sem fram er komið verður fallist á dómkröfu stefnanda um að rift verði samkvæmt 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 þeirri ráðstöfun H-12 ehf. frá 12. september 2011 að fella niður skuld stefnda á viðskiptareikningi hans hjá félaginu. Að því er varðar gildi ætlaðs samnings á milli hluthafa félagsins vegna láns frá Festu lífeyrissjóði þá hefur hann ekki áhrif á niðurstöðu málsins þegar af þeirri ástæðu að hvorki stefndi né aðrir hluthafar félagsins voru bærir til þess að ráðstafa hagsmunum félagsins eftir að það hafði verið úrskurðað gjaldþrota. Sú ráðstöfun að millifæra 3.749.235 krónur inn á viðskiptareikning stefnda hjá hinu gjaldþrota félagi og fella með því niður skuld hans við félagið var til hagsbóta fyrir stefnda að því leyti að hann varð við þá ráðstöfun skuldlaus við félagið. Fari riftun fram samkvæmt 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. skal sá sem hag hafði af ritanlegri ráðstöfun greiða bætur eftir almennum reglum, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna. Í samræmi við framangreinda niðurstöðu dómsins um riftun verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda bætur sem nema sömu fjárhæð og þeirri sem stefndi hagnaðist um með ráðstöfuninni, eða 3.749.235 krónur, með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Varakrafa stefnda um lækkun á umkröfðum fjárhæðum er studd sömu rökum og sýknukrafa stefnda. Í samræmi við niðurstöðu dómsins um að fallast á riftunarkröfu stefnanda og greiðslu á fjárhæð aðalkröfu stefnanda, 3.749.235 krónur, kemur varakrafa stefnda ekki til álita. Krafa stefnda um sýknu er öðrum þræði byggð á skuldajöfnuði, 6.000.000 króna, samkvæmt heimild í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfuna byggir stefnandi á 5. gr. í ráðningarsamningi milli Húsaness ehf. og stefnda. Þar segir að félagið leggi til og reki bifreið fyrir stefnda að fjárhæð 6.000.000 króna. Að mati dómsins felur ákvæðið í sér fyrirheit félagsins um að leggja stefnda til bifreið að greindu verðmæti til afnota fremur en að stefndi hafi á grundvelli ákvæðisins öðlast fjárkröfu á hendur stefnanda. Verður því ekki fallist á það með stefnda að ákvæði ráðningasamningsins feli í sér fjárkröfu sem stefndi eigi á stefnanda þannig að uppfylli skilyrði 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Er kröfu stefnda um skuldajöfnuð hafnað. Stefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 á endurgreiðslukröfuna frá 12. september 2011 eða frá þeim degi þegar umþrættar millifærslur voru gerðar og til greiðsludags. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda á þeim grundvelli að hana skorti lagastoð enda byggi stefnandi endurgreiðslukröfuna á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., það er reglu sem ekki byggi á skaðabótasjónarmiðum. Fallist hefur verið á riftun þeirra ráðstafana sem um ræðir á grundvelli 2. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og endurgreiðslu samkvæmt aðalkröfu stefnanda. Byggir sú niðurstaða á 3. mgr. 142. gr. laganna en til greinarinnar er vísað í stefnu í kaflanum um lagarök. Að auki þykir ljóst að stefnandi reisir kröfu sína um endurgreiðslu úr hendi stefnda á því að búið hafi orðið fyrir tjóni af ráðstöfuninni. Á hinn boginn liggur fyrir að stefnandi krefst einvörðungu dráttarvaxta á endurgreiðslu kröfu sína samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Rétt þykir að fallast á kröfu stefnanda um að greiðslan beri dráttarvexti, en þó þannig að upphafstími dráttarvaxta verði 5. janúar 2013 þegar mánuður var liðinn frá því að stefndi beindi fyrst endurgreiðslukröfu að stefnda en það var með birtingu stefnu í máli þessu 5. desember 2012, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til þess að mál þetta er samkynja tveimur öðrum málum sem rekin hafa verið samhliða máli þessu. Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð: Rift er þeirri ráðstöfun H-12 ehf. frá 12. september 2011, sem færð var í bókhald félagsins eins og hún hefði verið gerð 31. desember 2010, um að fella niður skuld stefnda, Halldórs Karls Ragnarssonar, samkvæmt viðskiptareikningi hans hjá félaginu, sem nam 3.659.441 krónu, með færslu á 3.749.235 krónum inn á reikninginn þannig að staða hans varð jákvæð um 89.794 krónur. Stefndi greiði stefnanda, þrotabúi H-12 ehf., 3.749.235 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu frá 5. janúar 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 180/2000
|
Skaðabótamál Sjúkrahús Læknir Læknaráð Gjafsókn
|
Í kjölfar innlagnar S á barnadeild Landspítalans í október 1979 vegna mikilla verkja í hnjám voru allir liðþófar fjarlægðir úr hnjám hennar á árunum 1980 og 1981 með fjórum skurðaðgerðum. Eftir aðgerðirnar kenndi S verulegra óþæginda, sem háðu henni mikið og leiddu til 35% örorku. Krafði hún R um bætur og byggði á því að ekki hefði verið staðið tilhlýðilega að þeirri læknismeðferð sem hún hlaut á Landspítalanum árin 1979-1981. Að áliti læknaráðs, siðamáladeildar þess og landlæknis var staðið tilhlýðilega að greiningu og meðferð S miðað við einkenni, niðurstöðu rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir þess tíma. Héraðsdómur áleit, að þegar litið væri til álits læknaráðs, athugunar á aðgerðalýsingu, sjúkraskráa, röntgenmynda og framburðar vitna, svo og skoðana hinna sérfróðu meðdómsmanna, þá hefði S ekki tekist að sanna þá fullyrðingu að ótilhlýðilega hefði verið staðið að læknismeðferð hennar. Var bótakröfu hafnað. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn með þeirri athugasemd, að ekkert hefði komið fram fyrir Hæstarétti, sem veitti efni til að hnekkja ofangreindri niðurstöðu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 2000. Krefst hún þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.338.160 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1988 til 26. júní 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi gerir kröfu um staðfestingu hins áfrýjaða dóms og greiðslu málskostnaðar. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðar. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir þeim læknisfræðilegu gögnum, sem við er að styðjast í máli þessu. Kemur þar meðal annars fram að samkvæmt úrskurði dómsins var málinu skotið til umsagnar læknaráðs og var það niðurstaða þess að rétt og tilhlýðilega hefði verið staðið að meðhöndlun áfrýjanda á bæklunardeild Landspítalans á árunum 1980 og 1981 miðað við einkenni, niðurstöðu rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir þess tíma. Þá hafði siðamáladeild læknaráðs komist að sömu niðurstöðu í greinargerð til landlæknis 21. febrúar 1994. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, taldi eftir athugun á öllum læknisfræðilegum gögnum málsins, svo og eftir skoðun hinna sérfróðu meðdómsmanna á áfrýjanda, að henni hefði ekki tekist að sanna fullyrðingu sína um að ótilhlýðilega hefði verið staðið að umræddri læknismeðferð. Ekkert hefur komið fram fyrir Hæstarétti, sem veitir efni til að hnekkja þessari niðurstöðu. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Sigríðar Ólafsson, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta sem dómtekið var 23. nóvember sl. er höfðað með stefnu birtri 20. júní 1997. Stefnandi er Sigríður Ólafsson, kt. 221167-5389, Ásbúð 100, Garðabæ. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 10.338. 160 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25. 1987 frá 1. janúar 1988 til 26. júní 1997 en með dráttarvöxtum skv. III kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnandi fékk gjafsókn til rekstrar málsins fyrir héraðsdómi 10. apríl 1996. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hans. Til vara er gerð krafa um verulega lækkun stefnufjárhæðarinnar og í því tilviki veðri málskostnaður látinn niður falla. MÁLSATVIK: Í janúar 1980 var stefnandi aftur lögð inn á barnadeild Landspítalans vegna sömu einkenna. Var hún nú sprautuð með deyfandi efnum umhvefis patellarsinina og hurfu einkennin þá tímabundið. Í febrúar 1980 var stefnandi síðan lögð aftur inn á barnadeild Landspítalans og var þá ákveðið að gera opna skurðaðgerð, lateral liðþófi var fjarlægður úr vinstra hné, þar sem að hann var discoid og það talið skýra "læsingar" stefnanda. Í september 1980 var stefnandi lögð ennþá einu sinni inn á barnadeild Landspítalans, nú með verki í báðum hnjám en hún hafði verið einkennalaus í fjóra mánuði eftir fyrstu aðgerðina. Var nú gerð arthrografia sem sýndi rifu í mediala liðþófanum í vinstra hné og var hann fjarlægður með aðgerð. Er áverkanum lýst sem sprungu í mediala liðþófanum. Enn var stefnandi lögð inn í október 1980 á barnadeild Landspítalans vegna verkja og nýlegrar "læsingar" í hægra hné. Gerð var arthrografia af hægri hnélið sem sýndi skemmd í mediala liðþófanum og jafnvel einnig í þeim laterala. Við aðgerðina var mediali liðþófinn fjarlægður en ekkert athugavert fannst við þann laterala. Áverkanum var lýst sem þverrifu sem hafi verið á mótum aftari- og miðþriðjungs í mediala liðþófanum. Í janúar 1981 var síðan fjórði og síðasti liðþófinn tekinn eftir að gerð hafði verið arthrografia. Í aðgerðarlýsingu er sagt frá rifu í laterala liðþófanum. Þann 30. júlí 1992 var gerð arthroscopia af báðum hnjám stefnanda. Fram kemur í vottorði Stefáns Carlssonar, dagsettu 10. júní 1992 og í örorkumati Tryggva Þorsteinssonar, dagsettu 23. desember 1994 að í vinstra hné hafi sést slitbreytingar í liðbrjóski, bæði á lærlegg og sköflungi og í hægra hné hafi sést breytingar sem líktust chondromalaciu í femuropatellar lið en einnig slit bæði innan og utanvert í sjálfum hnéliðnum. Örvefur var í bursa suprapatellaris. Stefnandi er gift og á þrjú börn, eitt átta ára, eitt fimm ára og eitt tæplega eins árs. Í dag kveðst stefnandi hafa veruleg óþægindi frá hnjám sem hái henni mikið og hafi hún lítið sem ekkert getað unnið. Hún þreytist mjög í hnjám eftir setur t.d. í bíl eða í kvikmyndahúsi. Stefnandi eigi erfitt með gang og kveðst vera með stöðuga verki í báðum hnjám, þó öllu meiri í því hægra. Stefnandi hefur verið metin með 35% varanlega örorku, svo sem fram kemur í örorkumati Jónasar Hallgrímssonar frá 10. mars 1997. Eins og fram kemur í örorkumati þessu séu verulegar líkur á því að ástand stefnanda eigi eftir að versna þegar fram líði stundir. Kröfugerð stefnanda byggi á örorkuútreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingafræðings, frá 29. apríl 1997. Gert sé ráð fyrir 20% frádrætti af höfuðstólsverðmæti tekju- og lífeyrisréttindataps og nemi þá sá bótaliður 8.338,660 krónum. Þá er gerð krafa um greiðslu að fjárhæð kr. 2.000.000,00 í miskabætur en ljóst sé að stefnandi hafi með hinum umdeildu aðgerðum hlotið mikið lýti. Geti hún til að mynda ekki klæðst stuttum pilsum, kjólum eða buxum vegna þess hve örin á hnjám hennar eru mikið lýti. Þá sé stefnandi með nánast stanslausan sárauka og búi því við daglegar þjáningar. Með bréfi dagsettu 17. október 1995, var þess farið á leit af hálfu stefnanda að af stefnda hálfu væri tekin afstaða til bótaskyldu íslenska ríkisins vegna ofangreindra læknisverka. Með svarbréfi dags. 25. október 1995, hafi bótaskyldu ríkisins verið hafnað og sé málsókn þessi því nauðsynleg. Mál þetta var upphaflega dómtekið 2. nóvember 1998 en í þinghaldi 15. janúar sl. var það endurupptekið samkvæmt 104. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og voru þá lagðar fram röntgenmyndir þ.á.m. arthrografíur, sem teknar voru af hnjám stefnanda 20. ágúst, 16. september og 12. nóvember 1980 og 22. janúar og 27. mars 1981. Þann 25. janúar sl. var kveðinn upp úrskurður um að áður en dómur yrði lagður á mál þetta þætti rétt með vísan til 1. og. 2. mgr. 2. gr., 1. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 6. gr. laga nr. 14/1942, að leggja fyrir læknaráð að láta í ljós rökstutt álit um eftirfarandi atriði: a) Var læknismeðferð á hnévandamálum stefnanda tilhlýðileg miðað við einkenni, niðurstöðu rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir á þeim tíma sem stefnandi var til meðferðar á Landspítalanum á árunum 1979-1981 ? Verði þar auk annars litið til eftirfarandi: 1) Engir ákveðnir áverkar eru í sögu sjúklings utan þess að fótur festist í ístaði við fall af hesti sumarið 1978. 2) Engar ekta (mekaniskar) læsingar koma fram í sögu. 3) Álit annars sérfræðings en aðgerðarlæknis sem hafði skoðað stefnanda og taldi rétt að bíða með opartiva meðferð. 4) Brottnám liðþófa í börnum var á þessum tíma og er reyndar enn ákaflega sjaldgæft. Sérstaklega vekur athygli að allir liðþófar í hnjám stefnenda voru numdir á brott. 5) Saga, einkenni og klínisk skoðun einkum hjá börnum er ófullkomin við mat á hugsanlegri skemmd á liðþófa. c) Hverjar voru álitnar afleiðingar þess að ganga með skaddaðan liðþófa á þeim tíma sem aðgerðirnar voru framkvæmdar ? d) Er mögulegt að sjá liðþófaskemmdir í innri liðþófa eins og þeim er lýst í aðgerðarlýsingum með þeirri aðgerðartækni sem beitt var ? e) Er samræmi með aðgerðarlýsingum og arthrografium eins og þær voru metnar af röntgenlæknum á sínum tíma ? f) Er samræmi á milli röngenmyndanna sjálfra (arthrografíanna), sem lagðar hafa verið fram í málinu, og lýsinga röntgenlækna ? g) Telur læknaráð að rekja megi varanlega örorku stefnanda til aðgerða þeirra sem framkvæmdar voru á Landspítalanum á tímabilinu 4. febrúar 1980 til 27. janúar 1981 ? h) Ef svo er hversu háa telur læknaráð varanlega örorku stefnanda vera, sem rekja má til afleiðinga aðgerðanna að teknu tilliti til hver líkleg örorka stefnanda væri, ef aðgerðirnar hefðu ekki verið framkvæmdar ? i) Hvenær telur læknaráð að örorka stefnanda, sem leiða megi til umræddra aðgerða, hafi fyrst komið fram ?” Var lagt er fyrir læknaráð að láta dóminum í té rökstudda álitsgerð um framangreind álitaefni. Með bréfi dagsettu 17. ágúst sl. barst niðurstaða læknaráðs og í bókun ráðsins kom m.a. eftirfarandi fram: Greinargerð Þorvaldar Ingvarssonar er svohljóðandi: “Greinargerð: Um er að ræða tæplega 13 ára stúlku sem leggst inn á á Barnadeild Landsspítalans í október 1979 vegna óþæginda frá v. hné og læsinga eins og sagt er í sjúkraskrá. Óþægindi sjúklings leiddu til rannsókna og meðferðar sem fólst í því að teknir voru allir liðþófar úr hnjám hennar vegna meintra líðþófa skemmda og meðfæddra galla í einum liðþófa. Þessar aðgerðar voru gerðar allar á rúmu einu ári frá febrúar 1980 til febrúar 1981. Af sjúkraskrá er ekki annað að sjá en aðgerðirnar hafi tekist vel og fylgikvillallaust ef frá er talið smávægileg húðsýking í kjölfar einnar aðgerðarinnar sem telst eðlilegur fylgikvilli aðgerðar. Liðþófa rifur í börnum eru sjaldgæfar en alls ekki óþekktar. Liðþófar rifna við áverka sem oftast er talsverður. Þó er því lýst að mjög mörg börn á aldrinum 6-12 ára minnast þess ekki að hafa meitt sig. Í dag eru hné óþægindi þau sem er lýst hjá Sigríði í sjúkrskrá gjarnan rannsökuð með segulómun og eða liðspeglun sem gefur besta möguleika á réttri greiningu og jafnframt á meðferð. Í dag eru menn almennt sammála um að ef liðþófi rifnar þá eigi að varðveita sem mest af honum ef það er mögulegt. Fer það eftir staðsetningu rofsins. Ef rifan er sem næst við liðcapsulu þá er oft reynt að sauma liðþófan og hefur verið sýnt fram á að hann grói í vel völdum tilfellum. Ef rifur eru þverar svo ekki sé talað um svo nefndar bucket handle rifur þá er yfirleitt brugðið á það ráð að taka þann hluta liðþófans burtu sem rifinn er og er talinn valda óþægindum. Þetta er gert með liðspeglun sé þess nokkur kostur en enn kemur fyrir að gera þarf arthrotomiu til að ná burt liðþófa eða hluta hans þó að slíkt sé mjög sjaldgjæft. Gildir hér einu hvort um fullorðin einstakling sé að ræða eða barn. Hvað varðar discoid liðþófa þá eru læknar sammála um að hann þarf oftast að fjarlægja. Læknar eru hins vegar ekki sammála um hvort það geti gengið að taka hluta hans (taka miðjuna) eða hvort það verði að taka hann allan. Þó ber mönnum saman að ef um discoid liðþófa er að ræða sem er laus að aftan þá eigi að taka liðþófan allan sé slíkt gert þá þarf oft að gera arthrotomiu því liðspeglun er í þessum tilfellum mjög erfið. Í dag er það vitað fólk sem hefur gengist undir liðþófaaðgerðir er allt að tífallt hættara við að fá slit í hnéð en fólk sem ekki hefur gengist undir slíkar aðgerðir. Enginn hefur enn sýnt fram á það að fólk slitni síður ef hluti liðþófans er skilin eftir eða að fólk slitni hraðar ef liðþófinn sé allur tekin. Það er þó í dag viðtekin venja að skilja eins mikið eftir af liþófa og hægt er. Umfangsmiklar rannsóknir eru í gangi í dag á þessu og virðist sem svo að áverkinn sem veldur liðþófarofinu komi á stað ferli sem slítur brjóskinu og því er ekki að sjá að þetta skipti máli upp á langtíma árangur að skilja liðþófan eftir en um þetta deila menn, einnig hitt að þegar menn eru að reyna til þrautar að skilja eftir liðþófa þá geti tilraunir til slíks valdið skaða á brjóski sem síðan geti leitt til slits. Á árunum 1975-1980 var mönnum ljóst að það að taka liðþófa gat valdið ótímabæru sliti en um það voru samt mjög deildar skoðanir. Á þessum árum var það viðtekin venja að ef liðþófi var skaðaður eða það var grunur um að hann væri skaðaður þá var tekinn allur með opinni aðgerð. Ef það er rétt sem segir að Rögnvaldur Þorleifsson hafi byrjað speglanir á liðum á Borgarspítalnum eftir 1980 þá er mér ekki ljóst hvort hann var á þeim árum þess umkominn að taka liðþófa eða hluta hans með liðspeglun eða hvort hann notaði liðspeglun til greiningar. Á það skal bent að á þessum árum var Rögnvaldur ekki sérfræðingur í Bæklunarskurðlækningum þrátt fyrir sína góðu reynslu. Greining á liðþófaskemmd var og er enn byggð á kliniskri skoðun. Á börnum er greining, á liðþófa skemmdum erfiðari en fullorðnum og því eðlilegt að gerðar hafi verið arthrographiur á hnjám Sigríðar. Sem var þeirra tíma rannsókn en mig langar að benda á að þær eru enn gerðar í völdum tilfellum. Flestir eru sammála um það að jákvæð arthrographia sé nokkuð örugg rannsókn en neikvæð rannsókn sé ekki mikils virði. Rannóknir sem þessar hafa án efa nokkuð lága Intraclass correlation milli lesanda og því erfitt um vik í dag að dæma þær aftur af öðrum röntgenlæknum. Stefan Haraldsson gerir fjórar aðgerðir á hnjám Sigríðar þá fyrstu vegna gruns um Mb. Hoffa en þá lá fyrir arthrographia nokkra vikna gömul sem var neikvæð. Á þessum tíma var það ekki óeðlilegt að gerðir voru könnunarskurðir vegna hné vandamála og hef ég séð í grein frá Englandi birt um 1980 að í helmingi tekna liðþófa úr börnum þá var rof en hinir liðþófarnir voru heilir en samt teknir vegna gruns um rof. Í fyrstu aðgerðinni þá kemur í ljós discoid meniskur sem Stefán tekur í heilu lagi. Í hinum þremur þá lýsir Stefán að um rof sé að ræða og tekur liðþófana. Fram hefur komið í gögnum að það sé dregið í efa að Stefán gæti hafa séð við þær aðstæður sem hann lýsir hvort liðþófin hfi verið rofin eða ekki. Ég get tekið undir þá athugsemd og sagt að miðhluti liðþófans og aftur að aftur horni sést mjög illa nema um sé að ræða rof sem slæst inn í liðinn og eða að viðkomandi sé mjög laus í liðum og auðveld að toga fram hnéð. Á það er bent í grein skrifuð um liðsspeglanir á börnum að það gangi vel að nota liðspegil fyrir fullorðna vegna þess hve börn séu "laus í liðum". Einnig skal á það bent að oft er hægt að þreifa rifuna með þar til gerðri sondu. Að mínu áliti er þetta tilfelli einstakt og veit ég ekki dæmi þess að barna á þessum aldri hafi misst alla liðþófa úr hnjám sínum vegna liðþófarifa eða galla. Það er þó ekki óþekkt að börn á þessum aldri hafi gengist undir aðgerðir þar sem báðir liðþófar úr öðru hnénu voru fjarlægðir . Ef ég reyni að svara spurningum þeim sem settar eru fram af héraðsdómi Reykjavíkur þá eru svör mín eftirfarandi a. Var læknismeðferð á hnévandamálum stefanda tilhlýðileg miðað við einkenni niðurstöður rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir á þeim tíma sem stefnandi var tilmeðferðar á Landspítalanum á árunum 1979-1981? Svar: Ég tel að svo sé. Sjá greinargerð hér að ofan. Að auki vil ég geta þess að ég hef rætt við Dr. Göran Sunden sem var yfirlæknir barnabæklunardeildarinnar í Lundi í Svíþjóð en hann þekkti til Stefáns og menntunar þeirrar er hann fékk í Lundi. 1-5. Eins og áður sagði er það þekkt að börn minnist þess ekki að þau hafi hlotið áverka. Það er rétt að engar ekta mekansikar læsingar koma fram í sögu nema mögulega í síðustu legu. Á það skal bent að algjör minnihluti þeirra liðþófa aðgerða sem ég hef gert geri ég vegna ekta mekanikra læsinga heldur vegna óþæginda sem benda til liðþófarofs. Ég get tekið undir álit Höskulds Baldursonar að conservative meðferð hefði ekki skaðað sjúkling þó svo að um liðþófarof sé að ræða. En á það ber að líta að sjúklingur lagðist inn aftur og annar læknir ákvað eftir skoðun að gera könnunarskurð. Hvorugt er rangt að mínu áliti. Brottnám liðþófa hjá börnum er og verður vonandi sjaldgæft. Ég tek undir það að það er með ólíkindum að allir liðþófarnir hafi verið numdir brott en á það ber að líta að greinilegt er að saga, skoðun og arthrographiur báru saman og því ekki órökrétt að gera aðgerðirnar með jákvæðar arthrographiur í höndunum. b) Hverjar voru álitnar afleiðingar brottnáms liðþófa á þeim tíma sem aðgerðirnar voru gerðar. Svar: Á þessum tíma voru að koma fram nýjar og gamlar upplýsingar um það að ef liðþófin var tekin í burtu þá var fólki hættara við að fá slit en ella. Hins vegar voru ekki aðir mögulekar í meðferð þekktar hér á landi á þessum tíma en að taka allan liðþófan ef hann var skemmdur. Sjá hér að ofan í greinargerðinni. c) Hverjar voru álitnar afleiðingar þess að ganga með skaddaðan liðþófa á þeim tíma sem aðgerðirnar voru framkvæmdar? Svar: Á þessum tíma og reyndar fyrr þá töldu menn að hnéð slitnaði og eða skemmdist ef ekkert var að gert. Þetta eru munnlegar upplýsingar því mjög lítið er um þetta skrifað í litteratur þess tíma og er enn. d) Er mögulegt að sjá liðþófasskemmdir í innri liðþófa eins og þeim er lýst í aðgerðarlýsingum með þeirri aðgerðartækni sem beitt var ? Svar: Mjög erfitt og væntanlega ekki hægt. Þó ber að setja þann varnagla að börn eru laus í liðum og oft hægt að manipulerameð hnéð til að "opna" það betur. Einnig er möguleiki á að þreifa skemmdirnar og sjá þær ef liðþófin er rifinn og innsleginn. e) Er samræmi með aðgerðarlýsingum og arthrographium eins og þær voru metnar af röntgenlæknum á sínum tíma? Svar: Já. Ekki er hægt að segja að misræmi sé á milli þessa. Aðgerðarlýsingar eru að mínu áliti ekki það nákvæmar að hægt sé að segja nákvæmlega til um hvar liðþófa rifa sé. Oftast skiptir maður liðþófanum upp í þriðunga og reynir að staðsetja áverkan. Sama er hægt að segja um arthrographiu þar enn verra staðsetja áverka vegna "projectiona" og stöðu hnésins. f) Hef ekki skoðað þetta. Hér verður að fá röntgenlækni g)-i) Í þessu samhengi vill ég benda á að mér er ekki ljóst hversu mikið slit er í hnjám Sigríðar. Segulómun er alls ekki viðurkennd aðferð í dag til að meta slit í neinum lið. Þessi tækni er í örri þróun og mat á sliti er enn á rannsóknarstigi sjá meðfylgjandi grein. Hitt er ljóst að hún er í áhættu hópi til að fá slit en mér sýnist af sjúkrakrá og aðgerðarlýsingum að um byrjandi slit sé að ræða innanvert í báðum hnjám auk byrjandi slits í femoropatellar liðum. Mér sýnist að mest af óþægindum Sigríðar geti stafað af femoro patellar óþægindum. Það er einnig vel þekkt þar sem discoid liþófar eru teknir að hnéð verðu óstöðugt og gæti það enn aukið á óþægindi hennar. Það kann vel að vera að óþægindi hennar frá fyrstu byrjun hafi verið að mestu leiti femoro pateller en slíkt er ekki hægt að sanna aftur í tíman sérstaklega ef miðað er við þær rannsóknir sem gerðar voru og voru túlkaðar jákvæðar á þeim tíma. Samantekt: Ég tel að rétt og tilhlýðlega hafi verið staðið að læknismeðferð á hnévandamálum Sigríðar miðað við einkenni, niðurstöður rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir þess tíma." Eftir að framangreint var skrifað voru röntgenmyndir skoðaðar af Pedro Riba, röntgenlækni og segir svo í áliti hans: "Úrlestur röntgenrannsókna: 20.08.1980 Hægri og vinstri hnéliður: Ekkert athugavert sést. 16.09.1980 Arthrografia á vinstra hné: 12.11.1980: Arthrografia á hægra hné: Báðir mánaþófarnir eru heilir. Krossböndin eru án frávika. 22.11.1981: Arthrografia á hægra hné: Þegar ofangreint álit lá fyrir var eftirfarandi álit Þorvaldar Ingvarssonar, læknis ritað: Í sjúkraskrá dagsettri 27. október 1980, aðgerðarlýsingu dr. Stefáns Haraldssonar, sé lýst rifu aftarlega á liðþófanum. Miðað við þann skurð sem gerður hafi verið sé mjög vafasamt að dr. Stefán hafi getað séð það sem hann lýsi. Þá sé ósamræmi milli aðgerðarlýsingar og röntgenrannsóknar. Í málinu liggi fyrir þrjú vottorð bæklunarlækna. Í annan stað byggir stefndi sýknukröfu á því, að krafa stefnanda sé fyrnd, sbr. 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905. Bendir stefndi annars vegar á, að eðlilegt sé að miða fyrningarfrest við "tjónsdag", sem hljóti að vera síðasti aðgerðardagur, 27. janúar 1981, eða í síðasta lagi, þegar í ljós var komið, að stefnandi hafði enn verki í hnjánum og fékk vottorð til staðfestingar því, að hún gæti ekki stundað leikfimi 16 ára að aldri, þ.e. á árinu 1983. Telji dómurinn leika vafa á þessu, sbr. hér örokumat, þar sem miðað sé við eigin frásögn stefnanda, beinir stefndi því til dómstólsins, að nauðsynlegt sé að leitað verði álits læknaráðs á því, hvenær örorka stefnanda hafi komið fram. Stefndi mótmælir sérstaklega þeirri staðhæfingu í stefnu, að stefnandi eða aðstandendur hennar hafi ekki verið upplýst um þá hættu, sem var aðgerðunum samfara, þ.e. líkur á því, að brottnám liðþófa gæti leitt til ótímabærrar slitgigtar. Í þessu sambandi bendir stefndi á, að með því að hafa ekki uppi bótakröfu fyrr en rúmlega hálfum öðrum áratug eftir að atvik gerast verði aðstaða stefnda til að afsanna slíkar fullyrðingar mun erfiðari en ella - eða í þessu tilviki ómöguleg, þar sem aðgerðarlæknir hafi látist í ágúst 1996. Staðhæfingu í stefnu um, að það sé "fráleitt að ríkið beri fyrir sig fyrningu í máli sem þessu," er því vísað á bug. Enn er á það bent af hálfu stefnda, að ekkert liggi fyrir um - og eflaust sé erfitt að leiða líkur að því nú-, hvert ástand stefnanda myndi vera í dag, ef umræddar aðgerðir hefðu ekki verið framkvæmdar á henni. Gæti örorka hennar þá allt eins verið jafnhátt eða hærra metin en hún er samkvæmt örorkumatinu. Kunni einnig að vera nauðsynlegt fyrir dóminn að fá álit læknaráðs um þetta atriði. Varakröfu sína um lækkun stefnukröfunnar styður stefndi m.a. framangreindum rökum, að ósannað sé hvert ástand stefnanda væri, ef aðgerð hefði ekki verið framkvæmd og beri að taka tillit til hugsanlegra og e.t.v. sennilegrar örorku stefnanda, ef hún hefði búið við þær aðstæður. Bendir stefndi jafnframt á, að varanleg örorka stefnanda virðist metin fullhá og kunni því enn að vera ástæða fyrir dómstólinn að óska eftir áliti læknaráðs á örorku stefnanda sem afleiðingu aðgerðanna, sem framkvæmdar voru á Landspítalanum á árunum 1980 og 1981, og þá að teknu tilliti til, hvert líklegt ástand eða örorka stefnanda væri, ef aðgerðirnar hefðu ekki verið framkvæmdar. Loks gerir stefndi kröfu um lækkun stefnufjárhæðar með hliðsjón af hagkvæmni eingreiðslu og skattleysisfrádrætti og miskabótakröfunni er sérstaklega mótmælt sem allt of hárri og fjarri dómvenju. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 hefst fyrningarfrestur kröfu þegar hún verður gjaldkræf. Sé um að ræða kröfur sem ekki hafa ákveðinn gjalddaga er miðað við það tímamark þegar fyrst er unnt að krefjast greiðslu. Þegar líkamstjón kemur ekki í ljós fyrr en nokkru eftir tjónsatburð er miðað við það tímamark þegar tjónþoli má gera sér grein fyrir tjóni sínu og öðlast þannig vitneskju um kröfu sína. Samkvæmt örorkumati Jónasar Hallgrímssonar frá 10.mars 1997 kom varanleg örorka stefnanda fyrst fram á árinu 1988. Þykir ekki varhugavert að miða við það þó að öðrum þræði sé byggt á frásögn stefnanda, enda tekur nokkurn tíma fyrir slitgigt að koma fram. Stefnandi hefur haft verki í hnjánum frá barnsaldri. Með hliðsjón af því er ekki hægt að meta stefnanda það í óhag að hafa leitað fyrst til læknis á árinu 1992, enda erfitt að segja til um hvenær verkirnir urðu það miklir að þörf væri læknisráða. Er það skoðun dómsins að stefnandi hafi ekki getað haldið fram kröfu sinni fyrr en sjúkdómsgreining lá fyrir á árinu 1992 og miðast upphaf fyrningarfrestsins við þann tíma. Stefna var birt fyrir stefnda 20. júní 1997 og var fyrningu þá slitið gagnvart honum. Samkvæmt þessu er ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir fyrningu. Hér að framan er rakið álit Þorvaldar Ingvarssonar, læknis, sem tekið er undir af Læknaráði og ber að líta á sem niðurstöðu þess um þau atriði sem borin voru undir ráðið með úrskurði dómsins frá 25. janúar sl. og rakin eru hér að framan. Í samantekt Læknaráðs segir, eins og að framan greinir, að rétt og tilhlýðilega hafi verið staðið að læknismeðferð á hnévandamálum stefnanda miðað við einkenni, niðurstöðu rannsókna og viðurkenndar læknisaðferðir þess tíma. Þá liggur frammi í málinu greinargerð Siðamáladeildar Læknaráðs frá 21. febrúar 1994 þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að tilhlýðilega hafi verið staðið að greiningu og meðferð á stefnanda árin 1980 og 1981 á Landspítalanum. Af hálfu stefnanda er á það bent að í álitsgerð Pedro Riba, röntgenlæknis, komi fram að röntgenmyndir hafi verið neikvæðar og að það hafi átt að sjást er myndir voru skoðaðar í upphafi og hafi það verið mistök, sem stefndi beri ábyrgð á, að svo varð ekki. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna og kemur einnig fram í áliti Læknaráðs að úrlestur skuggaefnisrannsókna (arthrografia) á hnjám sé vandasamur. Telur dómurinn að þrátt fyrir þá niðurstöðu röntgenlæknis nú, að myndirnar séu neikvæðar, sé það ekki sönnun þess að mat röntgenlækna á sínum tíma hafi verið rangt og að aðgerðarlæknirinn hafi ekki mátt leggja röntgensvör þau til grundvallar, er hann hafði við ákvörðun um aðgerðir, enda voru þau svör túlkuð sem jákvæð við rannsóknir fyrir þrjár síðustu aðgerðirnar. Er því ekki fallist á það að bótaskyld mistök hafi átt sér stað í þessu efni við læknismeðferð stefnanda. Liðspeglun (arthroscopia) á hnjám var á meðferðartíma stefnanda tækni sem nýkomin var til landsins og hafði ekki unnið sér sess sem viðtekin greiningar- og meðferðaraðferð á sjúkrahúsum hér á landi. Verður það ekki metið stefnda til sakar að aðferð þessari var ekki beitt í tilviki stefnanda. Það er álit dómsins að þegar litið er til álits Læknaráðs, athugun á aðgerðarlýsingum, sjúkraskrám, röntgenmyndum, þess sem fram kemur í framburði vitna í málinu svo og með skoðun hinna sérfróðu meðdómsmanna á stefnanda sjálfri, að stefnanda hafi ekki tekist að sanna þá fullyrðingu að ótilhlýðilega hafi verið staðið að læknismeðferð stefnanda á Landspítalalnum á árunum 1979 til 1981. Er hér sérstaklega til þess að líta að aðgerðarlýsingar þær sem gerðar voru á sínum tíma í framhaldi af hverri aðgerð fyrir sig hafa ríkt sönnunargildi og ekki hafa komið fram gögn í máli þessu sem gefa tilefni til þess að hnekkja þeim. Af hálfu stefnanda hefur því verið haldið fram, að stefnandi eða aðstandendur hennar hafi ekki verið upplýst um þá hættu sem verið gæti aðgerðunum samfara og þannig hafi ekki legið fyrir fullnægjandi upplýsingar fyrir aðgerð sem samþykki sjúklings gæti byggst á. Staðhæfing um þetta kom ekki fram fyrr en aðgerðarlæknir var látinn og í skýrslu móður stefnanda kemur fram að hún átti samtal við lækninn áður en aðgerð var gerð á stefnanda og þykir ekki komin fram sönnun um að aðgerðarlæknir hafi vanrækt að gera grein fyrir aðgerð þeirri er hann framkvæmdi og verður því ekki á þessari málsástæðu byggt hér. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaðir af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður á milli aðila falli niður. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í málinu. Hún hefur greitt 338.572 krónur í ýmsan kostnað vegna málareksturs síns og þóknun til lögmanns hennar ákvarðast 450.000 krónur að viðbættum 110.250 krónum í virðisaukaskatt og er gjafsóknarkostnaður hennar því 898.822 krónur og greiðist hann úr ríkissjóði. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, ríkissjóður skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sigríðar Ólafsson. Málskostnaður á milli aðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 898.822 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 402/1998
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Slysatrygging
|
B starfaði sem byggingarfulltrúi nokkurra hreppa. Í ráðningarsamningi hans var ákvæði þess efnis að um réttindi og skyldur samningsaðila færi „að öðru leyti” samkvæmt kjarasamningum starfsmanna ríkisins. B varð fyrir slysi og hlaut varanlega örorku. Stefndi hann hreppunum til greiðslu bóta á þeim grunni að samkvæmt kjarasamningum starfsmanna ríkisins skyldu þeir tryggðir fyrir varanlegri örorku. Ekki var ágreiningur um að ríkið keypti ekki slysatryggingar hjá vátryggingafélögum fyrir starfsmenn sína heldur bar sjálft áhættuna af slysum. Var talið að hrepparnir yrðu með sama hætti að bera ábyrgð á tjóni B og voru þeir dæmdir til að greiða B bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. september 1998. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er krafist lækkunar á þeirri fjárhæð, sem gagnáfrýjanda var dæmd í héraðsdómi og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði látinn niður falla. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 13. nóvember 1998. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir til að greiða sér óskipt 3.377.025 krónur, en til vara 2.873.550 krónur, með nánar tilgreindum vöxtum og dráttarvöxtum. Til þrautavara krefst hann staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. var stefnt til réttargæslu. I. Í héraðsdómi er því lýst, að gagnáfrýjandi gegndi starfi byggingarfulltrúa í nokkrum byggingarumdæmum á Vesturlandi í gildistíð laga nr. 108/1945 um byggingarsamþykktir fyrir sveitir og þorp, sem ekki eru löggiltir verslunarstaðir, allt frá árinu 1971. Var hann þá starfsmaður sýslufélaga. Í kjölfar þess að málefni byggingarfulltrúa voru með byggingarlögum nr. 54/1978 færð frá sýslufélögum varð gagnáfrýjandi starfsmaður nokkurra hreppa. Með samningi 30. desember 1982 réð stjórn embættis byggingarfulltrúa í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum gagnáfrýjanda í stöðu byggingarfulltrúa í báðum sýslunum. Í samningnum var kveðið á um laun og önnur starfskjör gagnáfrýjanda, meðal annars að hann skyldi njóta lífeyrissjóðsréttinda hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins. Ekki var berum orðum vikið að slysatryggingum í samningnum. Í 8. tölulið hans sagði hins vegar að um réttindi og skyldur samningsaðila færi að öðru leyti samkvæmt hinum almennu kjarasamningum starfsmanna ríkisins. Þegar ráðningarsamningurinn var gerður höfðu um nokkurt árabil verið ákvæði um atvinnuslysatryggingu í kjarasamningum við starfsmenn ríkisins. Skyldu starfsmenn „slysatryggðir fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku“, eins og sagði í aðalkjarasamningi. Er ekki ágreiningur um að samningsákvæðin hafi verið framkvæmd þannig, að ríkið keypti ekki atvinnuslysatryggingar hjá vátryggingafélögum, heldur bar sjálft áhættu af slysum að því marki, sem kjarasamningar stóðu til. Ef slys bar að höndum, greiddi ríkissjóður því bætur í samræmi við samningsskyldur sínar til hinna slösuðu eða eftir atvikum aðstandenda þeirra. Skipan þessi, sem enn er við lýði, var fest í sessi með reglum nr. 30/1990 um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna skv. kjarasamningum, vegna slysa sem starfsmenn verða fyrir í starfi, og reglum nr. 31/1990, sem taka til slysa utan starfs. Þegar litið er til þess, sem nú var rakið, verður að skýra 8. tölulið ráðningarsamningsins við gagnáfrýjanda svo, að aðaláfrýjendur hafi skuldbundið sig til að bera slysatryggingaráhættu án vátryggingar á sama hátt og ríkið gerði gagnvart starfsmönnum sínum. Verður því ekki fallist á með aðaláfrýjendum að sveitarfélögin, sem gerðu kjarasamninginn, hafi einungis tekið á sig að kaupa og halda við atvinnuslysatryggingu hjá vátryggingafélagi vegna gagnáfrýjanda. Af því leiðir að ekki er hald í þeirri málsástæðu aðaláfrýjenda, að gagnáfrýjandi hafi með því að vanrækja að sjá um að slysatrygging væri í gildi á samningstímanum fyrirgert rétti sínum til að krefja þá um samningsbundnar bætur vegna slyssins 4. nóvember 1988. Þarf þá ekki að skera úr um, hvort gerðir gagnáfrýjanda á þeim tíma, sem hér um ræðir, hefðu spillt rétti hans til efndabóta úr hendi aðaláfrýjenda, ef loforð þeirra um slysatryggingarkjör hefði einskorðast við að kaupa slysatryggingu hjá vátryggingafélagi og halda henni í gildi. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjendum sé skylt að greiða gagnáfrýjanda slysabætur. II. Leitt er í ljós, að staðgengill gegndi starfi byggingarfulltrúa í veikindaforföllum gagnáfrýjanda frá 27. ágúst til ársloka 1988. Hefur gagnáfrýjandi ekki sýnt nægilega fram á, að hann hafi verið við störf í þágu aðaláfrýjenda, þegar slysið varð 4. nóvember 1988. Er því fallist á með héraðsdómi að um fjárhæð slysabóta til gagnáfrýjanda fari eftir reglum nr. 31/1990. Ágreiningslaust er að bætur eftir reglum nr. 31/1990 skuli reikna á grundvelli læknisfræðilegrar örorku. Fallist er á það álit héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að leggja beri til grundvallar það mat dómkvaddra manna, að varanleg læknisfræðileg örorka gagnáfrýjanda vegna slyssins sé 35%. Verður ákvæði héraðsdóms um bótafjárhæð því staðfest, en aðaláfrýjendur hafa ekki gert athugasemd við niðurstöðu héraðsdóms um viðmiðun og útreikning bóta. Ákvæði héraðsdóms um dráttarvexti er staðfest með skírskotun til forsendna hans, en það athugast að rétt er að um gjalddaga bótanna fari eftir meginreglum 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga með áorðnum breytingum. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað, sem aðaláfrýjendur verða dæmdir til að greiða óskipt og ákveðinn verður í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjendur, Borgarbyggð, Hvalfjarðarstrandarhreppur, Leirár- og Melahreppur, Borgarfjarðarsveit, Innri-Akraneshreppur og Hvítársíðuhreppur, greiði gagnáfrýjanda, Bjarna Stefáni Óskarssyni, óskipt samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 1. júlí 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 1. júlí, var á dómþingi Héraðsdóms Vesturlands í málinu nr. E- 200/1994: Bjarni Stefán Óskarsson gegn Hvalfjarðarstrandarhreppi, Innri-Akraneshreppi, Leirár- og Melahreppi, Andakílshreppi, Reykholtsdalshreppi, Hálsahreppi, Hvítársíðuhreppi, Þverárhlíðarhreppi, Álftaneshreppi, Borgarhreppi og Borgarbyggð og Sjóvá- Almennum tryggingum hf. til réttargæslu kveðinn upp svohljóðandi dómur: I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 22. maí sl, að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu með stefnu þingfestri hinn 6. desember 1994 af Bjarna Stefáni Óskarssyni, kt. 071125-5139 á hendur eftirtöldum hreppum í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu: Hvalfjarðarstrandarhreppi, kt. 630269-6449, Innri- Akraneshreppi, kt. 660169-5479, Leirár- og Melahreppi, kt. 420269-7579, Andakílshreppi, kt. 420169-3969, Reykholtsdalshreppi, kt. 530269-7799, Hálsahreppi, kt. 590169-0999, Hvítársíðuhreppi, kt. 650169-7359, Þverárhlíðarhreppi, kt. 420369-4259, Álftaneshreppi, kt. 410169-7709, Borgarhreppi, kt. 480169-6469 og Borgarbyggð, kt. 510694-2289. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði dæmdir til að greiða honum skaðabætur in solidum kr. 3.377.025 með 6% ársvöxtum frá slysdegi 4. nóvember 1988 til 1. desember 1988, en með 4% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1989, en með 6% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1989, en með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 1989, en með 10% ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1989, en með 13% ársvöxtum frá þeim degi til 11. apríl 1989, en með 15% ársvöxtum frá þeim degi til 11. júní 1989, en með 17% ársvöxtum frá þeim degi til 21. júlí 1989, en með 12% ársvöxtum frá þeim degi til 1. ágúst 1989, en með 10% ársvöxtum frá þeim degi til 1. september 1989, en með 6% ársvöxtum frá þeim degi til 21. september 1989, en með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 21. október 1989, en með 9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1989, en með 11% ársvöxtum frá þeim degi til 1. janúar 1990, en með 9% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1990, en með 7% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 1990, en með 5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1990, en með 3% ársvöxtum frá þeim degi til 24. ágúst 1990 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. ágúst 1990 til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndu verði dæmdir til að greiða skaðabætur in solidum krónur 2.873.550, með 6% ársvöxtum frá slysdegi 4. nóvember 1988 til 1. desember 1988, en með 4% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1989, en með 6% ársvöxtum frá þeim degi til 1. febrúar 1989, en með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 1989, en með 10% ársvöxtum frá þeim degi til 21. mars 1989, en með 13% ársvöxtum frá þeim degi til 11. apríl 1989, en með 15% ársvöxtum frá þeim degi til 11. júní 1989, en með 17% ársvöxtum frá þeim degi til 21. júlí 1989, en með 12% ársvöxtum frá þeim degi til 1. ágúst 1989, en með 10% ársvöxtum frá þeim degi til 1. september 1989, en með 6% ársvöxtum frá þeim degi til 21. september 1989, en með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 21. október 1989, en með 9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. nóvember 1989, en með 11% ársvöxtum frá þeim degi til 1. janúar 1990, en með 9% ársvöxtum frá þeim degi til 21. janúar 1990, en með 7% ársvöxtum frá þeim degi til 1. mars 1990, en með 5% ársvöxtum frá þeim degi til 1. apríl 1990, en með 3% ársvöxtum frá þeim degi til 24. ágúst 1990 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 24. ágúst 1990 til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu eru þær aðalleg, að þeir verði sýknaðir af kröfu stefnanda, en til vara að krafa stefnanda verði stórlega lækkuð. Þá krefjast stefndu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, að mati dómsins. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. var stefnt til að veita stefndu styrk vegna málsins og gæta réttar síns að öðru leyti, en engar kröfur voru gerðar á hendur honum. Sjóvá- Almennar gerði engar kröfur í málinu. II. Stefnandi var byggingarfulltrúi hjá hinum stefndu sveitarfélögum. Samkvæmt lögum nr. 108/1945 um byggingarsamþykktir fyrir sveitir og þorp sem ekki eru löggiltir verslunarstaðir, heyrðu málefni byggingarfulltrúa undir sýslunefndir. Með samningi dags. 1. nóvember 1971 réðu sýslumenn Mýra-, Borgarfjarðar-, Hnappadals-, Snæfells- og Dalasýslu, stefnanda í starf byggingarfulltrúa í umdæmum sínum. Sama dag fékk stefnandi erindisbréf, sem byggingarfulltrúi Mýra-, Borgarfjarðar-, Hnappadals-, Snæfells- og Dalasýslu. Kom þar fram, að hann starfaði samkvæmt lögum nr. 108/1945 og byggingarsamþykktum sýslanna og starfaði undir stjórn sýslumanna umdæmisins. Með byggingarlögum nr. 54/1978 voru málefni byggingarfulltrúa færð til sveitarfélaga. Hinn 7. október 1982 sömdu oddvitar hreppa í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu um skipan byggingar- og skipulagsmála. Upphaflegir samningsaðilar voru Þverárhlíðarhreppur, Álftaneshreppur, Leirár- og Melahreppur, Innri-Akraneshreppur, Hvalfjarðarstrandarhreppur, Skorradalshreppur, Lundarreykjadalshreppur, Hálsahreppur, Reykholtsdalshreppur, Norðurárdalshreppur, Hraunhreppur, Andakílshreppur, Borgarhreppur, Stafholtstungnahreppur og Hvítársíðuhreppur. Í framangreindum samningi oddvita hreppanna segir í tl. 1.1. að ráða skuli einn byggingarfulltrúa fyrir svæði samningsaðila í samræmi við byggingarreglugerð. Í tl. 2.1. kemur fram að stjórn embættis byggingarfulltrúa skuli skipuð fimm einstaklingum og skuli sýslumaður Mýra- og Borgarfjarðarsýslu vera sjálfkjörinn í stjórn. Í tl. 2.2. segir m.a. að hlutverk stjórnar skuli vera að hafa á hendi yfirumsjón byggingarfulltrúaembættisins, þ.m.t. að annast mannaráðningar, semja um kaup og kjör og setja byggingarfulltrúa erindisbréf. Í tl. 2.3. segir að sýslumaður Mýra- og Borgarfjarðarsýslu hafi rétt til ákvarðanatöku í minniháttar atriðum ásamt byggingarfulltrúa, en daglegur rekstur embættisins sé í höndum byggingarfulltrúa. Þar kemur fram að stjórn embættis byggingarfulltrúa hafi yfirumsjón embættisins þ.m.t. mannaráðningar og samninga um kaup og kjör. Sýslumannsembættið í Borgarnesi annist fjárreiður og greiði laun og annan kostnað og annist innheimtu hjá samningsaðilum svo og öðrum aðilum sem greiðsluskyldu bera samkvæmt samningum eða reikningum. Einnig eru í samningi þessum ákvæði um úrsögn, m.a. að hún skuli miðast við áramót. Með samningi dags hinn 30. desember 1982 var stefnandi ráðinn byggingarfulltrúi Mýra- og Borgarfjarðarsýslu af stjórn embættis byggingarfulltrúa í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Í þeim samningi var kveðið á um kaup hans og kjör. Segir þar að hann skuli taka laun samkvæmt 24. launaflokki, 3. þrepi, hinna almennu samninga ríkisins og BSRB og njóta hámarksstarfsaldurs til launa, orlofs og veikindaréttar samkvæmt þeim samningum auk þess sem daglegur vinnutími skuli fara eftir þeim. Í samningnum var mælt fyrir um greiðslu fyrir 20 klst. yfirvinnu á mánuði og greiðslu kostnaðar vegna bifreiðarafnota og húsaleigu og lífeyrisréttindi. Uppsagnarfrestur var ákveðinn 6 mánuðir miðað við mánaðamót. Samkvæmt ákvæði í samningnum skyldi að öðru leyti fara samkvæmt hinum almennu kjarasamningum ríkisins og lögum og reglum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eftir því sem við eigi. Hinn 7. nóvember 1983 var stefnanda sett erindisbréf af hálfu stjórnar embættis byggingarfulltrúa. Þar kemur fram í inngangi að starfssvið hans skuli vera samkvæmt lögum nr. 54/1978, reglugerð nr. 197/1979 og byggingarsamþykktum þeirra sveitarfélaga, sem hann starfi fyrir. Síðan eru talin upp helstu verkefni byggingarfulltrúans. Í 5. tl. erindisbréfsins segir að verkefni byggingarfulltrúa sé að veita embættinu forstöðu undir yfirstjórn byggingarnefndanna og stjórnar embættisins og vera þeim aðilum í hvívetna til ráðuneytis og aðstoðar um byggingarmálefni og stjórnun embættisins. Frá því að fyrrgreindur samningur var gerður hafa orðið nokkrar breytingar á aðild að samstarfi sveitarfélaganna í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu um byggingaeftirlit. Árið 1988 sögðu Andakílshreppur, Reykholtsdalshreppur og Hvalfjarðarstrandarhreppur sig úr samstarfinu og tók uppsögnin gildi áramótin 1988/1989 samkvæmt fyrrgreindum samningi. Í framhaldi af því eða 29. júní 1988 var stefnanda sagt upp störfum og tók uppsögnin gildi 1. janúar 1989. Stefnandi fékk greidd laun út uppsagnarfrestinn, eða til 31. desember 1988. Hinn 4. nóvember 1988 slasaðist stefnandi alvarlega í bílslysi við bæinn Skipanes í Leirár-og Melahreppi í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu. Við áreksturinn fékk stefnandi mikið höfuðhögg, meðal annars sár í andlit, brot á nef og rifjabrot. Þá marðist stefnandi á hægra lunga og fékk hnykk og togáverka á bak. Stefnandi lá á sjúkrahúsi Akraness til 18. nóvember 1988. Björn Önundarson læknir mat örorku stefnanda vegna slyssins. Samkvæmt þeirri matsgerð, dagsettri 10. júlí 1990 var örorka stefnanda 100% í 20 mánuði og 75% varanlega. Þar segir m.a.:„Slasaði kom til viðtals og skoðunar hjá undirrituðum í tvö skipti, þ.e. hinn 29. nóvember 1989 og hinn 05. júlí 1990. Honum segist frá atburðum og afleiðingum slyss þessa líkt og að framan er fram komið. Slasaði varð fyrir miklu höfuðhöggi í nefndu slysi m.a. broti á nefbeini. Hann fær oft höfuðverk, en einnig á hann við erfiðleika að stríða hvað varðar andlega getu, t.d. er um minnisskerðingu að ræða en einnig erfiðleika við einbeitingu. Slasaði þreytist mjög í hægra augnloki sínu, og fær þá gjarnan ptosis. Þetta kemur sér að sjálfsögðu illa, þar sem slasaði er verulega skertur að sjón á vinstra auga. Stífla kemur í hægri nös og telur slasaði að breytingar til hins verra hafi orðið á lyktarskyni og bragðskyni, þ.e. að þessir eiginleikar séu nú mun ónæmari en áður, en þó ekki upphafnir. Slasaði hefur verk í hnakka, aftan í hálsi, í herðum og segir hann verki liggja niður paravertebralt með hrygg alveg niður í hægri mjöðm. Þá hefur slasaði mikið kuldaóþol hægra megin í andliti, yfir hægra kinnbeini, hægri hluta nefs og hægra augnloki. Dofi er í hægri hluta efri varar og slefa rennur úr munni af þeim sökum. Slasaði fær oft svimakennd (svo), einkum ef hann rís snögglega upp úr lotinni stellingu. Þá eru baugfingur og litlifingur hægri handa dofnir og valda slasaða óþægindum, þar sem gripið á millum þumalfingurs annars vegar og litlafingurs og baugfingurs hins vegar á hægri hendi er verulega skert. Slasaði varð og fyrir slynk á bak sitt, nánast í heild, en fyrir hafði hann slæmar slitgigtarbreytingar og með þröngan hrygggang á lumbalsvæði. Líklegt er að hann hafi fengið brjósklos á millum L IV. og LV. Allar líkur benda til að það brjósklos stafi af þessu slysi. Þetta áfall á bak veldur verkjum þar, stundum rótarverkjum eftir L V. og S 1 hægra megin og slasaði hefur einkenni sem geta svarað til þess við skoðun. Hann á því erfitt bæði með stöður og setur. ÁLYKTUN Það er um að ræða tæplega sextíu og fimm ára gamlan mann, sem hinn 04. nóvember 1988 varð fyrir fjöltrauma, er bifreið sem slasaði stýrði lenti í árekstri við aðra bifreið. Slys þetta skeði á svonefndum Skorholtsmelum í Borgarfirði. Slasaði var þegar eftir slys þetta fluttur með sjúkrabíl í Sjúkrahúsið á Akranesi, þar sem meiðsl slasaða voru könnuð og þar sem hann fékk meðferð um sinn. Þar var hann vistaður til 18. nóvember 1988. Síðar var slasaði svo til meðferðar hjá Guðmundi J. Guðjónssyni bæklunarskurðlækni í Reykjavík en einnig hjá Sverri Bergmann taugasjúkdómafræðingi í Reykjavík. Alveg óvinnufær vegna nefnds slyss er slasaði talinn hafa verið í um tuttugu mánuði. Eftir það er um verulega varanlega örorku að ræða. Svo sem að framan greinir varð slasaði fyrir fjöltrauma í nefndu slysi. Við komu á Sjúkrahúsið á Akranesi var slasaði fullkomlega áttaður á stað og stund. Mjög stórt sár í efri vör rétt hægra megin við miðlínu. Náði sárið í gegnum vörina, ca. 1 1/2 cm., hélt áfram í húðinni sjálfri upp í hægri nös. Hægri nefvængur rifinn frá. Stórt sár fremst á septum og stóð septumbrjóskið út úr. Það var sprungið með dálítilli dislocatio. Þá var rifa á septum vinstra megin lengst frammi, en lítil, ca 3 mm. Upp í fornix efri varar í miðlínu var sár sem lá upp í nef premaxillert. Sár var ofan við hægra auga, rétt neðan við augabrúnina, ca. 5 cm. langt. Sjálft augað eðlilegt og sá sjúklingur vel með því. Mikil palpationseymsli voru yfir IV. til VIII. rifi hægra megin og IV. og V. rifi vinstra megin. Lungnahlustun var hrein og symmetrisk. Actio cordis 76/mín. og blóðþrýstingur 160/90. Kviðskoðun og útlimaskoðun var ómarkverð. Hér að framan hafa verið rakin þau einkenni, sem slasaði nú kvartar um sem afleiðingu af nefndu slysi og þykir ekki ástæða til að endurtaka þau. Slasaði býr nú við verk í hnakka, aftan í hálsi og í herðum en einnig niður eftir baki, meira hægra megin, alveg niður í hægri mjöðm. Þá fær slasaði svæsin höfuðverkjaköst, sem hann ekki hafði áður og eru til mun verri en sá hnakkaverkur sem hann ber að jafnaði. Slasaði sér ver með hægra auga sínu en áður vegna þess að augnlokið vill síga og hann þannig fá ptosis. Þetta er mjög bagalegt, þar sem slasaði er skertur að sjón á vinstri auga. Þá er lyktar- og bragðskyn að einhverju marki skert, þó erfitt sé að mæla það. Slasaði hefur stöðugan verk í baki, en hann mun hafa fengið áverka á nær allt bak sitt, sem fyrir bar mikla slitgigt. Þá er talið nær fullvíst að hann hafi fengið L V. S 1 protrusio hægra megin. Líklegt er talið að slasaði hafi litlar emboliur í heila og verður á engan hátt útilokað að slíkar emboliur geti borist frá carotisæðum og verður meira að segja að telja líklegt. Verst er þó að slasaði er nú skertur að minni og einbeitingu. Undir áðurgreindum viðtölum við undirritaðan kemur fram að slasaði þarf að leita að orðum, hann virðist svara í nokkurri óvissu þó greinilegt sé að hér sé um vel gefinn mann að ræða. Tekið skal fram, að undirritaður hafði ekki þekkingu af slasaða fyrir nefnt slys, en nær fullvíst má telja að megin hluti þeirrar skerðingar á andlegu atgervi sem slasaði nú ber stafi af nefndu slysi. Ekki verður séð, að þessi maður komist til nokkurra þeirra starfa sem krefjast andlegs atgervis né heldur líkamlegs. Slasaði mun vera tæknifræðingur að menntun og verður að teljast nánast útilokað að hann komist til þeirra starfa hér eftir. Þá mun hann ekki geta sinnt líkamlegum störfum af ástæðum sem að framan er frá greint. Með tilliti til þess sem að framan greinir svo og hins að nokkuð á annað(svo) er nú liðið frá því áðurnefnt slys átti sér stað þykir eðlilegt að meta nú þá tímabundnu og varanlegu örorku, sem slasaði telst hafa hlotið af völdum þessa slyss og þykir sú örorka hæfilega metin, sem hér segir: Í tuttugu mánuði....................................100% Varanleg örorka.....................................75%” Eftir að mál þetta var höfðað óskuðu stefndu eftir dómkvaðningu matsmanna til þess að meta örorku stefnanda. Voru dómkvaddir læknarnir Júlíus Valsson og Sigurður Thorlacíus og er matsgerð þeirra dags. 30. júlí 1996. Í þeirri matsgerð segir svo í niðurstöðu matsmanna: „Undirritaðir hafa kynnt sér fyrirliggjandi gögn og skoðað Bjarna Stefán Óskarsson, kt. 071125-5139. Ljóst er að slasaði hefur við bílslysið þann 4. nóvember 1988 orðið fyrir útbreiddum líkamsáverkum. Hann skarst m.a. í andliti og afleiðingar þessa áverka hafa orðið örmyndun á hægra augnloki og hægri efri vör með ofholdgun sem valda því að hann hefur viss óþægindi við að matast og einnig hefur hann óþægindi frá hægra auga. Einnig er lyktaskyn minnkað og þ.a.l. bragðskyn. Einnig er stífla um hægri nösina. Hér er þó ekki um mikla varanlega örorku að ræða vegna ofantaldra atriða. Í öðru lagi er ljóst að slasaði hefur hlotið áverka á háls, hrygg og brjósthol. Hann hlaut m.a. rifbrot með vökvasöfnun og loftbrjósti. Einnig hefur hann hlotið tognun á hálsi og baki, sem valda honum vissum erfiðleikum enn í dag. Ljóst er að slasaði hefur hlotið höfuðhögg og í kjölfarið svokallað post traumatiska encephalopathiu. Þetta kemur fram sem einbeitingarörðugleikar og vægar minnistruflanir en þess ber þó að geta að slasaði er með útbreiddan æðakölkunarsjúkdóm og hefur að öllum líkindum fengið væg heilaáföll sem sjást á sneiðmyndatöku af heila. Þessi atriði er því erfitt að meta og aðgreina. Einnig er ljóst að slasaði hefur fyrir slysið haft talsverðar slitgigtarbreytingar í nánast öllum hryggnum þótt hann væri að mestu einkennalaus vegna þessa. Telja má að slysið hafi leyst úr læðingi óþægindi frá baki vegna undirliggjandi slitgigtarsjúkdóms í hrygg. Niðurstöður undirritaðra eru að öðru leyti eftirfarandi: Svör við spurningum: 1.Við undirritaðir teljum, að Bjarni Stefán Óskarsson hafi orðið fyrir varanlegri (læknisfræðilegri) örorku af völdum umferðarslyssins þann 4. nóvember 1988, sem telst vera 35% (þrjátíu og fimm af hundraði). 2.Varanleg fjárhagsleg örorka vegna slyssins telst einnig vera 35% (þrjátíu og fimm af hundraði). 3.Ljóst er að Bjarni Stefán hefur fyrir slysið í nóvember 1988 átt við þrálát bakóþægindi að stríða vegna slitgigtar, sem þó ollu ekki óvinnufærni. Við slysið hafa einkenni hans frá baki hins vegar versnað til muna og eiga einn stærstan þátt í óvinnufærni hans nú. Eftir slysið hafa einnig komið til alvarlegir sjúkdómar sem eiga sinn þátt í óvinnufærni hans nú. Sú læknisfræðilega og fjárhagslega örorka, sem metin er hér að ofan er því einungis talin vera vegna umferðarslyssins þann 4. nóvember 1988.” Stefnandi hefur haldið því fram, að hann hafi verið á ferð um héraðið sitt í embættiserindum er hann varð fyrir fyrrgreindu slysi. Stefnandi var frá vinnu af og til þetta ár, eða 21. mars til 9. júní 1988 og frá 1. júlí til 13. ágúst 1988 og svo frá 27. ágúst 1988, en ágreiningur er með aðilum hvort stefnandi hafi enn verið í veikindaleyfi er slysið varð. Samkvæmt yfirlýsingu og framburði Ólafs Guðmundssonar, sem leysti stefnanda af í veikindum hans, var Ólafur í starfi byggingarfulltrúa Mýra- og Borgarfjarðarsýslu frá fyrrgreindan tíma og út árið 1988. Við aðilayfirheyrslu fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa komið til starfa eftir veikindaleyfi í byrjun september 1988 og þá annast símavörslu, en Ólafur Guðmundsson hafi verið honum áfram til aðstoðar. Þá kvaðst hann hafa verið á fundi byggingarnefndar í Reykholtsdal hinn 12. september það ár. Kvaðst hann hafa verið á leið suður til Reykjavíkur í Stofnlánadeild að gefa þar skýrslu, sem hann kvaðst alltaf hafa gert fyrir 15. nóvember ár hvert. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að vegna slyssins og hinnar miklu örorku hafi hann ekki getað fengið sér aðra vinnu eftir að uppsagnarfrestur leið. Gerir stefnandi kröfu á hendur stefndu vinnuveitendum sínum um bætur samkvæmt slysatryggingu. Styður stefnandi kröfur sínar við 8. lið ráðningarsamnings stefnanda frá 30. desember 1982, þar sem segir að um réttindi og skyldur samningsaðila fari að öðru leyti samkvæmt hinum almennu kjarasamningum starfsmanna ríkisins eftir því sem við á. Þegar ráðningarsamningurinn sé skoðaður í heild sinni sjáist að það hafi verið ætlun samningsaðila að stefnandi nyti að engu leyti lakari kjara en almennt gerist um opinbera starfsmenn, þ.e.a.s. félaga innan BSRB. Stefnandi kveður að um langa hríð hafi verið ákvæði í kjarasamningum allra ríkisstarfsmanna um slysabætur. Á þessum tíma hafi ekki verið í gildi neinn heildarkjarasamningur fyrir alla félagsmenn BSRB. Eðlilegt sé því að þessu leyti að miða við samninga þá sem gilt hafi um starfsmenn stærsta aðildarfélags BSRB, þ.e. Starfsmannafélags ríkisstofnanna, en það hafi m.a. innan sinna vébanda félagsmenn, sem gegnt hafi svipuðum störfum og stefnandi gerði. Í samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmannafélags ríkisstofnanna um slysatryggingar frá 26. febrúar 1990, sbr. reglur nr. 30/1990 og nr. 31/1990, er kveðið á um dánarbætur og bætur fyrir varanlega örorku. Vegna bókunar í eldri kjarasamningum hafi samkomulag þetta gilt aftur í tímann og þann tíma sem stefnandi slasaðist á. Samkvæmt þessu samkomulagi séu allir ríkisstarfsmenn tryggðir allan sólarhringinn en bætur misháar eftir því hvort menn slasast í starfi eða utan þess. Stefnandi kveðst miða stefnufjárhæð í aðakröfu við tryggingafjárhæð þá sem gilt hafi um slys í starfi frá 1. júlí 1988 - 1. janúar 1989 samkvæmt lið 2.2. í ofangreindu samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmannafélags ríkisstofnanna. Ríkið hafi ekki keypt sérstaka slysatryggingu vegna samningsákvæða af því tagi sem hér sé vitnað til heldur tekið sjálft á sig að greiða bætur á grundvelli kjarasamnings um þetta efni. Hins vegar hafi mörg sveitarfélög keypt slysatryggingar vegna sinna starfsmanna þ.á.m. byggingarfulltrúa. Stefnandi gerir kröfur á hendur stefndu á grundvelli ráðningarsamnings síns og ákvæða kjarasamninga ríkisstarfsmanna um slysatryggingu hvort sem vinnuveitendur hans, stefndu, hafi keypt slíka tryggingu eður ei. Þá byggir stefnandi á því að lengi vel hafi í rekstrarreikningum embættis byggingarfulltrúa, verið gert ráð fyrir kostnaði vegna trygginga. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að hann hafi slasast í starfi enda hafi slysið orðið í vinnutíma. Breytir þar engu þótt stefnandi hafi verið akandi á bifreið sinni er slysið varð, enda hafi akstur um héraðið verið ríkur þáttur í starfi hans. Stefnandi kveðst hafa verið á ferð um hérað sitt á tilgreindum tíma í embættiserindum, og hafi m.a. komið við á bæjum í Leirár-og Melahreppi. Hafi staðið til að lokinni vinnu, að keyra til Akraness, þar sem stefnandi hafi ætlað að taka ferjuna til Reykjavíkur. Varakröfu sína byggir stefnandi á því, að slysið hafi orðið utan vinnutíma og honum dæmdar bætur á grundvelli liðs 2.2. í samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmannafélags ríkisstofnanna frá 26. febrúar 1990, en þar sé gert ráð fyrir lægri bótum vegna slyss utan starfs en vegna slyss í starfi. Stefnandi hefur gert eftirfarandi grein fyrir fjárhæð bótakröfu: Aðalkrafa: Tryggingarfjárhæð vegna slyss í starfi er kr. 2.501.500 skv. lið 2.2 í samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmannafélags ríkisstofnanna frá 26. febrúar 1990. Skv. 2. tl. 10. gr. reglna nr. 30/1990 vegur hvert örorkustig frá 26-50% tvöfalt og hvert örorkustig frá 51-100% þrefallt. Aðalkrafan sé því fundin út með eftirfarandi hætti, en stefnandi sé 75% öryrki: Örorkustig 1-250,25 x 1 x kr. 2.501.500 =kr. 625.375 Örorkustig 26-500,25 x 2 x kr. 2.501.500 =kr. 1.250.750 Örorkustig 51-750,25 x 3 x kr. 2.501.500 =kr. 1.876.125 Samtalskr. 3.725.250 Varakrafa: Tryggingarfjárhæð vegna slyss utan starfs er kr. 1.915.700 skv. lið 2.2. í samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmanna ríkisstofnanna frá 26. febrúar 1990. Skv. 2. tl. 10. gr. reglna nr. 31/1990 vegur hvert örorkustig frá 26-50% tvöfalt og hvert örorkustig frá 51-100% þrefalt. Aðalkrafa er því fundin út með eftirfarandi hætti, en stefnandi sé 75% öryrki.: Örorkustig 1-250,25 x 1 x kr. 1.915.700 =kr. 478.925 Örorkustig 26-500,25 x 2 x kr. 1.915.700 =kr. 957.850 Örorkustig 51-750,25 x 3 x kr. 2.501.500 =kr. 1.436.775 Samtalskr. 2.873.550 Bæði í aðal- og varakröfu er krafist almennra sparisjóðsvaxta Landsbanka Íslands frá slysdegi en dráttarvaxta frá 24. ágúst 1990, er mánuður var liðinn frá því að stefndu hafi verið krafðir um hinar samningsbundnu bætur. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samningaréttar og kröfuréttar og reglna nr. 30/1990 og 31/1990, um slysatryggingar. Kröfu um vexti, dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og III. kafla sömu laga. IV. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að aldrei hafi verið sérstaklega fjallað um slysatryggingarmál stefnanda í tengslum við 8. tl. ráðningarsamnings aðila. Í þeim lið segir um réttindi og skyldur samningsaðila fari að öðru leyti samkvæmt hinum almennu kjarasamningum starfsmanna ríkisins og lögum og reglum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eftir því sem við á. Samkvæmt kjarasamningum fjármálaráðherra og BSRB frá 1. febrúar 1986 til 31. desember 1986, sem síðast hafi verið í gildi fyrir slys stefnanda hafi starfsmenn BSRB notið slysabóta, þ.m.t. örorkubóta, sbr. tl. 7.1.3. og 7.1.4. í nefndum samningi. Þegar það sé virt svo og fyrri ráðningarsamningur stefnanda frá 26. október 1971 ásamt greiðslu iðgjalda fyrir slíka tryggingu árin 1983-1986 að báðum árum meðtöldum sé af hálfu stefndu viðurkennt að ætlast hafi verið til þess að stefnandi nyti slysatryggingar. Andstætt því sem venja sé til hjá ríkinu, hafi byggingarfulltrúaembættið í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, að frumkvæði byggingarfulltrúans sjálfs og í samræmi við ráðningarsamning hans almenna slysatryggingu fyrir byggingarfulltrúa embættisins til þess að firra embættið tjóni sem upp kynni að koma, enda hafi iðgjöld slíkrar tryggingar verið lág. Tryggingin hafi verið tekin hjá Sjóvátryggingafélagi Íslands h/f, en stefnandi hafi verið umboðsmaður þess tryggingafélags. Stefnandi hafi séð um þennan þátt f.h. embættisins, án nokkurra afskipta stjórnar þess eða formanns hennar. Tryggingariðgjöld vegna slysatryggingarinnar hafi verið greidd með eðlilegum hætti fyrir árin 1983, 1984, 1985 og 1986. Árin 1987 og 1988 virðist ekki hafa verið gætt að tryggingunni af hálfu byggingarfulltrúans, sem forstöðumanns embættisins, sem hafi því augljóslega verið í hans verkahring. Tryggingunni hafi ekki verið sagt upp af hálfu vátryggjenda. Stjórn embættisins hafi með engum hætti verið tilkynnt uppsögn af þess hálfu eða gerð grein fyrir að slíkt stæði til af hálfu tryggingarfélagsins. Uppsögn tryggingarinnar hafi ekki borist stjórn embættisins og frumkvæðið að uppsögn hennar hafði hvorki stjórn eða formaður hennar. Stefndu kveða engin gögn um uppsögn finnist nú hjá vátryggingafélaginu. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að stefnandi sjálfur hafi sem starfsmaður stefndu og forsvarsmaður byggingafulltrúaembættisins vanrækt að sjá til þess að slysatrygging hans fyrir árin 1987 og 1988 viðhéldist á sama hátt og árin á undan og félli ekki niður. Á honum hafi ótvírætt hvílt sú ábyrgð og skylda sem forsvarsmanni embættisins. Sem umboðsmaður vátryggingafélagsins, sitjandi beggja megin borðsins, hafi hann haft fullkomna yfirsýn yfir tryggingamálin í heild, betur en nokkur annar sem byggingarfulltrúaembættinu tengdist. Ef einhver breyting varð þar á hafi honum borið skylda til þess, sem starfsmanni byggingafulltrúaembættisins, að gera stjórn þess viðvart með formlegum hætti, svo að embættinu og stefndu gæfist kostur á að grípa til viðeigandi ráðstafana og draga úr hugsanlegu tjóni sínu. Sem umboðsmanni vátryggingafélagsins hafi honum jafnframt borið skylda til að senda embættinu greiðsluáskorun vegna ógreiddra iðgjalda af tryggingunni svo og viðvörun um að tryggingin kynni að falla niður af þeim sökum. Engar slíkar tilkynningar hafi borist stjórn embættisins. Stefnandi, sem starfsmaður stefndu, forsvarsmaður byggingarfulltrúaembættisns og ábyrgðaraðili hvað varði allan daglega rekstur þess og umsýslu aldrei á að neitt væri athugavert við tryggingamál sín eða gera þyrfti einhverjar sérstakar ráðstafanir vegna nýrra eða breyttra aðstæðna til þess að tryggja rétt hans sem starfsmanns og takmarka um leið hugsanlegt tjón embættisins, vinnuveitanda síns og stefndu. Stefnandi hljóti að hafa verið öllum hnútum kunnugur, þar sem hann hafi bæði tekið trygginguna á sínum tíma, samþykkt hana sem umboðsmaður tryggingafélagsins, hafði umsjón og eftirlitsskyldu með greiðslu af hálfu vátryggingartakans og tók við greiðslum fyrir hönd vátryggjanda, sem umboðsmaður hans. Við þessar aðstæður sé fráleitt að stefnandi eigi einhvern bótarétt á hendur stefndu. Stefnandi beri sjálfur ábyrgð á að trygging sú, sem hann sjálfur hafi upphaflega tekið hafi ekki verið til staðar þegar slysið varð. Slík augljós vanræksla stefnanda leiði því til sýknu stefndu enda bersýnilega ósanngjarnt og í andstöðu við grundvallarsjónarmið skaðabótaréttarins að leggja bótaábyrgð á stefndu vegna missis stefnanda á tryggingabótum sem hann annars hefði átt rétt á, en fáist ekki vegna eigin athafna, mistaka og aðgerðarleysis stefnanda sjálfs. Ef stefnandi hefði rækt starfa sinn sem skyldi hefði hann notið eðlilegrar tryggingar svo sem til hafi verið ætlast. Ljóst sé, að ef stefnandi hefði sem forsvarsmaður embættisins vanrækt að sjá til þess að stefndu hefðu orðið að greiða bætur til þess aðila, þá hefðu stefndu ótvírætt átt endurkröfurétt á hendur stefnanda fyrir þá vanrækslu. Sama hljóti að eiga við þegar viðkomandi eigi sjálfur í hlut. Stefndu byggja varakröfu sína á sömu grundvallarsjónarmiðum og að framan greinir varðandi aðalkröfu og beri að takmarka bótarétt stefnanda á hendur stefndu vegna stórkostlegrar eigin vanrækslu og mistaka stefnanda. Stefndu mótmæla og bótaviðmiðunum stefnanda. Stefnandi hafi verið starfsmaður sveitarfélaga þegar slysið hafi átt sér stað og því sé eðlilegt að viðmiðun hans byggi á samningi BSRB, sem í gildi hafi verið þegar slysið átti sér stað. Óeðlilegt sé, án samþykkis stefndu, að byggja útreikning bótafjárhæðar á grundvellli reglna, sem settar hafi verið löngu eftir að slysið átti sér stað eða 26. febrúar 1990 og virki aftur fyrir sig hvað bótafjárhæð varði. Slíkt sé í andstöðu við þau grundvallarsjónarmið, að lög og reglur skuli ekki með íþyngjandi hætti virka aftur fyrir sig. Þá hafi stefnandi bæði verið í uppsagnarfresti og veikindaleyfi þegar umrætt slys átti sér stað og því sé fráleitt að miða bætur við bætur vegna slyss í starfi eins og fram komi í aðalkröfu stefnanda. Samkvæmt upplýsingum starfsmannaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sé viðmiðunarfjárhæð starfsmanna BSRB miðað við 75% örorku byggð á grundvelli þeirra reglna, sem í gildi hafi verið á slysdegi hinn 4. nóvember 1988 krónur 2.137.200 (1.424.800 x 1,5). Hærri viðmiðunartölu mótmæla stefndu auk þess sem tekið verði tillit til eigin sakar og /eða endurkröfuréttar stefndu á hendur stefnanda og bótafjárhæð lækkuð. Þá byggja stefndu á því, að vaxtakrafa stefnanda sé a.m.k. að hluta niður fallin fyrir fyrningu, sbr. 2. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905. Eldri vaxtakröfur en fjögurra ára frá stefnubirtingardegi í nóvember 1994 séu fyrndar. Þá mótmæla stefndu dráttarvaxtakröfu stefnanda. Um lagarök vísa stefndu til almennra reglna skaðabótaréttarins, samningaréttar og kröfuréttar. Þá vísa stefndu til byggingalaga nr. 54/1978, með síðari breytingum og reglugerða settra á grundvelli þeirra, sbr. reglugerðir nr. 197 og 292/1979, svo og eldri byggingalaga nr. 108/1945, með síðari breytingum. Þá byggja stefndu kröfur sínar á lögum nr. 14/1905 og lögum nr. 91/1991. Málskostnaðarkröfu byggja stefndu á 129.gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V. Eins og fram hefur komið slasaðist stefnandi í umferðarslysi hinn 4. nóvember 1988. Samkvæmt framlögðum örorkumatsgerðum og matsgerð dómkvaddra matsmanna hlaut stefnandi varanlega örorku af völdum þess. Jónas Hallgrímsson, læknir, mat varanlega örorku stefnanda hinn 11. júní 1990 65%, en Björn Önundarson, læknir, mat varanlega örorku hans, hinn 10. júlí 1990, 75%. Hinn 30. júlí 1996 mátu dómkvaddir matsmenn, læknarnir Júlíus Valsson og Sigurður Thorlacíus, varanlega örorku stefnanda 35%. Í því mati og framburði stefnanda kemur fram, að stefnandi treysti sér í hálft starf eftir slysið, ef hann hefði aðgang að því. Með hliðsjón af því, gögnum málsins um meiðsl stefnanda og fyrri sjúkrasögu, er það mat hinna sérfróðu meðdómsmanna, að örorka stefnanda sé hæfilega metin í matsgerð dómkvaddra matsmanna og sá tími sem leið frá slysi og fram til þess er dómkvaddir matsmenn mátu örorku stefnanda skipti ekki máli í því sambandi. Með vísan til þess ber að leggja mat hinna dómkvöddu matsmanna til grundvallar um örorku stefnanda af völdum slyssins. Í ráðningarsamningi aðila frá 30. desember 1982, er stefnandi var ráðinn byggingarfulltrúi Mýra- og Borgarfjarðarsýslu af stjórn embættis byggingarfulltrúa í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, segir í 8. tl. að um réttindi og skyldur samningsaðila fari að öðru leyti samkvæmt hinum almennu kjarasamningum starfsmanna ríkisins og lögum og reglum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eftir því sem við á. Samkvæmt kjarasamningi fjármálaráðherra og BSRB frá 1. febrúar 1986 nutu starfsmenn BSRB slysatryggingar. Í ljósi fyrrgreinds ákvæðis kjarasamnings aðila átti stefnandi því að njóta slysatryggingar samkvæmt kjarasamningi ríkisins og BSRB. Fyrir liggur, að almenn slysatrygging var tekin hjá Sjóvátryggingafélagi Íslands h.f. fyrir stefnanda árin 1983 til 1986 og að hans frumkvæði, en stefnandi var jafnframt umboðsmaður þess tryggingafélags á þeim tíma. Samkvæmt framburði þáverandi sýslumanns í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu stjórnarmanns í stjórn embættis byggingarfulltrúa Mýra- og Borgarfjarðarsýslu, fyrir dómi, samþykkti hann greiðslu reikninganna, er stefnandi framvísaði þeim. Jafnframt liggur fyrir, að á sama tíma og stefnandi hætti störfum umboðsmanns tryggingafélagsins, var hætt að greiða iðgjöld af tryggingunni. Ljóst er að það var á ábyrgð stefndu hvort þeir keyptu umsamda slysatryggingu fyrir stefnanda hjá tryggingarfyrirtæki. Af gögnum málsins verður ekki séð að sérstök ákvörðun hafi verið tekin um það af hálfu stefndu, að taka slíka tryggingu. Þá liggur fyrir að embætti sýslumannsins í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu sá um greiðslu reikninga fyrir byggingafulltrúaembættið. Í rekstrarreikningum embættis byggingarfulltrúa kom fram að iðgjöld vegna slysatrygginga voru ekki meðal útgjalda embættisins árið 1987. Verður ekki talið, að þó svo stefnandi hafi, meðan hann var umboðsmaður tryggingafélagsins framvísað reikningum vegna slysatryggingar, að hann hafi með því tekið að sér um ókominn tíma að sjá til þess að stefndu tækju slíka tryggingu eða var það stefnanda að taka ákvörðun um það. Með því, að slysatrygging var hluti af starfskjörum stefnanda, samkvæmt ráðningarsamningi og kjarasamningum, verður að telja það á ábyrgð stefndu, sem launagreiðenda, að stefnandi nyti þeirra kjara. Í samkomulagi fjármálaráðherra og Starfsmannafélags ríkisstofnanna um slysatryggingar frá 26. febrúar 1990, sbr. reglur nr. 30/1990 og nr. 31/1990, er kveðið á um dánarbætur og bætur fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 15. gr. reglna nr. 30/1990 og 15. gr. reglna nr. 31/1990, skal beita ákvæðum þeirra um slys, sem áttu sér stað frá og með 1. apríl 1989. Í framlögðu bréfi fjármálaráðuneytisins frá 31. janúar 1995, kemur fram að vegna bókana með kjarasamningum ríkisstarfsmanna 1987 og 1989 hafi skilmálar og bótafjárhæðir verið teknar til gagngerrar endurskoðunar, sem lokið hafi með birtingu fyrrgreindra reglna í Stjórnartíðindum. Í framlögðu samkomulagi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og starfsmannafélags ríkisstofnanna, dags. 26. febrúar 1990 skyldu skilmálar fyrrgreindra reglna gilda frá 1. febrúar 1987 til 31. mars 1989. Með vísan til þess, sem fyrr greinir um ákvæði í 8tl. ráðningarsamnings aðila, voru stefnanda tryggð sömu kjör hvað varðar slysatryggingu og um samdist milli ríkisins og stéttarfélags ríkisstarfsmanna. Þegar litið er til fyrrgreindra bókana og samnings aðila verður að fallast á það með stefnanda að samkomulag þetta gildi jafnt fyrir aðila máls þessa, sem aðra aðila kjarasamningsins. Samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi voru allir ríkisstarfsmenn tryggðir allan sólarhringinn en bætur misháar eftir því hvort menn slösuðust í starfi eða utan þess. Eins og fram hefur komið var Ólafur Guðmundsson í starfi byggingarfulltrúa í Mýra- og Borgarfjarðarsýslu er umrætt slys varð vegna veikinda stefnanda og er ekkert það fram komið í málinu, sem styður þá fullyrðingu stefnanda, að hann hafi verið við störf þann dag. Að öllu framanrituðu virtu ber stefnanda því bætur samkvæmt reglum 31/1990 vegna 35% örorku vegna slyss utan starfs, eða krónur 862.065. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 14//1905 fyrnast vextir á fjórum árum. Stefnur í máli þessu voru birtar frá 18. nóvember til 26. nóvember 1994. Samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði eru því áfallnir vextir fyrir 26. nóvember 1990 fyrndir. Stefndu voru krafðir um bætur hinn 24. júlí 1990, í samræmi við mat Björns Önundarsonar á örorku stefnanda og bar krafa stefnanda dráttarvexti að liðnum 30 dögum eftir að mat lá fyrir. Samkvæmt framanrituðu verður vaxtakrafa stefnanda tekin til greina með þeim hætti, að dæma dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 26. nóvember 1990 til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu bera að dæma stefndu til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Dóminn kvað upp, Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari ásamt læknunum, Bjarna Hannessyni og Ísak Hallgrímssyni. Uppkvaðning dóms þessa hefur dregist nokkuð vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Stefndu, Hvalfjarðarstrandarhreppur, kt. 630269-6449, Innri- Akraneshreppur, kt. 660169-5479, Leirár- og Melahreppur, kt. 420269-7579, Andakílshreppur, kt. 420169-3969, Reykholtsdalshreppur, kt. 530269-7799, Hálsahreppur, kt. 590169-0999, Hvítársíðuhreppur, kt. 650169-7359, Þverárhlíðarhreppur, kt. 420369-4259, Álftaneshreppur, kt. 410169-7709, Borgarhreppur, kt. 480169-6469 og Borgarbyggð, kt. 510694-2289, greiði in solidum stefnanda, Bjarna Stefáni Óskarssyni, krónur 862.065, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. nóvember 1990 til greiðsludags. Stefndu greiði in solidum stefnanda krónur 350.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 72/2015
|
Líkamstjón Sjúklingatrygging Varanleg örorka Matsgerð Málskostnaður Vextir Fyrning
|
Í málinu greindu A og S fyrst og fremst á um hvort tjón A af völdum mistaka við lyfjagjöf hjá heilsugæslustöð í júní 2007 hefði valdið varanlegri skerðingu á getu hennar til að afla sér vinnutekna samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Til stuðnings því að svo væri vísaði A einkum til matsgerðar dómkvaddra manna þar sem talið var að varanleg örorka hennar væri 5%. S hélt því aftur á móti fram að ákvörðun sín frá 2011, sem staðfest hafði verið af úrskurðarnefnd almannatrygginga 2012, væri byggð á vönduðu mati sérfróðra manna í samræmi við lögákveðið hlutverk S og vægi það mat þyngra en mat hinna dómkvöddu manna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skæru dómstólar úr um sönnunargildi þeirra gagna sem fyrir þá væru lögð. Talið var að ákvörðun S samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 111/2000 yrði ekki jafnað til álitsgerðar örorkunefndar á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga. Matsgerð sérfróðra manna, sem dómkvaddir hefðu verið, hafi að öðru jöfnu ríkt sönnunargildi í einkamálum sökum þess að þeir skulu vera óvilhallir og gefa báðum aðilum, matsbeiðanda og matsþola, kost á að gæta hagsmuna sinna við matið, sbr. 3. mgr. 61. gr. og 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Sama eigi ekki við um ákvörðun S þótt hún væri byggð á sérfræðilegu mati. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna um varanlega örorku A væri ítarlega rökstudd og í samræmi við 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Var því fallist á mat þeirra um að varanleg örorka A væri 5%. Var úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga því ógiltur og bætur til A ákvarðaðar með hliðsjón af 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Við ákvörðun málskostnaðar var tekið tillit til þóknunar hinna dómkvöddu matsmanna. Loks var ekki fallist á með S að vextir, sem krafa A hafði borið á nánar greindu tímabili, væru fallnir brott vegna fyrningar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2015. Hún krefst þess að úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 16. janúar 2012 í máli nr. 98/2011 verði felldur úr gildi og stefnda verði gert að greiða sér aðallega 4.892.523 krónur, en til vara 2.299.135 krónur, í báðum tilvikum með 4,5% ársvöxtum af nánar greindum fjárhæðum frá 22. júní 2008 til 18. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að áfrýjanda verði dæmdar bætur í samræmi við varakröfu hennar og málskostnaður felldur niður. I Mál þetta á rætur að rekja til þess að áfrýjandi hlaut varanlegan vefjaskaða í hægri handlegg þegar mistök urðu við lyfjagjöf á heilsugæslustöð 22. júní 2007. Af því tilefni sótti hún 1. desember 2008 um bætur úr hendi stefnda á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Stefndi svaraði umsókninni 19. febrúar 2010 þar sem sagði að ekki væri „annað að sjá en um mistök eða gáleysi starfsmanns hafi verið að ræða“ og ætti atvikið því undir 1. tölulið 2. gr. laganna. Í framhaldinu gekkst áfrýjandi undir mat hjá tveimur sérfróðum starfsmönnum stefnda og birtust niðurstöður þeirra í ákvörðun hans 17. janúar 2011. Þar kom fram að „stöðugleikapunktur“ vegna atviksins, sem áður greinir, væri ákveðinn 1. september 2008 og ætti áfrýjandi rétt til bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáningabóta og bóta vegna varanlegs miska. Hins vegar hefði áfrýjandi, sem starfaði við dagskrárgerð hjá [...], upplýst á svonefndum matsfundi að hún teldi afleiðingar atviksins ekki myndu hafa nein áhrif á tekjur sínar miðað við þáverandi starf og hefði hún hugsað sér að halda áfram í því starfi. Síðan sagði: „Störf hennar í gegnum tíðina hafa verið svipuð að því leytinu til að matsmenn telja heldur ekki að afleiðingar sjúklingatryggingaratburðar hefðu haft nein áhrif á hæfi hennar til tekjuöflunar á þeim vettvangi. Að öllu virtu telst varanleg örorka vegna sjúklingatryggingaratburðar því engin vera.“ Hinn 19. janúar 2011 greiddi stefndi áfrýjanda bætur í samræmi við framangreinda ákvörðun sína. Áfrýjandi kærði ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar almannatrygginga 1. mars 2011. Síðar sama ár fór hún fram á að dómkvaddir yrðu tveir óvilhallir og sérfróðir menn til þess að meta afleiðingar áðurgreinds atviks. Skiluðu hinir dómkvöddu menn ítarlegri matsgerð 12. október 2011 þar sem talið var að „stöðugleikapunktur“ vegna atviksins væri einu ári eftir það, 22. júní 2008. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir forsendum og niðurstöðum matsgerðarinnar þar sem fjallað var um mat á varanlegri örorku áfrýjanda af völdum atviksins samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Niðurlagsorðin í þeim hluta matsgerðarinnar voru svohljóðandi: „Matsmenn telja að það líkamstjón sem sjúklingatryggingaatvikið olli, og nú hefur verið metið til 5 miskastiga, hafi áhrif á vinnugetu matsbeiðanda í dag en að auki hefur líkamstjónið dregið úr möguleikum hennar á starfsvali í framtíðinni og möguleikum hennar á framgangi í starfi. Það eru því meiri líkur en minni á því að afleiðingar mistakanna 22.06.2007 valdi henni tekjutapi í framtíðinni, miðað við það sem sennilega hefði orðið ef lyfjagjöfin hefði verið gerð á réttan hátt. Að öllum gögnum virtum og m.v.t. viðtals og læknisskoðunar á matsfundi er varanleg örorka metin 5%.“ Úrskurðarnefnd almannatrygginga kvað upp úrskurð í tilefni af kæru áfrýjanda 16. janúar 2012. Var ákvörðun stefnda um bætur til handa áfrýjanda staðfest, þar á meðal sú niðurstaða að hún hefði ekki orðið fyrir varanlegri örorku. II Í máli þessu greinir aðila fyrst og fremst á um hvort tjón áfrýjanda af völdum atviksins 22. júní 2007 hafi valdið varanlegri skerðingu á getu hennar til að afla sér vinnutekna samkvæmt 1. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000. Til stuðnings því að svo sé vísar áfrýjandi einkum til matsgerðar hinna dómkvöddu manna sem gerð er grein fyrir að framan. Aftur á móti heldur stefndi því fram að ákvörðun sín, sem staðfest hafi verið af úrskurðarnefnd almannatrygginga, sé byggð á vönduðu mati tveggja sérfróðra manna í samræmi við lögákveðið hlutverk stefnda. Það mat eigi að vega þyngra en mat hinna dómkvöddu manna, meðal annars í ljósi þess að tekjur áfrýjanda hafi aukist frá því sem áður var. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skera dómstólar úr um sönnunargildi þeirra gagna sem fyrir þá eru lögð. Eftir 2. mgr. 15. gr. laga nr. 111/2000 ber stefnda að taka afstöðu til bótaskyldu á grundvelli 1. mgr. 1. gr. og 1. töluliðar 2. gr. laganna og ákveða fjárhæð bóta að undangenginni gagnaöflun. Ekki er þar frekar mælt fyrir um hvernig þetta skuli gert, en af öðrum ákvæðum lagagreinarinnar verður ráðið að það sé í verkahring starfsmanna stefnda að taka afstöðu til bótaskyldu og ákveða bótafjárhæð, eftir atvikum á grundvelli mats. Þegar af þeirri ástæðu verður ákvörðun stefnda samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 111/2000 ekki jafnað til álitsgerðar örorkunefndar á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga, en í lokamálslið 2. mgr. hennar segir að um hæfi nefndarmanna til þess að fara með mál skuli fara eftir reglum um sérstakt hæfi dómara. Matsgerð sérfróðra manna, sem dómkvaddir hafa verið, hefur að öðru jöfnu ríkt sönnunargildi í einkamálum sökum þess að þeir skulu vera óvilhallir og gefa báðum aðilum, matsbeiðanda og matsþola, kost á að gæta hagsmuna sinna við matið, sbr. 3. mgr. 61. gr. og 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Sama á sem fyrr segir ekki við um ákvörðun stefnda þótt hún sé byggð á sérfræðilegu mati. Niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna um varanlega örorku áfrýjanda er ítarlega rökstudd og að auki í samræmi við 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga þar sem segir að þegar tjón vegna örorku er metið skuli líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Í því sambandi verður að taka tillit til þess að áfrýjandi býr við takmarkað starfsöryggi sem dagskrárgerðarmaður og vaxandi tekjur hennar á undanförnum árum segja lítið til um hvernig henni muni ganga að afla sér vinnutekna þegar lengra líður á starfsævina. Samkvæmt öllu framansögðu er fallist á mat hinna dómkvöddu manna um að varanleg örorka áfrýjanda sé 5%. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu um svo óverulega örorku áfrýjanda þótt hún hafi komið fram í sjónvarpsþáttum þar sem hún þurfti í afmörkuðum tilvikum að beita báðum höndum við að leysa af hendi þrautir og önnur verkefni. Með skírskotun til þess, sem að framan greinir, er tekin til greina krafa áfrýjanda um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar almannatrygginga 16. janúar 2012. Við útreikning á aðalkröfu áfrýjanda um bætur er tekið mið af heildarlaunum fréttamanna í Félagi fréttamanna árin 2004 til 2006. Þar sem áfrýjandi hefur ekki starfað sem fréttamaður og ekki sýnt fram á að svo verði í náinni framtíð er ekki unnt að fallast á að bætur til hennar skuli miðuð við þessi laun. Samkvæmt því hefur hún ekki fært sönnur á að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hennar en kveðið er á um 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Varakrafa áfrýjanda er reist á fyrrnefnda ákvæðinu og sé frá talinn kostnaður við matsgerð hinna dómkvöddu manna hefur stefndi ekki mótmælt þeirri kröfu sérstaklega. Verður hún því lögð til grundvallar við ákvörðun bóta til áfrýjanda. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skal sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni greiða skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón tjónþola. Meðal þess er kostnaður við að staðreyna tjónið. Sé dómsmál höfðað telst þóknun matsmanns til málskostnaðar, sbr. e. lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim sökum verður þóknun hinna dómkvöddu matsmanna, en matsgerðar þeirra var aflað í aðdraganda málshöfðunar, dregin frá varakröfu áfrýjanda og tillit tekið til hennar við ákvörðun málskostnaðar. Fallist er á kröfu áfrýjanda um 4,5% ársvexti af höfuðstól dómkröfunnar til 18. nóvember 2011 og dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi heldur því fram að vextir, sem krafa áfrýjanda hafi borið á tímabilinu frá 22. júní 2008 til 3. desember 2009, séu fallnir brott vegna fyrningar. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda gilda lögin um þær kröfur sem stofnast eftir 1. janúar 2008 og samkvæmt 3. gr. þeirra er almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda fjögur ár, þar á meðal krafna um vexti. Í 1. mgr. 16. gr. laganna segir að fyrningu sé slitið þegar kröfuhafi leggur málið til ákvörðunar fyrir stjórnvald sem hefur sérstakt ákvörðunarvald til þess að ljúka deilu um ágreininginn. Þar sem áfrýjandi sótti um bætur til stefnda 1. desember 2008 er krafa hennar um vexti, sem stofnaðist eftir gildistöku laga nr. 150/2007, ekki fyrnd og verður hún því tekin til greina óbreytt. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 16. janúar 2012 í máli áfrýjanda, A, gegn stefnda, Sjúkratryggingum Íslands. Stefndi greiði áfrýjanda 1.712.835 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 22. júní 2008 til 18. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2014. Mál þetta var höfðað 3. desember 2013 og dómtekið 29. september 2014. Stefnandi er A, [...], [...]. Stefndi er Sjúkratryggingar Íslands, Laugavegi 114, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga nr. 98/2011, kveðinn upp 16. janúar 2012, verði felldur úr gildi og að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.892.523 kr. ásamt 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 4.306.223 kr. frá 22. júní 2008 til 18. nóvember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Til vara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. I. Málavextir Í máli þessu er óumdeilt að stefnandi hlaut varanlegan vefjaskaða í hægri olnbogabót þegar mistök urðu við lyfjagjöf á heilsugæslustöðinni í [...] þann 22. júní 2007. Þann 1. desember 2008 sótti hún um bætur samkvæmt lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu með tilkynningu til stefnda Sjúkratrygginga Íslands. Með bréfi dags. 19. febrúar 2010 samþykkti stefndi að um bótaskylt atvik væri að ræða sem félli undir bótasvið 1. tölul. 2. gr. áðurnefndra laga. Í kjölfarið gekkst stefnandi undir örorkumat hjá stefnda og voru varanlegar afleiðingar metnar af B lækni og C lögfræðingi. Þann 17. janúar 2011 lá fyrir ákvörðun stefnda sem var tekin á grundvelli matsgerðar fyrrnefndra matsmanna. Matsmenn komust að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda væri 5 stig en varanleg örorka engin. Með bréfi dags. 1. mars 2011 kærði stefnandi ákvörðun stefnda um mat á varanlegum afleiðingum sjúklingatryggingaratviksins (hér eftir nefnt atvikið) til úrskurðarnefndar almannatrygginga. Jafnframt óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanna til að meta varanlegan miska og örorku stefnanda með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 7. júní 2011. Dómkvaddir voru þeir D læknir og E lögmaður. Matsgerð þeirra lá fyrir þann 12. október 2011. Niðurstöður hennar voru þær að varanlegur miski stefnanda væri 5 stig og varanleg örorka 5%. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsett 18. október 2011, krafðist stefnandi bóta á grundvelli matsgerðarinnar frá 12. október 2011 en þeirri umleitan var hafnað af hálfu stefnda. Vísaði stefndi til þess að tekin hefði verið stjórnvaldsákvörðun sem fæli m.a. í sér mat á afleiðingum sjúklingatryggingar-atburðarins og að á þeim grundvelli hefði stefndi greitt stefnanda fullnaðarbætur. Þann 16. janúar 2012 lá fyrir úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga í málinu, nr. 98/2011. Nefndin staðfesti ákvörðun stefnda um að varanlegur miski stefnanda væri 5% og varanleg örorka engin. Með bréfi dagsettu 26. júní 2013 óskaði stefnandi eftir því að stefndi endurskoðaði afstöðu sína en því var hafnað með svarbréfi stefnda 11. september 2013. Stefnandi telur að hún hafi ekki fengið tjón sitt að fullu bætt og höfðaði því mál þetta. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefnda beri að greiða stefnanda bætur samkvæmt lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu í samræmi við matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 12. október 2011. Þá vísar stefnandi til þess að bætur samkvæmt lögum um sjúklingatryggingu skuli fara eftir skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 111/2000. Ágreiningur aðila snúist um mat stefnda á varanlegri örorku stefnanda. Stefnandi byggir á því að matsgerð sú sem stefndi framkvæmdi hafi ekki sýnt með fullnægjandi hætti fram á raunverulegt tjón stefnanda hvað varði varanlega örorku. Stefnanda hafi því verið nauðsynlegt að fá dómkvadda matsmenn til þess meta örorku vegna atviksins og hnekkja mati stefnda. Almennt teljist matsgerð dómkvaddra matsmanna verulega sterkt sönnunargagn um þau atriði sem hún nái til. Stefnandi byggir á því að hún hafi hlotið varanlega örorku vegna atviksins, andstætt niðurstöðu matsgerðar Sjúkratrygginga Íslands þar sem varanleg örorka stefnanda hafi ekki verið talin vera fyrir hendi. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eigi tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku sökum líkamstjóns, eftir að heilsufar er orðið stöðugt, hafi tjónið valdið varanlegri skerðingu á getu til að afla atvinnutekna. Stefnandi vísar til þess að í matsgerð stefnda sé mat á varanlegri örorku ekki rökstutt ítarlega, heldur sé nánast einvörðungu lagt til grundvallar að atvikið hafi ekki áhrif á tekjur stefnanda í núverandi starfi sem dagskrárstjóri hjá [...] né í störfum af svipuðum toga. Stefnandi hafi bent á að á matsfundi hjá Sjúkratryggingum Íslands hafi hún sagt að ástand sitt hefði ekki áhrif á hluta af vinnu sinni hjá [...], þ.e. umsjón með morgunþætti frá níu til tólf virka daga, en sá þáttur af vinnu stefnanda sé einfaldastur. Aftur á móti hafi stefnandi margvíslegar aðrar skyldur á vinnustað sínum það sem eftir lifi vinnudagsins þar sem reyni mun meira á hana. Ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til þess í matsgerð stefnda. Stefnandi telur óásættanlegt að stefndi miði við að varanleg örorka hennar sé engin þar sem stefnandi kveðst vera með viðvarandi verkjaseyðing og pirring í hægri handlegg, niður í miðjan framhandlegg og aðeins upp í upphandlegg sem aukist við allt álag. Stefnandi kveður úthald verulega skert og hún eigi erfitt með allt grip og að lyfta hlutum. Einkennin hái henni bæði í vinnu og í daglegum athöfnum, en stefnandi eigi í erfiðleikum með að sinna ýmsum störfum og þurfi oft að taka sér hlé frá vinnu sökum verkja til þess að hvíla hægri handlegg. Þá sé stefnandi ófær um að skrifa mikið og eigi erfitt með að vinna við tölvu. Stefnandi leggur áherslu á að mat á varanlegri örorku sé einstaklingsbundið og vísar í því samhengi til þess að fræðimenn séu almennt sammála um að við mat á varanlegri örorku þurfi að taka tillit til ýmissa atriða sem hafa áhrif á framvindu í lífi tjónþola, að teknu tilliti til líkamstjóns. Meðal þess sem ber að líta til er eðli líkamstjónsins og afleiðinga þess fyrir tjónþola, aldurs, menntunar, færni, starfsréttinda, og heilsufars- og atvinnusögu fyrir atvik, fyrirætlanir hvað varði nám og vinnu um það leyti sem slys eða atvik gerist og fleiri atriða. Ekki verði séð af matsgerð stefnda að tekið hafi verið tillit til allra framangreindra atriða við mat á varanlegri örorku stefnanda. Stefnandi byggir á því að í mati á varanlegri örorku felist framtíðarspá um tekjuöflunarhæfi, en ætíð séu til staðar ákveðnir óvissuþættir. Um sé að ræða spá á getu til þess að afla launatekna til 67 ára aldurs, en ljóst sé að stefnandi eigi langan starfsaldur fram undan. Því sé ekki hægt að útiloka að sú færniskerðing sem stefnandi búi við vegna atviksins muni hafa áhrif á atvinnuþátttöku og tekjuöflunarhæfi í framtíðinni. Stefnandi byggir á því að fyrirliggjandi matsgerð dómkvaddra matsmanna sé mun ítarlegri og betur rökstudd. Vísar stefnandi í tiltekna kafla matsgerðar því til stuðnings. Hún gefi mun betri mynd af því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir en matsgerð stefnda og því mati hafi ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð. Sönnunargildi matsgerðar stefnda sé mun rýrara en fyrirliggjandi matsgerð dómkvaddra matsmanna. Í því sambandi vísar stefnandi til þess að matsgerðar stefnda hafi verið einhliða aflað af stefnda og hún verið samin af starfsmönnum stefnda. Stefnandi vísar til þess að bótaákvörðun samkvæmt lögum nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu fari eftir skaðabótalögum, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga um sjúklingatryggingu. Tjónþoli geti þannig gert kröfur í samræmi við ákvæði skaðabótalaganna og stefnda beri að sama skapi skylda til þess að greiða bætur í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Geri skaðabótalög ráð fyrir því að bætur vegna líkamstjóns nái meðal annars yfir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hljótist, sbr. 1. mgr. 1. gr. laganna. Telur stefnandi að greiðsluskylda stefnda á grundvelli sjúklingatryggingar nái meðal annars til þess að greiða sjúkrakostnað og annað fjártjón í skilningi skaðabótalaga. Stefnanda hafi verið nauðsynlegt að fá dómkvadda óháða matsmenn til þess að meta örorkuna. Af þeim sökum beri stefnda að greiða kostnað af matsgerðinni og þeirri gagnaöflun sem hafi verið nauðsynleg til þess að hægt væri að framkvæma hana. Dómkröfur stefnanda eru á því byggðar að stefnanda beri fullar skaðabætur úr hendi stefnda og skulu skaðabætur taka mið af matsgerð. Uppgjör vegna þjáninga- og miskabóta hafi farið fram 19. janúar 2011. Dómkröfur stefnanda sundurliðast svo: Varanleg örorka skv. 5.-8. gr. skaðabótalaga, m.v. árslaun upp á 6.311.334 kr. og stuðull 13,646 kr. 4.306.223 Annað fjártjón (sjúkrakostnaður) kr. 586.300 Eftir stendur því dómkrafan: kr. 4.892.523 Við útreikning á varanlegri örorku sé tekið mið af heildarlaunum fréttamanna í Félagi fréttamanna árin 2004-2006 samkvæmt upplýsingum kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna. Launin hafi verið uppreiknuð að stöðugleikadegi og bætt hafi verið við 11,5% lífeyrissjóðsframlagi vinnuveitanda samkvæmt kjarasamningi. Annað fjártjón sé kostnaður stefnanda við öflun matsgerðar með vísan til reikninga frá dómkvöddum matsmönnum. Höfuðstóll dómkröfunnar sé því 4.892.523 kr. Auk þess beri stefnda að greiða stefnanda vexti af 4.306.223 kr. frá stöðugleikadegi 22. júní 2008 til 18. nóvember 2011 og dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags en frá þeim degi hafi mánuður liðið frá því að stefnandi sendi stefnda kröfu um uppgjör. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða laga um sjúklingatryggingu nr. 111/2000, skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um aðild málsins er vísað til III. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, 44. gr. laga nr. 30/2004. Um varnarþing vísast til ákvæða V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varðandi málskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988. Um útreikning bótakröfu er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993. Um vexti á dómkröfu stefnanda er vísað til 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og um dráttarvexti til ákvæða 6. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að miða skuli bótaskyldu stefnda vegna atviksins þann 22. júní 2007 við ákvörðun stefnda, dags. 17. janúar 2011 og úrskurð úrskurðarnefndar almannatrygginga, dags. 16. janúar 2012 enda sýni gögn málsins fram á að stefnandi búi ekki við skerta getu til að afla atvinnutekna vegna sjúklingatryggingaratburðarins. Stefndi mótmælir því að skilyrði 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt í tilviki stefnanda. Stefndi bendir á að rökstuðningur í ákvörðun stefnda frá 17. janúar 2011 sé fullnægjandi enda komi þar fram að tjónþoli hafi sjálf upplýst á matsfundi að hún teldi afleiðingar atviksins ekki hafa nein áhrif á tekjur sínar miðað við núverandi starf sem dagskrárgerðarkona hjá [...] og að hún hafi hugsað sér að halda áfram því starfi. Störf hennar hafi verið svipuð í gegnum tíðina að því leytinu til að matsmenn telji ekki að afleiðingar sjúklingatryggingaratburðar hefðu haft nein áhrif á hæfi hennar til tekjuöflunar á þeim vettvangi. Stefndi vísar til þess að mat sem þetta sé ávallt framtíðarspá og því sé ekki mögulegt að leggja annað til grundvallar en áform, núverandi starf og forsögu. Forsaga stefnanda, núverandi starf og framtíðaráform hennar liggi fyrir, samkvæmt fyrirliggjandi gögnum. Þá hafi einnig verið tekið tilliti til eðlis líkamstjóns, afleiðinga þess fyrir tjónþola, aldurs og menntunar, sem sé á sama sviði og núverandi starf hennar. Stefndi veki jafnframt athygli á því að tekið hafi verið tillit til þeirra einkenna sem hrjá stefnanda vegna atviksins með því að meta henni 5 stiga miska. Gera þurfi skýran greinarmun á því hvort líkamleg einkenni hafi áhrif á hæfi til að afla tekna eða ekki, þ.e. hvort um læknisfræðilega eða fjárhagslega örorku sé að ræða. Stefndi hafnar þeim rökum matsmanna að meiri líkur en minni séu á því að afleiðingar atviksins myndu valda stefnanda tekjutapi í framtíðinni miðað við það sem hefði sennilega orðið ef lyfjagjöfin hefði verið gerð á réttan hátt. Bendir stefndi á að tekjur tjónþola hafa ekki dregist saman á þeim tæpu sex árum sem liðin séu frá atvikinu, heldur hafi þær þvert á móti aukist til muna. Stefndi vísar í greinargerð með frumvarpi því er varð að skaðabótalögum nr. 50/1993 þar sem segir að það sem ráði úrslitum við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku sé hvort tjónþoli tapi tekjum til frambúðar. Þá segir einnig að annars vegar verði að meta hvaða atvinnutækifæri tjónþoli hefði átt ef hann hefði ekki orðið fyrir tjóni og hins vegar atvinnutækifæri eftir líkamstjón. Í því skyni verði hverju sinni að afla upplýsinga um atvinnu hans og tekjur fyrir og eftir tjónsatvik. Að því er varði atvinnutækifæri eftir líkamstjón sé vakin athygli á því að í 2. mgr. sé berum orðum vikið að því að líta skuli til þess hvort ætla megi að tjónþoli eigi kost á vinnu sem sanngjarnt sé að ætlast til að hann starfi við. Við slíkt sanngirnismat komi einkum til álita andlegir og líkamlegir hæfileikar tjónþola, verkkunnátta hans, menntun og aldur. Þá verði fyrst og fremst að leggja til grundvallar upplýsingar sem séu fyrir hendi þegar ljóst þyki að tjónþoli geti ekki náð frekari bata. Stefndu benda á að af fyrirliggjandi gögnum í málinu sé ljóst að líkamstjónið virðist ekki há stefnanda í störfum hennar í sjónvarpi við hinar ýmsu aðstæður, sem jafnvel fullfrískir einstaklingar gætu átt í erfiðleikum með að valda, svo sem sjá megi í sjónvarpsþáttunum [...] sem sýndir voru á [...] [...] 2012 og lagðir eru fram þessu til stuðnings. Stefndi telji að þessir þættir, sem teknir hafi verið upp fimm árum eftir atvikið, sýni svo ekki verði um villst, að stefnanda séu allir vegir færir í störfum sínum í fjölmiðlum, enda hafi þarna verið dæmi um ýmsar krefjandi aðstæður þar sem hún þurfti að beita hægri hendi af miklum krafti auk þess sem hún hafi unnið í kulda, bæði á sjó og jöklum. Þá bendir stefndi einnig á að mat hinna dómkvöddu matsmanna frá 12. október 2011, sanni ekki að varanleg örorka stefnanda af völdum slyssins sé í raun meiri en miðað sé við í ákvörðun stefndu þar sem matsgerðir um örorku í líkamstjónamálum séu ekki nein nákvæmnisvísindi og byggist meira og minna á huglægum viðhorfum matsmanna, þar sem munað geti verulegu á niðurstöðum eftir matsmönnum, þótt verið sé að meta sömu einkenni og aðstæður. Athygli sé vakin á því að í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, í ákvörðun stefndu frá 17. janúar 2011 og í úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga frá 16. janúar 2012, sé verið að meta sömu einkenni og aðstæður, en engar nýjar og ófyrirsjáanlegar afleiðingar sjúklingatryggingaratburðarins hafa komið fram frá ákvörðun stefnda. Þá vísar stefndi til þess að eftir að matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi legið fyrir hafi verið tekin afstaða til kæru vegna ákvörðunar stefnda hjá óvilhöllum úrskurðaraðila, úrskurðarnefnd almannatrygginga, og hafi þá legið fyrir bæði ákvörðun stefnda frá 17. janúar 2011 og matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna frá 12. október 2011. Niðurstaða úrskurðarnefndar almannatrygginga, hafi verið sú að ákvörðun stefnda skyldi staðfest. Stefndi telji því að ekki skuli miðað við matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna enda séu ekki fyrir hendi neinar upplýsingar sem styðji við röksemdir sem liggja að baki mati þeirra á 5% örorku stefnanda, heldur liggi þvert á móti fyrir sönnunargögn sem sýni fram á að stefnandi hafi verið fullfær um að sinna þeim störfum sem matsmennirnir töldu hana ekki geta sinnt. Því sé með fullri sanngirni hægt að rökstyðja og ætla að stefnandi geti sinnt starfi fréttamanns eða öðru því starfi sem hugur hennar standi til, rétt eins og starfi umsjónarmanns [...] sjónvarpsþáttanna og miða skuli við ákvörðun stefndu frá 17. janúar 2011. Stefndi bendir á að í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé enginn rökstuðningur að baki því til hvaða þátta hafi verið litið við niðurstöðu um stöðugleikadag. Í ákvörðun stefnda sé það hins vegar tekið fram með skýrum hætti, þ.e. að teknu tilliti til framburðar stefnanda á matsfundi. Stefndi leggi því áherslu á að stöðugleikadagur sé réttilega miðaður við 1. september 2008. Stefndi hafnar kröfu stefnanda um að hann greiði fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna enda hafi legið fyrir ákvörðun stefnda í málinu þar sem varanlegar afleiðingar sjúklingatryggingaratburðarins hafi verið metnar og því sé óþarft að fá mat dómkvaddra matsmanna. Þá hafi ákvörðunin verið staðfest af úrskurðarnefnd almannatrygginga eins og fyrr segi. Stefndi gerir þá kröfu til vara að verði fallist á það með stefnanda að stefndi sé bótaskyldur vegna varanlegrar örorku, verði dómkröfur lækkaðar þar sem útreikningur stefnanda sé haldinn verulegum annmörkum og sé kröfum stefnanda andmælt sem of háum. Stefndi mótmæli því árslaunaviðmiði sem stuðst sé við í stefnu enda hafi ekkert verið lagt fram í málinu sem styðji það að víkja eigi frá meginreglu skv. 7. gr. laga nr. 50/1993, þ.e. að árslaun skuli teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag sem tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðist við. Stefnandi hafi auk þess ekki fært nein rök fyrir því hvers vegna miða ætti við heildarlaun fréttamanna í Félagi fréttamanna í stað þess að miða við meðalatvinnutekjur tjónþola. Stefndi bendir á að samkvæmt gögnum frá Ríkisskattstjóra, sem liggi fyrir í málinu, skuli miða við upphæðina 2.352.481 kr. nema stefnandi sýni fram á annað. Í stefnu liggur fyrir útreikningur að baki þessari fjárhæð. Þá mótmælir stefndi stöðugleikadegi í útreikningi stefnanda. Stefndi mótmæli jafnframt vaxtakröfum stefnanda á þeim grundvelli að vextir sem séu eldri en fjögurra ára frá birtingardegi stefnu séu fyrndir. Birtingardagur stefnu hafi verið 3. desember 2013 og séu því allir vextir sem krafan hafi borið fyrir þann tíma fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Stefndi bendi á að bótauppgjör 19. janúar 2011 rjúfi ekki fyrningu samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905. Þá sé upphafstíma bótakröfu andmælt og talið að miða skuli við dómsuppsögu enda séu slíkir annmarkar á útreikningi stefnanda að ekki geti legið fyrir fyrr en við dómsuppsögu hver rétt fjárkrafa sé, verði á annað borð á hana fallist. Til vara krefst stefndi þess að upphaf dráttarvaxta sé mánuði eftir að stefna var birt stefnda. Um lagarök er vísað til laga um sjúkratryggingu, nr. 111/2000, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, eldri laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1950, skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglu skaðabótaréttar. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 21. kafla laga nr. 91/1991. IV. Niðurstaða Stefnandi byggir á því að hún hafi ekki fengið fullar sjúkratryggingabætur úr hendi stefnda vegna líkamstjóns sem hún hlaut við atvik það sem varð þann 22. júní 2007. Stendur ágreiningur aðila um það hvort hún eigi réttmæta kröfu til þess að fá bætur greiddar vegna varanlegrar örorku. Uppgjör bóta vegna þjáninga og varanlegs miska fór fram 19. janúar 2011. Varanlegur miski var metinn 5 stig en við það mat var litið til varanlegs vefjaskaða í hægri olnbogabót og kraftminnkunar. Var niðurstaða stefnda, úrskurðarnefndar almannatrygginga og hinna dómkvöddum matsmanna, samhljóða hvað þetta varðar. Í tilefni umsóknar stefnanda um bætur úr sjúklingatryggingu samkvæmt lögum nr. 111/2000 gekkst hún undir læknisskoðun hjá B á matsfundi þann 5. júlí 2010. Í ákvörðun stefnda sem byggð er á mati læknisins og C lögfræðings er að finna lýsingu stefnanda á stöðugum einkennum frá hægri handlegg. Einkennin samanstandi m.a. af einkennilegum dofa, viðkvæmni við ákveðinni snertingu, kulvísi, dofatilfinningu í kulda og mikilli kraftskerðingu sem geri það að verkum að hún treysti ekki hægri hendi til átaka. Sökum þessa eigi hún erfitt með að skrifa langan texta og hafi fengið að taka próf í Háskóla Íslands á tölvu. Þá hafi einkennin áhrif á daglegt líf og valdi svefntruflunum. Um varanlega örorku stefnanda segir í matinu: „Tjónþoli upplýsti sjálf á matsfundi að hún teldi afleiðingar atburðarins ekki myndu hafa nein áhrif á tekjur sínar miðað við núverandi starf. Störf hennar í gegnum tíðina hafa verið svipuð að því leytinu til að matsmenn telja heldur ekki að afleiðingar slyssins hefðu nein áhrif á hæfi hennar til tekjuöflunar á þeim vettvangi. Að öllu virtu telst varanleg öroka vegna sjúklingatryggingaratburðar því engin vera.“ Staðfesti B þessa niðurstöðu fyrir sitt leyti við aðalmeðferð málsins. Stefnandi var ósátt við niðurstöðuna og taldi að ekki hefði verið tekið nægilegt tillit til þess hversu mikil áhrif viðvarandi einkenni hefðu á starfsgetu hennar. Hún væri úthaldsminni og ætti í erfiðleikum við allt grip og að lyfta þungum hlutum. Þar af leiðandi ætti hún í erfiðleikum með að sinna ýmsum störfum, svo sem tölvuvinnu, og væri ófær um að skrifa mikið. Fór stefnandi fram á dómkvaðningu matsmanna til þess að meta afleiðingar sjúklingatryggingaatviksins og liggur mat D, læknis og E lögmanns fyrir í málinu dagsett 12. október 2011. Við mat á varanlegri örorku líta matsmennirnir til þess að líklegt sé að stefnandi hefði haldið áfram vinnu á vettvangi fjölmiðla hefði atvikið ekki átt sér stað enda eigi hún sér langa sögu á þeim vettvangi og hafi aflað sér háskólamenntunar á því sviði. Þá segir í matsgerðinni: „Matsbeiðandi hefur á síðustu árum aðallega unnið við dagskrágerð í útvarpi en eðli starfa af þeim toga leiðir tæplega til þess að hægt sé að telja atvinnuöryggi mikið eða tryggt, enda byggir líftími útvarpsefnis á vinsældum þess samkvæmt mælingum og áherslum þeirra sem bera ábyrgð á dagskrástjórn hverju sinni. Um það leyti sem atvikið gerðist hafði matsbeiðandi áform um að halda áfram háskólanámi í blaða- og fréttamennsku og sá fyrir sér að eiga starfsferil í fjölmiðlum. Hún er fastráðin dagskrárgerðarmaður hjá [...] og stýrir vinsælum morgunþætti en metnaður hennar og áhugi stendur til að fá starf sem fréttamaður. Hún vill vinna sig upp í fréttamannsstarf en hefur ekki treyst sér til að sækja um þar sem hún á í erfiðleikum við að halda á míkrafón í hægri hendi og vinna á tölvu. Þá er ljóst að einkenni sem atvikið olli versna í kulda en starf fréttamanns gerir eðlilega kröfu til að hann fari út úr húsi og á vettvang fréttaefnis.“ Niðurstaða matsmanna var sú að líkamstjón það sem atvikið olli hafi áhrif á vinnugetu stefnanda og dragi úr möguleikum hennar á starfsvali í framtíðinni ásamt möguleikum á framgangi í starfi. Það séu því að þeirra mati meiri líkur en minni á því að afleiðingar atviksins valdi henni tekjutapi í framtíðinni og sé varanleg örorka því metin 5%. Fyrir dómi lýsti stefnandi starfi sínu í dag. Hún kvaðst hafa umsjón með útvarpsþætti sem væri þriggja og hálfs tíma vinna á dag. Hún ynni í átta tíma við tölvu, m.a. við handritsgerð og að klippa efni. Hún ynni líka við sjónvarp og hefði haft umsjón með tilteknum þáttum á dagskrá [...]. Hún þreyttist því við að skrifa á tölvu og væri almennt séð úthaldsminni enda fæli vinnan í sér aukið álag. Væri hún því þreytt og pirruð þegar heim kæmi. Kraftleysi í hægri hönd væri enn til staðar og hefði síst batnað. Hún kvaðst enn búa við sömu einkenni og áður þó að verkir hafi breyst eitthvað. Stefnandi byggir alfarið á niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna en stefndi byggir á mati því sem lá til grundvallar ákvörðun stefnda frá 17. janúar 2011 sem var staðfest með úrskurði úrskurðarnefndar almannatrygginga þann 16. janúar 2012. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er það hlutverk dómara að taka afstöðu til þess hvaða sönnunargögn hann leggur til grundvallar niðurstöðu dóms. Metur dómari þannig sönnunargildi þeirra matsgerða sem vísað hefur verið til, sbr. 2. mgr. 66. gr. laganna svo og annarra gagna. Meðal gagnanna eru myndbrot frá árinu 2012 úr sjónvarpsþáttunum [...] sem sýndir voru á [...] og stefnandi stjórnaði en þau gögn voru ekki á meðal matsgagna. Að mati dómsins teljast ákvörðun stefnda og matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sterk sönnunargögn um þau atriði sem þau ná til hafi réttum aðferðum verið beitt við framkvæmd þeirra og þau sýnilega ekki byggð á röngum forsendum. Mat hinna dómkvöddu matsmanna hefur þannig ekki sjálfkrafa ríkara sönnunargildi en ákvörðun stefnda. Stefnandi telur mat á varanlegri örorku í ákvörðun stefnda rýra sönnunargildi hennar enda sé rökstuðningur takmarkaður og ekki eins ítarlegur og rökstuðningur í matsgerð dómkvaddra matsmanna. Sé nánast eingöngu lagt til grundvallar að sjúklingatryggingaratburðurinn hafi ekki áhrif á tekjur stefnanda í núverandi starfi né í störfum af svipuðum toga. Stefnandi hefur hins vegar hvorki dregið í efa að faglega hafi verið staðið að læknisskoðun né haldið því fram að forsendur sem ákvörðunin er byggð á séu rangar. Hins vegar hafi ekki verið tekið nægilegt tillit til þeirra einkenna og færniskerðingar sem stefnandi gerði grein fyrir og þjáist af enn í dag. Fyrir dómi lýstu annars vegar B læknir og hins vegar dómkvaddir matsmenn D læknir og E lögmaður þeim forsendum sem lágu til grundvallar niðurstöðu þeirra. Allir lýstu þeir því að um heildstætt mat hafi verið að ræða þar sem öðrum þræði var byggt á frásögn stefnanda sjálfrar um forsögu, núverandi starf og framtíðaráform. Í rökstuðningi þeirra fyrir niðurstöðu um varanlega örorku eru dregin fram tiltekin atriði sem ráða niðurstöðu þeirra. Að áliti dómsins þykir það ekki rýra sönnunargildi ákvörðunar stefnda að dregin hafi verið fram önnur og færri atriði en í niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Fyrir liggur að læknisskoðun fór fram í báðum tilvikum svo og viðtal við stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993 á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku ef líkamstjón veldur varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Er þá litið til þess hvort og í hvaða mæli aflahæfi tjónþolans skerðist til framtíðar litið en örorkumat samkvæmt greininni er fjárhagslegt og einstaklingsbundið. Þau atriði sem ráða mestu við mat þetta eru staða tjónþolans fyrir slys, eðli líkamstjónsins og varanleg áhrif þess svo og möguleikar tjónþola á að halda fyrra starfi eða finna sér nýtt starf. Varðandi eðli líkamstjóns stefnanda er niðurstaða mats læknanna B og D í öllum meginatriðum sú sama en rúmt ár var á milli læknisskoðana. Hvorki er að finna ytri einkenni á hægri hendi og handlegg né vöðvarýrnun. Hreyfigeta var eðlileg í efri útlimum, þ.e. öxlum, olnbogum, úlnliðum og fingrum. Skynjun í griplimum var eðlileg, þ.e. sinaviðbrögð og húðskyn. Gripkraftur var þó ekki prófaður sérstaklega af hinum dómkvöddu matsmönnum. Framkvæmdar voru tvenns konar kraftmælingar í tengslum við læknisskoðun B. Önnur sýndi mun meiri gripkraft í hægri hönd en hin lítinn mun á milli handa. Fyrir liggur að þegar atvikið átti sér stað átti stefnandi ekki að baki langa atvinnusögu. Hún stundaði nám í stjórnmálafræði með fjölmiðlafræði sem aukagrein og útskrifaðist [...] 2005. Með náminu vann hún á einkareknum útvarpsstöðvum í hlutastarfi. Eftir útskrift vann hún að öllu leyti við útvarpsstöð til áramóta 2005 en þá fór hún til útlanda í spænskunám fram til júlí 2006. Frá ágúst 2006 vann hún á dagblaði við sölu auglýsinga. Stefnandi starfaði þar þegar atvikið varð en hafði auk þess umsjón með útvarpsþætti á [...] um helgar. Framtíðaráform stefnanda eru óbreytt og hún hyggst starfa áfram á vettvangi fjölmiðla. Hana hefur að eigin sögn ávallt dreymt um að verða fréttamaður en árið 2009 hóf hún meistaranám í blaða- og fréttamennsku og lauk þar tilteknum einingum. Hún hefur hins vegar aldrei starfað sem fréttamaður og voru í sjálfu sér engin teikn um það þegar atvikið átti sér stað. Af því sem rakið hefur verið og fram kom í skýrslutöku af stefnanda ásetti hún sér eftir tjónsatvikið að halda sínu striki þrátt fyrir að hin viðvarandi einkenni hafi gert henni erfitt fyrir í ýmsu tilliti. Þar sem hún væri rétthent hafi hún sem fyrr beitt hægri hendi við vinnu sína en gætti þess að hvíla hana og nota vinstri hendi þegar þörf krefði. Að þessu leyti hefur stefnandi takmarkað tjón sitt eins og henni hefur verið unnt. Nú rúmum sjö árum eftir atvikið er hún fastráðin á [...] en starfið er erilsamt og stærsti hluti vinnu hennar fer fram á tölvu. Á árinu 2012 tók hún að sér gerð sjónvarpsþátta við ýmsar krefjandi aðstæður sem útheimti beitingu beggja handa við ýmsar þrautir og verkefni. Fram kom í skýrslu stefnanda að hún hafi viljað sanna sig og hafi „látið vaða“ enda ekki talið sig hafa aðra kosti í stöðunni. Það er stefnandi sem ber sönnunarbyrði fyrir því að hún eigi réttmæta kröfu á bótum fyrir varanlega örorku. Þarf hún því að sanna að þau einkenni sem hún glímir við í dag hafi áhrif á getu hennar til að afla tekna til framtíðar. Fyrir liggur að tekjur hennar hafa aukist frá því sem áður var og vinnuframlag hennar í dag er síst minna en það var fyrir atvikið. Þá er ekki að sjá að möguleikar stefnanda til ákveðinna verkefna hafi skerst sem vissulega er því að þakka að hún hefur bætt við sig í námi og er þrautseig að eðlisfari. Vegna þeirra varanlegu einkenna sem há munu stefnanda til framtíðar voru henni eins og fyrr sagði ákvarðaðar bætur fyrir varanlegan miska. Að mati dómsins hefur stefnandi hins vegar ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að tjónsatvikið hafi dregið úr möguleikum hennar og getu til þess að afla tekna í framtíðinni og þannig valdið henni fjárhagslegu tjóni. Verður niðurstaða ákvörðunar stefnda og úrskurður almannatrygginga um að varanleg örorka stefnanda sé engin því lögð til grundvallar. Að þessu virtu ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Hjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Sjúkratryggingar Íslands skal vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 333/2005
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Skilyrðum var talið fullnægt til að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála meðan mál hans var til meðferðar fyrir æðra dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi, en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 1. nóvember 2005 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2005 dæmdur í fangelsi í sex og hálft ár vegna brota gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir liggur að Hæstiréttur hefur í fyrri dómum sínum um gæsluvarðhald yfir varnaraðila talið skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 uppfyllt. Ekki eru efni til þess að breyta því mati nú. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 402/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. desember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ætla verður að varnaraðili kæri úrskurð héraðsdóms til að fá hann felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með bréfi til héraðsdóms Reykjavíkur 2. október 1999 gerði sóknarðili kröfu um að varnaraðili, með kennitölu [...] og lögheimili að [...] í Reykjavík, yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. desember nk. kl. 16. Efni bréfsins er annars tekið að verulegu leyti orðrétt upp í hinum kærða úrskurði. Þegar krafa sóknaraðila var tekin fyrir á dómþingi sama dag neitaði varnaraðili með öllu að tjá sig um málið, svo og um hvort hann óskaði eftir að sér yrði skipaður verjandi. Með vísan til þess, sem greinir í hinum kærða úrskurði, má fallast á það með héraðsdómara að skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila, svo og að því sé þar markaður hæfilegur tími. Verður úrskurðurinn því staðfestur. Það athugast að í hinum kærða úrskurði er sem fyrr segir rakið orðrétt úr kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald og með stuttum rökstuðningi tekin afstaða til hennar, í stað þess að greina frá aðild að málinu, kröfu sóknaraðila og afstöðu varnaraðila til hennar, ásamt því að lýsa sjálfstætt helstu atvikum og röksemdum, sem færðar voru fyrir kröfunni. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 59/2003
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Ö um að máli ákæruvaldsins á hendur honum yrði vísað frá dómi. Var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. febrúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. febrúar 2003, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að máli ákæruvaldsins á hendur honum yrði vísað frá dómi. Um kæruheimild vísar varnaraðili til j. liðar 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi og sér dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt i. lið 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 sætir úrskurður héraðsdómara, þar sem synjað er um frávísun opinbers máls, ekki kæru til Hæstaréttar. Brestur þannig heimild til kæru úrskurðarins og verður málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 143/2006
|
Einkaleyfi Nytjaleyfi Hlutafé
|
N ehf. krafðist þess að lagt yrði bann við nýtingu NB hf. á einkaleyfi þess. Atvik málsins eru þau að N ehf. tók þátt í stofnun félags um bragðefnavinnslu í Hornafirði 20. október 1999. Sama dag sótti N ehf. um einkaleyfi á sérstakri ensímtæknilegri aðferð sem unnt er að nota til bragðefnavinnslu. Hlutafjárframlag N ehf. í félaginu, NB hf., var greitt í formi þekkingar, eins og nánar var kveðið á um í 1. lið samnings aðila frá 22. október 1999. Í málinu var deilt um túlkun á 1. lið samningsins, þ.e. hvort hlutafjárframlag N ehf. hafi einungis falist í almennri þekkingu á notkun ensímtæknilegrar aðferðar eða hvort um hafi verið að ræða nytjaleyfi á einkaleyfi N ehf. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að samkvæmt lögum nr. 17/1991 um einkaleyfi þurfi nytjaleyfissamningar ekki að uppfylla formskilyrði til að teljast gildir. Ljóst sé að hið umdeilda ákvæði sé ekki skýrt, en þegar það sé lesið með 2. lið samningsins verði að fallast á þá málsástæðu NB hf. að í 1. lið samkomulagsins hafi falist ótímabundið og óafturtækt nytjaleyfi á einkaleyfi N ehf. Var NB hf. því sýknað af kröfu N ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að nafni áfrýjanda hafi verið breytt úr Norðurís hf. í NorðurBragð hf. I. Á hluthafafundi 20. október 1999 var nafni stefnda breytt úr Norðri hf. í Norðurhöfn ehf., þar sem til stóð að stofna nýtt hlutafélag með aðild hans, sem hlyti nafnið Norður hf. Því var ætlað að standa að framleiðslu bragðefna úr sjávarfangi og vinnslu á ensími með heitinu kríótín, sem nota átti við þá framleiðslu. Norður hf. var stofnað 22. október 1999, en nafni þess var síðar breytt í Norðurís hf., sem nú er áfrýjandi, en stefndi fékk þá aftur nafnið Norður ehf. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi gerði stefndi, sem kveðst hafa sérhæft sig í nýsköpun og þróun á sviði prótínvinnslu, samning við Sjósókn ehf. um stofnun líftæknifyrirtækis 9. mars 1999. Sagði í 1. gr. samningsins að stefndi myndi leggja hinu nýja fyrirtæki „til afnota alla núverandi tækniþekkingu sína og réttindi varðandi framleiðslu á próteinasablöndu úr þorskslógi, Cryotin, til framleiðslu á bragðefnum og öðrum efnum, sem til verða við slíka framleiðslu.“ Sjósókn ehf. myndi leggja fyrirtækinu „til afnota alla núverandi markaðsþekkingu og markaðstengsl til sölu á sömu efnum.“ Hið nýja félag gekk á þessu stigi undir heitinu Sjávarensím. Í 2. gr. samningsins sagði að aðilar hans væru „sammála um að leggja fram sameiginlega, réttindi sín og þekkingu sbr. 1. gr. sem einn þekkingarpakka og semja um sameiginlegt endurgjald fyrir hann í formi hlutafjár“ við stofnun nýja félagsins. Skyldu hlutabréfin skiptast milli þeirra í hlutföllunum 80% til stefnda og 20% til Sjósóknar ehf. Í viljayfirlýsingu, sem sex félög gerðu sameiginlega 29. apríl 1999, þar á meðal stefndi og Sjósókn ehf., sagði að niðurstaða vinnuhóps um stofnun Sjávarensíma skyldi miða við það að félagið „yfirtaki þekkingu Norðurs ehf. og Sjósóknar ehf. á sviði framleiðslu og markaðsetningar bragðefna úr sjávarfangi annarsvegar og þekkingu Norðurs ehf. á sviði einangrunar og vinnslu sjávarensíma hinsvegar.“ Viðskiptaáætlun fyrir Sjávarensím hf. var gerð í ágúst 1999. Má ráða af henni að bragðefni, sem stefndi bjó yfir þekkingu til að vinna, hafi átt að leggja grunn að framleiðslu hins nýja félags. Samkvæmt fundargerð stjórnarfundar í stefnda 23. september 1999 var samþykkt „að taka þátt í stofnun félags um bragðefnavinnslu í Hornafirði, sem gengið hefur undir vinnuheitinu Sjávarensím ehf. og að kaupa 58,788144% hlut í hinu óstofnaða félagi. Stjórnin samþykkir að greiða hlutinn með því að gera samning við hið væntanlega félag um að það fái einkarétt til hagnýtingar þekkingar Norðurs ehf. til að vinna bragðefni með kuldavirkum ensímum.“ Endurskoðanda stefnda hafi verið falið að semja matsskýrslu, þar sem fram kom að verðmæti framlags stefnda stæði „fyllilega undir því verðmæti sem mótframlag annarra ... gefur þessum hlut í félaginu eða með öðrum orðum að það sé meira virði en 53 mkr.“ Undir 5. lið í fundargerðinni var fjallað sérstaklega um samning stefnda við hið nýja félag um einkarétt til að nýta einkaleyfi stefnda við bragðefnavinnslu. Hluthafafundar var haldinn í stefnda 20. október 1999. Í fundargerð var bókað að hlutur stefnda í hinu nýja félagi yrði að nafnverði 4.000.000 krónur á genginu 13,227 eða að verðmæti 53.108.000 krónur. Hlutafjárframlagið yrði greitt með þekkingu í eigu stefnda „til kríótínvinnslu til bragðefnavinnslu, þekkingu til bragðefnavinnslu, vinnsluleiðbeiningum fyrir vinnslu á kríótíni, vinnsluleiðbeiningum til vinnslu bragðefna úr sjávarfangi með kríótíni, auk nafnsins Norðurs ásamt merki, og vörumerkinu North foods“. Í skýrslu endurskoðanda stefnda, sem dagsett var sama dag, sagði að verðmæti þekkingar og leiðbeininga, sem stefndi hygðist láta nýstofnuðu félagi í té, svaraði að minnsta kosti til hlutafjárins, sem væri endurgjaldið fyrir þekkinguna. Þar sagði jafnframt: „Matið er miðað við notagildi framlagðrar þekkingar („know how“) og viðeigandi vinnsluleiðbeininga í höndum hins nýstofnaða félags.“ Sama dag sótti stefndi um einkaleyfi á uppfinningu sinni sem hann nefndi „Aðferð til framleiðslu á prótínhydrólysötum með notkun sjávarprótínasa“. Í bréfi um einkaleyfið, sem veitt var 15. apríl 2005, sagði meðal annars: „Uppfinningin varðar aðferð til að fá fram með ensímtæknilegum aðferðum prótínhýdrólýsöt (vatnsrofin prótín) til neyslu, í dýrafóður og í snyrtivörur.“ Stofnsamningur fyrir áfrýjanda var gerður 22. október 1999. Samkvæmt honum skyldi hlutafé vera 6.804.093 krónur og greitt í reiðufé nema hlutur stefnda, sem þá hét Norðurhöfn ehf., sem var heimilað að greiða „með framsali á þekkingu til kríótínsvinnslu til bragðefnavinnslu, þekkingu til sjálfrar bragðefnavinnslunnar, vinnsluleiðbeiningum til vinnslu á kríótíni, vinnsluleiðbeiningum til vinnslu á bragðefnum úr sjávarfangi með kríótíni, auk nafnsins Norður“. Sama dag gerðu aðilar máls þessa með sér samkomulag. Hljóðuðu þrír fyrstu liðir þess svo: „1. Við stofnun Norðurs mun NH leggja fram sem hlutafjárframlag af sinni hálfu þekkingu til kríótínsvinnslu til bragðefnavinnslu, þekkingu til sjálfrar bragðefnavinnslunnar, vinnsluleiðbeiningar fyrir vinnslu á kríótíni, og vinnsluleiðbeiningar til vinnslu á bragðefnum úr sjávarfangi með kríótíni, auk nafnsins Norður ásamt merki, og vörumerkið North foods. Um nánari útlistun framangreindra atriða vísast til viðeigandi hluta fyrirliggjandi einkaleyfisumsóknar NH dags. 20. október 1999, sem merkt skal sem fylgiskjal nr. 1, og telst órjúfanlegur hluti af samkomulagi þessu. Framlag NH við stofnun Norðurs samkv. framangreindu er metið til fjár sem stofnframlag NH til félagsins. 2. Með samkomulagi þessu veitir NH Norðri alheims einkarétt á nýtingu þekkingar samkv. 1. tl. hér að framan samkv. hluta framangreindrar einkaleyfisumsóknar samkv. fylgiskj. nr. 1., en sá réttur fylgir ekki hlutafjárframlagi NH til Norðurs. Norður samþykkir að greiða NH 2% framleiðslugjald af verði seldra afurða, sem framleiddar eru samkv. framangreindu alheims einkanýtingar-rétti, og skal framleiðslugjaldið reiknast af FOB skilaverði afurða. Gjalddagi framleiðslugjaldsins er 30 dögum eftir afhendingu seldra afurða. Dráttarvextir reiknast á gjaldfallna fjárhæð ef hún er ekki greidd á gjalddaga. 3. Samkomulag þetta er ótímabundið, og er óuppsegjanlegt af hálfu beggja aðila meðan einkaleyfi NH er í gildi, nema skriflegt samkomulag verði um annað. Þó er NH heimilt að segja upp samkomulagi þessu með 3ja mánaða fyrirvara ef verulegar vanefndir verða á greiðslu framleiðslugjalds samkv. samkomulagi þessu. ... Með sama hætti er NH heimilt að segja samkomulagi þessu upp með 3ja mánaða fyrirvara ef framleiðsla samkv. einkaleyfi NH er hætt af hálfu Norðurs um 12 mánaða skeið eða lengur. Að lokum er NH heimilt að segja samkomulagi þessu upp með 3ja mánaða fyrirvara ef ársframleiðsla Norðurs á bragðefnum samkv. framangreindu nær ekki 450 tonnum á ári, en þó ekki fyrr en í fyrsta lagi 1. janúar 2005.“ Samkvæmt gögnum málsins leitaði stefndi eftir bankaláni 5. maí 2000, en í umsókn hans um það sagði meðal annars eftirfarandi: „Félagið á 3.200.000 kr. hlut í NorðurÍs hf. sem það eignaðist sem greiðslu fyrir að láta NorðurÍs hf. ... í té þekkingu og leyfi til að framleiða bragðefni samkvæmt framangreindri aðferð sem þróuð hefur verið hjá Norðri ehf.“ Í skýrslu stjórnar stefnda í ársreikningi fyrir árið 1999, sem dagsett var 22. maí 2000, sagði meðal annars að félagið hafi sótt um einkaleyfi á ákveðnum aðferðum til kríótínvinnslu til bragðefnavinnslu. Einnig, að stofndagur áfrýjanda hafi verið 22. október 1999 og hann hafi tekið yfir „þann hluta rekstrarins sem snéri að vinnslu Kríótíns og bragðefnavinnslu.“ Áfrýjandi hafi fengið alheims einkaafnotarétt á nýtingu hluta þekkingar stefnda til vinnslu bragðefna til manneldis. Sagði jafnframt að gerður hafi verið „samningur um framleiðslugjald af seldum afurðum“, en einnig hafi stefndi fengið hlutabréf í áfrýjanda „sem gagngjald fyrir framleiðsluleyfið.“ Með bréfi 7. janúar 2005 tilkynnti stefndi áfrýjanda að hann segði upp samkomulagi þeirra frá 22. október 1999 á grundvelli áðurgreindrar heimildar í 3. lið þess, því ársframleiðsla áfrýjanda hefði ekki náð þeim 450 tonnum, sem þar um ræddi. Áfrýjandi ber ekki brigður á að stefnda hafi verið heimilt að segja samkomulagi þeirra upp. Hann telur á hinn bóginn uppsögnina engu breyta um heimild sína til að nýta sem fyrr þá vinnsluaðferð, sem stefndi hefur einkaleyfi á, þar sem stefndi hafi með hlutafjárframlagi sínu í áfrýjanda látið í té ótímabundið og óafturkræft nytjaleyfi fyrir vinnsluaðferðinni. Þessu er stefndi ósammála og leitast hann við að fá lagt bann við þessari starfsemi áfrýjanda í máli þessu. II. Málsaðilar deila um hvað hafi falist í hlutafjárframlagi stefnda, hvort það hafi eingöngu verið yfirfærsla á almennri þekkingu á notkun ensímtæknilegrar aðferðar eða hvort um hafi verið að ræða nytjaleyfi á einkaleyfi hans. Heldur áfrýjandi því fram að í áðurgreindum 1. lið samkomulags þeirra 22. október 1999 hafi falist að stefndi hafi við stofnun áfrýjanda veitt honum almenn afnotaréttindi af þekkingu og vinnsluleiðbeiningum til bragðefnavinnslu, svo sem greint hafi verið í stofnsamningi og sérfræðiskýrslu endurskoðandans. Í 2. lið hafi áfrýjanda verið veitt tiltekin viðbótarréttindi, sem felist í alheims einkarétti til að nýta þekkingu samkvæmt einkaleyfisumsókn stefnda, en sá réttur hafi ekki fylgt hlutafjárframlagi stefnda til áfrýjanda, eins og tekið sé fram í 2. lið. Fyrir þessi viðbótarréttindi skyldi áfrýjandi greiða sérstakt 2% framleiðslugjald. Stefndi heldur því hins vegar fram, að í 1. lið felist ekki að áfrýjanda sé veitt nytjaleyfi, heldur hafi nytjaleyfið falist í 2. lið samkomulagsins, sem hafi verið sagt upp og réttur áfrýjanda til að nýta einkaleyfið þar með fallið niður. Samkvæmt lögum nr. 17/1991 um einkaleyfi þurfa nytjaleyfissamningar ekki að uppfylla formskilyrði til þess að teljast gildir. Ljóst er að hið umdeilda ákvæði 1. liðar samkomulags aðilanna frá 22. október 1999, um hvað felist í hlutafjárframlagi stefnda, er ekki skýrt. Þegar samkomulagið í heild er lesið og 1. og 2. liður eru lesnir saman, verður þó að fallast á með áfrýjanda að orðalag 2. liðar, þar sem tekið var fram að alheims einkaréttur á „nýtingu þekkingar samkv. 1. tl. hér að framan“ fylgi ekki hlutafjárframlagi stefnda til áfrýjanda, renni stoðum undir þá málsástæðu hans að í 1. lið samkomulagsins hafi falist ótímabundið og óafturtækt nytjaleyfi á einkaleyfi stefnda, en í 2. lið hafi verið gert sérstakt samkomulag um að áfrýjandi fengi til viðbótar nytjaleyfinu einkarétt á nýtingunni gegn greiðslu sérstaks framleiðslugjalds. Samkvæmt þessu verður að fallast á með áfrýjanda að með hlutafjárframlagi stefnda hafi honum verið veittur réttur til að nýta þá vinnsluaðferð, sem stefndi hefur síðan fengið einkaleyfi fyrir, og að sá réttur standi óhaggaður af uppsögn stefnda á 2. lið samkomulags þeirra frá 22. október 1999. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, NorðurBragð hf., er sýkn af kröfu stefnda, Norðurs ehf. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 30. júní 2005 og dómtekið 17. febrúar 2006. Stefnandi er Norður ehf., Brúnavegi 8, Reykjavík, en stefndi er Norðurís hf., Dalbraut 2, Höfn í Hornafirði. Dómkröfur stefnanda eru að lagt verði bann við nýtingu stefnda á einkaleyfi stefnanda, sbr. einkaleyfisskráningu hans nr. 2002 frá 15. apríl 2005. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði endurgjald fyrir nýtingu einkaleyfisins að fjárhæð 4.200.000 krónur. Þá gerir stefnandi kröfu um að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru að hann verði alfarið sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Samkvæmt gögnum málsins var félagið Norður ehf. stofnað á árinu 1983 og hóf það starfsemi sína sem líftæknifyrirtæki og sérhæfði sig í vinnslu ensíma úr sjávarfangi. Þessu félagi var skipt upp í tvö félög á árinu 1999, Ensímtækni ehf. og stefnanda, Norður ehf. og sérhæfir stefnandi sig í nýsköpun og þróun á sviði prótínvinnslu. Á árinu 1998 hóf Norður ehf. kynningu á Hornafirði á starfsemi sinni eftir að hafa borist fyrirspurnir þaðan um hugsanlegt samstarf á sviði vinnslu bragðefna og ensíma og undirrituðu Norður ehf, Sjósókn ehf. og ýmsir aðilar á Hornafirði viljayfirlýsingu af þessu tilefni 29. apríl 1999. Áður eða þann 9. mars 1999 höfðu Norður ehf. forveri stefnanda og Sjósókn ehf. gert með sér samning um að standa sameiginlega að stofnun fyrirtækis og leita eftir samstarfi við þriðja aðila og kemur fram í þessum samningi að Norður ehf. muni leggja þessu félagi til alla núverandi tækniþekkingu sína og réttindi varðandi framleiðslu á prótínasablöndu úr þorskslógi, svokölluðu kríótíni, til framleiðslu á bragðefnum og öðrum efnum sem til verði við slíka framleiðslu. Sjósókn ehf. skyldi leggja félaginu til alla núverandi markaðsþekkingu og markaðstengsl til sölu á sömu efnum. Með yfirlýsingu sömu aðila 21. október 1999 gerðu þeir samning sín á milli um að stefnandi framseldi Sjósókn ehf. 20% af hlutafé sínu í stefnda og með þessari yfirlýsingu lýstu stefnandi og Sjósókn ehf. því yfir að samningur þeirra frá 9. mars 1999 væri uppfylltur. Hinn 20. október 1999 sótti stefnandi um einkaleyfi á uppfinningu sinni sem kallast: Aðferð til framleiðslu á prótínhydroysötum með notkun á sjávarprótínasa. Fékkst einkaleyfið skráð 15. apríl 2005 undir númerinu 2002. Með stofnsamningi 22. október 1999 var stefndi svo stofnaður og voru stofnendur 15 talsins. Við stofnun fékk stefndi nafnið Norður hf. og síðar var nafni félagsins breytt í Norðurís hf. Eftir að mál þetta var höfðað var nafni félagsins breytt í Norðurbragð hf. Stefnandi, sem þá hét Norðurhöfn ehf., var stærsti hluthafinn við stofnun stefnda með 4.000.000 króna framlag að nafnverði en heildarhlutafé félagsins var að nafnverði 6.804.093 krónur. Í stofnsamningi vegna stefnda kemur að tilgangur félagsins sé framleiðsla á ensímum til bragðefnavinnslu, framleiðsla og sala á hvers konar bragðefnum, útflutningsstarfsemi, fasteignarekstur, lánastarfsemi og önnur skyld starfsemi. Samkvæmt stofnsamningnum skyldi hlutafé allt greitt í reiðufé en sérstaklega tekið fram að stefnandi hafði heimild til að greiða hlutafé sitt með framsali á þekkingu til kríótínvinnslu til bragðefnavinnslu, þekkingu til sjálfrar bragðefnavinnslunnar, vinnsluleiðbeiningum til vinnslu á kríótíni, vinnsluleiðbeiningum til vinnslu á bragðefnum úr sjávarfangi með kríótíni, auk nafnsins Norðurs, merkis þess og vörumerkisins North foods, en verðmæti þessa voru sögð nema að minnsta kosti hlutafjárframlagi stefnanda í stefnda. Hinn 22. október 1999 gerðu aðilar þessa máls með sér samkomulag þar sem meðal annars kemur fram að stefnandi leggi fram sem hlutafjárframlag, það sem tilgreint er í framangreindum stofnsamningi, nánar tiltekið þekkingu, vinnsluleiðbeiningar, nafn og vörumerki. Þá er um þetta vísað til fyrirliggjandi einkaleyfisumsóknar sem teljist órjúfanlegur hluti samkomulagsins og að tilgreint framlag stefnanda sé metið til fjár sem stofnframlag stefnanda til stefnda. Framangreint samkomulag skyldi vera ótímabundið og óuppsegjanlegt af beggja hálfu meðan einkaleyfi stefnanda væri í gildi nema skriflegt samkomulag væri gert um annað eða vanefndir yrðu af hálfu stefnda. Þá væri stefnanda heimilt að segja samkomulaginu upp ef stefndi hætti framleiðslu í 12 mánuði eða lengur eða ef ársframleiðsla stefnda næði ekki 450 tonnum á ári, en þó eigi fyrr en 1. janúar 2005. Með bréfi 7. janúar 2005 sagði stefnandi framangreindu samkomulagi aðila upp á þeim grundvelli að ársframleiðsla stefnda næði ekki 450 tonnum. Kemur fram í uppsagnarbréfinu að uppsögnin taki þegar gildi og komi til framkvæmda 7. apríl 2005. Eftir það falli niður réttur stefnda til að framleiða bragðefni og ensím til bragðefnavinnslu. Þá áréttaði stefnandi í bréfi sínu að hann hafnaði því að stefnda væri heimilt að halda framleiðslu áfram í andstöðu við eiganda einkaleyfis. Með bréfi 8. febrúar 2005 mótmælti stefndi því að uppsögn stefnanda kæmi til framkvæmda fyrr en 15. apríl 2005 þar sem hann hafi ekki móttekið bréf stefnanda fyrr en 14. janúar 2005. Þá mótmælti stefndi þeim sjónarmiðum stefnanda að þegar uppsögnin kæmi til framkvæmda félli niður almennur framleiðsluréttur stefnda til bragðefnavinnslunnar. Taldi stefndi að alheims einkanýtingarréttur stefnda félli niður þannig að stefnandi gæti veitt fleirum rétt til framleiðslu á grundvelli einkaleyfis síns, en almennur framleiðsluréttur stæði eftir. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 17. nóvember 2005 var hafnað kröfu stefnda um að málinu væri vísað frá dómi. Stefnandi kveður stefnda hafa haldið áfram framleiðslu eftir einkaleyfi stefnanda í óþökk stefnanda þrátt fyrir uppsögn samnings aðila og virðist sem stefndi telji sér það heimilt þar sem einkaleyfið sjálft hafi verið lagt fram sem hlutafjárframlag við stofnun stefnda. Þessu mótmælir stefnandi. Kveður stefnandi það ætíð hafa verið grundvallaratriði í samskiptum aðila að stefnandi ætti einkaleyfið einn og færi með það eftir almennum reglum þar um. Þess vegna hafi verið um tvískipta gerninga að ræða, annars vegar stofnsamning þar sem þekking og vinnsluleiðbeiningar hafi verið látnar í té og hins vegar sérstakan samning sem gerður hafi verið við stefnda sjálfan en ekki milli stofnenda félagsins. Á meðan stefndi hafi staðið við samninginn af sinni hálfu hafi engin úrræði verið fyrir stefnanda að segja honum upp. Það hafi því ekki verið nema vegna brostinna væntinga sem stefnandi hafi átt þess kost að segja samningnum upp og hafi stefnandi því eðli málsins samkvæmt verið óbundinn af frekari samskiptum við stefnda. Hafi samningur aðila verið mjög hagstæður stefnda vegna gjaldfrelsis fyrstu 450 tonnanna og þess að hann hafi verið óuppsegjanlegur við venjulegar aðstæður. Sé ljóst að ef til hafi staðið að veita stefnda óafturkræft leyfi til að framleiða samkvæmt einkaleyfi stefnanda án nokkurra takmarkana hefði þurft að orða það skýrt í samningnum á milli aðilanna. Sé því ljóst að stefndi hefði ekki fengið svo mikil tækifæri til að láta reyna á starfsemi sína án greiðslna eða möguleika á því að samningnum yrði sagt upp fyrr en svo mörgum árum síðar ef ætlunin hefði verið að veita stefnda óafturkræfan rétt til nýtingar einkaleyfisins. Uppsagnarákvæði samningsins hefðu tekið skýrt á þessu atriði og hefði verið orðað skýrt hvernig færi með rétt stefnda til áframhaldandi framleiðslu ekki síst vegna þess að ljóst var að grundvöllur fyrir starfsemi stefnda yrði ekki lengur fyrir hendi ef til uppsagnar samningsins kæmi. Hafi ákvæði samningsins af þeim sökum verið svo hagstæð fyrir stefnda og honum gefin svo mikil tækifæri til að sanna að starfsemi hans gæti verið arðvænleg vegna þess að aðilar hafi gert sér grein fyrir því að uppsögn samningsins þýddu væntanlega endalok á starfsemi stefnda. Hefði það ekki verið skilningur þeirra sem að samningnum stóðu hefði ekki verið eins mikið staðið við bakið á stefnda í upphafi. Þá megi benda á að ef skilningur aðila á samningnum hefði verið með þeim hætti sem stefndi hafi haldið fram hefði verið sett ákvæði í samninginn um rétt stefnda til að yfirtaka einkaleyfið ef stefnandi myndi hætta að greiða árgjöld þess og láta einkaleyfið þar með falla niður. Hefðu aðilar aldrei gert samninginn þess efnis sem stefndi haldi fram nema skýrt hefði verið tekið á þessum atriðum. Ef ætlunin hafi aðeins verið að semja um að stefndi hefði einkarétt til nýtingar einkaleyfisins en að honum slepptum væri nytjaleyfisréttur fyrir hendi án endurgjalds, hefði einnig verið tekið skýrt fram í samningnum hvaða afleiðingar það hefði ef stefnandi til dæmis leyfði öðrum aðila einnig að framleiða samkvæmt einkaleyfi sínu. Sé það alveg ljóst að hefði það verið rétti tilgangurinn og meiningin með gerð samningsins hefðu ákvæði samningsins verið um margt á annan veg en raun beri vitni. Stefnandi kveður að ljóst sé að hlutafjárframlag stefnanda við stofnun stefnda hafi verið bundið við yfirfærslu þekkingar og leiðbeiningar. Sú yfirfærsla hafi að öllu leyti farið fram. Hvers kyns afnotaréttur að einkaleyfisverndaðri aðferð hafi hins vegar byggt á sérstökum samningi sem nú hafi verið sagt upp. Uppsögn samnings feli í sér að réttindi og skyldur samkvæmt honum falli niður og geti stefnandi því gert nýjan samning um alheims einkanýtingarrétt á aðferð sinni við hvern þann sem hann kjósi. Réttindi stefnda til framleiðslu séu því fallin niður. Telur stefnandi að það gangi algerlega gegn tilgangi laga um einkaleyfi að líta svo á að félag geti nýtt einkaleyfi annars aðila án gagngjalds fyrir það. Sá sem sæki um einkaleyfi hafi eytt gífurlegum tíma og fjármunum í að þróa uppfinningu sína og koma henni á laggirnar, og með nytjaleyfissamningum við framleiðendur samkvæmt einkaleyfinu gefist honum færi á að fá hluta af kostnaði sínum endurheimtan. Þar sem einkaleyfi sé yfirleitt verðmætasta og mikilvægasta eign eiganda þess sé ljóst að allir nytjaleyfissamningar sem séu verulega frábrugðnir því sem venjulegt geti talist verði að vera mjög skýrt orðaðir. Samningur aðila sem hér um ræði taki á engan hátt á því að um sérstaklega rúman rétt nytjaleyfishafa sé að ræða og verði ákvæði hans því ekki túlkuð á þann hátt sem stefndi geri. Kröfu sína um hæfilegt endurgjald kveðst stefnandi byggja á 57. og 58. gr. laga um einkaleyfi nr. 17/1991. Stefndi hafi frá 15. apríl 2005 og til dagsins í dag haldið framleiðslu sinni áfram með nýtingu á einkaleyfi stefnanda. Stefnandi hafi þar með ekki getað gert nýjan samning við annan framleiðanda þar sem hann hafi ekki getað veitt öðrum einkarétt til framleiðslu samkvæmt einkaleyfi sínu sem væri eðli málsins samkvæmt ábatasamara fyrir stefnanda. Þar að auki eigi stefndi ekki að hagnast á þessu broti sínu og krefjist stefnandi því greiðslu endurgjalds og bóta úr hendi stefnda sem nemi þeirri fjárhæð sem stefnandi gæti haft frá framleiðanda fyrir nýtingu á einkaleyfi sínu. Samkvæmt áætlun stefnanda hafi verið gert ráð fyrir 84.000.000 króna veltu á árinu 2005 vegna einkaleyfisins og hefði hann krafið framleiðanda um að minnsta kosti 5% framleiðslugjald á þessu ári, eða 350.000 krónur á mánuði. Miðað við að uppsögn samningsins hafi tekið gildi 15. apríl 2005 og að málarekstri þessum ljúki í apríl á árinu 2006 þyki ekki óvarlegt að krefjast 4.200.000 króna endurgjalds sem samsvari 350.000 krónum í 12 mánuði. Verði að telja kröfu þessa hófsama. Um lagarök fyrir kröfum sínum vísar stefnandi til ákvæða einkaleyfalaga nr. 17/1991 og sérstaklega til IX. kafla þeirra um endurgjaldskröfu stefnanda. Þá byggir stefnandi enn fremur á almennum reglum samningaréttarins. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður stefnanda hafa átt frumkvæði að stofnun stefnda í þeim tilgangi að hagnýta uppfinningu til vinnslu bragðefna. Tilgangur með stofnun stefnda hafi verið að hrinda í framkvæmd hugmyndum stefnanda um framleiðslu og markaðssetningu bragðefna úr sjávarfangi. Frá upphafi þess að stefnandi hafði frumkvæði ásamt Sjósókn ehf. að stofnun stefnda hafi verið gert ráð fyrir því að félagið fengi til afnota alla tækniþekkingu og réttindi stefnanda varðandi framleiðslu á próteinasablöndu úr þorskslógi, svokölluðu kríótín, til framleiðslu á bragðefnum og öðrum efnum sem verði til við slíka framleiðslu eins og fram komi í samkomulagi um stofnun líftæknifyrirtækis milli Norðurs ehf. og Sjósóknar 9. mars 1999. Við stofnun stefnda hafi stefnandi lagt fram alla þekkingu til framleiðslu bragðefna og vinnsluleiðbeiningar og annað “know how” sem hlutafjárframlag alls að nafnverði 4.000.000 króna á genginu 13,227, en heildarhlutafé hafi verið 6.804.093 krónur að nafnverði. Um hafi verið að ræða 58,8% hlut í hinu nýja félagi. Tilgangur stefnanda með framsali á hinum fjárhagslegu verðmætum sem í uppfinningunni hafi falist og nú njóti einkaleyfaverndar hafi verið að hagnast á notkun hinnar vernduðu uppfinningar í viðskiptum með framleiðslu bragðefna. Í stað þess að stefnandi færi sjálfur í framleiðslu hafi verið ákveðið að stofna sérstakt félag um framleiðslu bragðefna úr sjávarfangi og aðrir fjárfestar fengnir til liðs við stefnanda, svo sem Sjósókn ehf., Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins og síðar fleiri aðilar. Stefndi hafi því gagngert verið settur á stofn til að nýta einkaleyfi stefnanda. Með vísan til stofnsamnings fyrir stefnda 22. október 1999 og sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar endurskoðanda 20. október 1999 hafi stefnandi skuldbundið sig til þess að leggja fram tiltekin verðmæti sem fólgin voru í þekkingu til bragðefnavinnslu sem hlutafjárframlag við stofnun stefnda. Telur stefndi að í hlutafjárframlagi skuli vera fólgin fjárhagsleg verðmæti, en þekking ein og sér án nýtingaréttar teljist ekki til fjárhagslegra verðmæta sem hægt sé að meta sem hlutafjárframlag, sbr. fyrirliggjandi álitsgerð Deloitte, dagsetta 15. desember 2004. Í stofnsamningi stefnda sé vísað til þess að stefnandi hafi heimild til að greiða hlutafé sitt í öðrum verðmætum en peningum og skyldu þau verðmæti vera metin samkvæmt tilgreindri sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar. Þar segi meðal annars að matið sé byggt á notagildi framlagðrar þekkingar, svokölluðu “know how”. Að mati stefnda sé ljóst að framsal á þekkingu stefnanda til bragðefnavinnslu ein og sér hefði enga þýðingu haft nema stefnda væri um leið veittur réttur til að hagnýta þá þekkingu sem í uppfinningunni felist. Framangreint framsal stefnanda á nýtingarrétti hafi verið skilyrðislaust og án takmarkana og sé það því óafturkræft. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir staðhæfingu sinni um annað eða að um takmarkað framsal hafi verið að ræða enda hafi hlutafjárframlag stefnanda verið grunnurinn að starfi hins nýstofnaða félags. Ef kröfur stefnanda í máli þessu nái fram að ganga muni rekstrargrundvelli verða kippt undan starfsemi stefnda, en um leið hefði stefnandi fengið í hendur fjárhagsleg verðmæti í formi hlutabréfa, án þess að fullt endurgjald hafi verið látið af hendi í samræmi við hlutafélagalög. Hlutafjárframlag stefnanda hafi falið í sér heimild nýstofnaðs félags til að nýta uppfinninguna í atvinnuskyni. Slík heimild sé nefnd nytjaleyfi. Nytjaleyfissamningur stefnanda hafi falið í sér skilyrðislaust framsal á afnotarétti uppfinningar við framleiðslu á bragðefnum sem síðar hafi orðið afnotaréttur að einkaleyfisverndaðri aðferð sem tiltekin hafi verið í stofnsamningi félagsins ásamt með skírskotun til samtímagagna sem stafi frá stefnanda svo sem samnings milli stefnanda og Sjósóknar 9. mars 1999, fundargerðum stjórnar- og hluthafafunda stefnanda og skýrslu stjórnar stefnanda í ársreikningi vegna rekstrarársins 1999. Gegn afhendingu stefnanda til stefnda á afnotum allrar þekkingar stefnanda og réttindum til einangrunar ensíma og vinnslu bragðefna hafi stefnandi fengið sem endurgjald hlutafé í hinu nýja félagi. Hér hafi verið um að ræða almennt nytjaleyfi á tiltekinni aðferð til bragðefnavinnslu en það hafi ekki tekið til annarra mögulegra nota einkaleyfisins, svo sem til snyrtivöruframleiðslu eða himnulosunar á fiski. Þeim rétti hafi stefnandi haldið óskertum. Þá hafi stefnandi einnig haft heimild til að veita öðrum aðilum samskonar nytjaleyfi til bragðefnavinnslu án þess að það bryti í bága við almennt nytjaleyfi stefnda. Við stofnun hins nýja félags hafi verið undirritað samkomulag milli aðila sem falið hafi í sér samningsbundin viðbótarréttindi til stefnda umfram hlutafjárframlag stefnanda til félagsins, sbr. samkomulag 22. október 1999. Samkvæmt þessu samkomulagi hafi verið um að ræða aðskilda leyfisveitingu stefnanda til stefnda frá hinu almenna nytjaleyfi. Með þessu samkomulagi hafi stefnandi skuldbundið sig til að veita stefnda alheims einkanýtingarrétt á þekkingu samkvæmt einkaleyfi stefnanda. Í framangreindu samkomulagi milli aðila sé áréttað hið almenna nytjaleyfi sem gengið hafði verið frá í stofnsamningi. Segi í 1. tölulið samningsins að framlag stefnanda við stofnun stefnda sé metið til fjár sem stofnframlag stefnanda til félagsins. Hér sé að sjálfsögðu verið að tala um tiltekin réttindi til aðferðar til bragðefnavinnslu en ekki um einkaleyfið sjálft eins og stefnandi haldi ranglega fram í stefnu. Einskorðist réttindi stefnda samkvæmt 1. tölulið samkomulagsins við hið almenna nytjaleyfi. Hins vegar hafi stefnda verið veitt viðbótarréttindi samkvæmt 2. tölulið samkomulagsins sem felist í alheims einkanýtingarrétti til að nýta þekkingu samkvæmt einkaleyfi stefnanda, en sá réttur fylgi ekki hlutafjárframlagi stefnanda til stefnda eins og tekið sé fram í samkomulaginu. Hér hafi verið um að ræða mun víðtækari réttindi sem hafi falist í því að stefndi greiddi sérstakt 2% framleiðslugjald að uppfylltum ákveðnum skilyrðum fyrir einkanýtingaréttinn. Hér hafi því verið samið um einkanytjaleyfi sem sé afmarkað að því er varði leyfisgjald og leyfistíma og hafi það innihaldið ákveðið uppsagnarákvæði sem stefnandi hafi nýtt sér síðan. Tilgangur með einkanytjaleyfi á aðferðum stefnanda samkvæmt einkaleyfi nr. 2002 hafi verið að verjast því að stefnandi gæti veitt öðrum aðilum almennt nytjaleyfi og þar með væri stefndi verndaður frá samkeppni um sölu á samskonar vörum. Sú vernd hafi átt að falla niður ef ákveðin skilyrði væru ekki uppfyllt. Telur stefndi ljóst að þrátt fyrir uppsögn stefnanda á samkomulagi aðila frá 22. október 1999 geti stefndi eftir sem áður haldið óbreyttri starfsemi á grundvelli almenns nytjaleyfis þótt hann sitji ekki lengur einn að hagnýtingu þekkingarinnar samkvæmt einkaleyfinu. Þetta byggi hann á samtímagögnum varðandi stofnun stefnda svo sem fundargerðum og samningum. Þá telur stefndi að gögn sem stafi frá stefnanda sjálfum beri eindregið með sér að almennt nytjaleyfi hafi verið skilyrðislaust veitt með framlagningu hlutafjár í hið nýja félag þegar stefnandi hafi fengið hlutabréf í stefnda í staðinn fyrir framleiðslu- og afnotaréttinn. Þá kveðst stefndi byggja kröfur sínar á því að honum hafi verið veittur fornotkunarréttur á hinni einkaleyfisvernduðu aðferð sem grundvallist á þeim samningum og yfirlýsingum sem stefnandi hafi staðið að við stofnun stefnda árið 1999. Hafi stefnandi skuldbundið sig í samningi um stofnun líftæknifyrirtækis við Sjósókn sem gerður var 9. mars 1999 að afhenda hinu nýja félagi til afnota alla tækniþekkingu og réttindi varðandi framleiðslu bragðefna og hafi aðilar samningsins sammælst um að leggja sameiginlega fram réttindi sín og þekkingu sem einn þekkingarpakka og semja um sameiginlegt endurgjald fyrir hann í formi hlutafjár við stofnun stefnda. Stefnandi hafi síðan lagt fram einkaleyfisumsókn 20. október 1999 og miðist forgangsréttur vegna einkaleyfisins við þann dag. Á þeim tíma hafði stefnandi skuldbundið sig til að veita hinu nýja félagi afnotarétt að aðferð þeirri sem sótt var um einkaleyfi fyrir og hafi sú notkun hafist strax eftir að stefndi hóf starfsemi sína eftir stofnun árið 1999. Stefndi kveðst líta svo á að í samræmi við þau sjónarmið sem liggi til grundvallar fornotkunarrétti, sbr. 4. gr. laga nr. 17/1991, sé stefnda eftir sem áður heimil notkun á hinni einkaleyfisvernduðu aðferð til bragðefnavinnslu þar sem leyfi til hagnýtingar hafi verið veitt áður en umsókn um einkaleyfi hafi verið lögð fram og stefndi hafi frá stofnun hagnýtt sér þá aðferð. Sé stefnda því heimil áframhaldandi hagnýting þar sem hann hafi gert verulegar ráðstafanir og ráðist í mikinn kostnað til að hagnýta uppfinninguna í atvinnuskyni hér á landi. Beri stefnandi að færa allar sönnur á staðhæfingar sínar um að hlutafjárframlag stefnanda við stofnun stefnda hafi verið bundið við yfirfærslu þekkingar og leiðbeiningar og afnotaréttur af einkaleyfisverndaðri aðferð hafi byggt á sérstökum samningi sem nú hafi verið sagt upp. Þessi túlkun stefnanda styðjist ekki við framlögð gögn sem bendi til hins gagnstæða. Hafi verið um að ræða tvö aðskilin afnotaréttindi, annars vegar almennt ótímabundið nytjaleyfi sem hafi verið framselt stefnda skilyrðislaust og hins vegar skilyrt einkanytjaleyfi sem hafi verið uppsegjanlegt og hafi stefnandi sagt því upp. Hefði stefnanda sem einkaleyfishafa, og þeim uppfinningamönnum sem verið hafi hluthafar í stefnanda þegar stefndi var stofnaður, verið í lófa lagið að setja inn skýrari ákvæði í stofnsamning eða samkomulag aðila og í samninga við aðra hluthafa stefnda um framsal þeirra réttinda til afnota hinnar vernduðu uppfinningar og sömuleiðis samninga sína við aðra hluthafa stefnda um framsal þeirra á réttindum til afnota af hinni vernduðu uppfinningu. Ákvæði um að réttindin væru takmörkuð með tilteknum hætti, væru háð leyfisgjaldi eða tímabundin, hafi ekki verið sett í samninga aðila heldur hafi almennur nýtingarréttur á hinni vernduðu uppfinningu verið lagður fram skilyrðislaust og án takmarkana sem hlutafjárframlag við stofnun stefnda. Verði stefnandi að bera hallann af skorti á sönnun um að framsal stefnanda á nýtingarrétti á uppfinningunni hafi verið bundið frekari skilyrðum, s.s. um að gerður væri sérstakur nytjaleyfissamningur eða að réttur stefnda til almenns nytjaleyfis væri afmarkaður eða tímabundinn. Skoðun á gögnum sem liggi til grundvallar undirbúningi og stofnun stefnda bendi eindregið til þess að réttindi til handa stefnda til afnota á uppfinningu stefnanda til framleiðslu bragðefna hafi verið afhent skilyrðislaust og án takmarkana enda meginforsenda fyrir rekstri stefnda. Þá hafi stefnandi enn fremur alla sönnunarbyrði um að leyfisveiting til stefnda til nýtingar á hinni einkaleyfisvernduðu aðferð hafi verið takmörkuð og þrengri en gögn málsins gefi til kynna. Engar sönnur hafi verið færðar á að hið almenna nytjaleyfi hafi fallið úr gildi á sama tíma og einkanytjaleyfið. Ef svo væri myndu réttindi stefnanda til hlutabréfa í stefnda falla niður og bæri stefnanda að selja þau bréf og myndi hann þar með hagnast eftir sem áður á hlutabréfeign sinni þótt almenna nytjaleyfið félli niður. Málatilbúnaður stefnanda sé því byggður á veikum grunni og gangi ekki upp. Sé sú þversögn í málatilbúnaði stefnanda að næði aðalkrafan fram að ganga yrðu hlutabréf stefnanda í stefnda verðlaus þar sem kippt væri öllum stoðum undan rekstri stefnda. Haldi stefnandi því fram að við gerð starfslokasamnings við Berg Benediktsson hafi verið kvittað fyrir greiðslu hlutafjárframlagsins og eigi stefndi á þeim grundvelli engan rétt á hendur stefnanda. Hér hafi verið um að ræða starfslokasamning sem undirritaður hafi verið af framkvæmdarstjóra stefnda og hafi hann fjallað um persónulegt uppgjör við Berg sem starfsmann stefnda. Hafi samningur þessi verið óviðkomandi hlutafjárframlagi einstakra hluthafa stefnda eða stofnsamningi sem stefnandi hafi verið aðili að ásamt öðrum hluthöfum. Þá hafi framkvæmdastjóri stefnda ekkert umboð haft til að afsala þeim réttindum sem stefnandi haldi fram að gert hafi verið með starfslokasamningnum, án samþykkis hluthafafundar stefnda. Þá haldi stefnandi því líka fram að nauðsynlegt hefði verið að gera sérstakan nytjaleyfissamning um nýtingu stefnda á uppfinningu stefnanda. Engin krafa sé í lögum um sérstakt form eða efni nytjaleyfissamninga. Hafi stefndi ítrekað bent á að um þau atriði sem mestu máli hafi skipt varðandi veitingu almenns nytjaleyfis og um endurgjald fyrir slíkt leyfi hafi verið samið í stofnsamningi fyrir stefnda og samkomulagi sem staðfest hafi verið af stjórn stefnanda með skuldbindandi hætti og rakið í árskýrslu stefnanda svo ekki hafi verið þörf á sérstökum samningi um þetta efni. Hafi stefnandi aldrei áskilið sérstakt endurgjald fyrir hið almenna nytjaleyfi eða gert kröfu um að stefndi gerði nytjaleyfissamning við stefnanda. Stefnanda hafi líka verið í lófa lagið að leggja slíkan nytjaleyfissamning fram í upphafi. Beri stefnandi því hallann af öllum skorti á sönnun um einhverjar takmarkanir á þeim afnotarétti sem veittur hafi verið af hinni einkaleyfisvernduðu aðferð til stefnda. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um endurgjald sem hann reisi á 57. og 58. gr. laga nr. 17/1991. Sú krafa sé tilhæfulaus og ósönnuð. Sé krafan byggð á áætlun stefnanda um veltu stefnda á árinu 2005 og eigi stefnandi kröfu til að minnsta kosti 5% framleiðslugjalds fram til apríl 2006, eða alls 4.200.000 krónur í bætur. Samkomulag aðila um alheims einkanýtingarrétt stefnda hafi aðeins gert ráð fyrir 2% framleiðslugjaldi og sé 5% gjald því úr lausu lofti gripið og eigi enga stoð í gögnum málsins, samningum aðila eða almennum reglum. Samkomulagi aðila um framleiðslugjald fyrir alheims einkanýtingarrétt hafi stefnandi sagt upp og hafi sú uppsögn tekið gildi 15. apríl 2005. Geti stefnandi ekki gert kröfu um endurgjald fyrir nýtingu á einkaleyfinu eftir að uppsögnin tók gildi og endurgjald stefnda fyrir hið almenna nytjaleyfi hafi þegar verið greitt samkvæmt fyrrgreindri sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar endurskoðanda og hafi stefnandi fengið hlutabréf í stefnda í staðinn. Þá hafi stefnandi engin gögn lagt fram um veltu á árinu 2005 sem hann byggi áætlanir sínar á og sé áætlun stefnanda því tilhæfulaus með öllu. Grundvöllur bótakröfu stefnanda sé því byggður á ófullnægjandi gögnum. Þá hafi ekki verið sýnt fram á tjón stefnanda á því að hafa ekki getað að eigin sögn veitt öðrum einkarétt til framleiðslu samkvæmt einkaleyfinu og loks séu engin skilyrði fyrir hendi sem leiða muni til bótaskyldu af hálfu stefnda. Auk þess sem að framan sé rakið kveðst stefndi byggja kröfur sínar á meginreglum samningaréttar, ákvæðum hlutafélagalaga og ákvæðum laga um einkaleyfi og réttarfar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991. Ekki er deilt um að uppsögn samkomulags aðila hafi tekið gildi 15. apríl 2005 en eins og rakið hefur verið er ágreiningur milli aðila um hvort stefnda sé heimilt eftir uppsögn samkomulagsins að framleiða bragðefni og ensím til bragðefnavinnslu samkvæmt einkaleyfi stefnanda. Stefnandi telur að með uppsögn samkomulagsins hafi fallið niður framleiðsluréttur stefnanda en stefndi hins vegar telur að með uppsögn samningsins hafi eingöngu fallið niður alheims einkanýtingarréttur stefnda sem hafi varið hann fyrir samkeppni. Aðilar máls þessa gerðu með sér samkomulag um alheims einkanýtingarrétt stefnda til nýtingar á þekkingu samkvæmt hluta einkaleyfisumsóknar stefnanda hinn 22. október 1999. Kemur þar fram í 1. gr. að stefnandi muni við stofnun stefnda leggja fram sem hlutafjárframlag af sinni hálfu þekkingu til kríótínvinnslu til bragðefnavinnslu, þekkingu til sjálfrar bragðefnavinnslunnar, vinnsluleiðbeiningar við vinnslu á kríótíni, og vinnsluleiðbeiningar til vinnslu á bragðefnum úr sjávarfangi með kríótíni, auk nafnsins Norður ásamt merki og vörumerkinu North foods. Um nánari útlistun framangreindra atriða var vísað til viðeigandi hluta fyrirliggjandi einkaleyfisumsóknar stefnanda 20. október 1999 sem teljist órjúfanlegur hluti af samkomulaginu. Framlag stefnanda við stofnun stefnda samkvæmt framangreindu væri metið til fjár sem stofnframlag stefnanda til stefnda. Í 2. gr. samkomulags aðila veitti stefnandi stefnda alheims einkarétt á nýtingu þekkingar samkvæmt 1. gr. samkvæmt hluta einkaleyfisumsóknar hans, en tekið var fram að sá réttur fylgdi ekki hlutafjárframlagi stefnanda til stefnda. Þá samþykkti stefndi samkvæmt samkomulaginu að greiða stefnanda 2% framleiðslugjald af verði seldra afurða sem framleiddar væru samkvæmt þessum alheims einkanýtingarrétti. Þá segir í 3. gr. samkomulagsins að samkomulag þetta sé ótímabundið og óuppsegjanlegt af hálfu beggja meðan einkaleyfi stefnanda sé í gildi nema skriflegt samkomulag verði um annað. Þó sé stefnanda heimilt að segja upp samkomulagi þessu með þriggja mánaða fyrirvara ef verulegar vanefndir verða á greiðslu framleiðslugjalds og voru aðilar sammála um að fimm mánaða vanskil væru veruleg. Þá var stefnanda heimilt að segja samkomulaginu upp með þriggja mánaða fyrirvara ef stefndi hætti framleiðslu samkvæmt einkaleyfi stefnanda í 12 mánuði eða lengur og ef ársframleiðsla stefnda á bragðefnum næði ekki 450 tonnum á ári en þó ekki fyrr en 1. janúar 2005. Þá var í 4. gr. samkomulagsins ákvæði um að ekkert framleiðslugjald skyldi greiðast af fyrstu 450 tonnunum af bragðefnum sem framleidd væru á grundvelli alheims nýtingarréttarins. Sama dag og framangreint samkomulag milli aðila var undirritað var gerður stofnsamningur fyrir stefnda og var stærsti hluthafinn stefnandi með hlutafé að nafnverði 4.000.000 króna en heildarhlutafé félagsins var að nafnverði 6.804.093 krónur. Samkvæmt samningi þessum skyldi hlutaféð greitt í reiðufé en stefnanda var heimilað að greiða hlutaféð með framsali á þekkingu, leiðbeiningum, nafni, merki og vörumerki og eins og nánar greinir hér að ofan og er ákvæði stofnsamningsins samhljóða 1. gr. samkomulags aðila að þessu leyti og vísað til þess að þetta sé í samræmi við sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar, löggilts endurskoðanda. Sérfræðiskýrsla Hjörleifs Pálssonar er dagsett 20. október 1999 og leggur hann þar mat á framangreind verðmæti sem stefnandi lagði til við stofnun stefnda. Kemur fram að matið sé miðað við notagildi framlagðrar þekkingar (“know how”) og viðeigandi vinnsluleiðbeininga í höndum stefnda. Hafi vinna við þróun þekkingarinnar þegar verið innt af hendi og staðfesti Hjörleifur að verðmæti hinnar framlögðu þekkingar og viðeigandi vinnsluleiðbeininga svari að minnsta kosti til hlutafjárframlagsins sem sé endurgjaldið fyrir þekkinguna. Stefndi heldur því fram að í hlutafjárframlagi stefnanda hafi falist skilyrðislaust óafturkræft framsal á nýtingarrétti sem sé án takmarkana. Hafi þannig falist í hlutafjárframlagi stefnanda almennt nytjaleyfi til handa stefnda. Sé hið almenna nytjaleyfi áréttað í 1. gr. samkomulags aðila auk þess sem samtímagögn varðandi stofnun stefnda, fundargerðir og samningar beri þetta með sér. Þá beri gögn sem stafi frá stefnanda sjálfum þetta eindregið með sér. Sé ljóst að mati stefnda að framsal á þekkingu án nýtingarréttar hafi enga þýðingu. Þá sé 2. gr. samkomulags aðila viðbótarákvæði sem verndað hafi stefnda gegn samkeppni. Eins og að framan er rakið er nákvæmlega tilgreint samkomulagi aðila, stofnsamningi fyrir stefnda og sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar hvað stefnandi lét af hendi til greiðslu hlutafjár í stefnda. Var hlutafjárframlag stefnanda í formi þekkingar, vinnsluleiðbeininga, nafns, merkis og vörumerkis. Samkvæmt skýru ákvæði samkomulags aðila, sem fær stuðning í stofnsamningi fyrir stefnda og í sérfræðiskýrslu Hjörleifs Pálssonar verður ekki annað ráðið en að þar sé upptalið nákvæmlega hvað stefnandi lét af hendi til að greiða hlutafé sitt í stefnda. Hvergi í þessum skjölum er vikið að samningi um framleiðslurétt stefnda að öðru leyti en gert er í 2. gr. samkomulagsins og er því vandséð hvernig túlka megi umrædda 1. gr. í samkomulagi aðila á þann hátt að innifalið í hlutafjárframlagi stefnanda hafi verið skilyrðislaust framsal á afnotarétti einkaleyfis stefnanda. Þá verður það á engan hátt ráðið af gögnum þeim sem stefndi nefnir samtímagögn sem stafi frá stefnanda eða öðrum gögnum að um slíkt framsal hafi verið að ræða. Við mat á sönnunargildi fyrirliggjandi álitsgerðar endurskoðanda stefnda verður að líta til þess að hún endurspeglar einungis túlkun hans á umdeildum samningum aðila. Þá er til þess að líta að samningur milli Norðurs ehf., forvera stefnanda og Sjósóknar ehf. í mars 1999 um stofnun líftæknifyrirtækis er ekki samningur milli aðila þessa máls og verður efni hans á engan hátt bindandi fyrir það samkomulag sem aðilar þessa máls gerðu síðar. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefndi engin haldbær gögn lagt fram sem styðja framangreindar fullyrðingar hans um að hann hafi, þrátt fyrir uppsögn á samkomulagi aðila, heimild til að halda áfram framleiðslu á grundvelli einkaleyfis stefnanda og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið var stefnda með samkomulagi aðila veittur alheims einkaréttur á nýtingu þekkingar samkvæmt einkaleyfi stefnanda en annar framleiðsluréttur til handa stefnda fólst ekki í samkomulagi aðila. Hefði svo átt að vera var nauðsynlegt, ekki síst með tilliti til þess að hér er um að ræða mikilsverð réttindi sem stefndi virðist byggja tilverugrundvöll sinn á, að taka það fram með skýrum og ótvíræðum hætti í samningi aðila eins og gert var varðandi veitingu stefnda á alheims einkarétti á nýtingu þekkingar samkvæmt einkaleyfi stefnanda. Sönnunarbyrðin fyrir því að slíkur samningur hafi verið gerður hvílir alfarið á stefnda og hefur honum ekki tekist sú sönnun. Eins og rakið hefur verið er ágreiningslaust að stefnandi sagði samkomulagi sínu við stefnda upp þar sem stefndi fullnægði ekki því skilyrði samningsins að framleiða 450 tonn á ári. Tók uppsögnin gildi 15. apríl 2005 og með vísan til þess sem að framan er rakið féll þá niður heimild stefnda til framleiðslu samkvæmt einkaleyfi stefnanda. Samkvæmt gögnum málsins var Bergur Benediktsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, ráðinn tæknilegur framkvæmdastjóri stefnda og var hann ráðinn til þess að yfirfæra þá þekkingu og vinnsluleiðbeiningar sem voru samkvæmt framansögðu stærsti hluti hlutafjárframlags stefnanda. Kemur fram í starfslokasamningi Bergs og stefnda að með honum séu samningsaðilar sammála um að Bergur hafi af sinni hálfu uppfyllt ákvæði samninga um yfirfærslu þekkingar samkvæmt samningi aðila. Undir þennan samning ritar fyrirsvarsmaður stefnda. Af málatilbúnaði stefnda verður ekki ráðið að ágreiningur sé um það í málinu að sá hluti samkomulags aðila sem lýtur að yfirfærslu þekkingar og vinnsluleiðbeininga af hálfu stefnanda til stefnda hafi verið efndur og því ekki efni til að fjalla um það frekar hvort fyrirsvarsmaður stefnda hafi með undirritun sinni á starfslokasamning Bergs farið út fyrir umboð sitt svo sem ráða má af málatilbúnaði stefnda. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að stefnandi hefur staðið við samkomulag aðila og stofnsamning um greiðslu hlutafjár í stefnda. Í 4. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi segir að hagnýti einhver sér uppfinningu í atvinnuskyni hér á landi þegar annar leggi inn einkaleyfisumsókn um hana megi hinn fyrrnefndi halda þeirri hagnýtingu áfram með sem líkustum hætti þrátt fyrir veitt einkaleyfi, svo fremi að hún sé ekki augljós misbeiting gagnvart umsækjanda eða einhverjum sem hann sækir rétt sinn til. Á sama hátt er hagnýting heimil þeim sem gert hefur verulegar ráðstafanir til að hagnýta uppfinninguna í atvinnuskyni hér á landi. Eins og slegið hefur verið föstu byggðist heimild stefnda til nýtingar á einkaleyfi stefnanda á 2. gr. samkomulags aðila frá 22. október 1999. Forgangsréttur stefnanda til einkaleyfis miðast við umsókn hans 20. október 1999. Verður því ekki fallist á það með stefnda að honum sé heimil notkun á hinni einkaleyfisvernduðu aðferð til bragðefnavinnslu á grundvelli tilvitnaðrar 4. gr. á þeim grundvelli að leyfi til hagnýtingar hafi verið veitt áður en umsókn um einkaleyfi hafi verið sett fram. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að stefnandi hefur ekki lengur heimild til áframhaldandi framleiðslu á grundvelli einkaleyfis stefnanda og verður því krafa stefnanda um að lagt verði bann við nýtingu stefnda á einkaleyfi stefnanda tekin til greina. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um hæfilegt endurgjald á 57. og 58. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi. Samkvæmt 57. gr. skal sá sem af ásetningi skerðir einkarétt þann er einkaleyfi veitir sæta sektum eða, ef sök er mikil, fangelsi, allt að þremur mánuðum. Ef brot er framið af félagi eða öðru fyrirtæki er heimilt að dæma það í fésekt. Sá sem misgert er við á sókn sakar. Samkvæmt 1. mgr. 58. gr. skal sá sem af ásetningi eða gáleysi skerðir einkaleyfisrétt greiða hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu uppfinningar og að auki skaðabætur fyrir annað það tjón sem skerðingin hefur haft í för með sér. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins er sá skyldur til að greiða endurgjald og skaðabætur samkvæmt 1. mgr. ef hann skerðir einkaleyfisrétt án þess að um ásetning eða gáleysi hafi verið að ræða ef og að því marki sem það telst sanngjarnt. Eins og málatilbúnaði stefnanda er háttað verður ekki annað ráðið en að krafa hans um hæfilegt endurgjald byggi aðeins á 58. gr. laganna. Er krafa stefnanda um endurgjald og skaðabætur og byggir hann hana á því að hann hafi ekki getað gert nýjan samning við annan framleiðanda þar sem hann hafi ekki getað veitt neinum öðrum einkarétt til framleiðslu samkvæmt einkaleyfi sínu en það sé eðli málsins mun ábatasamara fyrir stefnanda að geta veitt einum aðila einkarétt. Þá eigi stefndi ekki að hagnast á broti sínu. Byggir stefnandi útreikning kröfunnar á því að samkvæmt áætlun hans hafi verið gert ráð fyrir 84.000.000 króna veltu og hefði hann krafið framleiðanda um að minnsta kosti 5% framleiðslugjald á árinu eða sem samsvari 350.000 krónum á mánuði frá apríl 2005 til apríl 2006 eða samtals 4.200.000 króna endurgjald. Samkvæmt því er krafan eingöngu um endurgjald þótt stefnandi lýsi því í upphafi að um sé að ræða endurgjald og skaðbætur. Er því allsendis óljóst hvort og þá á hvaða hátt stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og hvert umfang þess tjóns hafi verið. Þá er fullyrðingum í stefnu um áætlun veltu engum gögnum studd og á engan hátt rökstutt á hverju stefnandi byggir kröfu um 5% framleiðslugjald af veltu en samningur aðila gerði ráð fyrir 2% framleiðslugjaldi af verði seldra afurða. Þykir stefnandi ekki hafa lagt fram haldbær gögn sem sýna nægilega fram á grundvöll og fjárhæð kröfunnar og brestur þannig mjög á að krafa hans að þessu leyti sé studd viðhlítandi gögnum til að á hana verði lagður efnisdómur, sbr. d-, e- og g-liðir 1.mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður því ekki hjá því komist að vísa þessari kröfu stefnanda frá dómi þrátt fyrir að frávísunarkröfu stefnda hafi áður verið hrundið, sbr. 3. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 en krafa stefnda um frávísun þessarar kröfu byggði á öðrum málsástæðum og lagarökum en frávísun kröfunnar byggir á nú og hefði stefnandi getað bætt úr þeim ágöllum, sem nú leiða til frávísunar kröfu hans, við meðferð málsins. Eftir atvikum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Ragnheiður M. Ólafsdóttir hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Jón Ögmundsson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefnda, Norðurís hf., er bönnuð nýting á einkaleyfi stefnanda, Norðurs ehf., sbr. einkaleyfisskráningu nr. 2002 frá 15. apríl 2005. Vísað er frá dómi kröfu stefnanda um að stefndi greiði 4.200.000 krónur í endurgjald fyrir nýtingu einkaleyfisins. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 314/2012
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Ómerking ummæla Miskabætur
|
J höfðaði mál gegn I, JT, R og DV ehf. vegna umfjöllunar um hann sem birt var annars vegar í prentaðri útgáfu DV og hins vegar netútgáfu þess á www.dv.is. Krafðist J þess m.a. að ummæli um hann yrðu ómerkt, að I, J og R yrðu dæmdir til refsingar og gert að greiða honum miskabætur og tiltekna fjárhæð vegna kostnaðar við birtingu dóms í fjölmiðlum. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummælanna m.a. með vísan til þess að þau hefðu verið röng og meiðandi fyrir J. Þá hefði verið synjað að leiðrétta það sem rangt hefði verið farið með þegar gefinn hefði verið kostur á því. Var I, JT og R gert að greiða J miskabætur samkvæmt 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var einnig staðfest niðurstaða héraðsdóms um birtingu dóms og forsendna hans í næsta tölublaði DV og í næstu netútgáfu dv.is eftir uppkvaðningu dómsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. maí 2012 að fengnu áfrýjunarleyfi. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu af kröfum stefnda. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað af stefnda til ómerkingar á tveimur tilgreindum ummælum, sem að mestu eru sama efnis, auk þess sem krafist var refsingar, miskabóta, fjárhæðar til þess að standa straum af kostnaði við birtingu ummæla með nánar tilgreindum hætti og að dómur og forsendur hans verði birtar í tveimur miðlum áfrýjandans DV ehf. Fallist er á það sem fram kemur í úrskurði héraðsdóms 28. október 2011 að annmarkar í stefnu til héraðsdóms á lýsingu málsástæðna og annarra atvika, sem nauðsynlegt er að gera grein fyrir til að samhengi málsástæðna verði ljóst, séu ekki slíkir að í bága fari við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi því hafnað. Ummælin, sem ómerkingar er krafist á, birtust í 31. tölublaði 101. árgangs DV, sem sagt er útgefið 14. til 15. mars 2011. Í ummælunum er staðhæft að stefndi, sem starfaði sem lektor í viðskiptafræði, sæti lögreglurannsókn. Fyrir liggur að þrjár kærur, sem vörðuðu meðal annars málefni Sigurplasts ehf. og stefnda, höfðu verið sendar til lögreglu, ein til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og tvær til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Af hálfu stefnda var aflað upplýsinga frá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra um hvort rétt væri að rannsókn lögreglu væri hafin vegna framangreindra kæra. Svar setts saksóknara við efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra í tölvupósti 16. mars 2011 hljóðaði svo: ,,Ég get staðfest það að efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra hefur borist tilkynning skv. 84. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 frá skiptastjóra Sigurplasts ehf. ... Þá get ég jafnframt staðfest það að tvær kærur liggja fyrir hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur umbjóðendum þínum ... Hjá efnahagsbrotadeild er tilkynning skiptastjóra til skoðunar og eins er litið til framangreindra kæra hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Ekki hefur verið tekin formleg ákvörðun um lögreglurannsókn eða sakarefni afmarkað.“ Að fengnum þessum tölvupósti sendi lögmaður stefnda 16. mars 2011 þær upplýsingar til eins ritstjóra DV, áfrýjandans Reynis Traustasonar, að ,,engin formleg ákvörðun hafi verið tekin um lögreglurannsókn“. Var krafist leiðréttingar á ,,rangfærslum“ sem settar höfðu verið fram. Með tölvupósti sama dag var því hafnað af hálfu ritstjórans að ástæða væri til leiðréttinga eða ,,frekari umræðu um málið okkar í milli“. Framangreindur tölvupóstur efnahagsbrotadeildarinnar verður ekki skilinn á annan veg en þann að svarið taki til þess að engin rannsókn hafi þá verið hafin vegna þeirra þriggja kæra, sem borist höfðu og vísað er til í póstinum. Ekkert liggur fyrir um að slík rannsókn hafi hafist síðar og verður stefndi ekki látinn bera hallann af því að hafa ekki undir rekstri málsins sinnt áskorun áfrýjenda um að afla frekari staðfestingar á því að rannsókn væri ekki hafin. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður staðfest niðurstaða hans um ómerkingu ummæla og um birtingu dóms og forsendna hans í næsta tölublaði DV og í næstu netútgáfu dv.is eftir uppkvaðningu dóms þessa. Hin ómerktu ummæli voru röng og meiðandi fyrir stefnda. Við athugun á umfjöllun og myndbirtingum um málefni Sigurplasts ehf. og fyrirsvarsmanna þess í prentaðri útgáfu DV og netútgáfunni dv.is er gerð atlaga að mannorði stefnda, sem þá voru engar forsendur fyrir. Auk þess var synjað að leiðrétta það sem rangt hafði verið farið með, þegar gefinn var kostur á því, eins og að framan greinir. Er fallist á með héraðsdómi að nýta beri heimild b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dæma áfrýjendurna Inga Frey, Jón Trausta og Reyni óskipt til að greiða stefnda miskabætur. Héraðsdómi hefur ekki verið gagnáfrýjað og verður staðfest niðurstaða hans um fjárhæð miskabóta og um greiðslu fjárhæðar vegna kostnaðar við að birta dóminn og forsendur hans í tveimur dagblöðum. Niðurstaða héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjendur greiði stefnda óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Jón Trausti Reynisson, Reynir Traustason og DV ehf., greiði óskipt stefnda, Jóni Snorra Snorrasyni, málskostnað fyrir Hæstarétti, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 9. febrúar 2012, er höfðað af Jóni Snorra Snorrasyni, Suðurhlíð 38C, Reykjavík, með stefnu birtri 28. og 29. apríl 2011, á hendur Inga Frey Vilhjálmssyni, Sæviðarsundi 27, Reykjavík, Jóni Trausta Reynissyni, Vesturgötu 79, Reykjavík, Reyni Traustasyni, Aðaltúni 20, Mosfellsbæ, og DV ehf., Tryggvagötu 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru : Á hendur stefndu Jóni Trausta og Reyni: Að eftirfarandi ummæli, sem birt voru á forsíðu DV í 31. tbl. 101. árg. 14.15. mars 2011, verði dæmd dauð og ómerk: „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR.“ Á hendur stefnda Inga Frey: Að eftirfarandi ummæli sem birt voru í DV í 31. tbl. 101. árg. 14. 15. mars 2011 bls. 2 og 3, verði dæmd dauð og ómerk: „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ Á hendur stefndu Inga Frey, Jóni Trausta og Reyni: Að þeir verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Á hendur stefnda DV ehf.: Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að teknu tilliti til virðisaukaskatts en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Af hálfu stefndu er aðallega krafist frávísunar málsins en til vara að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Þá krefjast þeir í báðum tilvikum málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Málavextir eru þeir helstir, að í tölublöðum nr. 30 til og með 35 101. árgangs DV, sem gefin voru út á tímabilinu frá 11. til og með 24. mars 2011, og á netmiðlinum dv.is á sama tímabili, var umfjöllun um málefni Sigurplasts ehf., sem var tekið til gjaldþrotaskipta 30. september 2010. Stefnandi, sem er lektor við Háskóla Íslands, hafði verið stjórnarformaður félagsins og var nafni hans, stöðuheiti og mynd af honum slegið upp í þessari umfjöllun á þann hátt að stefnandi telur að einkalífi sínu, æru og starfsheiðri vegið með ólögmætum hætti. Telur stefnandi síendurteknar myndbirtingar af sér í umfjölluninni sérlega meiðandi en alls hafi þar birst 14 myndir af honum. Hafi stefndu ítrekað farið með rangt mál og m.a. haldið því áfram eftir 16. mars 2011 þegar lögmaður stefnanda sendi ritstjóra DV tilkynningu um að engin rannsókn lögreglu væri í gangi á hendur stefnanda. Þá hafi stefndu ítrekað haldið fram tengslum stefnanda við fyrirtækið Viðarsúlu ehf., þrátt fyrir að ekkert benti til þeirra og stefnandi hefði í tölvupósti til stefnda, Inga Freys, upplýst að hann kæmi ekki að því félagi. Sé stefnanda því nauðsyn að höfða mál þetta. II. Stefnandi kveður grundvöll krafna sinna á hendur stefndu um ómerkingu, refsingu og miskabætur vera að finna í skýrslu endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young um Sigurplast ehf. Umfjöllun í DV hafi hafist í helgarblaði 11.- 13. mars sl. en ekkert samband hafi verið haft við stefnanda í aðdraganda umfjöllunarinnar og virðist sem hún hafi að miklu leyti verið byggð á framangreindri skýrslu Ernst & Young um málefni félagsins. Skýrslan hafi verið unnin án samskipta við stefnanda og aðra stjórnendur Sigurplasts ehf. og hafi stefnandi ekki fengið aðgang að skýrslunni, þrátt fyrir eftirgangsmuni. Ekki hafi verið minnst á stefnanda berum orðum í þessari fyrstu umfjöllun. Í næstu umfjöllun DV í 31. tbl. hinn 14. 15. mars sl. hafi síðan verið uppsláttur með stórri mynd á forsíðu af stefnanda. Þá hafi aðalfyrirsagnir verið: „Kolsvört skýrsla um Sigurplast“ og „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR“ með mjög stóru letri. Undirfyrirsagnir hafi verið eftirfarandi: „Jón Snorri Snorrason, lektor í viðskiptafræði, var stjórnarformaður“, „Jón Snorri hafði umsjón með MBA-námi í Háskóla Íslands“, „Sigurplast greiddi persónulegan kostnað stjórnarformanns“, „Símakostnaður lektorsins upp á 740 þúsund“ og „Risareikningar fyrir veitingar“. Á forsíðu hafi jafnframt birst stór andlitsmynd af stefnanda, sem skeytt hafi verið með áberandi hætti við fyrirsagnir blaðsins. Þessi umfjöllun sé ómerkt höfundi og beri því ritstjórar blaðsins ábyrgð á efninu. Að mati stefnanda séu allar þessar fullyrðingar ólögmætar og krefjist hann þess að fyrirsögnin „lögreglan rannsakar lektor“ verði dæmd dauð og ómerk. Þá varði þessi ummæli öll við 229. gr., 234. gr. , 235. gr., 236. gr. almennra hegningarlaga og styðji refsikröfu hans og miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og birtingu dóms í DV. Á bls. 2-3 í sama blaði sé fjallað nánar um málefni Sigurplasts ehf. og stefnanda undir flennifyrirsögninni: „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ Síðan segi orðrétt: „Jón Snorri Snorrason, lektor í viðskiptafræði við Háskóla Íslands og fyrrverandi umsjónarmaður með MBA-námi í skólanum, var stjórnarformaður og einn af eigendum iðnfyrirtækisins Sigurplasts í Mosfellsbæ sem er til rannsóknar hjá lögreglunni vegna gruns um að stórfelld lögbrot hafi verið framin í starfsemi þess. Líkt og DV greindi frá á föstudaginn leikur grunur á að skattalagabrot, skilasvik, umboðssvik og fjárdráttur séu meðal þeirra brota sem hafi átt sér stað í rekstrinum. Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra og lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafa Sigurplastsmálið til rannsóknar Sigurður L. er skráður eigandi Viðarsúlu að öllu leyti en heimildir DV herma að Jón Snorri komi að rekstri hins félagsins Heimildir DV herma að Jón hafi aðeins átt að þiggja umrædd laun frá fyrirtækinu fyrir starf sitt en ekki aðrar sporslur umfram þau Heimildir DV herma að rannsókn lögreglu á meintu samráði byggingarvöruverslananna Byko og Húsasmiðjunnar með grófvöru, sem greint var frá í fjölmiðlum í síðustu viku, hafi sett strik í reikninginn varðandi rannsóknina á Sigurplastsmálinu. Rannsókn lögreglunnar á málefnum Sigurplasts hefur því tafist vegna þessarar rassíu lögreglunnar í síðustu viku en þá var gerð húsleit í byggingarvöruverslununum. Rannsóknin gæti því dregist eitthvað á langinn Auk lögreglurannsóknar er afar líklegt að þrotabú Sigurplasts muni höfða riftunar- og eða skaðabótamál gegn fyrrverandi stjórnendum félagsins...Ekki náðist í Jón Snorra vegna málsins um helgina. Eina símanúmerið sem skráð er á Jón Snorra í símaskránni er lokað.“ Hið rétta sé að þótt blaðamaður DV hafi ekki haft símanúmer stefnanda undir höndum, hafi hann enga tilraun gert til að hafa samband. Blaðamaður hafi ekki sent stefnanda tölvupóst, hvorki þessa helgi né dagana á undan þegar hann var að vinna umfjöllunina, sem birst hafi í DV föstudaginn 11. mars. Hann hafi heldur ekki gert tilraun til að ná í stefnanda um skiptiborð Háskóla Íslands. Blaðamaðurinn hafi því í raun enga tilraun gert til að leita viðbragða stefnanda. Myndatexti með mynd af húsnæði Sigurplasts ehf. að utan sé eftirfarandi: „Til ríkislögreglustjóra. Lögreglan rannsakar málefni Sigurplasts vegna gruns um að fjölmörg lögbrot hafi átt sér stað í starfsemi félagsins áður en það varð gjaldþrota. Skiptastjóri Sigurplasts sendi um 7 blaðsíðna kæru til Ríkislögreglustjóra vegna málsins. Jón Snorri Snorrason var stjórnarformaður Sigurplasts.“ Stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, sé merktur sem höfundur greinarinnar á bls. 2 -3 og beri því ábyrgð á því efni, sem þar kemur fram, m.a. á fyrirsögn greinarinnar. Stefnandi telji allar þessar fullyrðingar og umfjöllun ólögmætar og krefjist þess að fyrirsögnin „Lögreglan rannsakar lektor“ verði dæmd dauð og ómerk. Þá telji hann þessi ummæli og umfjöllun varða við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og styðji refsikröfu hans og miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og birtingu dóms í DV. Stefnandi telji þessa umfjöllun ólögmæta og varða við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og styðji refsikröfu hans, miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og birtingu dóms í DV. Stefnandi telur þessa umfjöllun ólögmæta og varði hún við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og styðji refsikröfu hans, miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og dómsorðs í DV. Í DV 4 stórar andlitsmyndir. Í dv.is 3 stórar myndir (aðalmynd með frétt) og 7 birtingar í minni útgáfu (hliðarmynd með tilvísun í frétt). Nánar tilgreint í prentaðri útgáfu DV: 14. mars stór mynd á forsíðu, 14. mars stór mynd á bls. 3, 18. mars stór mynd á bls. 4, 21. mars stór mynd á bls. 3, Nánar tilgreint í dv.is: 14. mars stór mynd af stefnanda undir fyrirsögninni: „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ 15. mars fyrirsögn: „Rannsókn á Sigurplasti: Keyptu ónothæfa tappa á yfirverði“ engin mynd af stefnanda. 16. mars fyrirsögn: „Seldi Sigurplasti bíl en eignaðist hann svo aftur rétt fyrir gjaldþrot.“ Til hliðar við fréttina er tilvísun með minni mynd af stefnanda með fyrirsögninni „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ 17. mars stór mynd undir fyrirsögninni: „Sigurplast: Jón Snorri skelli skuldinni á Arion-banka.“ Til hliðar við fréttina er tilvísun með minni mynd af stefnanda með fyrirsögninni „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ 18. mars stór mynd undir fyrirsögninni: „Stjórnendur Sigurplasts kærðir til lögreglu vegna gruns um fjárdrátt.“ Til hliðar við fréttina eru tvær tilvísanir með minni myndum af stefnanda, annars vegar með fyrirsögninni „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn“ og hins vegar „Sigurplast: Jón Snorri skellir skuldinni á Arion-banka“. 18. mars fyrirsögn „Gögnum um Sigurplast var eytt eftir gjaldþrotið.“ Til hliðar við fréttina er tilvísun með minni mynd af stefnanda með fyrirsögninni „Sigurplast: Jón Snorri skellir skuldinni á Arion-banka“ 22. mars fyrirsögn „Sigurplast keypti óútskýrða viðskiptavild á 15 milljónir.“ Til hliðar við fréttina eru tvær tilvísanir með minni myndum af stefnanda, annars vegar með fyrirsögninni „Stjórnendur Sigurplasts kærðir til lögreglu vegna gruns um fjárdrátt“ og hins vegar „Sigurplast: Jón Snorri skellir skuldinni á Arion-banka“. Stefndi, Ingi Freyr Vilhjálmsson, sé merktur sem höfundur allra framangreindra umfjallana í dv.is og beri því ábyrgð á því efni sem þar kemur fram. Stefnandi telji umfjöllunina ólögmæta og að hún varði við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 2. mgr. 236. gr. almennra hegningarlaga og styðji refsikröfu hans, miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og birtingu dóms í DV. Varðandi kröfu um að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, þ.e. forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, bendi stefnandi á framlögð gögn um auglýsingakostnað hjá tveimur dagblöðum, þar sem sjá megi upplýsingar um listaverð auglýsinga á þeim miðlum. Telji stefnandi kröfu sína síst of háa svo hann geti komið hæfilegri auglýsingu á framfæri um dóminn. Þá bendir stefnandi á að dv.is sé mjög mikið lesinn miðill og hugsanlega sé hann mun meira lesinn en DV og hafi birtingar þar engu minni áhrif en í blaðinu. Með netbréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 14. mars 2011, hafi embætti Ríkislögreglustjórans verið innt eftir því hvort stefnandi sætti rannsókn lögreglu. Svar hafi borist hinn 16. mars s.á. þar sem fram hafi komið að engin slík rannsókn væri í gangi. Sama dag hafi lögmaður stefnanda ritað stefnda, Reyni Traustasyni, netpóst þar sem hann upplýsti um svar lögreglu og skoraði á ritstjórann að leiðrétta missagnir um þetta í miðlum sínum. Stefndi Reynir hafi svarað bréfinu samdægurs en ekki talið ástæðu til leiðréttingar. Stefnandi telji að framsetning stefndu, ritstjóra og fréttastjóra DV og dv.is, lýsi forhertri afstöðu þeirra til réttar þeirra, sem umfjöllunin snúi að, og að ítrekaðar málsóknir á hendur þeim lýsi fremur framgöngu þeirra en þeirra sem að þeim sæki. Á dómstólum hvíli skylda til að leita ákveðins jafnvægis á milli tjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs og verndar æru og álits. Hafi dómstólar þannig staðfest rýmra tjáningarfrelsi á vettvangi stjórnmálaumræðu og umræðu um almannaheill og ekki megi grafa undan þeim frjálsu skoðanaskiptum og skiptum á upplýsingum, sem séu lýðræðinu nauðsyn. Þá hafi dómstólar einnig staðfest það hlutverk fjölmiðla að veita upplýsingar um málefni sem snerti almenning. Ekkert af þessu réttlæti hins vegar málsmeðferð stefndu á stefnanda. III. Stefndu vísa til þess að merking þeirra ummæla, sem krafist sé ómerkingar á, séu í raun sömu merkingar, þ.e. að lögreglan sé að rannsaka stefnanda. Stefndu mótmæla ómerkingarkröfum stefnanda á þeim grundvelli að ummælin séu sönn og sé vísað til meginreglunnar um að sannindi ummæla leysi undan ábyrgð í þeim efnum en reglan komi jafnframt í veg fyrir að ómerkingarkrafa nái fram að ganga. Hér beri að líta til annars vegar þeirra staðreynda sem fyrir liggja í málinu og hins vegar þess hvað felst í þeirri staðhæfingu að lögregla rannsaki tiltekinn aðila samkvæmt almennri málvenju. Fyrir liggi að á þeim tíma, sem ummælin voru látin falla, hafði efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra borist tilkynning um atvik, sem skiptastjóri fái vitneskju um í starfi sínu sem hann telji geta gefið tilefni til rökstudds gruns um að þrotamaðurinn eða aðrir kunni að hafa gerst sekir um refsivert athæfi. Framangreint sé staðfest í tölvupósti Öldu Hrannar Jóhannsdóttur, setts saksóknara efnahagsbrotadeildar, til lögmanns stefnanda, þar sem segi orðrétt: ,,Ég get staðfest það að efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra hefur borist tilkynning skv. 84. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 frá skiptastjóra Sigurplasts ehf., Grími Sigurðssyni hrl.“ Í sama skjali sé jafnframt staðfest að fyrir liggja tvær kærur hjá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur stefnanda, önnur þar sem kærendur séu Pétur Richter og Þórarinn Ólafsson f.h. Vesturlands hf. og hin þar sem kærandi sé Arion banki hf. Síðan segi orðrétt í bréfi setts saksóknara : „Hjá efnahagsbrotadeild er tilkynning skiptastjóra til skoðunar og eins er litið til framangreindra kæra hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Ekki hefur verið tekin formleg ákvörðun um lögreglurannsókn eða sakarefni afmarkað.“ Samkvæmt þessu liggi fyrir að efnahagsbrotadeildin hafði „til skoðunar“ tilkynningu skiptastjóra og að litið var til kæra hjá Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu. Stefndu telji hér ekki skipta máli, hvort formleg ákvörðun Ríkislögreglustjóra um lögreglurannsókn hafi verið tekin eða ekki. Ekki komi fram í þeim ummælum, sem krafist sé ómerkingar á, að sérstök formleg ákvörðun hafi verið tekin um rannsókn hjá Ríkislögreglustjóra. Ekki beri að túlka hin umstefndu ummæli rýmra en almenn merking orðanna gefi tilefni til. Það að Ríkislögreglustjóra hafi borist kærur á hendur tilteknum aðila og að þær kærur séu „til skoðunar“ hljóti, samkvæmt almennri málvenju, að falla undir það að lögregla rannsaki viðkomandi aðila, enda sé lögreglunni það skylt um leið og kæra berst. Þá sé ekki að sjá að í lögum sé að finna sérstakt ákvæði, sem mæli fyrir um hvenær skuli telja rannsókn formlega hafna, og jafnvel þótt svo væri, yrði varla gerð sú krafa til ólöglærðra manna að þeir þekktu slíkar reglur til hlítar, heldur yrði frekar að leggja almenna málvenju til grundvallar. Auk þessa liggi fyrir að framangreindar kærur á hendur stefnanda hafi verið sendar Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu en ekki Ríkislögreglustjóra, eins og greinilega komi fram í framangreindum tölvupósti. Að mati stefndu sanni sú staðreynd hin umstefndu ummæli og sýni fram á að lögreglan hafi verið að rannsaka stefnanda. Í 2. mgr. 51. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 segi: „Lögregla skal hvenær sem þess er þörf hefja rannsókn út af vitneskju eða grun um að refsivert brot hafi verið framið hvort sem henni hefur borist kæra eða ekki.“ Sé því ljóst að lögreglu beri skylda til að hefja rannsókn þegar henni berst kæra um refsivert brot eins og fyrir liggi að gerðist í tilviki stefnanda. Stefndu hafi ekki lögum samkvæmt heimild til að fá aðgang að gögnum um kærur á hendur stefnanda eða fyrirliggjandi rannsókn Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu á málefnum stefnanda. Stefnandi hafi hins vegar slíkan rétt og hvíli því sönnunarbyrðin á stefnanda að sýna fram á að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi ekki hafið rannsókn á málefnum hans. Sé því skorað á stefnanda að leggja fram gögn eða sanna þetta atriði með öðrum hætti. Takist honum ekki slík sönnun, beri að leggja til grundvallar að hin umstefndu ummæli séu rétt, sbr. meginregluna um að sönnunarbyrðin hvíli á þeim, sem hefur tök á að sanna umdeild atvik. Með vísan til framangreinds sé ljóst að hin umstefndu ummæli eru sönn og séu þau því stefndu að refsilausu og beri því jafnframt að hafna ómerkingarkröfum stefnanda. Að því er refsi- og miskabótakröfur stefnanda varðar vísa stefndu til eftirfarandi málsástæðna: a. Umfjöllun DV í 31. tbl. þann 14-15. mars sl: Hér vísi stefnandi í fyrsta lagi til setninganna „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR“ og „LEKTOR Í VIÐSKIPTAFRÆÐI FLÆKTUR Í LÖGREGLURANNSÓKN“. Þegar hafi verið fjallað um sannindi þessara ummæla hér að framan og vísist um ábyrgðarleysi stefndu til þeirrar umfjöllunar. Í öðru lagi vísi stefnandi til eftirfarandi ummæla, sem hann telur að varði við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga: „Kolsvört skýrsla um Sigurplast.“ Ekki verði séð hvernig þessi setning geti varðað við tilvitnuð ákvæði almennra hegningarlaga eða að hún snerti stefnanda með nokkrum hætti. Þá sé það með öllu vanreifað af hálfu stefnanda við hvert eða hver hinna tilvitnuðu ákvæða setningin eigi að varða. „Jón Snorri Snorrason, lektor í viðskiptafræði, var stjórnarformaður“ og „Jón Snorri Snorrason hafði umsjón með MBA-námi í Háskóla Íslands“. Ekki verði séð hvernig þessar setningar geti varðað við tilvitnuð ákvæði almennra hegningarlaga. Þá verði ekki betur séð en að ummælin séu í báðum tilvikum sönn. Þá sé það með öllu vanreifað af hálfu stefnanda við hvert eða hver hinna tilvitnuðu ákvæða setningarnar eigi að varða og af hverju. „Sigurplast greiddi persónulegan kostnað stjórnarformanns“, „Símakostnaður lektorsins upp á 740 þúsund“ og „Risareikningur fyrir veitingar“. Í fyrsta lagi sé það með öllu vanreifað af hálfu stefnanda við hvert eða hver hinna tilvitnuðu ákvæða setningarnar eigi að varða. Í öðru lagi telji stefndu ljóst að öll ummælin séu sönn og vísist í þessu sambandi til kafla 12.1. í rannsóknarskýrslu Ernst & Young á bókhaldi Sigurplasts ehf. en þar segi m.a: „Við skoðun bókhalds Sigurplasts ehf. kom í ljós ýmis kostnaður sem gæti talist persónulegur kostnaður Jóns Snorra Snorrasonar, sem var greiddur og gjaldfærður af Sigurplasti ehf. Hér á eftir verður gerð frekari grein fyrir þessum kostnaði.“ Síðan sé í skýrslunni fjallað um ýmsan kostnað stefnanda og töflur m.a. yfir símakostnað hans o.fl. en síðan segi orðrétt: „Ofangreindar fjárhæðir voru bókaðar á gjaldalykil 4020 „Sími borðtæki og fax“, samtals kr. 280.942 án vsk. Samkvæmt reikningunum var verið að greiða fyrir heimasíma og sjónvarp Jóns Snorra. Ekki verður séð hver rekstrarlegur tilgangur þessa kostnaðar er fyrir Sigurplast ehf. [...] Ofangreindar fjárhæðir voru bókaðar á gjaldalykil 4021 „Sími gsm“, samtals kr. 740.834 án vsk. Samkvæmt reikningunum var verið að greiða fyrir kostnað vegna gsm síma Jóns Snorra. Draga verður í efa rekstrarlegan tilgang þessa kostnaðar fyrir Sigurplast ehf., þó hugsanlega megi réttlæta einhvern hluta af þessum kostnaði vegna starfa Jóns Snorra sem stjórnarformanns félagsins.“ Síðan sé fjallað um kostnað vegna veitinga sem Sigurplast ehf. hafi greitt fyrir af kreditkorti stefnanda og segi þar m.a: „Ofangreindur kostnaður er samtals að fjárhæð kr. 435.162 og var bókaður á ýmsa gjaldalykla í bókhaldi Sigurplasts ehf. á árunum 2008-2010. Við teljum að þessir reikningar séu líklega vegna persónulegs kostnaðar Jóns.“ Þá sé á þessum stað í skýrslunni að finna langt yfirlit yfir þann veitingakostnað, sem stefnandi hafi sett á fyrirtækið á hinum ýmsu skyndibitastöðum, veitingahúsum, krám og kaffihúsum. Í flestum tilvikum sé þar um að ræða matar- og áfengiskostnað. Með vísan til alls þessa verði að telja augljóst að framangreind ummæli, þ.e.a.s: „Sigurplast greiddi persónulegan kostnað stjórnarformanns“, „Símakostnaður lektorsins upp á 740 þúsund“ og „Risareikningur fyrir veitingar“ séu öll sönn og þar af leiðandi hafi stefndu verið það að ábyrgðarlausu að viðhafa þau með vísan til reglunnar um að sönnun leysi undan refsingu. Næst í stefnu komi síðan beinar tilvitnanir í ýmsar setningar og langa málsgrein úr umfjöllun DV í 31. tbl. hinn 14.-15. mars sl. Ekki sé ástæða til að taka allar tilvitnanirnar hér upp og fjalla um hverja fyrir sig, enda sé með öllu óljóst hvað stefnanda gengur til með umræddum tilvísunum. Þegar stefnandi hafi tekið upp þessa texta segi einfaldlega í stefnu að stefnandi telji allar þessar fullyrðingar og umfjöllun ólögmætar og að hann telji ummælin varða við 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga og styðja refsikröfu hans og miskabótakröfu og fjárkröfu um kostnað við birtingu dóms og birtingu í DV. Þessi málatilbúnaður sé svo vanreifaður að stefnda sé ótækt að taka til varna gegn honum. Verði ekki bætt úr þessu á síðari stigum málsins og beri því að líta svo á að allar málsástæður, sem stefnandi kunni síðar að bera fram og varði umræddar tilvitnanir, séu of seint fram komnar. Telji stefndu jafnframt að þetta eigi að leiða til frávísunar. Auk þessa árétta stefndu, að allar hinar tilvitnuðu setningar og málsgreinar séu sannar og brjóti í engum tilvikum gegn nokkru ákvæði almennra hegningarlaga eða annarra laga. b. Umfjöllun DV í 33. tbl. þann 18.-20. mars sl. bls. 4: Hér vísi stefnandi í fyrsta lagi til þess, að ekki sé réttlætanlegt að birt sé mynd af honum í tengslum við umfjöllunina. Stefndu mótmæla þessu, enda hafi stefnandi verið stjórnarformaður og stór eigandi félagsins og hafi borið ábyrgð sem slíkur samkvæmt lögum um einkahlutafélög nr. 138/1994. Þá eigi það sama við hér eins og annars staðar, að umfjöllunin sé hluti af mörgum greinum um sama efni þar sem fjallað hafi verið um gjaldþrot Sigurplasts ehf. og þá háttsemi sem m.a. stefnanda var gefin að sök í rannsóknarskýrslu Ernst & Young á bókhaldi félagsins. Hvað sem þessu líði, sé það án nokkurra útskýringa af hálfu stefnanda hvernig þetta atriði eigi að leiða til þess að stefndu hafi brotið gegn ákvæðum almennra hegningarlaga en hér sé, eins og annars staðar í stefnu, án nokkurra útskýringa vísað til 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Stefnandi byggi á að gefið sé í skyn að hann sé eigandi að Viðarsúlu ehf. í eftirfarandi texta: „Leikur grunur á að Sigurður, og aðrir stjórnendur hjá Sigurplasti, hafi gengið á fjármuni og eignir fyrirtækisins í aðdraganda gjaldþrotsins með því að færa þessar eignir yfir í annað nýstofnað félag sem þeir áttu, Viðarsúlu, án þess að tilhlýðileg greiðsla kæmi fyrir.“ Þrátt fyrir að stefnandi hafi ekki verið eigandi að félaginu Viðarsúlu ehf., sé ljóst að aðrir stjórnarmenn Sigurplasts ehf. voru það. Ekki sé hægt að skilja hinn tilvitnaða texta svo að þar sé óhjákvæmilega verið að tala um alla stjórnarmenn Sigurplasts ehf. og því beri að hafna því að stefnandi þurfi að falla þar undir. Þá sé það með öllu vanreifað af hálfu stefnanda við hvert eða hver hinna tilvitnuðu ákvæða almennra hegningarlaga þessi ummæli eigi að varða. c. Umfjöllun DV í 34. tbl. þann 21-22. mars sl. bls. 3: Vísað sé til þess, sem að framan segi um myndbirtingu af stefnanda. Það að mynd af stjórnarformanni gjaldþrota félags sé birt með fréttum, sem fjalla eiga m.a. um háttsemi stjórnarformannsins og um ýmis atriði sem hann ber ábyrgð á stöðu sinnar vegna og lögum samkvæmt, verði að teljast eðlilegasti hlutur í blaðamennsku. Þá sé því harðlega mótmælt að stefnanda sé gefið að sök eitthvað annað en hann beri ábyrgð á. Þrátt fyrir að mynd af honum fylgi fréttinni, þýði það ekki að blaðamönnum DV hafi verið óheimilt að fjalla jafnframt í sömu frétt um ólögmæta háttsemi annarra stjórnarmanna og starfsmanna Sigurplasts ehf., enda verði ekki séð að stefnandi sé á nokkurn hátt tengdur við eða honum gefin að sök háttsemi sem hafi verið honum óviðkomandi. Þá eigi það sama við hér, eins og annars staðar, að stefnandi geri ekki á nokkurn hátt grein fyrir því hvernig háttsemi stefndu verði heimfærð undir ákvæði 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Stefndu mótmæla kröfu stefnanda um að stefndu verði gert að greiða 400.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu þar sem 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga eigi ekki við, enda hafi stefndu ekki gerst sekir um ærumeiðandi aðdróttanir í garð stefnanda, eins og rakið sé hér að framan. Verði ekki fallist á það, sé fjárhæðinni mótmælt sem allt of hárri og þess krafist að hún verði lækkuð umtalsvert. Sömu rök eigi við um kröfu um birtingu dóms í DV og sé byggt á sömu málsástæðum gagnvart þeirri kröfu stefnanda. Að lokum vísa stefndu til meginreglunnar um tjáningarfrelsi, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, en samkvæmt ákvæðinu séu allir menn frjálsir skoðana sinna og sannfæringar og eigi rétt á að láta í ljós hugsanir sínar. Í þessu sambandi sé jafnframt vísað til 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Byggja stefndu á því að efni þeirra blaðagreina, sem deilt sé um í máli þessu, hafi átt fullt erindi við almenning sem hluti af þjóðfélagsumræðunni. Um hafi verið að ræða gagnrýni á stjórnendur hlutafélags, sem farið hafi í gjaldþrot, sem óhjákvæmilega hafi leitt til þessa að fjöldi aðila tapaði miklu fé. Að minnsta kosti verði að telja að hluti orsaka gjaldþrotsins hafi verið sú ólögmæta háttsemi, sem lýst sé í skýrslu Ernst & Young á bókhaldi Sigurplasts ehf., sem leitt hafi til gríðarlegs fjártjóns fyrir félagið. Með vísan til þessa, verði að telja að stefndu hafi notið rýmkaðs tjáningarfrelsis eins og margstaðfest er í dómaframkvæmd að eigi við þegar um sé að ræða mál sem eigi erindi í þjóðfélagsumræðuna. Sýknukröfu sína byggja stefndu einkum á 229. gr., 234. gr., 235. gr., 236. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er byggt á 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Kröfu um málskostnað styðja stefndu við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV. Í málinu er gerð krafa um að tilgreind ummæli, sem birtust í 31. tölublaði DV 14.-15. mars 2011, verði dæmd dauð og ómerk með vísan til 234., gr. 235. gr. og 236. gr., sbr. 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt dómkröfukafla í stefnu er hér um að ræða tvenn ummæli, þ.e.: „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR“ og „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn.“ Þá er þess krafist að stefndu, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason, verði látnir sæta refsingu með vísan til ákvæða 229. gr., 234. gr., 235. gr. og 236. gr. sömu laga. Auk þess krefst stefnandi miskabóta úr hendi stefndu með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra skaðabótareglna og kostnaðar vegna birtingar dóms í málinu með vísan til 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Hins vegar eru tjáningarfrelsinu settar skorður í 3. mgr. ákvæðisins. Þar segir tjáningarfrelsi manna megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Í XXV. kafla almennra hegningarlaga er tjáningarfrelsinu settar skorður vegna réttinda og mannorðs annarra. Þegar ávörðuð eru mörk tjáningarfrelsisins verður að líta til þess að tryggja þarf að fram geti farið þjóðfélagsleg umræða. Stefndu byggja á því að tilgreind ummæli séu sönn og vísa til meginreglunnar um að sannindi ummælanna leysi undan ábyrgð. Óumdeilt er að áður en umrædd umfjöllun hófst hafði efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjóra borist tilkynning skiptastjóra Sigurplasts ehf., þar sem stefnandi sat í stjórn, vegna rökstudds gruns um refsivert athæfi stjórnarmanna í félaginu. Liggur fyrir að tilkynning skiptastjóra byggði á upplýsingum úr skýrslu endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young frá 31. janúar 2011. Í tölvupósti saksóknara efnahagsbrotadeildar til lögmanns stefnanda frá 16. mars 2011 kom fram að tilkynning skiptastjóra væri „til skoðunar“. Þá segir í tölvupóstinum að tvær kærur hafi legið fyrir hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, m.a. á hendur stefnanda, og sé „litið til framangreindra kæra“. Hins vegar er þar fullyrt að ekki hafi verið tekin formleg ákvörðun um lögreglurannsókn eða sakarefni afmarkað. Stefndu byggja á því að ekki komi fram í ummælum þeim, sem krafist sé ómerkingar á, að sérstök formleg ákvörðun hafi verið tekin um rannsókn hjá Ríkislögreglustjóra og að ekki beri að túlka ummælin rýmra en almenn merking orðanna gefur tilefni til. Hér verður að líta til þess, að almennt eru gerðar þær kröfur til fjölmiðla að þeir byggi umfjöllun sína á vandaðri könnun á staðreyndum. Að þessu virtu og með hliðsjón af því, sem að framan er rakið um stöðu máls Sigurplasts ehf. og stjórnarmanna þess, þ. á m. stefnanda, hjá Ríkislögreglustjóra, verður ekki á framangreind sjónarmið stefndu fallist. Engin lögreglurannsókn var hafin gegn stefnanda og voru ummælin „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR“ og „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn“ því efnislega röng en ummælin eru í raun sömu merkingar. Verður ekki talið að það hefði verið óhæfilegum erfiðleikum bundið að sannreyna hvort slík lögreglurannsókn væri í raun hafin. Þá var orðfærið til þess fallið að vekja þann skilning lesenda að stefnandi væri sakborningur í lögreglurannsókn vegna saknæmrar og refsiverðrar háttsemi sinnar. Var með þessu vegið að æru stefnanda. Af þessum sökum verður að fallast á það með stefnanda að stefndu, Ingi Freyr, Jón Trausti og Reynir, hafi, með birtingu framangreindra ummæla, brotið gegn ákvæðum 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt öllu framansögðu og með vísan til ákvæða 1. mgr. 241. gr. sömu laga er fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu hinna tilgreindu ummæla. Hins vegar þykja ekki efni til að beita refsingu og er refsikröfu stefnanda því hafnað. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal sá sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn æru manns greiða honum miskabætur. Þau skilyrði eru uppfyllt í þessu máli. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til alls framangreinds verða stefndu, Ingi Freyr, Jón Trausti og Reynir, dæmdir til að greiða stefnanda óskipt miskabætur, sem teljast hæfilega ákveðnar 200.000 krónur, með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Þá verða stefndu, Ingi Freyr, Jón Trausti og Reynir, dæmdir til að greiða stefnanda 200.000 krónur til að standa straum af birtingu á forsendum og niðurstöðu dómsins tveimur dagblöðum. Loks er fallist á kröfu stefnanda um að stefnda, DV ehf. verði gert að birta forsendur og dómsorð dómsins í næsta tölublaði DV og næstu útgáfu dv.is eftir að dómur gengur, sbr. 22. gr. þágildandi laga nr. 57/1956, um prentrétt. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndu, Inga Frey, Jóni Trausta og Reyni, gert að greiða stefnanda málskostnað óskipt, sem telst hæfilega ákveðinn 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, DV ehf., fellur niður. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Eftirfarandi ummæli, sem birtust í 31. tölublaði DV, 101. árgangi, 14.-15. mars 2011, eru dauð og ómerk: „LÖGREGLAN RANNSAKAR LEKTOR“ „Lektor í viðskiptafræði flæktur í lögreglurannsókn“. Stefndu, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason, greiði óskipt stefnanda 200.000 krónur í miskabætur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. maí 2011 til greiðsludags. Stefndu, Ingi Freyr Vilhjálmsson, Jón Trausti Reynisson og Reynir Traustason, greiði óskipt stefnanda 200.000 krónur vegna kostnaðar við birtingu dómsins í tveimur dagblöðum og 500.000 krónur í málskostnað, að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi, DV ehf., skal birta forsendur og dómsorð dóms þessa í næsta tölublaði DV og í næstu útgáfu dv.is. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, DV ehf., fellur niður.
|
Mál nr. 188/2011
|
Kærumál Kröfugerð Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
E kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli hans á hendur Í var vísað frá dómi vegna vanreifunar og óskýrs málatilbúnaðar. Í málinu krafðist E þess m.a. að viðurkennt yrði að Í væri bundið af tilteknu áliti Mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna og væri skaðabótaskylt gagnvart sér vegna brots á 26. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg- og stjórnmálaleg réttindi. Þá krafðist E jafnframt miskabóta. E byggði á því að yfirvöld hefðu valdið honum tjóni með því að synja honum um leyfi til fiskveiða sem hann ætti að fá bætt. Í úrskurði héraðsdóms var talið að heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði að afmarka svo unnt væri að krefjast viðurkenningar á bótaskyldu vegna ákveðins tjóns en ekki dygði að vísa til ákveðinnar athafnar eða athafnaleysis. Útskýringar E á því tjóni sem hann vildi fá bætt væru ekki skilmerkilegar. Þá var miskabótakrafa E einnig talin vanreifuð. Í dómi Hæstaréttar sagði að áskilnaður 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 hefði í fjölda dóma réttarins verið skýrður svo að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Með vísan til þessa en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2011, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnislegrar meðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum tildæmdur kærumálskostnaður úr hendi sóknaraðila, en til vara að kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í fjölda dóma Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá er höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 341/2016
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Vanlýsing
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem A16 ehf. hafði lýst við slit L ehf. þar sem henni hafði ekki verið lýst fyrr en eftir að kröfulýsingarfrestur rann út og var A16 ehf. ekki talið hafa sýnt fram á að uppfyllt væru skilyrði 5. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason ogGreta Baldursdóttir.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2016, en kærumálsgögn bárustréttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl2016, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýsti við slitvarnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að krafa sín að fjárhæð84.859.677 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. júlí 2010 tilgreiðsludags verði viðurkennd við slit varnaraðila og henni skipað í réttindaröðsamkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Til vara krefst hann þess að viðurkenndverði krafa sín að fjárhæð 80.726.432 krónur með dráttarvöxtum af nánartilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar 2011 til greiðsludags. Komi í báðumtilvikum til frádráttar innborganir að fjárhæð 8.227.931 króna 8. mars 2011,18.489.020 krónur 24. ágúst sama ár, 3.690.920 krónur 21. september sama ár,3.596.143 krónur 13. október sama ár, 3.618.083 krónur 16. nóvember sama ár,25.049.167 krónur 30. júlí 2012 og 3.657.593 krónur 25. september sama ár. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilikrefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að krafasóknaraðila verði lækkuð. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Fjármálaeftirlitiðneytti 7. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja frá störfumstjórn varnaraðila, sem þá hét Landsbanki Íslands hf., taka yfir valdhluthafafundar í félaginu og setja yfir það skilanefnd. Slitameðferð ávarnaraðila hófst 22. apríl 2009 og gaf slitastjórn út innköllun tilskuldheimtumanna hans, en kröfulýsingarfresti mun hafa lokið 30. október samaár. Meðan á slitunum stóð gerði varnaraðili tvo samninga við sóknaraðila 16. og17. september 2009 og tók með þeim á leigu skrifstofuhúsnæði annars vegar á 2.hæð hússins að Austurstræti 16 í Reykjavík og hins vegar á 3., 4. og 5. hæðsama húss. Ágreiningur reis milli aðilanna um greiðslur sem varnaraðila bæri aðstanda sóknaraðila skil á samkvæmt þessum samningum. Af þeim sökum beindisóknaraðili bréfi til varnaraðila 16. ágúst 2011 með fyrirsögninni:„Greiðsluáskorun vegna ógreiddrar leigu“, þar sem sóknaraðili krafðist greiðsluá nánar tiltekinni fjárhæð, en tekið var fram að greiddist skuldin ekki myndihann rifta húsaleigusamningum þeirra og „leita atbeina dómstóla til aðinnheimta hið ógreidda leigugjald“. Aftur sendi sóknaraðili bréf tilvarnaraðila 7. október sama ár og krafðist greiðslu skuldar samkvæmt húsaleigusamningunumað viðlagðri riftun þeirra. Enn beindi sóknaraðili bréfi til varnaraðila 8.desember 2012, í það sinn með yfirskriftinni: „Innheimtubréf“, en þar krafðisthann greiðslu skuldar samkvæmt húsaleigusamningunum og kvað hana að öðrum kostimyndu verða innheimta „með aðför eða atbeina dómstóla“. Fyrir liggur að áður ensíðastnefnt bréf var sent hafi leigusamningum aðilanna verið slitið ogvarnaraðili skilað húsnæðinu 2. október 2012. Sóknaraðili beindi síðan aðvarnaraðila kröfulýsingu 13. febrúar 2015 vegna ógreiddrar kröfu að höfuðstól21.522.478 krónur sem sá fyrrnefndi taldi leiða af húsaleigusamningum þeirra.Með bréfi til sóknaraðila 23. sama mánaðar tilkynnti varnaraðili að þessarikröfu væri hafnað við slitin, en með því að ekki tókst að jafna ágreiningaðilanna um þetta var honum beint til héraðsdóms 11. maí 2015, þar sem málþetta var þingfest af því tilefni 29. sama mánaðar.Sóknaraðilibyggir á því að krafa sín á hendur varnaraðila eigi rætur að rekja tilhúsaleigusamninganna frá 16. og 17. september 2009 sem slitastjórn varnaraðilahafi staðið að og hafi krafan því orðið til með samningum eftir að varnaraðilivar tekinn til slita, en á þeim grunni standi krafan í réttindaröð samkvæmt 3.tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 5. tölulið 118. gr. sömu laga megikoma slíkri kröfu að við slitin án tillits til kröfulýsingarfrests. Um þettaverður að taka tillit til þess að heimild í síðastnefndu lagaákvæði til að komaað kröfu eftir lok kröfulýsingarfrests er meðal annars háð því skilyrði aðhenni sé lýst án ástæðulausra tafa. Samkvæmt gögnum málsins lauk leigumálumaðilanna sem áður segir 2. október 2012 eftir að ágreiningur hafði staðið milliþeirra allnokkurn tíma um tilkall sóknaraðila til greiðslna, en kröfu lýstihann á hinn bóginn ekki fyrr en rúmum tveimur árum síðar. Getur þetta ekkitalist hafa gerst án ástæðulauss dráttar. Þótt rétt geti verið í hinum kærðaúrskurði að yfirskrift bréfs geti ekki ein út af fyrir sig ráðið úrslitum umhvort efni þess feli í sér lýsingu kröfu í skilningi laga nr. 21/1991 verður aðgæta að því að kröfulýsing getur almennt haft veigamikil áhrif á réttarstöðuþeirra sem eiga í hlut og má því efni bréfs til þrotabús eða fjármálafyrirtækisí slitum ekki valda nokkrum vafa um hvort bréfið feli í sér lýsingu kröfu áhendur því. Í fyrrnefndum bréfum sóknaraðila til varnaraðila 16. ágúst og 7.október 2011 og 8. desember 2012 kom hvergi fram að sá fyrrnefndi lýsti kröfuvið slit varnaraðila. Þegar af þeirri ástæðu geta þessar bréfasendingar ekki skoðastsem kröfulýsing og valdið því að sóknaraðili fái komið að kröfu sinni við slitvarnaraðila. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest áþann hátt sem í dómsorði greinir.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð:Hafnaðer kröfu sem sóknaraðili, A16 fasteignafélag ehf., lýsti 13. febrúar 2015 viðslit varnaraðila, LBI ehf. Ákvæðihins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.Sóknaraðiligreiði varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2016.I.Máliþessu, sem er ágreiningsmál um slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins11. maí 2015 með bréfi slitastjórnar LBI hf. með vísan til 120. gr., sbr. 171.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Málið var tekið til úrskurðar 23.mars 2016. Sóknaraðili er A 16fasteignafélag ehf., Kirkjutorgi 4, 101 Reykjavík. Krafa sóknaraðila er aðviðurkennd verði sem búskrafa samkvæmt 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991,krafa hans að fjárhæð 84.859.677 ásamtdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 153.645 kr. frá1.7.2010 til 1.8.2010, af 307.290 kr. frá þ.d. til 1.1.2011, af 4.162.536 kr.frá þ.d. til 1.2.2011, af 8.029.935 kr. frá þ.d. til 1.3.2011, af 11.863.913kr. frá þ.d. til 1.4.2011, af 15.741.439 kr. frá þ.d. til 1.5.2011, af19.654.412 kr. frá þ.d. til 1.6.2011, af 23.596.754 kr. frá þ.d. til 1.7.2011,af 27.574.543 kr. frá þ.d. til 1.8.2011, af 31.571.574 kr. frá þ.d. til1.9.2011, af 35.572.656 kr. frá þ.d. til 1.10.2011, af 39.583.865 kr. frá þ.d.til 1.11.2011, af 43.619.380 kr. frá þ.d. til 1.12.2011, af 47.668.061 kr. fráþ.d. til 1.1.2012, af 51.716.742 kr. frá þ.d. til 1.2.2012, af 55.779.602 kr.frá þ.d. til 1.3.2012, af 59.853.602 kr. frá þ.d. til 1.4.2012, af 63.967.099kr. frá þ.d. til 1.5.2012, af 68.122.119 kr. frá þ.d. til 1.6.2012, af72.307.521 kr. frá þ.d. til 1.7.2012, af 76.513.178 kr. frá þ.d. til 1.8.2012,af 80.689.466 kr. frá þ.d. til 1.9.2012 og af 84.859.677 kr. frá þ.d. tilgreiðsludags. Í kröfu sóknaraðila er miðað við að ofangreind krafaverði viðurkennd að frádregnum innborgunum að fjárhæð 8.227.931 kr. þann8.3.2011, að fjárhæð 18.489.020 kr. þann 24.8.2011, að fjárhæð 3.690.920 þann21.9.2011, að fjárhæð 3.596.143 þann 13.10.2011, að fjárhæð 3.618.083 þann16.11.2011, að fjárhæð 25.049.167 þann 30.7.2012 og að fjárhæð 3.657.593 þann25.9.2012.Sóknaraðilikrefst þess enn fremur að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðilasamkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins, að teknu tillititil þess að sóknaraðili er ekki virðisaukaskattskyldur. Varnaraðili krefst þess að öllumkröfum sóknaraðila verði hafnað en til vara að fjárkrafa sóknaraðila verðilækkuð. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlaususamkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að teknutilliti til þess að varnaraðili er ekki virðisaukaskattskyldur.II.Ágreiningurmálsins snýr að innheimtu vegna leigu varnaraðila á fasteigninni aðAusturstræti 16, 101 Reykjavík, með fastanúmerinu 200-2659. Lýtur krafasóknaraðila annars vegar að því sem hann telur nema ógreiddri leigu vegnahúsnæðisins en hins vegar að fjárhæð sem sóknaraðili telur svara til ógreiddrarhlutdeildar varnaraðila í sameiginlegum kostnaði vegna hússins. Varnaraðilier fjármálafyrirtæki í slitameðferð en slitameðferðin hófst þann 22. apríl 2009og varnaraðila var skipuð slitastjórn þann 29. apríl 2009. Fyrirliggur að aðilar þessa máls gerðu með sér tvo leigusamninga um húsnæðið 16. og17. september 2009. Í þeim fólst að varnaraðili tók á leigu 2.-5. hæð fasteignarinnarað Austurstræti 16 og skyldi greiða fyrir það kr. 2.000 fyrir. fermetrann. Varleigugjaldið verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs og skyldi miða viðgrunnvísitölu septembermánaðar 2009, eða sem nemur 345,1 stigi.Leigusamningurinn var gerður f.h. varnaraðila af slitastjórn bankans sem májafna við stöðu skiptastjóra í skilningi laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti.Afhálfu varnaraðila er því haldið fram að strax við upphaf leigutímans hafi fariðað bera á því að gestir veitinga- og skemmtistaðar á 1. hæð fasteignarinnar semhafði að hluta sama inngang að fasteigninni og varnaraðili, fóru um stigagangmilli þeirra hæða sem varnaraðili hafði á leigu og unnu þar eignaspjöll aukþess sem fyrir kom að gestir veitingastaðarins gerðu þarfir sínar í stigaganginn.Þá henti að útigangsmenn leituðu skjóls í sama stigagangi sem hafði talsverðanóþrifnað í för með sér. Ímálatilbúnaði varnaraðila er á því byggt að sóknaraðili hafi í engu sinntathugasemdum hans og ekkert hafi orðið úr fyrirheitum sóknaraðila um að loka afstigagangi. Hafi varnaraðili því verið knúinn til þess að ráðast í slíkaframkvæmd sjálfur. Úr hafi orðið að umgengni um stigagang var lokað milli 2. og3. hæðar fasteignarinnar, þ.e. á þeirri hæð þar sem móttaka varnaraðila var. Meðtölvubréfi, Sindra Gunnarssonar, starfsmanns varnaraðila, til Arons Karlssonar,þáverandi fyrirsvarsmanns sóknaraðila, dags. 8. nóvember 2010, var óskaðskýringa og sundurliðunar á útreikningum sóknaraðila á hússjóðsgjöldumvarnaraðila. Íkjölfar tölvupóstsamskipta aðila, sendi Eyjólfur Gunnarsson, starfsmaðurvarnaraðila, tölvupóst til þáverandi fyrirsvarsmanns sóknaraðila, dags. 17.desember 2010, þar sem fram kom að varnaraðili teldi hið leigða rými vera 1.610m2 í stað 1.680 m2. Taldi varnaraðili sig af þeim sökumhafa ofgreitt leigu á tímabilinu frá október 2009 til desember 2010 vegna 70 m2,eða alls 2.186.694 krónur. Einnig kemur fram í tölvupóstinum að á fundi aðilaþann 14. desember 2010 hafi aðilar sammælst um að hlutur varnaraðila íhúsfélagsgjöldum væri 58,1% eða 1.357.157 krónur á ári og því hefði varnaraðiliofgreitt hússjóðsgjöld um 147.300 krónur. Óskaði varnaraðili eftirendurgreiðslu vegna þessa.Þann30. desember 2010 sendi starfsmaður varnaraðila fyrirsvarsmanni sóknaraðilatölvupóst þar sem óskað var svara við því hvort framangreind endurgreiðslabærist fyrir áramót. Samdægurs barst svar í tölvupósti frá sóknaraðila þar semfram kom að sóknaraðili væri enn að bíða eftir niðurstöðu frá THG Arkitektumvegna málsins. Með tölvuskeytum starfsmanns varnaraðila til þáverandifyrirsvarsmanns sóknaraðila, dags. 7. og 25. janúar 2011, var framangreindbeiðni ítrekuð. Af gögnum málsins verður ekki séð að sóknaraðili hafi svaraðþeim skeytum sérstaklega. Þann8. mars 2011 sendi starfsmaður varnaraðila þáverandi fyrirsvarsmannisóknaraðila tölvupóst, þar sem fram kom að leigu- og húsgjaldagreiðslur aðfjárhæð 8.227.931 króna yrðu greiddar sóknaraðila daginn eftir. Ítrekað var ítölvupóstinum að varnaraðili óskaði þess að mál milli aðila kæmust á hreint semallra fyrst þar sem greiðsluseðlar sem varnaraðila hefðu borist væru of háir. Þann15. ágúst 2011 sendi starfsmaður varnaraðila þáverandi fyrirsvarsmannisóknaraðila tölvupóst, þar sem fram kom að upplýsingar vegna leigu- oghúsgjalda hefðu enn ekki borist frá sóknaraðila. Áttu aðilar í kjölfarið fund16. ágúst 2011 vegna ágreinings um leigugreiðslur. Þar afhenti sóknaraðilivarnaraðila greiðsluáskorun vegna þess sem hann taldi vera ógreidda leigusóknaraðila. Meðgreiðsluáskoruninni var varnaraðili krafinn um greiðslu alls 31.798.593 króna.Í greiðsluáskoruninni kom fram það mat sóknaraðila að heildarfermetrafjöldiþess rýmis sem varnaraðili hafði á leigu væri 1.680 m2. Hins vegarhefði varnaraðili lokað af stigagangi sem leiði til þess að ekki hafi veriðunnt að leigja öðrum aðilum efstu rými hússins, auk þess sem hlutisameignarinnar gæti einungis nýst varnaraðila. Lýsti sóknaraðili þeirri afstöðuí áskoruninni að hann ætti rétt á greiðslu sem næmi „þeim auka fermetrum“ semvarnaraðili nýtti í hinu leigða. Þá kom fram í greiðsluáskoruninni að unniðværi að útreikningum hvað þennan þátt snerti og að þeir útreikningar myndu berast varnaraðila innanskamms. Meðbréfi varnaraðila til lögmanns sóknaraðila, dags. 22. ágúst 2011, varframangreindum kröfum sóknaraðila hafnað. Í bréfinu var vísað til þess aðvarnaraðili hefði um margra mánaða skeið óskað eftir leiðréttingum áútreikningi leigugreiðslna og húsgjalda frá sóknaraðila, án árangurs. Rakið erí bréfinu að sóknaraðili hafi einhliða fengið THG Arkitekta til þess að farayfir þessi mál síðla árs 2010 en ítrekuðum áskorunum varnaraðila til þess að fágögn og forsendur útreikningsins hafi ekki verið sinnt, allt þar til á fundiaðila þann 16. ágúst 2011. Í bréfivarnaraðila kemur fram að hann telji útreikningana sem sóknaraðili lét geraranga, þar sem stærð rýmisins sem varnaraðili hefði á leigu væri ofreiknuð um79,6 m2. Tekið er fram að varnaraðili muni greiða sóknaraðila alls18.939.020 krónur til fullrar greiðslu á áfallinni leigu og húsgjöldum. Þá erþví að lokum mótmælt í bréfi varnaraðila að sóknaraðili hafi ekki getað leigtöðrum aðilum efstu rými fasteignarinnar vegna þess að stigagangi hafi veriðlokað af og áréttað að slíkt hafi verið gert til þess að verja fasteigninamögulegu tjóni. Er því lýst í bréfinu að gestir veitingastaðar á neðstu hæðfasteignarinnar hafi ítrekað farið í sameign og „létt á sér“ auk þess að skemmastyttu sem þar stóð. Í niðurlagi bréfsins er áréttað að sjálfsagt sé að opna á aðgang,óski sóknaraðili þess, auk þess sem varnaraðili sé til viðræðu um að starfsfólkhans í móttöku geti opnað fyrir ákveðnum aðilum ef svo beri undir.Meðbréfi lögmanns sóknaraðila til varnaraðila, dags. 7. október 2011 sem barstvarnaraðila þann 11. október sama ár, var því mótmælt að framangreind greiðslavarnaraðila, að fjárhæð 18.939.020 krónur, gæti talist fullnaðargreiðsla vegnameintra vangoldinna leigugreiðslna varnaraðila. Var forsendum og fullyrðingum íbréfi varnaraðila frá 22. ágúst 2011 mótmælt sem röngum og greiðsluáskorunsóknaraðila áréttuð auk þess sem ítrekað var að sóknaraðili teldi auðsýnilegtað hann gæti ekki leigt öðrum aðilum efstu rými fasteignarinnar og áskildi sérallan rétt til þess að innheimta kröfu vegna þess á síðari stigum. Meðtölvupósti Eyjólfs Gunnarssonar, starfsmanns varnaraðila til lögmannssóknaraðila, dags. 10. október 2011, voru sóknaraðila sendir útreikningarEignamyndunar ehf. á stærð rýmisins sem varnaraðili hafði á leigu. Í þeimútreikningum segir að húsnæðið hafi verið mun minna en kveðið var á um íleigusamningum eða alls 1.577,4 m2. Ítrekað er í tölvupóstinum aðvarnaraðili hafi greitt leigu með fyrirvara um stærð hins leigða og svo verðienn þar sem varnaraðili áskilji sér rétt til afturvirkrar leiðréttingar miðaðvið réttar forsendur.Þann13. október 2011 sendi varnaraðili lögmanni sóknaraðila bréf, þar sem ítrekuðvar athugasemd við útreikning sóknaraðila á leigugjaldi og áréttað aðvarnaraðili myndi, a.m.k. fyrst um sinn, greiða sóknaraðila fyrir húsaleigumiðað við þá fermetratölu sem útreikningar Eignamyndunar ehf. endurspegluðu.Jafnframt var áréttað að sjálfsagt væri að opna á aðgang um sameign óskaðisóknaraðili þess.Þann13. mars 2012 barst varnaraðila tölvupóstur frá lögmanni sóknaraðila, þar semstaðfest var að frá og með 1. janúar 2012 skyldu greiðslur samkvæmtleigusamningum aðila berast til Frjálsa hf. (Dróma hf.). Þær greiðslur semvarnaraðili greiddi vegna leigunnar á árinu 2012 voru samkvæmt þessu greiddarFrjálsa hf. Samningssambandiaðila á grundvelli leigusamninganna lauk í september 2012 og fóru skil hinsleigða húsnæðis fram þann 2. október 2012. Varnaraðili sendi lögmannisóknaraðila síðan bréf, dags. 15. október 2012, þar sem fram kemur aðvarnaraðili hafi, til þess að forðast lokun og þar með stöðvun á starfsemi,neyðst til þess að láta fara fram notendaskipti á sameiginlegum orkuveitumælumum svipað leyti og uppboð á hinu leigða fór fram. Í bréfinu segir aðyfirvofandi lokun hafi verið til komin vegna vanefnda sóknaraðila viðveitufyrirtæki og hafi varnaraðili því um alllangt skeið greitt að fullu fyrirþann kostnað sem varnaraðila bar í raun einungis að greiða í hlutfalli viðhlutdeild í sameiginlegum kostnaði. Varnaraðilabarst síðar innheimtubréf sóknaraðila, dags. 8. desember 2012, þar sem skoraðvar á varnaraðila að greiða kröfu vegna vangoldinnar húsaleigu á tímabilinunóvember 2010 til september 2012, auk ógreiddra reikninga vegna vatns- og lyftugjalds,alls að fjárhæð 23.651.194 krónur. Í bréfinu sagði meðal annars svo: „Nánar til tekið er um að ræða vangoldnar leigugreiðslurskv. tveimur leigusamningum milli A 16 fasteignafélags ehf. og LandsbankaÍslands í slitameðferð (hér eftir GLÍ9 dags. 16.09.2009 og 17.09.2009. Samkvæmtleigusamningi dags. 17.09.2009 skyldi GLÍ hafa afnot af skrifstofuhúsnæði á 2.hæð fasteignarinnar. Umsamin fjárhæð vegna leigunnar var upphaflega 840.000 enfjárhæðin var bundin við vísitölu neysluverðs. Samkvæmt leigusamningi dags.16.09.2009 skyldi GLÍ hafa afnot af skrifstofuhúsnæði á 3, 4 og 5. hæðfasteignarinnar. Umsamin fjárhæð vegna leigunnar var upphaflega kr. 2520.000 enfjárhæðin var bundin vísitölu neysluverðs. Greiðsla skyldi berast skv.samningunum fyrsta hvers mánaðar. Vanskilin hófust fyrst í nóv. 2010 vegna vangoldinssameiginlegs kostnaðar. Árið 2011 hófst með vanskilum á leigugreiðslum fyrstuþrjá mánuðina af hálfu GLÍ. Greidd var innborgun þann 6. mars 2011 til lækkunarskuldarinnar og eftirstöðvar hinnar vangreiddu leigu voru því þann dag kr.3.053.748. Þessi háttur leigutaka þ.e.a.s. greiðsla löngu eftir gjalda[ga]hélst allt þar til leigutíma lauk, en innborgarnir bárust með reglulegumillibili. Síðasta innborgun barst þann 30. júlí 2012 að upphæð kr. 25.049 ogvoru eftirstöðvar leiguskuldarinnar þá kr. 11.915.855. Síðan hafa falið tiltveir ógreiddir leigumánuðir, ógreitt vatnsgjald fyrir árin 2009-2012, aukógreidds lyftugjalds vegna áranna 2009-2012. Samtals skuld GLÍ áninnheimtukostnaðar eða annars áfallins kostnaðar vegna vanskila nemur því þann30. september 2012 kr. 22.858.511. Í bréfi þessu er einvörðungu miðað við grunnleigugjald,en umbjóðandi minn áskilur sér allan rétt til að áskilja sér hærra leigugjald,í ljósi þess að húsnæði það sem GLÍ hafði í raun á leigu er mun stærra ensamningar aðila kváðu um. Jafnframt áskilur umbjóðandi minn sér allan lagaleganrétt á að koma kröfum í tengslum við skil GLÍ á hinu leigða, en umbjóðandi minnhefur gert margvíslegar athugasemdir við ástand hins leigða, sbr. m.a.ástandsskoðunarskýrslu dags. 27. sept. 2012 er afhend hefur verið GLÍ. Hér með er skorað á yður að greiða ofangreinda kröfu tilskrifstofu minnar innan 7 daga frá dagsetningu bréfs þessa [...].“Varnaraðilimótmælti þessari kröfu með bréfi til lögmanns sóknaraðila, dags 14. desember2012. Í bréfinu ítrekaði varnaraðili athugasemdir við útreikning leigugjalds,auk þess að benda á að hann hefði innt af hendi greiðslur til sóknaraðila ogFrjálsa hf. (Dróma hf.), samkvæmt fyrirmælum þar um sem þyrfti að taka tillittil. Íbréfi varnaraðila er jafnframt rakið að varnaraðili hafi greitt fyrir vinnu viðlagfæringu á rakaútfellingum og vegna málningarvinnu sem nauðsynlegt hafi veriðað ráðast í sökum þess að leigusali hafi ekki sinnt viðhaldi hússins að utanþrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar að lútandi. Þá hafi varnaraðili greittvatnsgjald á árinu 2010 en ekki fengið kröfu um greiðslu vegna áranna 2009,2011 og 2012. Jafnframt var í bréfinu áréttað að varnaraðili teldi að hluturhans í heildarkostnaði við sameign hússins væri 58,1% í stað 86,14%. Íbréfinu segir einnig að varnaraðili hafi um allnokkurt skeið greitt OrkuveituReykjavíkur að fullu vegna sameignar hússins þrátt fyrir að eiga aðeins aðgreiða fyrir hluta sameignarinnar. Tekið er fram í bréfinu að þegar uppboðfasteignarinnar fór fram að beiðni Dróma hf. hafi Orkuveita Reykjavíkur hótaðað loka fyrir þjónustu sína vegna skuldar sóknaraðila. Þar sem varnaraðili hafiekki getað átt það á hættu að lokað yrði fyrir þjónustu við sameign hússinshafi hann neyðst til að taka yfir greiðslu á þeim reikningum sem tilheyrasameign fasteignarinnar. Varnaraðili hafi þannig, fyrir tímabilið 25. janúar2012 til 3. október 2012, greitt að fullu fyrir sameign hússins 31.724 krónurfyrir rafmagn, 1.096.320 krónur fyrir heitt vatn og 67.771 krónu fyrir kaltvatn. Þá hafi varnaraðili einnig greitt 9.750 krónur fyrir rafmagn vegnarishæðar fyrir tímabilið 31. janúar 2012 til 10. október 2012. Í niðurlagibréfsins er tekið fram að niðurstaða útreikninga varnaraðila sé á þann veg aðsóknaraðili skuldi varnaraðila að lágmarki 878.979 krónur vegna ofgreiddraleigugreiðslna. Afgögnum málsins verður ekki séð að nein samskipti hafi átt sér stað milli aðilafyrr en varnaraðila barst kröfulýsing sóknaraðila þann 13. febrúar 2015.III.Málsástæður sóknaraðilaUm heimild tilað koma kröfunni aðÓumdeilter að sóknaraðili lýsti kröfu sinni að loknum kröfulýsingarfresti viðslitameðferð varnaraðila. Sóknaraðili telur sér engu að síður heimilt að komakröfunni að á grundvelli 5. tölul. 118. gr. gþl. en kröfu sóknaraðila er lýstsem búskröfu skv. 3. tölul. 110. gr. gþl. Þann 22. apríl 2009 hófstslitameðferð varnaraðila og voru samningarnir, sem mál þetta varðar, gerðir íseptember 2009.Sóknaraðilivísar til þess að sá dráttur sem varð á því að kröfunni yrði lýst fyrirvarnaraðila eigi rætur að rekja til þess að viðræður höfðu verið í gangi ílangan tíma milli sóknar- og varnaraðila vegna leigunnar. Sóknaraðili hafðiítrekað krafið varnaraðila um greiðslu hinnar lýstu kröfu með innheimtubréfumsem jafna megi við kröfulýsingu. Hin endanlega kröfulýsing hafi síðan einungisverið formsatriði til að koma kröfunni í ágreiningsmeðferð fyrir dómstólumþegar ljóst var orðið að sættir myndu ekki nást milli aðila.Krafa umgreiðslu á leiguKrafasóknaraðila um greiðslu leigu er byggð á tveimur leigusamningum er varðafasteignina að Austurstræti 16, 101 Reykjavík. Sá fyrri varðar 2. hæð hússinsog sá síðari varðar 3.-5. hæð hússins. Leigugjaldið var ákveðið 2.000 kr. áfermetrann en hver hæð var 420 fm líkt og fram kemur í leigusamningunum. Ísamningunum var jafnframt kveðið á um að leigufjárhæðin skyldi hækka í samræmivið mánaðarlegar breytingar á vísitölu neysluverðs frá grunnvísitöluseptember-mánaðar 2009 (345,1 stig), sbr. gr. 4.1 í samningunum.Þarsem efni og gildi samninganna tveggja er óumdeilt lýtur deila aðila að því hvestórt hið leigða húsnæði var í raun og veru. Sóknaraðili byggir á því aðvarnaraðili hafi tekið á leigu 1.680 fm á hæðum 2-5 (420 fm á hæð), auk þesssem varnaraðili hafi lokað fyrir stigagang sem gerði sóknaraðila ókleift aðnýta rými á efri hæðum sem nemur a.m.k. 67,5 fm. Gerir sóknaraðili samkvæmtþessu kröfu um leigu vegna 1.747,5 fm og nemur grunnleigugjaldið því 3.495.000kr. á mánuði. Verður krafan sundurliðuð nánar eftir mánuðum hér fyrir neðan.Til vara er gerð krafa um leigu vegna 1.680 fm og nemur grunnleigugjaldið þá3.360.000 kr.Krafa umgreiðslu á sameiginlegum kostnaði Aðþví er varðar sameiginlegan kostnað byggir sóknaraðili aðallega á því aðvarnaraðila sé skylt að greiða hússjóðsgjald er nemur 153.645 kr. á mánuði sem erí samræmi við áætlaðan kostnað af rekstri eignarinnar í samræmi við hlutfallleiguhúsnæðis varnaraðila af heildareigninni. Til vara krefst sóknaraðili þessað varnaraðila verði gert skylt að greiða samkvæmt þeim reikningum sem lagðirhafa verið fram í samræmi við sama hlutfall.Sóknaraðilivísar í þessu samband til gr. 6.2 í leigusamningum aðila en þar segi aðleigutaki annist á sinn kostnað allt viðhald á rúðum, læsingum, vatnskrönum,raftenglum, rafmagnsinnstungum, raftækjum, gólfefnum, gluggum, hurðum oglæsingum, dyraumbúnaði utan og innan, vatnshönum, salernum og hreinlætistækjum,rafmagnsrofum og ljósbúnaði, niðurföllum, lögnum og öðru því sem leigt er. Samaeigi við um kostnað við málningu og málningarvinnu, allt eins og góðar venjurum viðhald húsnæðis segi til um. Þá sé fjallað um rekstrarkostnað af hinnileigðu eign í 7. gr. leigusamninganna, en þar sé mælt fyrir um að leigutakiskuli greiða allan kostnað af nauðsynlegum rekstri hins leigða að innan aðmeðtalinni sameign, þ.m.t. fyrir lýsingu, hita, rafmagn og vatn í hinu leigðahúsnæði samkvæmt sérmælum sem hann setur upp á sinn kostnað, ef þörf krefur,svo og mælagjöld auk kostnaðar við rekstur lyftu, vatnsgjald, aukavatnsgjald,tunnuleigu, sorphirðugjald, útilýsingu, lóðarumhirðu og snjómokstur sem ogannan sameiginlegan kostnað í hlutfalli við notkun á lóð og stærð húsnæðiseftir því sem við á.Sóknaraðilitelur augljóst samkvæmt hinu víðtæka orðalagi ákvæðisins að markmið þess hafiverið að varnaraðili greiddi sína hlutdeild í öllum þeim kostnaði sem félli áhúsfélagið í samræmi við 43. og 45. gr. laga um fjöleignarhús, nr. 26/1994.Inni í þeim kostnaði eru m.a. lyftugjöld, rafmagn, hiti og vatnsgjald. Byggirsóknaraðili á því að það hússjóðsgjald sem ákveðið var sé í fullu samræmi viðreikninga húsfélagsins, en eðlilegt sé að hússjóður sé ákveðinn örlítið hærrien útgefnir reikningar til að geta mætt kostnaði er þörf krefur. Auk þess hafihússjóðsgjaldið í marga mánuði verið lægra en útgefnir reikningar.Hússjóðsgjaldið sé því að öllu leyti eðlilegt og beri varnaraðili sönnunarbyrðifyrir því að um ósanngjarnt eða óeðlilegt gjald sé að ræða, sbr. þá meginreglukröfuréttar að skuldara beri að greiða reikninga kröfuhafa nema hann sýni framá að þeir séu ósanngjarnir eða óeðlilegir.Þábyggir sóknaraðili einnig á því að varnaraðili hafi greitt hið umkrafðahússjóðsgjald án fyrirvara í meira en ár áður en gerð var athugasemd viðfjárhæð þess. Hefur varnaraðili því sýnt af sér mikið tómlæti sem sóknaraðilitelur að eigi að leiða til þess að hann geti ekki á síðari stigum mótmæltfjárhæð þess.Aðþví er snertir hlutfall varnaraðila af sameiginlegum kostnaði vísar sóknaraðilitil þess að húseignin að Austurstræti 16 sé samtals 2.852,2 fm en innifalið íþeirri tölu er óinnréttað óupphitað kjallararými sem er 380 fm með um 2,0 mlofthæð og óupphitað þakrými með 180 cm lofthæð og nemur það 1.28,3 fm. Ekki erhægt að leigja út þessi tvö rými en þau eru inni í heildarstærð hússinssamkvæmt fasteignamati. Sóknaraðili byggir á því að við útdeilingu á sameiginlegumkostnaði sé ekki hægt að taka tillit til þeirra rýma enda séu þau með ölluónýtanleg. Heildarstærð þeirra rýma sem hægt er að leigja út, til skipta ásameiginlegum kostnaði, er því 2.343,9 fm.Þaðrými sem varnaraðili hafði á leigu var, eins og áður segir, 1.680 fm (420 fm áhæð) en hann nýtti hins vegar stærra rými og byggir sóknaraðili á því aðleigurými varnaraðila hafi a.m.k. numið 1.747,5 fm. Í samræmi við það nam rýmivarnaraðila 74,56% af heildarrými hússins og hafi varnaraðila því borið að greiðasameiginlegan kostnað í samræmi við það.Aðþví er snertir aðalkröfu sóknaraðila um greiðslu hússjóðsgjalds vísar sóknaraðili til þess að í stað þess aðreikningum yrði deilt niður á leigjendur jafnóðum hafi verið stofnaðurhússjóður og gjöld áætluð í hann í samræmi við 49. gr. laga nr. 26/1994 umfjöleignarhús. Var þar einnig gert ráð fyrir ófyrirsjáanlegum kostnaði enda umstóra fasteign að ræða þar sem ýmis tilfallandi kostnaður kemur upp sem fellurundir gr. 6.2 og 7 í leigusamningunum. Var slíkur kostnaður þá greiddur úrhússjóði.Ísamræmi við áætlaðan kostnað af rekstri eignarinnar þar sem tekið er tillit tilm.a. hita, rafmagns, lyftugjalds o.fl. telur sóknaraðili að hlutdeildvarnaraðila í hússjóði skuli vera 153.645 kr. en af því voru 30.729 kr. vegna2. hæðar og 122.916 kr. vegna hæða 3-5.Verðiekki fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert skylt að greiðahússjóðsgjald er gerð krafa um að varnaraðila verði gert skylt að greiða sínahlutdeild í reikningum sem lagðir hafa verið fram. Er um að ræða vatnsgjöld,lyftugjöld, hita, rafmagn og kalt vatn en sóknaraðili telur að varnaraðila séskylt að greiða sína hlutdeild í reikningunum samkvæmt 6. gr. leigusamninganna.Yfirlit yfir reikningana sé með eftirfarandi hætti:GjalddagiVatnsgjöldLyftugjöldHeitt vatnKalt vatnRafmagnRafmagnSamtals.1.2011 41.976 75.954 144.491 7.789 4.261 6.451 280.922 .2.2011 41.976 15.075 144.491 7.622 4.261 6.451 219.876 .3.2011 41.976 15.080 130.460 6.865 3.845 5.831 204.057 .4.2011 41.976 15.107 144.491 7.622 4.261 6.451 219.908 .5.2011 41.976 15.158 139.779 7.503 4.118 6.246 214.780 .6.2011 41.976 15.173 155.306 7.752 4.261 6.451 230.919 .7.2011 41.976 15.343 4.010 61.329 .8.2011 41.976 15.937 122.116 7.046 4.305 6.025 197.405 .9.2011 41.976 16.098 122.116 7.046 4.305 6.025 197.566 .10.2011 41.976 16.098 118.165 6.806 4.160 5.833 193.038 .11.2011 41.976 16.245 122.116 7.136 4.305 6.025 197.803 .12.2011 41.976 16.359 118.165 6.893 4.160 5.833 193.386 .1.2012 46.462 31.602 122.116 7.136 4.305 6.025 217.646 .2.2012 46.462 16.469 128.587 7.196 4.573 6.369 209.656 .3.2012 46.462 16.469 62.931 .4.2012 46.462 16.820 63.282 .5.2012 46.462 17.002 63.464 .6.2012 46.462 17.002 63.464 .7.2012 46.462 17.050 63.512 .8.2012 46.462 17.059 119.273 16.159 198.953 .9.2012 46.462 73.795 10.020 130.277 .10.2012 71.416 9.695 81.111 Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert skyltað greiða 74,56% af ofangreindum reikningum. Samtals nema reikningarnir3.565.283 kr. og nemur krafa sóknaraðila því 2.658.275 kr. ásamt dráttarvöxtumfrá gjalddaga hvers reiknings.Tölulega kröfugerð sína sundurliðar sóknaraðili að öðruleyti með eftirfarandi hætti: Gjalddagi VNV Leiga Sameiginlegur kostn. Samtalsí kr..7.2010 153.645 153.645.8.2010 153.645 153.645.1.2011 365,5 3.701.601 153.645 3.855.246.2.2011 366,7 3.713.754 153.645 3.867.399.3.2011 363,4 3.680.333 153.645 3.833.978.4.2011 367,7 3.723.881 153.645 3.877.526.5.2011 371,2 3.759.328 153.645 3.912.973.6.2011 374,1 3.788.697 153.645 3.942.342.7.2011 377,6 3.824.144 153.645 3.977.789.8.2011 379,5 3.843.386 153.645 3.997.031.9.2011 379,9 3.847.437 153.645 4.001.082.10.2011 380,9 3.857.564 153.645 4.011.209.11.2011 383,3 3.881.870 153.645 4.035.515.12.2011 384,6 3.895.036 153.645 4.048.681.1.2012 384,6 3.895.036 153.645 4.048.681.2.2012 386,0 3.909.215 153.645 4.062.860.3.2012 387,1 3.920.355 153.645 4.074.000.4.2012 391,0 3.959.852 153.645 4.113.497.5.2012 395,1 4.001.375 153.645 4.155.020.6.2012 398,1 4.031.757 153.645 4.185.402.7.2012 400,1 4.052.012 153.645 4.205.657.8.2012 397,2 4.022.643 153.645 4.176.288.9.2012 396,6 4.016.566 153.645 4.170.211Samtals: 84.859.677 Auk þess bætist viðdráttarvextir skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá gjalddaga tilgreiðsludags, sbr. gr. 4.2 í leigusamningunum. Dráttarvaxtakrafan sundurliðastsem hér segir: Af153.645 kr. frá 1.7.2010 til 1.8.2010, af 307.290 kr. frá þ.d. til 1.1.2011, af4.162.536 kr. frá þ.d. til 1.2.2011, af 8.029.935 kr. frá þ.d. til 1.3.2011, af11.863.913 kr. frá þ.d. til 1.4.2011, af 15.741.439 kr. frá þ.d. til 1.5.2011,af 19.654.412 kr. frá þ.d. til 1.6.2011, af 23.596.754 kr. frá þ.d. til1.7.2011, af 27.574.543 kr. frá þ.d. til 1.8.2011, af 31.571.574 kr. frá þ.d.til 1.9.2011, af 35.572.656 kr. frá þ.d. til 1.10.2011, af 39.583.865 kr. fráþ.d. til 1.11.2011, af 43.619.380 kr. frá þ.d. til 1.12.2011, af 47.668.061 kr.frá þ.d. til 1.1.2012, af 51.716.742 kr. frá þ.d. til 1.2.2012, af 55.779.602kr. frá þ.d. til 1.3.2012, af 59.853.602 kr. frá þ.d. til 1.4.2012, af63.967.099 kr. frá þ.d. til 1.5.2012, af 68.122.119 kr. frá þ.d. til 1.6.2012,af 72.307.521 kr. frá þ.d. til 1.7.2012, af 76.513.178 kr. frá þ.d. til1.8.2012, af 80.689.466 kr. frá þ.d. til 1.9.2012 og af 84.859.677 kr. frá þ.d.til greiðsludags.Frá þeirri upphæð dragist svo eftirtaldarinnborganir:Dags. Fjárhæð í kr.8.3.2011 8.227.93124.8.2011 18.489.02021.9.2011 3.690.9203.10.2011 3.596.1436.11.2011 3.618.08330.7.2012 25.049.16725.9.2012 3.657.593Samtals: 66.328.857Sóknaraðiligerir enn fremur varakröfur bæði að því er varðar fjárhæð leigugjalds ogsameiginlegs kostnaðar. Varakrafa um leigugjald byggist á því að stærð hinsleigða sé 1.680 fm og grunnleigugjald því 3.360.000 kr. sem sætir sömubreytingum miðað við vístölu og aðalkrafa sóknaraðila.Aðþví er snertir varakröfu um sameiginlegan kostnað vísar sóknaraðili til þeirrareikninga sem lagðir hafa verið fram í málinu. Koma þá 74,56% af samtölureikninga hvers mánaðar, sbr. töflu í kafla 5.2.2.4, í stað 153.645 kr. Að öðruleyti er gerð sams konar krafa um dráttarvexti og innborganir í aðal- ogvarakröfum.Sóknaraðilibyggir kröfu sína á reglu samningaréttar um að samninga beri að halda og reglukröfuréttar um efndir beinlínis eftir efni samnings (in natura). Þá er vísaðtil laga um fjöleignarhús og til húsaleigulaga nr. 36/1994 eftir því sem við á.Heimild til að koma kröfunni að við slitameðferð varnaraðila byggist á 3.tölul. 110. gr. og 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti.Krafa um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og krafa ummálskostnað við 129.-131. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður varnaraðila Varnaraðilibyggir á því að krafa sóknaraðila sé niður fallin gagnvart varnaraðila ágrundvelli vanlýsingar enda hafi kröfunni ekki verið lýst án ástæðulausra tafaí skilningi 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991. Þegar af þeirri ástæðu ber aðmati varnaraðila að hafna kröfum sóknaraðila í málinu.Ágreiningslaustsé að kröfulýsingarfrestur við slit varnaraðila rann út þann 30. október 2009.Þau atvik sem krafa sóknaraðila lýtur að áttu sér stað á árunum 2010 til 2012en samningssambandi aðila á grundvelli leigusamninga lauk í september árið 2012líkt og áður er rakið. Sóknaraðilihafi hins vegar ekki lýst kröfu við slitameðferð varnaraðila fyrr en meðkröfulýsingu sem móttekin var af slitastjórn þann 19. febrúar 2015. Voru þáliðin tæp tvö og hálft ár frá því að samningssambandi aðila lauk. Varnaraðilivekur jafnframt athygli á því að í bréfi hans til lögmanns sóknaraðila, dags.14. desember 2012, hafi kröfum sóknaraðila vegna vangoldinna leigugreiðslnaverið hafnað, auk þess sem tekið var fram að niðurstöður útreikningavarnaraðila bentu til þess að sóknaraðili stæði í skuld við varnaraðila. Varnaraðilivekur athygli á því að þrátt fyrir að sóknaraðila mætti þannig vera endanlegaljóst, eftir að samningssambandi aðila lauk, að ágreiningur stæði um meintakröfu sóknaraðila og að ástæða væri til þess að lýsa slíkri kröfu við slitvarnaraðila hafi sóknaraðili ekki látið verða af því fyrr en með kröfulýsingusem barst slitastjórn þann 19. febrúar 2015. Byggir varnaraðili á því að ekkertsé fram komið í málinu sem réttlætir þann drátt sem samkvæmt framangreindu varðá kröfulýsingu sóknaraðila, þannig að skilyrði 5. tölul. 118. gr. laga nr.21/1991 teljist uppfyllt að þessu leyti.Ísamræmi við framangreint byggir varnaraðili á því að ekki sé unnt að líta svo áað sóknaraðili hafi lýst kröfu sinni án ástæðulausra tafa við slit varnaraðilaí skilningi 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991. Með hliðsjón af meginreglumgjaldþrotaskiptalaga um jafnræði kröfuhafa og málshraða ber að túlkaundantekningarákvæði 118. gr. laganna þröngt. Sóknaraðila hafi því borið aðlýsa kröfu sinni án ástæðulausra tafa eftir stofndag hinnar meintu kröfu ogverður hann að bera hallann af því að hafa látið það ógert að lýsa kröfu viðslit varnaraðila fyrr en á síðari stigum.Varnaraðilimótmælir því að sá dráttur sem varð á kröfulýsingu sóknaraðila skýrist af þvíað viðræður hafi átt sér stað í langan tíma milli aðila málsins, líkt ogsóknaraðili byggir á, og vísar til þess að varnaraðili hefur í öndverðu og fráupphafi hafnað kröfum sóknaraðila eins og ráða megi af framlögðum gögnum ímálinu. Skorað er á sóknaraðila að leggja fram gögn um meintar sáttaviðræðuraðila en jafnframt er á því byggt að jafnvel þótt sóknaraðili hafi talið líkurá að sættir myndu nást um meintar kröfur hans leysi það hann ekki undanáskilnaði 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991, þess efnis að kröfu sé lýst ánástæðulausra tafa. Þá er þeim skilningi sóknaraðila sem lýst er í greinargerðhans, að kröfulýsing hans hafi einungis verið formsatriði enda hafi sóknaraðiliáður krafið varnaraðila um greiðslu með innheimtubréfum sem jafna megi viðkröfulýsingu, mótmælt sem haldlausum. Bendir varnaraðili á að samkvæmt 1. mgr.117. gr. laga nr. 21/1991 skal sá sem vill halda uppi kröfu á hendur þrotabúiog getur ekki fylgt henni eftir samkvæmt 116. gr. sömu laga, lýsa kröfu fyrirskiptastjóra. Umefni kröfulýsingar sé síðan fjallað í 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili byggir á því að greiðsluáskorun sóknaraðila, dags. 16. ágúst 2011,og innheimtubréf, dags. 8. desember 2012, verði á engan hátt líkt viðkröfulýsingu eins og sóknaraðili virðist byggja á. Er í þeim efnum vakinathygli á því að samkvæmt 116. gr. laga nr. 21/1991 verður dómsmál um kröfusóknaraðila ekki höfðað fyrir héraðsdómi gegn varnaraðila. Höfðu framangreindartilkynningar sóknaraðila, þar sem m.a. var áskilinn réttur til þess aðinnheimta meinta kröfu sóknaraðila með aðför eða með atbeina dómstóla, þvíekkert gildi að lögum. Byggir varnaraðili á því að sóknaraðili verði að berahallann af því að hafa ekki hlutast til um að lýsa kröfu sinni gagnvartvarnaraðila með réttum hætti og í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991. Ísamræmi við framangreint er á því byggt að skilyrði 5. tölul. 118. gr. laga nr.21/1991, um að kröfu verði að lýsa án ástæðulausra tafa, sé ekki uppfyllt ímálinu. Er þess því krafist að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og aðafstaða slitastjórnar varnaraðila um höfnun kröfunnar verði staðfest.Sóknaraðilihefur ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu á hendur varnaraðilaVerðiekki fallist á málsástæðu varnaraðila, þess efnis að meint krafa sóknaraðila séfallin niður fyrir vanlýsingu, byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafiekki sýnt fram á að hann eigi kröfu á hendur varnaraðila og því beri að hafnahenni allt að einu.Varnaraðilimótmælir því að hann standi í greiðsluskyldu við sóknaraðila vegna meintrarógreiddrar leiguskuldar eða vegna ógreidds sameiginlegs kostnaðar viðfasteignina. Vísað er til þess að varnaraðili gerði ítrekað athugasemdir viðreikninga sóknaraðila og útreikninga hans á stærð hins leigða líkt og gögnmálsins bera með sér. Bendir varnaraðili sérstaklega á bréf hans, dags. 14.desember 2012, og meðfylgjandi útreikninga þar sem fram kemur að samkvæmtútreikningum varnaraðila standi sóknaraðili í skuld við varnaraðila vegnaofgreiddrar leigu. Varnaraðilibendir á að þegar leigusamningar aðila voru gerðir í september 2009 var lagttil grundvallar að hið leigða væri samtals 1.680 m2 en í þeim efnumleit varnaraðili til fyrri leigusamninga milli sóknaraðila og LandsbankaÍslands hf. um sömu rými enda hafði varnaraðili ekki ástæðu til annars en aðætla að sú tilgreining sem þar kom fram á stærð hins leigða væri að öllu leytirétt. Síðar kom í ljós að svo var ekki, líkt og ráða má af tölvupóstivarnaraðila til sóknaraðila, dags. 8. nóvember 2010, sbr. dskj. nr. 19, þar semfram kemur að samkvæmt fasteignaskrá væri hið leigða alls 1.610 m2og hlutur þess rýmis sem varnaraðili hafði á leigu því 58,1% af heildarstærðfasteignarinnar. Vísar varnaraðili til þess að skv. 2. tölul. 6. gr.húsaleigulaga nr. 36/1994, skuli í leigusamningi koma fram greinargóð lýsing á hinuleigða, sbr. m.a. 38. gr. sömu laga. Í tilgreindri lagagrein kemur fram aðþegar leigufjárhæð er ákvörðuð skuli tilgreina í leigusamninga á hvaðaforsendum stærðarútreikningur þess byggir og geti sá aðili sem telur á réttsinn hallað krafist endurútreiknings á stærðinni og leiðréttinga á leigugjaldi.Íkjölfar þess að sóknaraðili hlutaðist, án aðkomu varnaraðila, til um að THGArkitektar reiknuðu út stærð hins leigða, lét varnaraðili gera sams konarúttekt. Líkt og rakið sé í tölvupósti varnaraðila til lögmanns sóknaraðila,dags. 10. október 2011, var niðurstaða Eignamyndunar ehf. á þann veg að stærðhins leigða næmi alls 1.577,4 m2. Þámótmælir varnaraðili því að með því að loka fyrir stigagang í fasteigninni hafihann á einhvern hátt gert sóknaraðila ókleift að nýta rými á efri hæðumfasteignarinnar, þannig að stærð þess rýmis komi til viðbótar við útreikning áleigugreiðslum varnaraðila, líkt og byggt er á í greinargerð sóknaraðila.Varnaraðili vísar til þess sem áður er sagt um tildrög þess að varnaraðilineyddist til þess að setja upp umrædda lokun í sigagangi fasteignarinnar ogvekur athygli á því að ítrekað kom fram í samskiptum aðila að varnaraðili myndiopna fyrir aðgang sameignar ef óskað yrði eftir því af hálfu sóknaraðila. Slíkósk barst ekki. Auk þess bendir varnaraðili á að sóknaraðila var samkvæmtákvæðum húsaleigulaga heimill aðgangur að hinu leigða, m.a. í því skyni að sýnamögulegum leigjendum umrætt rými, sbr. m.a. 41. gr. laganna, að því gefnu aðrýmið hafi verið hæft til leigu sem varnaraðili dregur í efa. Þá hefursóknaraðili ekki lagt fram gögn sem sýna fram á að eftirspurn hafi verið eftirþví að leigja umrædd rými í risi eða eftir atvikum önnur gögn til þess að sýnafram á meint tjón hans. Er því mótmælt að varnaraðila verði gert að greiðaleigu vegna þess rýmis sem sóknaraðili telur sér hafa verið ókleift að nýtavegna framangreinds.Ísamræmi við framangreint og þá útreikninga sem varnaraðili sendi lögmannisóknaraðila með bréfi dags. 14. desember 2012, telur varnaraðili að hafna berikröfum sóknaraðila í málinu.Verði ekki fallist á það að stærð hins leigða hafinumið 1.577,4 m2, í samræmi við útreikninga varnaraðila, er á þvíbyggt til vara að miða skuli við 1.610 m2 en jafnframt aðvarnaraðila verði ekki gert að greiða leigu eða annan kostnað vegna stærrarýmis en 1.680 m2 í samræmi við leigusamninga aðila. Þá byggirvarnaraðili á því að í slíku tilviki skuli hlutdeild hans í sameiginlegumkostnaði reiknuð af heildarfermetratölu fasteignarinnar sem samkvæmtupplýsingum í greinargerð sóknaraðila nam alls 2.852,2 m2. Er þvímótmælt að ekki verði tekið tillit til kjallararýmis að stærð 380 m2og þakrýmis að stærð 128,3 m2, líkt og byggt er á í greinargerðsóknaraðila. Byggir varnaraðili á því að eðli málsins samkvæmt verði sóknaraðiliað bera þann sameiginlega kostnað sem fellur til vegna framagreinds, auk þesssem bent er á að tekið er fram í 7. gr. leigusamninga aðila sem fjallar umrekstrarkostnað, að slíkur kostnaður greiðist í hlutfalli við notkun á lóð ogstærð hússins eftir því sem við eigi. Varnaraðilibyggir á því að krafa sóknaraðila um hússjóðsgjald sé vanreifuð og vekurjafnframt athygli á því að þar hefur ekki verið tekið tillit til þeirragreiðslna sem varnaraðili innti af hendi í þágu húsfélagsins og gerð er greinfyrir í bréfi varnaraðila, dags. 14. desember 2012. Verði fallist á kröfusóknaraðila að einhverju leyti byggir varnaraðili á því að framangreindargreiðslur hans eigi að koma til frádráttar kröfu sóknaraðila. Þá mótmælirvarnaraðili því að krafa sóknaraðila um hússjóðsgjald verði byggð á áætlunumhans. Samningssambandi aðila lauk í september 2012 og því ætti raunkostnaðursóknaraðila vegna reksturs fasteignarinnar að liggja fyrir. Varnaraðilimótmælir því að hann hafi sýnt af sér tómlæti við að gera athugasemdir viðgreiðslu hússjóðsgjalda og bendir á að varnaraðili gekk út frá því í upphafi aðstærð hins leigða rýmis og útreikningar sóknaraðila á greiðslum varnaraðilaværu réttir. Síðar hafi hins vegar komið í ljós að svo var ekki, eins og nánarer rakið að framan.Varnaraðilivekur athygli á því að hluti dómkröfu sóknaraðila varðar tímabilið frá 1.janúar til loka september 2012 en samkvæmt tölvupósti sem lögmaður sóknaraðilasendi varnaraðila þann 13. mars 2012, voru öll réttindi samkvæmt leigusamningumaðila framseld Frjálsa hf. frá og með 1. janúar 2012 og því skyldu greiðslursamkvæmt samningunum berast Frjálsa hf. Í samræmi við það greiddi varnaraðiliFrjálsa hf. vegna leigu á árinu 2012. Varnaraðili fær því ekki séð aðsóknaraðili geti gert kröfur á hendur varnaraðila vegna meintra ógreiddragreiðslna á árunum 2012 og krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað aðþessu leyti. Verðifallist á kröfur sóknaraðila að einhverju leyti er bent á að með kröfulýsingusóknaraðila var lýst kröfu að fjárhæð samtals 30.584.808 krónur. Í kröfulýsinguer jafnframt tiltekið að höfuðstóll kröfunnar nemi 16.840.947 krónum. Meðgreinargerð sóknaraðila til héraðsdóms er hins vegar gerð krafa að fjárhæð84.859.677 krónur, ásamt vöxtum, að frádregnum innborgunum varnaraðila aðfjárhæð alls 66.328.857 krónur. Varnaraðili byggir á því að hvað semframangreindu líður verði krafa sóknaraðila ekki samþykkt að hærri fjárhæð enkrafist var samkvæmt kröfulýsingu hans og jafnframt að höfuðstóll kröfu hansverði ekki samþykktur að hærri fjárhæð en 16.840.947 krónum í samræmi viðkröfulýsingu. Vísar varnaraðili að þessu leyti til 117. og 118. gr. laga nr.21/1991. Þá mótmælir varnaraðili dráttarvaxtakröfu sóknaraðila sem vanreifaðri.Umlagarök vísar varnaraðili til laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, meðsíðari breytingum, húsaleigulaga nr. 36/1994, laga nr. 26/1994, umfjöleignarhús, og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá vísar varnaraðilitil meginreglna kröfu- og samningaréttar, meginreglna leiguréttar sem og tilalmennra meginreglna gjaldþrotaskiptalaga og skuldaskilaréttar.Málskostnaðarkrafa varnaraðila er byggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl.IV.Niðurstaða Krafa sóknaraðila í þessu málibyggist á tveimur húsaleigusamningum sem hann gerði við varnaraðila, sem erfjármálafyrirtæki í slitameðferð, 16. og 17. september 2009. Í þessum samningier leiguverð miðað við fermetrafjölda en ágreiningur aðila lýtur meðal annarsað því hver stærð hins leigða húsnæðis hafi verið í reynd og hversu mikinnhluta fasteignanna varnaraðili hafi nýtt sér. Einnig greinir aðila á um hversustóran hlut varnaraðila hafi borið að greiða í sameiginlegum kostnaðifasteignarinnar. Ljóst er að sóknaraðili lýstiformlega kröfu gagnvart varnaraðila með bréfi, dags. 13. febrúar 2015. Á þvítímamarki voru nær tvö ár og tveir mánuðir liðnir frá því að varnaraðili hafnaðiþeirri greiðsluáskorun sem sóknaraðili setti fram í bréfi 8. desember 2012, enbréf varnaraðila er dagsett 14. desember 2012. Af gögnum málsins er ekki aðfinna skýringar á þeim drætti sem varð á því að sóknaraðili sendi varnaraðilakröfulýsingu sína frá því að varnaraðili hafnaði greiðsluáskorun hans 14.desember 2012. Þannig verður hvorki séð af gögnum málsins né ráðið afskýrslutökum við aðalmeðferð málsins fyrir dómi að þennan drátt megi rekja tilviðræðna sem fram hafi farið milli aðila eftir að svarbréf varnaraðila ídesember 2012 kom fram. Verður því að telja að sóknaraðili hafi ekki sýnt framá að kröfulýsingin sem hann setti fram 13. febrúar 2015 hafi komið fram ánástæðulausra tafa í skilningi5.tl. 118. gr. laga nr. 21/1991. Í málatilbúnaði sóknaraðila er enn fremur byggt áþví að innheimtubréf sóknaraðila frá 8. desember 2012 jafngildi kröfulýsingu. Íþví sambandi hefur sóknaraðili haldið því fram að innheimtubréfið fullnægi íreynd öllum þeim skilyrðum sem sett eru fyrir efni kröfulýsingar í 117. gr.laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, nema að tilgreina hvar í réttindaröðeigi að skipa kröfu. Fallast má á það með sóknaraðila að heiti erindisráði eitt og sér ekki úrslitum um réttaráhrif þess hvort það telst verakröfulýsing í skilningi 117. gr. laga nr. 21/1991. Þá útilokar það ekki aðerindi teljist hafa verið komið á framfæri við skiptastjóra sem kröfulýsinguþótt ekki sé þar tilgreint hvar í réttindaröð eigi að skipa kröfu, enda mun þávera farið með kröfu sem almenna kröfu. Til þess að slíkt erindi verði talin gildkröfulýsing samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 verður það hins vegar að uppfyllaþau efnislegu skilyrði sem sett eru í 117. gr. laganna, þar á meðal þaðskilyrði sem fram kemur í lokamálslið 2. mgr. 117. gr. um að í kröfulýsingu skuli enn fremur greina þær málsástæður semkröfuhafi byggir rétt sinn á hendur þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þarfað greina samhengisins vegna. Í þessu sambandi er rétt að hafa í huga að ílögskýringargögnum með ákvæði 2. mgr. 117. gr. er gengið út frá því að kröfulýsingverði ímeginatriðum gerð á þann hátt að hún geymi sambærileg atriði og verða að komafram í stefnu í einkamáli. Þá er þar jafnframt gengið út frá því að gögn verðiað fylgja kröfulýsingu með sama hætti og ef verið væri að höfða einkamál um þákröfu sem er höfð uppi, sbr. 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Ljóst er að hvorkiinnheimtubréf sóknaraðila frá 8. desember 2012 né greiðsluáskorun hans frá 16.ágúst 2011 fullnægja þeim kröfum sem gerðar eru til efnis kröfulýsingarsamkvæmt framansögðu. Í umræddum bréfum sóknaraðila er til dæmis engin greingerð fyrir málsástæðum sem sóknaraðili færir fram til stuðnings fullyrðingumsínum um að varnaraðili hafi vangreidd leigu eða að hlutdeild hans ísameiginlegum kostnaði hafi verið vanætluð, eins og krafist er í 2. mgr. 117.gr. laga nr. 21/1991. Af gögnum málsins verður heldur ekkert ráðið um aðsóknaraðili hafi látið gögn fylgja þessum erindum með þeim hætti sem áskilið erí 3. mgr. 117. gr. Með hliðsjón af því sem aðframan er rakið verður ekki talið að jafna megi innheimtubréfi sóknaraðila frá8. desember 2012 og greiðsluáskorun hans frá 16. ágúst 2011 til kröfulýsingarsamkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991. Í samræmi við framangreint telst því krafa sóknaraðila fallin niður gagnvartvarnaraðila sökum vanlýsingar, sbr. 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991, endaverður ekki séð að nein þau atvik sem greind eru í 1.-6. tölulið 118. gr. eigivið. Verður þegar af framangreindum ástæðum staðfest niðurstaða slitastjórnarvarnaraðila um að hafna lýstri kröfu sóknaraðila.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð.Með hliðsjón af þessum úrslitum málsins verðursóknaraðili úrskurðaður til að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 550.000 krónur. Ú r s k u r ð ar o r ð:Kröfu sóknaraðila í máli þessu er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 550.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 259/2013
|
Kærumál Sönnunarfærsla Vitni Framlagning skjals
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu V um að hann fengi að leiða B og 16 nafngreind vitni fyrir dóm og að skylt væri að leggja fram tiltekið tölvubréf. Krafa V var reist á XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V taldi sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í L hf. urðu verðlaus og að tjónið mætti a.m.k. að hluta rekja til ólögmætra og saknæmra athafna sem B hefði stuðlað að eða átt þátt í. Talið var að skilyrði 1. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991 væru uppfyllt og að þau atvik sem V leitaði sönnunar um vörðuðu lögvarða hagsmuni hans. Skýrsla yrði þó ekki tekin af B sem fyrirsjáanlega yrði aðili að væntanlegu dómsmáli. Í dómi Hæstaréttar kom fram að 3. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 stæði því ekki í vegi að sönnunargagna væri aflað til að hafa uppi skaðabótakröfu í einkamáli á grundvelli saknæmrar og ólögmætrar háttsemi, þó svo að sú háttsemi sem sönnunargagna væri leitað um gæti verið refsiverð. Var í þessu samhengi meðal annars vísað til þess að almennar reglur laga nr. 91/1991 giltu um skýrslur sem vitni gæfu samkvæmt heimild í XII. kafla laganna. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og fallist á kröfu V að því undanskildu að B var ekki gert að gefa skýrslu fyrir dómi.
|
Þar sem beiðni vitnastefnanda uppfylli hvorki skilyrði 77. né 78. gr. laga nr. 91/1991 sé óhjákvæmilegt að hafna henni. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 64/2011, hafi ekki neina þýðingu í þessu máli þar sem atvik og aðstæður þar séu allt aðrar en hér. Niðurstaða Vitnastefnandi telur sig hafa orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í Landsbankanum urðu verðlaus 7. október 2008. Hann telur upplýsingar sem hann hefur þegar aflað og gerir grein fyrir í málsatvikalýsingu veita sterka vísbendingu um að það tjón megi, að minnsta kosti að hluta til, rekja til athafna sem vitnastefndi beri ábyrgð á þannig að hann hafi á einhvern hátt stuðlað að, tekið þátt í eða á annan hátt komið að lögbrotum í starfsemi Landsbankans sem hafi að lokum leitt til þess að bankinn var tekinn til slita. Vitnastefnandi telur þau gögn sem hann hefur þegar aflað benda til þess að athafnir vitnastefnda hafi valdið því að hlutabréfamarkaðnum hafi reglubundið verið gefnar rangar upplýsingar um fjárhagsstöðu Landsbankans og ekki síður um fjárhagsmálefni félaga sem vitnastefndi átti hlut í. Með þessum óáreiðanlegu upplýsingum hafi vitnastefnandi og aðrir verið blekktir til að kaupa hlutabréf í bankanum en það hefði hann ekki gert hefði hann vitað hvernig allt var í pottinn búið. Vitnastefnandi hefur hug á að fá tjón sitt bætt og hyggst í því skyni höfða mál gegn vitnastefnda. Þrátt fyrir þau gögn sem hann hefur aflað telur hann sig ekki hafa fullnægjandi sönnur fyrir þeim atvikum sem hann telur sig geta byggt skaðabótakröfu sína á. Af þeim sökum höfðar hann þetta vitnamál með stoð í 2. málslið 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í 1. málslið ákvæðisins er aðila heimilað að leita sönnunar, um atvik sem varðar lögvarða hagsmuni hans, með vitnaleiðslu eða öflun skjals eða annars sýnilegs sönnunargagns, þótt hann hafi ekki haft uppi kröfu í tengslum við atvikið í dómsmáli. Samkvæmt 2. málslið er aðila með sama hætti heimilt að leita sönnunar fyrir dómi um atvik sem varða lögvarða hagsmuni hans og geta ráðið niðurstöðu um hvort hann láti verða af málshöfðun vegna þeirra. Á grundvelli þessa ákvæðis óskar vitnastefnandi heimildar til að fá að leiða vitnastefnda og 16 nafngreind vitni fyrir dóminn og krefst þess jafnframt að lagt verði fram í dómi tölvuskeyti sem lögmaður Samsonar sendi Fjármálaeftirlitinu snemma árs 2007 þar sem tilkynnt var um breytt eignarhald Samsonar. Vitnastefndi telur beiðni vitnastefnanda ekki uppfylla skilyrði 78. gr. laga nr. 91/1991 um form. Þar fyrir utan hafi hann ekki lögvarða hagsmuni eins og 77. gr. sömu laga áskilji og setji kröfu sína fram á röngu varnarþingi. Jafnframt byggir vitnastefndi á því að ætti tilgáta vitnastefnanda við rök að styðjast bæri opinberum aðilum að rannsaka málið en ekki vitnastefnanda. Vitnastefnandi tilgreinir í fjórum töluliðum þau atriði sem hann vill fá að spyrja vitnin út í. Hann leitar fyrst svara við því af hverju Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi ekki verið skilgreint sem móðurfélag Landsbanka Íslands hf. og hver eða hverjir hafi haft áhrif á það. Næst, en þó þessu tengt, hvort stjórnendur og stjórn Landsbanka Íslands hf. hafi tekið þátt í því að leyna raunverulegri eignarhlutdeild Samsonar í bankanum, í því skyni að aðstoða aðaleigendur hans við að fara á svig við reglur um yfirtökuskyldu. Í þriðja lagi hvort stjórn og stjórnendur bankans hafi vísvitandi og á skipulagðan hátt farið á svig við reglur um svokallaða tengda aðila og í fjórða lagi hvort stjórn og stjórnendur bankans hafi vísvitandi og á skipulagðan hátt farið á svig við reglur um skilgreiningu á stórum áhættuskuldbindingum. Vitnastefnandi tilgreinir ekki dagsetningu þess tölvuskeytis sem hann vill fá lagt fram í dómi. Hins vegar tekur hann fram að í því tilkynni lögmaður Samsonar Fjármálaeftirlitinu um breytt eignarhald Samsonar snemma árs 2007. Að mati dómsins hefur vitnastefnandi tilgreint nægilega skýrt til hvaða atvika og gagna beiðni hans tekur og verður henni ekki hafnað af þeim ástæðum að það sem hann leitar sönnunar um sé of loðið og óljóst afmarkað. Vitnastefndi byggir jafnframt á því að vitnastefnandi hafi ekki tilgreint alla þá sem sönnunin varðar að lögum en langflestir þeirra sem vitnastefnandi óski að leiða hafi verið í stjórn bankans eða teljist hafa verið stjórnendur hans. Vitnastefnandi kunni hugsanlega að vilja höfða mál gegn þessum vitnum síðar meir og því eigi þau að njóta stöðu aðila að vitnamálinu. Þeir sem sönnunin varðar að lögum eru þeir sem kynni að vera stefnt í hugsanlegu dómsmáli. Vitnastefnandi leggur þann grunn að beiðni sinni að þessi öflun sönnunargagna sé honum nauðsynleg til þess að hann geti ákveðið hvort hann muni höfða mál gegn Björgólfi Thor Björgólfssyni. Úr beiðninni verður ekki lesið að hann hyggist höfða mál gegn öðrum en Björgólfi Thor á grundvelli þeirra upplýsinga sem hann vill fá að afla. Hann verður því talinn hafa tilgreint nægilega aðra þá sem sönnunin varðar að lögum. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 eru heimildir XII. kafla laganna til að afla sönnunargagna án málshöfðunar bundnar við öflun matsgerða dómkvaddra manna, framburðar vitna, skjala og annarra sýnilegra sönnunargagna. Samkvæmt þessum heimildum verður ekki tekin skýrsla fyrir dómi af þeim, sem fyrirsjáanlega yrði aðili að væntanlegu dómsmáli. Því er útilokað að vitnastefnandi geti tekið skýrslu af Björgólfi Thor til undirbúnings máls á hendur honum. Vitnastefnandi þykir einnig hafa gert nægilega góða grein fyrir því hvernig sönnunin á að fara fram þar sem hann vill gera það með því að fá að leiða vitni fyrir dóminn svo og með því að fá tölvuskeyti lagt fram í dóminum. Eins og komið er fram leitar vitnastefnandi sönnunarinnar til þess að undirbyggja hugsanlegt skaðabótamál. Samkvæmt 41. gr. laga nr. 91/1991 má höfða mál vegna skaðabóta utan samninga á varnarþingi þar sem tjónsatburður á að hafa orðið. Í fræðum hefur verið gengið út frá því að hvorki sé nauðsynlegt að stefndi hafi fyrirfram viðurkennt að hafa valdið tjóni né að líkindi þurfi að vera fyrir því að fyrra bragði að hann hafi valdið því tjóni sem stefnandi vill færa sönnur á. Höfuðstöðvar Landsbankans voru í Reykjavík, 7. október 2008, þegar hlutabréf í honum urðu verðlaus. Þetta mál er því réttilega rekið fyrir héraðsdómi Reykjavíkur. Þar sem vitnastefnandi hefur höfðað málið á réttu dómþingi, tilgreinir nægilega skýrt þau atvik og gögn sem hann leitar sönnunar um, hvernig sönnunarinnar skuli leitað, hver réttindi eru í húfi og hverja sönnunin varðar að lögum uppfyllir beiðni hans öll skilyrði 1. og 2. mgr. 78. gr. laga nr. 91/1991. Ekki þarf að orðlengja að hlutafé í Landsbankanum missti verðgildi sitt 7. október 2008 þegar Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn bankans. Eigendur hlutafjár í bankanum urðu þar með fyrir tjóni. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 64/2011 er slíkt tjón nægjanlega einstaklingsbundið til þess að sérhver hlutafjáreigandi geti höfðað mál gegn stjórnendum fjármálafyrirtækis með stoð í 2. málslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög vegna brota gegn ákvæðum þeirra laga eða samþykktum félags. Sá sem hefur orðið fyrir sams konar tjóni og hyggst leita réttar síns gagnvart svonefndum þriðja manni sem hann telur, að minnsta kosti að hluta til, eiga sök á því tjóni á engu minni hagsmuni. Þar sem vitnastefnandi átti hlutabréf í Landsbankanum þegar þau urðu verðlaus þykja þau atvik sem hann leitar sönnunar um varða lögvarða hagsmuni hans. Vitnastefnandi hyggst, gefi þær upplýsingar sem hann sækist eftir með þessu vitnamáli nægilegt tilefni til, höfða mál á hendur vitnastefnda til heimtu bóta á grundvelli skaðabótaréttar utan samninga. Þrátt fyrir að það mál sé á sviði einkaréttar verður ekki fram hjá því litið að allar þær athafnir og aðstæður sem vitnastefnandi vill að vitnin veiti upplýsingar um kunna, reynist tilgáta hans um atvik máls að einhverju leyti eiga við rök að styðjast, að varða refsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Í lögum um fjármálafyrirtæki, eins og 112. gr. b var orðuð, 7. október 2008, þegar hlutabréf vitnastefnanda í Landsbankanum misstu verðgildi sitt, voru í 21. tölulið 1. mgr. tilgreind ákvæði laganna sem refsivert var að brjóta gegn. Jafnframt stóð, og stendur enn í 2. mgr. 112. gr. b, að það varði sömu refsingu að gefa vísvitandi rangar eða villandi upplýsingar um hagi fjármálafyrirtækis eða annað er það varðar, opinberlega eða til Fjármálaeftirlitsins, annarra opinberra aðila eða viðskiptamanna fyrirtækisins. Í 112. gr. c er tekið fram að brot gegn lögunum sé refsivert enda þótt það sé framið af gáleysi. Að auki er tekið fram í 3. mgr. 112. gr. c að tilraun til brots sem og hlutdeild í því sé einnig refsiverð. Í þessum úrskurði er ekki tekin nein afstaða til þess hvort lýsing vitnastefnanda á atvikum og aðstæðum í þeim fyrirtækjum sem hann tilgreinir í beiðni sinni kunni að eiga við rök að styðjast en þær athafnir sem hann leitar upplýsinga um kynnu, hefðu þær gerst, að varða refsingu samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki og lögum um hlutafélög. Þegar svo stendur á þykir, þrátt fyrir að vitnastefnandi hafi ekki höfðað þetta mál til að afla sannana um refsiverða háttsemi, verða að vísa til 3. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 þar sem segir að heimildum 1. og 2. mgr. ákvæðisins til þess að afla sönnunargagna án þess að mál hafi verið höfðað verði ekki beitt til að afla sannana um refsiverða háttsemi þar sem ákæruvaldið ætti sókn sakar. Af þessum sökum þykir verða að hafna beiðni vitnastefnanda. Vegna þessara málsúrslita og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður vitnastefnandi dæmdur til að greiða vitnastefnda 350.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun fjárhæðarinnar hefur verið tekið tillit til skyldu vitnastefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Ingiríður Lúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Hafnað er þeirri kröfu vitnastefnanda, Vilhjálms Bjarnasonar, að hann fái að leiða fyrir dóminn vitnastefnda, Björgólf Thor Björgólfsson, og 16 nafngreind vitni. Því er jafnframt hafnað að skylt sé að leggja fram í dómi tölvuskeyti lögmanns Samsonar þar sem hann tilkynnir Fjármálaeftirlitinu, snemma árs 2007, um breytt eignarhald Samsonar. Vitnastefnandi greiði vitnastefnda 350.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 62/2001
|
Manndráp Miskabætur
|
Á var ákærður fyrir manndráp með því að hafa ýtt ÁP yfir handrið á 10. hæð fjölbýlishúss með þeim afleiðingum að hún féll fram af svölunum og lést af völdum mikilla áverka er hún hlaut, er hún lenti á steinstétt. Að virtum gögnum málsins og nokkrum sérstaklega tilteknum atriðum taldi Hæstiréttur það vera hafið yfir skynsamlegan vafa, að Á hefði banað ÁP. Þau hefðu bæði verið verulega ölvuð og hefði atlaga Á að stúlkunni í kjölfar samfara, sem rofnar voru eftir hennar kröfu, og svívirðinga af hans hálfu verið snörp og aflmikil, en hún hefði ekki haft svigrúm eða getu til að verjast henni. Þótti ljóst af álitsgerðum dómkvaddra matsmanna, að Á hefði þurft að fylgja hrindingu sinni eftir með verulegum krafti. Var talið fullvíst, að það hefði hann einmitt gert. Bent var á, að Á væri einn til frásagnar um síðustu atvikin, er leiddu ÁP til dauða. Héraðsdómur hefði ekki talið framburð hans um þau fá staðist og ekki væri efni til að ætla, að mat á sönnunargildi munnlegs framburðar Á fyrir dómi væri rangt svo að einhverju skipti um úrslit málsins. Var talið, að Á hefði hlotið að vera ljóst, að svo ofsafengin atlaga við jafn hættulegar aðstæður og raun var á myndi óhjákvæmilega leiða til dauða ÁP. Var hann sakfelldur og refsing hans ákveðin 16 ára fangelsi. Á var jafnframt dæmdur til að greiða foreldrum ÁP miskabætur og bætur vegna útfararkostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein og Stefán Már Stefánsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2001 að tilhlutan ákærða. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu, þyngingar á refsingu og greiðslu skaðabóta, eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og verði öllum einkaréttarlegum kröfum vísað frá dómi. Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 11. júní 2001 ásamt ríkissaksóknara og skipuðum verjanda ákærða. I. Ákærða er gefið að sök manndráp með því að hafa að morgni laugardagsins 27. maí 2000 ýtt Áslaugu Perlu Kristjónsdóttur yfir 119 cm hátt handrið á svölum á 10. hæð fjölbýlishússins við Engihjalla 9 í Kópavogi með þeim afleiðingum, að hún féll fram af svölunum og lést af völdum mikilla áverka, sem hún hlaut, er hún lenti á steinstétt við bakdyrainngang hússins. Í héraðsdómi er gerð ítarleg grein fyrir málavöxtum og framburði ákærða og vitna. Þar er jafnframt greint frá álitsgerð dr. Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors í eðlisfræði, sem dómkvaddur var til að láta í té álit um eðlisfræðilega þætti í falli hinnar látnu. Þar kom fram, að fallið hafi tekið um 2,3 sekúndur og að láréttur hraði stúlkunnar hefði verið um það bil 1,6 1,8 m/s. Kvað hann þann hraða ekki nógu mikinn til þess, að hún hefði á einhvern hátt spyrnt sér af afli og vilja fram af svölunum með fótunum. Hún hefði ekki heldur látið sig falla sem næst lóðrétt niður með húsinu, eins og stundum komi fyrir í sjálfsvígum. Hins vegar kæmi hraðinn vel heim við það, að einhvers konar handalögmál, stympingar eða spyrna með höndum hefði orðið til þess, að hún féll. Meðal annars þyrfti að gera ráð fyrir því, að stúlkan kynni sjálf að hafa ýtt sér ósjálfrátt með höndum frá húsinu, eftir að hún var byrjuð að falla. Matsmaðurinn taldi einnig hugsanlegt, að hinni látnu hefði verið kastað yfir handriðið með takmörkuðum krafti eða hún látin falla niður. Hann taldi það ekki fá staðist, með hliðsjón af lögmálum eðlisfræðinnar og fyrirliggjandi upplýsingum, að hinni látnu hefði verið ýtt fram af handriðinu með svonefndri einfaldri hrindingu. Eftir uppsögu héraðsdóms óskaði ákærði þess, að dómkvaddur yrði matsmaður til að gefa skriflegt og rökstutt álit um tilteknar spurningar. Héraðsdómur synjaði beiðninni með úrskurði 6. apríl 2001, sem kærður var til Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar 27. sama mánaðar var talið, að í ljósi þeirra afdrifaríku afleiðinga, sem niðurstaða slíks mats kynni að geta haft, yrði ákærða ekki meinað að leita álits fleiri kunnáttumanna. Var lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn til að veita svör við þremur spurningum í matsbeiðni ákærða. Álitsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, þeirra Þorsteins I. Sigfússonar prófessors í eðlisfræði og Stefáns B. Sigurðssonar prófessors í lífeðlisfræði, hefur verið lögð fyrir Hæstarétt. Fyrsta spurningin laut að því, hvort matsmenn væru sammála áliti dr. Þorsteins Vilhjálmssonar um það, að lárétt hröðun hinnar látnu, 1,6 1,8 m/s, kæmi heim og saman við það, að beitt hafi verið höndum, annaðhvort að stúlkunni hafi verið ýtt eða hún ýtt sér sjálf frá húsinu og hvort ekki hafi getað verið um að ræða meðvitaða fótspyrnu með afli miðað við fjarlægð hennar frá húsinu. Samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar varð þessi spurning borin undir matsmennina sem yfirmatsmenn. Síðari spurningarnar tvær voru hins vegar lagðar fyrir kunnáttumennina sem matsmenn. Önnur þeirra var á þá leið, hvort unnt væri út frá eðlisfræðilegri þekkingu einni saman að álykta, hvort væri líklegra, að stúlkunni hafi verið ýtt eða kastað af svölunum af öðrum eða hún hafi sjálf ýtt sér með handafli frá svölunum eða notað til þess eigin krafta með öðrum hætti. Síðasta spurningin var um það, hvort unnt væri að útiloka á grundvelli eðlisfræðilegrar þekkingar, að stúlkan hafi með eigin handafli eða með eigin kröftum ýtt sér frá svölunum og þannig fengið þá láréttu hröðun, sem þurft hafi til þess, að hún lenti á þeim stað, sem raun var á. Í svari matsmannanna við fyrstu spurningunni kemur fram, að þeir telji eðlisfræðilega útreikninga dr. Þorsteins Vilhjálmssonar vel gerða. Þrjár forsendur, sem geti haft veruleg áhrif á eðlisfræðilega framvindu atviksins, komi þó ekki fram í álitsgerðinni. Í fyrsta lagi séu líkur á, að hin látna hafi lent utan í húsinu í fallinu. Hafi hún gert það, breyti það verulega eðlisfræðilegum forsendum á mati á láréttum hraða hennar og lendingarstað miðað við upphafsstað. Í öðru lagi hafi hin látna lent á hallandi steinsteyptri stétt, sem leitt hafi til þess, að hún hafi orðið fyrir láréttum krafti samsíða hallanum, þegar hún lenti. Lendingarstaður geti því hafa verið einungis um 3 metrar frá svalavegg, en í matsgerð dr. Þorsteins Vilhjálmssonar var gert ráð fyrir, að fjarlægðin hafi verið 4,3 metrar. Í þriðja lagi bendi krufningarskýrsla sterklega til þess, að hin látna geti hafa lent með fætur á undan og síðan skollið niður á vinstri hliðina. Miðað við þessar forsendur er niðurstaða matsmannanna sú, að láréttur upphafshraði stúlkunnar geti hafa verið tiltölulega lítill, hann breyst við snertingu við húsið og hún snúist og runnið til við lendingu á hallandi stéttinni. Einnig sé hugsanlegt, að lárétti upphafshraðinn hafi verið meiri eða allt að 1,7 m/s og hún hafi ekki snert húsið á leiðinni niður. Álíta matsmennirnir, að ekki sé unnt að ákvarða, hvort lárétta hröðunin hafi verið fengin með höndum eða fótum. Taka þeir undir, að mjög ólíklegt sé, að spyrnt hafi verið með fótum með miklu afli, því að þá hefði hún lent lengra frá húsinu, en hins vegar sé mjög auðvelt að spyrna með minna afli með fótum og fá þannig þá hröðun, sem hér um ræði. Höndum gæti einnig hafa verið beitt og sama niðurstaða fengist. Telja þeir sig þó ekki geta ályktað, að höndum frekar en fótum hafi verið beitt. Annarri spurningunni svara matsmennirnir á þá leið, að ekki sé unnt út frá eðlisfræðilegri þekkingu að álykta, hvort sé líklegra, að hinni látnu hafi verið kastað af svölunum af öðrum eða hún komið sér sjálf fram af. Þyngdarpunktur hennar hafi verið um það bil 20 cm neðan við brún handriðsins og því hafi þurft að ýta mjög kröftuglega og ofarlega á líkama hennar til að þyngdarpunktur hennar færðist upp fyrir brún handriðsins. Aðstæður virðist gera það kleift, að ýtt hafi verið svo kröftuglega, að stúlkan hafi farið yfir handriðið. Með vísan til svara við fyrri spurningunum töldu matsmennirnir í svari við þeirri þriðju, að ekki væri unnt að útiloka, að hin látna hafi ýtt sér frá svölunum með eigin handafli eða með eigin kröftum og fengið á þann hátt þann lárétta hraða, sem þurft hafi til þess, að hún lenti á þeim stað, sem raun var á. Í þinghaldi í Héraðsdómi Reykjaness 11. júní 2001 var skýrsla tekin af matsmönnunum í síma samkvæmt heimild í 3. mgr. 49. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 36/1999, en þeir voru báðir erlendis. Í svörum Þorsteins I. Sigfússonar kom meðal annars fram, að hann teldi fall Áslaugar Perlu af svölunum hafa „stafað af annað hvort eða hvort tveggja hrindingu með afli sem lyfti og eða þá afli hennar með vilja og við getum ekki gert upp á milli þessara tveggja.” Um orðalagið í matsgerðinni „þarf því að ýta mjög kröftuglega og ofarlega á líkama stúlkunnar” sagði Stefán B. Sigurðsson, að það hefði þurft að ýta það kröftuglega, að þyngdarpunkturinn hefði færst upp fyrir handriðið, „hann þarf sem sagt að fylgja, driftinni, það þarf að ýta og fylgja því vel eftir þannig að stúlkan halli fram yfir handriðið þannig að þyngdarpunktur hennar fari upp fyrir brún handriðsins.” II. Eins og fram kemur í héraðsdómi og gögnum málsins var ákærði í fyrstu tregur til að tjá sig um atburði að Engihjalla 9 í Kópavogi umræddan morgun. Hann sagði þó í annarri yfirheyrslu hjá lögreglu þremur dögum síðar, að hann hefði átt „sök á því, að stúlkan féll fram af.” Við síðari yfirheyrslur hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi lýsti ákærði því, að hann hefði hrint Áslaugu Perlu og í framhaldi þess séð hana falla niður af svölunum. Hann hafi jafnframt séð hana lenda á stéttinni fyrir neðan. Hjá lögreglu sagði ákærði, að hann hefði staðið á sama stað, þegar hann hrinti henni og sá hana falla fram af, en svo hafi hann stigið fram og séð hana lenda. Samkvæmt gögnum málsins er einn og hálfur metri frá þeim stað að svalahandriðinu. Fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði hafa talið sig eiga sök á láti stúlkunnar með því að hrinda henni, þangað til hann sá ljósmyndir hjá lögreglu 6. júní 2000, en þær sýndu stúlku af sömu hæð og hin látna við svalahandriðið. Þá hafi hann séð, að „það væri ekki hægt, mjög lítill möguleiki á því.” Hann kvaðst jafnframt vera í algjörum vafa um það, að hún hafi fallið yfir handriðið við þessa hrindingu. Ákærði sagði fyrir lögreglu og héraðsdómi, að tilgangur sinn með því að fara með Áslaugu Perlu að Engihjalla 9 hafi verið sá að halda áfram drykkju og sofa hjá stúlkunni. Þau hafi haft samfarir á stigaganginum við svalirnar á 10. hæð með samþykki hennar, en hún hafi þó fljótlega viljað hætta þeim til að fá eiturlyf. Hann hafi þá staðið upp og úthúðað henni og ætlað að fara í burtu. Áður hafði hann rifið nærbuxur af stúlkunni og fundust þær tættar í vasa hans við handtöku. Hann gaf ekki aðra skýringu á því en að um hefði verið að ræða „harkalegt kynlíf.” Þá kemur fram í gögnum málsins, að Áslaug Perla hafi verið með 4x1 cm langan áverka aftarlega á vinstri skapabarmi, sem ekki er líklegt, að verði rakinn til falls hennar. Eins og mál þetta liggur fyrir hefur það hins vegar úrslitaþýðingu í málinu, hver voru í raun samskipti þeirra í kjölfarið. Svo sem greinir í héraðsdómi voru smekkbuxur vafðar um ökkla og kálfa Áslaugar Perlu, þegar lík hennar fannst. Í krufningarskýrslu Gunnlaugs Geirssonar prófessors kemur fram það álit, að þær hafi verið þannig dregnar niður, er konan lenti á jörðinni, því að þær hafi fallið fremur þétt að fótleggjum hennar. Undir þetta tók Þorsteinn I. Sigfússon prófessor í áðurnefndu þinghaldi. Þá voru hliðartölur á buxunum aðhnepptar. Ljósmyndir af Áslaugu Perlu, sem teknar voru kvöldið áður, virðast gefa til kynna, að buxurnar hafi fallið nokkuð þétt að líkama hennar ofan við mjaðmir. Verður að taka undir það mat héraðsdóms, að afar ólíklegt sé, þrátt fyrir frásögn ákærða, að buxurnar hafi verið um mitti hennar, þegar hún féll fram af svölunum. Í vörn ákærða hefur verið látið að því liggja, að Áslaug Perla hafi grandað sér, þegar ákærði hafði hrint henni frá sér á svölunum. Ekkert í gögnum málsins rennir í raun stoðum undir þessa kenningu. Ákærði sagði bæði fyrir lögreglu og dómi, að hann hefði ekki séð hana stíga upp á steypta kantinn undir handriðinu eða gera nokkuð til að koma sér sjálf yfir það. Haldlaust er að vísa til einhverra orða hennar um slíka ætlun, sem kunna að hafa fallið áður fyrr. Fyrir liggur, að hún átti í baráttu við áfengi og fíkniefni en jafnframt, að hún hafði hug á að sigrast á þeim vanda og átti vísa frekari vistun á meðferðarstofnun eftir helgina. Það er hins vegar fjarstæðukennt, að stúlkan hafi á þessum tíma og við þessar aðstæður, þegar hún var grátt leikin af ákærða, tekið afdráttarlausa ákvörðun um að ráða sér bana. Verður ekki lagt til grundvallar dómi, að svo hafi verið. Ákærði lýsti því hjá lögreglu og fyrir dómi, að hann hefði ekkert aðhafst, eftir að hann sá Áslaugu Perlu lenda á stéttinni, heldur haldið beint til hálfsystur sinnar á jarðhæð hússins. Þar strunsaði hann inn að hennar sögn, stjarfur og með öllu ólíkur sér frá því fyrr um morguninn og lagðist þegar til svefns. Þegar lögreglumenn voru komnir á vettvang og höfðu handtekið ákærða hafði hann uppi hótanir um að vinna þeim og börnum þeirra mein, þegar hann losnaði úr fangelsi eftir 15 til 20 ár eftir þann verknað, sem hann hefði framið. Við mat á þýðingu þessa framferðis ákærða verður að líta til þeirrar staðhæfingar hans, sem að framan er rakin, að hann hafi í fyrstu talið sig eiga sök á falli stúlkunnar en síðar séð, að það væri miklum vafa bundið. Í málflutningi fyrir Hæstarétti lagði verjandi ákærða ríka áherslu á, að hvorki ákærði né hin látna hefðu borið sérstök merki þess, að til átaka hefði komið á ögurstund samskipta þeirra. Samkvæmt krufningarskýrslu og framburði Gunnlaugs Geirssonar prófessors fyrir héraðsdómi virðast aðrir áverkar en hlutust af fallinu hafa verið óverulegir. Ekki verður þó fallist á, að þetta hafi sérstaka þýðingu í málinu. Veruleg líkindi eru fyrir því, að átök milli ákærða og stúlkunnar hafi orðið með þeim hætti, að þau hafi ekki borið þeirra sérstök merki, enda hljóta átökin þá með hliðsjón af framburði ákærða sjálfs af hafa tekið afar skamman tíma. Í því efni er þess jafnframt að gæta, að einungis einn íbúa Engihjalla 9 varð á þessum tíma var við einhver hljóð, en hann kvaðst fyrir dómi hafa heyrt einhvern hrópa eitthvað og ekkert meira og taldi það hafa verið unglingspilt að rífast við einhvern. Fram er komið, að ákærði var 181 cm að hæð og 65 kg að þyngd. Áslaug Perla var tæplega 170 cm há, en ekki liggja fyrir skýrar upplýsingar um þyngd hennar. Samkvæmt krufningarskýrslu Gunnlaugs Geirssonar var hún grannvaxin og líkamsbygging hennar fremur fíngerð. III. Þegar virt eru í heild gögn málsins og sérstaklega þau atriði, sem reifuð hafa verið, þykir það vera hafið yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi banað Áslaugu Perlu Kristjónsdóttur að morgni laugardagsins 27. maí 2000 með því að koma henni fram af svölum 10. hæðar Engihjalla 9. Þau voru bæði verulega ölvuð og hefur atlaga hans að stúlkunni í kjölfar samfara, sem rofnar voru eftir hennar kröfu, og svívirðinga af hans hálfu verið snörp og aflmikil, en hún hefur ekki haft svigrúm eða getu til að verjast henni. Það er ljóst af álitsgerðum dómkvaddra matsmanna, að ákærði hefur þurft að fylgja hrindingu sinni eftir með verulegum krafti. Telja verður fullvíst, að það hafi hann einmitt gert. Í þessu sambandi ber að hafa í huga, að ákærði var einn til frásagnar um síðustu atvikin, er leiddu til dauða Áslaugar Perlu. Héraðsdómur telur, að framburður hans um þau fái ekki staðist. Í því felst það mat dómsins, að framburður hans hafi verið ótrúverðugur. Eru ekki efni til að ætla, að þetta mat á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða fyrir dómi sé rangt, svo að einhverju skipti um úrslit málsins, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. lög nr. 37/1994. Ákærða hlaut að vera ljóst, að svo ofsafengin atlaga við jafn hættulegar aðstæður og raun var á myndi óhjákvæmilega leiða til dauða Áslaugar Perlu. Hefur hann því orðið sekur um háttsemi, sem er réttilega færð undir 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fallist er á það mat héraðsdóms, að ekki sé ástæða til að efast um sakhæfi ákærða. Sakarferill hans, sem rakinn er í héraðsdómi, skiptir ekki máli við ákvörðun refsingar. Ákærði á sér engar málsbætur. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 16 ár. Rétt er, að óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 28. maí 2000 komi með fullri dagatölu til frádráttar refsingunni, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. IV. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á, að foreldrar Áslaugar Perlu eigi báðir rétt til miskabóta samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þykja þær hæfilega ákveðnar 800.000 krónur til hvors um sig. Þá á faðir hinnar látnu jafnframt rétt á bótum vegna útfararkostnaðar, sbr. 1. mgr. 12. gr. skaðabótalaga. Af hálfu ákærða hafa ekki verið bornar brigður á tölulega framsetningu kröfunnar og verður hún að fullu tekin til greina með 538.670 krónum. Um vexti mælir í dómsorði. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ásgeir Ingi Ásgeirsson, sæti fangelsi í 16 ár og komi óslitin gæsluvarðhaldsvist hans frá 28. maí 2000 refsingu til frádráttar. Ákærði greiði Gerði Berndsen 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. maí 2000 til 5. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Kristjóni Haraldssyni 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27. maí 2000 til 5. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá greiði ákærði Kristjóni jafnframt 538.670 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga af 413.670 krónum frá 1. júlí 2000 til 5. febrúar 2001 en með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlends Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns Gerðar Berndsen og Kristjóns Haraldssonar, Ólafs Gústafssonar hæstaréttarlögmanns, 80.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 24. janúar sl., er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara, út gefnu 10. nóvember 2000, á hendur Ásgeiri Inga Ásgeirssyni, kt. 231176-3309, Lýsubergi 11, Ölfushreppi, „fyrir manndráp, með því að hafa að morgni laugardagsins 27. maí 2000, ýtt Áslaugu Perlu Kristjónsdóttur, kt. 040179-5429, yfir 119 sm hátt handrið á svölum á 10. hæð fjölbýlishússins við Engihjalla 9, Kópavogi, með þeim afleiðingum að hún féll fram af svölunum og lést af völdum mikilla áverka er hún hlaut er líkami hennar lenti á steinstétt við bakdyrainngang hússins. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Þá krefst Gerður Berndsen, kt. 230348-3409, þess að ákærði verði dæmdur til að greiða sér kr. 1.500.000 í miskabætur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. maí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst Kristjón Haraldsson, kt. 260945-4919, þess að ákærði verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur, samtals kr. 538.670 auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 413.670 frá 1. júlí 2000 til dómsuppsögudags en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og kr. 1.000.000 í miskabætur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. maí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds og þess að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna. Þann 8. desember 2000 fóru dómarar á vettvang ásamt sækjanda, verjanda og skipuðum réttargæslumanni foreldra hinnar látnu, ásamt stúlku sömu hæðar og hin látna var. Voru aðstæður á svölum skoðaðar. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 12. desember 2000. Þann 18. desember 2000 var málið endurupptekið skv. heimild í 131. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og dómkvaddur matsmaður, sbr. 63. gr. sömu laga. Þann 24. janúar sl. var málið endurflutt og dómtekið að nýju. I. 1.Laugardaginn 27. maí 2000, kl. 9:27, barst lögreglunni í Kópavogi tilkynning um sjálfsvíg eða dauðsfall að Engihjalla 9, sem er tíu hæða fjölbýlishús í Kópavogi. Við komu lögreglu og sjúkraliðs á vettvang lá líkami ungrar stúlku þar á steyptri stétt sem liggur upp að bakdyrainngangi hússins. Við athugun reyndist hún vera látin. Vísaði höfuð stúlkunnar til austurs og lá hún á bakinu, þó meira á vinstri öxl. Hin látna lá nokkurn veginn þvert í gangvegi bakdyrainngangs. Virtust fætur vera illa brotnir og gengnir saman um lærleggi. Augu voru hálfopin og hafði blóð lekið úr höfði, auk þess sem talsvert blóð hafði lekið undan líkama hennar neðanverðum og var það óþornað. Við snertingu við andlit var húð volg viðkomu, engrar stirnunar var farið að gæta. Hin látna var klædd í flíspeysu að ofanverðu en að neðan í smekkbuxur úr gallaefni, sem voru girtar niður fyrir hné og lágu þær um ökkla. Læknir skoðaði hina látnu við komu sína á staðinn og úrskurðaði hana síðan látna. Þórir Steingrímsson rannsóknarlögreglumaður fór á vettvang þennan morgun ásamt Grétari Sæmundssyni, aðstoðaryfirlögregluþjóni rannsóknardeildar lögreglunnar í Kópavogi og Gunnlaugi Geirssyni prófessor í réttarlækningum. Eftirfarandi kemur fram í vettvangsskýrslu Þóris frá 27. maí 2000. „Þarna er um að ræða 11 hæða fjöleignarhús sem stendur sunnan götunnnar og gengið er inn í það af götunni að norðanverðu. Fyrst er komið í forstofu, þar sem dyrasímar eru. Þaðan var gengið inní stigahúsið, eftir að íbúar höfðu hleypt viðkomandi inn í lyftuganginn. Þá blasti aðallyfta hússins við, en til hægri á bak við horn var minni lyfta hússins. Þá tók við gangur á báðar hendur. Hægt var að fara með lyftunum á nær allar hæðir, upp á 10. hæð hússins, en síðan varð að ganga upp tröppur upp á þá 11., þar sem lyftuhúsið var. Auk þess var hægt á hverri hæð að fara út á litlar svalir er snéru í suðurátt út í garð. Við nánari athugun kom í ljós að flestar svalahurðirnar, sem og sú á 10. hæð, voru ólæstar. Af öllum þessum svölum var svo hægt að fara í eldvarnar/brunastiga hússins, sem lá neðan úr kjallara og upp á 10. hæð.” Í vettvangsskýrslunni kemur fram, að kallað var á Bjarna J. Bogason, aðstoðaryfirlögregluþjón hjá ríkislögreglustjóranum, og Kristján Friðþjófsson og Ómar Pálmason, starfsmenn tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík, og hafi þeir komið á vettvang og hafið rannsóknir en skýrsluhöfundur hafi annast ljósmyndun á vettvangi. Kemur fram í skýrslunni að Gunnlaugur Geirsson prófessor taldi hina látnu hafa látist innan við einni klukkustund frá því hún fannst, enda hafi engir líkblettir verið farnir að myndst. Við vettvangsrannsókn kom í ljós að lítið svart kvenveski lá á stigapalli eldvarnarstiga á 10. hæð hússins. Við athugun kom í ljós að það var í eigu hinnar látnu, sem reyndist vera Áslaug Perla Kristjónsdóttir, kt. 040179-5429, til heimilis að Kaplaskjósvegi 37, Reykjavík. Nokkur önnur ummerki um mannaferðir voru á stigapallinum, svo sem fótspor o.þ.h. Við mælingu gólfflatar svala reyndust þær vera 155 sm x 150 sm að stærð. Frá gólfi svalanna var lítill u.þ.b. 50 sm hár steinsteyptur veggur. U.þ.b. 15 sm fyrir ofan hann var 53 sm hátt járnhandrið, þannig að frá gólfi svalanna í efri brún handriðsins voru u.þ.b. 120 sm. Var mæld 26 metra bein lína frá efri brún handriðsins niður á stéttina þar sem hin látna fannst. Í skýrslu Þóris er einnig greint frá því að gefið hafi sig fram við lögreglu á vettvangi Guðmundur Sigurðsson húsvörður, en hann tilkynnti um sjálfsvíg eða dauðsfall til lögreglu. Þá gáfu sig einnig fram á vettvangi Halldóra Björk Norðdahl og Eiríkur Sverrir Björnsson, sem bæði eru íbúar í húsinu. Fyrir dómi greindi lögreglumaðurinn Ómar Þorgils Pálmason frá því, að hann hefði verið kvaddur á vettvang að Engihjalla 9 til aðstoðar lögreglunni í Kópavogi. Á vettvangi, á tíundu hæð, kvaðst hann hafa dreift þartilgerðu dufi sem setjist á húðfitu og myndi dökkt lag við snertinu við hana. Við þetta hafi svalahandriðið orðið næstum því svart sem bendi til þess að húðfitan á handriðinu hafi verið nýleg. Taldi vitnið greinilegt að bæði hafi verið för eftir hendur og beran líkama á handriðinu. Hafi sést að á miðju handriðinu hafi ber líkami strokist við handriðið. Ekki var hægt að greina eiginleg skóför á svalapalli að sögn vitnisins. Þá kunni vitnið ekki skýringu á því hvers vegna ekki náðust nothæf fingraför á vettvangi en gat sér þess til að skort hefði nauðsynlegan fjölda samanburðareinkenna til þess að hægt væri að ákvarða með fullri vissu hver hefði markað förin. Í skýrslu Sævars Þórs Finnbogasonar aðstoðarvarðstjóra um leit á vettvangi, sem dagsett er 29. maí 2000, kemur fram að á vettvangi fannst lítið stykki sem slitnað hafði af annarri krækjunni á smekkbuxum hinnar látnu. Einnig fannst lítill krómaður prjónn sem virtist vera hluti af eyrnalokki. Kemur fram í skýrslunni að talið sé að munirnir hafi skolast niður stéttina er hún var þrifin með öflugri brunaslöngu eftir að hin látna hafði verið flutt í líkhús. Krufning var framkvæmd á hinni látnu þann 28. maí 2000. Í krufningarskýrslu Gunnlaugs Geirssonar prófessors er lýst ítarlega þeim miklu áverkum er voru á líkinu. Í lokaniðurstöðu prófessorsins segir: „Álykta má að stúlkan hafi fallið úr mikilli hæð og var hún lifandi í fallinu enda þótt ekki verði sagt til um meðvitundarástand hennar þá. Hún lést af völdum hinna miklu áverka, sem hún hlaut er líkami hennar lenti á steinstéttinni þar sem hún fannst. Hún var með marbletti á líkama, sem voru eldri en áverkar þeir, sem hún hlaut við fallið en þeir voru lítilfjörlegir og ekki sértækir útlits að hafa stafað af átökum eða barsmíð. Nýleg afrifa fannst á ytri kynfærum, sem ekki er ljóst hvernig var til komin, en ekki er líklegt að hafi orðið við fallið. Einnig sást lítill marblettur vinstra megin á enni, sem ekki er að sjá að hafi orðið til við fallið. Hins vegar voru mjög miklir áverkar á höfði aftantil og vinstra megin eftir ákomu fallsins, sem gera ókleift að meta hvort þar hafi verið áverkar fyrir. Blóð rann úr sárum á höfði, vinstri öxl og vinstri síðu og við komu réttarlæknis á vettvang um kl. 10:15 þann 27.05.2000, var það enn fljótandi og rann undan hallanum þannig að álykta má að ekki hafi liðið langur tími frá því að hún féll og þar til hún fannst. Af blóðtaumum frá sárum þykir sýnt að legu líkamans hafi ekki verið raskað eftir fallið og þar til komið var á vettvang. Í vinstri olnbogabót voru teikn um stunguför og í lungum voru merki þess að hún hafi neytt lyfja með innspýtingu í æð. Í þvagi var vottur af metamfetamíni og merki þess að hún hafi tekið díazepamlyf nokkrum dögum áður en hún lést. Ekki var að finna smit af lifrabólgu né eyðni. Þegar opnað var inn í hálsvef sáust ekki ummerki, sem bentu til kyrkingar. Vísað er til skýrslu um niðurstöður DNA-rannsókna í máli þessu, sem gætu bent til þess að konan hafi orðið fyrir kynferðislegri valdbeitingu. Enda þótt málsatvik geti bent til þess að konan hafi ekki farið fram af svölunum af eignin rammleik liggja ekki fyrir afdráttarlaus, réttarlæknisfræðileg rök, sem taki af skarið með hvaða hætti það gerðist.” Í niðurstöðum skýrslu Rettsmedisinsk Institutt, Oslo, kemur fram að ekki hafi fundist sæðisfrumur í sýnum sem tekin voru frá Áslaugu Perlu og ekki hafi verið unnt að sýna fram á sæðisvökva í sýnunum með öðrum rannsóknaraðferðum. Í skýrslunni kemur hins vegar fram að við rannsókn á frumum af bómullarpinnum, sem komu frá yfirborði getnaðarlims ákærða greindist DNA-snið, sem kemur heim við DNA-snið Áslaugar Perlu. Í ályktun Gunnlaugs Geirssonar prófessors, sem dregnar eru af niðurstöðum skýrslunnar, kemur fram að niðurstöður hennar bendi til þess að ákærði og Áslaug Perla hafi haft kynmök án þess þó að ákærða hafi orðið sáðfall. Í matsgerð Jakobs Kristinssonar dósents kemur fram að niðurstöður rannsóknar hans á sýnum sem tekin voru úr þvagi og blóði hinnar látnu sýni að Etanól í blóði hafi verið 1,82 og 2,41 í þvagi. Amfetamín, kannabínóíðar, kókaín/benzóýlekgónín eða morfínlyf hafi ekki verið í mælanlegu magni í þvagi. Hin látna hafi því verið ölvuð er hún lést. Vottur af metamfetamíni í þvagi bendi til þess að konan hafi neytt metamfetamíns. Þar sem það var þó ekki í mælanlegu magni í blóði er það niðurstaða Jakobs að hann telur nokkurn tíma hafa liðið frá neyslu efnisins eða þess hafi verið neytt í litlu magni. 2.Vitnin Einar Már Kristjánsson fæddur 1975, Alda Guðjónsdóttir, fædd 1980, Inga Dóra Sigurðardóttir, fædd 1979, Árni Hafsteinsson, fæddur 1973, og Páll Árnason, fæddur 1974, lýsa atburðum aðfaranætur laugardagsins 27. maí með eftirfarandi hætti: Vitnið Einar Már Kristjánsson segist hafa kynnst Áslaugu Perlu í nóvember 1994 og hafi þau haldið góðu sambandi síðan og verið miklir vinir. Vitnið kveður Áslaugu Perlu hafa hringt í sig að kvöldi 26. maí sl., um kl 22:30, og hafi hann hitt hana á Neshaga þar sem hún var á leiðinni heim til hans að Hjarðarhaga 56. Hafi hún komið upp í bílinn til hans og þau farið heim til hans og verið komin þangað um kl. 22:45. Hafi þau verið tvö ein heima hjá honum allan tímann sem hún dvaldist hjá honum. Greindi vitnið frá fatnaði Áslaugar Perlu og frá því að hún hefði sýnt honum ný nærföt sem hún var í og hafi þau verið blá, nærbuxur og brjóstahaldari í stíl. Greindi vitnið frá því að Áslaug hafi verið „edrú” þegar þau hittust en drukkið þrjár blöndur af vodka og þrjá bjóra heima hjá vitninu. Einnig hafi hún sprautað sig með hvítu uppleystu dufti sem hún hafi sagt vera amfetamín. Kvað vitnið hafa legið mjög vel á henni og hafi hún virst hress og glöð. Vitnið tók tvær ljósmyndir af Áslaugu Perlu þetta kvöld og eru þær meðal rannsóknargagna málsins. Greindi vitnið frá því að hann hafi ekið Áslaugu Perlu til Öldu vinkonu hennar um kl 01:00 - 02:00. Vitnið Inga Dóra Sigurðardóttir kveðst hafa verið að vinna á veitingahúsinu La Primavera í Austurstræti og hafi hún lokið vinnu um kl. 01:00. Hafi þá áður verið ákveðið að hún færi út að skemmta sér með með Öldu Guðjónsdóttur og Árna Hafsteinssyni, sem sé vinur Öldu. Ákveðið hafi verið að þau hittu hana á La Primavera. Kveðst vitnið hafa hringt heim til Öldu um kvöldið og hafi Áslaug Perla þá verið komin heim til hennar. Vitnið Alda Guðjónsdóttir kvaðst hafa þekkt Áslaugu Perlu í nokkra mánuði og hafi þær verið góðar vinkonur þann tíma. Umrætt kvöld hafi þær ákveðið að Áslaug Perla kæmi til hennar. Þegar Áslaug Perla kom, um kl. 01:00, hafi vinur hennar Árni Hafsteinsson verið hjá henni. Áslaug Perla hafi komið með vodkapela og hafi þau öll drukkið af honum. Einnig hafi vitnið séð þegar Áslaug Perla sprautaði sig í olnbogabót vinstri handar, að hana minnti. Efnið hafi hún komið með í sprautu og taldi vitnið að um væri að ræða amfetamín. Áslaug Perla hafi þó lítið breyst eftir sprautuna og talað um að efnið væri drasl. Aðspurð um fatnað Áslaugar Perlu greindi vitnið frá því að hún hefði verið í strigaskóm, smekkbuxum úr gallaefni, ljósum bol og þar utanyfir í renndri dökkblárri hettupeysu. Einnig kvaðst vitnið hafa séð nærbuxur Áslaugar, þegar hún sýndi þeim mar eftir spark sem hún hafði fengið á hægra læri. Þetta hafi verið bláar blúndunærbuxur. Fatnaði Áslaugar Perlu var lýst á sama hátt af vitninu Ingu Dóru Sigurðardóttur nema hvað vitnið telur nærbuxur Áslaugar Perlu hafa verið hvítar með blúndu. Vitnið Árni Hafsteinsson bar nokkuð á sama veg um fatnað Áslaugar Perlu en bætti því við, að hann hafi tvisvar séð nærbuxur Áslaugar Perlu þetta kvöld. Áslaug Perla hafi girt niður um sig smekkbuxurnar til að sýna þeim marblett þar sem strákur hafði sparkað í hana fyrr um kvöldið. Hún hafi einnig sýnt þeim nærbuxurnar á Hofsvallagötu og spurt hvort þær væru ekki flottar. Virtist vitninu sem Áslaug Perla væri mjög ánægð með þessar nærbuxur. Taldi vitnið að nærbuxurnar hefðu verið litlar og sennilega hvítar með rauðu í. Bera vitni á sama veg um atburðarás kvöldsins eftir þetta og lýsir vitnið Inga Dóra Sigurðardóttir atburðarásinni á eftirfarandi hátt: Vitnið kveðst hafa gengið á móti Öldu, Áslaugu Perlu og Árna og hafi þau hist á Hofsvallagötu. Hafi þau síðan setið þar á bekk í talsverðan tíma. Alda, Áslaug Perla og Árni hafi verið búin að drekka eitthvað þegar þau komu, en þau hafi öll drukkið bjór. Síðan hafi þau gengið niður í miðbæ. Þau hafi fyrst farið inn á veitingahúsið Kaffi Austurstræti en staldrað þar við skamma stund. Áslaug Perla hafi þó keypt sér einn bjór þar inni sem þau hafi drukkið saman. Því næst hafi þau farið á veitingahúsið Bláa Engilinn, sem sé þar við hliðina, en verið örstutt þar inni og ekki drukkið neitt. Því næst hafi þau rölt um miðbæinn og hafi Áslaug Perla sest þar á bekk. Þau hafi síðan ákveðið að rölta áfram og reynt að fá Áslaugu Perlu með sér en hún hafi ekki viljað koma. Taldi vitnið Áslaugu hafa verið talsvert drukkna. Þau þrjú hafi því skilið Áslaugu Perlu eftir og gengið „einn hring” en þegar þau komu aftur hafi Áslaug Perla verið á sama stað. Áslaug Perla hafi þá sagt þeim, að hún hafi verið að rífast við strák sem kallaður sé Eyjó og hafi hann sparkað í mjöðmina á henni. Hafi Áslaug Perla sagt að Eyjó væri gamall vinur hennar. Vitnið kvaðst ekki hafa séð hann. Því næst hafi þau gengið áfram og hafi Áslaug Perla komið með. Því næst hafi þau staðnæmst fyrir framan Hlöllabáta og þar hafi Áslaug Perla rætt við einhverja stráka, sem vitnið kvaðst ekki hafa kannast við. Taldi vitnið að Áslaug Perla hafi ekki þekkt þá. Kvaðst vitnið því næst hafa farið á salernið ásamt Öldu og Árna og hafi þau rætt um það við Áslauga að þau hittust á veitingahúsinu Glaumbar. Þau hafi því næst gengið að Glaumbar og hitt Áslaugu Perlu í biðröðinni. Þegar inn var komið hafi Áslaug sest hjá einhverju fólki en þau hin hafi sest annars staðar. Kveðst vitnið ekki hafa séð Áslaugu Perlu eftir þetta og hafi hún farið heim um kl. 05:00 en Alda og Árni hafi þá enn verið inni á Glaumbar. Greindi vitnið frá því að Áslaug hafi virst eðlileg og kát þetta kvöld. Hún hafi þó verið nokkuð niðurdregin eftir að sparkað var í hana en hafi þó fljótt jafnað sig. Vitnið Alda Guðjónsdóttir kvaðst hafa yfirgefið Glaumbar ásamt Árna um kl. 5:30 og hafi Áslaug orðið þar eftir. Vitnið Karl Axel Kristjánsson, fæddur 1978, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa verið að vinna aðfaranótt laugardagsins 27. maí. Hann hafi farið í bæinn eftir vinnu og komið á Glaumbar um kl. 05:00. Hafi hann séð Áslaugu Perlu þar og tekið eftir því að hún var í mikilli vímu og hafi hann talið að um væri að ræða bæði áfengis- og fíkniefnavímu. Eftir að út var komið, um kl. 07:00-07:30, hafi hann reynt að passa upp á hana en hún hafi greinilega verið að reyna að komast í „partý” og nánast gengið manna á milli og spurt hvort þeir ættu vímuefni eða vissu um „partý.” Hann hafi reynt að telja hana á að fara heim en hún hafi ekki viljað það og talað um að þetta væri síðasti dagurinn, þar sem hún færi í meðferð á mánudeginum. Fyrir framan skemmtistaðinn Píanóbarinn hafi hann og Áslaug Perla rekist á strák sem hann hafði aldrei séð áður. Kvaðst vitnið ekki geta lýst honum að öðru leyti en því, að hann hafi verið mjög húðflúraður á handleggjum og klæddur stuttermabol að ofanverðu. Þau Áslaug Perla hafi einnig talað við par sem þau hittu. Hafi þau meðal annars rætt eitthvað um húðflúr og svo hafi virst sem Áslaug Perla hrifist af þeim. Hafi strákurinn með húðflúrið talað um að hann vissi ekki um neitt „partý.” Hann og Áslaug Perla hafi þá gengið áfram austur Hafnarstræti en á horninu við Pósthússtræti hafi leiðir þeirra skilið. Þá hafi parið og stákurinn með húðflúrið verið komin aftur. Hafi Áslaug Perla tekið þetta fólk aftur tali og sagt á eftir að hún ætlaði í samkvæmi með þeim. Hann hafi gengið áfram í átt að veitingastaðnum Kaffi Thomsen. Þegar hann var kominn nokkuð áleiðis hafi Áslaug Perla kallað á eftir honum að henni þætti „rosalega” vænt um hann og væri alls ekki sama um hann. Þetta hafi hún kallað nokkrum sinnum og hann hafi svarað á sömu lund. Kveður vitnið sig hafa staldrað við fyrir utan Kaffi Thomsen í u.þ.b. 15 mínútur en þá gengið til baka og hafi Áslaug Perla þá enn verið á sama stað. Hafi hann þá tekið utan um Áslaugu og beðið hana að koma með sér heim en hún hafi alls ekki viljað fara heldur ætlað sér í „partý.” Hafi hún talað um að hún væri sjúk og að allt myndi lagast þegar hún kæmi úr meðferð. Kvaðst vitnið hafa skilið við hana þarna og hafi hann verið kominn heim til sín vestur á Hagamel um kl. 8. Vitnið Páll Árnason, fæddur 1974, kvaðst vera gamall vinur Áslaugar Perlu. Slitnað hafi upp úr sambandi þeirra um nokkurn tíma en þau hafi verið að taka upp þráðinn á ný. Fyrir dómi greindi vitnið frá því að Áslaug Perla hafi hringt til hans um kl. 01:00 aðfaranótt laugardagsins 27. maí 2000. Hún hafi þá verið stödd hjá Öldu, vinkonu hennar, og sagt honum að hún ætlaði út að skemmta sér. Kvaðst vitnið hafa ráðið henni frá því þar sem hann hafi vitað að hún var byrjuð aftur neyslu vímuefna eftir að hafa farið í meðferð hjá SÁÁ. Hún hafi hins vegar verið glöð og hress og talað um að hún væri að fara í framhaldsmeðferð eftir helgina. Fyrir dóminn kom Hallgrímur Sveinn Sævarsson, fæddur 1975. Kvaðst vitnið hafa kannast við hina látnu. Hafi kunningsskapur hans við hana þó eingöngu verið fyrir tilstilli sameiginlegs vinar þeirra, Harðar Hákonar Jónssonar. Greindi vitnið frá því, að hann hefði orðið vitni að því er Áslaug Perla hótaði því að svipta sig lífi með því að stökkva fram af svölum ef hún fengi ekki fíkniefni hjá Herði Hákoni. Þessi hótun hennar hefði beinst að Herði og hafi átt sér stað í samtali milli Áslaugar og Harðar í febrúar 2000. Greindi vitnið frá því að hann teldi að hin látna hefði oftsinnis hótað því að svipta sig lífi. Hefði hún í því sambandi sent Herði Hákoni smáskilaboð, hótað því beint í samtölum við hann og eins og að framan greinir hótað því í gegnum síma. Vitnið Hörður Hákon Jónsson, fæddur 1976, greindi frá því fyrir dómi, að hann og hin látna hefðu verið góðir vinir síðastliðin sex ár. Milli þeirra hafi verið gott vinasamband. Þau hafi bæði verið í neyslu fíkniefna og oft á tíðum hafi þau neytt þeirra saman. Hafi hann stundum útvegað henni efni. Aðspurður taldi vitnið neysluna ekki hafa haft góð áhrif á geðheilsu Áslaugar Perlu og hafi hún verið orðin þreytt á neyslunni og viljað hætta. Kvaðst vitnið hafa hitt Áslaugu Perlu kvöldið sem hún kom af Vogi. Hún hafi þá verið í tilfinningalegu ójafnvægi og þá þegar búin að neyta áfengis. Áslaug Perla hafi þó verið sátt við meðferðina og viljað fara aftur. Vitnið kannaðist ekki við að Áslaug Perla hefði haft uppi fjölmargar hótanir um að svipta sig lífi. Mundi vitnið aðeins eftir einu tilviki í því sambandi og kvað það hafa verið í febrúar 2000. Þá hafi Áslaug Perla sent honum sjálfsmorðshótun í smáskilaboðum og sagt að hún ætlaði að stytta sér aldur með því að stökkva fram af efstu hæð í fjölbýlishúsinu þar sem hún bjó ásamt móður sinni. Taldi vitnið að hann hafi aðeins sagt vitninu Hallgrími Sveini frá einu slíku atviki og kvaðst hann ekki muna til þess að um fleiri slíkar hótanir hefði verið að ræða. Greindi vitnið frá því að hann hefði, eftir andlát Áslaugar Perlu, farið í meðferð og hafi hann haldið sér frá neyslu vímuefna síðan. Í framburði Gunnlaugs R. Magnússonar leigubifreiðastjóra, fæddum 1958, kemur fram, að hann hafð flutt pilt og stúlku að Engihjalla 9 í Kópavogi, um kl. 08:45 að morgni laugardagsins 27. maí 2000. Kvað hann fólk þetta hafa gefið upp nöfnin Áslaug Perla Kristjónsdóttir og Ásgeir Ingi Ásgeirsson. Þau hafi ekki getað greitt áfallið ökugjald og því hafi þau skrifað undir skuldaviðurkenningu. Fólk þetta kvaðst vitnið hafa tekið upp í bifreið sína fyrir utan Kaffi Thomsen klukkan rúmlega 8. Hafi þau aðeins verið tvö og kvaðst vitnið hafa ekið með þau sem leið lá að Háaleitisapóteki, þar sem pilturinn hafi farið inní apótekið og keypt sprautunálar. Er hann kom til baka í bifreiðina hafi stúlkan skammast yfir því að hann skyldi ekki hafa keypt sprautur og hún því farið inn í apótekið þeirra erinda. Lýsti vitnið því að þau hafi setið aftast í bifreiðinni, sem hefur þrjár sætaraðir, og því hafi hann ekki heyrt allt sem þeim fór í milli. Þó hafi hann heyrt að þau ræddu um sprauturnar sem þau höfðu keypt og um fíkniefni. Aðspurður um samskipti milli þeirra á leiðinni sagði vitnið í lögregluskýrslu að ekkert „kelerí” hefði verið milli þeirra en þau hafi haldið hvort utan um annað. Fyrir dómi greindi vitnið hins vegar svo frá að eitthvert „kelerí” hafi verið á milli þeirra, „kossar og eitthvað.” Leiðin hafi síðan legið að Engihjalla 9. Pilturinn hafi farið þar út úr bifreiðinni og sagt að hann ætlaði að sækja peninga fyrir ökugjaldinu til systur sinnar sem væri búsett í húsinu. Stúlkan hafi hins vegar beðið í bílnum á meðan. Hafi hún haft á orði að hún þekkti piltinn ekkert og hefði verið að kynnast honum. Á meðan hún beið eftir því að pilturinn kæmi aftur hafi hún rætt við vitnið og sagt honum frá því að hún væri nýkomin úr meðferð og að hún hafi strax fallið aftur. Hafi hún m.a. rætt um samband sitt við foreldra sína. Hún hafi þó ekki verið æst þegar hún skýrði honum frá högum sínum. Eftir stutta stund hafi pilturinn komið aftur og sagt að honum hefði ekki tekist að fá peninga hjá systur sinni og því hafi fyrrnefnd skuldaviðurkenning verið útfyllt. Greindi vitnið svo frá að þau hafi bæði verið í annarlegu ástandi og undir áhrifum áfengis og/eða vímuefna. Sagði vitnið að hann hafi talið nokkuð ljóst að tilgangur þeirra hefði verið að fara og sprauta sig og neyta vímuefna. 3.Í frumskýrslu Sævars Þ. Finnbogasonar aðstoðarvarðstjóra frá 27. maí 2000 er haft eftir vitninu Halldóru Björk Norðdahl, fæddri 1973, hálfsystur ákærða, að ákærði hafi hringt dyrabjöllu íbúðar hennar um kl. 8 um morguninn og beðist gistingar fyrir sig og vinkonu sína. Því hafi verið synjað og hafi ákærði þá farið en komið aftur um klukkustund síðar og þá verið talsvert ölvaður. Fyrir dómi bar vitnið að ákærði hefði komið um 08:40 í fyrra skiptið og hafi hann þá ekki virst drukkinn að ráði og verið kurteis. Í frumskýrslu lögreglu greindi vitnið frá því að hún hafi opnað dyrnar að íbúðinni og hefði ákærði þá ruðst inn framhjá henni. Hefði hann litið niður fyrir sig og gníst tönnum. Hún hafi leyft honum að fara inn í herbergi og hafi hann lagst þar til svefns. Haft var eftir vitninu að hún hefði aldrei áður séð ákærða í slíku ástandi. Ákærði hafi verið í allt öðru ástandi er hann kom í síðara skiptið. Hann hafi þá verið mjög æstur og sýnt af sér undarlega hegðun. Fyrir dómi bar vitnið að ákærði hefði komið með talsverðum látum og hafi hún haft í hyggju að skamma hann en henni hafi ekki gefist tími til þess. Vitnið Eiríkur Sverrir Björnsson, fæddur 1973, sambýlismaður vitnisins Halldóru, staðfesti að ákærði hefði komið með talsverðum látum til þeirra þennan morgun er hann kom í seinna sinnið. Hafi hann komið með vínflösku með sér sem Halldóra hefði tekið af honum, en ákærði hafi farið rakleiðis inn í herbergi að sofa. Sjálfur hafi hann ekki séð ákærða þegar hann kom í seinna skiptið en Halldóra hafi sagt honum frá andlegu ástandi ákærða og staðfesti hann frásögn hennar eins og henni er hér lýst. Vitnið Sigurbjörn H. Jakobsson, fæddur 1963, kom fyrir dóm, en hann er íbúi í íbúð 9b að Engihjalla 9, sem snýr í suð-vestur. Kom fram hjá vitninu að hann hafi vaknað um morguninn, sennilega um kl. 9:15, við eitthvert hróp. Kvaðst vitnið aðeins hafa greint eina rödd og hafi hún líkst unglingsrödd en ekki kvaðst vitnið hafa getað greint með fullri vissu hvað var hrópað. Vitnið Gísli Jóhannsson, fæddur 1970, kom fyrir dóminn. Greindi vitnið frá því að um kl. 9 umræddan morgun hafi hann orðið var við að eitthvað féll í jörðina með talsverðum hvin utan við stofugluggann. Hafi hann ætlað að athuga þetta nánar en síðan gleymt því. Kvaðst vitnið ekki hafa heyrt nein hróp eða öskur þessu samfara. 4.Eftir að leyfi hafði fengist hjá vitnunum Halldóru Björk Norðdahl og Eiríki Sverri Björnssyni fór lögreglan inn í íbúð þeirra og handtók ákærða þar sem hann lá sofandi í barnaherbergi. Er greint svo frá í frumskýrslu lögreglu að ákærði hafi sýnilega verið undir talsverðum áhrifum áfengis og/eða annarra vímuefna. Í matsgerð Jakobs Kristinssonar dósents, kemur fram að Etanól í blóði hafi verið 1,49 en í þvagi 2,46. Ekki hafi fundust merki um önnur vímuefni. Í frumskýrslu lögreglu er einnig greint frá því að ákærði hafi brugðist illa við afskiptum lögreglu er hún kunngerði honum að hann væri handtekinn vegna gruns um aðild að andláti ungrar stúlku. Því hafi orðið að halda honum í föstum tökum er hann var færður í lögreglubifreiðina sem flutti hann á slysadeild Landspítalans í Fossvogi til töku blóð- og þvagsýna. Á leiðinni í lögreglubifreiðinni hafi ákærði haft í hótunum við lögreglumennina í lögreglubifreiðinni og m.a. sagt að hann skyldi vinna lögreglumönnunum og börnum þeirra mein þegar hann losnaði úr fangelsi eftir 10-15 ár vegna þess verknaðar sem hann hefði framið. Í frumskýrslu lögreglu segir ennfremur að á skoðunarstofu neyðarmóttöku þar sem ákærði var vaktaður meðan verið var að vinna að því að fá lækni til að framkvæma réttarfarslega rannsókn á honum hafi ákærði, um kl. 11:50, skyndilega tekið upp á því að blístra eins og hann væri að líkja eftir því að einhver væri að falla úr mikillri hæð niður á harðan flöt. Þetta hafi ákærði síðan endurtekið um kl. 13:05 í fangageymslu lögreglunnar við Hverfisgötu í Reykjavík. Einnig hafi ákærði gert sig líklegan til að ráðast á þeldökka ræstingakonu og veist að henni með orðununum „farðu til helvítis svertingjatussan þín” og hefðu lögreglumenn þurft að koma í veg fyrir að ákærði réðist á hana. Lögreglumennirnir og vitnin Þórður Halldórsson, Sigrún K. Jónasdóttir, Sævar Þ. Finnbogason, Bogi Sigvaldason og Páll Egill Winkel, sem voru öll viðstödd handtöku og flutning ákærða, komu fyrir dóm. Fyrir dómi staðfestu þau í öllum megindráttum lýsingu þá er fram kemur í frumskýrslu lögreglu. Í framburði lögreglumannanna Þórðar Halldórssonar og Sigrúnar K. Jónasdóttur kemur fram að ákærði hafi verið rólegur fyrst eftir að hann var vakinn og honum kynnt að hann væri „handtekinn, grunaður um aðild að andláti ungrar stúlku.” Ákærði hafi síðan verið handjárnaður og beðinn að fylgja lögreglumönnum út í lögreglubíl. Við það hafi ákærði orðið æstur og sýnt mótþróa. Því hafi verið tekið undir báðar hendur ákærða og hann færður í járnum í lögreglubifreiðina þar sem hann hafi verið látinn sitja á bekk. Ákærði hafi fljótlega farið að brjótast um og því hafi hann verið lagður á magann á gólf bifreiðarinnar. Ákærði hafi þá haft uppi fyrrgreinda hótun um að drepa viðstadda og börn þeirra þegar hann kæmi úr fangelsi eftir 10-15 ár vegna þess verknaðar sem hann hefði framið. Vitnin lýstu blístri ákærða með sama hætti og að framan greinir. Vitnin Páll Egill Winkel og Sigrún K. Jónasdóttir báru og fyrir dómi að ákærði hefði hvatt lögreglumenn til að taka harkalega á sér þar sem áverkar á honum gætu dregið eitt ár frá dómi hans. Vitnið Þórður Halldórsson bar, að ákærði hefði verið klóraður við handtöku og hafi verið með blóðkögglað sár bakvið eyrað og klóraður á hálsi. Vitnið treysti sér þó ekki til að fullyrða hvort ákærði hefði verið með önnur sár eða klór, utan gamalla brunasára sem ákærði hafi verið með á handleggjum. Aðspurður taldi vitnið að ákærði hafi ekki fengið neina áverka við handtöku en gat þó ekki útilokað að svo hefði verið. Vitnið Sigrún greindi frá því að ákærði hefði rekið ennið í þegar hann var færður af bekk bifreiðarinnar á dúkalagt gólf hennar. Vitnið gat ekki fullyrt að ákærði hefði ekki getað fengið skrámur eða áverka við handtöku. Lögreglumennirnir Sævar Þ. Finnbogason og Bogi Sigvaldason báru á svipaða lund og að framan er rakið og staðfestu lögregluskýrslur sínar fyrir dómi. 5.Í vottorði Helga Guðbergssonar læknis, sem hann hefur staðfest fyrir dómi, er greint frá eftirfarandi áverkamerkjum sem læknirinn telur geta verið nokkurra klukkustunda gömul og gætu samrýmst átökum við annan einstakling: 1. Lóðrétt 2-3 cm rispa á lend, ofan og eilítið aftan við hægri mjaðmarspaða. 2. Þrjár stuttar rispur og mar framan á hálsi. 3. Smárispa vinstra megin á hálsi. 4. Bogadregin 3-4 cm löng rispa á hægri vanga. Neðan við þessa rispu eru tveir storknaðir blóðdropar. 5. Smárispa á vinstri þumli við handarbak. Aðspurður kvaðst vitnið ekki geta útilokað að ofangreindir áverkar stöfuðu frá harðræði við handtöku ákærða. II. Ákærði Ásgeir var eins og áður sagði handtekinn að morgni laugardagsins 27. maí 2000. Í framhaldi af því var ákærði oftsinnis yfirheyrður af lögreglu. Verður nú gerð grein fyrir framburði hans við rannsókn málsins. 1.Við skýrslutöku lögreglu þann 27. maí sl. neitaði ákærði að tjá sig um málið. Þann 30. maí sl. var aftur tekin skýrsla af ákærða. Óskaði ákærði fremur eftir því að vera spurður beint í stað þess að hann tjáði sig sjálfstætt. Ákærði kannaðist við að hafa komið með stúlku í leigubifreið að Engihjalla 9 að morgni 27. maí sl. Kvaðst ákærði hafa hringt dyrabjöllu á íbúð systur sinnar til þess að komast inn í húsið. Aðspurður hvort hann gæti rifjað sjálfstætt upp hvað þau hafi gert eftir að komið var inn í húsið kvaðst ákærði ekki geta það. Er ákærða var sýnd mynd af hinni látnu jánkaði ákærði því að þetta væri stúlkan sem farið hefði með honum inn í húsið. Er ákærða var gerð grein fyrir að fyrir lægi að stúlkan hefði látið lífið við fallið niður á stéttina fyrir aftan húsið kvaðst hann ekki geta skýrt hvernig það gerðist. Ákærði var spurður hvort hann hefði verið nærstaddur þegar stúlkan féll niður og játaði hann því. Hann var spurður hvort komið hefði til átaka milli hans og hinnar látnu áður en hún féll niður. Ákærði kvaðst ekki vilja svara þeirri spurningu. Ákærði var spurður hver tilgangurinn hefði verið með ferð þeirra að Engihjalla 9. Hann kvaðst ekki vilja svara því. Gert var hlé á yfirheyrslu yfir ákærða frá kl. 14:53 - 15:06. Eftir að ákærði hafði rætt einslega við verjanda sinn var hann aftur spurður hvort komið hefði til átaka milli hans og hinnar látnu áður en hún féll niður. Ítrekaði ákærði að hann vildi hvorki svara þessari spurningu né því hver hefði verið tilgangur fararinnar að Engihjalla 9. Vildi ákærði hvorki segja hvers vegna þetta gerðist né hvernig það gerðist, en hann ætti sök á því að stúlkan féll fram af. Að svo búnu óskaði ákærði eftir því að tjá sig ekki frekar um málið. Þann 1. júní sl. var aftur tekin skýrsla af ákærða. Kom þá fram hjá ákærða, að hann hefði komið til Reykjavíkur milli klukkan 22 og 23:30 föstudagskvöldið 26. maí sl. Hafi hann drukkið bjór, viskí og landa allan tímann, en ekki notað önnur vímuefni. Ákærði mundi ekki hvað honum og hinni látnu fór í milli. Hann kvað stúlkuna bersýnilega hafa verið undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna, en þau hafi einungis neytt áfengis eftir að hann hitti hana. Aðspurður kvað ákærði för þeirra í apótek hafa verið að ósk hennar og hafi tilgangurinn verið að kaupa sprautur. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með nein fíkniefni, en kvaðst ekki vita hvort hin látna var með fíkniefni til að sprauta sig. Samskiptum sínum við systur sína og mág lýsti ákærði á þann veg, að hann hefði komið þangað og spurt hvort þau mættu sofa þar en systir hans hafi svarað því til að hann mætti það en hún ekki. Ákærði var spurður hvert hann hefði farið eftir að hann hafði talað við þau tvö. Hann kvaðst ekki muna það. Hann hafi bara farið út. Ákærða var bent á að fram hefði komið að eftir að hann ræddi við systur sína og mág hafi dyrasíma þeirra verið hringt. Hann var spurður hvort hann hefði verið þar á ferð. Kannaðist ákærði þá við að það hefði verið hann. Ákærði sagði að hann og hin látna hefðu farið í lyftuna eftir að þau komu inn að Engihjalla 9. Hafi þau drukkið eitthvað af landa sem hann hefði haft meðferðis. Ákærði var spurður um nærbuxur sem fundust í buxnavasa hans við handtöku. Kvaðst ákærði kannast við að þær hafi verið í eigu hinnar látnu. Ákærði var beðinn um skýringu á því að nærbuxurnar voru rifnar. Svaraði ákærði því til að hann hefði rifið þær. Aðspurður hvernig það gerðist svaraði ákærði: „Það er bara eitt orð yfir það, harkalegt kynlíf.” Inntur eftir hvort hann ætti við að um kynmök hafi verið að ræða svaraði ákærði „að það hafi bara verið eitthvað smá” og með samþykki Áslaugar Perlu. Kom fram hjá ákærða að hann kynni ekki skýringu á því að smella á axlarbandi á smekkbuxum hinnar látnu var brotin. Sagði ákærði að kynmökin hefðu átt sér stað einhversstaðar í stigaganginum. Nánar aðspurður um kynmökin sagði ákærði að hann hafi komið getnaðarlim sínum inn í kynfæri hennar, en honum hafi ekki orðið sáðlát. Ákærði kvað stúlkuna hafa viljað hætta samförunum til þess að fara og fá að sprauta sig og hafi hann þá sagt henni að eiga sig. Er hann var spurður með hvaða hætti hin látna hafi farið fram af handriðinu svaraði ákærði að hann hafi hrint henni. Aðspurður hvort hann gæti lýst því nánar kvaðst hann hafa verið að fara þegar Áslaug Perla kom og æsti sig og hafi hann þá hrint henni. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hann gerði eftir þetta. Hann kvaðst hafa verið á svölunum þegar hann hrinti hinni látnu. Ákærði var spurður hver hafi verið tilgangur hans með því að hrinda Áslaugu Perlu í átt að handriðinu. Ákærði svaraði því til að tilgangurinn hefði verið að hrinda henni frá sér, en ekki að skaða hana. Ákærði kvað stúlkuna hafa snúið frá honum með brjóstið að svalahandriðinu þegar hún fór fram af. Skýrsla var aftur tekin af ákærða 6. júní sl. Var framburður hans þá mjög á sama veg og áður. Ákærði var spurður hvort hann hafi litið eftir stúlkunni eða kannað ástand hennar eftir að hún féll fram af svölunum. Hann kvaðst ekki vita það. Þegar ákærði var spurður nánar um hvort hann hefði athugað með stúlkuna, þ.e. hvort hún væri látin, kvaðst hann hafa séð hana lenda og hafi hann talið að það væri nóg. Í skýrslu ákærða hjá lögreglu 21. júní sl. var hann inntur eftir því hvort hann gæti skýrt áverka sem voru á honum og greint er frá í skýrslu Helga Guðbergssonar læknis frá 27. maí 2000. Ákærði kvað sig ekki reka minni til að hafa orðið fyrir neinum áverkum og kvaðst ekki geta sagt til um hvernig þeir væru til komnir. Hann var spurður hvort einhver átök hefðu átt sér stað milli hans og hinnar látnu sem skýrt gætu áverka á honum. Ákærði kvað þá hafa getað komið til þegar samræðið átti sér stað, en hann vissi það þó ekki. Kvaðst hann ekki hafa vitað á hvaða hæð hann var umræddan morgun. Hann hafi farið upp með lyftunni og vitað að hann var ekki á fyrstu eða annarri hæð. Síðasta framburðarskýrslan var tekin af ákærða var tekin 4. október sl. Var ákærði þá aftur spurður hver tilgangur hans hafi verið þegar hann fór með hina látnu að Engihjalla 9. Svar ákærða var að hann vissi það ekki, en hann bætti því við að sjálfsagt hafi tilgangur hans verið sá sami og flestra stráka sem fara heim með stelpur. Ákærði mundi ekki hvenær hann fékk áverka þá sem greint er frá í vottorði læknis. Í þessari skýrslu lýsti ákærði atburðarásinni á svölunum með eftirfarandi orðum: „Ég horfði á hana fara fram af handriðinu og svo þegar hún lenti. Ég horfði ekki á eftir henni falla alla leið niður. Ég stóð á sama stað og ég hrinti henni þegar ég sá hana falla fram af, en svo steig ég fram og sá hana lenda.” 2.Fyrir dómi greindi ákærði frá atburðum 27. maí 2000 á þá leið, að umrætt kvöld hafi honum verið ekið frá Þorlákshöfn til Reykjavíkur af systur hans og vinkonu hennar og hafi hann farið til Ingimars kunningja síns og náð sér þar í skó og föt. Kvaðst ákærði oftast nær vera einn að skemmta sér þar sem hann væri ekki í neinum sérstökum félagsskap. Þetta kvöld hafi hann drukkið bjór, viskí og landa og hafi hann orðið talsvert drukkinn. Fyrir utan Kaffi Thomsen hafi hann síðan hitt Áslaugu Perlu, sem hann hefði þá aldrei séð áður, og hafi þau ræðst eitthvað við. Hafi hann stungið upp á því við hana að þau færu með leigubíl heim til systur hans. Skilningur hans hafi verið sá að þau ætluðu að fara þangað til að halda áfram drykkju og jafnvel sofa saman. Áslaug Perla hafi óskað eftir því að þau kæmu við í apóteki og hafi hann farið inn og keypt nálar. Þegar út í bíl var komið hafi hún sjálf farið inn í apótekið þar sem honum hefði láðst að kaupa sprautur og hafi hún keypt þær. Aðspurður taldi ákærði, að hann gæti hafa gefið henni til kynna að hann gæti útvegað fíkniefni. Er komið var að Engihjalla 9 hafi hann reynt að fá gistingu fyrir þau hjá systur hans, en verið synjað um gistingu fyrir hana. Þau hafi þó komist inn í húsið, farið upp með lyftunni og farið inn í stigagang hússins og drukkið og reykt þar. Greindi ákærði frá því, „að síðan hafi upphafist samfarir” þarna á stigaganginum og hafi þau bæði klætt sig úr fötunum. Kvaðst ákærði hafa rifið nærbuxur hinnar látnu utan af henni þegar hún stóð. Áslaug Perla hafi ekki farið úr skónum og hafi hún verið með buxurnar á hælunum meðan á samförunum stóð. Hafi þær bæði farið fram standandi og liggjandi. Ákærði kvaðst aldrei hafa verið í vafa um að samþykki Áslaugar hafi verið fyrir hendi. Áslaug Perla hafi síðan viljað hætta samförunum og viljað fá eiturlyf. Kvaðst ákærði þó ekki vita hvar hún ætlaði að fá þau. Ákærði kvaðst síðan hafa staðið upp og úthúðað Áslaugu og kallað hana fíkil, aumingja, ræfil og druslu og gengið á undan henni út á svalirnar. Áslaug hafi þá orðið æst og komið á eftir honum. Taldi ákærði að hún hafi þá verið með buxurnar upp að mitti. Áslaug hafi reynt að ýta við honum og slá, en ekki hafi þó verið um nein átök að ræða. Hafi Áslaug komið alveg upp að honum og hafi hann hrint henni frá sér með báðum höndum þar sem hann stóð við svalahurðina. Hann hafi síðan séð efri hluta líkama hennar fara yfir svalahandriðið og hafi Áslaug snúið frá honum þegar hún fór fram af. Aðspurður hvers vegna hann hafi hrint henni gaf ákærði þá skýringu að hann hafi aðeins viljað ýta henni frá sér. Kvaðst ákærði aðspurður hvorki hafa séð Áslaugu stíga upp á steypta hluta handriðsins né gera nokkuð sjálfa sem stuðlaði að því að hún fór fram af. Ákærði kvaðst hafa séð þegar hún lenti á steyptri stéttinni og um leið heyrt smell, en þó hafi hann ekki séð hana í fallinu allan tímann. Kvaðst ákærði hafa horft á Áslaugu allan tímann fyrir fallið. Ákærði kvaðst ekki muna mikið eftir þetta en þó teldi hann víst að hann hafi farið beint til íbúðar systur sinnar þar sem hann fannst sofandi. Hann myndi lauslega eftir því þegar lögregla handtók hann, en þeir hafi vakið hann með látum, járnað og dregið hann út á höndunum. Kvaðst ákærði hvorki muna eftir nákvæmum orðaskiptum sínum við lögregluþjóna í lögreglubíl eftir handtöku né meðan hann beið þess að læknisrannsókn hæfist. Ákærði er spurður af verjanda sínum hvað hann ætti við með þeim orðum sínum hjá lögreglu, að hann teldi sig eiga sök á láti stúlkunnar. Sagði ákærði að með því hefði hann átt við að hann hafi talið sig eiga sök á því að hún fór fram af með því að hrinda henni. Hafi hann talið það þar til hann sá ljósmyndir lögreglu af staðgengli Áslaugar (sem sýna hæð staðgengils miðað við handrið svala). Þá hafi hann séð að lítill möguleiki væri á því að hann ætti sök á að Áslaug hafi farið yfir handriðið við hrindingu hans. Kvaðst ákærði nú vera í miklum vafa um það að hún hafi fallið fram af svölunum vegna hrindingarinnar eins og hann hefði talið í fyrstu. Kvaðst ákærði þó ekki geta sagt neitt um „hvort hún hafi stokkið sjálf, verið ein af milljón, ætlað að hræða sig eða annað.” III. Meðal gagna málsins er skýrsla lögreglunnar í Reykjavík, dagsett 4. maí 2000, vegna sjálfsvígstilraunar ákærða. Í skýrslunni kemur fram að lögreglumenn voru kvaddir að Ingólfsgarði um kl. 00:43 umrætt kvöld. Við leit fannst ákærði þar sem hann hélt sér í keðju við bryggjuna. Var ákærði fluttur á bráðamóttöku Landspítalans. Í skýrslunni kemur og fram að haft var samband við vakthafandi lækni sem kvað ákærða eiga við geðræn vandamál að stríða og að hann hafi reynt sjálfsvíg áður. Er ákærði fannst hafi hann sýnilega verið mjög ölvaður. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness þann 28. maí 2000 var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins. Hefur ákærði sætt gæsluvarðhaldi allar götur síðan. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness uppkveðnum þann 27. júní 2000 var hafnað kröfu sýslumannsins í Kópavogi þess efnis að ákærða yrði gert að sæta geðrannsókn á grundvelli d-liðar 1. mgr., sbr. 2. mgr. 71. gr., sbr. 74. gr. laga nr. 19/1991, sbr. lög nr. 36/1999. Þann 17. október féllst Héraðsdómur Reykjaness á kröfu ríkissaksóknara þess efnis að ákærða yrði gert að sæta geðrannsókn á grundvelli d-liðar 1. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991. Með úrskurði Hæstaréttar uppkveðnum 20. október 2000 var sú ákvörðun Héraðsdóms Reykjaness felld úr gildi og vísaði dómurinn meðal annars til þess að ákærði væri samþykkur því að aflað yrði vottorðs sálfræðings um andlegan þroska hans og heilbrigði. Eftir úrskurð Hæstaréttar afturkallaði ákærði samþykki sitt fyrir því að upplýsingar um hann sem fengnar væru úr viðtölum hans við sálfræðing yrðu lagðar fram í málinu. Við dómsmeðferð málsins upplýsti vitnið Jón Friðrik Sigurðsson sálfræðingur, sem annast hefur ákærða frá því honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi, að ákærði hefði óskað eftir því við hann að hann ryfi ekki trúnað við sig. Greindi vitnið og frá því að samþykki ákærða hefði byggst á þeim misskilningi hans að í skýrslunni kæmi aðeins fram hvort hann væri sakhæfur eða ekki. Þegar ákærða hefði orðið það ljóst að í slíkri skýrslu kæmi fram allt það sem ákærði segði við vitnið ásamt persónusögu hans, hefði ákærði afturkallað samþykki sitt. Tók vitnið fram að í samtölum hans við ákærða varðandi mál þetta hefði ekkert annað komið fram en það sem hann hefði séð í gögnum málsins. Að beiðni réttarins, var Þorsteinn Vilhjálmsson, prófessor í eðlisfræði við Háskóla Íslands, dómkvaddur til að annast gerð álitsgerð í málinu. Þess var farið á leit að matsmaður leitaðist við að svara eftirfarandi spurningum: 1. Hversu langan tíma hefur það tekið hina látnu að falla til jarðar? 2. Sé upphafshraði hinnar látnu enginn (0,0 m/s), hvert er líklegt frávik hinnar látnu frá lóðlínu í fallinu? a) Miðað við að ekki gæti áhrifa vinds? b) Fallið er upp við suðurhlið húss og vindhraði er SSA 1,0-3,1 m/s? 3. Hver var hraði hinnar látnu er hún fór fram af svölunum, miðað við staðinn þar sem hún lá? Við þá útreikninga verði tekið tillit til allra aðstæðna s.s. þyngdar hinnar látnu, loftmótstöðu, klæðnaðar, veðurs og annarra eðlisfræðilegra þátta. 4. Matsmaður kanni, ef þess er kostur, hvort unnt sé að ýta eða hrinda manni sem er 169,5 cm á hæð á handrið sem er 119 cm á hæð með þeim afleiðingum að hann falli yfir. Fram kom hjá ákærða fyrir dómi að hann hefði ýtt eða hrint hinni látnu í átt að handriðinu með því að ýta á öxl hennar með báðum höndum. Hún hefði þá snúið hliðinni að ákærða en snúist við hrindinguna og snúið baki í ákærða er hún fór yfir handriðið. Í skýrslu matsmanns, sem er dagsett 12. janúar sl., kemst hann að þeirri niðurstöðu að það hafi tekið hina látnu 2,3 sekúndur að falla til jarðar. Við annarri spurningu réttarins er svar matsmannsins eftirfarandi: „Ef upphafshraðinn hefði verið enginn og stúlkan hefði ekki snert húsið í fallinu, þá hefði massamiðja hennar fallið algerlega lóðrétt niður með húshliðinni. Frávik frá því hefðu fyrst og fremst orðið með því að hún hefði ef til vill komið við húsið í fallinu og þannig ýtt sér eða kastast frá því. Við það hefði hún óhjákvæmilega orðið fyrir sérstökum og auðþekktum áverkum en þeir eru ekki fyrir hendi samkvæmt skýrslum lækna og lögreglu. Því má álykta að fallið hafi ekki verið með þeim hætti. a) Það sem hér var sagt miðast við að áhrif vinds séu hverfandi og það voru þau í raun á þeim stað og tíma sem hér um ræðir vegna þess að vindhraði var afar lítill. b) Vindáttin er þannig að vindurinn stendur nokkuð beint inn í kverkina þar sem fallið gerðist. Hins vegar er vindhraðinn á bersvæði lítill og láréttur vindhraði rétt við húsið enn minni vegna skjólsins (loftið kemst ekki áfram í lárétta stefnu vegna hússins). Hreyfing loftsins við húsið er fyrst og fremst lóðrétt og ekki mikil. Áhrif vindsins á fallhreyfinguna eru hverfandi og því gildir óbreytt það sem áður var sagt.” Svar matsmanns við þriðju spurningu réttarins er eftirfarandi: „Láréttur hraði stúlkunnar í upphafi hefur verið um það bil 1,6-1,8 m/s eða svipaður og í rösklegri göngu. Þessi hraði er talsvert minni en stúlkan hefði fengið ef hún hefði spyrnt sér með afli fram af eða frá svölunum með fótunum. Hún hefur greinilega ekki fallið eða látið sig falla sem næst lóðrétt niður. Hins vegar gæti hraðinn vel komið heim við það að henni hafi verið ýtt með höndum í lárétta stefnu eða hún jafnvel ýtt sér sjálf með höndunum frá húsinu, sjálfrátt eða ósjálfrátt. Einnig getur þessi hraði komið vel heim við það að henni hafi verið kastað eða hún látin falla yfir handriðið á svölunum. Þannig er auðvelt að hugsa sér ýmiss konar handalögmál, stympingar eða spyrnur með höndum sem hefðu gefið stúlkuni þennan hraða. Ekki er líklegt að stúlkan hafi haft lóðréttan hraða sem hafi til dæmis veruleg áhrif á aðrar niðurstöður. Fallhæð er ekki nógu mikil til þess að áhrif almennrar loftmótstöðu verði veruleg. Vindur var ekki heldur nógur til þess að hafa merkjanleg áhrif á fallið. Þyngd hluta skiptir ekki máli í falli fyrr en loftmótstöðu fer að gæta verulega og þyngdin hefur því engin áhrif hér. Klæðnaður hefði þurft að vera mjög sérstakur til að hann færi að skipta máli og því er ekki að heilsa hér.” Svar matsmanns við fjórðu spurningu réttarins er eftirfarandi: „Svar eðlisfræðinnar er það, að mjög erfitt væri að ýta stúlkunni fram af svo háu svalahandriði með einfaldri hrindingu. Margfalt líklegra er að flóknari hrindingar eða handalögmál hafi komið til. Þá ber einnig að hafa í huga að handriðið hefði að sjálfsögðu dregið verulega úr láréttum hraða ef það hefði á einhvern hátt orðið til fyrirstöðu þegar fallið hófst. Ef fallið hefði með einhverju móti byrjað eftir slíka tiltölulega einfalda hrindingu hefði stúlkan því verið talsvert nær húsinu eftir fallið.” Í lið IX. í matsgerð segir ennfremur um þetta álitaefni. „Dómurinn spyr um líkindi eða möguleika á því að stúlka af tiltekinni hæð fari yfir svalahandrið og fram af svölunum við það eitt að henni sé ýtt eða hrint á einfaldan hátt að handriðinu. Til að nálgast rökstutt svar við þessu getum við til dæmis hugsað okkur að stífum og þunnum hlut með lóðréttri framhlið sé ýtt að handriði á þann hátt sem hér um ræðir. Til þess að hluturinn geti farið fram af er þá nauðsynlegt að massamiðja hans sé hærri en efri brún handriðsins. Þetta er hins vega aðeins nauðsynlegt skilyrði en ekki fullnægjandi. Eins og fram kemur í gögnum málsins er handriðið 1,2 m á hæð en massamiðja stúlkunnar hefur verið í um það bil 1,0 m hæð, þannig að þessu skilyrði er ekki fullnægt. Þó að mannslíkaminn sé að sjálfsögðu ekki stífur hlutur gefur þetta vísbendingur um svarið við spurningunni. Þannig er afar ólíklegt að stúlkan hafi farið út af svölunum eftir einfalda hrindingu. Því má bæta við að hraðinn sem stúlkan hefði getað fengið við einfalda hrindingu án tilhlaups er takmarkaður eins og fram hefur komið hér á undan, og handriðið mundi að sjálfsögðu draga úr honum. Láréttur hraði stúlkunnar eftir hrindingu af þessu tagi hefði því orðið til muna minni en raun ber vitni. Auk þess er óhjákvæmilegt að minna á að klæðaburður stúlkunnar hlyti að hafa áhrif á viðbragð við hrindingu eða öðrum stympingum. Í sem stystu máli má segja að þessi skýring á því hvernig fall stúlkunnar hófst fær ekki staðist.” Í lok álitsgerðar matsmanns tekur hann saman meginniðurstöður sínar. Telur hann að fall stúlkunnar hafi í öllum meginatriðum verið svokallað frjálst fall með láréttum upphafshraða án þess að lóðréttur byrjunarhraði, loftmótstaða, vindur, þyngd eða klæðnaður hafi haft nein veruleg áhrif. Fallið hafi tekið tekið um 2,3 sekúndur og á þeim tíma hafi massamiðja stúlkunnar færst um það bil 3,6 - 4,2 metra í lárétta stefnu. Láréttur hraði stúlkunnar hafi verið um það bil 1,6-1,8 m/s og sé sá hraði ekki nægilega mikill til þess að hún hafi á einhvern hátt spyrnt sér af afli og vilja fram af svölunum með fótunum. Matsmaður telur ljóst að stúlkan hafi ekki látið sig falla sem næst lóðrétt niður með húsinu eins og stundum er í sjálfsvígum. Telur matsmaður hraða stúlkunnar koma vel heim við það að einhverskonar handalögmál, stympingar eða spyrna með höndum hafi orðið til þess að hún féll. Þá álítur matsmaður að gera þurfi ráð fyrir þeim möguleika að stúlkan hafi ósjálfrátt ýtt sér með höndum frá svölunum um leið og hún finnur að hún er byrjuð að falla. Einnig telur matsmaður hugsanlegt að henni hafi verið kastað yfir handriðið með takmörkuðum krafti eða hún hafi verið látin falla þannig að hún náði fyrrnefndum láréttum hraða. Telur matsmaður þá skýringu að meginorsök fallsins hafi verið að henni hafi verið hrint á einfaldan hátt að handriðinu fái ekki staðist með hliðsjón af lögmálum eðlisfræðinnar og upplýsingum sem fyrir liggi í málinu, til dæmis upplýsingum um láréttan hraða, klæðaburð og fleira. Matsmaður kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína og svaraði spurningum sækjanda og verjanda um hana. Auk þeirra vitna sem nú hefur verið gerð grein fyrir komu og fyrir dóminn Jakob Kristinsson dósent í lyfjafræði og Grétar Sæmundsson aðstoðar- yfirlögregluþjónn. Einnig komu fyrir dóminn foreldrar hinnar látnu, Gerður Berndsen og Kristjón Haraldsson. IV. 1.Ákærði og Áslaug Perla Kristjónsdóttir hittust í miðbæ Reykjavíkur að morgni laugardagsins 27. maí 2000 milli klukkan 7 og 8. Samkvæmt frásögn vitna var Áslaug Perla talsvert drukkin eða undir áhrifum annarra vímuefna og gekk milli manna og leitaði að samkvæmi og fíkniefnum. Ákærði hefur sagt að verið geti að hann hafi látið að því liggja að hann gæti útvegað fíkniefni, en fram hefur komið í málinu að það gat hann í raun ekki. Áslaug Perla og ákærði tóku saman leigubifreið og héldu að Engihjalla 9, Kópavogi, þar sem systir ákærða bjó. Á leiðinni höfðu þau viðkomu í apóteki þar sem keyptar voru sprautur og nálar til fíkniefnaneyslu. Ákærði hefur sagt að tilgangur ferðar hans að Engihjalla 9 hafi verið að drekka meira og e.t.v. að sofa hjá Áslaugu Perlu og beiddist hann gistingar hjá systur sinni fyrir þau bæði, en því var hafnað. Þegar hér er komið í atburðarásinni er einungis við frásögn ákærða að styðjast. Ákærði skýrði svo frá, að þau hafi farið upp með lyftu og gengið úr stigahúsi út á litlar svalir og af svölunum inn í brunastigagang. Þar hafi þau drukkið áfengi sem hann var með og síðan hafið samfarir. Samfarirnar hafi verið harkalegar og hafi hann rifið nærbuxur Áslaugar Perlu utan af henni, en þær fundust í vösum ákærða eftir handtöku. Áslaug Perla hafi viljað hætta samförum og fá eiturlyf en ákærði kvaðst ekki vita hvar hún hafi ætlað að nálgast þau. Ákærði kvaðst við þetta hafa kallað hana öllum illum nöfnum, svo sem fíkil, aumingja, ræfil og druslu. Að því búnu hafi hann farið af brunastigaganginum og út á svalir. Áslaug Perla hafi fylgt honum eftir og orðið æst og reynt að ýta við honum og ná til hans. Við þetta hafi hann snúið sér við og hrint eða ýtt Áslaugu Perlu að svalahandriðinu, án vilja til að skaða hana. Hún hafi snúið vinstri hliðinni að honum þegar hann ýtti á öxl hennar en snúist við hrindinguna og hafi hún snúið baki við honum þegar hún fór fram af svalahandriðinu. Fyrir dómi var ákærði þaulspurður um atburðarásina á svölunum. Ákærði hélt sig við ofangreinda frásögn allan tímann og sagðist ekki hafa litið af stúlkunni. Hún hafi ekki stigið upp á steypta kantinn á svalahandriðinu. Hvorki hafi komið til eiginlegra slagsmála né beinna átaka á milli þeirra eða hafi hann lyft undir stúlkuna. Þetta hafi einfaldlega gerst með því að hann hafi hrint henni í átt að handriðinu með fyrrgreindum afleiðingum. Ákærða var þá gerð grein fyrir því, að frásögn hans stæðist ekki því ómögulegt væri að stúlkan hefði farið yfir handriðið með þeim hætti sem hann lýsti, þar sem handriðið næði henni í brjósthæð. Ákærði gat ekki gefið frekari skýringu á þessu og sagði ennfremur að hann hefði séð Áslaugu Perlu falla yfir handriðið og séð hana lenda. Ákærði kom eftir þetta að íbúð systur sinnar og hringdi dyrabjöllunni með miklum látum og var honum hleypt inn. Samkvæmt frásögn systur ákærða var hann ekki líkur sjálfum sér er hann kom til hennar eftir atburðinn á svölunum. Ákærði var stjarfur og mælti ekki orð frá munni. Þegar hún opnaði dyrnar strunsaði ákærði fram hjá henni og fór beint inn í herbergi og lagðist til svefns. Ákærði var handtekinn og færður í lögreglubifreið á Landspítalann í Fossvogi. Á leiðinni hótaði hann lögreglumönnum með þeim orðum að hann skyldi drepa þá og börn þeirra er hann losnaði úr fangelsi eftir 10-15 ár vegna þess verknaðar sem hann hefði framið. Ákærði hvatti lögreglumenn til að sýna sér harðræði í lögreglubifreiðinni og hafði á orði að áverkar kynnu að draga eitt ár frá dómi hans, ásamt því sem hann reyndi að veita sjálfum sér áverka. Á Landspítalanum tók ákærði upp á því að flauta og líkja með þeim hætti eftir falli hlutar úr mikilli hæð með tilheyrandi dynki við lendingu. Ákærði endurtók blístur sitt á spítalanum ásamt því að ítreka áðurgreinda hótun sína við lögreglumenn. 2.Þegar öll fram komin sönnunargögn og vitnisburðir þessa máls svo og framburður ákærða sjálfs eru virt í heild sinni þykir framburður ákærða ekki fá staðist hvað varðar síðustu atvikin er leiddu til dauða Áslaugar Perlu. Verður nú gerð grein fyrir þeim atriðum er leiða til framangreindrar niðurstöðu. Er lík Áslaugar Perlu fannst voru smekkbuxur vafðar um ökkla hennar. Í krufningarskýrslu Gunnlaugs Geirssonar prófessors, segir að svo sé að sjá að buxurnar hafi verið þannig dregnar niður er Áslaug lenti á jörðinni, því buxurnar falli fremur þétt að fótleggjum. Fyrir liggur að hliðartölur á buxunum sem Áslaug Perla var í voru aðhnepptar þegar komið var að henni. Einnig benda ljósmyndir sem teknar voru af Áslaugu Perlu kvöldið fyrir andlát hennar til þess að smekkbuxurnar hafi fallið nokkuð þétt að líkama hennar ofan við mjaðmir. Verður því að telja mjög ólíklegt að buxurnar hafi verið um mitti hennar er hún féll fram af svölunum. Fyrir dómi bar rannsóknarlögreglumaðurinn Ómar Þorgils Pálmason, sem vann að rannsókn fingrafara á vettvangi, að greinileg för hefðu verið eftir hendur og beran líkama á handriði svalanna þar sem Áslaug Perla fór fram af. Fær sá framburður og stoð í skýrslu Kristjáns Friðþjófssonar rannsóknarlögreglumanns, dagsettri 27. maí 2000. Þar segir að á sitthvorum enda handriðsins hafi mátt sjá för sem líklegast séu handaför og í miðið hafi sést langt fitufar, sennilega eftir líkama. Að teknu tilliti til framangreinds verður því að miða við það að Áslaug Perla hafi verið með smekkbuxurnar vafðar um ökkla er hún féll fram af svölunum að Engihjalla 9. Verður því að hafna þeirri frásögn ákærða að Áslaug Perla verið með buxurnar um mittið er hún féll fram af svölunum. Í ítarlegri matsgerð Þorsteins Vilhjálmssonar prófessors, sem unnin var að beiðni réttarins, kemur fram að matsmaður útilokar að framburður ákærða, um hvernig fall Áslaugar Perlu bar að, standist út frá eðlisfræðilegum rökum. Matsgerð Þorsteins rennir styrkari stoðum undir það mat dómenda, sem meðal annars er fengið með vettvangsgöngu að sú frásögn ákærða fái ekki staðist að fall Áslaugar Perlu hafi borið að með einfaldri hrindingu. Er í þessu sambandi vísað til hæðar svalahandriðsins, hæðar Áslaugar Perlu sjálfrar og þeirrar staðreyndar að líkami hennar hafnaði 4,2 metra frá lóðlínu svalanna, sem þykir sanna að láréttur hraði Áslaugar Perlu fram af svölunum hafi verið sambærilegur röskum gönguhraða. Þá er einnig til þess að líta að Áslaug Perla var nánast fjötruð um fætur með buxurnar um ökkla. Það er því mat dómenda með hliðsjón af framantöldum gögnum að frásögn ákærða fái ekki staðist. Ákærði hefur borið að hann hafi horft á Áslaugu Perlu allan tímann eftir að hann hrinti henni eða ýtti. Hún hafi hvorki stigið upp á steypta kant handriðsins né gert nokkuð til að koma sér sjálf yfir svalahandriðið. Með tilliti til alls þessa og matsgerðarinnar þykir ekkert það fram komið í málinu er renni stoðum undir þá kenningu verjanda ákærða að Áslaug Perla hafi með einhverjum hætti tekið sitt eigið líf. Viðbrögð ákærða fyrst eftir verknaðinn, bæði fyrir og eftir handtöku, benda einnig til þess að ekki hafi verið um sjálfsvíg að ræða. 3.Í gögnum máls þessa eru ýmis atriði er benda til þess að samfarir Áslaugar Perlu og ákærða hafi verið að óvilja hennar. Fram kemur í skýrslu Bjarna J. Bogasonar aðstoðaryfirlögregluþjóns, að krækja á smekkbuxum Áslaugar hafi laskast og bognað til vinstri vegna átaks sem hafi sennilega orðið með þeim hætti að rifið hafi verið í axlabandið eða buxurnar til þess að losa það frá smekknum. Við prófun kom í ljós að talsvert átak þufti til að laska krækju á samskonar buxum og Áslaug Perla var í til að glenna krækjuna í sundur líkt og krækjuna á buxum Áslaugar Perlu. Í máli þessu hefur ákærði ekki gefið neina skýringu á því af hverju hann var með rifnar nærbuxur Áslaugar Perlu í vasanum við handtöku. Í ljósi framburða vitna er hafa borið að Áslaug Perla hafi verið mjög ánægð með ný nærföt sín, þykir ósennilegt að hún hafi, eins og ákærði heldur fram, í harkalegu kynlífi leyft að buxurnar yrðu rifnar utan af henni. Fram kemur í gögnum málsins að Áslaug Perla var með 4x1 cm langan áverka á ytri skapabörmum sem ekki verður rakinn til falls hennar. Ákærði bar töluverða áverka við læknisskoðun sem bentu til þess að hann hefði lent í átökum skömmu fyrir skoðun. Í ljósi þeirra átaka sem áttu sér stað við handtöku ákærða og í lögreglubíl þykir þó ekki hægt að fullyrða að áverkarnir hafi verið til staðar við handtöku hans. Verður því að byggja á þeim framburði ákærða að samþykki Áslaugar Perlu hafi legið fyrir samförunum þar til hún vildi hætta þeim og fá að sprauta sig með fíkniefnum, en komið hefur fram að ákærði hafði látið í veðri vaka að hann gæti útvegað þau. Í kjölfar þess að Áslaug Perla vildi hætta samförunum þykir sýnt að ákærði reiddist og hrópaði að henni þeim ókvæðisorðum að hún væri fíkill, aumingi, ræfill og drusla. Við mat á því sem síðar gerðist ber að líta til hugarástands ákærða umræddan morgun. Er ljóst af gögnum málsins, m.a. af vætti systur ákærða, að hann kom með látum til íbúðar hennar og ruddist fram hjá henni stjarfur, gnísti tönnum og fór rakleitt inn í herbergi þar sem hann lagðist til svefns. Ákærði hótaði lögreglumönnum og börnum þeirra lífláti við handtöku og flutning hans til líkamsskoðunar. Á meðan ákærði beið líkamsskoðunar hrópaði hann niðrandi orð að þeldökkri ræstingakonu og gerði sig líklegan til að ráðast á hana. Hafa lögreglumenn borið að þurft hafi að halda ákærða til að koma í veg fyrir að hann veittist að henni. Engum blöðum er því um það að fletta að ákærði hefur þennan morgun verið fullur reiði og heiftar. Við mat á sök ákærða verður ekki litið fram hjá háttsemi hans strax eftir handtöku og því að ákærði viðurkenndi hjá lögreglu að hann ætti sök á andláti Áslaugar Perlu, þrátt fyrir að frásögn hans af því með hvaða hætti það gerðist fái ekki staðist nánari skoðun. Um atburðarásina á svölunum er ekki unnt að fullyrða nákvæmlega. Án vafa má þó útiloka að andlát Áslaugar Perlu hafi getað borið að með þeim hætti er ákærði hefur lýst, eða að hún hafi sjálf komið sér yfir svalahandriðið. Það verður því að telja útilokað að hún hafi farið öðruvísi yfir handriðið en fyrir tilverknað ákærða. Þá bendir hegðun ákærða og hótanir í framhaldi af handtöku og viðurkenning hans hjá lögreglu um að hann ætti sök á andláti Áslaugar Perlu til sektar hans. Húðfituför þau sem fundust á handriði svalanna benda einnig til þess að ber líkami Áslaugar Perlu hafi strokist við handriðið um leið og hún fór yfir það. Fram kom hjá ákærða að hann brást við er Áslaug Perla fylgdi honum eftir út á svalirnar og reyndi, að sögn hans, að ýta við honum. Fullvíst má telja, miðað við hvar Áslaug Perla kom niður, að framanlýst viðbrögð ákærða hafi verið önnur og harkalegri en lýsing hans nær til. Ákærði hafði áður hafið samfarir við Áslaugu Perlu með ofbeldisfullum hætti og hafði reiðst heiftarlega er hann varð að hætta þeim. Í framhaldi af því sýndi ákærði henni lítilsvirðingu í orði. Í atburðarás, sem þó er ekki að fullu ljós, þykir sannað með vísan til matsgerðar, rannsóknargagna lögreglu og vættis vitna að ákærði hafi í reiðikasti brugðist við með kröftugri atlögu að Áslaugu Perlu á meðan hún hafði buxur sínar girtar niður fyrir hné og komið henni þannig yfir svalahandriðið með þeim afleiðingum að hún féll til jarðar og hlaut bana af. Þykir eigi óvarlegt að fullyrða að á þeirri stundu hafi honum hlotið að vera ljóst að slík atlaga leiddi óhjákvæmilega til dauða hennar. Hvorki er ljóst af framburði ákærða né af gögnum málsins hvað honum gekk til er hann kom Áslaugu Perlu yfir svalahandriðið. Háttsemi ákærða, er að framan greinir, þykir réttilega heimfærð undir 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 4.Að mati dómsins er ekki nein ástæða til að efast um sakhæfi ákærða. Ákærði hefur sætt refsingum er hér segir: Árið 1995 var ákærða gert að greiða 65.000 króna sekt fyrir brot gegn 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, 1. mgr. 4. gr. og 1., sbr 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Jafnframt var hann sviptur ökurétti í 12 mánuði. Árið 1997 var ákærða gert að greiða 25.000 króna sekt fyrir brot gegn 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Árið 1998 var ákærða gert að greiða 100.000 króna sekt fyrir brot gegn 1., sbr. 3. mgr. 45. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og var sviptur ökurétti í 3 ár. Árið 1998 var ákærða gert að greiða 40.000 króna sekt fyrir brot gegn 1. mgr 257. gr. almennra hegningarlaga. Framangreindar refsingar ákærða skipta ekki máli við ákvörðun viðurlaga. Svo sem að framan er rakið verður að telja að ákærði hafi framið verknaðinn í mikilli reiði eða heift. Ekki eru þó fram komnar ástæður er gefa tilefni til að álykta að Áslaug Perla hafi vakið þessa reiði hjá ákærða með þeim hætti að 4. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 geti átt við. Ekki verður heldur talið að 75. gr. hegningarlaga geti átt við enda skortir vottorð eða önnur gögn er sýni fram á slíkt ástand ákærða á verknaðarstundu. Þykir refsing ákærða að þessu virtu hæfilega ákveðin fangelsi í 14 ár. Rétt þykir að gæsluvarðhald ákærða frá 28. maí 2000 komi til frádráttar refsingunni að fullri dagatölu, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. 5. Ólafur Gústafsson hrl. hefur gert skaðabótakröfu í málinu fyrir hönd foreldra hinnar látnu, Gerðar Berndsen og Kristjóns Haraldssonar. Ákærði krefst þess að kröfum þessum verði vísað frá dómi. Miskabótakrafa Gerðar Berndsen er reist á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 57/1999. Skaðabótakrafa Kristjóns Haraldssonar um bætur vegna útfararkostnaðar er reist á 12. gr. skaðabótalaga og byggist á útlögðum kostnaði vegna hefðbundinnar útfarar dóttur þeirra og fær stoð í fram lögðum reikningum. Miskabótakrafa hans er byggð á áður tilvitnaðri 2. mgr. 26. gr. Áslaug Perla bjó hjá móður sinni er hinn voveiflegi atburður átti sér stað. Það er álit dómsins að ekki verði velkst í vafa um að andleg þjáning foreldra, er missa barn sitt á jafn hörmulegan hátt og raun ber vitni, er mikil. Kemur það fram í fram lögðum vottorðum og í framburði foreldra fyrir dómi. Ákærði hefur verið sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga. Eru því uppfyllt skilyrði til þess að dæma miskabætur úr hendi ákærða samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 26. gr. og 12. gr. skaðabótalaga. Að þessu virtu er fallist á að Gerður og Kristjón eigi bæði rétt til bóta úr hendi ákærða. Bætur til handa Gerði Berndsen og Kristjóni Haraldssyni skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, þykja hæfilega ákveðnar 600.000 krónur til hvors foreldris og skal fjárhæðin bera vexti skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá verknaðardegi 27. maí 2000, til dómsuppsögudags en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga til greiðsludags. Skaðabótakrafa Kristjóns Haraldssonar byggir annars vegar á útlögðum kostnaði vegna útfarar Áslaugar Perlu að fjárhæð 413.670 krónur, en hins vegar á áætluðum kostnaði vegna kaupa á legsteini að fjárhæð 125.000 krónur. Því ber í samræmi við 12. gr. skaðabótalaga að dæma ákærða til að greiða Kristjóni 538.670 krónur auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga af 413.670 krónum frá 1. júlí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. a-lið 164. gr. sömu laga, sbr. 35. gr. laga nr. 36/1994, ber að dæma ákærða til að greiða þóknun Ólafs Gústafssonar hrl., skipaðs réttargæslumanns sem þykir hæfilega ákveðin 200.000 krónur. Þá ber að dæma ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlends Gíslasonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur. Ákærði greiði enn fremur annan áfallinn sakarkostnað, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 164. gr. sömu laga, sbr. 35. gr. laga nr. 36/1999. Dóm þennan kveða upp Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari og dómsformaður ásamt meðdómsmönnunum Guðmundi L. Jóhannessyni og Júlíusi B. Georgssyni héraðsdómurum. Ákærði, Ásgeir Ingi Ásgeirsson, sæti fangelsi í 14 ár. Til frádráttar komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 28. maí 2000 að fullri dagatölu. Ákærði greiði Gerði Berndsen 600.000 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. maí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla söma laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Kristjóni Haraldssyni 600.000 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 27. maí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og 538.670 krónur auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga af 413.670 krónum frá 1. júlí 2000 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun Ólafs Gústafssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs réttargæslumanns Gerðar Berndsen og Kristjóns Haraldssonar, 200.000 krónur, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlends Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, 800.000 krónur.
|
Mál nr. 669/2013
|
Landamerki
|
E og Þ deildu um landamerki milli jarðanna Ásgarðs 1 ogTungu í Landbroti í Skaftárhreppi. Fyrir Hæstarétti laut deila þeirra aðmerkjum milli jarðanna frá Réttarvaðshóli, sem þeir voru á einu máli um, tilnorðausturs í Skaftá, með viðmið í skerinu Heimsenda, en í landamerkjabréfumfyrir jarðirnar var því ekki lýst hvert á Heimsenda merkin ættu að taka stefnu.Byggði E á því að landamerkin ættu að taka stefnu í það sker á Heimsenda sembest sjónlína væri í frá Réttarvaðshóli en Þ taldi þau eiga að taka stefnubeint í vörðu syðst á Heimsenda. Hæstiréttur taldi, með hliðsjón af staðháttum,að slíkar líkur stæðu til þess að merkin væru á þann veg sem E gerði kröfu um,að leggja yrði sönnunarbyrði á Þ um að miða ætti við annan punkt á skerinuHeimsenda. Hefði sú sönnun ekki tekist. Var því fallist á kröfu E um landamerkimilli jarðanna.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar MárMatthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. október 2013. Hann krefst þessað viðurkennt verði að landamerki milli jarðanna Ásgarðs 1 og Tungu íSkaftárhreppi séu meðal annars frá Réttarvaðshól með hnitunum A549431.9 ogN363924.7 í stefnu að punkti í Heimsendaskeri við Skaftá með hnitunum A549837.3og N365813.9. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar á báðum dómstigum, en tilvara að málskostnaður í héraði verði felldur niður og sér dæmdur málskostnaðurfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendiáfrýjanda. Dómendur í málinu fóru á vettvang 2.júní 2014. I Jarðirnar Ásgarður 1 og Tunga eru í Landbroti í Skaftárhreppi suðaustan viðKirkjubæjarklaustur og liggja lönd þeirra þannig saman að merki Ásgarðs 1 til norðvesturseru jafnframt merki Tungu til suðausturs. Að norðanverðu markast land beggjajarðanna af Skaftá. Í landamerkjabréfi fyrir þjóðjörðina Ásgarð 14. júní 1889 var merkjum hennarlýst á eftirfarandi hátt: „Að vestan úr Rjettarvaðshólvið Tungulæk til norðausturs í sker, sem kallað er Heimsendir fyrir ofanSkaftá, þaðan beina línu að Keldunúpslandi. Að austan og sunnan: aftur úr Rjettarvaðshól í Beinaklett, þaðan í Dagmálaþúfu beina línuí Skaftá.“ Sunnan við Ásgarð lágu þjóðjarðirnar Kársstaðir og Refsstaðir og varlandamerkjabréf fyrir þær einnig gert fyrrgreindan dag, þar sem merkjum þeirrabeggja var í einu lagi lýst sem hér segir: „Að norðan frá Skaftá í Dagmálaþúfu,úr henni í Beinaklett; þaðan í þúfu á Rjettarvaðshól.Að sunnan: úr Söðulskeri við Tungulæk og í Myrkvastofu, þaðan í Hliðskjálf,þaðan í Arnarþúfu, svo beina stefnu í Skaftá.“ Samkvæmt bréfi sýslumannsins íVík 21. júlí 2010 eignaðist nafngreindur maður þessar þrjár jarðir með afsali1. júlí 1923 og hafi þær upp frá því verið skráðar í einu lagi íþinglýsingabókum þótt þær hafi ekki runnið saman „með formlegum hætti“. Þessutil samræmis verður að líta svo á að framangreind landamerkjabréf leiði tilþess að merki jarðanna þriggja gagnvart öðrum jörðum, eins og þeim var þarlýst, teljist nú lýsing á merkjum jarðarinnar Ásgarðs 1 að teknu tilliti tilþess að merki milli jarðanna þriggja innbyrðis séu fallin niður. Landamerkjabréf var gert í einu lagi fyrir þjóðjarðirnar Eystri-Tungu ogYtri-Tungu 2. október 1889. Samkvæmt því voru merki þessara jarða eftirfarandi:„Að vestan úr Tripphól til norðausturs í Markhól;þaðan stefna eptir engjamörkum upp yfir Skaptá íKirkjubæjarklausturslandi. Að sunnan og austan: apturúr áður nefndum Tripphól til suðurs í Tungulæk eptir honum til austurs, og svo til norðurs í Rjettarvaðshól austan megin við Tungulæk, þaðan beint í svokallaðan Heimsendir fyrir ofan Skaptá, þaðan sömu stefnu að Keldunúpslandi.“ Landamerkjabréfin þrjú, sem að framan greinir, voru öll gerð af sama manni,sem mun hafa farið með umráð þessara þjóðjarða, og þinglesin á manntalsþingi19. júní 1890. Ekkert þessara bréfa var áritað um samþykki vegna aðliggjandijarða. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum reis ágreiningur með áfrýjanda og stefnda ummerki milli Ásgarðs 1 og Tungu, sem var beint til sýslumannsins í Vík tilsáttaumleitana 28. janúar 2008. Þær umleitanir báru ekki árangur og þingfesti áfrýjandiaf því tilefni mál þetta á hendur stefnda 5. september 2012. Í héraðsdómsstefnukrafðist áfrýjandi þess að viðurkennt yrði að landamerki milli jarðanna væru úrhnitasettum punkti við Söðulsker í beinni línu norðaustur í Réttarvaðshól viðTungulæk, en þaðan í sömu átt í nánar tilgreindan hnitapunkt við skeriðHeimsenda. Áfrýjandi stefndi jafnframt sjö nafngreindum mönnum til réttargæsluí málinu, þar á meðal réttargæslustefnda Braga Gunnarssyni sem einum af þremureigendum landspildu með heitinu Stjórnarsandur, sem stendur andspænis landiÁsgarðs 1 og Tungu norðan Skaftár, en hann lét málið til sín taka í héraði svosem hann gerir einnig hér fyrir dómi. Stefndi tók til varna gegn framangreindumkröfum áfrýjanda og höfðaði jafnframt gagnsök 28. september 2012, þar sem hannkrafðist að viðurkennt yrði að landamerki jarðanna væru frá hnitasettum punktií miðjum Tungulæk á móts við Söðulsker, þaðan eftir miðlínu lækjarins aðtilgreindum punkti móts við Réttarvaðshól, þaðan á þann hól og síðan beina línunorður í farveg Skaftár með viðmiðun í hnitasettum punkti í vörðu syðst á skerinuHeimsenda. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að um landamerkijarðanna færi svo sem greindi í kröfugerð stefnda. Áfrýjandi unir niðurstöðudómsins að því er varðar landamerki jarðanna milli punkts í miðlínu Tungulækjarvið Söðulsker í punkt á Réttarvaðshóli. Ágreiningur aðilanna fyrir Hæstarétti lýturþví aðeins að merkjum milli jarðanna frá hnitapunkti á Réttarvaðshóli, sem þeireru á einu máli um, til norðausturs í skerið Heimsenda í Skaftá. Við meðferðmálsins hér fyrir dómi voru jafnframt tekin af öll tvímæli um að kröfur áfrýjandaog stefnda taki einungis til landamerkja jarða þeirra að Skaftá og aðhnitapunktar, sem tilgreindir eru á skerinu Heimsenda, séu einungis tilviðmiðunar um stefnu úr hnitapunkti á Réttarvaðshóli. II Skerið Heimsendi er sandorpinn hraunhryggur, sem mun áður hafa verið áfastureystri bakka Skaftár, og mynda hraunhólar sker upp úr sandinum. Skerið er núumlukið vatni, en Skaftá mun þannig hafa brotið sér að hluta leið til austurs ásíðustu árum. Landsvæðið, sem deilt er um í málinu, myndar á þennan hátt þríhyrndalandspildu við syðri bakka Skaftár móts við skerið Heimsenda, en fjarlægðinmilli þeirra tveggja stefnupunkta í skerinu, sem aðilar miða kröfur sínar við, virðistvera um 100 m í beinni línu. Áfrýjandi byggir á því að landamerki úr Réttarvaðshóli að Skaftá eigi aðtaka stefnu „í það sker á Heimsenda sem best sjónlína er í frá Réttarvaðshóli“.Fari landamerkin þannig um gamla hleðslugirðingu á syðri bakka Skaftár í stefnuað skeri á miðjum Heimsenda. Skipti í þessu sambandi ekki máli að lína þessiskeri Tungulæk á tveimur stöðum á leiðinni milli Réttarvaðshóls og Skaftár,enda hafi farvegur lækjarins breyst frá því sem megi sjá af eldri heimildum. Stefnditelur á hinn bóginn að merkin milli jarðanna eigi að taka stefnu fráRéttarvaðshóli í átt beint að vörðu syðst á Heimsenda, enda sé hún á hæstahluta skersins og því nærtækasta kennileitið þar. Fyrir áratugum síðan hafi þáverandieigandi jarðarinnar Tungu athugasemdalaust reist girðingu á mörkum jarðanna aðSkaftá til móts við þennan stað og sett við enda hennar rammgerðan járnstaur áárbakkanum. Svo sem áður hefur verið rakið var merkjum Ásgarðs lýst þannig ílandamerkjabréfinu 14. júní 1889 að þau væru „úr Rjettarvaðshólvið Tungulæk til norðausturs í sker, sem kallað er Heimsendir fyrir ofanSkaftá.“ Í landamerkjabréfi Eystri-Tungu og Ytri-Tungu 2. október 1889 sagði aðþessi merki færu úr Réttarvaðshóli „beint í svo kallaðan Heimsendir fyrir ofanSkaptá“. Í hvorugu bréfinu var því lýst frekar hvert á Heimsenda merkin ættu aðtaka stefnu. Til þess verður að líta að þegar horft er til norðausturs fráRéttarvaðshóli sést til þess staðar á skerinu Heimsenda, sem áfrýjandi telur aðmiða beri merkin við, en á hinn bóginn ekki til vörðunnar þar, sem stefndi villmiða við. Þótt ekki sé tekið svo til orða í landamerkjabréfunum að sjónhendingráði merkjum á milli þessara staða verður að gæta að því að við gerð þeirrahlýtur eins og venjulegt var að hafa verið miðað við röð sýnilegra kennileita,sem rekja megi merkin eftir frá einum stað til annars, enda á þeim tíma ekkivið aðra kosti að styðjast, svo sem uppdrætti eða hnitasetningu, sbr. dómHæstaréttar 20. maí 2010 í málinu nr. 338/2009. Þá verður einnig að líta tilþess að merki milli jarðanna samkvæmt kröfu áfrýjanda liggja eftir hlöðnum grjótgarðiá bakka Skaftár, þar sem þau taka stefnu að Heimsenda. Í landamerkjabréfi fyrirEystri-Tungu og Ytri-Tungu var þess í engu getið að merkin ættu að taka mið afvörðu á Heimsenda, svo sem nærtækt hefði verið að gera hefði sú verið ætlunin,og verða ekki séð nokkur ummerki á suður bakka Skaftár um að merki jarðannahafi verið á þeim stað, sem stefndi heldur fram, frá því fyrir þann tíma, semeigandi Tungu setti þar niður járnstaur eins og áður var getið um. Þótt beinlína, sem áfrýjandi telur að ráða eigi merkjum frá Réttarvaðshóli í átt aðskerinu Heimsenda, skeri tvívegis Tungulæk og myndi leggja þannig undir Ásgarðlítilsháttar land á norðurbakka hans verður að taka tillit til þess að lækurinnræður ekki að öðru leyti merkjum milli jarðanna fyrir norðvestan Réttarvaðshólog er nú óumdeilt að Tungu tilheyri að nokkru leyti land sunnan lækjarins. Aðöllu þessu virtu verður að telja slíkar líkur standa til þess að merkin séu aðréttu lagi á þann veg, sem áfrýjandi gerir kröfu um, að leggja verði sönnunarbyrðiá stefnda um að miða eigi stefnu merkjanna við annan punkt á skerinu Heimsenda.Sú sönnun hefur ekki tekist. Verður því tekin til greina krafa áfrýjanda ummerkin milli jarðanna, svo sem nánar greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins í héraði og hér fyrir dómi er rétt að málskostnaðurí héraði falli niður milli áfrýjanda og stefnda, en stefnda verði gert aðgreiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað handa réttargæslustefnda verður staðfest ogverður áfrýjanda jafnframt gert að greiða honum málskostnað fyrir Hæstaréttisvo sem segir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að merki milli jarðanna Ásgarðs 1 og Tungu í Skaftárhreppi fráRéttarvaðshóli að Skaftá ráðist af punkti á hólnum með hnit A549431.9 ogN363924.7 og þaðan í suðurbakka Skaftár með stefnu í punkt með hnitunumA549837.3 og N365813.9 á skerinu Heimsenda. Málskostnaður milli áfrýjanda, Eyþórs Valdimarssonar, og stefnda, ÞórarinsKristinsson, í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 750.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað til réttargæslustefnda, BragaGunnarssonar, skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði réttargæslustefnda 100.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. júlí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 3. júnísl., er höfðað með stefnu í aðalsök birtri 19. júlí 2012. Aðalstefnandi er Eyþór Valdimarsson,kt. [...], Ásgarði, 880 Kirkjubæjarklaustri. Aðalstefndi er Þórarinn Kristinsson,kt. [...], Depluhólum 7, Reykjavík, en hann ereigandi jarðarinnar Tungu í Skaftárhreppi. Þeim Hallgrími Snorrasyni, kt. [...], Margréti Snorradóttur, kt.[...], Auði Snorradóttur, kt. [...] og FinniSnorrasyni, kt. [...] var upphaflega stefnt í máliþessu en þar sem landskipti fóru fram á jörðinni Tungu og aðalstefndi fékk ísinn hlut það land sem liggur að Ásgarði tók aðalstefndi og gagnstefnandiÞórarinn því við málinu. Réttargæslustefndu eru Jens EiríkurHelgason, kt. [...], Hátúni, Skaftárhreppi, HörðurDavíðsson, kt. ...], Efri-Vík, Skaftárhreppi, JónínaHrönn Hilmarsdóttir, kt. [...], Kristnibraut 49,Reykjavík, Einar Sigurður Magnússon, kt. [...],Syðri-Vík, Skaftárhreppi, Bragi Gunnarsson, kt. [...],Lyngrima 22, Reykjavík, Auður Helgadóttir, kt. [...],Bandaríkjunum og Lárus Helgason, kt. [...],Hraunvangi 7, Hafnarfirði. Dómkröfur aðalstefnanda eru þær aðviðurkennt verði með dómi að rétt landamerki milli jarðanna Ásgarðs I, lnr. 163300 og Tungu, lnr. 163468á hinu umþrætta svæði, séu eftirfarandi, samanber hnitsettan uppdrátt á dskj. nr. 3: Úr punkti við Söðulsker(p.A) (hnit: A-548909.3/N-362737.9) þar sem lína er dregin í Réttarvaðshól við Tungulæk (p.B) (hnit:A-549431.9/N-363924.7) og þaðan í punkt við skerið Heimsenda (p.C) (hnit: 549837.3/365813.9). Þá krefstaðalstefnandi málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur aðalstefnda eru þær íaðalsök að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda en í gagnsök erþess endanlega krafist að viðurkennt verði með dómi að landamerki milli Tungu (lnr. 163468) og Ásgarðs I (lnr.163300) í Skaftárhreppi verði sem hér segir: Frá punkti A (hnit X=548875.8, Y=32701.9) í miðjumTungulæk á móts við Söðulsker og þaðan eftir miðlínu Tungulæksnorður allt að punkti B í miðjum Tungulæk á móts við Réttarvaðshól (hnitX=549374.3, Y=363884.9) og þaðan í punkt C á Réttarvaðshól (hnit X=549431.9,Y=363924.5) og þaðan bein lína norður í farveg Skaftár með viðmið í punkt D semer varða á Heimsenda handan Skaftár (hnit X=549906.5, Y=365751.4). Þákrefst aðalstefndi málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda, bæði í aðalsök oggagnsök. Dómkröfurgagnstefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda ogkröfur hans í aðalsök verði teknar til greina. Þá krefst gagnstefndimálskostnaðar úr hendi gagnstefnanda samkvæmt reikningi. RéttargæslustefndiBragi gerir þær kröfur að punktur sá sem ákveðinn verði í Heimsendasker afmarkieingöngu stefnu landamerkja milli Ásgarðs og Tungu en sé ekki endamark þeirrajarða. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Við meðferð málsinsvar ítrekað að ekki væru gerðar sjálfstæðar kröfur af hálfu aðila málsins áhendur þessum réttargæslustefnda, enda snúist málið um landamerkjalínur á milliÁsgarðs og Tungu og sé línan frá Réttarvaðshóli stefnulína og punkturinn íHeimsendaskeri sé ekki sjálfstæður landamerkjapunktur. RéttargæslustefndiJens Eiríkur krefst þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða honummálskostnað að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun. Aðrirréttargæslustefndu hafa ekki látið málið til sín taka og eru engar kröfurgerðar á hendur þeim. Fariðvar á vettvang þann 6. maí sl. Málavextir. Aðalstefnandi lýsir málavöxtum svoað árið 2007 hafi komið upp ágreiningur milli eigenda jarðanna Ásgarðs og Tunguí Skaftárhreppi um landamerki þeirra og hafi eigendur þeirra ekki verið sammálaum merkin þegar komið hafi að uppsetningu sleppitjarna við Tungulæk. Óskað hafiverið eftir því að sýslumaðurinn í Vík leitaði sátta vegna ágreiningsins og komfram við það tækifæri að aðalstefndi teldi merki jarðanna vera með því móti aðdraga bæri beina línu úr Myrkvastofu í Réttarvaðshól og þaðan í Heimsendasker.Í vettvangsgöngu með sýslumanni árið 2008 hafi komið fram að aðalstefndi teldiað draga ætti landamerkjalínu frá Réttarvaðshóli í suðurenda Heimsendaskerseftir girðingu sem þar standi í dag. Sættir hafi ekki tekist og hafisáttaviðræður hafist að nýju árið 2010. Þær hafi orðið árangurslausar og þvíhafi aðalstefnandi talið nauðsynlegt að höfða mál til viðurkenningar á réttummerkjum jarðanna. Heimildir um landamerki er að finnaí landamerkjabréfum jarðanna. Í landamerkjabréfi Eystri- og Ytri-Tungu frá 2.október 1889, sem þinglýst var á manntalsþingi 19. júní 1890 segir svo: „Að vestan úr Tripphóltil norðausturs í Markhól, þaðan stefna eftir engjamörkum upp yfir Skaftá íKirkjubæjarklausturslandi. Að sunnan og austan: aftur úr áður nefndum Tripphól til suðurs í Tungulæk eftir honum til austurs, ogsvo til norðurs í Réttarvaðshól austan megin við Tungulæk, þaðan beint í svokallaðan Heimsendir fyrir ofan Skaftá, þaðan sama stefna að Keldnúpslandi.“ Í landamerkjabréfi Ásgarðs frá 14.júní 1889 segir: „Að vestan úrRéttarvaðshól við Tungulæk til norðausturs í sker, sem kallað er heimsendirfyrir ofan Skaftá, þaðan bein lína að Keldunúpslandi. Að austan og sunnan:aftur úr Réttarvaðshól í Beinaklett, þaðan í Dagmálaþúfu beina línu í Skaftá.“ Ílandamerkjabréfi Kárstaða með Refstöðum frá 14. júní 1889 segir: „Að norðan frá Skaftá að Dagmálaþúfu, úrhenni í Beinaklett, þaðan í þúfu á Réttarvaðshól. Að sunnan: úr Söðulskeri viðTungulæk og í Myrkvastofu, þaðan í Hliðskjálf, þaðan í Arnarþúfu, svo beinastefnu í Skaftá.“ Ekki munu veratil aðrar yngri heimildir um landamerkin en landamerkjabréf þau sem að framangetur. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda. Aðalstefnandi byggirkröfur sínar á þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna Ásgarðs og Kárstaða meðRefstöðum og hafi jarðirnar Kárstaðir og Refstaðirverið lagðar undir Ásgarð. Aðalstefnandi telur að lýsingar í landamerkjabréfumÁsgarðs og Kárstaða með Refstöðum styðji túlkun hans á því hvernig réttlandamerki milli jarðanna séu. Beri orðalag landamerkjabréfanna með sér aðlandamerkjalínur séu dregnar beint í þekkt örnefni sem vel sjáist til enmiðlína vatna sé ekki látin ráða mörkum. Landamerkjalína milli Söðulskers (p.A)og Réttarvaðshóls við Tungulæk (p.B) sé því dregin beint milli þeirra örnefna.Landamerkjalína milli Réttarvaðshóls við Tungulæk (p.B) og Heimsendaskers (p.C) sé einnig dregin beint. Ekki sé ágreiningur um þá línu en aðilar deili hinsvegar um staðsetningu punkts við Heimsendasker. Aðalstefnandi telur að viðstaðsetningu landamerkjalínunnar milli þessara örnefna verði að taka stefnu íþað sker á Heimsenda sem best sjónhending sé í frá Réttarvaðshóli. Stefnan séþví tekin í gamla hleðslugirðingu við Skaftá og þetta staðfesti HrefnaKristmundsdóttir, fyrrum ábúandi í Tungu. Aðalstefnandi segireigendur Ásgarðs hafa á hverjum tíma nytjað allt land jarðarinnar innan téðramerkja og byggir á því að við túlkun á lýsingum landamerkjabréfanna verði aðhorfa heildstætt á þau, meta þau í ljósi eldri heimilda með hliðsjón aflandfræðilegum aðstæðum og örnefnum. Þá beri að horfa til þess semviðurkennt hafi verið um áratugaskeið ánágreinings, en aðalstefnandi byggi einnig á framburði vitna um merki jarðanna. Aðalstefnandi vísar tillandamerkjalaga nr. 5/1882 og 41/1919 með síðari breytingum og meginreglnaíslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra. Þá vísar stefnanditil 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmálaEvrópu. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök aðalstefnda. Aðalstefndi byggir kröfur sínar á óumdeildumþinglýstum landamerkjabréfum Tungujarða, Ásgarðs og Kárstaða og nokkuð skýrumtexta bréfanna. Í landamerkjabréfi Tungujarðanna sé því lýst að mörkjarðarinnar að austan gagnvart Hátúnumog Kárstöðum sé eftir Tungulæk allt norður að Réttarvaðshól og landamerkjabréfKárstaða mæli því ekki í mót. Í því landamerkjabréfi sé merkjum lýst að norðanfrá Beinakletti í þúfu á Réttarvaðshól, en hann sé við Tungulæk. Svo sé merkjumlýst að sunnan úr Söðulskeri í Myrkvastofu en hvergi sé minnst á vesturhliðina.Virðist sem lýsanda merkjanna hafi þótt sjálfgefið að vesturmerkin væru íTungulæk eða svo sjálfsagt að ekki hafi þurft að taka það fram. Ef ætluninhefði verið að hafa merkin í beinni línu úr Réttarvaðshól í Söðulsker hefði þaðverið tekið skýrlega fram. Sami maðurinn, Ólafur Pálsson, hafi hins vegar gertmerkjalýsingu fyrir allar jarðirnar þrjár og hefði hann vart komið með lýsinguí Kárstaðabréfið sem væri í andstöðu viðlandamerkjabréf Tungujarðanna. Jarðirnar hafi verið allar í ríkiseigu á þessumtíma og Ólafur hafi verið umboðsmaður þjóðjarða. Aðalstefndi getur ekki séð aðaðalstefnandi hafi nokkuð til að byggja á þegar hann haldi því fram aðlandamerkjalína milli jarðanna sé bein úr Réttarvaðshóli í Söðulsker. Það mæliþví einnig í mót að slík lína myndi þvera Tungulæk á tveimur stöðum. Þá hafiaðalstefnandi ekkert til að benda á máli sínu til stuðnings en óljós vottorðfrá fólki sem hafi frásagnir eftir fólki sem nú sé látið. Það segist t.d. hafaheyrt að Ásgarður ætti land handan Tungulæks en vitiekki hversu langt eða á hverju slík fullyrðing byggist. Aðalstefnandi hafi ekkisýnt fram á að hann hafi nýtt það land sem hann haldi fram að sé innan merkjaÁsgarðs vestan Tungulækjar. Hann hafi haft beitarhólf suðvestan Myrkvastofu enaustan Tungulækjar en það breyti engu um ætluð merki nema þá aðeins tilstyrkingar því sjónarmiði aðalstefnda að mörkin séu við Tungulæk sunnanRéttarvaðshóls. Rökstuðingur aðalstefnanda sé afarbágborinn og í stefnu vanti algerlega tilvísun í landamerkjabréf Tungujarðannasem aðalstefndi hafi þó lagt fram, en það sé aðalgagnið í málinu. Aðalstefndi telur að með vísan tilframangreinds verði ekki hjá því komist að ákvarða merki eftir miðlínuTungulækjar frá Söðulskeri til Réttarvaðshóls. Þar sem Söðulsker sé ekki alvegá lækjarbakkanum hafi upphafspunkturinn A á uppdrætti verið markaður í Tungulækmiðjum þar sem áframhaldandi lína úr Myrkvastofu um Söðulsker skeri Tungulæk.Þar sem í merkjalýsingu Tungujarða segi: „íTungulæk eftir honum til austurs, og svo til norðurs í Réttarvaðshól“hafiaðalstefndi þann stað í Tungulæk til viðmiðunar í kröfum sínum sem næst séRéttarvaðshól er þangað sé komið, enda nærtækasta skýringin álandamerkjalýsingunni. Þar sé markaður punktur B á uppdrætti. Þaðan liggi línanörstutt í Réttarvaðshól, en hann sé óumdeilt merki jarðanna. Aðalstefndi byggir á því aðlandamerkjalínan úr Réttarvaðshóli norður yfir Skaftá sé skýr. Ílandamerkjabréfi Tungujarða segi að línan fari beint þaðan í Heimsendi og ílandamerkjabréfi Ásgarðs segi að línan liggi í sker sem kallað sé Heimsendir.Heimsendir sé því auðsætt endamark og öllum þekkt. Handan Skaftár sé sker enhæsti hluti þess, nokkurs konar klettarani, teygi sig í suðurátt á mótiTungu/Ásgarði og sé því nærtækasta kennileitið. Syðst á þessum klettarana séáberandi hlaðin varða, bersýnilega gömul, a.m.k. 1,7 metrar á hæð og 2 metrar íþvermál. Aðalstefndi telur þetta vera endamarkið, merkt D á uppdrætti, endaenginn annar staður sem hægt sé að miða við. Hafi faðir aðalstefnanda ítrekarbent honum á þessa vörðu sem viðmiðunarpunkt landamerkjanna. Viðmiðunarmarkaðalstefnanda norðan Skaftár sé algerlega á reiki og til að finna hann sé búintil lína um gamla hleðslugirðingu sunnan Skaftár, sem hvergi sé minnst á annarsstaðar eða sé líklegri til að vera landamerki. Svona hleðslugarðar séu víða ílandi Tungu. Það styðji þessa skoðun að faðir aðalstefnda hafi fyrir áratugumreist girðingu á mörkunum sem nái að Skaftá á móts við þennan stað og settniður traustan járnstaur í fjöruborðinu. Hafi girðing þessi, sem liggi íkröfulínu aðalstefndu, ekki sætt andmælum af hálfu eigenda Ásgarðs fyrr en málþetta hafi farið af stað. Aðalstefndi byggir á því að punktursá sem aðalstefnandi vilji miða endamark sitt við sé punktur við skeriðHeimsenda og sé enginn fastur viðmiðunarpunktur handan Skaftár. Þetta sé ekki ínokkru samræmi við landamerkjalýsingar jarðanna, órökstutt og ósannfærandi. Íbáðum landamerkjalýsingunum sé Heimsendi sjálfur endamark en aðalstefnandifullyrði að endamark hans sé þar við Skaftá þar sem best sé sjónhending fráRéttarvaðshóli. Aðalstefndi vefengir þetta, enda hafi föður hans ekki veriðerfiðleikum bundið að girða nákvæmlega í landamerkjalínunni á bökkum Skaftárfyrir nokkrum áratugum og svo standi hvergi sjónhending í landamerkjabréfinu,heldur bein lína. Kröfulína aðalstefnanda norður fráRéttarvaðshóli skeri Tungulæk en það geti engan veginn komið heim og saman viðlandamerkjalýsingar eða þinglýstar heimildir. Faðir aðalstefnda hafi fengiðþinglýsta eignarheimild fyrir 100 m breiðri spildu, 50 metra á hvorn vegmeðfram Tungulæk árið 1960 og geti landamerkjalínan ekki legið yfir þá spildu.Hafi aðalstefnandi á einhverjum tíma talið sig eiga hluta í Tungulæk hefði hannátt að sýna einhver merki þess að svo væri og andmæla þinglýsingunni. Það hafihann ekki gert heldur látið afskiptalaust að eigendur Tungulæksinshafi stundar þar fiskirækt áratugum saman. Aðalstefndi mótmælir þeirrifullyrðingu í stefnu að eigendur Ásgarðs hafi nytjað það svæði sem aðalstefnditelur vera deilusvæðið. Engin gögn séu til um slíkt. Að vísu sé girðing sú semfaðir aðalstefnda hafi sett upp og endi í Skaftá ekki í beinni línu og því ekkiöll á merkjum, en það hafi verið gert til hagræðis og vegna aðstæðna að húnhafi verið lögð þannig. Aðalstefndi vísar til 25. gr. og 26.gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 um rétt þinglýsts eiganda, einnig til 1.-6. gr.laga um landamerki nr. 41/1919, sbr. 6. gr. laga nr. 92/1991, svo og til 3. gr.vatnalaga nr. 15/1923. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda. Gagnstefnandi byggir á sömumálsástæðum og lagarökum og fram koma í greinargerð hans í aðalsök. Málsástæður og lagarök gagnstefnda. Gagnstefndi mótmælir þeirrimálavaxtalýsingu í gagnstefnu að gagnstefndi hafi skyndilega árið 2006 farið aðhalda því fram að landamerkjapunkturinn á Heimsenda væri vestar en áður hefðiverið talið. Málatilbúnaður gagnstefnda byggi alfarið á þeim skilningi ogvæntingum sem hann hafi ávallt haft til landamerkja jarðarinnar Ásgarðs. Þámótmælir gagnstefndi þeirri fullyrðingu í gagnstefnu að Tungulækur renni ámörkum Tungu og Ásgarðs. Ljóst sé að ekki sé miðað við lækinn enda alþekkt áþessum slóðum að miða frekar við beinar línur en ekki árfarvegi. Kunni það aðvera vegna þess að áin hafi grafið sér hlykkjóttari farveg í gegnum tíðina, ensá sem upphaflega hafi ráðið mörkum jarðanna hafi verið mun beinni. Gagnstefndi telur að súgrundvallarmálsástæða gagnstefnanda að miða við farveg Tungulækjar taki ekkimið af þeirri staðreynd að ár og lækir grafi sér nýja farvegi og breytist þvímeð ýmsu móti í tímans rás. Slíkir lækir verði bugðóttari með árunum og grafisér þannig farveg sem sé hlykkjóttari en upphaflega. Slík landfræðileg rökleiði til þess að Tungulækur hafi eitt sinn runnið í mun beinni farvegi en hanngeri nú. Allar líkur bendi til þess að landamerkjalýsingar hafi miðað við legulækjarins eins og hann hafi verið á þeim tíma og stuðst hafi verið nánar viðþekkt kennileiti á svæðinu. Því hafi landamerki jarðanna legið úr Heimsenda íRéttarvaðshól og þaðan í beinni línu í Söðulsker. Breytingar lækjarins hafileitt til þess að gagnstefndi eigi nú land hinum megin lækjarins. Breyti þaðengu um landamerki jarðarinnar Ásgarðs, enda gildi sú rótgróna forna regla aðeigi breytist landamerki þótt farvegur breytist, en hún sé lögfest í 2. mgr. 3.gr. vatnalaga nr. 15/1923. Gagnstefndi telur þetta styðjalýsingar landamerkjabréfa Ásgarðs, Refstaða og Kárstaða. Þar geti að lítalýsingar sem taki mið af þessum þekktu kennileitum. Telur gagnstefnandi að þessar lýsingar styðjitúlkun hans á því hvernig rétt landamerki milli jarðanna séu. Getigagnstefnandi ekki litið framhjá þeirri staðreynd að fjölmargir staðkunnugiraðilar hafi gefið umsögn sína í samræmivið málatilbúnað gagnstefnda, þvert á málatilbúnað gagnstefnanda. Gagnstefndi vísar til landamerkjalaga nr. 5/1882 og 41/1919 með síðari breytingum ogmeginreglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra. Þávísar stefnandi til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðaukamannréttindasáttmála Evrópu. Einnig er vísað til vatnalaga nr. 15/1923, helst2. mgr. 3. gr. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga um meðferðeinkamála. Niðurstaða. Ágreiningur aðila í máliþessu snýst um það hver skuli vera landamerki milli jarðanna Ásgarðs, sem eraustan Tungulækjar og Tungu, sem er vestan Tungulækjar í Skaftárhreppi.Aðalstefnandi gerir þá kröfu að frá punkti merktum A við Söðulsker á dskj. nr. 3 sé dregin bein lína að punkti B sem er íRéttarvaðshóli. Á þessu svæði rennur Tungulækur og ef fallist yrði á kröfuraðalstefnanda að þessu leyti yrði syðsti hluti lækjarins að punkti A í landiTungu auk landspildu austan lækjarins að kröfulínunni milli punkta A og B. Þáyrði nyrsti hluti lækjarins að punkti B við Réttarvaðshól í landi Ásgarðs. Áþessu svæði rennur Tungulækur frá Söðulskeri í bugðu til austurs og beygirsíðan til norðurs í stefnu að Réttarvaðshóli. Í landamerkjabréfi Eystri- ogYtri-Tungu frá 2. október 1889 segir að sunnan og austan séu merkin úr Tripphóli til suðurs í Tungulæk eftir honum til austurs ogsvo til norðurs í Réttarvaðshól austan megin við Tungulæk. Aðalstefnandiminnist að vísu ekki á þetta landamerkjabréf í málatilbúnaði sínum enaðalstefndi byggir á því í gagnsök. Í landamerkjabréfi Kárstaða með Refstöðumfrá 14. júní 1889 segir um þetta svæði að mörkin að sunnan séu úr Söðulskerivið Tungulæk og í Myrkvastofu, þaðan í Hliðskjálf, þaðan í Arnarþúfu, svo beinastefnu í Skaftá. Þess ber að gæta að fyrrgreinda landamerkjabréfið er yngra enhið síðara en skilja verður lýsinguna þar svo að Tungulækurinn ráði mörkum áþessu svæði. Telja verður ólíklegt að sá sem gerði merkjalýsingu fyrir allarjarðirnar, Ólafur Pálsson, umboðsmaður þjóðjarða, hefði sett lýsingu í Kárstaðabréfið sem væri í andstöðu við landamerkjabréfTungujarðanna. Engum yngri gögnum er til að dreifa sem styðja málatilbúnaðaðalstefnanda að þessu leyti. Þá verður ekki fram hjá því litið aðaðalstefnandi bar fyrir dómi að ekki hefði verið veitt í Tungulæknum, enginþörf hafi verið á því þar sem veiðiréttur í Skaftá tilheyrði jörðinni. Þar sem aðalstefnandahefur að mati dómsins ekki tekist að sanna að merki milli jarðanna milli punktaA og B eigi að vera með þeim hætti sem hann byggir á verður kröfu hans íaðalsök að þessu leyti því hafnað en fallist verður á kröfu gagnstefnanda um aðmörk jarðanna milli Söðulskers og Réttarvaðshóls skuli liggja eftir miðlínuTungulækjar, þ.e. á milli punkta A og B eins og þeir eru framsettir á dskj. nr. 31, enda verður að telja þau mörk fyllilega ísamræmi við framangreind landamerkjabréf. Málsaðilar eru sammála um að mörkjarðanna teljist vera bein lína frá Réttarvaðshóli til norðausturs að tilteknumpunkti við svokallað Heimsendasker. Aðalstefnandi telur að taka verði stefnu íþað sker á Heimsenda sem best sjónhending sé í frá Réttarvaðshóli og því miðarhann við gamla hleðslugirðingu við Skaftá og þaðan í mjög ógreinilegtkennileiti á skerinu sem hann segir vera vörðu sem nú sé hrunin, punkt C á dskj, nr. 42. Vettvangsganga leiddi ekki í ljós að á þessumstað væru óræk merki þess að þar hefði verið kennileiti það á skerinu sem vísaðer til í landamerkjabréfi Ágarðs frá 14. júní 1889. Kröfulína aðalstefnandasker Tungulækinn þannig að nokkur hluti hans yrði innan landamerkjaaðalstefnanda ef á kröfur hans yrði fallist. Aðalstefndi byggir hins vegar áþví að enginn annar staður á skerinu en hlaðin varða, bersýnilega gömul,merkt D á uppdrætti á dskj. nr. 42 komi til greinasem viðmiðunarpunktur. Faðir aðalstefnda hafi fyrir áratugum reist girðingu ámörkunum sem nái að Skaftá á móts við þennan stað og sett niður traustanjárnstaur í fjöruborðinu. Enginn ágreiningur hafi verið um þessi merki fyrr enmál þetta hafi farið af stað. Við vettvangsgöngu kom í ljós að þarna var ummjög greinilegt kennileiti að ræða. Aðalstefnandi byggir á framburði LárusarSiggeirssonar en hann skýrði svo frá fyrir dómi að hann myndi eftir vörðu áHeimsendaskeri og hafi hann fyrst haldið að það væri leiðarmerki vegna vaðsyfir Skaftá. Kristmundur í Tungu hafi sagst eiga landamerkjavörðu á skerinu ogværi hún í stefnu úr gömlum grjótgarði með girðingu. Lárus taldi vörðuna hafaverið u.þ.b. nálægt miðju skerinu en hún væri nú horfin. Hallgrímur Snorrasonskýrði svo frá fyrir dómi að um 1973 hafi hann heyrt umræður milli Valdimars íÁsgarði og Kristins í Tungu um það hvar draga ætti línuna við skerið og hafiKristinn talið fjarstæðu ef lækurinn lenti innan Ásgarðslands. Hallgrímur vissiekki hvort járnstaurinn hafi verið á merkjum og þá rámaði hann í að sjónlínaværi frá Réttarvaðshóli að punktinum á Heimsendaskeri en hann var ekki viss. Viðvettvangsgöngu kom í ljós að sjónlína er frá Réttarvaðshóli að punkti þeim áskerinu sem aðalstefnandi byggir á, punkti C, en slíkri sjónlínu er hins vegarekki til að dreifa að því er punkt D varðar og aðalstefndi byggir á. Að matidómsins verður landamerkjabréfið ekki skilið þannig að nauðsyn beri til að þaðsjáist í viðmiðunarpunktinn á Heimsendaskeri frá Réttarvaðshóli. Þegar gögn máls þessa eru virtverður enn að horfa til þess að ekki hefur verið sýnt fram á að aðalstefnandihafi nokkurn tíma nýtt Tungulækinn og ekkert bendir ekki til þess að lækurinneða hluti hans sé eða hafi verið í landi hans. Þá verður ekki fram hjá þvílitið að faðir aðalstefnda fékk þinglýsta eignarheimild fyrir spildu meðframTungulæk árið 1960 og getur landamerkjalínan ekki legið yfir þá spildu. Er þvíósannað að kennileiti það á Heimsendaskeri sem aðalstefnandi vill miða við sésá endapunktur sem markar landamerkjalínuna frá Réttarvaðshóli aðHeimsendaskeri. Verður kröfu hans í aðalsök að þessu leyti því hafnað enfallist verður á kröfu gagnstefnanda um að mörk jarðanna milli Réttarvaðshólsog Heimsendaskers skuli liggja eftir beinni línu sem dregin er á milli punkta Bog D eins og þeir eru framsettir á dskj. nr. 31 og42. Samkvæmt framansögðu verðuraðalstefndi sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda í aðalsök en í gagnsök verðalandamerkjakröfur gagnstefnanda teknar til greina eins og nánar greinir ídómsorði. Eftir þessum úrslitum þykir rétt aðmálskostnaður í aðalsök falli niður að öðru leyti en því að aðalstefnandaverður gert að greiða réttargæslustefnda Braga Gunnarssyni 100.000 krónur ímálskostnað. Ekki eru efni til að gera aðalstefnanda að greiðaréttargæslustefnda Jens Eiríki Helgasyni málskostnað. Í gagnsök skal gagnstefndi greiðagagnstefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekkiþörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Í aðalsök skal aðalstefndi, ÞórarinnKristinsson, vera sýkn af öllum kröfum aðalstefnanda, Eyþórs Valdimarssonar, ímáli þessu. Í gagnsök er viðurkennt að aðlandamerki milli Tungu (lnr. 163468) og Ásgarðs I (lnr. 163300) í Skaftárhreppi verði sem hér segir: Frápunkti A (hnit X=548875.8, Y=32701.9) í miðjum Tungulæk á móts við Söðulsker ogþaðan eftir miðlínu Tungulæks norður allt að punkti Bí miðjum Tungulæk á móts við Réttarvaðshól (hnit X=549374.3, Y=363884.9) ogþaðan í punkt C á Réttarvaðshól (hnit X=549431.9, Y=363924.5) og þaðan beinlína norður í farveg Skaftár með viðmið í punkt D sem er varða á Heimsendahandan Skaftár (hnit X=549906.5, Y=365751.4). Málskostnaður í aðalsök fellur niðurað öðru leyti en því að aðalstefnanda verður gert að greiða réttargæslustefndaBraga Gunnarssyni 100.000 krónur í málskostnað. Í gagnsök skal gagnstefndi EyþórValdimarsson greiða gagnstefnanda Þórarni Kristinssyni 1.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 346/2008
|
Fasteign Eignarréttur Eignarnám Valdmörk
|
V hlutaðist til um endurgerð 15 km langs kafla á þjóðvegi nr. 1. Var ráðgert að vegurinn lægi m.a. um land í eigu VG og JS. Ekki náðist samkomulag milli V og VG og JS um bætur og lagði V ágreininginn fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Taldi V að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði að flatarmáli 16,9 hektarar. Matsnefndin vísaði til 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 um að leyfi V þyrfti til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og taldi að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Miðaði hún bætur við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara. V greiddi VG og JS bætur að frátöldum þeim hluta þeirra sem ákveðnar voru fyrir land umfram 16,9 hektara. Höfðuðu VG og JS mál til heimtu mismunarins. Talið var að þó að matsnefnd eignarnámsbóta væri, samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973, að meginreglu ætlað að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda sem aðgerð hans beinist að, væri matsnefndin ekki bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta ætti bætur fyrir, gengi skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum. Væri því ekki litið svo á að matsnefndin hefði farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt. Hafi V borið því við að vegsvæðið gegnum land VG og JS væri að meðaltali þrengra en þeir 40 m sem þegar hafi verið greiddar eignarnámsbætur fyrir. Hafi VG og JS ekki fært fram haldbær andmæli gegn þessu. Þá hafi eldri vegur verið lagður niður samhliða gerð nýja vegarins. Óumdeilt sé að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur og til rekstrar búfjár. Honum fylgi því ekki lengur þau eignarhöft sem leitt hafi af 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafi nú af hinum nýja vegi. Var ekki talið að um sviptingu eignarráða væri að ræða enda gætu VG og JS nýtt landsvæðið að öðru leyti. Væri um að ræða almennar kvaðir sem hvíli á öllum landareignum sem engar bætur kæmu fyrir. Var því sýknað af kröfu VG og JS.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 24. júní 2008. Þeir krefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.155.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. maí 2006 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu gengu á vettvang 7. maí 2009. I Samkvæmt gögnum málsins hlutaðist Vegagerðin til um endurgerð þjóðvegar nr. 1 á um 15 km löngum kafla um Norðurárdal í Skagafirði að Öxnadalsheiði. Í aðdraganda þess var gert mat á umhverfisáhrifum og mun skipulagsstofnun hafa fallist á framkvæmdina með úrskurði 14. maí 2003, sem umhverfisráðherra staðfesti 16. febrúar 2004. Akrahreppur gaf síðan út framkvæmdaleyfi vegna vegarins 2. maí 2005. Ráðgert var að nýi vegurinn myndi meðal annars liggja um land jarðanna Fremri-Kota og Ytri-Kota, sem eru í sameign áfrýjenda, auk þess sem fyrirhugað var þar malarnám, svo og á jörðinni Borgargerði í eigu áfrýjandans Valdimars Gunnarssonar. Í tengslum við þetta gerðu áfrýjendur og Vegagerðin samkomulag 10. desember 2005 um heimild hennar til að hefja framkvæmdir við veginn og efnistöku fyrir hann. Þar var einnig kveðið á um ýmis atriði varðandi lagningu vegarins, girðingar og frágang, svo og um eldri veg, sem yrði nýttur sem reið- og rekstrarleið um land jarðanna. Þá var mælt fyrir um að Vegagerðin greiddi fullar bætur fyrir land undir veginn, jarðefni, jarðrask og átroðning, auk kostnaðar af gæslu hagsmuna áfrýjenda, en næðist ekki samkomulag innan þriggja vikna um fjárhæð bóta skyldu þær ákveðnar af matsnefnd eignarnámsbóta. Samkomulag tókst ekki milli áfrýjenda og Vegagerðarinnar um fjárhæð bóta og leitaði hún 7. apríl 2006 til matsnefndarinnar með ósk um ákvörðun eignarnámsbóta. Í matsbeiðni Vegagerðarinnar kom meðal annars fram að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði, sem færi um tún, beitiland og ræktanlegt land á jörðum áfrýjenda, en heildarflatarmál þess, sem nánar var sundurliðað, væri 16,9 hektarar. Jafnframt tæki eignarnámið til jarðefna fyrir veginn, sem flokkað var eftir tegundum, alls 91.500 m3. Í úrskurði matsnefndarinnar í málinu 24. maí 2006 var meðal annars vísað til þess að samkvæmt 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 þyrfti leyfi Vegagerðarinnar til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og teldi nefndin að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Þótti engu breyta að gert væri ráð fyrir að girðingu hvorum megin við veginn yrði komið fyrir 20 m frá miðlínu hans. Þessu til samræmis yrðu bætur miðaðar við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara lands í stað 16,9 hektara, sem Vegagerðin hefði lagt til grundvallar. Af þessu landi væru 4,2 hektarar innan ræktaðra túna, sem þótti hæfilegt að bæta með 300.000 krónum fyrir hvern hektara, en fyrir annað land, 17,64 hektara, voru bætur ákveðnar 125.000 krónur á hvern. Samkvæmt því yrðu eignarnámsbætur fyrir land samtals 3.465.000 krónur. Auk þessa ákvað matsnefndin áfrýjendum bætur vegna skerðingar á kostum til búskapar á öðru landi jarðanna, 3.500.000 krónur, bætur fyrir átroðning og jarðrask, 500.000 krónur, og bætur fyrir jarðefni, 1.950.000 krónur, en alls urðu því bætur til áfrýjenda 9.415.000 krónur auk málskostnaðar að fjárhæð 988.407 krónur. Áður en málið var lagt fyrir matsnefndina mun Vegagerðin hafa greitt áfrýjendum hluta væntanlegra bóta, en óumdeilt er að í framhaldi af úrskurði nefndarinnar voru bætur samkvæmt honum að öðru leyti greiddar, en þó að frátöldum þriðjungi bóta, sem þar voru ákveðnar fyrir eignarnám á landi í jörðum áfrýjenda eða 1.155.000 krónur. Með stefnu 3. janúar 2007 höfðuðu áfrýjendur mál þetta til heimtu síðastnefndrar fjárhæðar. Eins og nánar kemur fram í héraðsdómi snýst ágreiningur aðilanna um það hvort stefnda beri að greiða eignarnámsbætur fyrir 16,9 hektara lands, sem miðist við að vegsvæðið sé 40 m breitt eins og Vegagerðin lagði til grundvallar, eða 21,84 hektara, sem taki mið af svæði 30 m til hvorrar handar frá miðlínu vegarins, svo sem matsnefnd eignarnámsbóta lagði til grundvallar. II Samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ber eignarnema að tilgreina í matsbeiðni til matsnefndar eignarnámsbóta meðal annars þær eignir, sem eignarnám lýtur að, auk þess að lýsa þeim eignarskerðingum, sem það hefur að öðru leyti í för með sér. Af þessu er ljóst að matsnefndinni er ætlað að meginreglu að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda, sem aðgerð hans beinist að. Þess verður á hinn bóginn að gæta að hvorki verður leitt af ákvæðum laga nr. 11/1973 né öðrum réttarreglum að matsnefndin sé bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta á bætur fyrir, gengur skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum, þótt ekki sé á valdi nefndarinnar nema svo standi á, sem um ræðir í 12. gr. laganna, að knýja eignarnema til að taka við eign, sem hann ekki leitar eftir. Í þessu ljósi verður að líta svo á að matsnefnd eignarnámsbóta hafi í úrskurði sínum 24. maí 2006 gengið út frá því að eignarnám Vegagerðarinnar á landi undir vegsvæði á jörðum áfrýjenda hefði slík áhrif að greiða skyldi bætur fyrir fulla skerðingu á samtals 21,84 hekturum, þótt Vegagerðinni bæri ekki gegn greiðslu þeirra bóta að taka við landi umfram þá 16,9 hektara, sem beiðni hennar um eignarnám laut að. Að þessu virtu verður ekki fallist á með stefnda að matsnefnd eignarnámsbóta hafi farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta bætur handa áfrýjendum fyrir eignarnám á landi á þann hátt, sem hún gerði í úrskurði sínum. Í málinu hefur stefndi borið því við að vegsvæðið gegnum land áfrýjenda, sem umlukið sé girðingu, sé að meðaltali þrengra en þeir 40 m, sem eignarnámsbætur hafi þegar verið greiddar fyrir. Gegn þessu hafa áfrýjendur ekki fært fram haldbær andmæli. Til þess verður og að líta að samhliða því að nýr vegur var gerður um jarðir áfrýjenda var lagður þar niður eldri vegur. Þótt hann sé enn til er óumdeilt að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur, svo og til rekstrar búfjár. Honum fylgja því ekki lengur þau eignarhöft á landi áfrýjenda, sem leiddu af ákvæðum 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafa nú af hinum nýja vegi. Að öðru leyti en því, sem leiðir af öllu framangreindu, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsenda hans. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 29. febrúar 2008, var þingfest 9. janúar 2007. Stefnendur eru Valdimar Gunnarsson og Jón Gunnarsson, báðir til heimilis að Fremri Kotum, Varmahlíð. Stefndi er Vegagerðin, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum kröfu að fjárhæð 1.155.000 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. í III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 24. maí 2006 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Aðalmeðferð í málinu átti að fara fram 17. október 2007, en ákveðið var að fresta henni og bíða dóms Hæstaréttar í máli nr. 644/2006, sem var kveðinn upp 21. febrúar 2008. Aðalmeðferð fór svo fram hinn 29. s.m. I. Með bréfi 7. apríl 2006 fór stefndi þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að metnar yrðu bætur vegna framkvæmda við vegagerð í landi jarðanna Fremri- og Ytri-Kota og Borgargerðis, Akrahreppi í Norðurárdal í Skagafirði. Andlag eignarnáms var tilgreint þannig að um væri að ræða 40 m breitt vegsvæði hringvegar og jarðefni til vegagerðar. Nánar tiltekið væri um að ræða 6,9 ha land undir vegsvæði í landi Fremra-Kots og 10 ha í landi Ytra-Kots, alls 16,9 ha. Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð 24. maí 2006, í málinu nr. 5/2006. Í niðurstöðu nefndarinnar er vísað til þess að samkvæmt 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 þurfi leyfi stefnda til mannvirkjagerðar á 30 metra kafla frá miðlínu stofnvega. Með hliðsjón af ákvæðinu taldi nefndin að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Engu breytti þótt gert væri ráð fyrir girðingu við veginn 20 m frá miðlínu. Voru bætur til eignarnámsþola miðaðar við 21,84 ha spildu, eða 4,94 ha stærri en stefndi vildi miða við. Af þessu landi voru 4,2 ha ræktað tún og ákvað nefndin bætur vegna þess 1.260.000 kr. (4,2 x 300.000) og 2.205.000 kr. (17,64 x 125.000) vegna annars lands sem var 17,64 ha. Samtals voru þetta 3.465.000 kr. Auk þess voru stefnendum ákveðnar bætur vegna skerðingar á eignarréttindum, fyrir jarðrask og átroðning meðan á vegalagningunni stæði, og bætur fyrir jarðefni, auk málskostnaðar. Í tölvuskeyti stefnda 20. júlí 2006 kemur fram að stefndi haldi eftir 1/3 hluta af bótunum að fjárhæð 3.465.000 kr., eða 1.155.000 kr., sem er stefnufjárhæð málsins, meðan farið yrði í gegnum atriði er varði afsal. Stefndi kvaðst ætla að senda tillögu að afsali. Lögmaður stefnenda svaraði sama dag á þá leið að eðlilegt væri að afsal tæki til þess lands sem stefndi þurfi beinlínis og útiloki afnot af, eða 16,9 ha. Með tölvuskeyti lögmanns stefnenda 16. desember 2006 var bent á að það ætti eftir að greiða eftirstöðva bóta, en mál hafi skipast þannig að stefnendur væru ekki reiðubúnir til að skrifa upp á afsal vegna lands sem færi undir vegstæði þar sem stefnda dugi sem endranær þær heimildir sem felist í eignarnáminu og úrskurði um bætur. Þar sem engin viðbrögð bárust frá stefnda við tölvuskeytinu frá 16. desember 2006 ákváðu stefnendur að höfða mál þetta. II. Í stefnu er vísað til þess að krafa stefnenda nemi ógreiddum eftirstöðvum samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 5/2006, en stefndi hafi verið úrskurðaður til þess að greiða stefnendum alls 10.403.407 kr. Stefndi hafi greitt 9.248.407 kr. í júlí sl. en haldið eftir þeirri fjárhæð sem nemur dómkröfunni. Hafi sú afstaða byggst á því að stefnendum bæri að gefa út afsal til stefnda vegna þess lands sem eignarnumið sé í vegstæði. Stefndi hafi upplýst um þessa afstöðu sína í tölvuskeytum í aðdraganda þess að hann innti umrædda greiðslu af hendi, en þá boðað greiðslu eftirstöðva bráðlega og ætlað að gera tillögu um afsal vegna þessa. Síðan hafi ekkert heyrst af afdrifum málsins og eftirstöðvarnar enn ógreiddar. Stefnendur telja að krafa stefnda um afsal, sem forsendur fyrir uppgjöri á úrskurðuðum bótum, fái ekki staðist enda verði slíkur áskilnaður hvorki leiddur af lögum, sbr. einkum fyrirmæli vegalaga nr. 45/1994, með síðari breytingum, né laganna um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, né fyrirvaralausri niðurstöðu matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 5/2006. Hafi stefnendur innt stefnda eftir lyktum málsins í tölvuskeyti 16. desember 2007 án þess að nokkur viðbrögð hafi borist og stefnendur því nauðbeygðir til þess að innheimta kröfuna fyrir milligöngu dómstóla. III. Kröfu sína um sýknu styður stefndi í fyrsta lagi við það að í matsbeiðni 7. apríl 2006 til matsnefndar eignarnámsbóta sé gerð krafa um að eignarnámið nái aðeins til 16,9 hektara lands. Matsefndin bæti hins vegar við 4,94 hekturum með vísan til 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 þannig að niðurstaða hennar verði sú að stefnda beri að greiða bætur fyrir 21,84 hektara lands undir vegstæði. Þetta telur stefndi óásættanlegt. Byggir stefndi á því að matsnefndinni sé ekki heimilt að fara út fyrir kröfur aðila nema í þeim tilvikum þegar eignarnema hafi láðst að tilgreina eignarnumda eign í matsbeiðni eða þegar 12. gr. laga 11/1973 um framkvæmd eignarnáms heimili það. Í ákvæðinu segi að „skerðist fasteign með þeim hætti við eignarnám, að sá hluti hennar sem eftir er, verði ekki nýttur á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign, geti matsnefnd ákveðið að kröfu eiganda, að eignarnámið skuli ná til eignarinnar allrar.“ Stefndi telur að í 12. gr. laga nr. 11/1973 sé tæmandi talið við hvaða kringumstæður matsnefndin geti metið eign sem ekki sé andlag mats samkvæmt beiðni, enda hafi ekki augljóslega láðst að geta um eign sem eignarnám beinist að í matsbeiðni. Í greinargerð með frumvarpi að lögunum komi fram að 12. gr. taki til þess þegar sá hluti eignarinnar sem eftir standi, verði svo lítill eða að öðru leyti ólánlegur, að eigandi hans hafi litla sem enga hagsmuni af að halda honum eða hann verði honum jafnvel til fjárhagslegrar byrði, þá sé ekki óeðlilegt að eignarnemi verði skyldaður til að taka við eigninni allri, ef krafa kemur fram um það af hálfu eiganda, enda yrði oftast um óverulega hækkun eignarnámsbóta af þeim sökum að ræða. Þá komi fram í greinargerð með 12. gr. frumvarpsins að þegar hluti eignar sé tekinn eignarnámi geti orðið tjón sem sé fólgið í verðmætisrýrnun á þeim hlutanum sem eftir standi. Byggir stefndi á því að gagnálykta megi frá 12. gr. laganna á þá leið að matsnefndin geti ekki við aðrar kringumstæður en þeim sem greinin taki til metið eign sem ekki er matsandlag samkvæmt matsbeiðni nema að ótvírætt sé að stjórnarskrárvarin eignarréttindi séu tekin eignarnámi en þeirra sé ekki getið í matsbeiðni. Stefndi kveðst með engu móti geta fallist á að í 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 felist að stefnda sé skylt að taka eignarnámi 30 metra frá miðlínu vegar eða 60 metra samtals, þegar í matsbeiðni sé aðeins krafist eignarnáms fyrir 20 metrum frá miðlínu eða 40 metrum samtals. Landið nýtist landeiganda áfram þrátt fyrir vegstæðið, m.a. til beitar. Samkvæmt 33. gr. þurfi hins vegar landeigandi leyfi stefnda til þess að setja niður byggingar, mannvirki eða leiðslur nær miðlínu stofnvega en 30 metra. Telur stefndi að ákvæði 33. gr. fari alveg saman við t.d. 2. gr. auðlindalaganna nr. 57/1998 þar sem fram komi að eigandi lands fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Landeigandi (stefnandi) geti áfram nýtt þetta land en með þessum takmörkunum. Þessar reglur séu ekkert öðru vísi en aðrar reglur sem fjalli um staðsetningu mannvirkja t.d. frá lóðarmörkum, fjarlægð frá leiðslum o.s.frv. Oft séu öryggissjónarmið að baki slíkum reglum. Stefndi telur 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 ekki fela í sér slíka kvöð á landi að jafna megi til eignarnáms, frekar en t.d. ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og ýmissa annarra laga er áskilji leyfi opinbers aðila til mannvirkjagerðar. Þannig sé óheimilt samkvæmt 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingalaga að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Um sé að ræða almenna kvöð sem hvíli á öllum sambærilegum eignum með sama hætti og lögð séu á vegna almannahagsmuna. Stefndi vísar einnig til þess að ekki sé sjálfgefið að synjað yrði í öllum tilvikum um leyfi samkvæmt 33. gr. vegalaga. Þannig sé ekki heimilt fyrir fram að slá því föstu að land sem kvöðin hvíli á nýtist ekki til neins konar mannvirkjagerðar vegna þessa ákvæðis. Þá telur stefndi að líta verði til þess, við mat á stærð hins eignarnumda svæðis, að veggirðing sé með fram hluta vegarins á hinu umdeilda svæði, þar sem vegstæðið sé aðeins 25 metra breitt en ekki 40 metra eins og krafa hafi verið um að eignarnámið taki til samkvæmt matsbeiðni. Þannig hafi vegurinn mun minni áhrif á aðliggjandi land en ella. Vísast m.a. um þetta til samkomulags aðila. Einnig byggir stefndi á því að jafnvel þótt niðurstaða dómsins yrði sú að matsnefndinni hafi verið heimilt að fara út fyrir kröfur stefnda í matsbeiðni þá hafi það ekki átt við í þessu tilviki. Um sé að ræða nýjan veg við hliðina á vegi sem verið hafi þarna í áratugi. Núverandi vegur verði nýttur þarna sem reið- og rekstrarleið. Stefndi hyggist ekki nýta hann á neinn hátt og því sé hann honum óviðkomandi. Helgunarsvæði hafi fylgt gamla veginum og því sé það aðeins nýi vegurinn sjálfur sem komi til skoðunar. Ekki verði til neitt nýtt helgunarsvæði þar sem gamla veginum hafi fylgt helgunarsvæði samkvæmt 33. gr. vegalaga. Í íslenskum rétti séu áratuga fordæmi um að draga frá eignarnumdu landi flatarmál gamalla vega sem verði landeiganda til afnota á ný vegna nýrrar vegalagningar, sbr. dómur Hæstaréttar frá 1980, bls. 920, hrd. í málinu nr. 349/2004 og hrd. í málinu nr. 18/1995. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til 2. mgr. 47. gr. vegalaga nr. 45/1994 þar sem gert sé ráð fyrir því að eldri vegur sem leggist af við nýja vegalagningu og falli til landeiganda, skuli sérstaklega metinn og sú fjárhæð sem þannig fáist dregin frá þeirri fjárhæð sem landeiganda beri fyrir hinn nýja veg. Grunnrökin að baki þessu ákvæði séu þau að landeigandi eigi ekki að fá bætur vegna þeirra vega sem fyrir séu í landi hans. Þetta ákvæði verði að skilja þannig að gömlum vegum fylgi veghelgunarsvæði þeirra. Þó stefndi geri ekki kröfu um að flatarmál gamla vegarins verði dregið frá nýja veginum, vegna samkomulags þess efnis við stefnendur og viðkomandi sveitarstjórn, þá geri hann hins vegar kröfu til þess að tekið verði tillit til veghelgunarsvæðis gamla vegarins. Þá byggir stefndi á að land með fram veginum verður áfram nýtanlegt sem beitiland eða til annarra nota hér eftir sem hingað til. Stefndi byggir á því að ekki liggi fyrir hvernig hið gamla vegstæði, og þar með veghelgunarstæðið allt, kom til eða hvaða samningar lágu því til grundvallar. Telur stefndi að a.m.k. fullnuð afnotahefð sé komin á þau not, sbr. 7. gr. hefðalaga nr. 46/1905 enda hefði gamli vegurinn legið um landið í marga áratugi en afnotahefð teljist fullnuð að liðnum 20 árum enda séu önnur skilyrði uppfyllt. Þá hljóti meint krafa stefnenda að vera niður fallinn fyrir tómlæti en þeir hafi ekki svo vitað sé gert athugasemdir við gamla veginn eða veghelgunarsvæði hans. Vísast í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 18/1995 þar sem ekkert hafi legið fyrir um það hvort landeigandi krafðist bóta þegar gamall vegur var lagður eða hvort hann hafði látið land undir hann án endurgjalds. Með vísan til framanritaðs telur stefndi engin haldbær rök fyrir því að taka stærra land undir eignarnám en hann geri kröfu um í eignarnámsbeiðni sinni, eða 16,9 hektara. Því beri að hafna kröfu stefnenda um að miða við að eignarnámið taki til 21,84 hektara lands undir vegstæði. Það leiði til þess að sýkna beri stefnda. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi málsástæður og lagarök að öðru leyti vísar stefndi til matsbeiðni sinnar og greinargerðar til matsnefndar eignarnámsbóta. IV. Í máli þessu er deilt um það hvort matsnefnd eignarnámsbóta hafi verið heimilt að meta bætur vegna eignarnáms fyrir stærra landvæði en stefndi tiltók í matsbeiðni sinni til nefndarinnar. Nánar tiltekið er ágreiningur um það hvort miða eigi bætur við stærra land en stefndi krefst eignarnáms á. Stefndi telur að miða eigi við 16,9 ha lands undir vegarstæði, þ.e. 20 metra frá miðlínu vegar, en ekki 21,84 ha, sem miðast við 30 metra frá miðlínu, líkt og stefnendur héldu fram og matsnefndin féllst á í úrskurði sínum. Eins og fram kemur í málatilbúnaði stefnda gerðu aðilar samkomulag um að flatarmál gamla vegarins yrði ekki dregið frá nýja veginum og getur eldri vegur því ekki haft áhrif á ákvörðun bóta í máli þessu. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 11/1973, um framkvæmd eignarnáms, sker matsnefnd eignarnámsbóta úr ágreiningi um eignarnámsbætur og annað endurgjald, sem ákveða á samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnámsbóta. Í ákvæðinu felst að nefndin er ekki bundin við kröfugerð aðila og gat hún því af þeirri ástæðu farið út fyrir kröfu stefnda um stærð landsins. Hvað varðar stærð landsvæðis, sem greiða skal eignarnámsbætur fyrir, hélt lögmaður stefnenda því fram við aðalmeðferð málsins að í 33. og 36. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994, nú lög nr. 80/2007, felist nær altæk skerðing á eignarrétti stefnenda sem jafnað yrði til eignarnáms. Telja stefnendur að af ákvæðunum leiði að miða eigi eignarnámsbætur við 60 metra breitt vegarstæði (21,84 ha), en ekki 40 metra (16,9 ha), eins og stefndi gerir í málinu. Jafnframt var á því byggt að með því að stefndi miði við 40 metra vegarstæði, en ekki 60 metra, væri brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og almennri jafnræðisreglu. Var í því sambandi vísað til þess að í máli vegna bóta fyrir vegaframkvæmdir í landi Syðri-Fjarðar í Hornafirði, sbr. dómur Hæstaréttar í máli nr. 644/2006, og samkomulagi sem gert var um bætur í landi Skálavíkur Innri, Súðavíkurhreppi, hafi verið miðað við 60 metra vegarstæði, þ.e. 30 metra frá miðlínu. Lögmaður stefnda mótmælti þessum málsástæðum sem of seint fram komnum, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki verður fallist á með stefnda að um sé að ræða málsástæður sem ekki komist að í málinu þar sem ekki var tilefni til þeirra fyrr en varnir stefnda komu fram undir rekstri málsins. Stefnendur hafa fengið greiddar bætur vegna lagningu nýs vegar sem miðast við 40 metra breitt vegarstæði. Vegna vegarins má ekki staðsetja mannvirki eða grafa framræsluskurði nær veginum en 30 metra frá miðlínu hans, sbr. 33. og 36. gr. vegalaga. Hagnýting eignar sætir því takmörkum og er eignarréttur þannig skertur. Hins vegar er ekki um sviptingu eignarráða að ræða og geta stefnendur nýtt landsvæðið að öðru leyti. Reynir hér á mörkin milli eignarnáms og eignartakmarkana. Líta verður til þess að í vegalögum er ekki mælt fyrir um neinar bætur fyrir þessar takmarkanir. Er hér um almennar kvaðir að ræða sem hvíla á öllum landeigendum. Enn fremur verður að horfa til þess að landsvæðið er ekki líklegt byggingarland. Að öllu þessu virtu er ekki fallist á að stefnendur eigi rétt til bóta vegna þeirra kvaða sem leiða af 33. og 36. gr. vegalaga. Kemur þá til álita hvort jafnræðisregla skuli leiða til þess að miða verði bætur við 60 metra vegarstæði. Við aðalmeðferð málsins sagði lögmaður stefnda að það fari eftir staðháttum hversu mikið svæði þurfi undir veg. Þannig þurfi minna svæði þegar um flatlendi er að ræða en ef vegur þurfi að vera hærri sé þörf á breiðara svæði. Þá sagði hann að það hafi tíðkast í framkvæmd að miða við 40 metra. Stefnendur hafa eins og áður segir vísað til tveggja mála, þar sem bætur voru miðaðar við 60 metra, til stuðnings því að jafnræðisregla hafi verið brotin. Er ekki unnt að fallast á með stefnendum að þessi mál leiði til þess að jafnræðisregla hafi verið brotin, enda ekki sýnt fram á að aðstæður við veglagningu í málum jarðarinnar Syðri-Fjarðar og Skálavík Innri séu sambærilegar og hér. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnenda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnenda flutti málið Guðjón Ármannsson hdl. og af hálfu stefnda Reynir Karlsson hrl. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Vegagerðin, er sýkn af kröfum stefnenda, Valdimars Gunnarssonar og Jóns Steinars Gunnarssonar.
|
Mál nr. 568/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. september 2017,þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins22. september 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til varaað gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og sér ekki gert að sætaeinangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddumgrun um að hafa gerst sekur um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem fangelsisrefsing liggur við, sbr. dóm Hæstaréttar 29. ágúst 2017 ímáli nr. 533/2017. Vegna umfangs rannsóknar málsins er fullnægt skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti áframgæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er og einangrun meðan á því stendur, sbr.2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn8. september 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X fæddur [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. september 2017 kl. 16:00. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur.Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú til rannsóknar innflutning áfíkniefnum hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingar um að grunur lékiá að [...] bifreiðinni [...] væru falin fíkniefni, en bifreiðin hafi verið umborð í ferjunni [...] á leið hingað til lands. Ökumaður bifreiðarinnar hafiverið Y. Ferjan hafi komið hingað til lands frá Danmörku að morgnifimmtudagsins 24. ágúst. Við skoðun á bifreiðinni hafi komið í ljósfroðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagni bifreiðarinnar. Viðfrekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að um væri að ræðaamfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan m.a. komiðfyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni og fylgt henni eftir þar sem hennihafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. Y hafi komið til Reykjavíkur seint áfimmtudagskvöldi og lögregla fylgst með ferðum hans. Er Y kom tilReykjavíkur hafi hann lagt bifreiðinni við [...] við Suðurlandsbraut íReykjavík þar sem hann beið þar til [...] bifreið, sem í voru X, Z og Þ, varekið að honum og úr henni kom Z og settist inn í [...] bifreiðina. Bifreiðunumhafi síðan báðum ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar semfjórmenningarnir hafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Yog Z ræða saman m.a. um það hvort leitað hafi verið í [..] bifreiðinni átollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoða [...]bifreiðina. Að morgni 25. ágúst sl. hafi Z og Þ síðan ekið [...] bifreiðina ummiðborgina og að lokum inn í bílskúr við [...] í Reykjavík þar sem Z og Þ hafiverið handteknir skömmu síðar. Um svipað leiti hafi X komið keyrandi á [...]bifreiðinni og lagt henni utan við [...] til móts við bílskúrinn en þegar hannvarð var við lögreglu hafi hann tekið til fótanna og hlaupið suður [...] þarsem hann var handtekinn stuttu síðar. Í framhaldi hafi Y verið handtekinn ágistiheimilinu við [...] Þann 25. ágúst sl.hafi kærðu öllum verið, með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness, gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna til dagsins í dag sem staðfestvar með dómum Hæstaréttar Íslands. Þá segir ígreinargerðinni að við rannsókn á [...] bifreiðinni hafi komið í ljós að viðhaldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1328 millilítrar afamfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós að höggvarinn rúmi 5240millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Z og Þ hafi komið hingaðtil lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séu búsettir, að kvöldi 24.ágúst sl. þ.e. sama dag og Y hafi komið til landsins með ferjunni. Við yfirferðá hlustunum hafi einnig komið fram að Y átti í símasamskiptum við nokkra aðilameðan hann keyrði frá Seyðisfirði til Reykjavíkur en þeirra á meðal var Þ. X sébúsettur hér á landi og sé það grunur lögreglu að hann hafi átt að taka á mótimönnunum og vera þeim innan handar með aðstöðu en við rannsókn lögreglu hefurkomið í ljós að X sé sá sem pantaði herbergi fyrir Z, Þ og Y á gistiheimilinu.Hann hafði samkvæmt eigin framburði afnot af bílskúrnum í [...] og þá hafifundist talstöðvar bæði í [..] bifreiðinni og [...] bifreið X sem talið sé aðnotaðar hafi verið í samskiptum fjórmenningarnir eftir að þeir hittust við [...]að kvöldi 24. ágúst sl. Ennfremur segir aðunnið sé hörðum höndum að rannsókn málsins sem sé yfirgripsmikil. Lögregla hafiyfirheyrt fjórmenningana í þrjú skipti og ljóst sé að enn ber nokkuð á milli íframburðum þeirra. Lagt hafi verið hald á umtalsvert magn síma- og tölvubúnaðarsem enn sé verið að skoða og afrita og enn eigi eftir að bera þau gögn undirkærðu. Þá sé verið er að kortleggja ferðir kærðu og kanna með mögulegar fyrriferðir þeirra hingað til lands. Einnig sé leitað mögulegra samverkamanna bæðihér á landi og erlendis og beðið sé eftir gögnum sem óskað hafi verið eftir frádönskum og pólskum yfirvöldum sem mögulega þurfi að bera undir kærðu. Í ljósi allsofangreinds sé það mat lögreglu að miklu skipti að orðið verði við kröfulögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald og einangrun enda sé ljóst aðkærðu séu allir undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni afsterkum fíkniefnum hingað til lands sem ætla megi að hafi verið flutt hingaðtil lands til sölu og dreifingar. Þá sé ljóst að ef kærðu gangi lausir þá getiþeir haft áhrif á framburð hvers annars og á mögulega samverkamenn og hætt sévið því að kærðu geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafiekki lagt hald á nú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr.,sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, er þesskrafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkumfíkniefnum og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu sannist sök. Rannsóknmálsins er langt komin en enn á eftir að vinna úr miklu magni gagna semlögregla hefur aflað og virðast umfangsmikil auk þess sem lögregla bíður gagnafrá Póllandi og Danmörku sem á eftir að bera undir kærðu. Haldi kærði óskertufrelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, s.s. með því að komasönnunargögnum undan eða hafa samband við samseka. Með vísan til a-liðar 1.mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála,er því fallist á kröfur lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins22. september 2017, kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
|
Mál nr. 556/2002
|
Kærumál Vanreifun Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Krafa E um efndir samnings var að svo verulegu leyti vanreifuð, að ekki varð lagður á hana efnisdómur. Hið sama gilti um kröfu hans um skaðabætur. Var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins án kröfu því staðfest. Þá þóttu engin efni til að fallast á að vísun til rangs ákvæðis í 143. gr. laga nr. 91/1991, sem heimildar fyrir kæru í málinu, gæti varðað frávísun málsins frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Aðalkrafa varnaraðila er reist á því að sóknaraðili hafi í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti vísað til rangs ákvæðis í 143. gr. laga nr. 91/1991 sem heimildar fyrir kæru í málinu. Engin efni eru til að fallast á að slíkt geti varðað frávísun málsins frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Excel Aviation Ltd., greiði varnaraðila, Heimsferðum ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 361/1999
|
Skip Veiðiheimildir Úrelding Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta Sératkvæði
|
Fiskiskipið EF, sem var í eigu félagsins E, sökk í júlí 1988. Vegna fyrirhugaðrar smíði nýs skips staðfesti sjávarútvegsráðuneytið (S) að aflaheimildir EF mundu færast yfir til hins nýja skips. Í maí 1989 sótti E um flutning aflaheimilda EF yfir á skipið H. Heimilaði S flutninginn, gegn því að E félli frá úreldingarrétti á EF. Samþykkti framkvæmdastjóri og prókúruhafi E þetta, en nokkrum dögum síðar ritaði lögmaður E bréf til S þar sem hann hélt því fram að hvorki væru í lögum né reglugerðum heimildir um skilyrði ráðuneytisins. Voru aflaheimildir EF fluttar yfir á H í september 1989. Í apríl 1991 sótti E um veiðiheimildir til S fyrir skipið V í stað tilgreindra fjögurra báta, sem strika átti út af skipaskrá. Jafnframt var óskað eftir því að H héldi veiðiréttindum sínum í sex mánuði meðan væri verið að útvega næga „úreldingu” fyrir V. S féllst á að veita V veiðileyfi gegn því að skipið H yrði þegar tekið úr rekstri og afmáð úr skipaskrá fyrir miðjan júlí sama ár. Féllst E á þessi skilyrði, en óskaði síðar eftir frekari fresti til að afskrá H og framlengja jafnframt veiðileyfi V. Hafnaði S þeirri málaleitan. Hélt E því fram að vegna afstöðu S hefði hann lent í fjárhagsörðugleikum og neyðst til að selja skipin V og S auk fjögurra smábáta, langt undir sannvirði. Höfðaði E mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist þess að tilteknar ákvarðanir S yrðu dæmdar ólögmætar og viðurkennt að þær sköpuðu ríkissjóði skaðabótaskyldu. Kröfu E um endurnýjunarrétt vegna EF var vísað sjálfkrafa frá dómi, þar sem félagið var, eftir gildandi lögum, ekki talið hafa lögvarða hagsmuni af því að fá réttinn viðurkenndan. Þá var kröfu E um skaðabætur vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Talið var að á grundvelli 4. gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990 hefðu aflaheimildir EF fallið niður og orðið aflaheimildir H eftir að E fékk samþykki S fyrir flutningi þeirra. Þá var talið að S hefði farið að ákvæðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða þegar þess var krafist að sambærilegt skip hyrfi úr rekstri til að veiðiheimildir fengjust til V. Einnig var talið að S hefði farið að bráðabirgðaákvæði V í lögum nr. 38/1990 þegar áskilið var samþykki veðhafa fyrir flutningi aflaheimilda frá H til V. Var því talið að skuldbindingar þær sem S setti fyrir færslu veiðiheimilda til V hefðu verið í samræmi við lög og lagaframkvæmd þess tíma og að ekki hefði verið sýnt fram á að E hefði verið mismunað á nokkurn hátt af stjórnvöldum í samanburði við aðra sem eins stóð á um. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum E.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. september 1999. Hann gerir eftirfarandi kröfur: a) Áfrýjanda meinað að leigja veiðiheimildir Eskfirðings SU-9 eftir veiðitímabilið 1988-1989. b) Áfrýjanda sett þau skilyrði fyrir færslu veiðiheimilda Eskfirðings SU-9 yfir á Hörpu RE-342 að endurnýjunarréttur vegna Eskfirðings SU-9 félli niður. c) Áfrýjanda ekki veitt heimild til flutnings veiðiheimilda frá Hörpu RE-342 yfir á Vöku SU-9 nema með samþykki veðhafa í Hörpu RE-342. d) Áfrýjanda aðeins veittur 3 mánaða frestur til þess að ganga frá úreldingu á móti nýju skipi félagsins, Vöku SU-9.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Fiskiskipið Eskfirðingur SU 9 sökk 14. júlí 1988 og var strikað út af skipaskrá 18. ágúst sama ár. Skip þetta var í eigu áfrýjanda. Vegna fyrirhugaðrar smíði nýs skips féllst sjávarútvegsráðuneytið á það 13. desember 1988 að við rúmtölu Eskfirðings SU 9 yrði lögð rúmtala fjögurra tilgreindra fiskibáta með því skilyrði að öll yrðu tekin af skipaskrá áður en nýtt skip yrði skráð. Vitnað var til 6. gr. reglugerðar nr. 113/1988 um veitingu veiðileyfa til nýrra og nýkeyptra skipa. Þá staðfesti ráðuneytið það við viðskiptaráðuneytið 19. desember sama ár að aflaheimildir Eskfirðings SU 9 myndu færast yfir til nýs skips sem byggt yrði á Spáni. Hinn 19. maí 1989 sótti áfrýjandi um flutning allra aflaheimilda Eskfirðings SU 9 yfir á Hörpu RE 342. Féllst sjávarútvegsráðuneytið á það með bréfi 8. júní sama ár með því skilyrði að Eskfirðingur SU 9 yrði ekki endurnýjaður. Í bréfinu var vísað til 14. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990. Framkvæmdarstjóri og prókúruhafi áfrýjanda ritaði samþykki sitt á bréf þetta. Þáverandi lögmaður áfrýjanda skrifaði ráðuneytinu hins vegar bréf 27. sama mánaðar þar sem hann hélt því fram að hvorki væru í lögum né reglugerðum heimildir um skilyrði ráðuneytisins og tók fram að ætlast væri til að réttur héldist til að nýta rúmtölu Eskfirðings SU 9 en að sjálfsögðu skyldi það miðast við að Harpa RE 342 yrði þá tekin af skipaskrá. Aflaheimildir Eskfirðings SU 9 voru fluttar yfir á Hörpu RE 342 hinn 26. september 1989. Með bréfi áfrýjanda 10. apríl 1991 til sjávarútvegsráðuneytisins var sótt um almenna veiðiheimild, svo og heimild til rækjuveiða, fyrir Vöku SU 9 í stað tilgreindra fjögurra báta sem samtímis átti að strika út af skipaskrá. Jafnframt var óskað staðfestingar á munnlegu loforði sjávarútvegsráðherra, svo sem segir í bréfinu, að Harpa RE 342 héldi veiðiréttindum sínum í 6 mánuði meðan unnið væri að því að útvega næga „úreldingu“ fyrir hið nýja skip. Í bréfi ráðuneytisins til áfrýjanda 11. apríl 1991 var fallist á að veita Vöku SU 9 veiðileyfi til 15. júlí 1991 með þeim skilyrðum að Harpa RE 342 yrði þegar tekin úr rekstri og því lýst yfir að skipið hyrfi af skipaskrá fyrir 15. júlí. Jafnframt að fallið yrði frá endurnýjunarrétti fyrir Hörpu RE 342 og fjögur önnur tilgreind skip og því lýst yfir að veiðiheimildir þeirra yrðu varanlega sameinaðar heimildum Vöku SU 9. Ennfremur var það tekið fram að veiðileyfi Vöku SU 9 félli úr gildi án fyrirvara ef ekki yrði af þessu fyrir 15. júlí. Af hálfu áfrýjanda var á þessi skilyrði fallist með bréfi 19. apríl 1991 en í bréfi 8. júlí sama ár óskaði hann eftir frekari fresti til að afskrá Hörpu RE 342 og framlengja jafnframt veiðileyfi Vöku SU 9. Ráðuneytið hafnaði þeirri málaleitan með bréfi 9. sama mánaðar. Var í bréfinu vísað til þess að það væri stefna ráðuneytisins að samþykkja ekki varanlegan flutning veiðiheimilda til nýrra skipa fyrr en það skip, sem úrelda ætti í þess stað hefði verið tekið af skipaskrá og þannig varanlega horfið úr fiskiskipaflotanum. Samkvæmt bréfi áfrýjanda til sjávarútvegsráðuneytisins 1. ágúst þetta ár var ástæða þess að ekki tókst að afskrá Hörpu 342 tímanlega sú að það tók lengri tíma en ætlað var að aflétta veðum af skipinu, meðal annars tókst ekki að fá erlent lán sem nota átti í þessu skyni. II. Áfrýjandi heldur því fram að hann hafi vegna afstöðu stefnda lent í fjárhagsörðugleikum og orðið að fá heimild til greiðslustöðvunar 27. ágúst 1991. Tekist hafi að forða félaginu frá uppboðum og gjaldþrotaskiptum með því að selja skipin Vöku SU 9, Hörpu RE 342 og fjóra smábáta, en salan hafi farið fram við þær aðstæður að söluandvirðið, samtals 690.000.000 krónur, hafi verið langt undir sannvirði þess tíma. Þáverandi lögmaður áfrýjanda sendi sjávarútvegsráðuneytinu bréf 17. desember 1992 þar sem hann leitaði skýringa ráðherra á þeim atriðum sem fram koma í kröfugerð áfrýjanda hér fyrir dómi. Þessu bréfi var svarað af ráðuneytinu 14. janúar 1993. Kom þar fram að samkvæmt 4. gr. laga nr. 3/1988 hefði ekki átt að úthluta skipi veiðiheimildum sem horfið væri varanlega úr rekstri. Við framkvæmd ákvæðisins væri útgerðum skipa sem færust gefinn kostur á að ráðstafa veiðiheimildum þeirra í eitt ár frá því að skip fórst. Fengju þær ráðrúm til að ákveða hvort þær keyptu nýtt skip og færðu aflaheimildir til þess eða sameinuðu veiðiheimildirnar heimildum annars skips. Áfrýjanda hafi í samræmi við þetta verið heimilað að flytja loðnuheimildir Eskfirðings SU 9 á loðnuvertíð, sem hófst í ágúst 1988 og lauk í apríl 1989, yfir á skip annarrar útgerðar án þess aflaheimildir féllu niður. Þá kom fram í svari ráðuneytisins að myndast hefði sú starfsregla að veittur væri þriggja mánaða frestur til þess að taka skip af skipaskrá frá því að nýtt skip fengi veiðileyfi. Að endingu vísaði ráðuneytið til ákvæðis V til bráðabirgða í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða þess efnis að óheimilt væri að framselja aflahlutdeild skips án þess að skip hyrfi varanlega úr rekstri og væri afmáð úr skipaskrá nema fyrir lægi samþykki þeirra sem ættu samningsveð í skipinu. Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 19. júní 1998. Sagði í stefnu að þess væri krafist að tilteknar ákvarðanir yrðu dæmdar ólögmætar og viðurkennt að þær sköpuðu ríkissjóði skaðabótaskyldu. Áður en unnt væri að setja fram kröfu um tiltekna bótafjárhæð yrði áfrýjandi að fá úr því skorið hverjar af tilgreindum stjórnvaldsákvörðunum stæðust ekki lagareglur. Nær væri útilokað að leggja mat á tjón áfrýjanda fyrr en það lægi fyrir. Yrðu einhverjar þeirra dæmdar ólögmætar og bótaskylda ríkissjóðs viðurkennd myndi hann höfða sérstakt mál til greiðslu skaðabóta og óska dómkvaðningar matsmanna til þess að meta tjón sitt. III. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/1990, eins og henni var breytt með 1. gr. laga nr. 1/1999, getur hver sá íslenskur ríkisborgari, sem ræður yfir fiskiskipi með haffærisskírteini og skrásett er á skipaskrá, sótt um almennt veiðileyfi og nýtt sér heimild 1. mgr. 7. gr. sömu laga til veiða á tegundum, sem ekki lúta heildaraflatakmörkunum. Hann getur að auki aflað sér veiðiheimilda í þeim tegundum sem sæta slíkum takmörkunum með kaupum eða leigu þeirra samkvæmt nánari ákvæðum laganna. Áfrýjandi gerir kröfu til þess að viðurkenndur verði endurnýjunarréttur hans vegna fiskiskipsins Eskfirðings SU 9, svo sem að framan er greint. Nokkuð er óljóst hvað í þessari kröfu hans á að felast, en hvað sem því líður, getur stefndi ekki komið í veg fyrir að áfrýjandi endurnýi skipastól sinn og er skylt að uppfylltum skilyrðum 5. gr. að gefa út veiðileyfi honum til handa. Eftir gildandi lögum hefur áfrýjandi þannig enga lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenndan endurnýjunarrétt vegna sokkins skips. Ber því að vísa þessari kröfu hans sjálfkrafa frá héraðsdómi samkvæmt 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að framan er það rakið að áfrýjandi krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna ólögmætis tilgreindra stjórnvaldsákvarðana. Í þessu máli hafa þó ekki verið leidd skýr rök að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og enn síður að leiða megi það af þessum stjórnvaldsákvörðunum. Verður því ekki dæmt um skaðabótaábyrgð af þessum sökum. Ber að vísa þeirri kröfu sjálfkrafa frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Þar sem áfrýjandi kveðst hins vegar ætla sér að höfða skaðabótamál að fengnum dómi í máli þessu um ólögmæti ákveðinna stjórnvaldsákvarðana þykir ekki loku fyrir það skotið að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að bera gildi þeirra undir dómstóla. Verður því tekin afstaða til krafna hans sem að þessu lúta. IV. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 19881990 komu skip, sem höfðu horfið varanlega úr rekstri, ekki til greina við veitingu veiðileyfa. Eskfirðingi SU 9 varð því ekki úthlutað aflamarki eftir fiskveiðiárið 19881989. Aflamark skipsins varð þannig ekki leigt næsta fiskveiðiár. Veiðheimildir þess urðu hins vegar færðar annaðhvort á nýtt eða nýkeypt sambærilegt skip samkvæmt 1. mgr. 14. gr. sömu laga. Áfrýjandi fékk til þess heimild ráðuneytisins að flytja aflaheimildirnar á skip er hann hugðist láta smíða á Spáni. Hann óskaði hins vegar eftir og fékk samþykkt að flytja aflaheimildirnar yfir á Hörpu RE 342, áður en nýja skipið komst í rekstur. Eftir það voru aflaheimildir Eskfirðings SU 9 fallnar niður lögum samkvæmt og orðnar aflaheimildir Hörpu RE 342. Þegar Vaka SU 9 kom til landsins hafði áfrýjandi ekki veiðiheimildir fyrir það skip. Þá höfðu gengið í gildi lög nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Eftir þágildandi 1. mgr. 5. gr. þeirra laga komu þau skip ein til greina við veitingu veiðileyfa sem höfðu haft veiðileyfi samkvæmt 4. og 10. gr. laga nr. 3/1988 og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar átti hann þess kost að fá veiðiheimildir til hins nýja skips hyrfi annað sambærilegt skip úr rekstri. Til þess að koma þessu í framkvæmd fékk áfrýjandi nokkurn aðlögunartíma eftir að Vaka SU 9 kom til landsins. Svo sem að framan greinir samþykkti framkvæmdarstjóri áfrýjanda í bréfi til sjávarútvegsráðuneytisins 19. apríl 1991 að taka Hörpu RE 342 úr rekstri samkvæmt þeim skilyrðum sem honum voru sett af ráðuneytinu. Því var haldið fram við munnlegan flutning fyrir Hæstarétti að framkvæmdarstjórinn hefði ekki haft umboð til að skuldbinda áfrýjanda með þessum hætti. Ekki verður séð að þeirri málsástæðu hafi áður verið hreyft í málinu og er hún alltof seint fram komin. Með lögum nr. 38/1990 var tekin upp sú regla að úthluta árlegri aflaheimild skips, sem kallað var aflamark þess, út frá svokallaðri aflahlutdeild, sem byggðist á veiðireynslu skips og hélst óbreytt milli ára. Það nýmæli fólst í 6. mgr. 11. gr. þessara laga að heimilt var að framselja hluta varanlegrar aflahlutdeildar skips. Áður hafði verið óheimilt að framselja slíkar heimildir varanlega nema skip yrði máð af skipaskrá og var sú afskráning háð því skilyrði að skip væri veðbandalaust. Veðhafar gátu þannig treyst því, að skip, sem þeir höfðu veð í, lækkaði ekki í verði við að aflaheimildir yrðu varanlega fluttar af skipinu. Vegna þessa nýmælis þótti nauðsynlegt að setja svohljóðandi bráðabirgðaákvæði V í lögin: „Óheimilt er að framselja aflahlutdeild skips skv. 6. mgr. 11. gr. án þess að skip hverfi varanlega úr rekstri og sé afmáð af skipaskrá, nema fyrir liggi samþykki þeirra aðila sem samningsveð áttu í skipinu er lög þessi koma til framkvæmda.“ Veðhafar sem öðluðust veðrétt í skipi eftir gildistöku laganna urðu hins vegar að tryggja rétt sinn með öðrum hætti því að samþykkis þeirra var ekki krafist fyrir flutningi varanlegrar aflahlutdeildar. Sjávarútvegsráðuneytið fór að framangreindu bráðabirgðaákvæði þegar það áskildi samþykki veðhafa fyrir flutningi aflaheimilda frá Hörpu RE 342 til Vöku SU 9. Samkvæmt gögnum málsins var það vegna framangreinds bráðabirgðaákvæðis sem áfrýjanda tókst ekki að uppfylla þau skilyrði sem ráðuneytið hafði sett honum til þess að Vaka SU 9 fengi þær veiðiheimildir sem til stóð. Hefur hann ekki sýnt fram á að lengri frestur hefði gagnast honum í þessu skyni. Samkvæmt framanskráðu voru skuldbindingar þær sem ráðuneytið setti fyrir færslu veiðiheimilda til Vöku SU 9 í samræmi við lög og lagaframkvæmd þessa tíma og ekki hefur verið sýnt fram á að áfrýjanda hafi á nokkurn hátt verið mismunað af stjórnvöldum í samanburði við aðra sem eins stóð á um. Verða a, b, c og d liðir II. kröfuliðar áfrýjanda ekki teknir til greina. Ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms að því leyti. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstrétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfulið I í kröfugerð áfrýjanda, Eskfirðings ehf., og kröfu hans um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda, íslenska ríkisins. Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er varðar a, b, c og d liði II. kröfuliðar áfrýjanda og málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Mál þetta varðar afleiðingar þess, að skip áfrýjanda Eskfirðingur SU 9 fórst á Héraðsflóa 14. júlí 1988, og gerðust þau atvik þess, er mestu skipta, í gildistíð laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990. Vegna breyttra lagareglna hefur áfrýjandi ekki lengur beina hagsmuni af því, að fyrri þáttur dómkrafna hans komi til skoðunar, auk þess sem síðari þátturinn, í fjórum liðum, fjallar í raun um sama efni. Áfrýjandi hafði lengi starfað við sjósókn, þegar skip hans fórst, og gerði fljótlega ráðstafanir til að útvega annað skip í þess stað. Hann tók að lokum ákvörðun um að kaupa nýsmíðað skip frá Spáni, er síðar fékk nafnið Vaka SU 9, en því fylgdi sá vandi, að afhendingartími þess var um tvö ár. Auk þess að flytja veiðiheimildir sínar vegna fyrra skipsins yfir á hið nýja, sem var nokkru stærra, gerði hann ráðstafanir til að úrelda tiltekna fiskibáta, þannig að umskiptin fullnægðu gildandi reglum um fiskveiðistjórn. Á þeim grundvelli samþykkti sjávarútvegráðuneytið og staðfesti með bréfum 13. og 19. desember 1988, að veiðileyfi sokkna skipsins og þessara báta yrðu sameinuð og flutt á hið nýja skip. Áfrýjanda var heimilað að nýta veiðiheimildir Eskfirðings SU 9 með leigu það sem eftir var fiskveiðiársins 1988, en fyrirstaða varð á því, að hið sama yrði gert á árinu 1989. Virðist túlkun sjávarútvegsráðuneytisins á gildandi fiskveiðireglum hafa ráðið þar mestu, þótt atvikin hafi ekki verið að fullu skýrð. Áfrýjandi brá þá á það ráð að kaupa skip, sem fyrir var í fiskveiðiflotanum, Hörpu RE 342, ásamt hálfum veiðiheimildum þess, en hinn helmingurinn var fluttur á annað skip seljandans, sem einnig tilheyrði hinum starfandi fiskiflota. Voru veiðiheimildir Eskfirðings SU 9 síðan lagðar við þær heimildir, sem komu með Hörpu. Þessi ráðstöfun áfrýjanda var frá upphafi gerð til bráðabirgða, þannig að hann hugðist selja Hörpu, þegar nýja skipið kæmi. Með bréfi 8. júní 1989 samþykkti sjávarútvegsráðuneytið flutning veiðiheimilda sokkna skipsins yfir á Hörpu, en aðeins með því skilyrði, að Eskfirðingur SU 9 yrði ekki endurnýjaður. Er ljóst, að áfrýjandi gekkst undir þann skilmála að óvilja sínum. Af þessu spannst sú saga, sem rakin er í gögnum málsins, en kjarni hennar er sá, að því er mál þetta varðar, að áfrýjanda var gert að úrelda tvö skip úr hinum starfandi fiskiflota í stað eins, er inn í hann kom, þ.e. nýsmíðinnar frá Spáni. Jafnframt fór svo, að honum tókst aldrei að nýta hið nýja skip, heldur varð hann vegna fjárhagsörðugleika að ráðstafa því til annarra. Ekki verður séð, hvernig sjávarútvegsráðuneytið gat að lögum samþykkt að gera áfrýjanda kleift að bæta sér upp óvæntan missi Eskfirðings SU 9 með kaupum á nýsmíðuðu skipi með löngum afhendingartíma án þess að taka um leið á sig að gera honum kleift að nýta á meðan veiðiheimildir sokkna skipsins með úrræðum, er samrýmdust hinni gildandi skipan á stjórn fiskveiða. Hefur stefndi meðal annars ekki getað gert það skiljanlegt, hvernig ráðuneytið gat leyft sér að krefjast þess af honum, að Harpa RE 342 yrði í raun sett í stað nýja skipsins, sem búið var að samþykkja að taka inn í fiskiflotann, þannig að hann yrði að ráðstafa henni án nokkurra veiðiheimilda, ef hann vildi síðan taka hið nýja skip í notkun eins og búið var að binda fastmælum. Honum var í raun gert að fórna fullgildu leyfi annars hvors skipsins, Hörpu eða þá Eskfirðings og hins nýja skips, án þess að hann hefði nokkuð til þess unnið. Hið gagnstæða fór þó á engan hátt í bága við markmið hinna gildandi laga og fól ekki í sér nein forréttindi fyrir áfrýjanda, þannig að afstaða ráðuneytisins verður vart skýrð með öðru en einhvers konar misskilningi á ákvæðum laganna. Verða þau ekki túlkuð svo, að endurbætur á fiskiflotanum með nýsmíði skipa hafi verið bannaðar, og þá síst við þær aðstæður, sem hér voru uppi. Hið umdeilda skilyrði, sem um ræðir í b-lið síðari dómkröfu áfrýjanda, var því með öllu ólögmætt. Af öðrum liðum þessarar dómkröfu verða tveir að teljast nokkuð vanreifaðir, og hinn þriðji, er varðar frest til flutnings á veiðiheimildum af Hörpu RE 342, verður ekki talinn hafa sjálfstæða þýðingu, eftir að fallist hafi verið á b-lið. Loks eru ekki efni til þess að svo stöddu að taka afstöðu til þeirrar skaðabótaskyldu stefnda, er fylgi hinni ólögmætu ráðstöfun. Samkvæmt þessu eiga úrslit málsins að vera þau, að viðurkennt verði, að sjávarútvegsráðuneytinu hafi verið óheimilt að setja áfrýjanda það skilyrði 8. júní 1989 fyrir færslu veiðiheimilda Eskfirðings SU 9 yfir á Hörpu RE 342, að Eskfirðingur yrði ekki endurnýjaður. Jafnframt greiði stefndi áfrýjanda hæfilegan málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 1999. Mál þetta sem dómtekið var 21. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 19. júní 1998. Stefnandi er Eskfirðingur hf., Strandgötu 9, Eskifirði, kt. 630885-0869. Stefndu eru fjármálaráðherra og sjávarútvegsráðherra f.h. ríkissjóðs. Dómkröfur stefnanda eru þessar: I. Að viðurkenndur verði endurnýjunarréttur stefnanda vegna fiskiskipsins Eskfirðingur SU-9 (skipaskrárnúmer 252) sem fórst þann 14. júlí 1988. II. Að staðfest verði með dómi ólögmæti eftirfarandi stjórnvaldsákvarðana sjávarútvegsráðherra og viðurkennd bótaskylda ríkissjóðs vegna þeirra: a) Stefnanda meinað að leigja veiðiheimildir Eskfirðings SU-9 eftir veiðitímabilið 1988-1989. b) Stefnanda sett þau skilyrði fyrir færslu veiðiheimilda Eskfirðings SU-9 yfir á Hörpu RE-342 að endurnýjunarréttur vegna Eskfirðings SU-9 félli niður. d) Stefnanda veittur aðeins 3 mánaða frestur til þess að ganga frá úreldingu á móti nýju skipi félagsins, Vöku SU-9. Stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati réttarins. MÁLSATVIK Stefnandi lýsir málsatvikum svo, að þann 14. júlí 1988 hafi fiskiskipið Eskfirðingur SU-9, í eigu stefnanda sokkið. Veiðiheimildir Eskfirðings hafi numið samtals um 1738 þorskígildistonnum. Í desember 1988 hafi stefnandi náð samningi um smíði nýs skips sem talinn hafi verið mjög hagstæður. Í bréfi sjávarútvegsráðuneytisins dags 19. desember 1988 hafi verið staðfest að aflaheimildir Eskfirðings SU-9 mundu færast yfir til hins nýja skips sem verið væri að smíða á Spáni. Hafi því allt kapp verið lagt á að halda rekstri félagsins í gangi þar til hið nýja skip kæmi. Fyrirsvarsmenn félagsins hafi reynt að leigja kvóta hins sokkna skips tímabundið en það ekki gengið, þar sem sjávarútvegsráðuneytið hafi ekki heimilað að veiðiheimildirnar yrðu nýttar af öðrum skipum tímabundið nema rétt fram í apríl 1989, þ.e.a.s., loðnukvóti fyrir vertíðina 1988-1989 sem búið hafi verið að úthluta áður en skipið sökk. Ekki hafi verið um annað að ræða fyrir stefnanda en að festa kaup á skipi til bráðabirgða sem unnt væri að flytja á kvóta af Eskfirðingi. Um þessar mundir hafi verið mjög erfitt með kaup á hentugum skipum og vegna fyrrgreindrar afstöðu ráðuneytisins hafi stefnandi séð sig nauðugan til þess að festa kaup á skipinu Hörpu RE-342 með hálfum veiðiheimildum fyrir mjög hátt verð (135 milljónir). Sjávarútvegsráðuneytið hafi heimilað flutning veiðiheimilda Eskfirðings yfir á Hörpu en aðeins gegn því að stefnandi félli frá úreldingarrétti á hinu sokkna skipi eða með öðrum orðum réttinum til þess að smíða og flytja inn nýtt skip í stað þess sem sökk. Á þetta skilyrði hafi stefnandi ekki fallist, þrátt fyrir að veiðiheimildirnar hefðu verið færðar. Nýtt skip, Vaka SU-9 hafi komið til landsins 1. apríl 1991. Ekki hafi tekist hins vegar að selja skipið sem keypt hefði verið í millitíðinni né heldur að flytja kvótann sem færður hefði verið af Eskfirðingi á Vöku, enda hefði sú kvöð fylgt flutningi veiðiheimildanna á Hörpu að þær skyldu bundnar þeim veðböndum sem hvílt höfðu á Hörpu þegar það var keypt. Í ofanálag hafi sjávarútvegsráðuneytið veitt stefnanda mjög skamman frest til þess að ganga frá flutningi veiðiheimilda frá Hörpu yfir á Vöku og úreldingu á móti því skipi eða aðeins þrjá mánuði. Þann 17. desember 1992 hafi Sigurður Helgason hrl. sent bréf til sjávarútvegsráðherra. Hafi hann beint fjórum svohljóðandi fyrirspurnum til ráðherra: 1. Hvers vegna gaf ráðuneytið Eskfirðingi hf. aðeins þriggja mánaða umþóttunartíma til að ganga frá úreldingu skipa sinna í stað nýja skipsins, Vöku SU-9, á sama tíma og öðrum var gefinn lengri frestur til sams konar aðgerða? 2. Hvers vegna var Eskfirðingi hf. ekki heimilt að hagnýta kvóta hins sokkna skips, þar til nýs hafði verið aflað í þess stað? 3. Hvers vegna heimilaði ráðuneytið ekki flutning á þeim veiðiheimildum sem upphaflega tilheyrðu Eskfirðingi SU-9 yfir á Vöku SU-9 eða annað skip skilyrðislaust í stað þess að krefjast heimilda allra veðhafa í skipinu? Þeir eignuðust þar með ný veð í veiðiheimildum þeim sem komu af Eskfirðingi SU-9 en höfðu aldrei verið tengdar kaupum Eskfirðings hf á Hörpu RE. Hvers vegna og á hvaða forsendum var Eskfirðingi hf. hafnað um að hagnýta sér endurnýjunarrétt fyrir Eskfirðing SU-9, sem sökk í Héraðsflóa í júlí 1988? Í svarbréfi sjávarútvegsráðuneytisins frá 14. janúar 1993 komi fram að ekki hafi borið samkvæmt lögum að úthluta skipi veiðiheimild væri það varanlega horfið úr rekstri. Við framkvæmd ákvæðisins væri hins vegar útgerðum þeirra skipa sem færust gefinn kostur á að ráðstafa veiðiheimildum skipsins í eitt ár eftir að það fórst. Hafi þetta verið gert til þess að gefa þeim aðilum sem misstu skip úr rekstri frest til þess að ákveða hvort þeir keyptu sér nýtt skip, sem þá fengi sömu veiðiheimildir og það skip sem fórst hafði haft eða sameinuðu veiðiheimildirnar veiðiheimildum annars skips. Veldi útgerð síðari kostinn hafi samþykki ráðuneytisins verið háð því skilyrði að endurnýjunarréttur vegna hins horfna skips félli niður. Enn fremur komi fram í svari ráðuneytisins að við framkvæmd laganna um stjórn fiskveiða hafi mótast sú starfsregla að veittur væri þriggja mánaða frestur til þess að taka skip af skipaskrá frá því að nýtt skip hefði fengið útgefið veiðileyfi. Að endingu bendi ráðuneytið á að samkvæmt bráðabirgðaákvæði V í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða sé óheimilt að framselja aflahlutdeild skips, án þess að skip hyrfi varanlega úr rekstri og væri afmáð úr skipaskrá, nema fyrir lægi samþykki þeirra aðila er samningsveð ættu í skipinu. Stefnandi kvartaði við umboðsmann Alþingis vegna áðurnefndra stjórnvaldsákvarðana sjávarútvegsráðherra, með bréfi dagsettu 5. júní 1993. Tók umboðsmaður erindið ekki til umfjöllunar, þar sem of langur tími var liðinn frá umræddum stjórnvaldsákvörðunum. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi átt við langvarandi heilsuleysi að stríða, m.a. vegna þeirra hremminga sem rekstur félagsins hafi lent í. Af þessum sökum og vegna erfiðleika í rekstri hafi hann ekki getað fylgt eftir réttindum sínum fyrr en nú; enda fyrirtækið komið úr þeim vanda sem við hafi verið að glíma. Stefnandi hafi með bréfum sínum gert stefndu grein fyrir því að hann áskildi sér rétt til þess að krefja ríkissjóð um skaðabætur auk þess sem stefnda hafi verið gerð grein fyrir því að stefnandi sætti sig ekki við að missa úreldingarrétt sinn. Stefndu hafi hvorki fyrr né síðar fallist á sjónarmið stefnanda og sé málshöfðun því nauðsynleg. Fyrri hluti kröfugerðar stefnanda (I) byggir á því að stefnda sjávarútvegsráðuneytinu hafi ekki verið heimilt að synja stefnanda um endurnýjunarrétt vegna Eskfirðings SU-9 né binda flutning aflaheimilda frá því skipi á Hörpu RE-342 því skilyrði að fallið yrði frá endurnýjunarréttinum vegna Eskfirðings. Rétturinn sé því enn til staðar. Stefnandi fái ekki séð að það skilyrði stefnda sjávarútvegsráðuneytisins fyrir því að fluttar yrðu aflaheimildir frá hinu sokkna skipi yfir á Hörpu RE-342, að stefnandi félli frá svokölluðum úreldingarrétti vegna hins sokkna skips, eigi sér nokkra lagastoð. Sé á því byggt að skilyrðið um afsal stefnanda á úreldingarréttinum sé markleysa og að hann sé enn fyrir hendi, enda hafi stefnandi aldrei fallist á skilyrðið. Tilvitnuð lagaákvæði í bréfi sjávarútvegsráðuneytisins frá 14. janúar 1993, 4. og 14. gr. l. 3/ 1988 geti þess í engu að við sameiningu aflaheimilda á annað skip þurfi að falla frá endurnýjunarrétti þess skips sem veiðiheimildir voru færðar af. Með endurnýjunarrétti sé átt við rétt útgerðaraðila til að smíða eða flytja inn fiskveiðiskip sambærilegt að rúmmetramagni í stað skips sem úrelt er. Síðari hluti kröfugerðar stefnanda (II) byggir á því að stefndi sjávarútvegsráðherra hafi í fjórgang brotið rétt á stefnanda og valdið honum fjárhagstjóni en það hafi verið með eftirtöldum hætti: 1. Skilyrði um brottfall úreldingarréttar hafi verið ólögmætt. 2. Synjun um að nýta veiðiheimildir hins sokkna skips hafi verið óheimil. 3. Veðbinding kvótans hafi verið ólögmæt. 4. Of skammur tími hafi verið veittur til að ganga frá úreldingu vegna Vöku SU-9. Um 1. tl. Sjónarmið varðandi 1. tl. séu reifuð með rökstuðningi með fyrri hluta kröfugerðarinnar. Um 2. tl. sé það að segja að ekki verði séð að sú ákvörðun ráðuneytisins að meina stefnanda að hagnýta veiðiheimildir hins sokka skips þar til nýtt væri byggt styðjist við nokkrar lagaheimildir. Ekki virðist heldur hafa gilt sömu reglur um skip sem brunnu til grunna, ónýttust af ís eða voru ónýt af öðrum orsökum og að fullu bætt af tryggingarfélögum. Geyma hefði mátt slík skip afskráð og ónýt árum saman við bryggju og nýta veiðiheimildirnar án takmarkana og halda jafnframt réttinum til að kaupa ný skip þeirra í stað. Sama hafi gilt um skip sem seld hafi verið úr landi. Fyrir þau hafi mátt kaupa inn ný skip og færa veiðiheimildir hvert sem óskað var án þess að endurnýjunarréttur skertist. Sé hér um að ræða augljóst brot á jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Hvað nákvæmlega átt sé við með "horfið varanlega úr rekstri" í áðurnefndri 3. gr. sé ekki fullkomlega ljóst. Virðist stefnanda með hliðsjón af eftirfarandi dæmum vera við það miðað af hálfu ráðuneytisins að skip sé sokkið en að skip sem hætt er fyrir fullt og allt að gera út vegna ýmiss annars altjóns, t.d. bruna eða brotsjós sé ekki horfið varanlega úr rekstri. Stefnandi nefnir til sögunnar skip í eigu Samherja á Akureyri; Þorsteinn EA-610 og Már EA-310. Togarinn Þorsteinn hafi orðið fyrir tjóni vorið 1988 er hann skemmdist af völdum hafíss fyrir Norðurlandi. Hafi togarinn skemmst svo mikið að ekki hafi þótt fært að gera við hann. Hann hafi legið við bryggju án haffæriskírteinis frá því í maí 1988 þar til í október 1992. Bátnum Má hafi verið lagt haustið 1988 og hann legið við bryggju til sama tíma og togarinn Þorsteinn, en í október 1992 hafi skipin bæði endanlega verið úrelt fyrir nýtt skip Baldvin Þorsteinsson EA-10. Þrátt fyrir að bæði skipin hafi verið dæmd ónýt af tryggingarfélögum og ekki gerð út, hafi veiðiheimildir þeirra engu að síður verið fullnýttar í fimm ár eftir að skipin hafi í raun verið "varanlega horfin úr rekstri." Annað dæmi sé Sjóli HF-18 sem brunnið hafi árið 1985. Nýtt skip, Sjóli HF-1 hafi komið í stað þess sem brann síðla árs 1987 og fengið veiðiheimildir þess skips sem brann. Hafi heimildum verið úthlutað á hið brunna skip í millitíðinni. Sú regla að útgerðaraðili hafi aðeins 12 mánaða frest til þess að ráðstafa veiðiheimildum eftir að skip ferst hafi ekki stuðst við nein lög, þó þessi verklagsregla hafi síðar verið staðfest. Um 3. tl., þ.e.a.s. þá ákvörðun stefnda að heimila ekki flutning aflaheimilda Eskfirðings SU-9 yfir á Vöku SU-9 nema með samþykki veðhafa í Hörpu RE-342 segir stefndi í bréfi sínu frá 14. janúar 1993 að samkvæmt ákvæði V til bráðabirgða í 1. nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða væri óheimilt að framselja aflahlutdeild skips, án þess að skip hyrfi varanlega úr rekstri og væri afmáð úr skipaskrá, nema fyrir lægi samþykki þeirra aðila sem samningsveð hafi átt í skipinu. Þar sem stefnanda hafi ekki tekist að afla nægjanlegs samþykkis samningsveðhafa í Hörpu RE-342 hafi honum verið synjað um flutning aflahlutdeildar. Stefnandi byggir á því að sú túlkun sem ráðuneytið beitti eigi ekki við í þessu tilviki. Umræddar veiðiheimildir hafi ekki verið veðsettar við kaup á Hörpu RE-342 né verið veðsettar vegna kaupanna. Veiðiheimildirnar hafi verið fluttar á skipið eftir að kaupin höfðu átt sér stað og veðhöfum í skipinu óviðkomandi. Um 4. tl. eða hinn skamma umþóttunartíma sem stefnanda hafi verið gefinn til þess að úrelda skip á móti Vöku SU-9 bendir stefnandi á að engar reglur hafi gilt um þennan umþóttunartíma þegar stefndi hafi veitt þennan frest. Engu að síður hafi stefnanda verið skammtaður mun skemmri tími en ýmsir aðrir aðilar í svipaðri stöðu hafi fengið. Nefnir stefnandi tvö dæmi í þessu sambandi. Fyrra dæmið sé Haukur GK-25, sem keyptur hafi verið til landsins og skráður á skipaskrá 20. mars 1991, en gamli Haukur hafi ekki verið afskráður fyrr en 24. september 1991 eða sex mánuðum síðar. Hafi hinn nýi Haukur verið á veiðum allan tímann. Síðara dæmið sé Júlíus Geirmundsson ÍS, en hann hafi komið til landsins og hafið veiðar 10.nóvember 1989. Barði NK-120 sem úreltur hafi verið í hans stað hafi ekki farið af skipaskrá fyrr en 1. júní 1990 eða átta mánuðum síðar. Virðist ráðuneytið því hafa tekið geðþóttaákvarðanir um það hverjir frestir hafa verið veittir til úreldingar. Sé á því byggt að með þessu hafi stefndi brotið a.m.k. tvær ólögfestar reglur stjórnsýsluréttarins, jafnræðisregluna og meðalhófsregluna, sem síðar hafi verið lögfestar í stjórnsýslulögum nr. 37/1993, sbr. 11. og l2. gr. laganna. Í máli þessu sé einungis krafist viðurkenningar skaðabótaskyldu ríkissjóðs; krafa um að tilteknar ákvarðanir verði dæmdar ólögmætar og viðurkennt verði að þær skapi ríkissjóði bótaskyldu. Áður en unnt sé að setja fram kröfu um greiðslu tiltekinnar bótafjárhæðar, sé stefnanda nauðsyn að fá úr því skorið hverjar af ofangreindum stjórnvaldsákvörðunum sjávarútvegsráðuneytisins hafi ekki staðist lagareglur. Nær útilokað megi telja að leggja mat á tjón stefnanda, fyrr en fyrir liggi nákvæmlega hverjar þeirra hafi verið ólögmætar. Verði ólögmæti einhverra ákvarðananna og bótaskylda ríkissjóðs viðurkennd, muni stefnandi höfða sérstakt mál til greiðslu skaðabóta, þar sem kallaðir yrðu til dómkvaddir matsmenn, til að leggja mat á það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir. Varðandi lagarök með kröfugerðinni er aðallega vísað til laga um fiskveiðistjórnun nr. 97/1985, nr. 3/1988, nr. 38/1990, ásamt síðari breytingum og reglugerða sem settar eru með stoð í lögum þessum, m.a. nr. 113/1988, 465/1990, 367/1991 og 290/1992. Einnig er vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/ 1993. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. 1. nr. 91/1991. Byggt er á því af hálfu stefndu að stefndi, sjávarútvegsráðuneytið, hafi í einu og öllu farið að settum reglum og málefnalegum sjónarmiðum við meðferð málsins. Jafnframt hafi jafnræðis verið gætt. Allar veiðar á botnfiski, rækju, humri, skelfiski, síld og loðnu í atvinnuskyni hafi í gildistíð laga nr. 3/1988 verið háðar sérstökum leyfum ráðuneytisins og hafi aðeins skip, sem fengu leyfi til botnfiskveiða á árinu 1985, átt kost á slíkum leyfum enda væru þau ekki horfin varanlega úr rekstri, sbr. 3. - 4. gr. l. nr. 3/1988. Auk þess hafi þau skip, er komu í stað þeirra skipa sem veiðileyfi fengu á árinu 1985 átt kost á veiðileyfum. Þetta ákvæði hafi alltaf verið túlkað þannig að eingöngu væri heimilt að veita skipi, sem ekki hefði haft veiðileyfi á árinu 1985, slíkt leyfi að í stað þess hyrfi úr rekstri skip, sem veiðileyfi hefði fengið 1985. Þessi skilningur komi fram m.a. í 8. gr. rgl. nr. 113/1988 um veitingu veiðileyfa til nýrra og nýkeyptra skipa. Í nefndu ákvæði felist einnig hvað teldist að hverfa varanlega úr rekstri, þ.e. að skip var tekið af skipaskrá hjá Siglingarmálastofnun. Um flutning aflaheimilda milli skipa hafi gilt 13. og 14. gr. laga nr. 3 1988. Ákvæði 13. gr. sé um flutning á árlega úthlutuðum veiðiheimildum eða aflamarki og hafi þar gilt þar rúmar reglur. Í 14. gr. sé hins vegar fjallað um flutning veiðileyfa milli skipa með varanlegum veiðiréttindum sem þeim fylgdu og skv. ákvæðinu hafi flutningur varanlegra veiðiheimilda aðeins verið heimill í tengslum við flutning veiðileyfis. Heimilt hafi verið skv. 14. gr. við endurnýjun fiskiskipa að úthluta nýju skipi í eigu sama aðila sams konar réttindum og skip það sem tekið var úr rekstri hafði haft. Þá hafi skv. 14. gr. verið heimilt með samþykki sjávarútvegsráðuneytisins að sameina aflamark skips, sem rekstri var varanlega hætt á, veiðiheimildum annars skips sem veiðileyfi hafði, enda félli niður veiðileyfi þess skips sem veiðiheimildirnar voru fluttar á. Þessi regla hafi miðað að því að fækka þeim skipum, sem stunduðu veiðar með sameiningu veiðileyfa og veiðiréttinda. Fyrsti liður dómkröfu stefnanda sé sá, að "viðurkenndur verði endurnýjunarréttur stefnanda vegna fiskiskipsins Eskfirðings SU-9 (skipaskrárnúmer 252) sem fórst 14. júlí 1988". Með endurnýjunarrétti eigi stefnandi við skv. stefnu málsins, rétt útgerðaraðila til að smíða eða flytja inn fiskveiðiskip sambærilegt að rúmmetramagni í stað þess skips sem úrelt var. Með bréfi hinn 19. maí 1989 hafi stefnandi óskað eftir því að allar veiðiheimildir Eskfirðings SU-9 flyttust yfir á Hörpu RE-342, en stefnandi hafi fest kaup á því skipi. Þetta hafi ráðuneytið samþykkt hinn 8. júní 1989, en bundið samþykkið því skilyrði að Eskfirðingur SU-9 yrði ekki endurnýjaður og þar með að veiðileyfið félli niður. Það hafi stefnandi samþykkt. Tæplega þremur vikum síðar eða hinn 27. júní 1989 hafi stjórn stefnanda tilkynnt að hún ætlaðist til að endurnýjunarrétturinn héldist áfram. Þessu hafi verið svarað af ráðuneytinu hinn 3. júlí 1989. Þar sé vísað til 14. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990, þar sem áskilið er samþykki ráðuneytisins fyrir sameiningu veiðiheimilda skips sem hætt er rekstri við veiðiheimildir annarra skipa. Sjávarútvegsráðuneytið hafi ávallt, þegar verið sé að sameina veiðiheimildir í tilvikum sem þessum, bundið sameininguna því skilyrði, að fallið væri frá endurnýjunarrétti og þar með veiðileyfi vegna þess skips sem tekið væri úr rekstri. Yrði ekki fallist á þetta skilyrði væri heimild til flutnings veiðiheimilda frá einu skipi til annars ekki samþykkt. Ljóst sé því að ráðuneytið hafi farið að ákvæðum laga um stjórn fiskveiða nr. 3/1988 sem og að sjónarmið ráðuneytisins hafi verið málefnaleg. Hér er einnig byggt á því að stefnandi hafi samþykkt skilyrði ráðuneytisins. Með bréfi 3. júlí 1989 séu lagarök tilgreind enn frekar. Hinn 26. sept. 1989 hafi ráðuneytið tilkynnt, að það hafi sameinað aflaheimildir Eskfirðings SU-9 og helming aflaheimildar Hörpu RE-342. Ekki hafi verið höfð uppi athugasemd við þessa sameiningu. Hinn 17. des. 1992, hafi stefnandi óskað eftir því að gerð væri grein fyrir því á hvaða forsendum honum hafi verið synjað um að hagnýta sér endurnýjunarrétt fyrir Eskfirðing SU-9. Því hafi verið svarað 14. janúar 1993. Engar frekari athugasemdir hafi verið hafðar uppi af hálfu stefnanda við ráðuneytið. Ljóst sé því að um verulegt tómlæti sé að ræða hjá stefnanda sem leiða eigi til sýknu stefndu. Annar liður í dómkröfur stefnanda sé krafa um staðfestingu Héraðsdóms á ólögmæti fjögurra stjórnvaldsákvarðana sjávarútvegs-ráðuneytisins. Í fyrsta lagi sé dómkrafa stefnanda sú, að honum hafi verið "meinað að leigja veiðiheimildir Eskfirðings SU-9 eftir veiðitímabilið 1988-1989." Varðandi þennan kröfulið er vísað til þess sem að framan er rakið. Stefnandi hefði óskað eftir því að færa veiðiheimildir Eskfirðings SU-9 yfir á Hörpu RE-342. Ráðuneytið hafi orðið við ósk hans. Þar með hafi veiðileyfið og þar með endurnýjunarrétturinn fallið niður. Engin rök standi til þess að verða við kröfum stefnanda. Í öðru lagi sé dómkrafa stefnanda sú, að honum hafi verið "sett þau skilyrði fyrir færslu veiðiheimilda Eskfirðings SU-9 yfir á Hörpu RE-342 að endurnýjunarréttur vegna Eskfirðings SU-9 félli niður". Slíkt skilyrði hafi verið ólögmætt. Skv. 4. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990 komi þau skip ein til greina við veitingu veiðileyfa, sem leyfi höfðu fengið til botnfiskveiða 1985 og ekki hafi horfið varanlega úr rekstri. Einnig ný og nýkeypt skip sem komið hafi í stað skipa er leyfi hafi fengið 1985. Í raun hafi ekki borið að úthluta skipi veiðiheimildum væri það horfið varanlega úr rekstri. Hefði skip farist þá myndaðist sú regla að útgerðum slíkra skipa var gefinn árs frestur til að ráðstafa veiðiheimildum skipsins þ.e. til ákvörðunar á því hvort aflað væri annars skips í stað þess er fórst eða hvort aflaheimild skipsins sem fórst yrðu sameinaðar öðru skipi. Yrði slíkur kostur valinn var það háð samþykki ráðuneytisins og því skilyrði að endurnýjunarréttur horfna skipsins félli niður. Þessi ársfrestur hafi verið ívilnandi fyrir útgerðirnar og hafi nú verið lögfestur í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Um það hvenær skip hvarf varanlega úr rekstri sbr. 4. gr. l. nr. 3/1988 hafi verið við það miðað, hvort báturinn væri á skrá hjá Siglingarmálastofnun ríkisins. Vísað er á bug fullyrðingum stefnanda að jafnræðis hafi ekki verið gætt milli aðila. Stefnandi nefni sem dæmi Þorstein EA-610, Má EA-310 og Sjóla HF-18. Þorsteinn EA-610 hafi verið tekinn af skrá 28. okt. 1992. Enginn bátur með nafninu Már EA-310 finnist og Sjóli HF-18 hafi verið tekinn af skrá 12. ágúst 1994. Eskfirðingur SU-9 hafi aftur á móti verð tekinn af skrá 18. ágúst 1988. Í þriðja lagi telji stefnandi það vera ólögmætt að honum hafi ekki verið "veitt heimild til flutnings veiðiheimilda frá Hörpu RE-342 yfir á Vöku SU-9 nema með samþykki veðhafa Hörpu RE-342" Það skilyrði, að samþykki þurfi frá öllum veðhöfum, ef flytja á aflaheimildir frá einu skipi til annars byggi á skýlausu ákvæði V til bráðabirgða við lög nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða en þar segi: "Óheimilt er að framselja aflahlutdeild skips, skv. 6. mgr. 11. gr. án þess að skip hverfi varanlega úr rekstri og sé afmáð af skipaskrá, nema fyrir liggi samþykki þeirra aðila sem samningsveð áttu í skipinu er lög þessi koma til framkvæmda." Lögin hafi komið til framkvæmda 1. janúar 1991. Á þeim tímapunkti hafi hvílt á skipinu veð og skipti ekki máli skv. ákvæðinu, hvort þau voru tilkomin eftir kaup á skipinu eða hvort þau voru yfirtekin með skipinu. Í fjórða lagi telji stefnandi ólögmæta þá ákvörðun að honum hafi aðeins verið veittur "3 mánaða frestur til þess að ganga frá úreldingu á móti nýju skipi félagsins, Vöku SU-9". Stefnandi telji að öðrum fyrirtækjum hafi verið veittur mun lengri frestur og stefnandi hafi brotið jafnræðisregluna og meðalhófsregluna. Þegar Vaka SU-9 fékk veiðileyfi hinn 11. apríl 1991 var í gildi reglugerð nr. 113/1988 um veitingu veiðileyfa til nýrra eða nýkeyptra skipa. Skv. 8. gr. reglugerðarinnar hafi aðeins verið heimilt að veita nýju skipi veiðileyfi ef eldra hafði verið tekið af skipaskrá og því ekki gefinn neinn frestur til þess. Þrátt fyrir það hafi Eskifirðingi hf. verið veittur frestur í rúma þrjá mánuði til að taka Hörpu RE-342 af skrá eftir að Vaka SU-9 fékk veiðileyfi. Varðandi þau dæmi sem tilgreind séu af stefnanda um að aðrir hafi fengið lengri fresti þá er því vísað á bug. Þá sé á því byggt af hálfu stefndu að aðgerðarleysi og tómlæti stefnanda eigi að leiða til sýknu. Mál þetta sé tilkomið af því að skip stefnanda, m/s Eskfirðingur SU-9 ferst hinn 14. júlí 1988. Á því ári hafi verið hafist handa við að finna leiðir til að færa aflaheimildir yfir á ný skip og meðal annars ráðist í að byggja nýtt skip á Spáni. Það skip hafi komið til landsins 1. apríl 1991. Í desember 1992 hafi þáverandi lögmaður stefnanda ritað sjárvarútvegsráðuneytinu bréf og óskað eftir að gerð yrði grein fyrir fjórum atriðum er snertu samskipti stefnanda og ráðuneytisins. Þessi atriði séu hluti dómkrafna í málinu. Hinn 14. janúar 1993, hafi ráðuneytið svarað athugasemdum stefnanda. Engar athugasemdir varðandi svar ráðuneytis hafi borist frá stefnanda. Tæplega einu og hálfu ári síðar, eða 5. júní 1993 hafi stefnandi borið fram kvörtun til umboðsmanns Alþingis vegna þessara fjögurra atriða. Umboðsmaður hafi vísað málinu frá þar sem meira en tvö ár hafi verið liðin frá því atvik málsins hafi átt sér stað eða á árinu 1991. Næst hafi það gerst það, að stefna var þingfest hjá Héraðsdómi Reykjavíkur 10 árum eftir að Eskfirðingur SU-9 ferst. Í ljósi tómlætis stefnanda beri að sýkna stefndu. NIÐURSTAÐA Forsvarsmaður stefnanda, Aðalsteinn Valdimarsson og forsvarsmaður Keflavíkur hf rituðu Sjávarútvegsráðuneytinu bréf dagsett 19. maí 1989 þar sem óskað var eftir staðfestu svari ráðuneytisins um skiptingu kvóta loðnuskipsins m/b Hörpu RE-342 er stefnandi hafði keypt, þannig að helmingur kvóta m/b Hörpu færðist yfir á Keflvíking KE-100 og hinn helmingurinn fylgdi m/b Hörpu sem einnig fengi allan aflakvóta (veiðiheimildir) m/b Eskfirðings SU-9. Með bréfi ráðuneytisins dagsettu 8. júní 1989 féllst ráðuneytið á flutning þennan á aflakvóta og segir í bréfinu að kvótatilfærslu þessar séu bundnar því skilyrði að m.b. Eskfirðingur SU-9 verði ekki endurnýjaður. Á bréf þetta er ritað: “Samþykkur ofanrituðu: ESKFIRÐINGUR HF “ og er nafnritun forsvarsmanns stefnanda, Aðalsteins Valdimarssonar, undir áritun þessari. Með bréfi 26. september 1989 segir að ráðuneytið hafi sameinað aflaheimildir m/s Eskfirðings SU 9 ½ aflaheimildum m/s Hörpu RE 342. Sameining þessi á aflamarki hafði stoð í 2. málslið 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/1988 um stjórn fiskveiða 1988-1990 en þar segir að heimilt sé með samþykki ráðuneytisins að sameina aflamark skips, sem hætt er rekstri á, aflamarki annarra skipa. Skv. 8. gr. reglugerðar nr. 113/1988 um veitingu veiðileyfa til nýrra og nýkeyptra fiskiskipa var aðeins heimilt að veita nýju eða nýkeyptu skipi veiðiheimildir skv. 1. gr. í stað skips er hvarf úr rekstri, ef því skilyrði var fullnægt að hið eldra skip hafi endanlega verið strikað út af skipaskrá Siglingamálastofnunar ríkisins eftir 1. janúar 1985. Eins og að framan greinir var það að beiðni forsvarsmanna stefnanda að aflakvóti Eskifirðings SU 9 var fluttur yfir á Hörpu RE 342 en sá flutningur var því aðeins heimill að fallið var frá endurnýjunarrétti. Fallist er á það með stefndu að við framkvæmd þessa hafi sjávarútvegsráðuneytið farið að ákvæðum laga nr. 3/1988 og byggt á málefnalegum sjónarmiðum. Telur dómurinn að það skilyrði að endurnýjunarréttur vegna Eskfirðings SU félli niður hafi verið í samræmi við framangreind ákvæði og tilgang laga nr. 3/1988. Af því leiðir að endurnýjunarréttur vegna Eskfirðings SU féll niður er veiðiheimildir voru fluttar yfir á Hörpu RE 342. Verður því kröfu stefnanda um viðurkenningu á endurnýjunarrétti vegna Eskfirðings SU 9 hafnað. Stefnandi krefst þess að staðfest verði að tilteknar stjórnvaldsákvarðanir sjávarútvegsráðuneytisins hafi verið ólögmætar og að bótaskylda ríkissjóðs vegna þeirra verði viðurkennd. 1)Um það að stefnanda hafi verið meinað að leigja veiðiheimildir Eskfirðings SU eftir veiðitímabilið 1988-1989 er það að segja, að eins og að framan greinir voru veiðiheimildir Eskfirðings SU fluttar á Hörpu RE að beiðni stefnanda sbr. bréf sjávarútvegsráðuneytisins frá 26. september 1989. Þá kemur fram hér að framan að dómurinn telur að það skilyrði að fallið væri frá endurnýjunarrétti vegna Eskfirðings SU hafi verið lögmætt. Eftir þessa ráðstöfun veiðiheimildanna af Eskfirðingi SU féll niður veiðileyfi það sem hafði fylgt Eskfirðingi og veiðiheimildir því tengdar og varð þeim ekki ráðstafað frekar og er þessari kröfu stefnanda hafnað. 2)Stefnandi heldur því fram að sú ákvörðun ráðuneytisins að meina honum að hagnýta veiðiheimildir hins sokkna skips hafi ekki átt sér lagastoð og því sé þess krafist að staðfest verði með dómi að synjun um notkun veiðiheimilda Eskfirðings hafi verið óheimil. Virðist hér byggt á því sem staðreynd í málinu að sjávarútvegsráðuneytið hafi ekki heimilað veiðiheimildir yrðu nýttar af öðrum skipum tímabundið umfram það sem úthlutað hafði verið vegna fiskveiðiársins 1988-89. Þá er því haldið fram að í nokkrum tilvikum hafi skip verið afskráð en veiðiheimildir þeirra nýttar. Samkvæmt ákvæðum 4. gr. laga nr. 3/1988 skyldu þau skip ein koma til greina við veitingu veiðileyfa samkvæmt 3. gr. laganna sem fengið höfðu leyfi til botnfiskveiða á árinu 1985 og ekki höfðu horfið varanlega úr rekstri, einnig ný og nýkeypt sambærileg skip sem komu í stað skipa sem leyfi fengu 1985. Fram kemur í málinu að Eskfirðingur SU var afmáð úr skipaskrá 18. ágúst 1988 og við það var miðað að skip væri talið horfið varanlega úr rekstri sbr. 4. gr. l. nr. 3/1988 er það var afmáð úr skipaskrá. Ljóst er að svo stóð á um Eskfirðing SU og þykir ekki sýnt fram á að jafnræðisregla hafi verið brotin gagnvart stefnanda í tilvikum þeim sem hann greinir í máltilbúnaði sínum. 3)Stefnandi heldur því fram að ólögmætt hafi verið að áskilja samþykki veðhafa Hörpu RE fyrir flutningi veiðiheimilda frá því skipi til Vöku SU 9. Samkvæmt ákvæði V til bráðabirgða við lög nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða var óheimilt að framselja aflahlutdeild skips nema fyrir lægi samþykki þeirra aðila er samningsveð áttu í skipinu er lögin komu til framkvæmda. Lög nr. 38/1990 komu til framkvæmda 1. janúar 1991. Ákvæði þetta er fortakslaust og skilyrði þess að aflahlutdeild Hörpu yrði færð yfir á Vöku var ekki uppfyllt að þessu leyti og verður stefnda ekki um það kennt. Er þessi kröfuliður því ekki tekinn til greina. 4)Samkvæmt reglugerð nr. 113/1988 sem í gildi var er Vaka SU fékk veiðileyfi 11. apríl 1991, var aðeins heimilt að að veita nýju skipi veiðileyfi ef eldra hafði verið tekið af skipaskrá og frests ekki getið. Sú ákvörðun að veita stefnanda þriggja mánaða frest til úreldingar á móti Vöku var ívilnandi og stefnandi hefur ekki sýnt fram á að honum hafi borið lengri frestur en hann fékk og er þessum kröfulið hans hafnað. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á það hér að stefndu séu ábyrgir fyrir tjóni sem hann kann að hafa orðið fyrir í rekstri sínum með því að brjóta reglur stjórnsýsluréttarins gagnvart honum við meðferð erinda stefnanda í sjávarútvegsráðuneytinu eða með öðrum hætti. Samkvæmt ofansögðu er öllum kröfum stefnanda hafnað og verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum hans og eftir úrslitum málins verður stefnanda gert að greiða stefnda 120.000 krónur í málskostnað. Stefndu, sjávarútvegsráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, skulu sýknir af öllum kröfum stefnanda, Eskfirðings hf. Stefnandi greiði stefnda 120.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 713/2015
|
Gjaldþrotaskipti Gjöf Riftun
|
Fallist var á með þrotabúi H að sú ráðstöfun H í apríl 2012 að afsala til Þ helmingshlut sinn í tiltekinni fasteign hefði falið í sér gjafagerning í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að gjöfin hefði verið afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, sbr. 140. gr. sömu laga. Var krafa þrotabúsins um riftun ráðstöfunarinnar því tekin til greina. Þá var litið svo á að Þ hefði verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnar og var henni því gert að greiða tjónsbætur samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 142. gr. laganna. Loks var talið að fasteignamatsverð sem þrotabú H hefði byggt fjárkröfu sína á hefði verið tækur mælikvarði á gangverði eignarinnar á þeim tíma sem H afsalaði helmingi hennar til Þ, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Var Þ því gert að greiða þrotabúinu umkrafða fjárhæð.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 12. ágúst 2015. Ekkivarð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. september 2015 og áfrýjaði hún öðrusinni 20. október sama ár. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda,en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð. Þá krefst hún málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Samkvæmt gögnum málsins gerði Sláturhús Hellu hf. fjárnám 4. apríl 2011hjá eiginmanni áfrýjanda, Hauki Hjaltasyni, fyrir skuld að höfuðstól 7.685.116krónur, sem var sögð nema samtals 10.247.483 krónum að meðtöldum vöxtum ogkostnaði. Fjárnám var meðal annars gert í eignarhlut Hauks í fasteign aðEfri-Reykjum í Bláskógabyggð, auðkenndri sem lóð 1 með tilteknu fastanúmeri, enþetta mun vera sumarhús, sem Haukur og áfrýjandi áttu að helmingi hvort. Haukurgerði 3. apríl 2012 samkomulag við þennan kröfuhafa um uppgjör skuldar sinnar.Í samkomulaginu var tekið fram að Haukur hafi tvívegis greitt inn á skuldina,annars vegar 1.000.000 krónur 29. ágúst 2011 og hins vegar 1.500.000 krónur 9.mars 2012. Við undirritun þess myndi hann gera hana upp með því að inna afhendi 5.250.000 krónur ásamt því að lýsa yfir að hann gerði ekki tilkall tiltveggja tilgreindra tækja, sem kröfuhafinn hafi haft til afnota en Haukur taliðtilheyra sér. Eins og málið liggur fyrir virðist óumdeilt að skuldin hafi veriðgreidd á þennan hátt. Í framhaldi af þessu gaf Haukur út afsal til áfrýjanda23. apríl 2012 fyrir helmingshlut sínum í fasteigninni án þess að kaupsamningurhafi áður verið gerður um hann. Í afsalinu sagði ekkert um kaupverð eðagreiðslu þess, en það var afhent til þinglýsingar 18. maí 2012 og innfært ífasteignabók 21. sama mánaðar. Samkvæmt kröfu Landsbankans hf. var bú Haukstekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms 4. apríl 2013, semstaðfestur var með dómi Hæstaréttar 23. sama mánaðar í máli nr. 256/2013, enfrestdagur við skiptin mun vera 18. október 2012. Stefndi höfðaði mál þetta 6.desember 2013. Í endanlegri kröfugerð hans fyrir héraðsdómi var þess krafist aðframangreindri ráðstöfun Hauks til áfrýjanda yrði rift og henni gert að greiðastefnda 14.035.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu frá 18. maí 2012 til 9. janúar 2014, en dráttarvöxtum frá þeimdegi til greiðsludags, auk málskostnaðar. Kröfuna um riftun reisti stefndiaðallega á 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en tilvara 141. gr. sömu laga.Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi byggir áfrýjandi aðalkröfusína um sýknu á því að áðurgreint afsal Hauks fyrir helmingi fasteignarinnarhafi ekki falið í sér gjöf, heldur hafi orðið að samkomulagi milli þeirra aðáfrýjandi lánaði Hauki fé til að gera upp skuld hans við Sláturhús Hellu hf. ogkomast þannig hjá nauðungarsölu eignarinnar, en að uppgjöri loknu fengiáfrýjandi afsal fyrir helmingshlut Hauks í henni. Í þessu skyni hafi áfrýjandi millifærtaf eigin bankareikningi inn á reikning Hauks 3.200.000 krónur 27. júlí 2011,1.000.000 krónur 29. ágúst sama ár og 1.000.000 krónur 1. febrúar 2012, en aðauki hafi hún tekið 2.600.000 krónur í peningum af reikningi sínum 14.september 2011 og afhent þá Hauki. Um þessar röksemdir áfrýjanda er þess aðgæta að í framlagðri kvittun fyrir fyrstu millifærslunni var tekið fram í reitfyrir skýringu að um væri að ræða „lán 20. sept. 2011“ og í kvittun fyrirþeirri næstu að hún væri „lán“, en engin skýring var tilgreind í kvittun fyrirþeirri þriðju. Þá liggur fyrir kvittun fyrir útborgun á 2.600.000 krónum afreikningi áfrýjanda 14. september 2011, en kvittunin ber ekki annað með sér enað féð hafi verið greitt út með peningum og kemur þar ekkert fram um hvað hafisíðan verið gert við þá. Samkvæmt þessu má sjá að Haukur virðist hafa innt afhendi greiðslu að fjárhæð 1.000.000 krónur inn á skuld sína við Sláturhús Helluhf. 29. ágúst 2011, en þann dag millifærði áfrýjandi sömu fjárhæð ábankareikning hans með framangreindri skýringu. Að þessu frátöldu tengdustmillifærslur frá áfrýjanda til Hauks eða úttekt hennar á fyrrnefndri fjárhæð ípeningum á engan hátt greiðslum hans á skuldinni, hvorki að því er varðardagsetningar né fjárhæðir, en af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að háarfjárhæðir hafi að öðru leyti farið um bankareikninga Hauks á þessu tímabili.Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfestniðurstaða hans um að líta verði svo á að afsal Hauks til áfrýjanda fyrirhelmingshlut í fasteigninni hafi falið í sér gjafagerning í skilningi 1. mgr.131. gr. laga nr. 21/1991 og telst gjöfin hafa verið afhent á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag, sbr. 140. gr. sömu laga. Er því fullnægt skilyrðumþessara lagaákvæða til að rifta þeirri ráðstöfun. Ekki eru efni til annars enað líta svo á að áfrýjanda hafi verið kunnugt um riftanleika ráðstöfunarinnarog verður því samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 orðið viðkröfu stefnda um að áfrýjanda verði gert að greiða af þessu tilefni tjónsbætur.Stefndi hefur miðað fjárkröfu sína á hendur áfrýjanda viðfasteignamatsverð eignarinnar að Efri-Reykjum eftir framlögðu skattframtalihennar og Hauks 2013, en samkvæmt því var fasteignamatsverð eignarinnar allrar28.070.000 krónur í árslok 2012. Því til samræmis krefst stefndi þess aðáfrýjanda verði gert að greiða helming þeirrar fjárhæðar eða 14.035.000 krónur.Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna skalfasteignamatsverð eignar vera gangverð umreiknað til staðgreiðslu, sem ætla máað eignin hefði í kaupum og sölum í febrúarmánuði næst á undan matsgerð, endataki hún gildi á tímabilinu 31. desember til loka febrúarmánaðar. Að þessuvirtu verður að líta svo á að fasteignamatsverðið, sem stefndi byggir kröfusína á, hafi tekið mið af ætluðu gangverði eignarinnar að Efri-Reykjum ífebrúar 2012. Áfrýjandi hefur ekki hnekkt því með matsgerð dómkvadds manns aðþetta matsverð sé tækur mælikvarði á gangverði eignarinnar á þeim tíma, semHaukur afsalaði helmingi hennar til áfrýjanda, en í því sambandi getur gegnandmælum stefnda engu breytt verðmat fasteignasala á markaðsverði eignarinnar áfyrsta fjórðungi ársins 2011, sem áfrýjandi lagði fram í héraði, þó svo aðhlutaðeigandi fasteignasali hafi komið fyrir dóm eftir uppkvaðningu hinsáfrýjaða dóms og staðfest verðmat sitt.Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi meðal annars borið fyrir sig að hvað semöðru líði eigi að lækka fjárhæð kröfu stefnda sökum skuldajafnaðar á kröfuhennar á hendur honum að fjárhæð 7.800.000 krónur vegna áðurnefndra fjögurragreiðslna til Hauks á árunum 2011 og 2012. Þessa málsástæðu hafði áfrýjandiekki uppi í héraði og verður henni ekki komið að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr.163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu geturþessi málsástæða engu breytt við úrlausn málsins.Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfestá þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti svo sem segir í dómsorði.Dómsorð:Rift er gjafagerningi, semfólst í afsali Hauks Hjaltasonar 23. apríl 2012 til áfrýjanda, ÞórdísarJónsdóttur, fyrir helmingi fasteignarinnar Efri-Reykja, lóð 1, í Bláskógabyggð.Áfrýjandi greiði stefnda,þrotabúi Hauks Hjaltasonar, 14.035.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. maí 2012 til 9. janúar2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms ummálskostnað skal vera óraskað.Áfrýjandi greiði stefnda750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 13. maí 2015.Mál þetta, sem var höfðað 6. desember2013 og þingfest 9. janúar 2014, var dómtekið 6. maí sl. Stefnandi er þrotabúHauks Hjaltasonar, kt. [...], Stigahlíð 60, Reykjavík. Stefnda er ÞórdísJónsdóttir, kt. [...], Stigahlíð 60, Reykjavík.Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandiAð rift verði með dómi ráðstöfunþrotamanns, Hauks Hjaltasonar, til handa stefndu að andvirði 14.035.000 krónur,sem fram fór þann 18. maí 2012 með framsali og afhendingu þrotamanns tilstefndu á 50% eignarhlut í fasteigninni að Efri-Reykjum, lóð 1, Bláskógabyggð,fastanúmer 220-5379. Stefnda greiði stefnanda 14.035.000 krónur með vöxtumsamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingar frá 18. maí 2012til 9. janúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig greiðslu málskostnaðar úrhendi stefndu að skaðlausu að mati dómsins og að teknu tilliti til skyldustefnanda til greiðslu virðisaukaskatts.Dómkröfurstefndu eru eftirfarandiAð stefnda verði sýknuð af kröfustefnanda í málinu. Til vara, ef fallist verður á riftun og fjárkrafa stefnandakemur til álita, krefst stefnda þess að fjárkrafan verði lækkuð verulega.Stefnda krefst þess einnig að henni verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu úrhendi stefnanda verði fallist á sýknukröfu. Til vara krefst stefnda þess aðmálskostnaður verði felldur niður. Í þinghaldi 27. október sl. féll stefnandi frástefnukröfu sem laut að ráðstöfun þrotamannsins Hauks Hjaltasonar á eignarhlut sínumí fasteigninni að Stigahlíð 60, Reykjavík, til stefndu.IAtvik og ágreiningsefni Bú Hauks Hjaltasonar, hér eftir nefndurþrotamaður, var tekið til gjaldþrotaskipta 4. apríl 2013 með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur á grundvelli kröfu Landsbankans hf. um gjaldþrotaskiptisem barst dóminum 18. október 2012. Óumdeilt er að sá dagur telst frestdagur.Árangurslaus löggeymsla hafði verið gerð í búi Hauks Hjaltasonar 12. október2012. Auglýsing um innköllun til kröfuhafa var birt í Lögbirtingablaðinu, fyrrasinn þann 11. apríl 2013 og lauk kröfulýsingarfresti 11. júní sama ár.Skiptafundur til umfjöllunnar um lýstar kröfur við skiptin var haldinn 20. júnís.á. Heildarfjárhæð lýstra krafna nam rúmlega 400 milljónum kr. Í stefnu er því lýst að við könnun skiptastjóraá ráðstöfunum þrotamanns, hafi komið í ljós að þrotamaður hafi ráðstafað tilstefndu, eiginkonur sinnar, eign án þess að fyrir hafi komið nokkurt gagngjald.Í máli þessu er deilt um lögmæti framsals þrotamanns til stefndu áhelmingseignarhlut í sumarbústað þeirra hjóna að Efri Reykjum í Bláskógabyggð,fastanúmer 220-5379. Nánar tiltekið liggur fyrir afsal dagsett 23. apríl 2012þar sem þrotamaður afsalar til stefndu 50% eignarhlut sínum í fasteigninni tilfullrar eignar og umráða. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 18. maí samaár. Samkvæmt skráningu eignarinnar í fasteignaskrá er um að ræða 100 m²sumarbústað ásamt 39,6 m² baðhúsi.Stefnandi telur að um hafi verið að ræðaaugljósan gjafagerning til nákomins aðila sem hafi verið kröfuhafa til hagsbótaá ótilhlýðilegan hátt. Því beri að rifta ráðstöfuninni og gera stefndu aðgreiða tjónsbætur í samræmi við stefnukröfur í samræmi við lög umgjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Stefnda mótmælir þessu. Hún kveðst hafakeypt eignarhlutann og greitt fyrir hann með því að gera upp kröfu semSláturhúsið á Hellu hf. hafi átt á þrotamann/stefnanda. Þann 4. apríl 2011 hafiSláturhúsið gert fjárnám í sumarbústaðnum vegna kröfunnar. Eins og fram kemur íendurriti úr gerðarbók nam höfuðstólsfjárhæð fjárhæð kröfunnar 7.685.116krónum. Í kjölfarið hafi þrotamaður leitað til stefndu með það fyrir augum aðhún keypti af honum eignarhlutann í sumarhúsinu til að hann gæti með því mótigreitt upp skuldbindingu sína gagnvart Sláturhúsinu. Stefnda kveðst hafa keypteignarhlutann og greitt fyrir hann 7.800.000 krónur sem hún hafi lagt inn áreikning stefnanda á tímabilinu 27. júlí 2011 til 1. febrúar 2012. Umdeildráðstöfun þrotamanns á eignarhlutanum í sumarbústað þeirra hjóna til stefnduhafi því ekki falið í sér gjafagerning og sé ekki riftanleg ráðstöfun ískilningi 131. gr. laga nr. 21/2991. Þá sé hún heldur ekki ótilhlýðileg ískilningi 141. gr. sömu laga. II Málsástæður og lagarök aðilaStefnandibyggir á því að ekkert gagngjald hafi verið innt af hendi fyrir hinn framseldaeignarhlut. Enginn kaupsamningur hafi verið gerður milli aðila og ekkertkaupverð tilgreint í afsalinu frá 23. apríl 2012. Samkvæmt veðbókarvottorðifasteignarinnar hafi hvorki verið áhvílandi veðskuldir né aðrar tryggingar.Stefnda hafi verið eiginkona þrotamanns og því nákomin honum sbr. 1. tl. 3. gr.laga nr. 21/1991. Því hafi augljóslega verið um að ræða gjöf þrotamanns tilnákomins aðila. Samkvæmt skattframtali þrotamanns ogstefndu 2013 fyrir árið 2012 hafi fasteignamat eignarinnar verið 28.070.000krónur en engar veðskuldir eða aðrar tryggingar verið áhvílandi. Helmingshluturþrotamanns hafi því a.m.k. verið að verðmæti 14.035.000 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr.21/1991 megi krefjast riftunar á gjafagerningi hafi gjöfin hafi verið afhent ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Reglan sé hlutlæg og því megi huglægafstaða þeirra sem staðið hafi að ráðstöfuninni einu gilda. Regla 3. mgr. 131.gr. sem undanskilur tækifærisgjafir og því um líkt, geti ekki átt við um þágjöf sem hér sé til skoðunar enda um að ræða veruleg verðmæti sem ekki hafiverið í neinum takti við fjárhag þrotamanns á þeim tíma er gjöfin hafi veriðafhent. Jafnframt sé til þess að líta að þrotamaður og stefnda voru nákomniraðilar. Stefnandi byggir á því að umræddu framsali þrotamanns á 50% eignarhlutsínum í fasteigninni að Efri-Reykjum, skuli rift á grundvelli 3. mgr. 131. gr.laga nr. 21/1991 en hann telur þó reglu 141. gr. sömu laga einnig eiga við um framsaliðog er krafa hans um riftun einnig reist á þeirri reglu. Því til stuðnings vísarstefnandi til fyrri umfjöllunar „að breyttu breytanda“.Þá telur stefnandi að samkvæmt 140. gr.laga nr. 21/1991 beri að miða við að framsalið hafi átt sér stað 18. maí 2012þótt afsalið hafi verið dagsett fyrr, en reglan kveði á um að tímamarkráðstafana skuli miðast við þinglýsingu eða aðrar tryggingarráðstafanirFjárkrafastefnanda er á því byggð að stefndu beri að greiða honum tjónsbætur vegna hinnarriftanlegu ráðstöfunar á sumarhúsinu sem nemi verðmæti hinnar framseldu eignar.Stefnandi vísar um það til lokamálsliðar 1. og 3. mgr. 142. gr. laga nr.21/1991. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir fjártjóni sem nemi andvirðiráðstöfunarinnar. Hefði hún ekki átt sér stað hefðu fjármunirnir sem varráðstafað nýst stefnanda til úthlutunar upp í lýstar kröfur í þrotabúþrotamanns. Jafnframt vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins.Það sé engum vafa undirorpið að stefnduhafi verið fullkunnugt um riftanleika þeirrar ráðstöfunar á bústaðnum aðEfri-Reykjum og því beri að dæma hana til greiðslu tjónsbóta, sbr. lokamálslið1. mgr. 142. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á að stefndu hafiverið kunnugt um riftanleika framsals sumarbústaðarins að Efri-Reykjum vísarstefnandi til fyrsta málsliðar 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 sem leiði tilsömu fjárkröfu vegna þeirrar ráðstöfunar. Stefnandi byggir á því að súráðstöfun hafi komið stefndu að sömu notum og svarar til andvirðis hennar, endaum að tefla fasteign sem hafið viðhaldið verðgildi sínu og gott betur. Stefndaberi sönnunarbyrðina fyrir því að ráðstafanirnar hafi komið henni að minninotum eða leitt til minna tjóns.Af hálfu stefnanda er á því byggt aðtjón stefnanda vegna ráðstöfunar fasteignarinnar að Efri-Reykjum sé 14.035.000krónur, sbr. skattframtal aðila árið 2013. Samkvæmt 2. mgr. 142. gr. laga nr.21/1991 ber að greiða þrotabúi þann hagnað sem fæst eftir að riftunarmál erhöfðað. Stefnandi krefst skaðabótavaxta samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá framsali hvorrareignar en þá áttu hin bótaskyldu atvik sér stað í skilningi ákvæðisins. Þákrefst hann einnig dráttarvaxta af fjárhæðum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga,sbr. enn fremur 9. gr. laganna.Krafa stefnanda um málskostnað er byggðá XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísast til 1.mgr. 32. gr. laganna.Krafa stefndu umsýknu byggist á því að umdeild eignarréttaryfirfærsla frá þrotamannitil stefndu, þ.e. lögskipti þeirra með 50% eignarhlut í sumarhúsinu aðEfri-Reykjum, hafi ekki falið í sér gjafagerning. Stefnda segir að forsöguráðstöfunarinnar megi rekja til þess að Dreifing ehf. gaf þann 6. júní 2008 útskuldabréf til Skúlagötu 30 ehf. að fjárhæð 8.000.000 króna og hafi stefnandi(þrotamaður) gengist í sjálfsskuldaábyrgð á réttum efndum skuldabréfsins.Bréfið hafi síðan verið framselt þann 10. október 2008 til Sláturhússins Helluehf. Dreifing ehf. hafi ekki staðið í skilum með afborganir sem hafi leitt tilfjárnáms Sláturhússins Hellu í eignarhluta stefnanda í sumarhúsi þeirra.Þrotamaður hafi leitað til stefndu um að hún keypti af honum eignarhlutinn ísumarhúsinu til að hann gæti greitt upp kröfu sína við Sláturhúsið. Stefnda kveðst hafa samþykkt að greiða skuldina viðSláturhúsið á Hellu gegn því að stefnandi afsalaði eignarhlut sínum ísumarhúsinu til hennar. Stefnda kveðst, eins og áður sagði, hafa greitt stefnda7.800.000 krónur inn á reikning stefnanda á tímabilinu 27. júlí 2011 til 1.febrúar 2012. Þessar greiðslur séu í samræmi við skriflegt samkomulag sem gerthafi verið við Sláturhúsið á Hellu um lúkningu skuldarinnar. Af því megi ráðaað skuldin hafi verið gerð upp annars vegar með greiðslum frá stefnanda, vegnaframangreindra lána frá stefndu, og hins vegar með því að stefnandi hafiframselt rétt sinn vegna tiltekinna tækja til sláturhússins, samtals aðverðmæti 4.000.000 króna. Í kjölfar samkomulagsins hafi stefnandi afsalað, líktog um hafi verið samið, 50% eignarhlut sínum í umræddu sumarhúsi með afsalidagsettu 23. apríl 2012. Af framagreindu megi ráða að stefnandi hafi aldrei fengiðneitt fé að gjöf frá stefndu. Gjafatilgangur sé því augljóslega ekki fyrirhendi og riftun því ekki reist á 131. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem andvirðihafi komið fyrir hina ætluðu gjöf sé ekki um að ræða riftanlega ráðstöfun ískilningi 131. gr. laga nr. 21/1991. Um hafi verið að ræða yfirfærslu áverðmætum sem byggðust á viðskiptalegum forsendum og gjafatilangur því ekki tilstaðar. Litið hafi verið svo á að gjafahugtak 131. gr. laga nr. 21/1991 hafi aðgeyma þrjú meginatriði: Að gjöfin rýri eignir skuldarans, að gjöfin leiði tileignaaukningar hjá móttakanda og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa.Ekkert af þessum skilyrðum sé fyrir hendi.Stefnda mótmælir einnig þeirri málsástæðu stefnanda aðframsal á umræddum eignarhluta sé einnig riftanleg á grundvelli 141. gr. laganr. 21/1991. Þessi málsástæða sé ekki studd öðrum rökum en þeim að vísað er til„fyrri umfjöllunar að breyttu breytanda“ eins og segi í stefnu. Með vísan tilþess sem að framan er rakið hafnar stefnda því að viðskiptin með 50%eignarhluta í sumarhúsinu hafi falið í sér ótilhlýðilega ráðstöfun í skilningi141. gr. laga nr. 21/1991. Hvergi í stefnu séu lögð fram nein rök fyrirmálsástæðu þessari og engin framlögð sönnunargögn sanni hana. Stefnda telur aðþessi þáttur málsins sé með öllu ósannaður og í raun vanreifaður af hálfustefnanda. Engin skilyrði séu til þess að rifta umræddum viðskiptum ágrundvelli 141. gr. laga nr. 21/1991.Ef fallist veður á að rifta megi umdeildum viðskiptumkrefst stefnda þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefnandihafi ekkert lagt fram í málinu um raunverulegt virði eignarhluta sumarhússins.Sönnunarbyrði um umfang ætlaðs tjóns hvíli á stefnanda og ekki stoði fyrir stefnandaað vísa eingöngu til fasteignamats. Stefnda mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda, þar á meðalupphafstíma. Varðandi málskostnað krefst stefnda málskostnaðar bæði íþví tilviki ef stefndi verður sýknaður og eins ef krafan verður tekin tilgreina að takmörkuðu leyti.III Forsendur ogniðurstöður Ágreiningur aðila snýst um það hvortskilyrði séu til riftunar á framsali þrotamanns/Hauks Hjaltasonar á eignarhlutsínum í fasteigninni að Efri-Reykjum, til eiginkonu sinnar, stefndu, sbr. afsaldagsett 23. apríl 2012 og mótteknu til þinglýsingar 18. maí. Kaupsamningur varvar ekki gerður um eignarhlutann í sumarhúsinu og kaupverð er heldur ekkitilgreint í afsalinu. Eins og rakið hefur verið heldur stefnda því fram að húnhafi samþykkt að greiða skuld Hauks við Sláturhúsið á Hellu ehf. gegn því aðhann afsalaði eignarhlut sínum í sumarhúsinu til hennar. Þetta hafi þausammælst um eftir að fjárnám var gert í eignarhluta stefnanda í sumarhúsinuþann 4. apríl 2011 að kröfu Sláturhússins, samkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi semHaukur hafði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Í greinargerð stefndu er þvíhaldið fram að stefnda hafi samtals greitt 7,8 milljónir inn á reikningstefnanda á tímabilinu 27. júlí 2011 til 1. febrúar 2012 í samræmi viðskriflegt samkomulag sem Haukur gerði við Sláturhúsið á Hellu ehf. Í samkomulaginu, sem er dagsett 3. apríl 2012, segir aðHaukur Hjaltason hafi greitt inn á skuldabréfið 1.000.000 króna þann 29. ágúst2011 og 1.500.000 krónur þann 9. mars 2012. Enn fremur að með aðilum takist núsamkomulag til lúkningar kröfu Sláturhússins vegna skuldabréfsins, annars vegarað Haukur greiði 5.250.000 krónur með eingreiðslu við undirritun samkomulagsinsgegn afhendingu frumrits skuldabréfsins og hins vegar með því að hann muni ekkigera tilkall til tveggja tækja sem Sláturhúsið hafi haft til afnota og hannhafi talið eign sína. Nánar tiltekið reykofn og „frystitunnel“ samtals aðverðmæti 4.000.000 króna. Stefnda hefur lagt fram fjórar kvittanir því til sönnunarað hún hafi greitt Hauki á tímabilinu 27. júlí 2011 til 1. febrúar 2012 ísamræmi við samkomulagið sem gert var við Sláturhúsið á Hellu ehf. og þanniggreitt Hauki fyrir eignarhluta hans í sumarbústaðnum. Fyrir vikið sé ljóst aðandvirði hafi komið fyrir hina ætluðu gjöf og því ekki gjafatilgangur fyrirhendi. Samkvæmt fyrstu kvittuninni, sem er afrit kvittunar úrheimabanka, voru þann 27. júlí 2011 millifærðar 3.200.000 krónur af reikningistefndu inn á reikning Hauks. Samkvæmt millifærslukvittun dagsettri 29. ágúst2011 greiddi stefnda inn á reikning Hauks 1.000.000 króna og aftur 1.000.000króna þann 1. febrúar 2012. Þá hefur stefnda einnig lagt fram viðskiptakvittunfrá banka um úttekt peninga af reikningi hennar að fjárhæð 2.600.000 krónurþann 14. september 2011. Stefnda og Haukur Hjaltason gáfu skýrslu fyrir dóminum.Bæði stefnda og Haukur voru spurð hvers þau hefðu ekki gert kaupsamning umeignarhlutann í bústaðnum. Stefnda kvaðst enga leiðsögn hafa fengið og húnhefði ekki talið að þess þyrfti. Haukur kvaðst heldur ekki hafa talið að geraþyrfti kaupsamning milli aðila sem treystu hvor öðrum. Sú spurning að gerakaupsamning hefði aldrei komið upp. Stefnda bar fyrir dóminum að fjárnámið í bústað þeirrahjóna hefði verið ástæða þess að hún hefði greitt Hauki 7.800.000 krónur átímabilinu ágúst 2011 til febrúar 2012. Þau hjónin hefðu ekki viljað aðbústaðurinn færi á uppboð. Þau hefðu reynt að selja bústaðinn en árið 2011hefði verið mjög erfiður tími til að selja sumarbústaði. Skilyrði fyrir því aðhún leysti bústaðinn til sín hefði verið að Haukur skrifaði og lofaði því aðhún ætti bústaðinn þar með en hann hefði ekki séð fram á að hann gæti greittskuldina á bústaðnum. Haukur bar á sama veg fyrir dóminum, þ.e. að þau hjóninhefðu gert samkomulag eftir að fjárnámið hefði verið gert í bústaðnum um aðstefnda greiddi þess fjárhæð og hann myndi afsala eignarhlut sínum í bústaðnumá móti. Hann hefði á endanum greitt að fullu kröfu Sláturhússins Hellu hf. ogfengið til þess aðstoð Þórdísar og fjölskyldu til að greiða það sem upp á hefðivantað. Stefnda var spurð hvort hún hefði talið að verðmætihelmingshlutans í bústaðnum hefði verið u.þ.b. jafnmikið og fjárhæðin sem húnkveðst hafa greitt honum, þ.e. 7.800.000 krónur. Stefnda sagði að þetta hefðiekki verið skoðað. Reynt hefði verið að selja bústaðinn og það hefðináttúrulega ekki verið þetta verð á honum sem þau hefðu óskað eftir, heldurmiklu lægra. Stefnda kvaðst þannig ekki vita hvort þessi upphæð stæðistendilega. Þetta hefði bara verið það sem hvíldi á bústaðnum og það hefði þurftað greiða það hvort sem það var minna eða meira en Haukur hefði átt íbústaðnum. Verðið hefði átt að vera tvær til þrjár milljónir króna því aðbústaðurinn hefði ekki verið söluhæfur á þessum tíma. Það hefði þurft að borgaþað sem hefði verið áhvílandi á bústaðnum hvort sem hann hefði verið fimmmilljóna króna virði eða ekki. Stefnda kvaðst ekkert hafa verið inni í samningum Hauksvið Sláturhúsið Hellu hf. þegar hún var spurð hvers vegna hún hefði greitt7.800.000 krónur þegar greiðslan sem Haukur innti af hendi við Sláturhúsiðsamkvæmt samkomulaginu frá 3. apríl 2012 hefði verið 5.250.000 krónur. Haukurvar spurður hvert hann og stefnda hefðu talið vera verðmæti bústaðarins. Hakursagði að þau hefðu verið að horfa á bústaði í kring sem hefðu verið boðnir tilsölu á 10 til 15 milljónir króna og þau hefði metið sinn bústað á 16 til 20milljónir króna. Hann hefði talið verðmæti síns eignarhluta endurspegla þáfjárhæð sem stefnda hefði greitt honum, þ.e. 7.800.000 krónur, enda enga aðrapeninga að fá. Haukur var spurður hvers vegna gert hefði verið samkomulag um7.800.000 króna greiðslu þegar skuldin sem fjárnám hefði verið gert fyrir hefðinumið um 10.000.000 króna. Haukur sagði að hann héldi að það hefði verið búiðað greiða eitthvað inn á þetta. Hann sagði að greiðslan upp á 5.200.000 krónursamkvæmt samkomulagi hans við Hellu hf. hefði aðeins verið lokagreiðsla tilHellu. Haukur kvaðst ekki hafa gert samkomulag við stefndu um að greiða7.800.000 krónur nákvæmlega, heldur aðeins að greiða þá fjármuni sem vantaðhefði upp á til þess að ljúka þessu máli. Haukur bar fyrir dóminum aðbústaðurinn hefði aldrei verið settur opinberlega í sölu en þau hefðu leitaðeftir því við nokkra fasteignasala hvortmöguleiki væri á að selja hann. Þau hefðu talið að bústaðurinn væriorðinn meira virði en það sem þau gætu fengið fyrir hann. Þess vegna hefði ekkiorðið af sölunni. Verðmat hefði ekki farið fram en fasteignasalarnir hefðu sagtað lítill grundvöllur væri fyrir því að geta selt bústaðinn á þessum tíma. Þauhefðu viljað fá gott verð en það hefði ekki verið hægt. Stefnda var spurð hvers vegna hún hefði ekki greitt7.800.000 krónur með einni greiðslu. Stefnda sagði kannski hægt að skýra það.Sennilega hefði hún fengið fjárhæðina lánaða og fengið hana svona þannig aðþessu hefði verið skipt niður. Hún myndi þetta ekki nógu vel. Stefnda gat ekkisvarað því hvers vegna millifærslan frá 27. júlí 12011 þar sem 3.200.000 krónurhefðu verið millifærðar hefði ekki verið auðkennd, þ.e. vísað tilsamkomulagsins eða með öðrum hætti auðkennt að millifærslan væri vegnabústaðarins. Stefnda kvaðst heldur ekki muna hvers vegna þetta hefði veriðþessi fjárhæð. Haukur bar einnig að hann myndi ekki hvað hefði ráðið fjárhæðþessarar millifærslu. Hann kvaðst geta ímyndað sér að þetta hefði verið innborgunsem hefði verið sátt um við kröfuhafa. Stefnda var einnig spurð hvers vegna ekki hefði veriðgerð millifærsla um 1.000.000 króna sem hún tók út af reikningi sínum 14.september 2011 og hún heldur fram að hún hafi greitt þrotamanni í reiðufé.Stefnandi sagði að annaðhvort hefðu orðið mistök hjá henni í bankanum eða aðhún hefði ekki komið greiðslunni í gegn öðruvísi. Hún kvaðst ekki muna þettanógu vel. Vera kynni að reikningur Hauks hefði verið lokaður á þessu tímabili.Haukur var einnig spurður hvort hann vissi hvers vegna stefnda hefði í einutilviki tekið út peninga í reiðufé í stað þess að millifæra inn á reikninghans. Haukur kvaðst ekki muna það en bankareikningum hans hefði verið lokað átímabili. Stefnda var einnig spurð um millifærslu að fjárhæð1.000.000 króna af reikningi Hauks á hennar reikningi 9. september 2011samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti Hauks. Stefnda kvaðst ekki muna eftirmillifærslunni eða hvers vegna hún hefði farið fram. Stefnda sagði að þau hefðunáttúrlega verið að greiða inn á þeirra reikninga fram og til baka í gegnum 40ár þannig að þessi 1.000.000 króna segði henni nákvæmlega ekki neitt. Haukurvar spurður um sömu millifærslu og kvaðst ekki muna hvers vegna hún hefði fariðfram en þau rækju auðvitað heimili saman. Í afsalinu um framsal eignarhluta Hauksí bústaðnum til stefndu er ekki tilgreint kaupverð. Í samræmi við greinargerðstefndu hafa stefnda og Haukur borið fyrir dóminum að hún hafi greitt 7.800.000krónur fyrir eignarhlutann. Fyrir liggja þrjár millifærslukvittanir átímabilinu 27. júlí 2011 til 1. febrúar 2012 sem bera það með sér aðmillifærðar voru samtals 5.200.000 krónur af reikningi stefndu á reikningHauks. Þessari kvittanir bera ekki með sér nokkrar skýringar á þessumgreiðslum. Þá sannar framangreind viðskiptakvittun frá banka um úttekt2.600.000 króna í reiðufé af reikningi stefndu, þann 14. september 2011, ekkiað stefnda hafi innt þá fjárhæð af hendi til Hauks. Þegar einnig er horft tilþess að millifærð var 1.000.000 króna af reikningi Hauks til stefndu 9.september 2011, sem hvorki stefnda né Haukur gátu gefið skýringar á fyrirdóminum, þykir ekki sýnt fram á að stefnda hafi greitt Hauki samtals 7.800.000krónur og heldur ekki að þær 5.200.000 krónur, sem þó sannanlega voru færðar afreikningi hennar á reikning Hauks, hafi verið inntar af hendi sem endurgjaldfyrir hlut hans í sumarbústað þeirra hjóna. Verður því að líta svo á að stefndahafi fengið helmingshluta hans í sumarbústaðnum að Efri-Reykjum að gjöf. Óumdeilt er að frestdagur við gjaldþrotaskiptiá búi Hauks sé 18. október 2012 þegar krafa um gjaldþrotaskipti á búiþrotamanns barst Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. 2. mgr. laga nr. 91/1991. Meðvísan til 140. gr. laga nr. 21/1991 ber að miða við að Haukur hafi afhentstefndu eignarhlutann 18. maí 2012 þegar afsalið, sem þau undirrituðu 23. apríl2012, var móttekið til þinglýsingar. Afhending eignarhlutans í bústaðnum tilstefndu frá Hauki átti sér því stað innan sex mánaða fyrir frestdag, sbr. 1.mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Skilyrðum 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 umriftun ráðstöfunarinnar í samræmi við dómkröfu stefnanda er því fullnægt. Í samræmi við þessa niðurstöðu verður einnig fallist áþað með stefnanda að stefndu beri að endurgreiða stefnanda tjónsbætur samkvæmt1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Krafa stefnanda um að stefnda greiði honum14.035.000 krónur með vöxtum er byggð á skattframtali stefnanda og stefndu 2013fyrir árið 2012, þar sem fram kemur að fasteignamat fasteignarinnar aðEfri-Reykjum nemi 28.070.000 krónum. Af hálfu stefndu er þess krafist aðfjárkrafa stefnanda verði lækkuð þar sem stefnandi hafi ekki sýnt fram áraunverulegt virði eignarhlutans í bústaðnum. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins og framburði stefnduog Hauks fyrir dóminum að ekki fór fram verðmat á bústaðnum í tengslum viðafsal Hauks á eignarhluta sínum í honum til stefndu. Eins og áður var rakið barHaukur fyrir dóminum að hann hefði ekki gert samkomulag við stefndu um aðgreiða 7.800.000 krónur nákvæmlega, heldur aðeins að greiða þá fjármuni sem vantaðhefði upp á til þess að ljúka málinu. Undir rekstri málsins lagði stefnda framundirritað mat Jóns Guðmundssonar löggilts fasteignasala á söluverðisumarbústaðarins, dagsett 2. október 2014. Þar kemur fram að fasteignasalinnhafi sama dag metið eignina til söluverðs að beiðni stefndu. Forsendurverðmatsins miðist við markaðsverð hinnar metnu eignar á fyrsta ársfjórðungiársins 2011. Á þessum tíma hafi ekki verið mikil eftirspurn eftir sumarbústöðumog hafði ekki verið um þó nokkurn tíma. Umbeðið mat taki mið af markaðsaðstæðumog þeim greiðsluskilmálum sem hafi tíðkast á þessum tíma á almennumfasteignamarkaði við sölu á sambærilegu (sic) á sama markaðssvæði. Matiðbyggist á opinberum tölulegum upplýsingum um hið metna á umræddum tíma sem hafiverið fasteignamat að fjárhæð 23.750.000 krónur. Niðurstaða fasteignasalans erað áætlað söluverð bústaðarins ásamt lóðarréttindum á fyrsta ársfjórðungiársins 2011 sé á bilinu 19.500.000 til 21.500.000 krónur. Jón Guðmundssonfasteignasali kom ekki fyrir dóminn og þykir skriflegt verðmat hans ekkihnekkja opinberu fasteignamati bústaðarinar frá þessum tíma, sbr. skattframtalsstefndu og Hauks, enda hvílir sönnunarbyrðin um þetta á stefndu. Verður því aðleggja fasteignamatið til grundvallar í samræmi við kröfu stefnanda. Loks mótmælir stefnda upphafstíma dráttarvaxtakröfu ánþess að tilgreina á hvaða málsástæðum og lagagrundvelli þau mótmæli eru reistog verður því kröfu hennar hafnað. Með vísan til framanritaðs er fallist ákröfur stefnanda eins og nánar greinir í dómsorði. Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 21/1991 um meðferð einkamála, ber stefndu að greiða stefnandamálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.0000 krónur.Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓ M S O R ÐRift er ráðstöfun þrotamanns, HauksHjaltasonar, til handa stefndu, Þórdísi Jónsdóttur, að andvirði 14.035.000krónur, sem fram fór þann 18. maí 2012 með framsali og afhendingu þrotamannstil stefndu á 50% eignarhlut í fasteigninni að Efri-Reykjum, lóð 1,Bláskógabyggð, fastanúmer 220-5379. Stefnda greiði stefnanda, Þrotabúi HauksHjaltasonar, 14.035.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2011 umvexti og verðtryggingar frá 18. maí 2012 til 9. janúar 2014, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 800.000 krónuri málskostnað.
|
Mál nr. 354/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
|
Talið var L hefði ekki rökstutt á viðhlítandi hátt hvernig X kynni að torvelda rannsókn mála ef hann sætti ekki gæsluvarðhaldi þannig að skilyrði til gæsluvarðhalds væru fyrir hendi samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Að virtum þeim brotum, sem X hafði játað og máli skiptu, og því tímaskeiði sem þau voru framin á, þótti heldur ekki fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir gæsluvarðhaldi X. Var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. september 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara er krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald reist á a. og c. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Til stuðnings því að fullnægt sé skilyrðum fyrir gæsluvarðhaldi samkvæmt fyrrnefnda lagaákvæðinu vísar sóknaraðili til þess að yfir standi rannsókn á þjófnaði úr húsakynnum nokkurra fyrirtækja 16. júlí og 23. ágúst 1999. Enn hafi aðeins fundist hluti af þeim munum, sem stolið var fyrrnefnda daginn, eftir eigi að rannsaka uppruna hluta þeirra muna, sem lagt var hald á við húsleit í aðsetri varnaraðila 24. ágúst sl., og grunur sé um aðild annars manns, sem eftir eigi að finna og taka skýrslu af. Með úrskurði héraðsdóms 25. ágúst sl. var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 3. þessa mánaðar á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 vegna rannsóknar á fyrrgreindum málum. Með bréfi sóknaraðila 2. september sl. var fangelsismálastofnun tilkynnt að rannsóknarhagsmunir krefðust ekki lengur að varnaraðili sætti einangrun í gæsluvarðhaldi og skyldi henni því aflétt. Að þessu virtu hefur sóknaraðili ekki rökstutt á viðhlítandi hátt hvernig ætla megi að varnaraðili muni torvelda frekari rannsókn þessara mála ef hann sætir ekki gæsluvarðhaldi. Er því ekki unnt að verða við kröfu sóknaraðila á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Til stuðnings því að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila vísar sóknaraðili til þess, að auk þeirra brota, sem að framan greinir, sé varnaraðili grunaður um hilmingu með því að hafa geymt stolna muni í íbúð sinni 15. febrúar 1999. Hann hafi einnig játað að hafa tekið í heimildarleysi bifreið og stolið bensínsjálfsala 22. mars 1999, svo og að hafa skemmt bifreiðina og sjálfsalann, auk þess að hafa haft í vörslum sínum tiltekið magn fíkniefna 13. ágúst sama árs. Þá hefur varnaraðili gengist við áðurnefndum brotum 16. júlí 1999, en neitar aðild að broti 23. ágúst sama árs. Skilja verður rökstuðning sóknaraðila á þá leið að hann telji að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram auðgunarbrotum meðan málum hans er ólokið. Af þessum sökum skiptir fíkniefnabrot varnaraðila, sem síðast var getið og hann hefur gengist við, ekki máli við mat á því hvort skilyrði séu fyrir gæsluvarðhaldi. Að virtum öðrum þeim áðurnefndum brotum, sem varnaraðili hefur játað, og það tímaskeið, sem þau hafa verið framin á, verður ekki fallist á að nægileg ástæða sé fyrir gæsluvarðhaldi samkvæmt c. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 351/2005
|
Skattur Fasteignagjöld Endurgreiðsla Málsástæða
|
Deilt var um skyldu L til greiðslu fasteignaskatts til R af þeim hluta húseignar félagsins sem leigður var skólanum T. L byggði á því að húsnæðið væri undanþegið fasteignaskatti samkvæmt þágildandi ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Ágreiningslaust var að T félli undir hugtakið skóli í merkingu ákvæðisins, en R taldi undanþáguna aðeins taka til húsnæðis þar sem eignarhald að fasteign er í höndum þess er skólann rekur. Í ljósi þess að andlag skattlagningarinnar var fasteignin sem slík eftir afnotum hennar, óháð eignarhaldi, var talið að skilja yrði undanþáguákvæðið svo að það tæki til fasteignar væri hún til þeirra nota eða af þeirri gerð sem þar greindi. Ekki var talið að nokkuð í orðalagi ákvæðisins bindi undanþáguna skilyrðum er lytu að eignarhaldi að viðkomandi eign. Þar sem óumdeilt var að skóli í merkingu ákvæðisins var rekinn í því húsnæði sem ágreiningur aðila laut að var talið að húsnæðið væri samkvæmt beinu orðalagi ákvæðisins undanþegið fasteignaskatti. Var aðalkrafa L því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Hrafn Bragason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. I. Í máli þessu greinir aðila á um hvort áfrýjanda hafi borið að greiða fasteignaskatt til stefnda vegna áranna 2000 til og með 2004 af þeim hluta húseignar sinnar að Höfðabakka 9 í Reykjavík sem hann leigði Tækniháskóla Íslands, áður Tækniskóla Íslands. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakið hafnaði stefndi 18. september 2003 kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu fasteignaskatts fyrir árin 2000 til 2003 vegna þessa hluta húseignarinnar, sem og kröfu hans um að staðfest yrði að það húsnæði skyldi að óbreyttum lögum undanþegið greiðslu skattsins. Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun til yfirfasteignamatsnefndar 6. október 2003. Með úrskurði nefndarinnar 13. október 2004 var kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu fasteignaskatts vísað frá nefndinni en kröfu hans um undanþágu frá greiðslu skattsins hafnað. Þeim úrskurði má samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga skjóta til dómstóla. Áfrýjandi gerir ekki kröfu um að úrskurður nefndarinnar verði ógiltur. Þessa er enda ekki þörf þar sem í dómkröfum áfrýjanda felst sú forsenda að það verði gert. II. Samkvæmt þágildandi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 voru undanþegin fasteignaskatti „sjúkrastofnanir samkvæmt heilbrigðislögum, kirkjur, skólar, heimavistir, barnaheimili, íþróttahús, skipbrotsmannaskýli, sæluhús, bókasöfn og önnur safnahús og hús annarra ríkja að svo miklu leyti sem þau eru notuð af sendimönnum þeirra í milliríkjaerindum.“ Aðila greinir ekki á um að Tækniháskóli Íslands, áður Tækniskóli Íslands, hafi fallið undir hugtakið skóli í merkingu þessa ákvæðis. Stefndi telur hins vegar að undanþágan hafi aðeins tekið til húsnæðis skóla þar sem eignarhald að fasteign sé í höndum þess er skólann rekur, en ekki til húsnæðis í eigu þeirra sem líkt og stefndi hafi aðeins verið í viðskiptasambandi við skóla með því að selja fasteign á leigu til skólarekstrar. Ákvæði þessu var breytt með 4. gr. laga nr. 140/2005 sem öðluðust gildi 1. janúar 2006 en ekki reynir á þá breytingu í máli þessu. Samkvæmt ákvæðum II. kafla laga nr. 4/1995 skal leggja árlega fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati. Er stofn til álagningar skatts á þær fasteignamat þeirra. Var fasteignum samkvæmt þágildandi ákvæði 3. mgr. 3. gr. laganna skipt upp í tvo gjaldflokka eftir tegund. Andlag skattlagningarinnar var þannig fasteignin sem slík eftir afnotum hennar, óháð eignarhaldi, enda þótt tekið sé fram í 2. mgr. 4. gr. laganna að eigandi, í sumum tilvikum notandi, skuli greiða skattinn. Í fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 5. gr. var upptalning á fasteignum og mannvirkjum sem undanþegin skyldu skattinum og voru skólar þar á meðal. Í ljósi þess sem fyrr segir að fasteignir séu andlag skattlagningarinnar verður undanþáguákvæðið ekki skilið öðruvísi en svo að það taki til fasteignar sé hún til þeirra nota eða af þeirri gerð er þar greinir. Ekkert í orðalagi ákvæðisins bindur undanþáguna skilyrðum er lúta að eignarhaldi að viðkomandi eign. Þar sem óumdeilt er, eins og að framan er rakið, að skóli í merkingu ákvæðisins var rekinn í húsnæði því sem ágreiningur aðila lýtur að var það samkvæmt beinu orðalagi ákvæðisins undanþegið fasteignaskatti. Fyrir Hæstarétti reisti stefndi sýknukröfu sína einnig á því að samkvæmt II. kafla laga nr. 4/1995 byggist álagning fasteignaskatts á skrám Fasteignamats ríkisins. Húseign áfrýjanda að Höfðabakka 9 hafi öll þau ár sem deila aðila tekur til verið skráð hjá Fasteignamatinu sem skrifstofur, iðnaðarhúsnæði og vörugeymslur. Áfrýjandi hafi ekki á þeim tíma, og raunar ekki heldur síðar, gert reka að því að fá skráningu fasteignarinnar breytt til samræmis við not Tækniskólans og síðar Tækniháskólans af hluta byggingarinnar og ekki látið meta þann hluta sérstaklega með tilliti til þeirrar nýtingar. Geti hann því ekki krafist undanþágu frá greiðslu fasteignaskatts vegna þessara nota. Þá reisti stefndi fyrir Hæstarétti varakröfu sína um lækkun aðalkröfu áfrýjanda á því að ekki hafi af hálfu áfrýjanda verið gerð tilraun til að skilgreina þá hluta leiguhúsnæðis Tækniháskólans, sem eingöngu væru notaðir til kennslu, en vörugeymslur og gluggalaus rými geti ekki fallið undir hugtakið skóli. Framangreindar málsástæður eru of seint fram komnar og verður þegar af þeirri ástæðu ekki byggt á þeim við úrlausn málsins samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Samkvæmt framansögðu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina, en hann hefur ekki glatað rétti til endurheimtu hluta skattsins þótt hann hafi ekki sannanlega haft uppi fyrirvara við greiðslu fyrr en í maí 2002 er hann greiddi fasteignaskatt vegna þess árs, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu ofgreiddra skatta og gjalda. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði áfrýjanda, Landsafli hf., 27.706.635 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 14.635.620 krónum frá 1. júlí 2002 til 30. maí 2003, af 20.813.569 krónum frá þeim degi til 31. maí 2004 en af 27.706.635 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 13. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsafli hf., kt. 670492-2069, Höfðabakka 9, Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, Ráðhúsinu, Reykjavík, með stefnu birtri 24. ágúst 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að stefnanda hafi ekki borið skylda til að greiða fasteignaskatt árin 2000-2004 af því húsnæði stefnanda að Höfðabakka 9, Reykjavík, sem hýsir starfsemi Tækniháskóla Íslands. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 27.706.635,- ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, af kr. 4.216.073,- frá 01.09.2000 til 30.05.2001, af kr. 8.979.650,- frá þeim degi til 31.06.2002, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, af kr. 14.635.620,- frá þeim degi til 30.05.2003, af kr. 20.813.569,- frá þeim degi til 31.05.2004, en af kr. 27.706.635,- frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að vera sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Jafnframt að stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Upphaflega gerði stefndi kröfu um frávísun málsins, en fallið var frá þeirri kröfu undir rekstri málsins. Málsatvik Um árabil hefur Tækniskóli Íslands, nú Tækniháskóli Íslands, leigt húsnæði í lágbyggingunni að Höfðabakka 9, Reykjavík, undir starfsemi sína, en stefnandi er eigandi fasteignarinnar. Skólinn starfaði í áratugi á framhaldsskólastigi á grundvelli laga nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands, en hefur frá árinu 2002 starfað á háskólastigi á grundvelli laga nr. 53/2002 um Tækniháskóla Íslands. Sem slíkur lýtur skólinn stjórn menntamálaráðherra, sem skipar rektor skólans og fulltrúa í háskólaráð. Tækniskólinn tók fyrst á leigu 4.384 fermetra húsnæði að Höfðabakka 9, með leigusamningi, dags. 29. apríl 1975, sem gilti til 10 ára. Samið var um áframhaldandi leigu árið 1987 og bætti skólinn þá við sig 1.394 fermetrum í sama húsnæði og hafði þá samtals til afnota 5.778 fermetra. Með tveimur samningum árið 1996 bætti skólinn svo aftur við sig 1.450 fermetrum og var þá með samtals 7.228 fermetra á leigu að Höfðabakka 9. Hinn 1. júní 1999 var gerður nýr heildarleigusamningur til 15 ára og var hið leigða þar talið 7.390 fermetrar að stærð. Heildarstærð umræddrar fasteignar, lágbyggingarinnar að Höfðabakka 9, sem er alfarið í eigu stefnanda, er 17.939 fermetrar. Tækniskólinn/Tækniháskólinn hafði því 41,2% af fasteigninni til ráðstöfunar frá 1999 til 1. júlí 2003. Hinn 1. júlí 2003 var gerður viðauki við húsaleigusamning aðila og samkvæmt honum hefur Tækniháskólinn nú 8.508 fermetra í húsnæðinu til ráðstöfunar, eða 47,43%. Meðalhlutfall Tækniháskólans í lágbyggingu Höfðabakka 9 á árinu 2003 var því 44,32%, en frá og með árinu 2004 er hlutfallið 47,43%. Stefnandi hefur greitt fullan fasteignaskatt vegna lágbyggingarinnar að Höfðabakka 9 fyrir árin 2000-2004 þrátt fyrir að verulegur hluti húsnæðisins hafi samkvæmt framansögðu hýst starfsemi Tækniskóla Íslands/Tækniháskóla Íslands. Stefnandi telur að honum beri ekki skylda til greiðslu fasteignaskatts af því húsnæði sem hýst hefur skólann og hafi hann því gert fyrirvara við greiðslu skattsins hverju sinni og mótmælti álagningunni. Þessu hefur stefndi mótmælt og kveðst ekki vera kunnugt um fyrirvara af hálfu stefnanda fyrr en stefnandi sendi honum bréf, dags. 31. maí 2002. Með bréfi til stefnda, dags. 10. september 2003, krafði stefnandi stefnda um endurgreiðslu á kr. 20.813.569,- vegna áranna 2000-2003, ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Þess var jafnframt krafist að staðfest yrði að stefnandi væri undanþeginn greiðslu fasteignaskatta af Höfðabakka 9 í framtíðinni að tiltölu við hlutfall starfsemi Tækniháskóla Íslands í fasteigninni. Með bréfi stefnda, dags. 18. september 2003, var kröfum stefnanda hafnað. Stefnandi kærði þá ákvörðun til yfirfasteignamatsnefndar með kæru dags. 6. október 2003. Niðurstaða yfirfasteignamatsnefndar lá ekki fyrir er stefnandi höfðaði mál þetta, en úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp 13. október 2004. Samkvæmt þeim úrskurði var kröfu kæranda um endurgreiðslu fasteignaskatts af leiguhúsnæði Tækniháskóla Íslands að Höfðabakka 9 í Reykjavík vísað frá yfirfasteignamatsnefnd. Kröfu kæranda um undanþágu frá greiðslu fasteignaskatts var hafnað. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga beri honum ekki skylda til að greiða fasteignaskatt vegna húsnæðis Tækniháskóla Íslands. Í umræddu ákvæði komi skýrt fram að „skólar“ séu undanþegnir fasteignaskatti. Enginn vafi sé á því að Tækniháskóli Íslands, áður Tækniskóli Íslands, falli undir skilgreiningu hugtaksins skóli í umræddu lagaákvæði, enda starfi skólinn á grundvelli sérstakra laga um Tækniháskóla Íslands nr. 53/2002, sbr. og lög nr. 136/1997. Sé það atriði í raun ágreiningslaust. Afstaða stefnda byggir hins vegar einkum á því að það séu einungis skólar þar sem eigandi viðkomandi skólahúsnæðis hafi sjálfur annast skólahald sem njóti undanþáguheimildarinnar. Stefnandi hafni alfarið þessari skýringu stefnda, enda sé afstaða stefnda lítt rökstudd með tilliti til núgildandi reglna um fasteignaskatt. Hvorki í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995, né öðrum ákvæðum laganna, sé eignarhald á umræddri fasteign gert að skilyrði, heldur einfaldlega tekið fram að skólar séu undanþegnir fasteignaskatti. Afstaða stefnda verði því engan veginn byggð á skýru orðalagi laganna. Að mati stefnanda sýni þróun lagasetningar um tekjustofna sveitarfélaga jafnframt með ótvíræðum hætti að það sé í samræmi við vilja löggjafans að umrætt húsnæði falli undir undanþáguna. Í eldri lögum um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. lög nr. 8/1972 og lög nr. 73/1980, hafi komið fram það skilyrði fyrir undanþágu að umrætt húsnæði væri ekki rekið í ágóðaskyni. Þessi regla hafi síðan verið áréttuð í reglugerð nr. 320/1972 þar sem útfærð voru nánari skilyrði fyrir því að fasteign nyti undanþágu frá greiðslu fasteignaskatts. Þar hafi komið fram það skilyrði að húsnæði væri í eigu þess aðila sem starfsemina stundaði og að starfsemin mætti ekki vera rekin í ágóðaskyni. Með lögum nr. 91/1989, sem komu í stað laga nr. 73/1980, hafi það skilyrði að starfsemin mætti ekki vera rekin í ágóðaskyni hins vegar verið fellt brott. Með því hafi löggjafinn tekið ótvírætt afstöðu til þess að það skipti ekki máli að starfsemi þess sem nyti undanþágu frá greiðslu fasteignaskatta væri rekin í ágóðaskyni. Núgildandi lög nr. 4/1995 leystu lög nr. 91/1989 af hólmi og þar sé undanþágan óbreytt frá fyrri lögum. Á grundvelli nýju laganna hafi verið sett reglugerð um fasteignaskatt nr. 945/2000 þar sem undanþágurnar séu samhljóða lögunum. Með 13. gr. reglugerðarinnar var framangreind eldri reglugerð um fasteignaskatt nr. 320/1972 jafnframt felld brott. Samkvæmt þessu séu engin skilyrði í gildandi lögum og reglugerðum um að starfsemi undanþáguhafa sé ekki rekin í ágóðaskyni og að húsnæðið þurfi að vera í eigu þess aðila sem starfsemina stundar. Samkvæmt beinu orðalagi gildandi ákvæða, í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 og 6. gr. reglugerðar nr. 945/2000, sé ekki annað skilyrði fyrir undanþágu en að um „skóla“ sé að ræða. Ofangreind löggjafarþróun endurspegli þá þróun sem orðið hafi í átt til fjölbreyttari úrræða við rekstur opinberra stofnana, svo sem með aukinni þátttöku einkaaðila, í þeirri viðleitni að reyna að lækka kostnað og auka hagræði. Við skýringu á undanþágu 5. gr. laga nr. 4/1995 verði að horfa til skýrs orðalags ákvæðisins, tilgangs þess, ofangreindrar forsögu sem og meginreglu íslensks réttar um jafnræði við skattlagningu og skýrleika skattheimilda. Megintilgangur löggjafans með 5. gr. laga nr. 4/1995 sé augljóslega að styðja við starfsemi skóla, íþrótta- og trúfélaga svo eitthvað sé nefnt. Engin rök virðist standa til þess að draga eigi mörkin við það eitt að viðkomandi félag eða stofnun telji hagkvæmara að taka á leigu húsnæði í stað þess að byggja eða kaupa fasteign. Slík stefna gæti stuðlað að óhagkvæmni og óþarfa fjárfestingum hjá þeim aðilum sem löggjafinn vilji hlúa að. Það fælist jafnframt ótvíræð mismunun gagnvart aðilum í sambærilegri starfsemi, í því að gerður væri slíkur greinarmunur á því hvort formið sé valið, kaup eða leiga. Í báðum tilvikum komi ívilnunin til góða í formi lægra endurgjalds fyrir afnot húsnæðis. Ekki þurfi að orðlengja að vöxtur í rannsóknar- og skólastarfi byggist m.a. á því að húsnæðiskostnaður sé sem lægstur. Fjölbreyttari húsnæðisúrræði og rekstrarfyrirkomulag menntastofnana sé einfaldlega kall tímans. Þannig hafi fjölmargar stofnanir ríkis og sveitarfélaga kosið einkaframkvæmd og leigu við uppbyggingu húsnæðiskosts síns, sbr. leigu ráðuneyta og annarra ríkisstofnana á húsnæði, sem og heilsugæslustöðva, skóla, tónlistarskóla o.fl. Löggjafinn sem og framkvæmdavaldshafinn hafi tekið mið af þessum breyttu viðhorfum, sbr. það sem hér hafi verið rakið. Sem fyrr segir sé sú afstaða stefnda sem birtist í höfnun hans hinn 18. september 2003 lítt rökstudd og samhengi rökstuðningsins ekki fyllilega ljóst. Kjarni rökstuðningsins sé eftirfarandi, sbr. bréf stefnda: „Í Reykjavík hafa einvörðungu skólar í eigu opinberra aðila, svo sem borgar og ríkis, svo og skólar þar sem eigandi viðkomandi skólahúsnæðis hefur sjálfur annast skólahald, notið undanþáguheimildarinnar. Húsnæði umbj. yðar, sem um ræðir í málinu, fullnægir ekki framangreindu skilyrði um eignaraðild.“ Umrætt skilyrði stefnda um eignaraðild virðist því eingöngu byggja á því að í Reykjavík hafi slíkir aðilar ekki notið undanþágu hingað til, án þess að séð verði að það eigi stoð í settum réttarreglum eða nokkur umfjöllun fylgi um réttarþróunina í þessum efnum, sem stefndi fullyrðir reyndar ranglega að hafi engin verið. Í gögnum stefnda til yfirfasteignamatsnefndar sé og iðulega vísað til greinargerðar með því frumvarpi sem varð að lögum nr. 8/1972, sem löngu séu úr gildi fallin og efnislega ólík núgildandi lögum. Þá vísar stefndi að miklu leyti til sjónarmiða um „eðli málsins“ og „meginreglna laga“. Slík sjónarmið geti að sjálfsögðu ekki orðið grundvöllur skattlagningar. Stefndi verði að sýna fram á að hann hafi ótvíræða lagaheimild til álagningarinnar, sbr. almenn sjónarmið skattaréttar og stjórnskipunarréttar um að skattlagningarheimildir skuli skýra þröngt, skattákvæði þurfi að vera skýr og ótvíræð og að vafa um túlkun beri að skýra skattþegni í hag. Stefndi hafi ekki með nokkrum hætti sýnt fram á ótvíræða lagaheimild sína, enda byggir rökstuðningur fyrir álagningunni fyrst og fremst á tilvísunum í eldra réttarástand og sjónarmiðum um eðli málsins og meginreglur laga. Í gögnum stefnda til yfirfasteignamatsnefndar komi og fram að stefndi telur að það leiði á einhvern hátt af 2. mgr. 4. gr. laga nr. 4/1995, að stefnandi geti ekki notið skattundanþágunnar, þar sem að það sé stefnandi, sem eigandi, sem sé skattskyldur, en ekki Tækniháskólinn. Þessu hafnar stefnandi alfarið enda komi ákvæði 2. mgr. 4. gr., um það hver standi skil á skattinum, undanþágu 5. gr. alls ekkert við. Í 5. gr. séu einfaldlega taldar upp nokkrar tegundir húsnæðis sem undanþegnar eru fasteignaskatti. Falli húsnæði undir upptalninguna í 5. gr. stofnist ekki skattskylda vegna húsnæðisins og þá skipti að sjálfsögðu ekki máli hverjum hefði hugsanlega borið að standa skil á skattinum. Í þessu sambandi skuli einnig minnt á áðurnefnt markmið löggjafans með undanþágunni, þ.e. að hlúa að þeirri starfsemi sem nefnd sé í ákvæðinu. Það brjóti gegn grundvallarsjónarmiðum um jafnræði við skattlagningu ef mismuna eigi skólum eftir því hvaða leið þeir fara við að afla sér húsnæðis, þannig að sumir njóti hagræðis fasteignaskattsundanþágunnar en aðrir ekki. Það sé forsenda jafnræðis og eðlilegrar samkeppni að öllum skólum sé gefið færi á að njóta undanþágunnar. Stefndi telur einnig ástæðu til að benda á túlkun annarra sveitarfélaga, sem og fjármálaráðuneytisins, á umræddri 5. gr. laga nr. 4/1995, sem ekki hafi talið það standa í vegi fyrir undanþágu 5. gr. að viðkomandi húsnæði sé í eigu einkaaðila. Nærtækt sé að benda á Iðnskólann í Hafnarfirði en húsnæði hans sem sé að Flatarhrauni 12 sé í eigu Nýsis hf. Engu að síður sé húsnæðið alfarið undanþegið fasteignaskatti. Einnig megi benda á væntanlegt Rannsókna- og nýsköpunarhús við Háskólann á Akureyri, en í útboðsgögnum vegna hússins sé ótvírætt gert ráð fyrir að undanþágur frá fasteignaskatti verði til staðar. Sama eigi við um leigu- og þjónustusamning vegna hússins frá 3. október 2003. Í samningnum, sem m.a. sé undirritaður af hálfu fjármálaráðuneytisins og Fasteigna ríkissjóðs, komi fram að verðákvörðun sé byggð á þeirri forsendu að undanþága fáist frá greiðslu fasteignaskatts samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Loks megi benda á að framkvæmd stefnda sjálfs sé raunar í töluverðu ósamræmi við yfirlýsingar stefnda. Megi þar nefna sem dæmi bréf stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 20. nóvember 2003. Þar komi fyrst fram að fasteignir „sem reknar eru af einstaklingum eða félögum í ágóðaskyni njóta ekki undanþáguákvæðis“ 5. gr. Síðan komi hins vegar fram að Sóltún 2, sem hafi að geyma elliheimili rekið af Öldungi hf., njóti undanþágunnar. Varla fari á milli mála að þar sé um að ræða rekstur af félagi í ágóðaskyni. Með tilliti til jafnræðis verði að telja afar sérstakt að veita undanþágu þegar einkaaðili eigi bæði eignina og reksturinn, en ekki þegar einkaaðili eigi fasteignina en reksturinn sé í höndum stofnunar sem lúti yfirstjórnar opinberra aðila. Með hliðsjón af öllu framangreindu, skýru orðalagi 5. gr. laga nr. 4/1995, tilgangi ákvæðisins, ofangreindri forsögu og réttarþróun sem og meginreglu íslensks réttar um jafnræði við skattlagningu, telur stefnandi ótvírætt að hann njóti undanþágu frá greiðslu fasteignaskatts vegna þess húsnæðis sem hýsir starfsemi Tækniháskóla Íslands, áður Tækniskóla Íslands. Stefnanda beri því ekki að greiða fasteignaskatt af þeim hluta lágbyggingarinnar að Höfðabakka 9 sem hýsir Tækniháskóla Íslands, sem nú sé 47,43% fasteignarinnar. Höfnun stefnda og skýringar á henni eigi sér ekki stoð í orðalagi 5. gr. eða annarra ákvæða laga nr. 4/1995, eða í reglugerðum settum með stoð í lögunum, og brjóti auk þess gegn grundvallarsjónarmiðum um jafnræði við skattlagningu og viðurkenndum lögskýringarreglum um skýringu skattákvæða. Auk þess sé hún í ósamræmi við framkvæmd annarra sveitarfélaga, sem og fjármálaráðuneytisins, og komi illa saman við undanþágur sem stefndi veitir sjálfur. Þar sem stefndi hafi hafnað ofannefndum sjónarmiðum stefnanda og lagt árlega fasteignaskatt á stefnanda vegna þess húsnæðis sem hýsir Tækniháskóla Íslands sé stefnanda nauðsynlegt að fá viðurkennt með dómi að honum hafi ekki borið skylda til að greiða fasteignaskatt af því húsnæði stefnanda að Höfðabakka 9 sem hýsir starfsemi skólans. Um viðurkenningarkröfuna er vísað til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en stefnandi hafi ótvíræða lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist skyldu hans til að greiða fasteignaskatt vegna húsnæðisins. Sem fyrr segir hafi stefnandi greitt fullan fasteignaskatt vegna Höfðabakka 9 þótt verulegur hluti umræddrar lágbyggingar hýsi starfsemi Tækniháskóla Íslands. Stefnandi telur ekki að honum beri skylda til greiðslu fasteignaskatts af því húsnæði sem hýst hafi starfsemi skólans og hafi því gert fyrirvara við greiðslu skattsins hverju sinni og mótmælti álagningunni. Stefnandi krefst því endurgreiðslu greiddra fasteignaskatta vegna Höfðabakka 9 fyrir neðangreind ár að tiltölu við hlutdeild Tækniháskólans/Tækniskólans í heildarflatarmáli fasteignarinnar. Samkvæmt þessu sundurliðist krafa stefnanda með eftirfarandi hætti: 2000 kr. 10.233.186,- 41,20% kr. 4.216.073,- 2001 kr. 11.562.079,- 41,20% kr. 4.763.577,- 2002 kr. 13.728.083,- 41,20% kr. 5.655.970,- 2003 kr. 13.939.416,- 44,32% kr. 6.177.949,- 2004 kr. 14.533.136,- 47,43% kr. 6.893.066,- Samtals kr. 27.706.635,- Um grundvöll endurgreiðslukröfunnar er vísað til þess sem að framan var rakið, um að skatturinn hafi ranglega verið lagður á stefnanda. Stefnanda beri því að fá skattinn endurgreiddan frá stefnda sbr. lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda sem og almennar reglur. Greiðendur fasteignaskattsins árið 2000 hafi verið Sameinaðir verktakar hf. og Skafl hf., en kröfu sína vegna ársins byggir stefnandi á framsali. Krafist er dráttarvaxta samkvæmt 2. gr. laga nr. 29/1995 en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. skulu dráttarvextirnir vera samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi hafi ætíð gert fyrirvara við álagninguna og mótmælt henni. Dráttarvaxta sé því krafist frá greiðsludögum fasteignaskattsins, enda hafi kærða verið fullkunnugt um mótbáru stefnanda gegn hinni ólögmætu álagningu allt frá árinu 2000, en það jafngildi kröfu um endurgreiðslu, sbr. m.a. H. 1999:2651. Greiðsludagar voru eftirfarandi: 2000 kr. 4.216.073,- Síðasta greiðsla 30. ágúst og því miðað við 1. sept. 2001 kr. 4.763.577,- 30. maí. 2002 kr. 5.655.970,- 31. maí. 2003 kr. 6.177.949,- 30. maí. 2004 kr. 6.893.066,- 31. maí. Stefndi hafi ekki mótmælt tölulegum grunni kröfu stefnanda eins og hún birtist í kröfubréfi til stefnda, dags. 10. september 2003, hvorki í svarbréfinu til stefnanda né í gögnum stefnda til yfirfasteignamatsnefndar. Aðila hafi því ekki greint á um tölur, heldur eingöngu um það hvort skattskylda vegna skólahúsnæðisins sé fyrir hendi. Stefnandi byggir á ákvæðum laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og reglugerðar nr. 945/2000 um fasteignaskatt, meginreglum skattaréttar og stjórnskipunarréttar um nauðsyn skýrra skattheimilda, að skýra verði skattheimildir þröngt og skattþegni í hag, og um jafnræði við skattlagningu. Þá byggir stefnandi á 2. mgr. 25. gr. og öðrum ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, samkeppnislögum nr. 8/1993, o.fl. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Sýknukröfu sína byggir stefndi á því að stefnandi rekur ekki í húsnæði sínu að Höfðabakka 9 skóla í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga. Stefndi byggir jafnframt á því að skattlagning húsnæðis stefnanda sé í samræmi við grundvallarreglur laga um jafnræði í skattlagningu og þá viðurkenndu lögskýringaraðferð að skýra beri undanþágur frá skattskyldu þröngri lögskýringu. Það sé ágreiningslaust af hálfu stefnda að Tækniháskóli Íslands, sem starfar samkvæmt lögum nr. 53/2002 um Tækniháskóla Íslands, með síðari breytingum, falli undir hugtakið “skólar” er tilgreint sé í fyrrnefndu undanþáguákvæði. Það sama gildi um Tækniskóla Íslands er starfaði á grundvelli laga nr. 66/1972. Það komi skýrt fram í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 að það séu skólar sem séu undanþegnir fasteignaskatti en ekki aðilar eins og stefnandi sem séu í viðskiptasambandi við slíka skóla eða aðrar þær stofnanir er þar séu tilgreindar, t.d. leigja þeim húsnæði eða selja þeim aðra þjónustu. Í lögum nr. 4/1995 sé ekki minnst á eignarhald þess sem undanþágu njóti. Slíkt ákvæði hafi heldur ekki verið að finna í eldri lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 8/1972, nr. 73/1980 eða nr. 91/1989. Í eldri reglugerð um fasteignaskatt nr. 320/1972 hafi þó sérstaklega verið tekið fram í 2. mgr. 5. gr. að skilyrði fyrir undanþágu samkvæmt 1. mgr. væri “..að húsnæðið sé í eigu þess aðila, sem tilgreinda starfsemi annast..”. Sambærilegt ákvæði sé ekki að finna í núgildandi reglugerð um fasteignaskatt nr. 945/2000. Þrátt fyrir það eigi fyrrgreindur fyrirvari eftir sem áður við að mati stefnda. Þegar litið sé til orðalags umrædds undanþáguákvæðis sé ljóst að það sé ekki þess efnis að stjórnvöld geti útfært það að vild eða ákveðið að hve miklu marki undanþágan verði nýtt eða með hvaða skilyrðum. Reglugerðin feli einungis í sér nánari skýringu og fyllingu á því hvert raunverulegt innihald undanþágu 1. mgr. 5. gr. sé. Það hafi því ekki áhrif á innihald hins umdeilda undanþáguákvæðis 5. gr. laga nr. 4/1995 að ekki sé gerður áskilnaður um eignarhald þess sem undanþágu njóti í reglugerð nr. 945/2000. Það séu eftir sem áður einungis skólastofnanir sem geti notið undanþágunnar. Sá skilningur löggjafans að eftirgjöf fasteignaskatts teljist styrkur við þá starfsemi sem tilgreind sé í 5. gr. komi skýrt fram í athugasemdum við lagafrumvarp það er síðar varð að lögum nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga. Því sé ljóst að ekki sé ætlunin að aðrir er tilgreindar stofnanir njóti eftirgjafarinnar. Aðilar er stundi útleigu á atvinnuhúsnæði geti því samkvæmt framansögðu ekki notið umræddrar undanþágu. Gildir einu þó umrætt atvinnuhúsnæði sé leigt út til framangreindra stofnana. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur dags. 27. júní 1997 í málinu nr. E-1381/1997, Rannsóknarstofan í Domus Medica, Þorvaldur Ásgeirsson og Elías Gíslason gegn Reykjavíkurborg, eigi við í máli þessu að mati stefnda. Hann byggir á þeirri forsendu að viðkomandi stofnanir njóti undanþágunnar. Tekið sé fram í dóminum að það væri til bóta ef hægt væri að komast hjá undanþágunum en til þess beri að líta að þessar stofnanir séu “í eðli sínu ekki vænlegir skattgreiðendur”. Þessar röksemdir séu í fullu gildi að mati stefnda. Það skortir lagaheimild, auk þess sem engin rök hníga að því að Reykjavíkurborg styrki starfsemi stefnanda umfram aðra þá aðila er stunda, í samkeppni við stefnanda, útleigu á atvinnuhúsnæði í ágóðaskyni. Málatilbúnaður stefnanda gangi út á það að skólar hvort sem þeir leigi eða kaupi eigin húsnæði eigi að njóta eftirgjafar fasteignaskattsins. Segir stefnandi skattlagningu leiguhúsnæðis síns brot á grundvallarsjónarmiðum um jafnræði við skattlagningu. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnanda. Í fyrsta lagi þá geti stefnandi ekki borið fyrir sig slíka málsástæðu. Stefnandi reki ekki skóla. Stefnandi sé í samkeppnisrekstri á leigumarkaði atvinnuhúsnæðis. Fái stefndi ekki séð að stefnandi geti í máli þessu borið fyrir sig málsástæður er lúti að samkeppnistöðu þriðja aðila, þ.e. Tækniháskólans, gagnvart hugsanlegum keppinautum í skólarekstri. Í öðru lagi, þó svo að framangreind málsástæða yrði tekin til greina þá séu skólar er leigja húsnæði ekki í sambærilegri aðstöðu og skólar sem séu í eigin húsnæði. Þeir sem leigja greiði ekki fasteignaskatt og eigi því ekki rétt á undanþágu skattsins. Í þessu sambandi bendir stefndi á að meginreglur laga um jafnræði í skattlagningu feli í sér að sambærileg tilvik verði meðhöndluð á sambærilegan hátt. Að sama skapi felur slík regla í sér að ósambærileg tilvik megi meðhöndla á mismunandi hátt. Í þriðja lagi þá byggir þessi málsástæða stefnanda á því að Tækniháskólinn greiði fasteignaskattinn óbeint með greiðslu húsaleigu til stefnanda og að stefnandi muni láta skólann njóta góðs af hugsanlegri endurgreiðslu eða undanþágu skattsins. Stefndi bendir á að eftirgjöf skattsins til stefnanda fæli hugsanlega í sér fordæmi vegna þeirra stofnana sem taldar séu upp í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995. Illmögulegt sé fyrir stefnda að sjá til þess að þeir er leigja húsnæði til viðkomandi stofnana láti eftirgjöf fasteignaskatts renna til þeirra stofnana en ekki í eigin vasa. Í fjórða lagi bendir stefndi á að jafnvel þótt fallist yrði á röksemdir stefnanda þá sé Tækniháskólinn ríkisháskóli og fái vegna þessa greiðslur m.a. úr ríkissjóði til rekstrarins, sbr. athugasemdir með frumvarpi því er síðar var að lögum nr. 53/2002 um Tækniháskóla Íslands. Samkvæmt þessu sé skólinn ekki í samkeppnisrekstri. Að lokum bendir stefndi á að hann annast eingöngu stjórnsýslu innan lögsagnarumdæmis sveitarfélagsins Reykjavíkur. Því sé álagning fasteignagjalda á húsnæði sem notað sé til skólarekstrar í Hafnarfirði eða á Akureyri algerlega óviðkomandi stjórnsýslu stefnda Varakrafa: Fari svo að héraðsdómur fallist á þá málsástæðu stefnanda að honum beri ekki skylda til að greiða fasteignaskatt vegna húsnæðis Tækniháskóla Íslands, þá krefst stefndi þess að kröfufjárhæð verði lækkuð. Samkvæmt gögnum stefnda hafi stefnandi fyrst gert áskilnað um skattskyldu og endurgreiðslu með bréfi til stefnda, dags. 31. maí 2002. Með vísan til þessa krefst stefndi þess að upphafstími dráttarvaxta vegna kröfu stefnanda vegna áranna 2000, 2001 og 2002 ákvarðist samkvæmt 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, þegar mánuðir sé liðinn frá fyrrgreindri dagsetningu. Stefndi byggir málatilbúnað sinn m.a. á eftirfarandi réttarheimildum: · Lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og reglugerð um fasteignaskatt nr. 945/2000. · Meginreglum stjórnskipunarréttar og skattaréttar um jafnræði í skattlagningu að undanþágur frá skattskyldu beri jafna að skýra þröngt. · Samkeppnislögum nr. 8/1993. · Lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. · Vaxtalögum nr. 38/2001. · Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Samkvæmt 1. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga er fasteignaskattur einn af þremur tekjustofnum sveitarfélaga. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skal árlega leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati 31. desember á næstliðnu ári, sbr. þó 5. gr. Í 1. mgr. 5. gr. laganna eru tilgreindar þær stofnanir og húsnæði, þar á meðal skólar, sem undanþegnar eru fasteignaskatti. Þar segir svo: “Undanþegin fasteignaskatti eru sjúkrastofnanir samkvæmt heilbrigðislögum, kirkjur, skólar, heimavistir, barnaheimili, íþróttahús, skipbrotsmannaskýli, sæluhús, bókasöfn og önnur safnahús og hús annarra ríkja að svo miklu leyti sem þau eru notuð af sendimönnum þeirra í milliríkjaerindum. Sama gildir um lóðir slíkra húsa.” Samsvarandi ákvæði er í 6. gr. reglugerðar nr. 945/2000, sem sett var samkvæmt lögum nr. 4/1995. Skólahús og skólar hafa verið undanþegin fasteignaskatti samkvæmt heimild í lögum allt frá því að lög nr. 66/1921 um fasteignaskatt tóku gildi. Stefnandi byggir á því að engin skilyrði séu í gildandi lögum og reglugerðum um að starfsemi undanþáguhafa megi ekki vera rekin í ágóðaskyni og að húsnæðið þurfi að vera í eigu þess aðila sem starfsemina stundar. Samkvæmt beinu orðalagi gildandi ákvæða, í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 og 6. gr. reglugerðar nr. 945/2000, sé ekki annað skilyrði fyrir undanþágu en að um „skóla“ sé að ræða. Stefndi byggir á því að stefnandi reki ekki í húsnæði sínu að Höfðabakka 9 skóla í skilningi 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og geti því ekki notið eftirgjafarinnar. Tækniháskóli Íslands, áður Tækniskóli Íslands, starfar á grundvelli laga nr. 53/2002, sbr. og lög nr. 136/1997. Hann fellur því undir skilgreiningu hugtaksins skóli í umræddu lagaákvæði og er það ágreiningslaust með aðilum. Þá liggur fyrir að það húsnæði, sem skólinn hefur á leigu hjá stefnanda hefur verið notað til skólahalds á leigutímanum. Af forsögu lagaákvæðis 1. mgr. 5. gr. laga nr. 4/1995 og skýringu dómstóla á því verður ráðið að tilgangur löggjafans með undanþáguheimildinni hafi verið að styrkja starfsemi þeirra stofnanna, sem til almenningsheilla horfa og tilgreindar eru í ákvæðinu. Fallist er á það með stefnda að einungis þeir aðilar sem tilgreindir eru í ákvæðinu njóti eftirgjafarinnar, enda ber að skýra undanþágur frá skattskyldu þröngri lögskýringu. Stefnandi, sem stundar útleigu á atvinnuhúsnæði í samkeppnisrekstri, getur því ekki notið slíkrar undanþágu. Gildir þá einu þótt húsnæði hans sé leigt út til skólahalds. Ekki er fallist á þá málsástæðu stefnanda að með þessu sé brotið gegn grundvallarsjónarmiðum um jafnræði við skattlagningu, þar sem skólum sé mismunað eftir því hvaða leið þeir fara við öflun húsnæðis. Ekkert liggur fyrir um það í hvaða mæli Tækniháskóli Íslands komi til með að njóta eftirgjafarinnar, ef hún rynni til stefnanda. Þá skiptir hér ekki máli hvernig önnur stjórnvöld hafa túlkað lagaákvæði þetta. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af viðurkenningarkröfu stefnanda í málinu. Af því leiðir að stefndi verður einnig sýknaður af kröfu stefnanda um endurgreiðslu ofgreidds fasteignaskatts. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.
|
Mál nr. 630/2015
|
Skaðabætur Umboð Firma Fasteign
|
Í ágúst 2010 ritaði H undir kaupsamning og afsal fyrir hönd S ehf. þar sem þremur sumarhúsum var ráðstafað til L hf. Hafði H gengið úr stjórn S ehf. í desember 2008. Eftir það ritaði H ekki firma félagsins en fram kom í hlutafélagaskrá að firmað ritaði stjórnarmaður og varamaður saman. L hf. krafði H um bætur vegna tjóns sem hann hefði orðið fyrir við að aflýsa tryggingarbréfi af sumarhúsunum í trausti þess að afsalið væri bindandi, sem það reyndist ekki vera. Í dómi Hæstaréttar kom fram að L hf. hefði samið drög að uppgjörssamkomulagi við H og S ehf. í mars 2010 en í þeim gögnum var gert ráð fyrir undirskrift nafngreindra stjórnarmanna S ehf. Hefði L hf. því verið ljóst að H gæti ekki ráðstafað sumarhúsunum í skjóli þess að hann ritaði firma félagsins. Leiddi jafnframt af 2. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup að umboð til H til að ráðstafa fasteignum S ehf. þyrfti að vera skriflegt. Hefði L hf. því mátt vera ljóst að H hefði ekki heimild til að ráðstafa eignum S ehf. og gæti hann ekki borið fyrir sig heimildarbrestinn. Yrði L hf. því sjálfur að bera tjón vegna þeirra mistaka sinna að aflýsa tryggingarbréfi af eignunum áður en að hann hafði fengið þinglýsta heimild yfir þeim. Var H því sýknaður af kröfu L hf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar22. september 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefnda verðilækkuð og málskostnaður látinn niður falla á báðum dómstigum.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem nánarer rakið í hinum áfrýjaða dómi reisir stefndi kröfu sína á hendur áfrýjanda áþví að hann hafi 19. ágúst 2010 án heimildar eða umboðs ritað undir kaupsamningog afsal, sem dagsett var 18. sama mánaðar, fyrir hönd Sumó ehf. þar sem þremursumarhúsum í landi Brekkuskógar í Bláskógabyggð var ráðstafað til stefnda.Telur stefndi að með þessu hafi áfrýjandi fellt á sig bótaábyrgð vegna tjónssem stefndi hafi orðið fyrir við að aflýsa tryggingarbréfi 17. desember 2007 afsumarhúsunum í trausti þess að afsalið væri bindandi, sem það reyndist ekkivera. Forsvarsmenn Sumó ehf. ráðstöfuðu svo húsunum með kaupsamningi 13. apríl2011. Til stuðnings kröfunni vísar stefndi aðallega til hlutlægrar ábyrgðarumboðsmanns eftir 25. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, en til vara byggir hann á því að áfrýjandi hafi með saknæmum ogólögmætum hætti valdið tjóninu með því að afvegaleiða starfsmenn stefnda oghagnýta sér ranga trú þeirra um heimild sína.Samkvæmt 1.mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936 ábyrgist sá sem fram kemur sem umboðsmaður annarsmanns að hann hafi nægjanlegt umboð. Sanni umboðsmaður ekki að hann hafi slíktumboð eða að gerningur sá sem hann gerði hafi verið samþykktur af þeim mannisem hann taldi sig hafa umboð frá eða að gerningurinn af öðrum ástæðum séskuldbindandi fyrir þann mann skal hann bæta það tjón sem þriðji maður verður fyrirvið að gerningnum verður eigi beitt gegn þeim manni sem sagður var veraumbjóðandi. Þetta gildir þó ekki ef þriðji maður vissi eða mátti vita að sámaður sem gerninginn gerði hafði eigi nægilegt umboð, sbr. 2. mgr. sömugreinar.Áfrýjandi gekkúr stjórn Sumó ehf. 30. desember 2008 og barst hlutafélagaskrá tilkynning þessefnis 7. ágúst 2009. Eftir að áfrýjandi fór úr stjórninni ritaði hann ekki firmafélagsins, en fram kemur í hlutafélagaskrá að firmað riti stjórnarmaður ogvaramaður saman. Eins og greinir í héraðsdómi samdi stefndi drög aðuppgjörssamkomulagi í mars 2010 við Sumó ehf. og áfrýjanda. Í þeim drögum vargert ráð fyrir að samkomulagið yrði annars vegar undirritað fyrir hönd Sumóehf. og hins vegar af áfrýjanda vegna ábyrgða hans fyrir félagið. Í drögunumkom einnig fram að stjórn Sumó ehf. myndi samhliða gefa út yfirlýsingu umógreiðslufærni félagsins sem stefndi kynni að nýta til að krefjast gjaldþrotaskiptaá búi þess. Í drögum að þeirri yfirlýsingu var miðað við að stjórnarmaður ogvaramaður í stjórn undirrituðu hana og þar voru þeir nafngreindir. Samkvæmtþessu var stefnda ljóst að áfrýjandi gat ekki ráðstafað sumarhúsunum í skjóliþess að hann ritaði firma félagsins. Jafnframt leiðir af 2. mgr. 7. gr. laganr. 40/2002 um fasteignakaup að umboð til áfrýjanda til að ráðstafa fasteignumfélagsins þurfti að vera skriflegt og skiptir þá ekki máli þótt áfrýjandi hafigagnvart stefnda annast málefni þess. Að öllu þessu virtu mátti stefnda veraljóst að áfrýjandi hafði ekki heimild til að ráðstafa fasteignum félagsins tilstefnda, eins og hann gerði með fyrrgreindu afsali og kaupsamningi, og geturhann því ekki borið fyrir sig heimildarbrestinn. Af þeim sökum verður stefndisjálfur að bera tjón vegna þeirra mistaka sinna að aflýsa tryggingarbréfi afeignunum áður en að hann hafði fengið þinglýsta heimild yfir þeim. Samkvæmtþessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.Eftir þessumúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinnverður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, Hákon Hákonarson, er sýkn af kröfu stefnda,Landsbankans hf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 9.júní sl., var höfðað 18. ágúst 2014. Stefnandi er Landsbankinn hf.,Austurstræti 11 í Reykjavík. Stefndi er Hákon Hákonarson, Ólafsgeisla1 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 22.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr, 1.mgr. 6. gr., 8. og 9. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember2011 til greiðsludags. Einnig er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu lagaer leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar úrhendi stefnda. Stefndi krefst sýknu ogmálskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. I Stefndi var stofnandi og annareigandi einkahlutafélagsins Sumó. Samkvæmt samþykktum félagsins var tilgangurþess kaup og sala fasteigna, verðbréfa og annarra eigna, auk lánastarfsemi ogskylds rekstrar. Stefndi greindi frá því fyrir dóminum að félagið hefði veriðstofnað til þess að kaupa þrjú sumarhús, ljúka við að byggja þau og selja.Stefndi var prókúruhafi félagsins og hafði heimild stjórnar til úttekta afinnlánsreikningum þess hjá forvera stefnanda. Stefnandi tók yfir réttindi ogskyldur Landsbanka Íslands hf. með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 9.október 2008. Óumdeilt er að kröfur og lán Landsbanka Íslands hf. til félagsinsfluttust yfir til stefnanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Á árinu 2007 keypti félagið Sumóehf. þrjú sumarhús í landi Brekkuskógar í Bláskógabyggð, nánar tiltekiðHeiðarbraut 2, 4 og 6. Kaupverð sumarhúsanna var 39.000.000 króna og veittiLandsbanki Íslands hf. lán til kaupanna að fjárhæð 30.000.000 króna. Tiltryggingar réttum efndum var veitt veð í sumarhúsunum með tryggingarbréfi aðfjárhæð 30.000.000 króna, auk þess sem veitt var handveð í 10.000.000 krónapeningainnstæðu félagsins Trygginga og ráðgjafar ehf. hjá stefnanda. Það félager í eigu stefnda og er hann framkvæmdastjóri þess. Samkvæmt kaupsamningi, dags. 30.desember 2008, seldi stefndi Kristmanni Árnasyni hlutabréf í Sumó ehf. aðnafnverði 200.000 krónur og var umsamið kaupverð 200.000 krónur. Við þaðlækkaði eignarhlutur stefnda í félaginu í 10%. Stefndi gekk úr stjórn félagsinsá sama tíma samkvæmt tilkynningu sem móttekin var hjá hlutafélagaskrá 7. ágúst2009. Um mitt árið 2009 var Sumó ehf.lent í erfiðleikum með fjárhagslegar skuldbindingar sínar. Í september sama áróskaði útibú stefnanda í Grafarvogi eftir því að deild innan bankans, sem kölluðer Sértæk útlán, aðstoðaði við viðræður við félagið vegna vanskila við bankann.Í apríl 2010 taldi stefnandi sig hafa náð samkomulagi við félagið og stefnda umlausn mála. Útbúið var uppgjörssamkomulag ásamt kaupsamningi og afsali.Sumarhúsin voru verðmetin og voru aðilar ásáttir um verðmatið. Á þessum tímavar Sumó ehf. í vanskilum vegna lóðarleigugjalds og annarra lögveða. Stefnandigreiddi þau gjöld um vorið 2010 sem hluta af samkomulagi aðila. Samningartókust þó ekki með aðilum vegna kröfu um að handveðið í peningainnstæðuTrygginga og ráðgjafar ehf. yrði losað með einhverjum hætti. Í byrjun ágúst 2010 náðustsamningar um lok málsins, en aðilar töldu mikilvægt að ljúka málinu þar semsumarhúsin lægju undir skemmdum og þyrfti að fara í aðgerðir til þess að verjaþau fyrir veturinn. Samkomulag aðila gekk í megindráttum út á það aðsumarhúsunum yrði afsalað til bankans, en félagið hefði sölurétt á þeim ítiltekinn tíma og söluandvirði umfram ákveðna upphæð skyldi ganga til lækkunareða losunar á handveðsinnstæðunni. Stefndi ritaði, þann 19. ágúst2010, undir kaupsamning og afsal vegna sumarhúsanna fyrir hönd Sumó ehf., dags.18. sama mánaðar. Var samningurinn gerður í nafni Hamla 1 ehf. fyrir höndstefnanda, sem er dóttur- og eignaumsýslufélag stefnanda. Samkvæmt samningnumvar kaupverð sumarhúsanna 7.500.000 krónur fyrir hvert hús, eða samtals22.500.000 krónur, sem greitt var með yfirtöku stefnanda á áhvílandiveðskuldum. Samningurinn var sendur til þinglýsingar ásamt veðbandslausn.Veðbandslausnin fór athugasemdalaust í gegn, en þinglýsingu kaupsamningsins ogafsalsins var hins vegar hafnað tveimur vikum síðar þar sem stefndi reyndistekki vera með umboð til þess að skrifa undir samninga fyrir hönd Sumó ehf., enhann var á þeim tíma ekki skráður í stjórn félagsins og var ekkiframkvæmdastjóri. Voru sumarhúsin því enn á nafni Sumó ehf. en veðbandalaus. Í kjölfarið boðaði stefnandistefnda á fund þar sem þess var óskað að hann legði fram formlegt umboð frástjórn félagsins eða að skráðir stjórnarmenn mættu til stefnanda og staðfestusamningana. Ekkert varð af framangreindu. Þá var stjórnarmönnum Sumó ehf. sentformlegt erindi vegna málsins þar sem þeir voru beðnir um að koma og staðfestagerða samninga. Þeirri málaleitan bankans var ekki svarað. Þar semframangreindar tilraunir stefnanda voru árangurslausar gekk hann að handveði ípeningainnstæðum Trygginga og ráðgjafar ehf. í desember 2010 og var sú fjárhæðgreidd inn á vanskil Sumó ehf. Þá kveðst stefnandi hafa farið íinnheimtuaðgerðir vegna vanskila á yfirdrætti, en stefndi og Edwin Árnasonhöfðu gengist undir sjálfskuldarábyrgð. Þá var áfram reynt að ná samkomulagivið stefnda vegna Sumó ehf. í mars og apríl 2011 en samningar tókust ekki.Vísaði stefndi til lögmanns Sumó ehf. en að sögn stefnanda lauk samskiptum viðlögmanninn með því að hann kvaðst ekki lengur vera með málið til meðferðar. Í desember 2010 vartryggingarbréfi þinglýst á sumarhúsin að fjárhæð 17.000.000 króna tiltryggingar kröfum Trygginga og ráðgjafar ehf. vegna handveðsins sem stefnandigekk að. Þann 31. mars 2011 samþykktiSumó ehf. kauptilboð Óðins bílaleigu ehf. í framangreind sumarhús fyrir22.000.000 króna og var kaupsamningur undirritaður 13. apríl 2011 og móttekinntil þinglýsingar 3. maí sama ár. Voru Tryggingum og ráðgjöf ehf. greiddar10.000.000 króna gegn aflýsingu tryggingarbréfsins. Þá voru 3.260.000 krónurgreiddar stefnanda til greiðslu á yfirdrætti Sumó ehf. sem tryggður var meðsjálfskuldarábyrgð stefnda. Þann 21. nóvember 2011 krafðistefnandi stefnda um greiðslu vegna fjársvika, alls að fjárhæð 23.526.381króna, en stefndi hafnaði kröfunni með bréfi, dags. 29. sama mánaðar. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 15. febrúar 2012 var bú Sumó ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Aðsögn stefnanda er Edwin Árnason, varamaður í stjórn Sumó ehf., gjaldþrota ogKristmann Árnason, stjórnarmaður í Sumó ehf., ógjaldfær vegna gjaldþrots ogárangurslauss fjárnáms. Þann 16. júní 2012 kærðistefnandi stefnda og forsvarsmenn Sumó ehf., Edwin Árnason og KristmannÁrnason, til embættis sérstaks saksóknara fyrir auðgunarbrot, sbr. XXVI. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 248., 249. og 250. gr. laganna. Meðákæru, dags. 1. mars 2013, var Kristmann Árnason ákærður fyrir skilasvik, entil vara fyrir umboðssvik með því að hafa sem eigandi, stjórnarmaður ogprókúruhafi Sumó ehf. selt Óðni bílaleigu ehf. sumarhúsin þannig að ekki fékkstsamrýmst þeim réttindum sem stefnandi hafði eignast yfir eignunum og þannigmisnotað sér aðstöðu sína og valdið stefnanda verulegri fjártjónshættu. Meðdómi Héraðsdóms Reykjaness 14. júní 2013 í máli nr. S-163/2013 var Kristmannsakfelldur fyrir brot gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. laga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur18. september 2014, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands í málinunr. 827/2014 þann 30. apríl sl., var greiðslum Sumó ehf. til Trygginga ográðgjafar ehf., samtals að fjárhæð 10.000.000 króna rift og félaginu gert aðgreiða þrotabúi Sumó ehf. þá fjárhæð. II Stefnandi byggir kröfu sínaaðallega á almennum reglumkröfuréttar og meginreglum samningaréttar um umboðsmenn, skuldbindingargildiloforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögumnúmer 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggi m.a. á25. gr. laganna um ábyrgð umboðsmanns. Stefndihafi verið stofnandi og annar eigandi félagsins Sumó ehf. Hann hafi veriðprókúruhafi og haft sérstaka heimild stjórnar til úttekta afinnlánsreikningum félagsins hjá forvera stefnanda, sem hafi aldrei veriðafturkallað. Hann hafi ávallt komið fram fyrir hönd félagsins og ritað undirfyrir þess hönd án allra fyrirvara og athugasemda. Þá sé hann eigandi félagsinsTrygginga og ráðgjafar ehf. og eiginkona hans stjórnarmaður félagsins. Stefnandibyggi á því að stefndi hafi vísvitandi afvegaleitt hann um heimild sína tilþess að skuldbinda félagið, enda eigi málsaðilar margra ára viðskiptasögu þarsem stefndi hafi komið athugsemdalaust fram fyrir hönd Sumó ehf. Þá vísistefnandi til framburðar stefnda fyrir dómi í máli nr. S-163/2013 fráHéraðsdómi Reykjaness. Þar staðfesti stefndi m.a. að hann hafi komið fram fyrirhönd félagsins sem umboðsmaður og hafi haft heimild til að skuldbinda félagiðsvo að gilt sé. Þá komi fram í skýrslu Kristmanns Árnasonar fyrir dómi í samamáli að stefndi hafi haft umboð til að semja við stefnanda, en hann hafi ekkiþekkt efni kaupsamnings og afsals, dags. 18. ágúst 2010, og stefndi hafi fariðút fyrir umboð sitt. Í 25. gr. laga nr. 7/1936 segiað sá sem komi fram sem umboðsmaður annars manns ábyrgist að hann hafi nægilegtumboð. Sanni hann eigi að hann hafi slíkt umboð eða að gerningur sá, sem hanngerði, hafi verið samþykktur af þeim manni sem hann taldi sig hafa umboð fráeða að gerningurinn af öðrum ástæðum sé skuldbindandi fyrir þann mann skulihann bæta það tjón sem þriðji maður verði fyrir við það að gerningnum verðieigi beitt gegn þeim manni sem sagður var vera umbjóðandi. Stefnandi byggi áþví að með háttsemi sinni og umboðsleysi hafi stefndi bakað honum tjón sem nemi22.500.000 krónum eða andvirði sumarhúsanna samkvæmt kaupsamningi og afsali.Það tjón hafi verið staðfest með sölu sumarhúsanna á árinu 2011. Um hlutlægaábyrgð sé að ræða, þ.e. ekki þurfi að sanna sök svo að tjón leiði tilbótaskyldu. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins hvíli sönnunarbyrði um að nægilegtumboð hafi verið fyrir hendi á stefnda. Upphafsdagurdráttarvaxta taki mið af 21. desember 2011, en þá hafi verið liðinn mánuður fráþví að stefndi hafi sannanlega verið krafinn um greiðsluna með kröfubréfi,dags. 21. nóvember 2011. Stefnandi byggi á því að hann sétjónþoli í málinu, en hann sé eigandi krafna og lánveitinga á hendur Sumó ehf.,en ekki Hömlur 1 ehf. sem hafi verið kaupsamnings- og afsalshafi samkvæmtsamningi, dags. 18. ágúst 2010, sem ritað hafi verið undir 19. sama mánaðar.Hömlur 1 ehf. sé dóttur- og eignaumsýslufélag stefnanda, en samkvæmt drögum aðuppgjörssamkomulagi skyldi það félag taka við eignunum. Sumó ehf. hafi afsalaðsumarhúsunum til Óðins bílaleigu ehf. án vitneskju eða samþykkis stefnanda ogán þess að stefnandi hafi fengið nokkuð greitt inn á kröfur sínar. Kauptilboðiðhafi verið samþykkt 31. mars 2011, en stefndi hafi þá enn verið í viðræðum viðstefnanda um lausn á málinu. Stefnda hafi verið ljóst að Sumó ehf. hafi veriðmeð öllu ógjaldfært og stefnandi hlunnfarinn sem nemi andvirði sumarhúsanna.Þegar kröfulýsingafresti hafi lokið hafi komið í ljós að stefnandi hafi veriðlangstærsti kröfuhafi félagsins og í raun sá eini sem ekki hafi fengið greittupp í kröfur sínar. Að matistefnanda hafi auðgunarásetningur þeirra aðila sem hann hafi kært til sérstakssaksóknara verið óumdeildur, enda hafi þeir ekki sýnt neina tilburði til þessað bæta fyrir brot sitt, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir stefnanda til þess aðfá þá til að semja. Lögmaður Sumó ehf., sem hafi komið að málinu eftirkröfubréf stefnanda í nóvember 2011, hafi ítrekað boðað komu sína á skrifstofulögmanns stefnanda, en ekki hafi orðið úr því að fundur yrði haldinn. Í byrjunjúní 2012 hafi hann tilkynnt að hann væri hættur störfum fyrir stefnda. Stefnandi byggi til vara á þvíað stefndi hafi á saknæman og ólögmætan hátt valdið honum fjárhagslegu tjónisem hann beri ábyrgð á, sbr. almennar reglur skaðabótaréttarins. Stefndi hafi ásaknæman hátt skaðað hagsmuni stefnanda. Kaupsamningur og afsal milli Sumó ehf.og dótturfélags stefnanda, sem gerður hafi verið fyrir tilstuðlan stefnda,dags. 18. ágúst 2010, hafi ekki haft réttaráhrif eftir efni sínu. Beintorsakasamband sé á milli ólögmætrar háttsemi stefnda og fjárhagslegs tjónsstefnanda. Stefnandi hafi verið í góðri trú um heimild stefnda til aðskuldbinda Sumó ehf. en stefndi hafi haldið mikilvægum og nauðsynlegum upplýsingumfrá honum og skrifað undir kaupsamning og afsal án fyrirvara. Hann hafi þannignýtt sér trú starfsmanna stefnanda til að tryggja sér persónulega og fyrirtækisínu fjármuni sem hafi fengist við sölu á sumarhúsunum, m.a. með því að greiðayfirdrátt að fjárhæð 3.260.000 krónur sem stefndi hafi verið í persónulegriábyrgð fyrir og greiða fyrirtæki í sinni eigu 10.000.000 króna. Stefndi hafiþví með ólögmætri háttsemi sinni valdið stefnanda fjárhagslegu tjóni sem nemiumsömdu söluverði sumarhúsanna. III Stefndi telur að vísa berimálinu sjálfkrafa frá dómi, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Dómkröfur stefnanda beri það með sér að málið sé rekið semskuldamál. Röksemdafærsla stefnanda byggi hins vegar á því að stefndi hafivaldið stefnanda tjóni og skuli greiða skaðabætur. Þannig verði ekki ráðið meðvissu á hvaða lagarökum stefnandi reisi málatilbúnað sinn. Stefndi hafi ekkistofnað til neinnar skuldar við stefnanda. Málsgrundvöllur stefnanda sé þvíóljós og vanreifun alger, í andstöðu við grunnreglur einkamálaréttarfars umskýran og glöggan málatilbúnað, sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991, einkum d- ogf-liði 1. mgr. Stefndi byggi sýknukröfu sína áþví að á stefnanda, sem sé fjármálafyrirtæki, hvíli sú afdráttarlausa skylda aðganga úr skugga um að viðsemjendur hans hafi nægjanlegt umboð til að skuldbindalögpersónur sem eigi í viðskiptum við bankann. Af gögnum málsins verði ráðið aðbankanum hafi verið fyllilega ljóst að stefndi hafi hvorki veriðframkvæmdastjóri né stjórnarmaður í Sumó ehf. og því ekki haft nægjanlegt umboðtil þess að skuldbinda félagið. Bótaregla 25. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé hlutlæg og byggist ekki á sökumboðsmannsins. Meginreglan samkvæmt 1. mgr. 25. gr. sé sú að fari umboðsmaðurút fyrir umboð sitt skaði það ekki hagsmuni þriðja manns. Sönnunarbyrði umnægjanlegt umboð hvíli á umboðsmanninum sjálfum. Í 2. mgr. 25. gr. sé að finnaundantekningu frá þessari hlutlægu bótareglu þar sem fram komi að reglan gildiekki ef þriðji maður, viðsemjandinn, hefur vitað eða mátt vita að sá semgerninginn hafi framkvæmt hafi ekki haft nægjanlegt umboð, eða ef sá semframkvæmdi gerninginn hafi farið eftir umboði sem hafi verið ógilt af ástæðumsem honum hafi verið ókunnugt um og þriðji maður hafi ekki getað búist við aðhonum væri kunnugt um. Stefnandi sé sérfræðingur ásviði fjármunaréttar sem starfi í skjóli opinberra starfsleyfa. Hann hafi veriðí yfirburðastöðu gagnvart stefnda, þar sem hann búi yfir meiri sérfræðiþekkinguog hafi alfarið séð um að semja öll skjöl. Það verði því að lágmarki að gera þákröfu til stefnanda að hann beri sig eftir skriflegu umboði til þess að gangaúr skugga um gildi og umfang umboðsins. Hann verði að bera hallann af því aðhafa ekki gert það. Stefnandi hafi verið grandsamur um að stefndi hefði ekkifullt umboð til að skuldbinda Sumó ehf. Stefndi beri því ekki bótaábyrgðgagnvart stefnanda, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi telji að hafi stefnandiorðið fyrir tjóni verði hann sjálfur að bera ábyrgð á því. Sérfróðir starfsmennbankans hafi látið aflýsa tryggingarbréfinu án þess að gæta að því hvorteignayfirfærslan hafi gengið eðlilega fyrir sig. Vinnubrögð bankans hafi veriðóvönduð og ekki í samræmi við eðlilega framkvæmd við eignayfirfærslu undirslíkum kringumstæðum. Stefnanda hafi borið að láta þinglýsa afsalinu áður entryggingarréttindum hans væri aflýst. Tryggingarbréfinu hafi því verið aflýstvegna handvammar starfsmanna bankans. Þetta hafi komið fram í framburðistarfsmanns bankans, Jóns H. Steingrímssonar, fyrir Héraðsdómi Reykjaness ísakamálinu nr. S-163/2013. Mistök starfsmanna bankans verði ekki felld ástefnda. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sé það vegna mistaka starfsmannastefnanda sem þeir beri að öllu leyti ábyrgð á. Stefnandi hafi reynt að breiðayfir eigin mistök, m.a. með því að kæra stefnda til sérstaks saksóknara fyrirfjársvik. Saksóknari hafi hins vegar vísað málinu frá að því er stefnda varði.Þá eigi stefndi ekki aðild að uppgjöri stefnanda við Sumó ehf. IV Stefndi telur að vísa eigi máliþessu sjálfkrafa frá dómi þar sem dómkröfur stefnanda beri með sér að málið séskuldamál, en röksemdafærsla hans byggist á því að krafist sé skaðabóta. Þettaleiði til þess að málatilbúnaður stefnanda sé óljós og vanreifaður. Í stefnu erþess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda skuld. Af hugtakinuskuld verður ekki annað ráðið en að stefnandi telji stefnda skylt að greiða sértiltekna fjárhæð. Skýrt kemur fram í stefnunni á hverju stefnandi telji þá skyldureista. Verður ekki fallist á það með stefnda að málatilbúnaður stefnanda séóljós eða vanreifaður vegna þessa þannig að varði frávísun. Stefndi ritaði undir kaupsamningog afsal fyrir hönd Sumó ehf., dags. 18. ágúst 2010. Er óumdeilt að undirritunhans fór fram 19. sama mánaðar. Þá er óumdeilt að hagsmunir vegna samningsinseru í höndum stefnanda, þótt samningurinn hafi verið í nafni dótturfélags þess,Hamla 1 ehf. Stefnandi reisir kröfu sína ímáli þessu aðallega á 25. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Samkvæmt ákvæðinu ábyrgist sá semkemur fram sem umboðsmaður annars manns að hann hafi nægilegt umboð. Þá er þarmælt fyrir um hlutlæga bótaábyrgð umboðsmanns gagnvart viðsemjanda ef hannsannar ekki að hann hafi slíkt umboð, ætlaður umbjóðandi hafi samþykktgerninginn eða að hann sé af öðrum ástæðum skuldbindandi fyrir hann. Skalumboðsmaðurinn þá bæta það tjón sem viðsemjandinn verður fyrir við það aðgerningnum verður ekki beitt gegn þeim manni, sem sagður var vera umbjóðandi.Undantekningar frá þessu koma fram í 2. mgr. 25. gr. Stefndi byggir á því að súundantekning eigi við í málinu að ekki hafi stofnast til bótaábyrgðar þar semstefnandi hafi vitað eða mátt vita að hann hafi ekki haft nægilegt umboð. Stefndi bar fyrir dóminum að ísamningaviðræðum við stefnanda hafi hann verið að gæta eigin hagsmuna, vegnasjálfskuldarábyrgðar hans og handsveðs í peningainnstæðu félags hans Tryggingaog ráðgjafar ehf. Þetta hafi legið ljóst fyrir. Hann hafi þó haft munnlegtumboð Sumó ehf. til þess að skrifa undir og hafi borið kaupsamninginn ogafsalið undir stjórnarmann félagsins, Kristmann Árnason, áður en hann hafiundirritað. Á þessum tíma hafi bankinn verið aðauglýsa ákveðna leið fyrir fyrirtæki, en hann hafi ekki verið tilbúinn til þessað leyfa Sumó ehf. að fara þá leið. Stjórnarmenn félagsins hafi verið ósáttirvið það og ekki viljað standa við kaupsamninginn og afsalið. Félagiðhafi því fallið frá umboði hans. Hann hafi reynt að fá skriflegt umboð en þaðhafi ekki gengið. Í framburði vitnisins JónsSteingrímssonar, starfsmanns stefnanda sem hafði umsjón með samningaviðræðumvegna Sumó ehf., kom fram að stefndi hefði einn komið fram fyrir hönd Sumó ehf.í samningaviðræðum vegna skuldavanda félagsins, sem hafi staðið í um 12-15mánuði. Vitnið hafi talið um að ræða einkahlutafélag sem væri að fullu í eigustefnda. Aldrei hafi verið rætt um munnlegt umboð. Þá hafi samningaviðræðurnarsnúist um heildaruppgjör skulda Sumó ehf., en ekki aðeins þann hluta sem sneriað stefnda persónulega. Hefði stefnandi vitað um umboðsskort stefnda hefði hannekki rætt um skuldir Sumó ehf. við hann. Áður en að framangreindumsamningaviðræðum kom hafði stefndi átt í viðskiptum við stefnanda vegnafélagsins Sumó ehf. Hann ritaði undir öll skjöl vegna þeirra viðskipta og hafðisérstakt umboð til úttekta af innlánsreikningum félagsins. Svo virðist sem þaðumboð hafi ekki verið afturkallað þótt stefndi gengi úr stjórn félagsins oghefði ekki lengur prókúru. Stefndi var sá eini sem var í samskiptum viðstefnanda vegna málefna félagsins og sá alfarið um samningaviðræður vegnafjárhagsvanda þess. Hann undirritaði sjálfur kaupsamning og afsal fyrir höndSumó ehf., án þess að setja nokkurn fyrirvara við undirritun sína. Stefndikveðst hafa haft munnlegt umboð stjórnarmanns Sumó ehf., Kristmanns Árnasonar,til þess að undirrita samninginn og hann hafi borið samninginn undirstjórnarmanninn fyrir undirritun. Kristmann kom ekki fyrir dóminn, en undirmeðferð máls nr. S-163/2013 fyrir Héraðsdómi Reykjaness kvað hann stefnda hafahaft munnlegt umboð til þess að semja við Landsbankann. Hann hafi ekki haftvitneskju um innihald samningsins fyrr en eftir að stefndi hafi undirritaðhann. Sér hefði ekki litist á samninginn og því hefði hann ekki undirritað hann,en hann hefði talið stefnda fara út fyrir umboð sitt. Eins og fyrr greinir er ábyrgðumboðsmanns samkvæmt 25. gr. laga nr. 7/1936 hlutlæg og ekki háð því að sýnt séfram á sök eða grandsemi þess sem kemur fram sem umboðsmaður annars. Stefnandiþarf ekki að sýna fram á að stefndi hafi afvegaleitt hann eða beitt blekkingum. Sá sem kemur fram sem umboðsmaðurannars manns þarf að sanna að hann hafi haft umboð eða að gerningurinn hafiverið samþykktur af þeim sem hann taldi sig hafa umboð frá eða að gerningurinnsé skuldbindandi fyrir þann aðila af öðrum ástæðum. Stefndi hefur ekki sannað ímálinu að hann hafi haft umboð Sumó ehf. til þess að skuldbinda það meðundirritun kaupsamnings og afsals. Þá hefur gerningurinn ekki verið samþykkturaf félaginu eða það verið skuldbundið við hann. Stefndi telur að sú skylda hafihvílt á stefnanda að kanna heimildir hans til þess að skuldbinda Sumó ehf. Þáhafi stefnanda verið ljóst að hann hafi á þessum tíma hvorki veriðstjórnarmaður né framkvæmdastjóri félagsins. Ekki verður fallist á að neinsérstök skylda hafi hvílt á stefnanda til þess að kanna nánar heimildir stefndatil að skuldbinda félagið. Stefndi var eigandi hlutar í félaginu og kom ávalltfram fyrir þess hönd, m.a. undirritaði hann tryggingarbréfið sem þinglýst var ásumarhúsin og gekkst í persónulega ábyrgð vegna félagsins. Þá hafði stefndiumboð til úttekta af innlánsreikningum félagsins. Stefndi hefur vísað til þessað með uppgjörssamkomulagi, sem útbúið hafi verið á vormánuðum 2010, en ekkiundirritað, hafi fylgt yfirlýsing þar sem gert sé ráð fyrir undirritunstjórnarmanns Sumó ehf., Kristmanns Árnasonar, og varamanns í stjórn, EdwinsÁrnasonar. Þá sé í uppgjörssamkomulaginu gert ráð fyrir annars vegar undirritunfyrir hönd Sumó ehf. og hins vegar hans „fyrir sína hönd persónulega vegnasjálfskuldarábyrgðar“. Jón Steingrímsson skýrði frá því fyrir dóminum aðskjölin hefðu verið útbúin af lögfræðingi sem hefði starfað í bankanum á þessumtíma. Hann hefði greinilega kynnt sér hverjir væru skráðir í stjórn félagsins.Sér hefði hins vegar ekki verið kunnugt um það og lögfræðingurinn hefði látiðaf störfum skömmu eftir þetta. Umrædd skjöl voru ekki undirrituð. Fyrirhuguðundirritun stefnda sérstaklega fyrir hann persónulega vegnasjálfskuldarábyrgðar staðfestir ekki að hann hafi ekki átt á undirrita skjaliðfyrir hönd Sumó ehf. Meðfylgjandi yfirlýsing gefur hins vegar til kynna aðeinhverjum starfsmanni stefnanda hafi verið ljóst að stefndi ætti ekki sæti ístjórn félagsins. Það getur þó ekki eitt út af fyrir sig leitt til þess aðstefnandi hafi vitað eða hafi átt að vita að stefndi hefði ekki umboð félagsinstil þess að ganga til samninga fyrir hönd þess, en sá sem kemur fram semumboðsmaður annars manns ábyrgist að hann hafi nægilegt umboð. Verður því ekkifallist á að undantekning 2. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936 eigi við. Þeirri málsástæðu stefnda aðstefnandi verði að bera tjón sitt sjálfur vegna mistaka við að senda gögnin íþinglýsingu er hafnað. Tjón stefnanda hlaust ekki af mistökum starfsmanna hansheldur af því að stefndi gat ekki sýnt fram á umboð sitt eða samþykki Sumó ehf. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til þess að greiða sér 22.500.000 krónur, sem er andvirðisumarhúsanna samkvæmt kaupsamningi og afsali, dags. 18. ágúst 2010. Við munnleganmálflutning byggði stefndi á því að ekki væru rök til þess að fallast á að hannþyrfti að greiða þá fjárhæð, enda hefði bankinn gengið að handveði Trygginga ográðgjafar ehf. og fengið greiddar 3.260.000 krónur upp í skuldina, en auk þesshafi Tryggingum og ráðgjöf ehf. verið gert að greiða þrotabúi Sumó ehf.10.000.000 króna, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 827/2014. Framangreindrimálsástæðu var ekki andmælt sem of seint fram kominni, en því hafnað að húngæti haft nokkur áhrif á fjárhæð kröfunnar. Í málinu liggur fyrir yfirlitbankareiknings Sumó ehf. og kröfuskrá þrotabús Sumó ehf., en nákvæm staðaskuldar félagsins við stefnanda liggur ekki fyrir. Þó er ljóst að skuldin ermun hærri en krafan í málinu þrátt fyrir að búið sé að taka tillit til innborganavegna handveðsins og sumarhúsanna. Þá liggur ekkert fyrir um hvort eða að hvemiklu leyti þær 10.000.000 króna sem Tryggingar og ráðgjöf ehf. var dæmt til aðgreiða þrotabúi Sumó ehf. gangi til stefnanda. Stefnandi hefði fengið til sínsumarhúsin ef ekki hefði verið fyrir umboðsskort stefnda. Er því sannað að tjónstefnanda hafi numið fjárhæð sumarhúsanna samkvæmt kaupsamningi og afsali,dags. 18. ágúst 2010, og verður því fallist á kröfu stefnanda. Réttstefnanda til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta á 12 mánaða fresti má leiða beintaf ákvæðum 12. gr. laga nr. 38/2001 og er því óþarftað kveða á um slíka höfuðstólsfærslu í dómsorði. Stefndi verður, með vísan til 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennandóm.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Hákon Hákonarson, greiðistefnanda, Landsbankanum hf., 22.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2011til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 638/2014
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2014 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 3. október 2014 klukkan 16 og einangrun á meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun á meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 474/1999
|
Skaðabætur Fjöleignarhús Gjafsókn
|
Stífla í frárennslislögn frá húsum nr. 7 og nr. 9 við götuna B olli því að í kjallara hússins nr. 7 flæddi upp úr niðurföllum og inn í vinnustofu og lager, sem J leigði af eiganda hússins. J krafðist þess að eigendur hússins nr. 7 og nr. 9 bættu tjón, sem hann hafði orðið fyrir af þessum sökum, en meðal þeirra muna sem skemmdust voru 14 vatnslitamyndir eftir hann sjálfan. Á það var fallist með héraðsdómi að það teldist bilun á lögn í skilningi laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús þegar frárennslislögn sigi svo í jörðu að vatnshalli hennar hyrfi og stífla myndaðist. Tjón hans var talið eigendum hússins nr. 9 óviðkomandi, en eigendur hússins nr. 7 þóttu skaðabótaábyrgir gagnvart J samkvæmt 3. tl. 52. gr. laga nr. 26/1994. Hins vegar var talið að J hefði verið í lófa lagið að afla mats sérfróðra og óvilhallra manna á tjóninu. J hefði vanrækt að tryggja sér slíka sönnun um tjón sitt og var tjón hans vegna vatnslitamyndanna og fleiri muna því talið ósannað. Kröfu hans um miskabætur vegna vatnstjónsins var hafnað, þar sem hún þótti hvorki reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 né 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna eigendur húsanna nr. 7 og nr. 9 af kröfu J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 1999. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði gert óskipt að greiða sér 2.255.000 krónur eða aðra lægri fjárhæð að mati réttarins með vöxtum jafnháum vegnu meðaltali vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum frá 25. mars 1995 til 14. júlí 1996, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefnda Ingunn Ásgeirsdóttir verði dæmd til greiðslu áðurnefndrar fjárhæðar eða annarrar lægri að mati dómsins. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður þá látinn falla niður. Áfrýjandi beindi kröfum sínum í héraði meðal annars upphaflega að Valdimar Jóhannssyni, sem lést undir rekstri málsins. Tók dánarbú hans við aðild að málinu. Fram er komið að ekkja Valdimars, stefnda Ingunn Ásgeirsdóttir, hafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi. Er hún því nú orðin aðili að málinu. Vátryggingafélagi Íslands hf. og Tryggingu hf. var stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Tryggingamiðstöðin hf. tók við réttindum og skyldum þess síðarnefnda 1. nóvember 1999. Hafa bæði félögin látið málið til sín taka. Áfrýjandi beindi kröfum sínum í héraði einnig að Reykjavíkurborg. Hún var þar sýknuð og unir áfrýjandi þeirri niðurstöðu. I. Ágreiningslaust er með aðilum að orsök stíflu í frárennslislögn, sem leiddi til vatnstjóns hjá áfrýjanda 25. mars 1995, hafi verið að lögnin, sem liggur undir götu frá Bræðraborgarstíg 7 og 9, hafi sigið. Sigið hafi verið svo mikið að það hafi hindrað að fita og önnur óhreinindi, sem fljóti á vatni, kæmust leiðar sinnar. Óhreinindin hafi safnast saman og stíflað lögnina með tímanum. Um sig þetta var ekki vitað á þeim tíma er tjónið varð, en það kom í ljós við rannsókn í júlí 1996. Fallist verður á með héraðsdómi, að það teljist bilun á lögn í skilningi 3. tl. 1. mgr. 51. gr. og 3. tl. 52. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús þegar frárennslislögn sígur svo í jörðu að vatnshalli hennar hverfur og hún gegnir ekki lengur hlutverki sínu, þannig að stífla myndist. Áfrýjandi var leigutaki í húsinu Bræðraborgarstíg 7, en eigandi þess og leigusali var Valdimar Jóhannsson. Ber stefnda Ingunn Ásgeirsdóttir því ábyrgð án sakar gagnvart áfrýjanda á fjártjóni hans vegna vatnstjónsins samkvæmt skaðabótareglu 3. tl. 1. mgr. 51. gr. laga nr. 26/1994. Þótt umrædd frárennslislögn sé sameiginlega í eigu og á ábyrgð húseigenda að Bræðraborgarstíg 7 og 9 verður bótareglu 3. tl. 52. gr. laganna eingöngu beitt í þágu þeirra, sem eru eigendur eða afnotahafar hússins, sem tjónið verður í. Áfrýjandi hafði ekki afnot af húsinu nr. 9 og er tjón hans eigendum þess því óviðkomandi. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna aðra stefndu en Ingunni Ásgeirsdóttur af kröfu áfrýjanda. II. Bótakrafa áfrýjanda er í fjórum liðum. Í fyrstu tveim liðum gerir áfrýjandi kröfu um bætur vegna tjóns á munum, sem skemmdust eða eyðilögðust vegna vatnstjónsins. Meðal þeirra muna kveður áfrýjandi hafa verið 14 vatnslitamyndir eftir hann sjálfan, sem ætlunin hafi verið að setja á málverkasýningu skömmu eftir að tjónið varð. Liggur fyrir í málinu skrá, sem áfrýjandi gerði um þessar myndir, en þar mat hann þær sjálfur á samtals 1.120.500 krónur. Að öðru leyti er um að ræða ljóðabækur og ýmsa muni, sem áfrýjandi kveður hafa skemmst og hann metur á samtals 634.500 krónur. Tveir síðari kröfuliðir hans eru annars vegar vegna truflunar á starfsemi, vinnutaps og hreinsunar, samtals 250.000 krónur, og hins vegar um miskabætur, 250.000 krónur. Eftir gögnum málsins gerði áfrýjandi fyrrnefnda skrá yfir hinar skemmdu myndir 3. apríl 1995, en á þeim tíma mun hann þegar hafa notið aðstoðar lögmanns í tengslum við hugsanlega bótakröfu vegna vatnstjónsins. Í skránni er tilgreind stærð hverrar myndar. Þar greinir og frá verðmæti hverrar þeirrar, sem áfrýjandi kveðst hafa áætlað með hliðsjón af verðskrá á annarri sýningu, sem hafi verið haldin nokkru áður á verkum hans. Hann dró einnig áætlaðan innrömmunarkostnað frá verði myndanna, enda hafi hann verið að undirbúa þær fyrir innrömmun þegar tjónið varð. Áfrýjandi gerði og lista yfir aðra þá muni, sem skemmdust eða eyðilögðust, og verðlagði þá sjálfur. Önnur gögn liggja ekki fyrir í málinu um verðmat á myndunum eða öðrum munum, sem hér um ræðir. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi haldið fram að svo erfitt hafi verið að meta tjónið, að dómkvaddir matsmenn hefðu þar ekki getað bætt úr. Bætur verði því eftir atvikum að dæma að álitum. Á þetta verður ekki fallist. Áfrýjandi gat á sínum tíma bent á þá muni, sem höfðu skemmst og eyðilagst. Honum hefði verið í lófa lagið að afla mats sérfróðra og óvilhallra manna á tjóninu eftir venjulegum leiðum. Áfrýjandi vanrækti að tryggja sér slíka sönnun um tjón sitt, án nokkurrar ástæðu að séð verði. Við svo búið verða bætur ekki dæmdar að álitum. Tjón áfrýjanda samkvæmt fyrstu tveim kröfuliðum hans verður því að teljast ósannað. Fallist verður á með héraðsdómara að þriðji kröfuliður áfrýjanda, vegna truflunar á starfsemi, vinnutaps og hreinsunar, sé með öllu órökstuddur og ósannaður. Í fjórða kröfulið krefst áfrýjandi miskabóta með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, svo og 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972, sbr. 7. gr. laga nr. 78/1984. Vatnstjón vegna stíflu í frárennslislögn í götu er ekki ólögmæt meingerð nokkurs manns gegn áfrýjanda. Verður miskabótakrafa hans því ekki reist á 26. gr. skaðabótalaga. Miskabætur samkvæmt 56. gr. höfundalaga verða einungis dæmdar vegna brota á höfundarétti og koma því ekki heldur til álita hér. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jóhanns G. Jóhannssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 14. júní sl., er höfðað með stefnu þingfestri 1. september 1998 af Jóhanni G. Jóhannssyni, Ránargötu 17, Reykjavík gegn db. Valdimars Jóhannssonar, Fornuströnd 5, Seltjarnarnesi, Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkurborgar, eftirtöldum húseigendum að Bræðraborgarstíg 9: Guðbjörgu Eyvindsdóttur, Erlu Björgu Skúladóttur, Margréti O. Svendsen, Áslaugu Hallgrímsdóttur, Reyni Svanssyni, Gísla Kristjánssyni, Matthildi Þ. Marteinsdóttur, Ernu Sigrúnu Egilsdóttur, Katrínu K. Jósefsdóttur, Hansínu Melsteð og Ævari Sigurðssyni. Til réttargæslu er stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. og Tryggingu hf. Dómkröfur Aðalkrafa stefnanda er að öllum stefndu verði in solidum gert að greiða honum 2.255.000 krónur með vöxtum sem eru jafnháir vegnu meðaltali vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum frá 25. mars 1995 til 14. júlí 1996, sbr. II. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, en með dráttarvöxtum frá 14. júlí 1996 samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að tildæmdir dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 14. júlí 1997 og síðan árlega þann dag. Til vara krefst stefnandi þess, verði Reykjavíkurborg sýknuð af aðalkröfu, að db. Valdimars Jóhannssonar og eigendur að Bræðraborgarstíg 9 greiði stefnanda ofangreinda stefnufjárhæð in solidum. Til þrautavara krefst stefnandi þess að db. Valdimars Jóhannssonar, greiði stefnanda stefnufjárhæð málsins, verði Reykjavíkurborg og húseigendur að Bræðraborgarstíg 9, sýknuð af aðal- og varakröfu málsins. Til þrautaþrautavara gerir stefnandi þá kröfu að verði húseigendur sýknaðir verði Reykjavíkurborg gert að greiða stefnufjárhæðina. Í varakröfum gerir stefnandi sömu vaxtakröfu og í aðalkröfu. Í öllum ofangreindum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Krafist er dráttarvaxta ofan á málskostnað samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir dómsuppsögu til greiðsludags. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu. Stefndi, db. Valdimars Jóhannssonar, gerir aðallega þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins en til vara að skaðabótaábyrgð verði skipt í málinu, stefnukröfur stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefndi, Reykjavíkurborg, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu. Stefndu, Guðbjörg Eyvindsdóttir, Erla Björg Skúladóttir, Margrét O. Svendsen, Áslaug Hallgrímsdóttir, Reynir Svansson, Gísli Kristjánsson, Matthildur Þ. Marteinsdóttir, Erna Sigrún Egilsdóttir, Katrín K. Jósefsdóttir, Hansína Melsteð og Ævar Sigurðsson gera aðallega þær dómkröfur að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Til vara krefjast þessir stefndu verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði látinn niður falla. Verði bætur að einhverju leyti dæmdar er þess krafist að tildæmd bótafjárhæð beri vexti af skaðabótum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga til þess dags er endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp og dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu réttargæslustefnda, Tryggingar hf., er krafist málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Málsatvik Tildrög málsins eru þau að aðfararnótt 25. mars 1995 stíflaðist skolplögn, sem flytur skolp frá húsunum nr. 7 og 9 við Bræðraborgarstíg í Reykjavík, með þeim afleiðingum að vatn flæddi upp úr niðurföllum í kjallara hússins að Bræðraborgarstíg 7 og inn í vinnustofu og lager sem stefnandi leigði af eiganda hússins, nú stefnda db. Valdimars Jóhannssonar. Í gögnum málsins kemur fram að stíflan átti rót sína að rekja til uppsafnaðrar fitu. Afleiðingar stíflunarinnar urðu þær að munir sem voru í vinnustofu stefnanda skemmdust. Að sögn stefnanda var um að ræða málverk auk lagers af bókum, kortum, plötum, listaverkum, plakötum, plötuhulstrum, masterum, eftirprentunum o.fl. Stefnandi kveðst hafa verið að vinna að undirbúningi málverkasýningar þegar umræddur atburður átti sér stað og hafi það verið honum mikið áfall að koma að skemmdunum þar sem afrakstur mikillar vinnu og listsköpunar hafi legið umflotið skolpi og 14 af málvekum sem hafi verið til sýningar mánuði síðar verið ónýt. Við þennan atburð kveður stefnandi hafa dregið úr krafti hans og einbeitingu og hug til listsköpunar og hafi orðið nokkurra mánaða hlé á allri starfsemi hans. Stefnandi kveður lagnir í húsinu, er þessi atburður átti sér stað, í slæmu ástandi. Aftur hafi flætt inn í vinnustofu stefnanda snemma veturs 1996 og við athugun komið í ljós að steypt hafði verið upp í frárennsli vinnustofunnar þegar lyfta var sett í húsið. Við nánari athugun hafi einnig komið í ljós að frárennslislagnir hússins hafi verið í sundur vegna tæringar og hluti frárennslisins runnið út í grunn hússins af þeim sökum. Í framhaldinu hafi allar frárennslislagnir hússins verið endurnýjaðar. Með bréfi, dags. 14. júní 1996, hafi stefnandi krafist skaðabóta úr hendi Valdimars Jóhannssonar fyrir meint tjón á munum í kjallaranum en Vátryggingafélag Íslands hf, sem ábyrgðartryggjandi Valdimars, hafnaði bótaskyldu af hans hálfu. Bótaskyldu var einnig hafnað af hálfu Tryggingar hf., sem var ábyrgðartryggjandi húseigenda að Bræðraborgarstíg 9. Þá hefur Reykjavíkurborg einnig hafnað bótaskyldu. Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á hendur db. Valdimars Jóhannssonar á því að aðbúnaði hússins nr. 7 við Bræðraborgarstíg hafi verið verulega ábótavant, bæði hvað varði aðbúnað á vinnustofu stefnanda og eins muni leiðslurnar hafa verið bilaðar/gallaðar og ekki færar um að gegna því hlutverki sem þeim hafi verið ætlað. Telur stefnandi að stefnda hafi, sem húseiganda, verið ljóst eða mátt vera ljóst að hér hafi verið um vanbúnað að ræða og falist hafi hætta í því að nota gamlar leiðslur með þeim frágangi niðurfalls sem áður sé lýst. Stefndi hafi með þessu skapað stórfellda hættu á tjóni á þeim miklu verðmætum er geymd hafi verið á vinnustofu og lager stefnanda. Stefnda hafi verið fullkunnugt um starfsemi stefnanda og hafi vitað, eða hafi mátt vita, af þeim miklu verðmætum sem þar hafi verið geymd. Það undirstriki gáleysi stefnda að ekki hafi verið gerður reki að því að kanna ástand leiðslanna er umrætt tjón hafi orðið 25. mars 1995, heldur hafi slíkt ekki verið gert fyrr en vatn flæddi upp úr niðurföllum í kjallara hússins öðru sinni. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi vanrækt viðhald og einnig gert mistök við meðferð leiðslanna þar sem fita hafi safnast upp og stíflað þær. Auðveldlega hafi mátt koma í veg fyrir tjónið með endurnýjun leiðsla eða með því að hella uppleysiefnum í þær. Stefnda hafi einnig verið það í lófa lagið að tryggja það með vatnslásum að skolpið gæti ekki runnið upp um niðurföll í kjallara hússins og valdið tjóni. Stefnandi byggir einnig á því að tjón hans hafi orðið meira en ella þar sem skólpið hafi ekki getað leitað til baka vegna frágangs á niðurfalli. Stefnandi byggir einnig á ábyrgð eigenda hússins nr. 9 við Bræðraborgarstíg þar sem leiðslan, sem um ræði, sé í sameign húsanna nr. 7 og nr. 9 við Bræðraborgarstíg þar sem hún taki sameiginlega við skolpi og frárennsli beggja húsanna og flytji út í brunn. Er á því byggt að húseigendur hafi vanrækt viðhald þessara leiðslna og gert mistök við meðferð þeirra þar sem fita hafi safnast upp og stíflað leiðslurnar en auðveldlega hefði mátt koma í veg fyrir það með því að hella uppleysiefni í leiðslurnar og endurnýja þær sem orðnar voru ónýtar eins og áður sé lýst. Ábyrgð beggja þessara aðila sé á því reist að um bilun í leiðslu hafi verið að ræða sem húseigandi beri ábyrgð á án tillits til þess hvort sýnt verði fram á sök hlutaðeigandi eigenda. Leiðslur í húsum eigi almennt að geta gegnt því hlutverki að bera frá húsum skolp án þess að þær stíflist. Ef þær geti ekki gegnt þessu hlutverki sínu, án þess að stíflast, sé ljóst að þær séu bilaðar eða gallaðar þar sem þær gegni ekki því sjálfsagða hlutverki að flytja skolp rétta leið án þess að stíflur myndist og upp úr flæði. Á þessum galla eða bilun beri Reykjavíkurborg jafnframt ábyrgð en Reykjavíkurborg hafi í upphafi séð um lagningu leiðslanna og gera verði þær kröfur að leiðslur sem liggi frá húsum séu almennt lagðar með þeim hætti að ekki myndist stífla og upp úr kjöllurum flæði en svo virðist sem leiðslan hafi verið lögð með mjög litlum halla út í brunn þannig að mjög lítil fyrirstaða nægi til þess að skolp safnist upp og gangi til baka öfuga leið. Stefnandi telur að ábyrgð stefndu byggist á því að um bilun eða galla í leiðslu sé að ræða sem eigandi beri ábyrgð á án tillits til sakar. Í öllu falli telur stefnandi að það standi stefndum, húseigendum að Bræðraborgarstíg 7 eða 9 og / eða stefnda Reykjavíkurborg, nær að bera áhættuna á því að frárennslisleiðsla bili heldur en afnotahafa eignar, sem geti hvorki gert ráðstafanir til að tryggja sig fyrir slíkum óhöppum né borið áhættu af rekstri leiðslunnar. Einnig byggir stefnandi á því að stefndi hafi átt að vera búinn að endurnýja lagnirnar fyrir löngu og búa þær þannig út að tjón gæti ekki átt sér stað. Slík athafnaskylda hafi hvílt á stefnda sem eiganda og / eða rekstraraðila leiðslanna. Byggir stefnandi bótaábyrgð stefnda jafnframt á hlutlægum grundvelli, verði sveitarfélög talin eiga umrædda leiðslu. Á því er byggt að stefndi, Reykjavíkurborg, beri hlutlæga ábyrgð á sama hátt og húseigendur, verði sveitarfélög talin eiga umrædda leiðslu sem liggi frá húsunum tveimur út í brunn í götu. Með hliðsjón af því sem að framan sé rakið og að teknu tilliti til tíðra óhappa í húsinu verði að telja að húseigandi að Bræðraborgarstíg 7 beri ábyrgð á tjóni stefnanda á sakargrundvelli og/eða á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar og eigendur að Bræðraborgarstíg 9 beri einnig ábyrgð á grundvelli hlutlægrar ábyrgðar. Þá er byggt á því að Reykjavíkurborg beri einnig ábyrgð á umræddu tjóni á sakargrundvelli og eftir atvikum á hlutlægum grundvelli. Verði ekki séð að stefnandi beri með nokkrum hætti ábyrgð á umræddum atburði eða því að tjónið varð svo umfangsmikið. Hafi hann mátt treysta því að umrætt húsnæði væri skolphelt. Stefnandi sundurliðar tjón sitt með eftirfarandi hætti: 1.Myndir 1.120.500 krónur, sbr. dskj. nr. 2, sbr. einnig dskj. nr. 22-32. 2.Ljóðabókin Flæðir, sbr. dskj. nr. 2, Jólakort (Helgimynd og Helgisaga) Mannlíf-sólóplata, Myndræn áhrif-sólóplata, ýmsar hljómplötur, eftirmyndin Mánagyðjan, plakat Mon Opera, plakatið Lífsbarátta, plötuhulstur, plakat Missisippi Delta Blues, eftirprentunin Uppstilling, sbr. nánar dskj. nr. 2, 29 og 32-35. Samtal tjón er nemi 634.500 krónum. 3.Truflun á starfsemi, vinnutap, hreinsun o.fl. 250.000 krónur. 4. Miskabætur vegna áfalls 250.000 krónur. Kröfuliði nr. 1 og 2 kveðst stefnandi byggjast á markaðsverðmætum þeirra hluta sem þar séu greindir. Kröfuliður 3 byggi á áætluðu tjóni stefnanda vegna afnotamissis, vinnutapi og þeim kostnaði sem hlaust af hreinsun. Kröfuliður 4 byggi á miska og andlegu áfalli stefnanda vegna tjónsins. Varðandi lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, almennrar hlutlægrar ábyrgðarreglu vegna bilunar eða galla í leiðslum húseigenda og almennra reglna um fjárhæð skaðabóta og samningsskilmála ábyrgðartryggingar húseigendatryggingar. Um skaðabótaábyrgð húseigenda vísar stefnandi til 52. gr. laga nr. 25/1994 um fjöleignarhús og 4. gr. laga nr. 81/1991 um vatnsveitur sveitarfélaga, eins og þeim hafi verið breytt með lögum frá 21. desember 1995. Vaxtakrafa stefnanda byggir á 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og dráttarvaxtakrafa á III. kafla sömu laga, einkum 12. og 15. gr. Kröfu um miskabætur styður stefnandi við 26. gr. laga nr. 50/1993. Málskostnaðarkröfu styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um virðisaukaskatt styður stefnandi við lög nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda db. Valdimars Jóhannssonar Stefndi byggir á sýknukröfu sína á því að um skaðabótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda fari eftir sakarreglunni, sbr. 51. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og eftir hlutlægri bótareglu, ef um væri að ræða bilun í búnaði og lögnum sem hann eigi. Hvorugu sé hins vegar til að dreifa í þessu tilviki. Stefndi eigi enga sök á tjóni stefnanda og engin bilun hafi verið í frárennslislögnum eða niðurföllum í séreign stefnda, né heldur í sameiginlegum lögnum, sem valdið hafi tjóninu. Samkvæmt því sem fyrir liggi hafi stíflan, sem tjóninu olli, verið í frárennslislögn sem liggi undir götunni milli húsbrunns í gangstétt og götubrunns úti í götunni. Sé lögnin utan lóðarmarka Bræðraborgarstígs 7 og 9. Ósannað sé að stefndi eigi lögnina, hvort heldur einn eða í sameign með öðrum stefndu. Beri að sýkna stefndu þegar af þeirri ástæðu. Tilheyri lögn þessi væntanlega lagnakerfi Reykjavíkurborgar. Þá sé ósannað með öllu að lögn þessi eða frárennslislagnir frá Bræðraborgarstíg 7 hafi bilað eða verið gallaðar og að tjón stefnanda megi rekja til þess. Í umsögn skoðunarmanns réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., sem skoðað hafi frárennsli hússins strax eftir tjónið, komi hið gagnstæða einmitt í ljós, þ.e. að lagnirnar hafi verið í góðu lagi og ekkert hafi vantað upp á venjubundinn útbúnað gólfniðurfalla í kjallaranum. Á skoðunarvottorði Röramynda hf., sem skoðað hafi lögnina rúmu ári eftir óhappið, sbr. dskj. nr. 21, sé heldur ekkert að finna sem bendi til þess að lagnirnar hafi verið bilaðar eða gallaðar. Aðeins segi að lagnirnar hafi verið slitnar, sem sé eðlilegt þar sem um gamlar lagnir hafi verið að ræða. Þá megi ráða af bréfi gatnamálastjórans í Reykjavík á dskj. nr. 20 að engar upplýsingar séu til um neinar bilanir í lögnum þegar óhappið varð. Fullyrðingar stefnanda um bilun eða galla í lögnunum séu því bersýnilega rangar og ósannaðar og engin skilyrði til hlutlægrar bótaábyrgðar. Stefndi, eða fólk á hans vegum, eigi heldur enga sök á því að lögnin stíflaðist. Frá þeim hafi ekkert annað farið í frárennslin en sem fylgi venjulegu heimilishaldi. Geti slíkt aldrei talist saknæmt. Stefndi hafi heldur ekki vitað til þess að þörf hafi skapast fyrir hreinsun eða endurnýjun lagna honum tilheyrandi og hafi hann því ekkert tilefni haft til slíkra aðgerða. Óþekkt sé að hreinsi- eða uppleysiefnum sé hellt ofan í leiðslur og niðurföll án tilefnis. Þá hafi ekkert bent til þess að lagnir væru ónýtar eða nauðsyn á einhverjum viðhaldsaðgerðum eða uppsetningu vatnslása. Sé því ekki til að dreifa saknæmri vanrækslu á viðhaldi, endurnýjun lagna eða uppsetningu lása eða að tjón stefnanda megi rekja til þess. Ekkert orsakasamband sé milli tjóns stefnanda og þess að steypt hafi verið upp í niðurfall í vinnustofu stefnanda. Hafi það aftur á móti komið í veg fyrir að vatn flæddi þar upp. Verði bótaábyrgð stefnda því ekki reist á sakargrundvelli frekar en hlutlægum grundvelli. Einnig megi hyggja að því hvað hafi farið ofan í frárennslin frá vinnustofu stefnanda sjálfs og frá iðnaðarhúsnæðinu að Bræðraborgarstíg 9. Þar sé kannski orsaka stíflunnar að leita. Þær aðstæður geti líka skapast að lögn stíflist vegna uppsöfnunar fituefna þótt ekki sé til að dreifa saknæmri notkun. Þá sé um óhappatilviljun að ræða. Stefnandi hafi, með því að geyma myndverk sín og önnur verðmæti óvarin á gólfi í niðurgröfnum kjallara, sýnt af sér mikið gáleysi, enda sé þar ávallt meiri hætta á vatnstjónum en í öðru húsnæði. Varakröfur stefnda byggja á því að stefnandi eigi að bera verulegan hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin gáleysis og jafnframt beri að stórlækka stefnukröfur. Umfang skemmda og verðmæti þess sem skemmdist sé ósannað með öllu. Stefnandi hafi ekki látið hæfa og hlutlausa menn kanna og meta, hvað hafi skemmst og verðmæti þess, heldur byggi hann kröfur sínar á einhliða upptalningu og verðlagningu hans sjálfs. Tjóna- og sýningaskrár stefnanda hafi ekkert sönnunargildi um hve mikið hafi skemmst og raunverulegt verðmæti þess. Ósannað sé að þeir munir og málverk, sem stefnandi hafi geymt á kjallaragólfinu hafi haft annað gildi en minja- eða persónulegt gildi. Ekkert raunhæft liggi fyrir um fjárgildi þeirra. Því beri alveg að hafna kröfuliðum 1 og 2 eða a.m.k. að færa þá stórlega niður. Kröfuliður 3 sé ekki studdur neinum gögnum eða rökum um raunverulegt tjón og því hafnar stefndi þeim kröfulið sem ósönnuðum. Kröfuliður 4 eigi sér enga lagastoð, hvorki í settum lögum né dómvenju. Beri þegar af þeim orsökum að hafna þeim lið kröfunnar. Auk þess telur stefndi ósannað að orsakasamband sé milli vatnstjónsins og þess andlega áfalls sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir. Stefndi mótmælir upphafstíma dráttarvaxta frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi og fram að þeim tíma eigi stefnandi ekki rétt á öðrum vöxtum en samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989. Stefndi, Reykjavíkurborg, byggir kröfu um sýknu á því að umrædd leiðsla sé ekki í hans eigu. Það sé skýrt tekið fram í lögum og reglugerð að holræsi skuli lögð af fasteignareiganda og á hans kostnað. Fasteignareigandinn eigi því holræsið. Eigi þetta við um öll holræsi á milli fasteignar og aðalæðar. Holræsin séu því í eigu og á ábyrgð húseigenda. Fasteignareigandanum beri einnig að sjá um alla hreinsun á þeim. Komi þetta skýrt fram í X. kafla vatnalaga nr. 15/1923 og einnig í reglugerð nr. 169/1960 um holræsi í Reykjavík. Því sé ljóst að stefndi beri enga ábyrgð á leiðslunni, hvorki sem eigandi eða sem viðhaldsaðili. Stefndi mótmælir því sem ósönnuðu að hann hafi lagt nefnda leiðslu og að hann beri ábyrgð sem slíkur. Því sé einnig mótmælt sem ósönnuðu að um bilun eða galla hafi verið að ræða í leiðslunni sem hafi leitt til tjónsins. Þá vísar stefndi til þess að verði þessar fullyrðingar stefnanda taldar sannaðar þá séu allar kröfur vegna meintra mistaka við verkið löngu fyrndar en holræsið hafi verið lagt fyrir mörgum áratugum síðan. Stefndi mótmælir fjárkröfum stefnanda sem ósönnuðum. Bætur samkvæmt lið 1 séu alfarið byggðar á mati stefnanda sjálfs. Þar sem hann hafi alla sönnunarbyrði um tjónið telur stefndi tjónið ósannað en ekkert liggi fyrir um raunvirði myndanna. Sama gildi um kröfulið 2. Stefndi mótmælir einnig kröfuliðum 3 og 4 sem ósönnuðum auk þess sem kröfuliður 4 styðjist ekki við nein lög. Stefndu, ofangreindir húseigendur að Bræðraborgarstíg 9, byggja sýknukröfu sína á því að stíflan sem orsakaði tjón stefnanda, hafi myndast í leiðslunni þar sem hún liggi úti í götu, langt utan lóðamarka Bræðraborgarstígs 7 og 9. Því teljist leiðslan vera í eigu borgarinnar, en ekki húseigendanna. Ábyrgð geti því ekki fallið á stefndu þar sem leiðslan sé ekki í þeirra eigu. Verði hins vegar talið að tjón stefnanda megi rekja til stíflu í sameiginlegri leiðslu húseignanna að Bræðraborgarstíg 7 og 9 verði ekkert fullyrt um orsakir stíflunnar. Hvort sem það hafi verið vegna fitu eða annars, þá bendi ekkert til þess að leiðslan hafi verið notuð með öðrum hætti en almennt megi gera ráð fyrir í húsum eins og hér eigi í hlut. Þótt svo hafi viljað til að stífla hafi myndast sé fráleitt að húseigendur hafi getað gert eitthvað til að afstýra slíku. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að leiðslan hafi bilað eða tilefni hafi verið til að ætla að hún væri biluð. Fullyrða megi að óþekkt sé að hættulegum og jafnvel mengunarvaldandi uppleysiefnum sé hellt ofan í niðurföll eða leiðslur að tilefnislausu. Er því mótmælt að stefndu hafi borið að hella slíkum efnum í leiðsluna án þess að nokkur grunur væri um að leiðslan væri stífluð. Ekkert hafi komið fram í málinu sem gefi tilefni til að ætla að húseigendum hafi borið að endurnýja umrædda leiðslu eða hlutast til um að slíkt yrði gert, enda verði ekki séð að hún hafi verið ónýt eða þarfnast endurnýjunar. Eigendur húsanna hafi því ekki með saknæmum hætti vanrækt viðhald eða eftirlit með leiðslunni. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að eigendur eða afnotahafar húseignanna að Bræðraborgarstíg 7 og 9 hafi notað skólplögnina á þann hátt að þeim verði það virt til sakar. Því geti stefndu ekki borið ábyrgð gagnvart stefnanda á sakargrundvelli. Stefndu telja að ákvæði laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús fái ekki fellt skaðabótaábyrgð á stefndu í þessu tilviki. Í 1. mgr. 51. gr. sé fjallað um ábyrgð séreignar gagnvart öðrum eigendum hússins og afnotahöfum vegna fjártjóns sem verði á eignum þeirra. Hér sé ótvírætt að ábyrgð vegna séreignar takmarkist alfarið við tjón hjá eigendum og afnotahöfum í sama húsi og séreignin sé í. Hún nái ekki til eigenda eða afnotahafa í öðrum húsum. Ljóst sé af orðalagi að ábyrgð húsfélags nái einungis til einstakra eigenda og afnotahafa í sama húsi og húsfélagið tilheyri. Af þessu leiði að stefndu geti ekki borið ábyrgð á tjóni því sem stefnandi varð fyrir. Stefndu telja að hina hlutlægu ábyrgðarreglu 3. tl. 52. gr. skuli túlka þröngt. Því verði hvorki rýmkandi lögskýringu né lögjöfnun beitt svo fella megi tjón stefnanda undir ákvæðið. Skv. 53. gr. skulu húseigendur eða húsfélög að jafnaði kaupa og halda við vátryggingu til að mæta ábyrgð og áhættu skv. 51. og 52. gr. Þessum fyrirmælum hafi stefndi, db. Valdimars Jóhannssonar, fullnægt vegna húseignar sinnar að Bræðraborgarstíg 7 og muni hann njóta verndar samkvæmt vátryggingunni, ef hann á annað borð verði látinn bera ábyrgð á tjóni stefnanda. Því sé engin nauðsyn að rýmka svo ábyrgðarreglu 3. tl. 52. gr. að hún verði látin ná til fleiri húseigna en þeirrar sem tjónið varð í, einungis í því skyni að búa svo um hnútana að tjón stefnanda fáist bætt úr vátryggingu. Stefndu mótmæla því einnig að þeir beri hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda af þeirri ástæðu að leiðslan teljist hafa verið biluð eða gölluð. Ábyrgð af því tagi verði ekki leidd af almennum reglum skaðabótaréttarins eða reglum í settum lögum eða lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994. Varakrafa stefndu er reist á því sjónarmiði að stefnandi verði sjálfur að bera tjón sitt að verulegu leyti. Það komi fram að þær myndir sem bóta er krafist fyrir hafi staðið á gólfinu. Hafi myndirnar verið jafnverðmætar og stefnandi láti, hafi hann sýnt vítavert aðgæsluleysi með því að láta þær standa óvarðar á gólfi í niðurgröfnum kjallara. Ætíð verði að gera þá kröfu að listmunir, sem á annað borð verði taldir hafa eitthvert verðmæti, séu varðveittir á þann hátt að þeir séu eftir fremsta megni varðir gegn tjónsorsökum sem að jafnaði megi gera ráð fyrir í húsum, svo sem bruna, hvers konar vatnsleka eða innbroti. Stefnandi hafi á engan hátt gætt umræddra mynda á þann hátt sem krefjast hafi mátt af honum. Af þeim sökum eigi hann sjálfur verulega sök á því hversu tjónið hafi orðið mikið og verði að bera það sjálfur að mestu leyti. Stefnandi hafi ekki fengið hæfa og óvilhalla menn, matsmenn, til að meta tjón sitt og byggi bótakröfur sínar alfarið á eigin mati. Mati þessu mótmæla stefndu sem allt of háu og órökstuddu. Eigin verðlagning stefnanda á myndunum gefi enga hugmynd um hvað ætla megi að raunverulegt markaðsverðmæti sé. Krafan sé ódómtæk meðan tjónið sé ekki staðreynt frekar. Í það minnsta verði að lækka þennan kröfulið verulega. Stefndu mótmæla einnig öðru munatjóni. Hvorki verði ráðið af lista né ljósmyndum úr húsnæði stefnanda um umfang tjónsins eða verðgildi þeirra muna sem stefnandi telji að hafi orðið fyrir tjóni. Stefndu telja að téðir munir hafi að langmestu leyti verið verðlausir og bótakrafa svo úr hófi að vart sé hægt að taka hana til greina og því er henni mótmælt. Krafa stefnanda vegna truflunar á starfsemi, vinnutaps, hreinsunar o.fl. sé ekki studd neinum gögnum. Ekki sé heldur reynt að útlista hana eða rökstyðja þannig að ætla megi að tjón af því tagi hafi í raun orðið. Stefndu mótmæla því þeirri kröfu og telja að henni beri að hafna alfarið. Stefndu hafna að öllu leyti miskabótakröfu stefnanda. Vatnstjónið sem varð í húsnæði stefnanda geti ekki talist ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda. Því verði krafa um slíkt ekki reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá verði krafa um ófjárhagslegt tjón, eins og hér um ræði, ekki byggð á ólögfestum skaðabótareglum. Til þess skorti heimild. Þá telja stefndu ósannað með öllu að orsakasamband geti verið á milli vatnstjónsins og þess andlega áfalls sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir. Stefndu telja að verði bætur að einhverju leyti dæmdar, skuli þær bera vexti af skaðabótum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi til dómsuppsögu. Frá þeim tíma sé fallist á dráttarvexti af dæmdri bótafjárhæð, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Verði ekki fallist á þetta hvað varðar upphafstíma dráttarvaxta krefjast stefndu að dráttarvextir reiknist frá þingfestingardegi eða málshöfðunardegi, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Verði ekki heldur fallist á það sé ljóst að stefnandi hafi ekki krafið stefndu um tjónið fyrr en með bréfi þann 1. apríl 1998, sbr. dskj. nr. 13, og því verði dráttarvextir í fyrsta lagi krafðir frá 1. maí 1998, sbr. 2. mgr. 9. gr. vaxtalaga. Málskostnaðarkröfu styðja stefndu við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt styðja stefndu við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Niðurstaða Í yfirlýsingu Þorsteins Þorsteinssonar, tjónaskoðunarmanns réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., dags. 11. febrúar 1998, varðandi umrætt vatnstjón segir að menn frá holræsadeild Reykjavíkurborgar hafi komið á staðinn og losað stíflu sem verið hafi í lögn sem liggi frá húsbrunni sem staðsettur sé í gangstétt utan við aðalinngang hússins nr. 7 við Bræðraborgarstíg og í götubrunn sem sé í götunni neðan við á Bræðraborgarstíg. Í yfirlýsingu Þorsteins segir enn fremur að við athugun á aðstæðum eftir að tjónið varð hafi komið í ljós að hús númer 9 við Bræðraborgarstíg sé einnig tengt téðum húsbrunni og því ekki unnt að greina í sundur hvaðan vatnið kom sem tjóninu olli. Í yfirlýsingunni segir enn fremur að frárennsli hússins virðist, eftir skoðun sem gerð var eftir tjónið, vera í nokkuð góðu lagi og ekki vanti neitt upp á venjubundinn útbúnað gólfniðurfalla í kjallara hússins.Í bréfi Guðbjarts Sigfússonar, yfirverkfræðings hjá gatnamálastjóranum í Reykjavík, til lögmanns stefnanda, sem dagsett er 27. apríl 1998, segir að engin skýrsla hafi verið gerð um þetta tiltekna mál, sem hér er til umfjöllunar, en samkvæmt dagbókum verkstjóra hafi verið um að ræða útkall að morgni 25. mars 1995. Hafi verið umað ræða stíflu í frárennsli frá húsinu, milli húss og aðalæðar í götu, þ.e.a.s. þeim hluta sem sé í eigu og á ábyrgð húseignda. Í bréfinu segir að sennilega hafi stífla þessi valdið því að skolp frá húsinu flæddi inn í kjallara, en um það hafi hann ekki upplýsingar. Þá segir: “Ekki höfum við neinar upplýsingar um bilun á vatnslögn.” Í yfirlýsingu Vals Helgasonar frá Röramyndum hf. vegna skoðunar sem gerð var í júlí 1996 segir að lögnin sem liggi frá brunni við Bræðraborgarstíg 7 og út í götu halli í öfuga átt og sé lögnin því full af vatni. Lagnir séu orðnar slitnar og stíflist af þeim sökum. Samkvæmt því sem fyrir liggur í málinu myndaðist stíflan, sem tjóninu olli, í frárennslislögn sem liggur undir götunni milli húsbrunns í gangstétt og götubrunns úti í götunni. Fyrir liggur að um þessa leiðslu fer frárennsli frá húsunum nr. 7 og 9 við Bræðraborgarstíg. Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. vatnalaga nr. 15/1923 skal bæjarstjórn leggja holræsi svo að lóðareigandi nái til þeirra í götu. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar er lóðareigendum og húseigendum skylt að gera samkvæmt reglugerð holræsi á sinn kostnað, er flytji frá húsum og lóðum skólp út í aðalræsi. Samkvæmt 15. gr. reglugerðar nr. 169/1960, sem á stoð í fyrrgreindum lögum, ber húseigendum að sjá um hreinsun á frárennslislögnum frá húsum sínum og gæta þess að þær stíflist ekki. Samkvæmt því sem fram hefur komið verður ekki annað séð en að umrædd stífla hafi orðið í holræsi því sem liggur frá húsunum nr. 7 og nr. 9 og út í aðalræsi. Hefur ekki verið sýnt fram á að umrædd leiðsla tilheyri holræsakerfi Reykjavíkurborgar en samkvæmt nefndu lagaákvæði skulu húseigendur sjá um að gera slík holræsi og teljast þau því í eign og á ábyrgð þeirra. Samkvæmt því sem fram hefur komið telst umrædd leiðsla í eigu og á ábyrgð húseigenda að Bræðraborgarstíg 7 og 9. Með öllu er ósannað að Reykjavíkurborg hafi í upphafi lagt umrædda leiðslu. Með hliðsjón af því og því sem hér að framan er rakið telst ósannað að stefndi, Reykjavíkurborg, beri nokkra ábyrgð á meintu tjóni stefnanda og ber því að sýkna þennan stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Samkvæmt 51. gr. laga nr. 26/1994 ber eigandi séreignar ábyrgð á tjóni sem verður vegna vanrækslu á viðhaldi séreignar, búnaði hennar og lögnum og mistökum við meðferð hennar og viðhald. Þótt eiganda verði ekki um kennt ber hann einnig ábyrgð á bilun á búnaði séreignar og lögnum. Sambærilegt ákvæði er í 52. gr. sömu laga og tekur til ábyrgðar húsfélaga á viðhaldi sameignar og búnaði hennar og lögnum. Fallast ber á að túlka beri nefnd lagaákvæði þannig að ábyrgð taki til eigenda og afnotahafa í sama húsi, en eins og atvikum háttar í máli þessu þessu þykir 52. gr. verða beitt um ágreining stefnanda og stefndu, eigenda Bræðraborgarstígs 9. Samkvæmt framburði Ásgeirs Más Valdimarssonar, húsvarðar að Bræðraborgarstíg 7, var á árinu 1996 framkvæmd endurnýjun skolplagna inni í húsinu en náði ekki til lagna utan húss. Kvað hann aðalskolplögn hafa verið orðna mjög lélega og hafi hún verið farin að brotna. Hann hafi fyrst talið það orsök stíflunnar í mars 1995 en í vor sem leið hafi hins vegar komið í ljós að halli leiðslunnar, sem liggur frá húsbrunni og út í götubrunn, sé öfugur og vatn safnist því fyrir í leiðslunni. Greini menn á um ástæður þessa. Að þessu hafi verið ýjað í skjali frá Röramyndum hf. frá 22. júlí 1996, skjali sem hann kvaðst ekki hafa séð fyrr en nú. Bar hann að leiðsla þessi væri sameiginleg fyrir húsin nr. 7 og nr. 9. Bar hann að nú blasi við íbúum þessara beggja húsa að grafa upp götuna og laga þennan öfuga vatnshalla. Þar sem nú sé vitað í hverju þetta liggur taldi hann hægt, þangað til þessar framkvæmdir hefjist, með reglubundnu millibili að setja þarna niður hreinsibúnað til að hreinsa rörið og koma þannig í veg fyrir að þetta gerist aftur. Bar Ásgeir að eftir samtal við gatnamálastjóra í Reykjavík hafi legið fyrir að húseigendur eigi lagnir sínar út í næsta götubrunn og þurfi eigendur þessara tveggja húsa því að standa straum af kostnaði við þessa lagfæringu. Ekki er upplýst í máli þessu, svo ótvírætt sé, hver var ástæða þess að umrædd lögn stíflaðist í mars 1995. Fyrir liggur, sbr. framburð Ásgeirs Más fyrir dómi, að aðalskolpæð hússins nr. 7 var orðin léleg 1996 er hún var endurnýjuð. Hins vegar telst ósannað að stíflan í mars 1995 verði rakin til þess. Ekkert styður fullyrðingar stefnanda um að sú aðgerð að steypa upp í frárennsli í vinnustofu stefnanda hafi haft þýðingu í þessu sambandi eða að unnt hefði verið með vatnslásum að koma í veg fyrir að skolp gæti runnið út um niðurföll í kjallara. Með hliðsjón af framburði Ásgeirs Más svo og því sem greinir í skjali frá Röramyndum hf., og áður er lýst, þykir gert nægilega sennilegt að ástæða stíflunnar 1995 hafi verið rangur halli leiðslunnar sem orsakaði það að fita safnaðist þar saman og stíflaði leiðsluna, enda hefur ekki verið sýnt fram á aðrar orsakir. Ekki þykir sýnt fram á að neitt það hafi gerst sem hefði átt að gefa húseigndum húsanna tveggja tilefni til þess að fara út í einhverjar aðgerðir. Ekki þykir sýnt fram á það í málinu að þeir hafi sýnt vanrækslu eða orðið á mistök er geri þá bótaskylda á meintu tjóni stefnanda samkvæmt 1. og 2. tl. 51. og 52. gr. laga nr. 26/1994. Það að leiðslan gaf sig með þeim hætti sem að framan er rakið, þannig að hún gegndi ekki lengur hlutverki sínu, þykir hins vegar falla undir hina hlutlægu bótaábyrð í 3. tl. 51. og 52. gr. laga nr. 26/1994. Bera húseigendur húsanna nr. 7 og 9 við Bræðraborgarstíg samkvæmt því ábyrgð á meintu tjóni stefnanda er varð hinn 25. mars 1995. Bótakrafa stefnanda er í fjórum liðum. Fyrsti kröfuliður að fjárhæð 1.120.500 krónur vegna mynda sem stefnandi hefur málað. Til stuðnings bótakröfu sinni samkvæmt þessum lið hefur stefnandi lagt fram ljósmyndir af 14 myndum sem hann kveður myndir þær sem skemmst hafi í vatnstjóninu. Hefur hann og lagt fram lista yfir verðlagningu hans sjálfs á myndunum þar sem mið er tekið af verðskrá frá síðustu sýningu hans. Þá hefur hann lagt fram sýningarskrár vegna sýninga, sem hann hefur haldið, þar sem verð mynda kemur fram. Þá liggur fyrir, sbr. framburð Ófeigs Björnssonar og Tryggva Árnasonar, að þær myndir stefnanda, sem selst hafa, hafa verið seldar á því verði sem stefnandi setti á þær. Þá hefur hann lagt fram fylgiseðla með umboðssölu. Til stuðnings bótakröfu sinni samkvæmt kröfulið 2 hefur stefnandi einnig lagt fram ljósmyndir frá vinnustofu sinni og lista yfir þá muni sem stefnandi kveður hafa skemmst og verð þeirra samkvæmt mati stefnanda. Ljóst þykir að stefnandi varð fyrir tjóni er skolp flæddi inn í vinnustofu hans 25. mars 1995. Stefnandi hlutaðist ekki til um að fá óvilhalla menn til þess að meta meint fjártjón sitt. Liggja því ekki fyrir gögn hlutlausra aðila um fjártjón stefnanda í máli þessu. Byggjast kröfur samkvæmt kröfulið 1 og 2 eingöngu á fullyrðingum hans sjálfs um umfang tjónsins og verðmæti mynda og hluta svo og gögnum sem stafa frá honum sjálfum. Gegn andmælum stefndu telst framangreint ekki fullnægjandi til sönnunar á fjártjóni stefnanda. Er því með öllu ósannað hvert var umfang tjónsins og jafnframt hvert var raunverulegt verðmæti þeirra mynda og hluta sem stefnandi heldur fram að skemmst hafi í umræddu vatnstjóni. Krafa samkvæmt kröfulið 3 er með öllu órökstudd og ekki studd neinum gögnum. Telst tjón stefnanda samkvæmt þessum kröfulið ósannað. Krafa stefnanda um miskabætur að fjárhæð 250.000 krónur á sér ekki lagastoð. Verður krafan ekki reist á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 né öðrum lögum. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi ekki hafa getað sýnt fram á tjón sitt í máli þessu og ber því af þeim sökum að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, db. Valdimars Jóhannssonar, Reykjavíkurborg, Guðbjörg Eyvindsdóttir, Erla Björg Skúladóttir, Margrét O. Svendsen, Áslaug Hallgrímsdóttir, Reynir Svansson, Gísli Kristjánsson, Matthildur Þ. Marteinsdóttir, Erna Sigrún Egilsdóttir, Katrín K. Jósefsdóttir, Hansína Melsteð og Ævar Sigurðsson skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóhanns G. Jóhannssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 171/1999
|
Kærumál Hæfi dómara Kæruheimild
|
J kærði úrskurð héraðsdómara um að hann viki ekki sæti í máli sem J hafði höfðað. Talið var að kæruheimild skorti fyrir ýmsum kröfum sem J hafði uppi fyrir Hæstarétti og komu þær því ekki til álita. Talið var, að hvað sem liði réttmæti þeirra ákvarðana héraðsdómara um málsmeðferð, sem J vísaði til, gæti efni þeirra ekki leitt til þess að héraðsdómari yrði vanhæfur til að fara með málið. Þótti J ekki hafa sýnt fram á að önnur atvik leiddu til þess að héraðsdómara bæri að víkja sæti og var úrskurður héraðsdómara því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 1999, þar sem Ragnheiður Bragadóttir settur héraðsdómari hafnaði kröfu sóknaraðila um að víkja sæti í máli hans gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að héraðsdómara verði gert að víkja sæti frá og með þinghaldi 19. febrúar sl., en málsmeðferð í héraði verði látin standa óhögguð fram að því. Þá krefst hann þess að skrifleg sókn, sem héraðsdómari hafnaði að leggja fram í sama þinghaldi, komist að í málinu, svo og að ómerkt verði ákvörðun héraðsdómara 29. mars sl. um að málið yrði endurupptekið. Verði ekki fallist á kröfu um að héraðsdómarinn víki sæti krefst sóknaraðili þess að mælt verði fyrir um hvort forföll varnaraðila frá þinghaldi 27. janúar 1999 hafi verið lögmæt og hvort héraðsdómara hafi verið heimilt að breyta bókun í þingbók vegna þinghaldsins. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 91/1991 sæta ákvarðanir héraðsdómara um atriði varðandi rekstur máls ekki kæru til Hæstaréttar, heldur eingöngu úrskurðir um tiltekin atriði, sem þar eru tæmandi talin. Kröfur sóknaraðila, sem varða annað en niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að héraðsdómarinn víki ekki sæti, koma því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um að héraðsdómaranum verði gert að víkja sæti er reist á atriðum, sem varða meðferð málsins og ákvarðanir dómarans eftir að þing var ekki sótt í því af hálfu varnaraðila 27. janúar 1999, þar á meðal ákvörðun um að varnaraðilar hefðu þá haft lögmæt forföll og væri heimilt að halda áfram uppi vörnum. Hvað sem líður því, hvort þessar ákvarðanir dómarans hafi verið réttar, getur efni þeirra eitt og sér ekki leitt til þess að hann verði talinn vanhæfur til að fara með málið. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að fyrir hendi séu önnur atvik, sem geta orðið til þess að krafa hans verði tekin til greina. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 368/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. júní 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. júlí2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. desember2016 var varnaraðili sakfelldur meðal annars fyrir líkamsárás og þjófnað. Brothans voru talin varða við 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 244. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Var honum gert að sæta fangelsi í 45 daga, enfullnustu refsingarinnar frestað í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins að telja ogskyldi hún niður falla héldi varnaraðili almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga. Fram er kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi meðháttsemi þeirri, sem hann er sakaður um og varðar fangelsisrefsingu, rofið íverulegum atriðum það skilorð sem honum var sett með dóminum. Samkvæmt þessu ogmeð vísan til c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður hinn kærðiúrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 9. júní 2017. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að að X, kt. [...], verði gert aðsæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 7. júlí nk. klukkan 16. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að rannsókn sé núað mestu lokið á ætluðu kynferðisbroti kærða, en honum sé gefið að sök að hafaaðfaranótt föstudagsins 5. maí sl. farið óboðinn inn á heimili í [...] og inn íherbergi 12 ára stúlku á heimilinu. Stúlkan hafi vaknað við snertingusakbornings þar sem hann hafi staðið við rúm hennar, en hann muni meðal annarshafa strokið henni um bak, farið inn undir nærbol hennar og farið niður á mjöðmog að rassinum. Hún hafi reynt að færa sig fjær honum og hann þá skriðið upp írúmið til hennar og reynt að strjúka henni meira. Stúlkan hafi þá náð að farainn á baðherbergi og læsa að sér, en kærði hafi þá náð að opna hurðina utanfrá, en stúlkunni tekist að læsa aftur að sér. Kærði hafi svo farið inn íeldhús og síðan út úr húsinu. Tekin hafi verið skýrsla af stúlkunni í Barnahúsi22. maí sl. og hafi hún lýst atvikum á sama hátt og hún hafði áður gert. Aðhennar sögn hafi hún verið hrædd þegar atvikið átti sér stað og hafi hún átterfitt með að tjá sig um atvikið og liðið mjög illa yfir því. Síðar í greinargerð lögreglu segir að fjórumsinnum sömu nótt hafi lögreglu verið tilkynnt um mann sem hafi verið að kíkja áglugga eða reyna að komast inn í hús í [...]. Telji lögregla að um sé að ræðakærða í öllum tilfellum. Þau mál séu einnig til rannsóknar, auk nokkurraannarra sambærilegra mála þar sem rökstuddur grunur leiki á um að kærði eigi íhlut.Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærðiviðurkennt að hafa farið inn í hús þar sem kona að nafni A, sem hann hefði hittfyrr um kvöldið, hefði staðið við glugga og sent honum koss með vörunum. Hafihann þá farið inn í húsið. Hann hafi kannast við að hafa klappað stúlkunni, en neitaðþví að hafa gert það í kynferðislegum tilgangi. Hann hafi síðan hafa áttað sigá þetta væri ekki áðurnefnd A. Þá hafi kærði ekki kannast við að hafa reynt aðkomast inn á baðherbergi til stúlkunnar. Þegar hann hafi farið út úr húsinuhefði hann tekið með sér flösku af gini. Kærði hafi sagst hafa fengið fyrirboðaeða sýn um að kona í húsinu hefði boðið honum að koma inn og því hefði hannfarið inn í húsið. Í greinargerðinni segir að rannsókn lögregluhafi einnig beinst að eftirtöldum málum og sé það rökstuddur grunur lögreglu aðkærði hafi verið að verki í öllum tilvikum. [...]Hinn 29. mars sl. barst tilkynning lögreglu um að aðili semhefði verið að gægjast á glugga í íbúðarhúsi í [...] hefði komið inn um ólæstarútidyrahurð. Honum hefði verið vísað út en hefði verið með kynferðislegarathugasemdir í garð kvenkyns húsráðanda. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafikærði sök. [...]Aðfaranótt 5. maí sl. hafi húsráðandi í íbúðarhúsi í [...] tilkynntum mann sem væri að reyna að komast inn um glugga. Manninum hafi verið lýst semljóshærðum. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði neitað sök. [...]Aðfaranótt 5. maí sl. var tilkynnt um mann sem væri að reynaað opna glugga í íbúðarhúsi í [...]. Við skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði neitaðsök. [...]Hinn 5. maí sl. var tilkynnt um mann sem hefði komið upp aðstúlku fæddri 2001 þegar hún var á leið heim úr [...] í [...]. Maðurinn hefðispurt hana að því hvað hún væri gömul og hvort hún ætti kærasta. Viðskýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði neitað sök. [...]Tilkynnt var um mann sem hefði verið að gægjast á glugga á baðherbergiþar sem kona hefði staðið ber að ofan. Hún hafi nú lagt fram kæru vegnablygðunarsemisbrots. Kærði hafi játað að hafa gægst á glugga í húsinu en neitaðað hafa séð að konan hefði verið ber að ofan. Í greinargerð lögreglustjóra segir að meðdómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-291/2016 frá 7. desember 2016 hafikærði verið dæmdur í 45 daga fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, m.a. fyrir brotgegn 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með brotunum sem reifuð séu hér að framan sé ljóst að kærði hafi rofið skilorðdómsins, en kærði hafi játað að hafa farið óboðinn inn á heimili í [...] líktog að framan greini. Þá sé rökstuddur grunur uppi um að hann hafi gert tilrauntil húsbrots og gerst sekur um blygðunarsemisbrot. Auk þess sé um hrinu brotaað ræða á afar skömmum tíma.Af öllu framangreindu sögðu teljilögreglustjóri að uppfyllt séu skilyrði c-liðar 95. gr. laga um meðferðsakamála, þ.e. að kærði hafi með brotum sínum rofið skilorð dóms frá því ídesember sl., sem og brotið ítrekað af sér undanfarið, m.a. hafi brot hansbeinst gegn börnum og verið af kynferðislegu toga.Sakarefni málanna séu talin varða við 2.mgr. 202. gr., 209. gr., 231. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Um heimild tilgæsluvarðhalds sé vísað til a- og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Meðhliðsjón af framangreindu og gögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóraað í lögreglumáli nr. [...] sé kærði undir rökstuddum grun um refsiverðanverknað sem fangelsisrefsing er lögð við, þ.e. að kærði hafi aðfaranóttföstudagsins 5. maí sl. gerst sekur um húsbrot að [...] í [...] og í samaskipti gerst sekur um kynferðislega áreitni og þjófnað. Auk þess leikurrökstuddur grunur á um að kærði hafi í lok mars sl. gerst sekur um húsbrot ogað morgni 4. maí sl. gerst sekur um blygðunarsemisbrot.Samkvæmt framangreindu er uppi rökstuddurgrunur um að kærði hafi í verulegum atriðum rofið skilorð dóms sem hann hlaut7. desember 2016. Með þeim dómi var kærða gert að sæta fangelsi í 45 daga fyrirlíkamsárás, þjófnað, ölvunarakstur, akstur án ökuréttinda og akstur undiráhrifum fíkniefna, en fullnustu refsingarinnar var frestað í tvö ár héldiákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmtframangreindu er þannig fullnægt skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. til að takamegi til greina kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinirí úrskurðarorði.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. Ú r s k u r ð a r or ð: Kærði, X,sæti gæsluvarðhaldi áfram, allt til föstudagsins 7. júlí nk. klukkan 16.
|
Mál nr. 363/2010
|
Kærumál Þinghald Sératkvæði
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-396/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknar- og varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-396/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.