Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 192/2016
|
Kynferðisbrot Börn Skilorðsrof Miskabætur
|
E var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa farið inn í tjald A, sem lá þar sofandi, beitt hana ofbeldi og hótað ítrekað að drepa hana ef hún þegði ekki, girt niður um hana og reynt að koma getnaðarlim sínum í leggöng hennar. Hefði E síðan fróað sér þar til að hann fékk sáðlát yfir rass stúlkunnar og læri og reynt aftur að koma getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar með ofbeldi og hótað henni öllu illu ef hún liti upp. Við ákvörðun refsingar E var litið til þess að hann hefði gerst sekur um sérstaklega gróft og svívirðilegt kynferðisbrot gegn 17 ára gamalli stúlku sem átti sér einskis ills von. Hefði E beitt hana harðræði og hótað henni lífláti léti hún ekki að vilja hans. Hefði hann fyrst borið fyrir sig minnisleysi við síðari yfirheyrslur við rannsókn málsins er fyrir lágu óyggjandi gögn um sekt hans og það sama hafi hann gert fyrir dómi, en kvaðst þó játa sakargiftir í ljósi gagnanna. Ætti hann sér engar málsbætur. Þá hefði E með broti sínu rofið skilorð eldri dóms og var hann því tekinn upp með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga og honum gerð refsing í einu lagi fyrir brotin. Var refsing E ákveðin fangelsi í fimm ár auk þess sem honum var gert að greiða A 2.277.926 krónur í skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst mildunar á refsingu.Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.577.926krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærða er gefið að sök að hafa aðfaranótt 25. júlí 2015 á tjaldstæðinu íHrísey farið inn í tjald brotaþola, sem lá þar sofandi, gripið um munn hennar,haldið henni niðri og slegið hana hnefahöggi hægra megin í andlit. Þessu næsthafi hann snúið stúlkunni á magann, ýtt höfði hennar niður í svefnpokann oghótað ítrekað að drepa hana ef hún ekki þegði, slegið hana ítrekað í höfuð oglíkama, girt niður um hana og reynt að koma getnaðarlim sínum í leggöng hennar.Ákærði hafi svo fróað sér þar til hann hafi haft sáðlát yfir rass stúlkunnar oglæri og reynt aftur að koma getnaðarlim sínum í leggöng hennar með því að lyfta fótum hennar, þrýst höfðihennar fastar niður, sett svefnpokann yfir höfuð hennar og hótað henni ölluillu ef hún liti upp. Af þessu hafi stúlkan hlotið þá áverka sem í ákærugreinir. Er brot ákærða talið varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um nauðgun eftirframangreindu ákvæði almennra hegningarlaga og brot gegn barnaverndarlögum.Ákærði hefur játað sakargiftir en varnir hans lúta að því að umtilraunarverknað hafi verið að ræða þar sem brot hans hafi ekki veriðfullframið, enda geti verknaður hans ekki fallið undir hugtakið önnurkynferðismök sem 194. gr. almennra hegningarlaga tekur til. Ákærði reyndi í tvígang að koma getnaðarlim sínum inn í leggöng stúlkunnarog við þessar athafnir snerti ber limur hans leggangaop hennar. Jafnframt hafðihann sáðlát yfir rass hennar og læri. Ótvírætt er að með þessari háttsemi gerðisthann sekur um önnur kynferðismök en samræði og hefur hann því gerst sekur umfullframið nauðgunarbrot. Er háttsemi hans rétt heimfærð til refsiákvæða íhinum áfrýjaða dómi.Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir sérstaklega gróft og svívirðilegtkynferðisbrot gegn 17 ára gamalli stúlku, sem svaf í tjaldi sínu þar sem húntaldi sig vera örugga og átti sér einskis ills von. Ákærði beitti hana að auki harðræðiog hótaði henni lífláti léti hún ekki að vilja hans. Hann bar fyrst fyrir sigminnisleysi við síðari yfirheyrslur við rannsókn málsins er fyrir láguóyggjandi gögn um sekt hans og það sama gerði hann fyrir dómi, en kvaðst þójáta sakargiftir í ljósi gagnanna. Hann á sér engar málsbætur. Að þessu gættuen að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing hans ákveðinfangelsi í fimm ár. Frá henni skal draga gæsluvarðhald hans 26. júlí 2015 ogfrá 12. nóvember sama ár.Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða hans aðbrotaþoli eigi rétt á miskabótum úr hendi ákærða og bótum vegna útlagðskostnaðar síns. Miskabætur ákveðast 2.200.000 krónur, en staðfest er niðurstaðahéraðsdóms um bætur vegna útlagðs kostnaðar og vexti af skaðabótunum. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns,og þóknun og útlagðan kostnað réttargæslumanns brotaþola, ArnbjargarSigurðardóttur hæstaréttarlögmanns, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, Eiríkur Fannar Traustason, sæti fangelsi í fimm ár. Frá refsingunnidregst gæsluvarðhald hans 26. júlí 2015 og frá 12. nóvember sama ár. Ákærði greiði A 2.277.926 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, samtals 902.562 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, og þóknunréttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hæstaréttarlögmanns,186.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar hennar, 24.325 krónur. Dómur HéraðsdómsNorðurlands eystra 16. febrúar 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 20. janúar sl.,er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 9. desember 2015, á hendurEiríki Fannari Traustasyni, kt. [...], Miðbraut 7, Hrísey, nú gæsluvarðhaldsfangaá Litla-Hrauni;„fyrir nauðgun og barnaverndarlagabrot, meðþví að hafa aðfaranótt laugardagsins 25. júlí 2015, á tjaldsvæðinu í Hrísey,farið inn í tjald A, sem þá var 17 ára, og lá þar sofandi, gripið um munnhennar, haldið henni niðri og slegið hana hnefahöggi hægra megin í andlit. Því næst sneri ákærði A á magann, ýtti höfðihennar niður í svefnpokann og hótaði ítrekað að drepa hana ef hún ekki þegði,sló hana ítrekað í höfuð og líkama, girti niður um hana og reyndi að komagetnaðarlim sínum í leggöng hennar.Ákærði fróaði sér því næst þar til að hann hafði sáðlát yfir rassstúlkunnar og læri, þá reyndi ákærði aftur að koma getnaðarlim sínum í leggönghennar með því að lyfta fótum stúlkunnar upp, þrýsti höfði hennar fastar niður,setti svefnpokann yfir höfuð hennar, hótaði henni öllu illu ef hún liti upp ogfór svo út úr tjaldinu. Af þessu hlaut Astórt mar undir hægra auga og hliðlægt við það og aftur að eyra og eymsli íkjálkalið hægra megin.Telst brot þetta varða við 1. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Í málinu liggur fyrir einkaréttarkrafa B,föður brotaþola, og fyrir hennar hönd, en hún var endanlega sundurliðuð þannig:„... er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 2.577.926krónur í miska- og skaðabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr.38/2001 frá 25. júlí 2015 til 19. desember sama ár, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist hæfilegrar þóknunar vegnastarfa skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttir hrl.,samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts.“Skipaður verjandi, Sveinn Andri Sveinssonhrl., krafðist þess fyrir dómi að ákærði yrði dæmdur til vægustu refsingar semlög leyfa. Verjandinn vísaði m.a. í vörnsinni fyrir ákærða til þess að í ákæru væri lýst tilraunaverknaði, en ekkifullfrömdu broti, sbr. að því leyti ákvæði 20. gr. hegningarlaganna. Þá krafðist verjandinn þess aðgæsluvarðhaldsvist ákærða kæmi til frádráttar dæmdri refsingu og að miskabæturyrðu lækkaðar. Loks krafðist verjandinnhæfilegra málsvarnarlauna, en einnig útlagðs ferðakostnaðar.ISamkvæmt rannsóknargögnum lögreglu, þ. á m. skýrslum ákærða, brotaþola og vitna, eru helstu atvik máls þessa þau að ákærði, Eiríkur Fannar, rak sumarið 2015 veitingastaðinn Akkerið við Sjávargötu í Hrísey, ásamt sambýliskonu sinni. Ákærði var við störf sín á veitingastaðnum föstudaginn 24. júlí sl., en með honum var þá ungur sonur hans.Stúlkan A, sem er frönsk að uppruna, var ein á ferðalagi á reiðhjóli sínu hér á landi í júlímánuði sl., þá 17 ára. Hún lagði leið sína til Hríseyjar föstudaginn 24. júlí sl. Eftir skoðunarferð um eyna fór A á tjaldstæðið við Austurveg, þar sem hún kom tjaldi sínu og öðrum búnaði fyrir, en eftir það lagði hún leið sína á veitingastað ákærða, sem er þar tiltölulega skammt frá. Verður ráðið að við komu A hafi verið fremur fámennt á veitingastaðnum, en óumdeilt er að hún keypti veitingar af ákærða og að þau spjölluðu stuttlega saman. Eftir nokkra viðveru fór A aftur á tjaldstæðið, en þar kom hún sér fyrir í svefnpoka í tjaldi sínu og sofnaði.Eftir að ákærði hafði lokið störfum sínum á veitingastaðnum, um kl. 1:00 aðfaranótt 25. júlí sl., fór hann á dvalarstað sinn í eynni, að Miðbraut 7, ásamt syni sínum.Samkvæmt rannsóknargögnum leitaði A ásjár á heimili C að [...], á milli klukkan 3:00 og 3:30, umrædda nótt, en í beinu framhaldi af því tilkynnti C til fjarskiptamiðstöðvar lögreglu að ung stúlka væri stödd á heimili hans og að hún hefði skömmu áður orðið fyrir líkamsárás í tjaldi sínu.2. Samkvæmt frumskýrslu D, lögreglumanns á Dalvík, hafði hann símasamband við vitnið C er honum barst tilkynningin um hina ætluðu árás í Hrísey. Fékk hann þá frekari upplýsingar um málsatvik og þar á meðal að umrædd stúlka væri með andlitsáverka og hefði sagt frá því að henni hefði verið nauðgað. Í skýrslunni er greint frá því að í kjölfar þessa hafi lögreglumaðurinn gert viðeigandi ráðstafanir, og m.a. fengið liðsauka frá Akureyri, en í framhaldi af því farið með ferju til Hríseyjar, þar sem hann hitti fyrir brotaþolann, A, laust eftir kl. 4:45. Í skýrslunni segir að brotaþoli hafi verið vel mælt á enska tungu og að hún hafi m.a. lýst gjörðum sínum í Hrísey og þar á meðal viðveru á tjaldstæðinu. Haft er eftir brotaþola að hún hefði vaknað upp þá um nóttina eftir að ráðist var að henni með barsmíðum, en hún hefði veitt því eftirtekt að gerandinn var karlmaður, íklæddur svörtum regnstakk með hettu. Hefði hettan verið reimuð að andliti gerandans og hún því ekki séð vel andlit hans, en veitt því eftirtekt að hann var með svart stutt skegg.Samkvæmt rannsóknargögnum lýsti brotaþoli í hinni óformlegu yfirheyrslu á vettvangi í Hrísey háttsemi gerandans í tjaldinu umrædda nótt. Frásögnin var hljóðrituð og er hljóðdiskur þar um á meðal gagna málsins. Var þessi fyrsta frásögn brotaþola á þá leið að gerandinn hefði slegið hana í höfuðið þar sem hún lá í svefnpoka sínum, og að hann hefði í beinu framhaldi af því snúið henni við og að hún hefði eftir það legið á maganum. Hún greindi frá því að gerandinn hefði talað til hennar á ensku og m.a. fyrirskipað henni að hreyfa sig ekki, en jafnframt hótað henni lífláti. Þá hefði gerandinn opnað svefnpokann, en síðan girt síðbuxur og nærbuxur niður um hana og í framhaldi af því reynt að nauðga henni aftan frá. Gerandanum hefði ekki tekist ætlunarverkið að því leyti að hann hefði ekki náð að setja lim sinn inn í hana, að hún taldi, en hins vegar hefði hann fengið sáðfall yfir rass hennar og læri. Eftir það hefði gerandinn makað sæði sínu á nefnda líkamsparta, en síðan reynt að nauðga henni á ný með sama hætti og áður, en sem fyrr ekki tekist að setja liminn inn í hana. Haft er eftir brotaþola að gerandinn hefði skvett vatni úr flösku, sem var í tjaldinu, yfir rassinn á henni, en í framhaldi af því reynt að þrífa hana. Að þessum verknaði loknum hefði gerandinn horfið á braut.Haft er eftir brotaþola að allan þann tíma sem gerandinn hafðist við í tjaldinu hefði hann haldið henni niðri, en samhliða lamið hana í höfuðið, á axlir og á bakið. Hún hefði ekki komið neinum vörnum við, en þó reynt að losa um tök mannsins og í þeim átökum náð að bíta hann til blóðs, að hún taldi í vísifingur vinstri handar. Haft er eftir brotaþola að hún hafi verið mjög hrædd á meðan á lýstu athæfi gerandans stóð og hefði hún náð að grípa til hnífs, sem hún var með í tjaldinu, en ekki fengið tækifæri til að beita honum gegn gerandanum.Í skýrslunni segir að brotaþoli hefði fljótlega eftir brottför gerandans afráðið að leita eftir aðstoð í nærliggjandi einbýlishúsi. Þar hefði hún farið inn um ólæstar útidyr, kallað á hjálp, en eftir það hitt fyrir vitnið C.Samkvæmt skýrslunni skýrði brotaþoli lögreglu frá því að hún hefði kvöldið fyrir lýstan atburð hitt fyrir starfsmann í tilteknu veitingahúsi í eynni og að hún hefði í samræðum þeirra m.a. skýrt frá þeirri ætlan sinni að gista á tjaldstæðinu þá um nóttina. Í skýrslunni er síðan skráð orðrétt eftir brotaþola um hugleiðingar hennar um gerandann: „I‘m really sure that this was the man in the restaurant“.Í rannsóknargögnum segir, að eftir fyrstu rannsóknaraðgerðir lögreglu í Hrísey hefði verið afráðið að fara með brotaþola á Sjúkrahúsið á Akureyri. Greint er frá því að á leiðinni til bæjarins hefði brotaþoli endurtekið að hún væri nokkuð viss um að gerandinn hefði verið „kokkurinn“ á veitingastaðnum. Segir að þar um hefði brotaþoli helst vísað til þess að hún hefði þekkt málróm árásarmannsins.Samkvæmt gögnum lögreglu var vettvangur á tjaldstæðinu í Hrísey, og þar á meðal tjald og annar búnaður brotaþola, rannsakaður og ljósmyndaður. Þá var búnaðurinn, þ. á m. tjald, svefnpoki, tjalddýna, vatnsbrúsi, hnífur og pokar undan farangri, fluttur til frekari rannsóknar á lögreglustöðina á Akureyri. Þar voru m.a. tekin viðeigandi sýni af búnaðinum og hann ljósmyndaður af stjórnanda rannsóknarinnar, E rannsóknarlögreglumanni. Greint er frá því að dýna og svefnpoki brotaþola hafi verið blaut viðkomu.Við upphaf rannsóknaraðgerða lögreglu voru teknar ljósmyndir af brotaþola, en þær sýna m.a. áverka á hægri hluta andlits hennar. Fram kemur að stjórnandi rannsóknarinnar hefði fyrst hitt brotaþola á Sjúkrahúsinu á Akureyri umræddan morgun, klukkan 6:15, áður en hún fór til skoðunar á bráða- og neyðarmóttökudeild.Samkvæmt rannsóknargögnum var af hálfu lögreglu fljótlega ákveðið að handtaka ákærða, Eirík Fannar. Liggur af því tilefni fyrir handtökuskýrsla fyrrnefnds lögreglumanns, D, en hann fór ásamt fleiri lögreglumönnum á heimili ákærða í Hrísey, klukkan 8:20, umræddan morgun. Í skýrslunni er greint frá því að lögreglumennirnir hefðu ítrekað bankað á útidyrahurðina og að ákærði hefði komið til dyra eftir nokkur hróp, en þá virst vera nývaknaður. Tekið er fram að ákærða hefði verið kynnt tilefni handtökunnar, en einnig réttarstaða grunaðs manns.Í skýrslunni segir að ákærði hefði heimilað lögreglumönnunum á handtökuvettvangi að taka ljósmyndir af höndum sínum, en samkvæmt gögnum var það einnig gert síðar þennan dag. Í myndtexta með þessum myndum segir að á þeim megi m.a. sjá að sár er á löngutöng hægri handar ákærða.Samkvæmt nefndri skýrslu tjáði ákærði sig stuttlega á vettvangi og þar á meðal um að hann hefði verið við störf sín á veitingastaðnum Akkerinu föstudaginn 24. júlí. Fram kemur að ákærði hefði samkvæmt beiðni lögreglu vísað á þann fatnað sem hann kvaðst hafa verið íklæddur við heimkomu þá um nóttina og hafi verið um að ræða buxur, langermabol og nærbuxur. Var þessi fatnaður á þurrkstandi, en ákærði skýrði það þannig að hann hefði þvegið hann þá um nóttina. Að auki vísaði ákærði á flókaskó, sem hann sagðist einnig hafa íklæðst. Fram kemur að lögreglumennirnir hefðu gætt frekar að fatnaði á heimili ákærða og þá séð í vaskahúsi íþróttaskó, sem hefðu verið rakir viðkomu og með gras undir sólum. Einnig segir frá því að við nánari athugun lögreglumanna á heimili ákærða hefðu þeir veitt því eftirtekt að þvottavélin var lokuð og að þar voru nýþvegin karlmannsföt, þ.e. svartur regnstakkur með hettu, svört hettupeysa, dökkar buxur, svartir sokkar og nærbuxur. Fram kemur að ákærði hefði svarað því til að hann hefði þvegið umræddan fatnað þá um nóttina eftir að hann hefði þvegið hinn fyrri fatnað. Samkvæmt rannsóknargögnum haldlagði lögregla umræddan fatnað, en í framhaldi af því var ákærði færður á lögreglustöðina á Akureyri, í fangahús.Samkvæmt gögnum gaf ákærði, vegna áfengis- og fíkniefnarannsóknar, þvagsýni á lögreglustöðunni á Akureyri, klukkan 10:23, en blóðsýni var tekið úr honum klukkan 12:51, nefndan dag.Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, sem dagsett er 18. ágúst 2015, var alkóhól, amfetamín, metamfetamín og kókaín ekki í mælanlegu magni í blóðsýni ákærða. Aftur á móti fundust í þvagsýni hans amfetamín, kókaín og metamfetamín, en einnig 0,31‰ alkóhól.3. Í málinu liggja fyrir réttarlæknisfræðileg gögn frá bráða- og neyðarmóttöku Sjúkrahússins á Akureyri um brotaþola, A, en þau eru dagsett 25. júlí 2015.Í læknisvottorði bráðamóttökudeildar, sem F læknir ritaði, er m.a. skráð frásögn brotaþola um atvik máls, en tekið er fram að hún hafi gefið góða sögu á ensku. Frásögnin er í aðalaltriðum í samræmi við það sem hér að framan var rakið, en þess er getið að brotaþoli hafi greinilega verið viðkvæm og tárast við að rifja upp atburðinn. Í vottorðinu segir um áverka og líkamsskoðun brotaþola:„Höfuð og háls: Stórt mar undir hæ. auga og hliðlægt við það, nær aftur að eyra. Lokar að hluta til fyrir augað þannig [að] hún getur ekki opnað það. Veruleg eymsli við þreifingu. Eymsli í kjálkalið hæ. megin. Ekki sjáanlegir aðrir áverkar. Eðl. hreyfigeta í háls, vægir verkir við að líta til hægri. Engin eymsli yfir hálshrygg.Bak: Engir sjáanlegir áverkar eða mar. Engin eymsli við þreifingu á hryggtindum.Taugaskoðun: Pupillur eðl. víðar og bregðast eðl. við ljósi. Eðl augnhreyfingar. Eðl. kraftur í masseter og temporalis vöðvum. Eðl. skyn í andliti. Eðl. andlitsmímik. Eðl. hreyfing á gómbogum. Eðl. kraftur í trapezius og SCM vöðvum. Eðl. hreyfing á tungu.Efri útlimur: Ekki sjáanlegir áverkar. Eðl. og symmetrískt skyn og kraftar proximalt og distalt.Neðri útlimur: Er í buxum, sé ekki hvort eru áverkamerki eður ei, eru engin að sögn sjúklings. Eðl. og symmetrískt skyn og kraftar proximalt og distalt.“Í niðurlagi læknisvottorðsins segir að við athugun með höfuðskanna hafi engin greinileg brot komið fram.Í skýrslum neyðarmóttöku Sjúkrahússins á Akureyri, sem skráðar eru af G hjúkrunarfræðingi, segir að brotaþoli hafi komið í fylgd lögreglu til skoðunar umræddan morgun. Í skýrslunum er skráð frásögn brotaþola um atvik máls. Tekið er fram að brotaþoli hafi gefið góða sögu, en haft er eftir henni, að hún treysti sér ekki alveg til að fullyrða um atvikaröðina og í því sambandi hafi hún vísað til minnisleysis. Haft er eftir brotaþola að árásarmaðurinn hefði ekki haft kynmök um kynfæri hennar og ekki reynt að komast í þau né látið hana sjúga sig eða strjúka á neinn hátt. Aftur á móti hafi hann sprautað yfir hana sæði, sem hann hefði síðan þvegið af henni með vatni. Þá er haft eftir brotaþola að árásarmaðurinn hafi verið íslenskur og að hún hefði séð hann áður, á veitingahúsi eyjarinnar, þar sem hún hefði snætt kvöldverð, og hann þá gefið sig á tal við hana.Í skýrslunni segir að brotaþoli hafi verið róleg og yfirveguð og án áfengis- og lyfjaáhrifa, en að hún hafi verið með stórt glóðarauga á hægra auga, skrámur á nefi vinstra megin og með mikið mar á hægra gagnauga. Lýst er sýnatökum úr bletti á vinstri handlegg brotaþola, en einnig úr hári hennar, af baki og bringu svo og af augabrún. Greint er frá því að vegna verknaðarlýsingar brotaþola um að engin kynmök hefðu átt sér stað að öðru leyti en áðurlýst sáðlát hefði ekki verið talin þörf á því að kalla til kvensjúkdómalækni.Í gögnum neyðarmóttökunnar lýsir hjúkrunarfræðingurinn nánar andlegu ástandi brotaþola. Áréttað er að hún hafi verið í ótrúlega góðu jafnvægi. Þá hafi hún ekki verið fjarræn, með dofa eða í losti, en engu að síður hefði hún sýnt merki um óróleika og fengið grátköst/tárast og lýst yfir ráðaleysi. Hún hafi ekki verið með sjálfsásakanir eða sýnt merki um bjargarleysi, en þó lýst yfir óraunveruleikakennd. Tekið er fram að brotaþoli hafi ekki þolað snertingu, en að auki sýnt merki um reiði, lífshræðslu og ótta, en að öðru leyti ekki sýnt sállíkamleg einkenni.Í málinu liggur fyrir læknisvottorð H augnlæknis, sem dagsett er 30. júlí 2015. Í vottorðinu segir frá því að brotaþoli, A, hafi komið á læknastofu nefnds læknis í [...] umræddan dag vegna líkamsárásar, sem hún hefði mátt þola 25. sama mánaðar. Fram kemur að við skoðun hafi komið í ljós að brotaþoli var með margúl í kringum auga, við efra og neðra augnlok vinstra megin, en einnig við gagnauga. Við nánari skoðun með augnsjá hafi sést blæðingar undir augnslímhúð hægra megin, en að svæðið hefði að öðru leyti verið óskaddað. Enn fremur segir að ekkert hafi fundist athugavert í augnbotni og þá hefði ekki verið truflun á augnhreyfingum. Tekið er fram að leiðrétt sjónskerpa brotaþola hafi mælst 10/10 á báðum augum, en sagt er að vöðvaspenna í auga hafi verið eðlilegt. Í niðurlagi vottorðsins er það álit látið í ljós að brotaþoli hefði ekki þurft á veikindaleyfi að halda vegna hinna líkamlegu áverka.4. Samkvæmt rannsóknarskýrslum lögreglu var brotaþoli yfirheyrð um atvik máls 25. júlí sl., kl. 13:07. Viðstaddir voru túlkur og tilnefndur réttargæslumaður brotaþola, sem síðar var skipaður til starfans fyrir dómi. Frásögn brotaþola við skýrslutökuna var í aðalatriðum í samræmi við það sem áður var rakið og þar á meðal að hún hefði síðdegis daginn áður lagt leið sína í veitingahús í Hrísey, en þá um kvöldið lagst til hvílu á tjaldsvæði eyjarinnar. Brotaþoli lýsti við yfirheyrsluna þeirri árás sem hún kvaðst hafa orðið fyrir í tjaldinu og var lýsingin í öllum aðalatriðum í samræmi við verknaðarlýsingu ákæru. Nánar um verknaðinn sagði brotaþoli að gerandanum hefði ekki tekist að koma lim sínum inn í kynfæri hennar þar sem limur hans hefði í fyrstu verið linur og að hann hefði þurft að runka sér til að ná honum hörðum. Hún sagði að gerandinn hefði haldið áfram að runka sér þar til hann hefði fengið sáðfall yfir rassinn á henni og læri. Og eftir það hefði gerandinn enn haldið áfram að runka sér, en einnig reynt að komast inn í hana með því að lyfta upp fótum hennar, en hún hefði á meðan á athæfi hans stóð legið á maganum. Hún sagði að sem fyrr hefði gerandanum ekki tekist ætlunarverkið, en hún ætlaði að gerandanum hefði á ný orðið sáðfall. Eftir þennan síðasta verknað kvað hún gerandann hafa hellt yfir hana vatni og þvegið sér um hendur. Undir lokin hefði hann þrýst höfði hennar meira niður, sett svefnpokann yfir höfuð hennar og hótað öllu illu ef hún liti upp. Eftir það hefði gerandinn horfið út úr tjaldinu.Skýrslutaka brotaþola hjá lögreglu var tekin upp með hljóði og mynd og eru gögn þar um á meðal þeirra sakargagna sem ákæruvaldið lagði fyrir dóminn.Við frumrannsókn lögreglu var ákærði yfirheyrður tvívegis, þann 25. og 26. júlí sl., í bæði skiptin að viðstöddum tilnefndum verjanda. Við yfirheyrslurnar neitaði ákærði sakarefninu. Hann lýsti gjörðum sínum með líkum hætti og hér að framan var rakið, m.a. að því er varðaði viðveru á eigin veitingastað. Hann staðfesti frásögn brotaþola um að hann hefði haft stutt samskipti við hana og verið kunnugt um dvalarstað hennar á tjaldstæði eyjarinnar umrædda nótt. Hann áréttaði einnig fyrri frásögn um heimferð að lokinni vinnu skömmu eftir miðnættið svo og um eigin klæðaburð. Eftir heimkomuna kvaðst hann hafa farið út með hundinn í stutta stund, en síðan hefði hann þvegið eigin fatnað. Ákærði skýrði frá því að eftir heimkomuna hefði hann drukkið lítils háttar af áfengi, en kvaðst að auki, tveimur dögum fyrr, hafa neytt kókaíns.Eftir hina fyrri yfirheyrslu lögreglu var ákærði úrskurðaður fyrir dómi í gæsluvarðhald vegna rannsóknarhagsmuna. Ákærða var sleppt úr haldi lögreglu eftir síðari yfirheyrsluna, en áður hafði hann gefið DNA-sýni vegna rannsóknar málsins.Við frumrannsókn lögreglu gaf fyrrnefnt vitni C skýrslu, en að auki voru þá einnig yfirheyrð fjögur önnur vitni.Auk áðurnefndra sýna úr ákærða voru við frumrannsókn lögreglu tekin DNA-sýni úr tveimur karlmönnum, en tekið er fram að engar vísbendingar hafi í raun tengt þá aðila við sakarefni málsins.Samkvæmt rannsóknargögnum voru nefnd DNA-sýni úr ákærða, brotaþola og öðrum aðilum, en einnig þau sýni sem tekin höfðu verið úr haldlögðum munum, send til tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu þann 28. júlí sl.5. Í skýrslu og greinargerð I, sérfræðings hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, dagsettum 21. ágúst og 11. nóvember sl., er lýst rannsóknum og meðferð á hinum haldlögðu munum og DNA-sýnum. Í skýrslunni segir frá því að á innanverðum svefnpoka brotaþola, hægra megin á neðri hlið fyrir miðju, hafi komið í ljós tveir blettir. Segir frá því að viðeigandi sýni hafi verið tekin úr báðum blettunum, þau prófuð með APA p30 sæðisprófi, og hafi þau gefið jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófun sem sæði, en einnig við smásjárskoðun.Í skýrslu sérfræðingsins er lýst meðferð sýnanna, en fyrir liggur að þau voru send til rannsóknar, ásamt samanburðarsýnum úr ákærða, brotaþola og tveimur öðrum aðilum, þann 26. ágúst sl., til greiningar hjá rannsóknastofunni Nationellt forensiskt centrum (NFC) í Linköping í Svíþjóð. Niðurstöðum rannsóknastofunnar er lýst í skýrslu hennar, sem dagsett er 10. nóvember sl., en einnig í skýrslu og greinargerð hins íslenska sérfræðings.Í greinargerð I, sem dagsett er 11. nóvember 2015, segir að rannsókn rannsóknastofunnar NFC hafi beinst að sýnunum tveimur úr svefnpokanum og fyrrnefndum samanburðarsýnum. Er niðurstöðum rannsóknastofunnar lýst þannig:„Í máli þessu voru send til rannsóknar tvö sýni, sem varðveitt voru við rannsókn á svefnpoka í eigu brotaþola. Frumrannsókn á sýnum staðfesti að sáðfrumur voru til staðar í þeim og voru þau þá rannsökuð áfram og þau greind með DNA greiningaraðferðum. Niðurstöður þeirra greininga leiddu í ljós að bæði sýnin höfðu sama DNA snið, og var það snið eins og DNA snið grunaðs Eiríks Fannars Traustasonar.Miðað við þá tækni og aðferðarfræði sem rannsóknarstofa NFC notar, má ganga út frá því um áreiðanleika niðurstöðunnar, að líkurnar á að finna samskonar snið frá óskyldum einstaklingi eru ávallt minni en 1:1.000.000.000. Unnt er að reikna líkurnar í hverju máli fyrir sig ef þurfa þykir.“Samkvæmt rannsóknargögnum var ákærði, eftir að niðurstöður DNA-rannsóknar bárust lögreglu, handtekinn á heimili sínu síðdegis 11. nóvember sl. Hann var í framhaldi af því yfirheyrður á ný um sakarefnið, að viðstöddum tilnefndum verjanda. Við yfirheyrsluna lýsti ákærði yfir verulegu minnisleysi um gjörðir sínar aðfaranótt 25. júlí 2015 vegna mikillar áfengis- og fíkniefnaneyslu.Að kröfu lögreglu var ákærði að lokinni yfirheyrslu úrskurðaður í gæsluvarðhald, en það hefur síðan verið framlengt með ítrekuðum dómsúrskurðum allt til þessa dags.6. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi.Fyrir dómi játaði ákærði sakargiftir samkvæmt ákæru, en jafnframt samþykkti hann bótaskyldu gagnvart brotaþola. Um afstöðu vísaði ákærði til áðurrakinnar niðurstöðu DNA-rannsóknar, sem hann kvaðst ekki vefengja. Ákærði vísaði um heimfærslu háttseminnar til áðurrakinnar kröfugerðar og varnarræðu verjanda síns, en einnig varðandi fjárhæð miskabóta. Ákærði staðhæfði að vegna minnisleysis af völdum áfengis- og fíkniefnaneyslu treysti hann sér ekki til, nema að takmörkuðu leyti, að gera grein fyrir eigin athöfnum eftir heimkomu aðfaranótt 25. júlí sl.Ákærði skýrði frá því að hann hefði hafið rekstur á veitingastaðnum Akkerinu í Hrísey í janúarmánuði 2015. Föstudaginn 24. júlí 2015 kvaðst hann hafa verið einn að störfum á veitingastaðnum, en verið með ungan son sinn hjá sér. Þá um kvöldið kvað hann unga erlenda stúlku hafa komið inn á veitingastaðinn og var það ætlan hans að hún hefði dvalið þar í allt að eina og hálfa klukkustund. Ákærði kvaðst lítillega hafa spjallað við stúlkuna og m.a. spurst fyrir um ferðir hennar, en þá fengið vitneskju um að hún var einsömul og ætlaði að gista á tjaldstæðinu í eynni þá um nóttina. Ákærði sagði að það hefði enn fremur verið ætlan stúlkunnar að koma á veitingastaðinn daginn eftir til að snæða eigið nesti og þá vegna veðurs.Ákærði staðhæfði að samhliða starfi sínu umræddan dag hefði hann drukkið áfengi og neytt kókaíns. Hann kvaðst hafa hætt störfum um klukkan 1:00 aðfaranótt 25. júlí, en eftir það haldið á dvalarstað sinn í eynni, ásamt hinum unga syni sínum. Þar á heimilinu kvaðst hann hafa komið syninum í rúmið, en einnig rætt við þáverandi sambýliskonu sína í síma, en eftir það farið út með hundinn og síðan þvegið þvott. Ákærði staðhæfði að það síðasta sem hann myndi þessa nótt hefði verið það, að hann hefði setið einn við áfengisdrykkju í sófa á heimili sínu, en að auki neytt fíkniefna. Hann sagði að það næsta sem hann myndi hefði verið er lögreglumenn knúðu dyra daginn eftir. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að hafa farið á tjaldstæðið eða hafa átt samskipti við brotaþola umrædda nótt, en áréttaði að hann vefengdi ekki, í ljósi DNA-rannsóknar, verknaðarlýsingu ákæru.Ákærði skýrði frá því að það hefði áður gerst að hann missti minnið vegna mikillar neyslu vímugjafa og þá vegna svokallaðs blackouts. Var það ætlan hans að það hefði einmitt gerst þessa nótt, en hann kvaðst þá hafa neytt kókaíns auk lítils háttar af áfengi. Ákærði skýrði frá því að hann hefði misst tökin á fíkniefnaneyslu sinni og í raun neytt slíkra efna í miklu magni sumarið 2015. Hann staðhæfði að neysla hans hefði í raun verið mun meiri en hann hafði áður greint frá við skýrslutökur hjá lögreglu.Fyrir dómi kannaðist ákærði við að hafa átt þann fatnað sem lögreglan haldlagði við rannsókn málsins og þar á meðal hettustakkinn og skótauið. Ákærði kvaðst ekki geta skýrt það hvernig hann fékk þann finguráverka, sem hann var með við handtöku, að öðru leyti en því að hann hefði oft skorið sig við störf sín á veitingastaðnum.Fyrir dómi lýsti ákærði yfir iðran og áréttaði að auki fyrri afstöðu um bótaskyldu sína gagnvart brotaþola.Brotaþolinn, A, lýsti fyrir dómi ferðum sínum um Ísland með líkum hætti og hún hafði áður gert hjá lögreglu. Hún skýrði jafnframt frá því að eftir að hún kom til Hríseyjar hefði hún farið í skoðunarferð, en í framhaldi af því komið sér fyrir á tjaldstæði eyjarinnar. Þá um kvöldið kvaðst hún hafa farið á veitingastað og ætlaði að þar hefði hún haldið til í nokkrar klukkustundir. Hún kvaðst þar m.a. hafa snætt kvöldverð og átt stuttar samræður við „kokkinn“, en að auki skoðað tölvupóst og lesið. Um klukkan 21:00 kvaðst hún hafa farið út af veitingastaðnum, en í framhaldi af því komið sér fyrir í tjaldi sínu á tjaldstæðinu, í svefnpoka, og síðan sofnað um klukkan 22:30. Hún kvaðst hafa vaknað við það að lásnum á tjaldinu var rennt upp, en í beinu framhaldi af því kvað hún ókunnugan karlmann hafa ráðist á sig. Brotaþoli greindi frá því að þegar þetta gerðist hefði verið frekar bjart í tjaldinu og hún því í raun séð vel til miðað við það að hún hefði legið fyrir í upprenndum svefnpokanum og verið án gleraugna sinna. Hún kvaðst hafa veitt því eftirtekt að aðkomumaðurinn var íklæddur úlpu og að hettan var reimuð að andliti hans.Brotaþoli skýrði frá því að árásaraðilinn, gerandinn, hefði umsvifalaust slegið hana fast högg hægra megin á andlitið og er hún hefði öskrað hefði hann tekið fyrir vit hennar. Hún sagði að gerandinn hefði því næst snúið henni við og að hún hefði eftir það legið á maganum, enda hefði hann haldið höfði hennar fast að jörðinni. Vegna athæfis gerandans kvaðst brotaþoli í fyrstu hafa átt erfitt með andardrátt, en henni hefði tekist að losa um hendur sínar og að auki náð að bíta fast í aðra hvora hönd gerandans, en eftir það hefði hún getað andað eðlilega. Hún kvað gerandann hafa haldið áfram barsmíðunum, en af þeim sökum hefði hún orðið hálfringluð. Hún kvaðst engu að síður hafa reynt að halda ró sinni, enda þótt maðurinn hefði hótað henni lífláti. Hún kvað gerandann hafa opnað svefnpokann, en í framhaldi af því hefði hann dregið hana úr buxum og sokkabuxum. Við þessar aðstæður kvaðst hún hafa heyrt að gerandinn fór að einhverju leyti úr eigin buxum, en eftir það hefði hann fært fætur hennar í sundur. Brotaþoli staðhæfði að hún hefði fundið fyrir berum getnaðarlim gerandans við leggangaopið þegar hann hefði reynt að koma limnum inn í kynfæri hennar. Hún sagði að gerandanum hefði ekki tekist það ætlunarverk, en þá hefði hann reynt að koma lim sínum inn í endaþarm hennar og bar að það hefði honum tekist að hluta til. Hún sagði að eftir þetta hefði gerandinn aðeins fært sig frá henni, en engu að síður haldið henni fastri og við þær aðstæður heyrt að gerandinn var að fróa sér og síðan fundið að sæði hans kom á rassinn og lærin. Hún sagði að í framhaldi af þessu hefði gerandinn á ný reynt að koma lim sínum inn í kynfæri hennar og þegar það hefði ekki tekist hefði hann aftur reynt að koma limnum inn í endaþarminn, en þá ekki tekist það. Hún kvaðst ekki hafa fengið áverka á nefndum stöðum vegna athæfis gerandans.Brotaþoli skýrði frá því að verknaður gerandans hefði staðið yfir í um 15-20 mínútur og bar að hún hefði verið mjög angistarfull og m.a. stífnað upp, enda óttast um líf sitt. Vísaði hún til þess að gerandinn hefði haft á orði að hún ætti að halda kjafti, en jafnframt hefði hann hótað henni lífláti. Hún kvaðst hafa reynt að tala gerandann til og minntist þess að hafa skýrt honum frá því að hún hefði aldrei haft kynmök. Hún kvað gerandann að lokum hafa sagt að hann ætlaði að fara út úr tjaldinu, en aðeins með því skilyrði að hún myndi ekki líta til hans. Hún sagði að gerandinn hefði talað til hennar með árásargjörnum tón, en jafnframt stöðugt haldið höfði hennar niðri. Hún sagði að gerandinn hefði skolað neðri hluta líkama hennar með vatni, en eftir það hefði hann horfið út úr tjaldinu, en hún legið eftir á grúfu og því ekki séð hvert hann fór.Brotaþoli greindi frá því að vegna nærsýni þyrfti hún að nota gleraugu. Hún sagði að eftir að gerandinn var horfinn á braut hefði hún fundið gleraugun í tjaldinu, en bar að þá hefðu þau verið skemmd. Engu að síður kvaðst hún hafa veitt því athygli að klukkan var 3:00.Brotaþoli kvaðst fljótlega hafa hætt sér út úr tjaldinu og í framhaldi af því afráðið að hlaupa að nálægu húsi og leita eftir aðstoð. Þar kvaðst hún m.a. hafa hitt fyrir fjölskylduföðurinn, sem hefði hringt eftir aðstoð lögreglu.Brotaþoli skýrði frá því að hún hefði rætt við hjúkrunarfræðing á Sjúkrahúsinu á Akureyri og bar að samræður þeirra hefðu farið fram í einrúmi á ensku og ekki varað lengi. Hún sagði að hjúkrunarfræðingurinn hefði talað góða ensku og bar að orðræðan hefði m.a. varðað DNA-sýnatökur og þá af kynfærum og endaþarmi hennar. Hún kvaðst hafa upplýst hjúkrunarfræðinginn um að hún hefði ekki hlotið áverka á nefndum stöðum þrátt fyrir að gerandinn hefði komið við þá með lim sínum.Brotaþoli skýrði frá því að hún hefði eftir lýsta árás verið með yfirborðsáverka á hægri hluta andlits, en að auki verið með verki og strengi í öllum líkamanum í eina til tvær vikur, en þá helst í fótleggjum og öxlum. Vegna þessa kvaðst hún m.a. hafa leitað til spjaldhryggjarfræðings í heimalandi sínu og bar að hann hefði upplýst hana um að vegna árásarinnar hefðu sex hryggjarliðir hennar færst til. Fyrir dómi kvaðst brotaþoli hafa náð sér af líkamlegum áverkum sínum.Fyrir dómi lýsti brotaþoli nánar högum sínum, en einnig andlegri líðan eftir árásina. Hún kvaðst skömmu eftir heimkomu hafa farið í nafnlaust eyðnipróf á sjúkrahúsi í [...], en bar að prófið hefði reynst neikvætt. Hún sagði að fyrst eftir árásina hefði hún verið mjög reið og hrædd og átt erfitt með svefn og af þeim sökum m.a. ekki treyst sér til að vera einsömul. Vegna þessa ástands kvaðst hún hafa leitað til sálfræðings í alls fimm skipti. Hún sagði að andleg heilsa hennar hefði farið batnandi er frá leið, en bar að meðferð sálfræðingsins stæði þó enn yfir.Fyrir dómi áréttaði brotaþoli að hún hefði ekki séð andlit gerandans umrædda nótt, en aftur á móti séð líkamsbyggingu hans og veitt því eftirtekt að hann var með skegg. Á verknaðarstundu kvaðst hún enn fremur hafa talið sig hafa þekkt rödd gerandans og vísaði til þess að hann hefði talað ensku með sterkum íslenskum hreim. Þá kvaðst hún hafa áttað sig á því smám saman að gerandinn hefði verið sá aðili sem hún hafði haft samskipti við á veitingastaðnum í Hrísey kvöldið áður, en hún kvaðst ekki hafa gefið sig á tal við aðra karlmenn í eynni. Hún sagði að samræðurnar hefðu m.a. varðað það að hún væri ein á ferð og að hún hefði í hyggju að gista á tjaldstæði eyjarinnar þá um nóttina.C, fæddur [...], skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði vaknað á heimili sínu í Hrísey umrædda nótt við öskur og þá strax gætt að því hverju það sætti. Hann kvaðst strax hafa hitt fyrir unga erlenda stúlku í forstofu heimilisins og bar að hún hefði greinilega verið stokkbólgin í andliti, en að auki verið berfætt. Hann kvaðst hafa hlýtt á frásögn stúlkunnar um að hún hefði gist í tjaldi á tjaldstæðinu, nærri heimili hans, og að þar hefði karlmaður ráðist á hana og reynt að nauðga henni. Hann kvaðst strax hafa tilkynnt lögreglu um atburðinn, en síðan hlýtt enn frekar á frásögn stúlkunnar og þar á meðal að árásarmaðurinn hefði runkað sér yfir hana, en síðan tekið vatnsflösku og reynt að þvo af henni sæðið og eftir það reynt að nauðga henni aftur. Hann sagði að stúlkan hefði greint frá því að hún hefði reynt að verja sig og náð að bíta árásarmanninn, og hann að lokum farið út úr tjaldinu. Hann sagði að stúlkan hefði haft orð á því að árásarmaðurinn hefði verið karlmaður sem hún hefði hitt á veitingastaðnum Akkerinu þá um kvöldið, þar sem hún hefði snætt kvöldverð. Hann kvað stúlkuna hafa bent á veitingastaðinn, en jafnframt haft orð á því að kokkurinn hefði haft vitneskju um að hún var ein á ferð. Hann sagði að nánar aðspurð hefði stúlkan ekki verið alveg hundrað prósent viss um að umræddur maður hefði átt hlut að máli, en þó haft á orði að hún hefði þekkt rödd hans og að hann hefði verið með skegg. Hann sagði að stúlkan hefði verið mjög hrædd og í miklu uppnámi, en auk þess grátið stöðugt. Hann hefði því reynt að hlúa að henni þar til lögreglan kom á vettvang.G, hjúkrunarfræðingur á Sjúkrahúsinu á Akureyri, gerði fyrir dómi grein fyrir áðurröktum skýrslum neyðarmóttökunnar um brotaþola, A, og staðfesti jafnframt efni þeirra. Hún sagði að við komu hefði brotaþoli verið með sýnilega áverka á annarri kinninni og verið beygð, en þrátt fyrir það verið ótrúlega yfirveguð í allri framkomu. Hún kvaðst hafa rætt við brotaþola á ensku, en hún kvaðst skilja það tungumál mjög vel. Hún kvaðst því hafa hlýtt á frásögn brotaþola um atvik máls og staðhæfði að hún hefði sagt það mjög skýrt að árásaraðilinn hefði ekki reynt að komast inn í kynfæri hennar, en hefði aftur á móti „spreyjað“ yfir hana sæði.F, læknir á Sjúkrahúsinu á Akureyri, staðfesti efni áðurrakins læknisvottorðs um áverka brotaþola. Hann kvaðst við skoðun hafa ætlað að andlitsáverki brotaþola hefði komið til af höggi, líklega hnefahöggi, og að til þess hefði þurft að beita þó nokkru afli. Hann sagði að vegna hugsanlegs brots á andlitsbeinum hefði brotaþoli farið í sneiðmyndatöku, en staðfesti að þá hefði komið í ljós að hún var óbrotin. Hann sagði að brotaþoli hefði kvartað um stífleika í hálsi og kjálkalið og ætlaði að það hefði einnig verið að völdum þungs höggs á hægri hlið andlits hennar. Hann lýsti þeirri skoðun að vegna hinna líkamlegu áverka brotaþola hefði hún verið óvinnufær í u.þ.b. 1-3 vikur. Hann sagði að við umrædda skoðun á bráðamóttöku hefði brotaþoli verið í uppnámi, en að hún hefði þrátt fyrir það skýrt vel og greinilega frá atvikum máls.D lögreglumaður og E rannsóknar-lögreglumaður komu fyrir dóminn og lýstu rannsókn málsins, en staðfestu einnig efni áðurrakinna gagna. Hið sama gerðu I, sérfræðingur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, og J, deildarstjóri á Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði.7. Í málinu liggur fyrir vottorð K, sálfræðings/sálgreinis, sem dagsett er 18. janúar 2016, en það var ritað vegna meðferðar brotaþola, A, frá 2. desember 2015. Í vottorðinu segir m.a. frá því að brotaþoli hafi komið í meðferðina að eigin ósk, og að tilefnið hefði verið harkaleg árás, sem hún varð fyrir í Hrísey aðfaranótt 25. júlí 2015. Greint er frá því að í fyrstu samskiptum hafi brotaþoli virst vera atorkusöm, brosmild og íþróttaleg í fasi, en að þau einkenni hafi vikið mjög skyndilega þegar rætt hafi verið um árásina, en þá hefði hún sýnt mikla viðkvæmni, kvíða og öryggisleysi. Það álit er látið í ljós að við árásina hafi brotaþoli orðið fyrir sálrænu losti og mjög alvarlegu streituástandi, sem síðan hefði ágerst við upplifun um yfirvofandi dauða. Um þetta er vísað til eftirfarandi orða hennar: „Ég gat næstum ekki andað lengur en sem betur fer tókst mér, með því að beita síðustu kröftum mínum, að bíta hann annars ...“.Í vottorðinu segir að greinilega séu til staðar hjá brotaþola endurupplifanir á því ofbeldi sem hún varð fyrir og að það hafi haft í för með sér mikla þjáningu fyrir hana. Þá hafi þetta ástand viðhaldið tilfinningu hennar um hættu og óöryggi, en í því sambandi er vísað til orða hennar um að hún hafi átt mjög erfitt með að vera ein. Það álit er látið í ljós að hinn kynferðislegi ásetningur árásarmannsins hefði haft áhrif á hin sálrænu eftirköst og þá ekki síst vegna ungs aldurs brotaþola. Að því er varðar síðari áhrif er það álit látið í ljós að allar athafnir og hugsanir sem hafi kynferðislega merkingu séu líklegar til að endurvekja minningar og framkalla vanlíðan og kvíða eða tilfinningu um hættu.Samandregið segir í umræddu vottorði að klínískt verði m.a. vart við eftirfarandi einkenni hjá brotaþola: Upplifun um aðsteðjandi dauða, sem eigi rætur að rekja til áfallastreitu, þráláta viðleitni til að forðast áreitni, sem brotaþoli tengir við árásina, hugsanir sem ryðjist að henni, sem komi fram m.a. í lýsingu á atvikum máls líkt og þau séu að gerast á meðan hún tali um þau, fælni og kvíðaröskun ásamt hegðun sem beri vott um hræðslu. Að auki eru nefnd önnur einkenni, svo sem svefntruflanir og röskun á kynferðis- og tilfinningaþroska.Að því er varðar framtíðarhorfur segir í vottorðinu að jafnvel þótt klínískt ástand brotaþola sýni merki um dvínandi kvíða, sem þakka megi góðum fjölskyldu- og vinatengslum, hafi hún enn þörf fyrir sálræna meðferð til að koma í veg fyrir langvarandi áhrif af verknaðinum. Er helst vísað til þess að hætta geti verið á því að brotaþoli forðist í framtíðinni náin sambönd, en einnig geti komið fram áhættu- og sjálfskaðandi hegðun, skap- og persónuleikatruflanir, svefntruflanir, lélegur árangur í skóla og tíð líkamleg einkenni, svo sem langvarandi þreyta, höfuðverkir, ógleði og hjartsláttartruflanir.K, sálfræðingur, staðfesti í símaskýrslu fyrir dómi efni vottorðsins.IIÍ máli þessu er ákærða gefið að sök nauðgun og barnaverndarlagabrot aðfaranótt 25. júlí sl. Í ákærunni er ætlaðri háttsemi nánar lýst þannig, að ákærði hafi ráðist á brotaþola, sem þá var 17 ára, umrædda nótt þar sem hún var sofandi í tjaldi sínu, og að hann hafi þar haldið henni og veitt henni högg, m.a. á höfuð, en enn fremur hótað henni lífláti. Þá hafi hann fært hana úr fötum að neðanverðu. Í ákærunni er ætlaðri kynferðislegri háttsemi ákærða lýst þannig, að hann hafi reynt að koma getnaðarlim sínum inn í kynfæri brotaþola, að hann hafi því næst fróað sér og fengið sáðlát yfir rass hennar og læri, en eftir það reynt á nýjan leik að koma lim sínum inn í kynfæri hennar.Að áliti dómsins er samhljómur með frásögn ákærða og brotaþola um að þau hafi átt samskipti síðdegis eða að kveldi 24. júlí sl., í veitingastað, sem ákærði rak í Hrísey er atvik máls þessa gerðust. Að virtum framburði þeirra er að mati dómsins óumdeilt að brotaþoli upplýsti ákærða við þetta tækifæri um þá fyrirætlan sína að gista einsömul í tjaldi á tjaldstæði eyjarinnar þá um nóttina.Ákærði hefur greint frá því að hann hafi neytt áfengis við störf sín á veitingastaðnum. Þá hefur hann greint frá gjörðum sínum eftir að hann lauk þar störfum laust eftir miðnættið 25. júlí sl., og þar á meðal um að hann hafi komið ungum syni sínum í rúmið á dvalarstað þeirra, en eftir það farið út með hundinn og þvegið eigin fatnað.Ákærði hefur borið að hann hafi neytt lítils háttar af áfengi á heimili sínu, en því til viðbótar neytt sterkra fíkniefna, kókaíns, og verður ráðið að það hafi eftir atvikum verði í talsverðu magni. Að virtum áðurröktum niðurstöðum rannsóknastofu Háskóla Íslands, en einnig vitnisburði deildarstjóra rannsóknastofunnar, verður að mati dómsins að leggja þennan framburð hans til grundvallar í málinu.Fyrir dómi hefur ákærði um eigin gjörðir umrædda nótt að öðru leyti en að ofan er rakið borið við algjöru minnisleysi vegna vímuástands síns og þar á meðal um sakaratriði málsins. Ákærði staðfesti aftur á móti eignarhald á þeim fatnaði, sem lögregla lagði hald á við frumrannsóknina, en þar á meðal var svartur reimaður hettustakkur.Fyrir dómi hefur ákærði játað sök samkvæmt ákæru, en þar um hefur hann vísað til áðurrakinnar niðurstöðu DNA-rannsóknar.Fyrir dómi hefur brotaþoli borið að hún hafi fljótlega eftir þann verknað sem lýst er í ákæru haft grunsemdir um að þar hafi ákærði átt hlut að máli. Vitnið C og sá lögreglumaður sem ræddi við brotaþola nærri vettvangi umrædda nótt hafa skýrlega borið um að þeir hafi hlýtt á rökstudda orðræðu brotaþola í þessa veru. Liggur þannig fyrir að grunsemdir brotaþola beindust strax á fyrstu stigum að ákærða. Að mati dómsins er finguráverki ákærða og sá fatnaður sem lögregla lagði hald á á heimili hans framburði brotaþola til styrktar.Nefnd vitni hafa borið að brotaþoli hafi verið miður sín og með sýnilega andlitsáverka. Sérfræðigögn, þ. á m. áðurrakin sjúkrahúsgögn og sálfræðiskýrsla, eru að mati dómsins vafalaus um að brotaþoli hafi auk líkamlegra áverka orðið fyrir verulegu andlegu áfalli þessa nótt.Fyrir dómi hefur brotaþoli greint frá hinni kynferðislegu háttsemi ákærða, sem hún varð fyrir í tjaldi sínu. Hún lýsti athæfi gerandans m.a. á þannig veg, að auk þess sem hann hafi beitt hana ofbeldi og viðhaft alvarlegar hótanir, hefði hann fært hana úr fötum, en í beinu framhaldi af því hafi hann reynt að koma lim sínum inn í kynfæri hennar. Brotaþoli staðhæfði fyrir dómi að hún hefði fundið fyrir berum lim gerandans við leggangaopið. Brotaþoli lýsti því enn fremur að eftir að gerandanum hafði ekki tekist ætlunarverkið hafi hann fróað sér við bakhluta hennar uns honum varð sáðlát, en eftir það á nýjan leik og á sama hátt reynt að koma lim sínum inn í kynfæri hennar og endaþarm, en að auki hafi hann hellt vatni yfir bakhluta hennar. Brotaþoli staðhæfði að hún hefði lýst athæfi gerandans með líkum hætti í stuttu samtali á neyðarmóttöku Sjúkrahússins á Akureyri, en að auki farið á sjúkrahús í heimlandi sínu skömmu síðar vegna ótta um eyðnismit.Að mati dómsins hefur frásögn brotaþola í öllum aðalatriðum verið einlæg, greinargóð og trúverðug. Þá hefur frásögn hennar um sumt verið nákvæmari en við skýrslugjöf hjá lögreglu. Að mati dómsins eru áðurrakin rannsóknargögn lögreglu, en einnig önnur gögn, frásögn brotaþola í öllum aðalatriðum til stuðnings.Að öllu ofangreindu virtu er að mati dómsins ekki varhugavert að leggja frásögn brotaþola til grundvallar um málsatvik.Í máli þessu liggur fyrir niðurstaða rannsóknastofu vegna DNA-rannsóknar, sem gerð var á sýnum og samanburðarsýnum sem tekin voru af ákærða og úr blettum sem fundust á svefnpoka brotaþola. Leiddi greining og rannsókn í ljós að bæði sýnin höfðu sama DNA-snið, og að það var eins og DNA-snið ákærða. Ákærði hefur enga haldbæra skýringu gefið á þessum sýnilegu gögnum eða á rannsóknarniðurstöðunni, en í þess stað vísað til áðurgreinds minnisleysis um eigin gjörðir aðfaranótt 25. júlí sl.Það er álit dómsins þegar allt framangreint er virt í heild, ásamt játningu ákærða fyrir dómi, að lögfull sönnun sé fram komin fyrir því að ákærði hafi viðhaft þá háttsemi sem lýst er í ákæru, en miða ber við þá verknaðarlýsingu sem þar er rakin.Í ákæru ríkissaksóknara er ákærða gefið að sök brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002 og 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. breytingarlög nr. 61, 2007. Ákvæði barnaverndarlaganna hljóðar svo: Hver sem sýnir barni yfirgang, ruddalegt eða ósiðlegt athæfi, særir það eða móðgar skal sæta sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.Ákvæði 1. mgr. 194. gr. hegningarlaganna með síðari breytingum hljóðar svo: Hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismök við mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðung gerist sekur um nauðgun og skal sæta fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Til ofbeldis telst svipting sjálfræðis með innlokun, lyfjum eða öðrum sambærilegum hætti.Samkvæmt nefndri lagagrein hegningarlaganna eru önnur kynferðismök lögð að jöfnu við samræði eða háttsemi sem hefur gildi sem slíkt.Þegar hin kynferðislega háttsemi ákærða samkvæmt ákæru er virt í heild og þá í ljósi frásagnar brotaþola, og til þess litið að um samfelldan verknað var að ræða, er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi eins og hér stendur á gerst sekur um fullframið brot í skilningi 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Jafnframt varðar brot hans gegn brotaþola, og þá vegna ungs aldurs hennar, við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80, 2002, líkt og segir í ákæru. Vörn skipaðs verjanda ákærða, að um tilraunarverknað hafi verið að ræða, er því hafnað.IIIÁkærði, sem er 30 ára, hefur samkvæmt sakavottorði áður verið dæmdur til refsingar, sem áhrif hefur í máli þessu, en hann var þann 13. júní 2014 dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi til tveggja ára fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni. Ákærði hefur með lýstri háttsemi rofið skilorð dómsins og ber því samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga að taka dóminn upp og dæma með þeirri refsingu sem honum verður nú gerð.Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot gagnvart ungmenni, en einnig fyrir brot gegn barnaverndarlögum. Brot ákærða er mjög alvarlegt. Að mati dómsins sýndi hann einbeittan brotavilja, en með háttseminni braut hann á sérlega grófan hátt gegn kynfrelsi brotaþola. Við ákvörðun refsingar verður að þessu virtu m.a. litið til ákvæða 1., 2., 6. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr., en einnig a- og c-liða 195. gr. hegningarlaganna, sbr. og 77. gr. sömu laga. Til málsbóta þykir m.a. mega líta til játningar ákærða fyrir dómi, iðrunar hans og yfirlýsingar um bótakröfu brotaþola, sbr. 8. tl. 1. mgr. 70. gr. hegningarlaganna.Þykir refsing ákærða að öllu ofangreindu virtu hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingunni skal koma gæsluvarðhald ákærða þann 26. júlí 2015, en síðan óslitið gæsluvarðhald hans frá 12. nóvember 2015 til þessa dags.Í málinu er höfð uppi einkaréttarkrafa, sem getið er í ákæru. Krafan er sundurliðuð, en endanlega var krafist miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur, bóta vegna útlagðs kostnaðar, vegna sálfræðiviðtala, lækniskostnaðar og munatjóns að fjárhæð 68.876 krónur og loks þjáningabóta í fimm daga að fjárhæð 9.050 krónur. Krafan var reifuð og rökstudd við munnlegan málflutning af hálfu skipaðs réttargæslumanns brotaþola, en um lagarök er vísað til 1. mgr. 1. gr., 3. gr., 1. mgr. 15. gr. og 26. gr. laga nr. 50, 1993 með síðari breytingum, auk tilgreindra ákvæða vaxtalaga eins og segir í ákæru. Krafan var birt ákærða 19. nóvember sl.Eins og fyrr var rakið samþykkti ákærði fyrir dómi bótaskyldu gagnvart brotaþola. Hann hafði ekki uppi athugasemdir um hið fjárhagslega tjón brotaþola, samtals að fjárhæð 77.926 krónur, og eru ekki efni til annars en að taka þá kröfuliði til greina að fullu. Ákærði andmælti aftur á móti miskabótakröfunni sem of hárri og lagði þann ágreining í mat dómsins.Ákærði hefur bakað sér bótaskyldu gagnvart brotaþola, sbr. ákvæði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Við ákvörðun bóta verður litið til áðurrakinna læknisvottorða, vottorðs sálfræðings og fleiri gagna, sem að áliti dómsins styðja frásögn brotaþola um að hún hafi orðið fyrir verulegri tilfinningaröskun og andlegum þjáningum vegna háttsemi ákærða. Þá verður litið til áðurrakinna sjónarmiða varðandi ákvörðun refsingar ákærða og loks þess að samkvæmt gögnum hefur brotaþoli enn þörf fyrir sálfræðimeðferð vegna afleiðinga háttseminnar. Ákveðast miskabætur að þessu virtu til brotaþola 1.600.000 krónur, auk áðurgreinds fjárhagslegs tjóns hennar, 77.936 krónur, og því samtals 1.677.936 krónur. Verður ákærði dæmdur til að greiða þá fjárhæð með vöxtum eins og þeir eru nánar greindir í dómsorði. Upphafstími dráttarvaxta er ákveðinn samkvæmt reglu 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38, 2001.Ákæruvaldið hefur í málinu gert kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls útlagðs sakarkostnaðar, sem samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti, sbr. dskj. nr. 13, nemur 1.135.524 krónum, en þar með er m.a. talin þegar greidd þóknun til tilnefnds verjanda ákærða á rannsóknarstigi málsins. Að auki er um að ræða málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir dómi, en einnig ferðakostnað hans og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola við alla meðferð málsins, sbr. ákvæði 218. gr. laga nr. 88, 2008. Verður við ákvörðun launanna m.a. litið til umfangs málsins og lýstra starfa lögmannanna við meðferð þess, sbr. og sundurliðaðra skýrslna þar um. Einnig verður litið til þeirra sjónarmiða sem fram koma t.d. í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 290/2000 um hlutverk réttargæslumanna, en til þess er þó einnig að líta að það hlutverk var eftir atvikum talsvert umfangsmikið, þar sem brotaþoli er erlendur ríkisborgari. Launin eru ákvörðuð að meðtöldum virðisaukaskatti.Af hálfu ákæruvalds flutti málið Kolbrún Benediktsdóttir varahéraðssaksóknari.Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð :Ákærði, Eiríkur Fannar Traustason, sæti fangelsi í fjögur ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald hans þann 26. júlí 2015 og frá 12. nóvember sama árs og allt til þessa dags.Ákærði greiði B, fyrir hönd dóttur hans, A, 1.677.936 krónur í miska- og skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 25. júlí 2015 til 19. desember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði 2.546.424 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 777.480 krónur, en einnig ferðakostnað hans að fjárhæð 81.000 krónur og réttargæslulaun Arnbjargar Sigurðardóttur hrl., 552.420 krónur.
|
Mál nr. 442/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 7. júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. júlí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. ágúst2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með hinum kærða úrskurði var varnaraðila gert aðsæta gæsluvarðhaldi á grundvelli síðari málsliðar c. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. desember 2016 var varnaraðilisakfelldur meðal annars fyrir líkamsárás og þjófnað. Voru brot hans talin varðavið 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Var honum gert að sæta fangelsi í 45 daga, en fullnusta refsingarinnar bundinalmennu skilorði í tvö ár. Fallist er á það með héraðsdómi að rökstuddurgrunur leiki á því að varnaraðili hafi með háttsemi þeirri sem honum er gefinað sök, rofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum voru sett með fyrrgreindumdómi. Er því fullnægt skilyrðum síðari málsliðar c. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 til þess að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi.Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en lengd varðhaldsins.Verður því markaður tími til 24. júlí 2017, en þá verða liðnir 45 dagar frá þvíað varnaraðila var fyrst gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóm Hæstaréttar 13. júní 2017 í máli nr.368/2017.Dómsorð:Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi til 24. júlí2017 klukkan 16.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness föstudaginn 7. júlí 2017 Héraðssaksóknarihefur í dag krafist þess að að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi,allt til miðvikudagsins 2. ágúst nk. kl. 16:00. Í greinargerð héraðssaksóknara segirað 6. maí síðastliðinn hafi varnaraðili, X, verið gert að sæta gæsluvarðhald ágrundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til12. maí síðastliðinn. Þá hafi varnaraðila verið gert að sæta áframgæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til 26.maí með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 12. maí síðastliðinn og á ný með vísantil a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 til 9. júní síðastliðinn með úrskurði frá 24. maí síðastliðinn. Þann9. júní síðastliðinn hafi varnaraðila síðan verið gert að sæta gæsluvarðhaldimeð vísan til c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til dagsins í dag. Varsá úrskurður staðfestur af Hæstarétti 13. júní. Lokiðer rannsókn lögreglu á kynferðisbroti, þar sem varnaraðila er gefið að sök að hafaaðfaranótt föstudagsins 5. maí síðastliðinn farið óboðinn inn á heimili í [...]og inn í herbergi 12 ára stúlku á heimilinu. Með ákæru útgefinni afhéraðssaksóknara 6. júlí síðastliðinn er varnaraðili ákærður fyrir húsbrot, kynferðislegaáreitni gegn barni, þjófnað og fíkniefnalagabrot. Sé vísað til lýsingar í ákæruá þeim brotum sem varnaraðila séu gefin að sök til stuðnings kröfu þessari. Þáséu efnisatriði málsins rakin í fyrrgreindum úrskurðum héraðsdóms með nánarihætti og atriði sem fram hafi komið við skýrslutökur af aðilum og vitnum og sé einnigvísað til þess. Stúlkan[ sic.] kvaðst hafa vaknað við snertingu sakbornings þar sem hann hafi staðiðvið rúm hennar en hann muni hafa meðal annars strokið henni um bak, farið innundir nærbol hennar og farið niður á mjöðm. Hún hafi reynt að færa sig fjærhonum og hann þá skriðið upp í rúm til hennar og reynt að strjúka henni meira.Stúlkan hafi þá náð að fara inn á baðherbergi og læsa að sér en að maðurinnhafi þá náð að opna hurðina utan frá en henni tekist að læsa aftur að sér. Hannhafi svo farið inn í eldhús og síðan út úr húsinu. Tekin hafi verið dómskýrslaaf stúlkunni í Barnahúsi þann 22. maí síðastliðinn og lýsti hún atvikum á samahátt og hún hafði áður gert. Hún lýsti því að hún hafi verið hrædd þegaratvikið átti sér stað og leið mjög illa við að ræða um atvikið, grét og áttierfitt með að tjá sig. Viðskýrslutöku lögreglu hafi varnaraðili viðurkennt að hafa farið inn í hús þarsem kona að nafni A, sem hann hefði hitt fyrr um kvöldið, hefði staðið viðglugga og sent honum koss með vörunum og hann þá farið inn í húsið. Hannkannaðist við að hafa klappað stúlkunni en kvaðst síðan hafa áttað sig á þettaværi ekki þessi A og neitaði því að þetta hefði verið í kynferðislegumtilgangi. Þá kannaðist hann ekki við að hafa reynt að komast inn á baðherbergitil stúlkunnar. Þegar hann hefði farið út úr húsinu hefði hann tekið með sérflösku af gini. Viðskýrslutöku hjá lögreglu hafi varnaraðili lýst atvikum á sambærilegan hátt oghann hafði áður gert. Kvaðst hann hafa fengið fyrirboða eða sýn um að kona íhúsinu hafi boðið honum að koma inn og því hafi hann farið inn í húsið. Meðfyrrgreindri ákæru er varnaraðila einnig gefið að sök blygðunarsemisbrot, meðþví að hafa daginn áður, 4. maí síðastliðinn, sært blygðunarsemi konu er húnstóð fáklædd og berbrjósta í baðherbergi á heimili sínu að [...], [...], meðþví að fara upp að baðherbergisglugganum og horfa á hana. Í skýrslutöku hjálögreglu kannaðist varnaraðili við að hafa farið upp að umræddu húsi og horftinn um baðherbergisgluggann og séð þar konu án þess að sjá að hún hefði veriðfáklædd. Þessber að geta að hætt hefur verið rannsókn á nokkrum öðrum málum á hendur X semvörðuðu ætluð kynferðisbrot og tilraunir til húsbrota í [...] 29. mars og 5.maí 2017. Var meðal annars vísað til rannsókna á þeim málum til rökstuðningsfyrri gæsluvarðhaldskröfum á hendur varnaraðila, auk þeirra mála sem nú hefurverið ákært fyrir. Þó að hætt hafi verið rannsókn á fyrrgreindum málum sé ljóstað skilyrði c. liðar 95. gr. laga um meðferð sakamála sé enn til staðar. Með þeimbrotum sem varnaraðili hafi nú verið ákærður fyrir hafi hann rofið skilorð dómssem hann hlaut í Héraðsdómi Reykjaness í máli [...] frá 7. desember 2016 en meðhonum hafi varnaraðili verið dæmdur í 45 daga fangelsi skilorðsbundið í tvö ármeðal annars fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 244. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þá beri að geta þess að úrskurður HéraðsdómsReykjaness frá 9. júní síðastliðinn um að varnaraðila bæri að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi grundvallastá því að varnaraðili væri undir rökstuddum grun um að hafa framið þau brot semhann hefur nú verið ákærður fyrir en önnur brot sem hafi verið til rannsóknarekki nefnd í því samhengi. Að öllu framangreindu virtu telji embættihéraðssaksóknara að uppfyllt séu skilyrði til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi ágrundvelli c. liðar 95. gr. laga um meðferð sakamála. Með vísan til alls framangreinds, framlagðragagna og c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er þesskrafist að krafan nái fram að ganga. Varnaraðilivar með dómi Héraðsdóms Reykjaness 7. september 2016 sakfelldur fyrir líkamsárás,þjófnað, ölvunarakstur, akstur án ökuréttinda og akstur undir áhrifum fíkniefnaog gert að sæta 45 daga fangelsi sem bundið var skilorði til tveggja ára. Ákæraá hendur varnaraðila var gefin út í gær fyrir ætluð brot gegn 2. mgr. 202. gr.,209. gr., 231. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga og laga nr. 65/1974 umávana- og fíkniefni. Fyrir hendi er rökstuddur grunur um að varnaraðili hafimeð háttsemi þeirri sem honum er gefin að sök og varðar fangelsisrefsingu,rofið í verulegum atriðum það skilorð sem honum var sett með fyrrgreindum dómi.Er samkvæmt þessu fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála til að taka megi til greina kröfu héraðssaksóknara eins oghún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki eru efni til að markagæsluvarðhaldi skemmri tíma en krafist er. JónHöskuldsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Ú r s k u r ð a r or ð:Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 2. ágúst 2017, kl. 16:00.
|
Mál nr. 725/2017
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 17. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2017, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfesta ákvörðun hans 10. sama mánaðar umað varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr.15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðilikrefst þess að fyrrgreind ákvörðun hans verði staðfest.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr.85/2011 er heimilt að beita brottvísun af heimili ef rökstuddur grunur er um aðsakborningur hafi framið refsivert brot gegn meðal annars ákvæðum XXIII. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940 og samkvæmt b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr.85/2011 er heimilt að beita brottvísun af heimili ef hætta er á að viðkomandibrjóti gegn brotaþola samkvæmt a. lið sama ákvæðis. Þá er heimilt samkvæmt 2.mgr. 5. gr. laganna að beita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimili ef þaðþykir nauðsynlegt til að tryggja hagsmuni brotaþola.Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa beittbrotaþola líkamlegu ofbeldi þannig að varði við 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga en slíkt brot varðar fangelsi allt að sex mánuðum og fangelsiallt að einu ári ef háttsemi er sérstaklega vítaverð. Þá verður að teljanauðsynlegt að tryggja hagsmuni brotaþola með nálgunarbanni samhliða brottvísunaf heimili, enda ekki sennilegt að friðhelgi hennar verði vernduð með öðrum vægarihætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011. Að því virtu sem nú hefur veriðrakið verður framangreind krafa sóknaraðila tekin til greina.Þóknun verjanda varnaraðila fyrirHæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 10. nóvember 2017 um að varnaraðili, X, skuli sætabrottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur, þannig að lagt er bannvið því að hann komi á eða í námunda við dvalarstað hans og lögheimili brotaþola,A, að [...] í Reykjavík á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfisheimilið. Jafnframt er lagt bann við því að varnaraðili veiti brotaþolaeftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrumhætti.Þóknun verjanda varnaraðila, ArnarsKormáks Friðrikssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16.nóvember 2017.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun sína, dags. 10. nóvember 2017, um að X, kt. [...], skuli sætabrottvísun af heimili og nálgunarbanni skv. a. og b. lið 4. gr. og a. og b. lið1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili í 4vikur, þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda viðdvalastað sinn og lögheimili A, kt. [...],að [...] í Reykjavík á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfisheimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti Aeftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með síma,í gegnum samfélagsmiðla eða með öðrum hætti.Ígreinargerð sækjanda kemur fram að þann 18. október sl. hafi ákvörðunlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um nálgunarbann og brottvísun varnaraðilaaf heimili verið staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-361/2017. Framkemur að í skýrslutöku þann 25. júlí sl. hafi A lýst langvarandi grófulíkamlegu og kynferðislegu ofbeldi X í sinn garð. Hafi hún kynnst X árið 2007og þau átt í ástarsambandi. Upp úr því hafi slitnað en þau hafi aftur tekið uppþráðinn árið 2011 og hafið ástarsamband að nýju en í kjölfarið hafi ofbeldiðbyrjað. Þau hafi átt í sambandi síðan en með hléum. Lýsti hún ítekuðu ofbeldi Xí sinn garð frá árinu 2011 fram til júlí sl., bæði hérlendis og erlendis. Hafihún sagt hann hafa hlotið eins árs fangelsisdóm í [...] fyrir ofbeldi gegnhenni auk þess sem honum hafi verið gert að sæta nálgunarbanni. Hún hafilagt fram gögn úr málinu í [...]. Húnhafi greint frá því að X hafi síðast beitt hana kynferðislegu ofbeldi í júlísl. og líkamlegu ofbeldi í júní sl. er þau hafi verið í fríi á [...]. Hún hafisagst hafa farið á slysadeild um leið og hún hafi komið heim eða þann 17. júnísl. Meðal gagna málsins sé áverkavottorð vegna komu A á slysadeild umrætt sinnog skv. því hafi hún verið með dreifða marbletti um allan líkamann. A hafijafnframt lýst því að hún óttaðist X og þyrði ekki að sofa með opinn glugga þarsem hann gæti komist inn auk þess sem hún væri vör um sig ef það kæmi bíll aðhúsinu. Þá hafi hún sagst vera búin að skipta um símanúmer vegna hótana frá X,bæði í hennar garð og sonar hennar. A hafi gefið skýrslu þann 16. október sl.vegna málsins og lýst miklu andlegu og kynferðislegu ofbeldi af hálfu X frá þvíað hún hafi gefið skýrslu í júlí sl. Hafi hún sagt að X hafi flutt inn áheimili hennar árið 2015 og dvalist þar. Hann hafi flutt út síðastliðið sumaren þau hafi tekið aftur saman 13. ágúst sl. og hann flutt aftur inn á heimiliðí kjölfarið. Í greinargerð lögreglu kemurfram að lögregla hafi aflað sakavottorðs X og skv. því hafi hann hlotið einsárs fangelsisdóm þann [...] 2014 hjá [...] í [..] fyrir líkamsárás, hótun ogölvunarakstur. Skv. málaskrákerfi lögregluhafi veru tilkynnt um ofbeldi X í garð A gegnum árin, sbr. eftirfarandi mál:Mál lögreglu nr.007-2011-[...], dags. [...] 2011: Bókað að nafnlaus tilkynning hafi borist fráþriðja aðila um að kona sem býr að [...], A, sé þolandi heimilisofbeldis. Bókaðað áðan hafi hún sætt ofbeldi af hálfu sambýlismanns síns, grunur sé um aðþetta hafi gerst áður. Bókað að farið hafi verið og rætt við X og A vegnamálsins. Þau kváðust hafa verið að deila en engu líkamlegu ofbeldi hafi veriðbeitt. Hafi þau rifist sín á milli og verið læti í þeim.A hafi verið spurð út í þetta mál ískýrslutöku þann 25. júlí sl. og hafihún þá sagst muna eftir þessu. Hún hafi sagt barsmíðar hafi veriðbyrjaðar en hún hafi ekki verið með sýnilega áverka. Hafi hún sagt að engulíkamlegu ofbeldi hefði verið beitt þar sem hún hefðiekki verið með áverka og X verið orðinn rólegri.Mál lögreglu nr.007-2011-[...], dags. [...] 2011: Bókað að Aóski aðstoðar vegna heimilisofbeldis. Bókað að X og A eigi í miklum deilum umallt á milli himins og jarðar. Bókað að umrætt sinn hafi þau átt í deilum en ánofbeldis. A hafi verið spurð út í þetta mál ískýrslutöku þann 25. júlí sl. og hafi hún sagst muna eftir þessu. Hún hafi sagtað það hefðu verið barsmíðar og henni hafi verið farið að líða ofboðslega illa.Hún hafi verið komin með brjóstverk. Hafi hún sagst hafa óskað eftir aðstoðlögreglu þar sem þessu þyrfti að linna.Mál lögreglu nr.007-2012-[...], dags. [...] 2012: Bókað að Xog A væru ölvuð og hefðu staðið í deilum. Bókað að A hafi sagt að X hafi reyntað slá sig. Bókað að X hafi sagt Y ölvaða og skálda upp atvik.Mál lögreglu nr.007-2012-[...], dags. [...] 2012: Bókað að Ahafi komið á lögreglustöðina í Kópavogi til að tilkynna um ofbeldi sem hún hafiorðið fyrir af hendi X en þau standi í skilnaði. Hún eigi húsið en hann neitiað yfirgefa það. Hann hafi hótað henni lífláti og að taka húsið af henni. Þásegi hún hann hafa hrist hana til og talað til hennar með ókvæðisorðum. Húnóttist um sitt öryggi og einnig um föður sinn sem búi á neðri hæð hússins enhann sé að verða áttræður. Bókað að hann hafi komið með henni á stöðina og sagtað X hafi neglt aftur hurð að sameign. Bókað að A hafi hringt og sagt að X hafiráðist á hana þegar hún hafi farið inn í íbúð sína, og hann hafi ítrekað slegiðhana. Bókað að hún hafi sagst hafakomist undan á hlaupum inn til föður síns þar sem hún bíði nú lögreglu. Mál lögreglu nr. 007-2012-[...]: Þann[...] 2012 hafi A lagt fram kæru á hendur X fyrir líkamsárás og þjófnað á [...]þann [...] 2012. Í málinu hafi legið fyrir áverkavottorð en A hafi leitað áslysadeild við heimkomu. Hafi hún verið greind með mar og húðrispur á hægrifótlegg og einkenni frá hægri síðu sem bent hafi til tognunar. X hafi neitaðsök í skýrslutöku hjá lögreglu. Rannsókn málsins hjá lögreglu hafi verið hætt. Mál lögreglu nr. 007-2017-[...], dags. [...]2017: Bókað að A hafi komið í Bjarkarhlíð, miðstöð fyrir þolendurofbeldis, og sagt frá miklu ofbeldi er hún hafi þurft að þola af hálfusambýlismanns. Hann hafi m.a. hlotið ársfangelsisdóm í [...] vegna heimilisofbeldis. Hún hafi sagt að nýjasta ofbeldiðhafi átt sér stað á [...] og hafi hún komið heim og farið á slysadeild sl.laugardag vegna áverka. Mál lögreglu nr. 007-2017-[...]dags. [...] 2017: A hafi tilkynnt um óæskilegan mann í íbúðsinn, X sem hafi veitt henni áverka. Lögregla hafi farið á staðinn og tekinhafi verið skýrsla af A á vettvangi. Í framburði sínum hafi hún sagt að X hafi kýlt hana með gosdós í hægraaugað og að hann hafi hlaupið út er hún hafi hringt á lögregluna. Aðspurð hafi Asagt að þetta væri ekki í fyrsta skiptið sem X legði á hana hendur, það hefðihann oft gert og væri mál í gangi hjá LRH vegna ofbeldisins. A hafi jafnframtsagt að hún vildi losna við X en hann væri búinn að halda til í íbúðinni hennarí [...] í tvær vikur með henni en hann væri ekki með skráð lögheimili þar ogætti ekki neitt þar inni nema leðurjakka og eina tölvu sem hún hefði reyndargreitt fyrir. Þá kemurfram í greinargerð lögreglu að A hafi mætt til skýrslutöku á á lögreglustöðþann 10. nóvember sl. Hún hafi lýst þvíað X hafi haldið áfram að áreita hana eftir að hann hafi verið úrskurðaður ínálgunarbann og brottvísun af heimili í október sl. Hann hafi stjórnað henni áýmsan hátt og m.a. neytt hana til að skila neyðarhnappi sem henni hafi veriðúthlutaður. Hún hafi lýst því að hannhafi sagt henni að mæta í framangreinda skýrslutöku og afturkalla kæru á hendurhonum. Þá hafi hann komið með áfengi til hennar og fengið hana til að drekkaþað. Hann hafi einnig beitt hana andleguog kynferðislegu ofbeldi frá því hann hafi verið úrskurðaður í nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Hafi hann m.a. kallað hana aula og ef hún setti á sigvaralit þá hafi hann sagt henni að hún væri hóra. Þá hafi hann hafið samræði við hana í tvíganger hún svaf og sagst þá hafa tilkall til hennar líkama og hafi hún lýst því aðí þessi tvö skipti hafi hún læst sig inn á baðherbergi þar sem hún hafi óttastað hann gerði henni eitthvað meira. Þáhafi hann nuddað hana í þrígang með olíu sem hafi endað með því að hann fór meðfingurna í leggöng hennar. Hún hafireynt að vera máttlaus á meðan á því hafi staðið, en þegar hún hafi beðið hannum að hætta þá hafi hann lagst við hliðina á henni og sagt ljóta hluti viðhana. Hafi hún lýst því að henni liðiilla yfir því hvernig hann hafi náð heljargreipum á henni og að hún óttaðisthann. Með vísantil framangreinds sé X undir rökstuddum grun um refsiverða háttsemi í garð A.Þau gögn sem lögregla hafi undir höndum bera með sér að A stafi mikil ógn af X og að hún hafi sætt ofbeldi og ógnunum afhans hálfu og hann valdið henni mikilli vanlíðan og ónæði. Þá hafi hann ekki virt nálgunarbannið ogbrottvísun af heimili, samkvæmt framangreindri ákvörðun lögreglustjóra semstaðfest hafi verið með úrskurði héraðsdóms. Íljósi ofangreinds telji lögreglustjóri að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr.85/2011 séu uppfyllt en Xliggiundir rökstuddum grun um að hafa beitt A bæði líkamlegu og kynferðisleguofbeldi í áraraðir. Samkvæmt framangreindu hafi hannhaldið háttseminni áfram, þrátt fyrir nálgunarbann og brottvísun af heimili ogþví sé hætta talin á að hann haldi háttseminni áfram og með því raska friðihennar í skilningi ákvæðisins njóti hann fulls athafnafrelsis. Ekki sé taliðsennilegt að friðhelgi hennar verði vernduð með öðrum og vægari hætti eins ogsakir standi.Meðvísan til framangreinds og framlagðra gagna teljist skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann uppfylltog ítrekað að krafan nái fram að ganga.NiðurstaðaSóknaraðili fer fram á að staðfest verði ákvörðunlögreglustjóra frá 10. nóvember sl. um að varnaraðili sæti brottvísun af heimiliog nálgunarbanni í 4 vikur. Varnaraðili hefur mótmælt kröfunni. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur, dags. 18. október sl., var staðfest ákvörðun lögreglustjórans,dags 13. október sl., um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sá úrskurðurvar staðfestur með dómi Hæstaréttar í málinu 663/2017 er gekk 23. október sl. Ídómi Hæstaréttar segir að samkvæmt a. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 séheimilt að beita brottvísun af heimili ef rökstuddur grunur sé um aðsakborningur hafi framið refsivert brot gegn meðal annars ákvæðum XXIII. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sé heimilt samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laganr. 85/2011 að beita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimili ef það þykinauðsynlegt til að tryggja hagsmuni brotaþola.Hæstiréttur tekur fram að samkvæmt gögnum málsins sé varnaraðili undirrökstuddum grun um að hafa beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi þannig að varðivið 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga en slíkt brot varðar fangelsi alltað sex mánuðum og fangelsi allt að einu ári ef háttsemi er sérstaklegavítaverð. Ekkert liggur fyrir í málinu um frekari rannsókn lögreglunnar á brotigegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.Við fyrirtöku málsinsupplýsti verjandi að föstudaginn 20. október sl. hafi brotaþoli verið í sambandvið geðdeild þar sem varnaraðili var vistaður. Laugardaginn 21. október hafibrotaþoli síðan heimsótt varnaraðila á geðdeildina og mánudaginn 23. októbersl. hafi varnaraðili og brotaþoli mætt saman á skrifstofu verjanda. Föstudaginn27. október hafi varnaraðili síðan hringt í uppnámi til verjanda og hafiverjandi reynt að koma varnaraðila aftur á geðdeildina en það ekki tekist.Verjandi hafi haft samband við bróður varnaraðila og úr varð að varnaraðilihafi farið [...] og dveldi nú hjá móður sinni. Varnaraðili eigi ekki í nein húsað vernda í Reykjavík og baklandið hans sé fyrir [...]. Með hliðsjón af því sem rakið hefurverið, sérstaklega um framkomu brotaþola og dvöl varnaraðila á [...], sbr. og 6. gr. laga nr. 85/2011, er kröfu lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu hafnað.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðilaArnar Kormáks Friðrikssonar, hdl. 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Elvu DaggarÁsudóttur Kristinsdóttur hdl. 150.000 krónur, greiðist einnig úr ríkissjóðisamkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.Virðisaukaskattur er innifalinn í þóknun. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R ÐHafnaðer staðfestingu á ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 10.nóvember 2017, um að X, kt. [...] sæti brottvísun af heimili og nálgunarbanniskv. a. og b. lið 4. gr. og a. og b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili í 4 vikur.Þóknun verjanda varnaraðila, Arnars Kormáks Friðrikssonarhdl., 200.000 kr. og réttargæslumanns brotaþola, Elvu Daggar ÁsudótturKristinsdóttur hdl., 150.000 kr. skal greidd úr ríkissjóði
|
Mál nr. 334/2010
|
Vinnusamningur Riftun Starfslok
|
G sagði ráðningarsamningi sínum við E ehf. upp 2. janúar 2009 með þriggja mánaða fresti og voru starfslok ráðgerð 30. apríl sama ár. Á uppsagnarfrestinum fékk E ehf. í hendur gögn sem hann taldi sýna að G hefði, ásamt sex öðrum starfsmönnum, brotið alvarlega gegn starfsskyldum sínum. Vegna þessa var G boðaður á fund fjögurra yfirmanna E ehf. 5. febrúar 2009 og í kjölfarið var honum gert að yfirgefa vinnustaðinn. Þann 26. febrúar sama ár óskaði E ehf. eftir því við G að hann mætti til vinnu á ný og ynni út uppsagnarfrestinn, en G taldi sér það ekki skylt þar sem honum hefði verið vikið úr starfi. G höfðaði mál þetta gegn E ehf. til heimtu launa út uppsagnarfrest. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að E ehf. hefði staðið næst að tryggja sönnun fyrir því að G hefði verið gert ljóst á fundinum 5. febrúar 2009 að til þess gæti komið að hann yrði kallaður aftur til starfa á uppsagnarfresti, enda viðbúið að G gæti að öðrum kosti með réttu litið svo á að ráðningarsambandi þeirra hafi þar verið slitið. Slíka sönnun hefði E ehf. ekki tryggt sér og yrði því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að honum bæri að greiða G laun til enda uppsagnarfrests.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins réði stefndi sig til starfa hjá áfrýjanda 6. júlí 2005, en sá fyrrnefndi sagði ráðningarsamningnum upp 2. janúar 2009 með þriggja mánaða fresti og voru ráðgerð starfslok 30. apríl sama ár. Á uppsagnarfrestinum mun áfrýjandi hafa fengið í hendur gögn, sem hann taldi sýna að stefndi ásamt sex öðrum starfsmönnum hafi brotið alvarlega gegn starfskyldum sínum, og boðaði hann stefnda af því tilefni til fundar 5. febrúar 2009. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst stefndi hafa þar verið sakaður um að hafa „stolið trúnaðargögnum“ og verið „beðinn um að játa“. Hann kvað sér hafa verið vikið úr starfi á fundinum og minntist ekki að gerður hafi verið áskilnaður um að hann kynni að verða kallaður aftur til starfa á uppsagnarfresti, en þarna hafi verið „frekar mikil geðshræring“ og hann myndi ekki nánar eftir þessu. Fyrir héraðsdómi gaf jafnframt skýrslu framkvæmdastjóri þjónustusviðs áfrýjanda, sem staddur var á sama fundi ásamt þremur öðrum yfirmönnum hjá félaginu. Hann lýsti því meðal annars að á fundinum hafi stefnda verið tjáð að ekki væri óskað eftir að hann mætti til vinnu á meðan félagið væri að kanna nánar hvernig það myndi „verja hagsmuni“ sína vegna trúnaðarbrota starfsmanna. Önnur gögn liggja ekki fyrir í málinu um hvað fór fram á þessum fundi. Fram er komið að eftir fundinn var stefnda gert að yfirgefa vinnustaðinn og afhenda síma, sem hann hafi haft til afnota í starfi, auk þess sem tekin var úr sambandi nettenging fyrir tölvu hans. Þá sendi sýslumaðurinn í Reykjavík boðun til stefnda 13. febrúar 2009 vegna fram kominnar beiðni áfrýjanda um að lögbann yrði lagt meðal annars við því að stefndi hæfi störf hjá nánar tilgreindu félagi, svo og að hann hefði samband við viðskiptamenn áfrýjanda eða starfsmenn þeirra. Þegar þetta er virt verður að líta svo á að staðið hafi áfrýjanda næst að tryggja sönnur fyrir því að stefnda hafi þrátt fyrir þetta verið gert ljóst á fundinum að til þess gæti komið að hann yrði kallaður aftur til starfa á uppsagnarfresti, enda viðbúið að stefndi gæti að öðrum kosti með réttu litið svo á að ráðningarsambandi þeirra hafi þar verið slitið. Slíka sönnun tryggði áfrýjandi sér ekki og verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að honum beri að greiða stefnda laun til enda uppsagnarfrests. Samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti fékk hann á uppsagnarfrestinum greiddar úr fæðingarorlofssjóði 82.114 krónur, sem draga eigi frá fjárhæð kröfu hans. Því til samræmis og með því að kröfu stefnda um vexti hefur ekki sérstaklega verið mótmælt verður héraðsdómur staðfestur á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Áfrýjandi, EJS ehf., greiði stefnda, Guðna Þór Haukssyni, 1.239.926 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. febrúar 2009 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 10. mars sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Guðna Þór Haukssyni, Eyjabakka 30, Reykjavík, á hendur EJS ehf., Grensásvegi 10, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 2. október 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.322.040 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 5. febrúar 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess að auki krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp í málinu. II Stefndi er þekkt upplýsingatæknifyrirtæki sem hefur um árabil verið einn stærsti söluaðili landsins á tölvum, útstöðvum, miðlarabúnaði, afgreiðslutækjum og tilheyrandi þjónustu við fyrirtæki og einstaklinga. Í júlí 2005 skrifaði stefnandi undir ráðningarsamning við stefnda. Stefnandi gegndi starfi sérfræðings á lausnasviði hjá félaginu, og fól það m.a. í sér að stefnandi var einn helsti sérfræðingur stefnda í Microsoft hugbúnaði. Stefnandi sagði upp störfum hinn 2. janúar 2009 frá og með 1. febrúar með þriggja mánaða uppsagnarfresti og skyldi hann því láta af störfum 30. apríl 2009, samkvæmt 2. gr. ráðningarsamnings aðila um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Stefnandi lítur svo á, að honum hafi verið sagt upp störfum hinn 5. febrúar 2009, þar sem honum hafi verið gefið að sök að vinna gegn hagsmunum stefnda og í framhaldi látinn hætta tafarlaust störfum. Vegna þessa sendi stefnandi símskeyti til stefnda hinn 10. febrúar 2009, þar sem hann lýsti því yfir að hér væri um ólögmæta brottvísun úr starfi að ræða. Hann áskildi sér jafnframt rétt til greiðslu launa út uppsagnafrest og lýsti sig reiðubúinn að vinna út uppsagnarfrest. Stefnandi gaf stefnda frest til hádegis 12. febrúar 2009 til að bregðast við skeytinu. Hann fékk engin viðbrögð við skeytinu innan þess frests og kveðst því hafa litið svo á að stefndi hafi þar með rift ráðningarsamningi við stefnanda. Hinn 13. febrúar fékk stefnandi í hendur boðun til fyrirtöku vegna lögbanns. Með ákvörðun 23. febrúar var lögbannsbeiðni stefnda hafnað hjá embætti Sýslumannsins í Reykjavík, þar sem stefndi hefði ekki sýnt fram á að stefnandi hefði þegar hafist handa um eða yfirvofandi væri sú háttsemi sem lögbann var krafist við og þar með að stefnandi hefði framið einhverja athöfn sem brjóti gegn lögvörðum rétti stefnda. Stefnanda barst svarbréf við fyrrgreindu símskeyti er hann sendi stefnda 10. febrúar eftir að frestur til svars samkvæmt skeytinu rann út. Í svarbréfinu kemur fram að stefndi telur stefnanda hafa brotið gegn trúnaðarskyldum sínum. Stefndi tekur fram að meint brot séu þess efnis að stefndi hafi óumdeilanlegan rétt til þess að óska ekki eftir vinnuframlagi stefnanda á meðan uppsagnarfresti stendur. Í bréfinu áskildi stefndi sér þó rétt til að kalla stefnanda til starfa hvenær sem væri á uppsagnarfresti og taldi ekki vera um ólögmæta uppsögn að ræða. Hinn 26. febrúar 2009 barst stefnanda svo skeyti þar sem skorað var á hann að mæta aftur til starfa 27. þess mánaðar og vinna út uppsagnarfrestinn. Lögmaður stefnanda svaraði þeirri áskorun stefnda fyrir hönd stefnanda með bréfi, dagsettu 27. febrúar. Í bréfinu kemur fram að þar sem vinnuframlags stefnanda hafi ekki verið óskað þegar það hafi verið boðið fram líti hann svo á að honum hafi verið vikið úr starfi hinn 5. febrúar 2009, með ólögmætum hætti. Hinn 25. mars 2009 barst stefnanda símskeyti frá stefnda. Í skeytinu vísar stefndi til fyrra skeytis frá 26. febrúar og segir að þar sem stefnandi hafi ekki mætt til starfa þrátt fyrir áskoranir þess efnis, sé ljóst að stefnandi hafi með ólögmætum hætti einhliða rift ráðningarsamningi sínum við stefnda og þannig fyrirgert rétti sínum til launa frá stefnda út uppsagnarfrest stefnanda. Auk framangreinds áskildi stefndi sér rétt til þess að krefja stefnanda um bætur fyrir ólögmætt brotthlaup úr starfi. Með skeyti lögmanns stefnda, dagsettu 25. mars 2009, hafi því verið lýst yfir að þar sem stefnandi hefði ekki orðið við áskorun stefnda um að koma aftur til starfa, sbr. bréf þess efnis, dagsettu 26. febrúar, líti stefndi svo á að stefnandi hafi rift ráðningarsamningi sínum frá og með 1. mars 2009 og þannig fyrirgert rétti sínum til launa og orlofs frá og með sama tímamarki. Stefndi kveður, að hinn 4. febrúar 2009 hafi framkvæmdastjóra stefnda borist trúverðug gögn og upplýsingar í formi útprentaðra tölvupósta, sem bent hafi eindregið til alvarlegra brota stefnda og sex annarra þáverandi/fyrrverandi starfsmanna stefnda á starfs- og trúnaðarskyldum gagnvart fyrirtækinu. Auk stefnanda hafi verið um að ræða þá Ægi Vopna Ármannsson, Ólaf Pál Ragnarsson, Guðjón Magnússon, Ragnar Eysteinsson, Jón Viggó Gunnarsson og Erlend Ísfeld. Umræddir einstaklingar hafi allir sagt upp störfum hjá stefnda á tímabilinu frá 26. september 2008 til 4. febrúar 2009. Hafi brot fyrrgreindra starfsmanna falist í því að þeir hefðu, um nokkurra mánaða skeið, markvisst og skipulega unnið að því að koma undan trúnaðargögnum og atvinnuleyndarmálum í eigu stefnda og komið á fót fyrirtæki sem hugði á samkeppni við stefnda. Tilgangur þessa hafi verið sá að nýta trúnaðargögnin og atvinnuleyndarmálin hjá umræddu nýju fyrirtæki. Upphaflega hafi staðið til að fyrirtækið héti XA ehf., og hafi fyrirtæki með því heiti verið stofnað í nóvember 2008. Síðar hafi verið fallið frá því nafni, m.a. vegna ruglingshættu við EXA ehf., dótturfélags stefnda EJS ehf. Eftir að upp hafi komist um áætlanir stefnanda og sexmenningana í febrúar 2009 hafi verið ákveðið að stofna nýtt fyrirtæki með nafninu UTF ehf. í stað þess að breyta nafninu á XA ehf., eins og upphaflega hafi staðið til. Samþykktir UTF ehf. séu dagsettar 1. mars 2009. Stefndi kveður einn mikilvægasta birgi sinn vera fyrirtækið EMC, sem sé bandarískt stórfyrirtæki, sem sé leiðandi í heiminum á sviði gagnastæða og afritunarlausna. Stefndi hafi, í gegnum dótturfélag sitt EXA ehf. sem er alfarið í eigu stefnda, hafi um árabil verið eini umboðsaðili EMC á Íslandi. Stefndi kveðst hafa selt og þjónustað EMC búnað til fyrirtækja og annarra innlendra aðila um langt skeið, og fjárfest gríðarlega í þjálfun og þekkingu starfsmanna sinna. Til vitnis um mikilvægi EMC lausna fyrir starfsemi stefnda megi benda á að heildartekjur stefnda af EMC lausnum og þjónustu á síðastliðnum fimm árum séu nærri 750 milljónir króna, og sé EMC einn af fimm mikilvægustu og stærstu birgjum stefnda. Nokkrir af umræddum tölvupóstum, einkum tölvupóstar frá Ægi Ármannssyni til m.a. stefnanda, dagsettir 14. og 17. nóvember 2008, sýni hvernig markvisst hafi verið unnið að því að ná EMC viðskiptum frá stefnda yfir til hins nýja fyrirtækis. Af þeim tölvupóstum, sem lagðir hafa verið fram í málinu, sé stefnandi móttakandi að þeim öllum, auk þess sem hann hafi sjálfur sent fjölmarga tölvupósta, t.d. dagsetta 6. og 20. nóvember og 3. og 17. desember 2008, sem staðfesti þátttöku hans í þeim aðgerðum sem þar sé lýst. Til dæmis sýni tölvupósturinn frá 3. desember hvernig stefnandi sendi trúnaðargögn og upplýsingar um þá viðskiptamenn stefnda sem reynt skuli að ná yfir í viðskipti til hins nýja fyrirtækis. Stefndi kveður fyrirtækið UTF ehf. nú þegar vera komið í harða samkeppni við stefnda, einkum varðandi EMC þjónustu hér á landi. Þannig hafi stefndi fengið það staðfest frá EMC birgja sínum í Noregi hinn 24. júní sl., að UTF ehf. væri komið með viðskiptasamning við EMC, sem heimilaði fyrirtækinu ekki einasta að kaupa EMC búnað heldur einnig þjónusta EMC búnað hér á landi, auk þess sem, samkvæmt upplýsingum af heimasíðu www.utf.is, hafi verið skrifað undir samstarfssamning við EMC. Efni og innihald tölvupóstanna hafi verið þess eðlis að fyrirsvarsmenn stefnda, EJS ehf., hafi talið verulegar líkur á að stefnandi hefði meðal annars gerst brotlegur við 16. gr. c laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, auk ákvæða 8. og 9. gr. ráðningarsamnings stefnanda um trúnaðarskyldur. Í ljósi alvarleika hinna meintu brota hafi stefndi óskað eftir því við sýslumanninn í Reykjavík, hinn 10. febrúar 2009, að hann setti lögbann annars vegar við því að stefnandi hæfi störf hjá umræddu fyrirtæki XA ehf., eða kæmi nærri rekstri þess, og hins vegar við því að hann hefði samband við birgja og/eða viðskiptamenn stefnda EJS ehf. Kröfum sínum til stuðnings hafi stefndi, EJS ehf., lagt fram umrædda tölvupósta, sem honum hafi áskotnast nokkrum dögum fyrr. Sýslumaður hafi hins vegar talið skilyrði lögbanns ekki vera fyrir hendi í málinu sbr. ákvörðun sýslumanns. Stefndi tekur fram, að við fyrirtöku lögbannsmálsins hjá sýslumanni, hafi réttmæti tölvupóstanna sem slíkra aldrei verið mótmælt af hálfu stefnanda. Í þessu felist viðurkenning á réttmæti þess sem tölvupóstarnir beri með sér og lýst sé að ofan. Auk þess bendir stefndi á, að Ægir Ármannsson og Guðjón Magnússon, fyrrum starfsmenn stefnda sem minnst er á að ofan, hafi nú höfðað skaðabótamál á hendur stefnda, þar sem krafist sé miskabóta frá stefnda fyrir að hafa aflað sömu tölvupósta og lagðir hafi verið fram í lögbannsmálinu á hendur stefnanda og í þessu máli. Með þeirri málshöfðun felist að mati stefnda ótvíræð viðurkenning þeirra Ægis og Guðjóns á því að hafa vissulega skrifað og móttekið þá tölvupósta sem lagðir voru fram hjá sýslumanni sem og í þessu máli, enda hvergi haldið fram í þeim stefnum að efni og innihald tölvupóstanna sé falsað eða að því hafi verið breytt, heldur einungis að þeim hafi verið breytt frá upprunalegri mynd til að fela uppruna þeirra og hvaðan þeir voru prentaðir út. Með hliðsjón af þessu verði að telja að sönnunargildi tölvupóstanna sé ótvírætt. Daginn eftir að stefndi hafi fengið í hendur upplýsingar og gögn um alvarleg brot stefnanda á starfsskyldum sínum, þ.e. útprentanir tölvupósta, eða hinn 5. febrúar 2009, hafi stefnandi verið kallaður á fund yfirmanna stefnda til að útskýra aðkomu sína að málinu. Á þeim fundi hafi stefnandi viðurkennt að hafa tekið þátt í þeim aðgerðum sem efni tölvupóstanna beri með sér að væru í gangi og lýst sé að ofan, en að hann hafi verið hættur við þátttöku í aðgerðunum. Þetta staðfesti trúverðugleika tölvupóstanna og hafi enn frekar styrkt grun stefnda um alvarleg brot stefnanda og sexmenninganna á starfsskyldum sínum. Í kjölfarið hafi stefnanda verið tilkynnt um að vinnuframlag hans væri afþakkað meðan unnið væri að því að verja hagsmuni félagsins, og að samband yrði haft við hann um vinnuskyldu á uppsagnarfresti. Áskilnaður stefnda, EJS ehf., um rétt til að kalla stefnanda til starfa á uppsagnarfresti hafi svo verið ítrekaður með bréfi lögmanns stefnda, sem borist hafi stefnda 13. febrúar. Þar hafi jafnframt verið áréttað að engum samningi hefði verið rift við stefnanda og að ráðningarsamningur aðila væri enn í fullu gildi. Stefnandi hafi í kjölfarið verið kallaður aftur til vinnu með símskeyti hinn 26. febrúar 2009. Þar hafi verið skorað á stefnanda að koma aftur til starfa hjá stefnda út uppsagnarfrestinn. Með svarbréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 27. febrúar, hafi því verið lýst yfir að stefnandi hygðist ekki mæta aftur til starfa með vísan til þess að stefndi hefði þegar rift ráðningarsamningi við hann. Með innheimtubréfi lögmanns stefnda, dagsettu 4. september 2009, til stefnda, hafi verið krafist launa og orlofs fyrir mars- og aprílmánuð 2009. Kröfum stefnanda hafi verið hafnað með svarbréfi lögmanns stefnda, dagsettu 16. september 2009. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að með einhliða ákvörðun hinn 5. febrúar 2009 hafi stefndi rekið stefnanda úr starfi með ólögmætum hætti og með því að greiða honum ekki uppsagnarfrest hafi hann brotið gegn ráðningarsamningi þeirra. Hinn 4. september 2009 hafi lögmaður stefnanda, fyrir hans hönd, sent stefnda innheimtubréf, þar sem honum hafi verið gefinn 10 daga frestur til þess að greiða stefnanda vangreidd laun á uppsagnarfresti. Í svarbréfi sem borist hafi eftir þann frest sem gefinn hafi verið, eða hinn 17. september 2009, sé vísað til fyrrnefnds símskeytis frá 26. febrúar 2009 og því hafnað að á stefnda hvíli frekari greiðsluskylda. Þar sem innheimtuaðgerðir hafa engan árangur borið sé nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu launakröfunnar. Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins og samningalaga nr. 7/1936. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum númer 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. IV Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi sjálfur sagt upp starfi sínu hinn 2. janúar, frá og með 1. febrúar 2009, með umsömdum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í samræmi við meginreglur íslensks vinnuréttar eigi vinnuveitandi það ákvörðunarvald hvort hann krefji starfsmann um vinnuframlag á uppsagnarfresti, annað hvort að fullu leyti eða að hluta. Undir öllum kringumstæðum sé það forsenda launagreiðslna vinnuveitanda til starfsmanns að starfsmaður inni vinnuframlag af hendi í samræmi við fyrirmæli vinnuveitanda á hverjum tíma. Tímabundin höfnun stefnda á vinnuframlagi stefnanda í uppsagnarfresti, einkum þegar aðstæður og atvik séu með þeim hætti, sem hér hafi verið lýst, jafngildi ekki riftun stefnda á vinnusamningi. Hafa verði í huga að stefnanda hafi verið sagt upp störfum hinn 2. janúar 2009, en hinn 4. febrúar hafi stefnda áskotnast trúverðug gögn sem bendi eindregið til þess að stefnandi hafi gerst sekur um alvarleg brot á meginreglum vinnuréttar um trúnaðarskyldur starfsmanna gagnvart vinnuveitanda og á ráðningarsamningi sínum, einkum hvað varði 8. og 9. gr. um trúnaðarskyldur. Raunar hafi stefnandi staðfest, á fundi með yfirmönnum stefnda hinn 5. febrúar 2009, að svo hafi verið, en haldið því jafnframt fram að hann hafi hætt við þátttöku í hinum brotlegu aðgerðum. Í kjölfar þessara gagna og upplýsinga hafi stefndi ákveðið að afþakka vinnuframlag stefnanda meðan unnið hafi verið að því tryggja hagsmuni fyrirtækisins, meðal annars með lögbannsbeiðni, dagsettri 10. febrúar 2009, enda rökstuddur grunur um að hætta væri á að stefnandi hefði átt þátt í að koma viðkvæmum atvinnuleyndarmálum og trúnaðarupplýsingum út úr fyrirtækinu með þeim hætti sem hafi verið lýst. Stefndi hafi gætt þess allt frá fyrstu stundu að áskilja sér rétt til þess að kalla stefnanda aftur til starfa, ef og þegar aðstæður leyfðu. Þessi áskilnaður hafi verið ítrekaður af hálfu lögmanns stefnda með bréfi, dagsettu 12. febrúar og skeyti, dagsettu 26. febrúar. Í skeyti lögmanns stefnda, dagsettu 26. febrúar, hafi jafnframt verið áréttað að ráðningarsamningi stefnanda hefði ekki verið rift og að hann væri enn í fullu gildi. Skorað hafi verið á stefnanda að mæta aftur til starfa út uppsagnarfrest sinn, og stefnandi jafnframt upplýstur um, ef það yrði ekki gert, yrði litið svo á að hann hefði kosið að rifta vinnusambandi aðila. Lögmaður stefnanda, hafi svarað með bréfi, dagsettu 27. febrúar 2009, þar sem því sé lýst yfir að stefnandi muni ekki mæta frekar til starfa. Stefndi kveðst því líta svo á að stefnandi hafi sjálfur ákveðið, með því að sinna ekki áskorun um að mæta aftur til starfa, að rifta ráðningarsamningi sínum frá og með 1. mars 2009. Þar með hafi hann fyrirgert rétti sínum til launa og orlofs frá því tímamarki. Samkvæmt íslenskum vinnurétti eigi starfsmaður aldrei rétt á að skilyrða forsendur vinnuréttarsambands við að aðgerðir vinnuveitanda verði miðaðar við einhver tiltekin tímamörk nema um annað hafi verið sérstaklega samið. Stefndi hafnar því að stefnandi geti einhliða ákveðið, svo bindandi sé, að gefa stefnda tæplega tveggja sólarhringa frest til að svara skeyti sínu, dagsettu 10. febrúar, og að þar sem stefnanda hafi borist svar með ábyrgðarbréfi stefnanda hinn 13. febrúar en ekki hinn 12., eins og óskað hafi verið, geti stefnandi með réttu litið svo á að ráðningarsamningi við hann hafi verið rift. Augljóslega sé um allt of stuttan svarfrest að ræða auk þess sem stefnandi sé í engri aðstöðu til að setja stefnanda slíka afarkosti um ráðningarsamband aðila. Þessi krafa stefnanda sé marklaus enda í fullkomnu ósamræmi við annars vegar efni uppsagnar og uppsagnarfrest aðila og hins vegar meginreglur íslensks vinnuréttar um rétt vinnuveitanda til að afþakka vinnuframlag að fullu eða öllu leyti á uppsagnarfresti. Með þeim athöfnum sem stefnandi hafi viðhaft um margra vikna skeið fram að uppsögn hans hjá stefnda, og lýst hefur verið hér að ofan, sé ljóst að hann hafi gróflega brotið gegn trúnaðar- og þagnarskyldu sinni gagnvart stefnda. Telja verði að umrædd brot stefnanda hafi verið það gróf að þau hafi ein og sér réttlætt riftun á ráðningarsambandi aðila. Fráleitt sé að telja að stefnandi eigi rétt til launa á uppsagnarfresti eftir þau grófu brot á ráðningarsamningi sem hann hafi gerst sekur um. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda, telur stefndi að lækka eigi dómkröfur stefnanda að mati dómsins með vísan til þeirra málsástæðna sem að ofan greini. Þá skuli kröfur hans lækka að því marki sem hann hafi haft tekjur annars staðar á uppsagnarfresti. Skorað er á stefnanda að leggja fram staðgreiðsluyfirlit frá Ríkisskattstjóra vegna sama tímabils og gerð sé launakrafa um. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna vinnuréttar og samningaréttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Ágreiningur aðila er sprottinn af starfslokum stefnanda hjá stefnda. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi með ólögmætum hætti verið rekinn úr starfi sínu hinn 5. febrúar 2009. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi sjálfur sagt starfi sínu lausu hinn 2. janúar 2009 með umsömdum þriggja mánaða uppsagnarfresti og hafnar því að hann, þ.e. stefndi, hafi rift vinnusamningi aðila. Hafi stefnandi því borið að inna vinnuframlag af hendi á uppsagnartímanum, ef stefndi óskað eftir því. Einnig byggir stefndi á því að stefnandi hafi brotið gegn trúnaðar- og þagnarskyldu sinni og að þau brot ein og sér réttlæti riftun á ráðningarsamningi aðila. Eins og að framan hefur verið lýst liggur fyrir að stefnandi sagði upp starfi sínu hjá stefnda hinn 2. janúar 2009. Þá liggur fyrir að stefnandi var kallaður á fund stefnda hinn 5. febrúar 2009, þar sem stefndi taldi sig hafa undir höndum gögn, sem gæfu til kynna að stefnandi, ásamt öðrum starfsmönnum stefnda, hefði gerst sekur um trúnaðarbrot. En stefnandi hefði átt þátt í því að koma undan viðkvæmum atvinnuleyndarmálum og trúnaðarupplýsingum úr fyrirtæki stefnda og að stefnandi, ásamt nokkrum öðrum starfsmönnum stefnda, hygðist stofna fyrirtæki í samkeppni við stefnda. Aðila greinir á um hvað nákvæmlega fór fram á þessum fundi, en þó liggur fyrir að stefnanda var gert að hætta störfum hjá stefnda. Byggir stefndi á því, að stefnanda hafi aðeins verið gert að mæta ekki til vinnu meðan stefndi kannaði hvort meintar ávirðingar ættu við rök að styðjast. Stefnandi kveðst hins vegar hafa litið svo á að á þessum fundi hafi stefndi rift ráðningarsamningi aðila. Stefndi taldi brot stefnanda þess eðlis að það gæfi tilefni til að óska eftir því við sýslumanninn í Reykjavík, að hann setti lögbann á það, að stefnandi hæfi störf hjá umræddu fyrirtæki og að hann hefði samband við viðskiptamenn stefnda. Beiðni þessi er dagsett 10. febrúar 2009 og var lögbannsbeiðnin tekin fyrir hinn 13. febrúar 2009. Sýslumaður hafnaði síðan kröfu stefnda um lögbann við ætlaðri starfsemi stefnanda, sem byggðist á þeim gögnum sem stefndi hafði undir höndum, hinn 23. febrúar 2009. Þá liggur fyrir að stefnandi sendi sama dag og lögbanns var krafist símskeyti til stefnda, þar sem hann lýsti því yfir að um væri að ræða ólögmæta brottvísun hans úr starfi, en lýsti sig þó reiðubúinn til að vinna út uppsagnarfrestinn. Var stefnda gefinn frestur til hádegis 12. febrúar 2009 til að bregðast við skeytinu. Óumdeilt er að stefndi svaraði ekki stefnanda innan þess frests sem veittur var í fyrrgreindu símskeyti hans, en sendi honum bréf, dagsett 12. febrúar, þar sem hann áskildi sér rétt til þess að kalla stefnanda aftur til starfa þegar aðstæður leyfðu. Kemur þá fyrst til skoðunar hvort stefnandi hafi mátt líta svo á, eftir áðurgreindan fund aðila hinn 5. febrúar 2009, að um fyrirvaralausa uppsögn hefði verið að ræða. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að honum hafi verið sagt upp störfum og er vinnuveitanda heimilt að ákveða að starfsmaður skuli ekki skila vinnuframlagi í uppsagnarfresti. Stefndi kveðst hafa óskað eftir því við stefnanda, á fyrrgreindum fundi aðila, þar sem bornar voru á stefnanda áðurnefndar ávirðingar, að hann kæmi ekki til vinnu meðan hann kannaði meint brot stefnanda á vinnusamningi aðila. Greinir aðila hins vegar á um þetta atriði, og voru engin vitni að samtali þeirra. Verður að telja, eins og atvikum var háttað, að stefnda hafi verið rétt að gera stefnanda það ljóst með skriflegum hætti, ef hann hygðist, í framhaldi af þeim sökum sem hann bar á stefnanda, fá stefnanda aftur til vinnu síðar. Þegar það er virt sem og atburðarrásin næstu daga, en í framhaldinu krafðist stefndi lögbanns á notkun stefnanda á upplýsingum um viðskiptamenn sem og fyrirhugaða starfsemi stefnanda, verður ekki talin trúverðug sú fullyrðing stefnda, að hann hafi, á þeim tímapunkti, síðar ætlað að fá stefnanda til áframhaldandi starfa hjá fyrirtækinu. Er og ekkert það fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu hans. Í ljósi þess og eftir að stefnandi sendi stefnda símskeyti hinn 10. febrúar 2009, þar sem hann óskaði eftir viðbrögðum stefnda fyrir hádegi 12. febrúar 2009, verður talið að stefnda hefði verið rétt að bregðast við því skeyti innan þess frests, sem þar var gefinn. Þar sem stefndi gerði það ekki og með vísan til alls framanritaðs verður fallist á það með stefnanda að honum hafi verið rétt að líta svo á, að honum hafi verið sagt upp störfum hjá stefnda hinn 5. febrúar 2009. Eins og málatilbúnaði stefnda er háttað, en hann byggir aðallega á því að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti, með því að verða ekki við áskorun sinni um að mæta til vinnu, er sú málsástæða hans, sem fram kemur í greinargerð hans, að brot stefnanda réttlæti riftun á ráðningarsambandi aðila, í andstöðu við þann málatilbúnað, en er fremur til þess fallinn að styðja þá fullyrðingu stefnanda að stefndi hafi í raun rift samningi aðila á áðurnefndum fundi. Þar sem stefndi heldur því hins vegar fram, að hann hafi ekki rift ráðningarsamningnum kemur ekki til skoðunar í máli þessu hvort honum hafi verið það heimilt. Samkvæmt framansögðu ber því að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu launa í uppsagnarfresti, eins og krafist er, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu, og ekkert liggur fyrir um það að stefnandi hafi notið launa annars staðar í uppsagnarfresti, sem koma eigi til frádráttar launagreiðslum hans í uppsagnarfresti. Dráttarvextir reiknast eins og krafist er í stefnu, en upphafsdegi dráttarvaxtakröfu var ekki mótmælt sérstaklega. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur, og hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, EJS ehf., greiði stefnanda, Guðna Þór Haukssyni, 1.322.040 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 5. febrúar 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 419/2014
|
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður staðfestur
|
F kærði úrskurð héraðsdóms þar sem máli félagsins gegn Ó og V var vísað frá dómi á þeirri forsendu að málið hefði verið höfðað á röngu varnarþingi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákvæði 1. og 3. mgr. 36. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hefðu að geyma heimild til að víkja frá grunnreglum 32. og 33. gr. sömu laga um að mál verði höfðað á heimilisvarnarþingi stefnda, yrði að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Var fallist á það með héraðsdómi að F hefði ekki sýnt fram á að skilyrðum ákvæðanna væri fullnægt í málinu og hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2014 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 3. apríl 2003 í máli nr. 371/2002 veita ákvæði 1. og 3. mgr. 36. gr. laga nr. 91/1991 heimild til að víkja frá grunnreglum 32. gr. og 33. gr. sömu laga um að mál verði höfðað á heimilisvarnarþingi stefnda, og verður að skýra ákvæðin eftir orðanna hljóðan. Samkvæmt því og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 186/2016
|
Málsástæða Dómur Ómerking héraðsdóms
|
Í málinu var deilt um það hvort A hf. hefði verið heimilt að reikna dráttarvexti á tiltekin lán S á þeim tíma er S hefði verið í greiðsluskjóli samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Í héraðsdómi var A hf. talið það heimilt og meðal annars byggt á því að dráttarvaxtakrafa A hf. hefði verið orðin virk á þessum tíma og fæli það í sér takmörkun eignaréttar ef gert yrði ráð fyrir því að lög nr. 101/2010 breyttu því réttarástandi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki hefði verið byggt á þeirri málsástæða af hálfu A hf. og samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála mætti dómari ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferð málsins en gerðu það ekki. Þá var einnig tekið fram að í dóminum hefði ekki verið leyst úr þeirri málsástæðu sem meginþungi málatilbúnaðar S hefði snúist um. Var því talið óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. mars 2016. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að stefnda hafiverið óheimilt að reikna dráttarvexti á tímabilinu 17. febrúar 2011 til og með3. maí 2013 á skuldabréf útgefið af Frjálsa fjárfestingabankanum hf. 22.nóvember 2005, að fjárhæð 1.514.075 krónur og skuldabréf útgefið af SparisjóðiReykjavíkur og nágrennis 22. desember 2005, að fjárhæð 5.551.443 japönsk jen.Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt aðreikna dráttarvexti á fyrrgreindu tímabili á síðargreinda skuldabréfið. Þákrefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara aðhann verði felldur niður.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í niðurstöðukafla hins áfrýjaða dómssegir meðal annars að hafa beri í huga að ,,stefnukröfurnar voru þegar ígjalddaga fallnar og báru dráttarvexti við upphaf heimildar tilgreiðsluaðlögunar.“ Hafi dráttarvaxtakrafa áfrýjanda því þegar verið orðin virká þessum tíma og fæli það í sér takmörkun eignarréttar ef gert væri ráð fyrirþví að lög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga breyttu ,,þessuréttarástandi.“ Þessarar málsástæðu sér hvergi stað í skriflegum málatilbúnaðistefnda í héraði og við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að hanahafi ekki borið á góma við flutning málsins í héraði. Þrátt fyrir það varúrlausn héraðsdóms um kröfu áfrýjanda á hendur stefnda reist á henni að hlutatil. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála má dómariekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferðmáls en gerðu það ekki. Að auki var í dóminum ekki leyst úrþeirri málsástæðu sem meginþungi málatilbúnaðar áfrýjanda snerist um, en húnlaut að því hvernig skýra beri ákvæði 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu til samræmis við þann ágreining sem uppi er í máli þessu um vextisamkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010. Skortir því á að héraðsdómur hafi tekið afstöðu til allramálsástæðna áfrýjanda, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Verðurmeð vísan til framanritaðs ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm ogleggja fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings ogdómsálagningar að nýju, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af þvífyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegsmálflutnings og dómsálagningar á ný.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2015. I. Mál þetta varhöfðað 3. desember 2014 og dómtekið 4. nóvember 2015. Stefnandi er Smári Ríkharðsson,Hraunbæ 3, Reykjavík, en stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þæraðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að reiknadráttarvexti á tímabilinu 17. febrúar 2011 til og með 3. maí 2013 áeftirfarandi lán stefnanda: Skuldabréf með tilvísunarnúmerið 1163-74-712730,upphaflega gefið út af Frjálsa fjárfestingarbankanum, þann 22. nóvember 2005,og skuldabréf með tilvísunarnúmerið 1163-74-9681, upphaflega gefið út afSparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, þann 22. desember 2005. Til vara er þess krafist aðviðurkennt verði með dómi að stefnda hafi verið óheimilt að reikna dráttarvextiá lán stefnanda, skuldabréf með tilvísunarnúmerið 1163-74-9681, upphaflegagefið út af Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, þann 22. desember 2005, átímabilinu 17. febrúar 2011 til og með 3. maí 2013. Þá krefst stefnandimálskostnaðar í báðum tilvikum. Stefndi krefst sýknu, aukmálskostnaðar. II. Í máli þessu erdeilt um heimildir stefnda til að reikna dráttarvexti á lán sem stefnandi tókhjá Frjálsa fjárfestingarbankanum nr. 1163-74-712730, þann 22. nóvember 2005 ogá lán sem stefnandi tók hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis nr.1163-74-9681 þann 22. desember 2005, á tímabilinu 17. febrúar 2011 til og með3. maí 2013, en á þeim tíma var stefnandi í svonefndu greiðsluskjóli samkvæmt lögumnr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Fyrrgreint lán sem stefnandi tókhjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. bar yfirskriftina Veðskuldabréf og var tryggt með veði í bifreið stefnda HR-342. Varlánið með breytilegum vöxtum, lánsfjárhæð var 1.514.075 krónur og lánstíminnfrá 2. janúar 2006 til 2. janúar 2013. Síðargreinda lánið sem stefnandi tók hjáSPRON hinn 22. desember 2005 bar yfirskriftina Veðskuldabréf í erlendri mynt, lánsfjárhæð var 5.551.443 krónur íerlendri mynt og lánstíminn þrjú ár. Var lánið gengistryggt í japönskum jenumog vextir breytilegir LIBOR-vextir auk fasts álags. Engin veð lágu bréfinu tiltryggingar. Stefnandi lagði fram umsókn umgreiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara í febrúar árið 2011. Fór hann íkjölfarið í greiðsluskjól og var umsókn hans samþykkt þann 5. október 2011.Þann 6. október 2011 var skipaður umsjónarmaður með greiðsluaðlögun stefnanda.Þann 12. október 2011 birti umsjónarmaður innköllun í Lögbirtingablaði þar semskorað var á alla þá sem töldu sig eiga kröfur á hendur stefnanda að lýsa þeimfyrir umsjónarmanni. Þann 3. maí 2013 afturkallaði stefnandi umsókn sína umgreiðsluaðlögun. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins, dags. 21. mars 2009, var stofnað sérstakt hlutafélag,Drómi hf., sem tók við öllum eignum Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Meðalframseldra eigna voru kröfur samkvæmt fyrrgreindum skuldabréfum á hendurstefnanda. Um áramótin 2013 og 2014, voru skuldabréfin framseld stefnda, meðsamningum stefnda, Dróma hf., Eignasafns Seðlabanka Íslands hf. og Hildu ehf.Telst stefndi því réttur aðili málsins og er ekki um það deilt í málinu. Í kjölfar fyrirspurnar stefnandatil Dróma hf. var samþykkt á lánafundi þann 4. júní 2013 að lækka lán nr.1163-74-9681 um 15% við uppgreiðslu. Greiddi stefnandi 4.000.000 króna inn álánið sama dag. Samkvæmt kvittun dagsettri sama dag, fóru samtals 2.496.362krónur inn á höfuðstól lánsins og 1.490.667 krónur í dráttarvexti. Voruumræddir dráttarvextir reiknaðir á lánið á því tímabili sem stefnandi var ígreiðsluskjóli. Með bréfi stefnanda, dags. 7.ágúst 2013 til umboðsmanns skuldara, óskaði stefnandi m.a. eftir upplýsingum umhvort heimilt væri að innheimta dráttarvexti á meðan skuldari væri ígreiðsluskjóli og þá hvaða vextir giltu ef ekki mætti reikna dráttarvexti. Ísvari umboðsmanns skuldara, dags. 28. ágúst 2013, kom fram sú afstaðaembættisins að óheimilt væri að krefjast dráttarvaxta á meðan skuldari væri ígreiðsluskjóli, en að heimilt væri að reikna samningsvexti á tímabilinu. Með bréfi lögmanns stefnanda,dags. 25. júní 2014 til stefnda, var þess óskað að lánanefnd stefnda felldiniður dráttarvexti sem lagðir voru á skuldir stefnanda samkvæmt skuldabréfunum,á meðan stefnandi var í greiðsluskjóli. Í kjölfar samskipta á milli aðilamálsins barst svar frá stefnda, þar sem fram kom að lánanefnd hefði samþykkt aðveita stefnanda 30% afslátt af dráttarvöxtum, sem svipaði þá til samningsvaxtaeins og það var orðað, sbr. tölvuskeyti dags. 3. september 2014 frá stefnda tillögmanns stefnanda. Samkvæmt reikningsyfirliti,dags. 5. september 2014, greiddi stefnandi 500.000 krónur upp í lán nr.163-74-712730 á tímabilinu 2. mars 2011 til og með 2. desember 2011. Af þeirrifjárhæð var 114.151 krónu ráðstafað upp í ógreidda dráttarvexti á samatímabili. Samkvæmt uppgreiðslusamningi,dags. 23. desember 2014, hefur stefnandi greitt upp lán sín, þ.e. nr. 9681 ognr. 712730, með útgáfu nýs skuldabréfs til stefnda, en með fyrirvara um lögmæti III.. Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi telurað álagning dráttarvaxta á tilgreind lán stefnanda á tímabilinu 17. febrúar2011 til og með 3. maí 2013, þ.e. á þeim tíma sem hann var í greiðsluaðlögunfari í bága við ákvæði laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga oglaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fjárhagslegt tjón hans felist í þvíað þegar stefnandi hafi greitt inn á umrædd skuldabréf hafi greiðslum m.a.verið ráðstafað upp í dráttarvexti. Þá sé afleitt tjón hans einnig töluvertmeira, m.a. sá tími og sú mikla fyrirhöfn sem það hafi kostað stefnanda aðsækja rétt sinn í málinu. Stefnandi telur að við móttökuumsóknar stefnanda um greiðsluaðlögun einstaklinga hjá embætti umboðsmannsskuldara hafi komist á tímabundin frestun greiðslna samkvæmt 11. gr. laga nr.101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Frestun á greiðslum samkvæmt greinduákvæði þýði að ekki megi krefja skuldara eða ábyrgðarmenn um gjaldfallnarkröfur eða greiðslur af lánum, ekki megi gjaldfella skuldir, gera fjárnám,framkvæma kyrrsetningu eða fá eigur skuldara seldar nauðungarsölu. Kröfuhöfumsé jafnframt óheimilt að krefjast eða taka við greiðslum af kröfum sínum þegarfrestun á greiðslum standi yfir. Stefnandi tekur fram aðdráttarvextir séu vextir sem reiknist á vanskil og sé ætlað að bætakröfueiganda upp frestun á greiðslu. Að þessu sögðu sé ljóst að einstaklingum ígreiðsluaðlögunarferli hjá embætti umboðsmanns skuldara sé óheimilt að greiðaaf skuldum sínum á tímabili greiðsluskjóls og því sé ekki rétt að tala umvanskil á kröfum skuldara þann tíma sem greiðsluskjól vari. Sé stefnda þvíóheimilt að beita vanefndarúrræðum, líkt og dráttarvöxtum, vegna krafnanna. Súákvörðun stefnda að reikna dráttarvexti á skuldabréf stefnanda fari í bága viðlög nr. 101/2010. Þá telur stefnandi með vísan til7. gr. laga nr. 38/2001 að kröfuhöfum sé óheimilt að reikna dráttarvexti fyrirþað tímabil þegar greiðsludráttur verði vegna atvika sem varða kröfuhafa ogskuldara verði ekki um kennt. Stefnandi telur að þar sem honumhafi verið óheimilt að greiða af kröfum stefnda á tímabilinu 17. febrúar 2011til 3. maí 2013 beri að líta svo á að lögmætar ástæður hafi búið að baki þeirriákvörðun stefnanda að halda eftir greiðslum á skuldum á meðan hann hafi verið ígreiðsluskjóli. Stefnandi vísar til 2. mgr. 11.gr. laga nr. 101/2010 og 1. gr. laga nr. 38/2001. Tekur stefnandi fram aðsíðargreind lög séu almenn lög, en lög nr. 101/2010 sérlög sem gangi framaralmennum lagaákvæðum. Stefnandi telur að vextirsamkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010, séu ekki sambærilegir vöxtum sem mælt séfyrir um í 7. gr. laga nr. 38/2001. Því sé ekki um sérreglu um dráttarvexti aðræða í 11. gr. laga nr. 101/2010, sem gangi framar ákvæðum laga nr. 38/2001.Bendir stefnandi á að hvorki í 11. gr. né í öðrum ákvæðum laga nr. 101/2010 séminnst á heimild lánardrottna til þess að reikna dráttarvexti á kröfur meðanskuldari sé í greiðsluskjóli. Ákvæði 11. gr. mæli aðeins fyrir um að vextirfalli á skuldir skuldara í greiðsluskjóli. Þeir vextir séu þó ekki gjaldkræfirnema þeir falli á kröfur er séu tryggðar með veði í eign skuldara sem hann fáiað halda á meðan á greiðsluaðlögunarferlinu stendur. Ákvæðið taki ekki tildráttarvaxta. Ákvæðið sé skýrt og ótvírætt og beri að skýra það samkvæmtorðanna hljóðan. Bendir stefnandi á að löggjafinn geri skýran greinarmun áhugtökunum vextir og dráttarvextir m.a. í lögum nr. 38/2001. Almennt verði aðmiða við að orð og hugtök sem komi fram í ólíkum lagabálkum, hafi sömu merkinguað lögum nema annað sé skýrt tekið fram. Það samrýmist einnig almennri málvenjuað gera greinarmun á vöxtum og dráttarvöxtum. Varakrafa stefnda felur í sér aðviðurkennt verði að stefnda hafi verið óheimilt að leggja dráttarvexti áskuldabréf nr. 1163-74-9681, þar sem álagning dráttarvaxta á skuldabréfið séólögmæt, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010. Ákvæðið mæli aðeinsfyrir um gjaldfellingu vaxta af kröfum sem tryggðar séu með veði í eignskuldara. Þó að yfirskrift skuldabréfsins sé Veðskuldabréf, sé það ekki tryggtmeð veði í eign stefnanda. Megi ráða af efni þess að um sé að ræða skuldabréfmeð einfaldri sjálfskuldarábyrgð. Ákvæðið gildi því ekki um fyrrgreintskuldabréf. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi telur aðheimild hafi verið í skuldaskjölum til að reikna dráttarvexti af ógreiddumgjalddögum áður en lög nr. 101/2010 hafi verið sett. Sú heimild hafi einnigkomið fram í 5. gr. laga nr. 38/2001. Bendir stefndi á meginreglusamningaréttar um að samningar skuli standa og um samningafrelsi. Þá fallivextir áfram á skuldir á meðan frestun greiðslna vari, sbr. 2. mgr. 11. gr.sömu laga. Þá hafi vextir verið fallnir á lán stefnanda áður en hann sótti umgreiðsluaðlögun. Stefndi telur 7. gr. laga nr.38/2001 ekki eiga við í máli þessu, þar sem skuldari hafi ekki af lögmætumástæðum haldið eftir greiðslu kröfu. Ef stefnandi hefði nýtt sérgreiðsluaðlögunarúrræðið hefði verið um lögmætt vanefndarúrræði að ræða.Stefnandi hafi hins vegar afturkallað umsókn sína áður en frumvarp aðgreiðsluaðlögun lá fyrir. Af því leiði að hann hafi ekki haldið eftir greiðslumaf lögmætum ástæðum. Þá telur stefndi að með vöxtum í 2. málslið 2. mgr. 11.gr. laga nr. 101/2010 sé bæði átt við almenna vexti og dráttarvexti. Þá telurstefndi að ekki hafi verið sýnt fram á með gögnum hvenær forsendur þær sem láguað baki umsókn stefnanda um greiðsluaðlögun hafi ekki lengur verið til staðar.Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að önnur vægari úrræði hafi ekki dugað og aðstefnanda hafi því verið nauðsynlegt að njóta tímabundinnar frestunar greiðslnaí tvö ár. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á, hafi hann ætlað að nýta sér úrræðigreiðsluaðlögunar, að hann hafi ekki getað afturkallað umsókn sína fyrr en hanngerði. Stefndi telur ekki ljóst hvort skilyrði greiðsluaðlögunar hafi verið tilstaðar, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 101/2010 enda hafi stefnandi verið fær umað greiða skuldir sínar tveimur árum síðar. Stefndi telur að heimilt hafiverið að reikna dráttarvexti á veðskuldabréf nr. 712730. Veðskuldabréfið hafiverið tryggt með veði í bifreið stefnanda HR-342. Í veðskuldabréfinu hafi veriðsamið um að bærist ekki greiðsla væri stefnda heimilt að reikna dráttarvexti.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að fjárhæð veðskuldabréfsins með dráttarvöxtumhafi verið hærri en sem nemi verðmæti umræddrar bifreiðar. Stefndi hafnar því að með vöxtumí 2. málsl. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 sé einungis átt viðsamningsvexti. Telur stefndi að bæði sé átt við vexti og dráttarvexti. Þá mótmælir stefndi því aðráðstöfun greiðslu stefnanda þann 4. júní 2013 til Dróma hf. hafi verið íandstöðu við samkomulag stefnanda við Dróma hf. og að stefnandi hafi gertmunnlegt samkomulag við Dróma hf. um að dráttarvextir á tímabili tímabundinnafrestunar greiðslna myndu falla niður. Þá er því mótmælt að stefndi hafi felltnokkra dráttarvexti niður vegna láns 1163-74-120317. Lánið hafi ekki verið íeigu stefnda og hafi beiðni stefnanda um niðurfellingu dráttarvaxta farið fyrirlánanefnd Hildu, sbr. þau gögn sem stefnandi hafi lagt fram. Stefndi telur að það hefði veriðmun hagstæðara fyrir stefnanda að fá 30% afslátt af dráttarvöxtum, en að reiknasamningsvexti á lán 712730. Dráttarvextir af 734.548 krónum, sem lán 712730stóð í þann 2. maí 2011, frá 2. maí 2011 til 3. maí 2013 nemi 189.788 krónum.Sé veittur 30% afsláttur af dráttarvöxtum næmi staðan þann 3. maí 2013 867.066krónum. Vísitala neysluverðs hafi í janúar 2011 verið 363,3 stig en í maí 2013hafi hún verið 411,3. Séu reiknaðir samningsvextir á lánið næmi fjárhæð þessþann 3. maí 2013 926.717 krónum. Mun hagstæðara væri því fyrir stefnanda aðveittur væri 30% afsláttur af dráttarvöxtum en að samningsvextir væru reiknaðirá lánið. Lán 9681 hafi verið meðlokagjalddaga 5. janúar 2011 og hafi verið gjaldfellt þann dag. Því hafi einnigverið myntbreytt þann dag, skv. grein 2 í skuldabréfinu. Erfitt sé því að sýnamun á dráttarvöxtum og samningsvöxtum á tímabili tímabundinnar frestunargreiðslna vegna láns 9681 þar sem dráttarvextir eru reiknaðir á íslenskafjárhæð en samningsvextir eru LIBOR-vextir á japönsk jen. Tekur stefnandi framað stefnda sé kerfislega ómögulegt að reikna lán fyrst á dráttarvöxtum, síðan ásamningsvöxtum og svo aftur á dráttarvöxtum. Stefndi hafi boðið stefnanda aðgera upp framangreind lán með 30% afslætti af dráttarvöxtum, en almennt eigiþað að gefa svipaða niðurstöðu og ef samningsvextir hefðu verið reiknaðir álánin. Stefnandi hafi ekki sæst á þá niðurstöðu. IV. NiðurstaðaÍ máli þessudeila aðilar um hvort stefnda hafi verið heimilt að reikna dráttarvexti á tvölán sem stefnandi tók upphaflega annars vegar hjá Sparisjóði Reykjavíkur ognágrennis og hins vegar hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum á meðan stefnandi varí samþykktri greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga. Reisir stefnandi málatilbúnað sinn m.a. á því að einstaklingum í greiðsluskjólisé óheimilt að greiða af skuldum sínum á tímabili greiðsluskjóls og því getiekki verið rétt að tala um vanskil á kröfum þann tíma sem greiðsluskjól vari. Stefndi telur að með vöxtumsamkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010, sé hvort tveggja átt við dráttarvexti ogvexti. Það leiði til þess að dráttarvexti beri að reikna á umræddar kröfur endahafi þær verið fallnar í gjalddaga. Þá sé ekki ljóst hvort skilyrðigreiðsluaðlögunar hafi verið til staðar, þar sem stefnandi hafi afturkallaðumsókn um greiðsluaðlögun áður enfrumvarp að greiðsluaðlögun lá fyrir Samkvæmt gögnum málsins sóttistefnandi um greiðsluaðlögun þann 17. febrúar 2011 og var umsókn hans samþykktþann 5. október 2011. Þann 6. október sama ár var stefnanda skipaðurumsjónarmaður með greiðsluaðlöguninni. Þann 3. maí 2013 afturkallaði stefnandihins vegar umsókn sína um greiðsluaðlögun. Dómurinn telur aðgreiðsluaðlögun hafi því hafist 17. febrúar 2011, sbr. ákvæði II. tilbráðabirgða með lögum nr. 101/2010, og að henni hafi lokið við fyrrgreindaafturköllun umsóknar þann 3. maí 2013. Eru ekki rök til annars en að telja aðskilyrði greiðsluaðlögunar hafi verið fyrir hendi. Ákvæði 8. gr. sömu laga umþriggja mánaða tímabil greiðsluaðlögunarumleitana þykja ekki hagga þessariniðurstöðu. Samkvæmt því sem nú var rakiðliggur því fyrir að stefnandi var í greiðsluaðlögun samkvæmt lögum nr. 101/2010á tímabilinu 17. febrúar 2011 til og með 3. maí 2013. Eftir það tímabil greiddistefnandi inn á lánin. Þannig greiddi hann þann 4. júní 2013, 4.000.000 krónainn á lán nr. 1163-74-9681, og var 1.490.667 krónum af þeirri fjárhæð ráðstafaðupp í áfallna dráttarvexti. Þann 5. september 2013 greiddi stefnandi 500.000krónur inn á lán nr. 163-74-712730 og af þeirri fjárhæð var 114.151 krónuráðstafað upp í áfallna dráttarvexti. Í 1. mgr. 11. gr. laga nr.101/2010 er mælt fyrir um réttaráhrif þess að umboðsmaður skuldara hefursamþykkt umsókn skuldara um greiðsluaðlögun. Hefst þá tímabundin frestungreiðslna. Í því felst m.a. að lánardrottnum er óheimilt að krefjast eða takavið greiðslu á kröfum sínum, gjaldfella skuldir, gera fjárnám o.fl. eins ognánar er greint í ákvæðinu. Í 2. mgr. greinarinnar ertiltekið að vextir falli á skuldir meðan á frestun greiðslna stendur en þeirséu ekki gjaldkræfir. Þá segir að vextir af kröfum sem tryggðar séu með veði íeign sem skuldari fái að halda gjaldfalli þó í samræmi við samninga þar um, aðþví marki sem veð svari til verðmætis hinnar veðsettu eignar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu reiknast dráttarvextir almennt frá gjalddagapeningakröfu fram að greiðsludegi hennar. Markmið dráttarvaxta er einkumað bæta kröfuhafa það tjón sem almennt má ætla að greiðsludráttur hafi valdiðhonum án þess að hann þurfi að færa sönnur að því hvert raunverulegt tjón hannhafi beðið af þeim sökum. Er almennt gert ráð fyrir að greiða beri dráttarvextieftir að vanefndir hafa orðið af hálfu skuldara á greiðslu skuldar. Lög nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga voru sett í kjölfar þessbankahruns sem varð hér á landi og var þeim m.a. ætlað að koma til mótsvið þá einstaklinga sem höfðu orðið illa úti af þeim sökum og þá um leiðað ná tökum á efnahagsástandinu. Samkvæmt 1. gr. laganna er markmiðþeirra að gera einstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum kleift aðendurskipuleggja fjármál sín og koma á jafnvægi milli skulda oggreiðslugetu þannig að raunhæft sé að skuldari geti staðið viðskuldbindingar sínar um fyrirsjáanlega framtíð. Í greinargerð þeirri semfylgdi frumvarpi til laganna segir m.a. að mikilvægt sé að samfélagslegsátt ríki um lagasetningu af þessu tagi því henni sé m.a. ætlað að veragrundvöllur endurreisnar og þess að hægt verði að styrkja efnahagsbata.Þeim sé þar að auki ætlað að standa áfram og lögfesta úrræði til handaeinstaklingum í verulegum greiðsluerfiðleikum óháð þeim erfiðu aðstæðumsem sköpuðust í kjölfar banka- og gjaldeyrishrunsins. Segir jafnframt aðgreiðsluaðlögun sé ætlað að auðvelda skuldara að endurskipuleggja fjármál sínog laga skuldir að greiðslugetu, þannig að raunhæft sé að hann geti staðið viðskuldbindingar sínar. Einnig að markmið frumvarpsins sé að einstaklingar fariframvegis frekar þessa leið við uppgjör og endurskipulagningu fjármála sinna enþvingaða leið skuldaskilaréttarins. Með lögum nr. 101/2010 var komiðá nýju kerfi til að auðvelda skuldara sem eiga í verulegum fjárhagsörðugleikumtil að endurskipuleggja fjármál sín og þar sem hagsmunir hans sjálfs eru hafðirað leiðarljósi. Úrræði laganna eru einkum fólgin í að sérstakur umboðsmaður skuldaraer honum til aðstoðar og að frestun verður á greiðslum á meðan ágreiðsluaðlögunarumleitan stendur. Jafnframt er leitað frjálsra samninga millikröfuhafa og skuldara samkvæmt IV. kafla laganna eða eftir atvikumnauðasamninga eftir V. kafla laganna. Ekki verður hins vegar séð að réttindikröfuhafa eigi að sæta skerðingu fram yfir það sem nú var sagt. Hafa ber í huga aðstefnukröfurnar voru þegar í gjalddaga fallnar og báru dráttarvexti við upphafheimildar til greiðsluaðlögunar. Dráttarvaxtakrafa stefnda var því þegar orðinvirk á þessum tíma og myndi fela í sér takmörkun eignarréttar ef gert væri ráðfyrir að lögin breyttu þessu réttarástandi. Þá er einnig rétt að líta til þessað í 1. mgr. 22. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. segir m.a. aðkrefjast megi dráttarvaxta vegna vanefnda skuldara á skyldum sínum án tillitstil greiðslustöðvunar. Þessi samanburður er raunhæfur því að lögunum umgreiðsluaðlögun er einnig ætlað að standa áfram og lögfesta þannig almenntúrræði fyrir þá sem eiga í verulegum greiðsluerfiðleikum. Við þessar aðstæðurmá ætla að löggjafinn hefði tekið það fram berum orðum ef tilgangur hans var sáað ekki mætti innheimta dráttarvexti við þessar aðstæður á tímabiligreiðsluaðlögunar. Af þessum sökum er rétt að skýra hugtakið vextir í 2. mgr.11. gr. laganna um greiðsluaðlögun einstaklinga þannig að það taki einnig tildráttarvaxtaá umræddu tímabili greiðsluaðlögunar. Samkvæmt framansögðu er stefndisýknaður af kröfum stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðili beri sinn hlutaaf þeim kostnaði sem hlotist hefur af rekstri málsins. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist engætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. DÓMSORÐ: Stefndi, Arion banki hf., ersýknaður af kröfum stefnanda, Smára Ríkarðssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 40/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 106. gr. sömu laga, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. febrúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upplýst er fyrir Hæstarétti að varnaraðili hafi 25. janúar 2008 lýst yfir áfrýjun á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur þann sama dag, sem getið er í hinum kærða úrskurði. Skýra verður úrskurðarorðin svo að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem hann hafði við birtingu nefnds héraðsdóms til að lýsa yfir áfrýjun hans, þannig að yfirlýsing um áfrýjun, áður en sá frestur rann út, bindi ekki sjálfkrafa enda á gæsluvarðhald yfir honum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt.], litháiskur ríkisborgari, til heimilis að [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur varir, þó eigi lengur en til föstudagsins 22. febrúar 2008, klukkan 16:00. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum í dag var dómfelldi dæmdur í fimm ára fangelsi vegna brota á 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Frá refsingunni dregst óslitið gæsluvarðahald frá 12. nóvember 2007. Dómfelldi tók sér frest til ákvörðunar um áfrýjun. Samkvæmt 106. gr. laga nr. 19/1991 lýkur gæsluvarðhaldi þegar dómur hefur verið kveðinn upp í málinu. Eftir kröfu ákæranda getur dómari þó úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á fresti skv. 2. mgr. 151. gr. laganna stendur. Dómfelldi hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna vegna gruns um afbrot sem hann hefur nú verið sakfelldur fyrir. Með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og 106. gr. sömu laga verður krafan því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki þykja efni til þess að verða við kröfu dómfellda um að hann sæti aðeins farbanni á meðan á áfrýjunarfesti stendur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Dómfelldi, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur varir, þó eigi lengur en til föstudagsins 29. febrúar 2008, klukkan 16:00.
|
Mál nr. 42/2003
|
Fasteignakaup Galli Matsgerð Skaðabætur Gagnsök
|
P og S, sem keyptu fasteign af G o.fl., töldu sig verða vör við galla á gólfi og þaki eignarinnar eftir afhendingu og kröfðust á þeim grundvelli skaðabóta eða afsláttar af kaupverði. Að atvikum málsins virtum var talið að upplýsingar G o.fl. um gólfsig hefðu átt að gefa P og S fullt tilefni til að kanna það frekar. Það gerðu þau þó ekki og gátu því ekki gert kröfu vegna þess. Matsgerðir voru lagðar til grundvallar varðandi ágalla á þaki hússins, enda hafði þeim ekki verið hnekkt. Í söluyfirliti sem P og S höfðu undir höndum og lögðu fram í héraðsdómi var tekið fram að á húsinu væri nýtt þak. Með hliðsjón af því var ekki talið að þau hefðu haft tilefni til að kynna sér ástand þess sérstaklega. Báru G o.fl. skaðabótaábyrgð vegna þeirra galla sem þak hússins reyndist haldið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2003. Þau krefjast þess að gagnáfrýjendur verði dæmd til að greiða þeim 2.600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. júní 2000 til 30. júní 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 1. apríl 2003. Þau krefjast þess að aðaláfrýjendur verði í sameiningu dæmd til að greiða þeim 3.230.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 21. október 1999 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags allt að frádregnum 2.600.000 krónum, sem komi til skuldajöfnuðar miðað við 7. júní 2000. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila er sprottinn af kaupum gagnáfrýjenda á einbýlishúsinu við Möðruvallastræti 8 Akureyri af aðaláfrýjendum, sem munu hafa erft húsið. Húsið var í sölumeðferð hjá Fasteignasölunni ehf. Af hálfu gagnáfrýjenda var í héraði lagt fram söluyfirlit varðandi húsið, sem þau kveðast hafa fengið hjá fasteignasölunni. Kom þar fram að um væri að ræða 127 m² steinsteypt einbýlishús á tveimur hæðum byggt árið 1943. Í reit á söluyfirlitinu, sem ætlaður er fyrir nánari lýsingu á eigninni, sagði meðal annars: „Gólfplata hefur sigið í húsinu. Skúr á baklóð. Falleg lóð, mikið af fjölærum plöntum. Rafmagn endurnýjað að hluta. Loft einangrað nýtt þak. Einangrun bætt. Ný hitalögn og ofnar.“ Af hálfu aðaláfrýjenda var lagt fram í héraðsdómi annað söluyfirlit samhljóða hinu fyrra að öðru leyti en því að seinasta hlutanum í nánari lýsingu eignarinnar var sleppt eða nánar tiltekið orðunum: „Loft einangrað nýtt þak. Einangrun bætt. Ný hitalögn og ofnar.“ Gagnáfrýjendur gerðu tilboð í húsið 25. júní 1999, sem aðaláfrýjendur samþykktu samdægurs. Var kaupsamningur gerður 9. júlí sama árs. Kaupverð var 8.100.000 krónur og skyldu 5.500.000 krónur greiðast við undirritun samningsins en 2.600.000 krónur 7. júní 2000. Húsið skyldi afhent 13. júlí 1999 en ekki er ágreiningur um að gagnáfrýjendur hafi fengið lykla að húsinu 2. þess mánaðar. Gagnáfrýjendur töldu sig verða vör við galla á húsinu og óskuðu með bréfi 1. september 1999 eftir að aðaláfrýjendur tækju þátt í kostnaði við endurbætur. Fengu gagnáfrýjendur af þessu tilefni nafngreindan húsasmíðameistara til að skoða húsið. Í skýrslu hans 13. september 1999 var lýst mjög miklu sigi á gólfplötu hússins og eina lausnin á því talin að brjóta gólfplötuna upp og steypa nýja. Þá var í skýrslunni lýst miklu sigi á lofti hússins og að komið hafi í ljós að þaksperrur væru fúnar í sundur. Sagði þar einnig að fyrir „einhverjum árum“ hafi annað þak verið sett yfir eldra þak en ekki væri unnt að koma auga á neinar verulegar festingar á efra þakinu. Var viðgerð á þakinu talin flókið úrlausnarefni. Gagnáfrýjendur rituðu aðaláfrýjendum bréf 20. september 1999 þar sem því var lýst, meðal annars með vísan í skýrslu húsasmíðameistarans sem fylgt mun hafa bréfinu, að um verulega galla væri að ræða á húsinu. Kröfðust þau af þeim sökum riftunar á kaupunum og bóta vegna tjóns er þau hafi haft af viðskiptunum. Daginn eftir óskuðu gagnáfrýjendur eftir að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn „til að meta galla og ástand“ fasteignarinnar. Var þess óskað í matsbeiðninni að „matsmennirnir staðreyni í skýrslu sinni þá galla sem eru á húsinu, og fram koma í skýrslu“ hins nafngreinda húsasmíðameistara og „leggi á það mat af hverju gallarnir stafa. Þá er þess óskað að matsmennirnir segi til um hvaða leiðir til úrbóta séu færar, hvað viðgerðarkostnaður verði mikill, og hvað megi búast við því að verkið taki langan tíma.“ Matsmennirnir skiluðu skýrslu sinni 21. nóvember 1999. Varðandi gólfplötuna staðfestu matsmennirnir að mestu lýsingu húsasmíðameistarans á siginu og fjölluðu um mögulegar orsakir þess. Töldu þeir hættu á að gólfplatan félli „einn góðan veðurdag“ niður í það holrými, sem myndast hefði undir henni, og töldu rétt að endurnýja hana með sjálfberandi nýrri plötu. Væri kostnaður við það 1.080.000 krónur, þar af væru 550.000 krónur vegna vinnu á byggingarstað. Varðandi þakið staðfestu matsmennirnir einnig að mestu lýsingu húsasmíðameistarans en þó töldu þeir að efra þakið væri fest við reim á þakbrúninni en aðrar festingar sæjust ekki án þess að rjúfa þakið. Töldu þeir sig loftsins stafa annars vegar af því að sökkull undir burðarvegg hafi sigið en hins vegar af því að sperrur væru sundurfúnar næst vesturvegg hússins. Hafi burður þaksins við það færst til og samhliða átt sér stað veruleg formbreyting á þakinu. Tóku matsmennirnir fram að erfitt hefði reynst að skoða þakrýmið, en orsök skemmdanna töldu þeir ónóga loftun í vestasta hluta þaksins, sérstaklega eftir að viðbótareinagrun hafi verið komið fyrir, og skort á rakasperru, en aukin einangrun geri auknar kröfur um hana. Loks gerðu þeir tilteknar tillögur til úrbóta, sem þeir töldu að kosta myndu 540.000 krónur en af því væru 330.000 krónur vegna vinnu á byggingarstað. Gagnáfrýjendur sendu aðaláfrýjendum matsgerðina með bréfi 13. desember 1999. Lýstu þau yfir að þau væru fallin frá riftunarkröfu sinni en kröfðust þess í stað skaðabóta eða afsláttar af kaupverði og voru þær kröfur að mestu reistar á niðurstöðu matsgerðarinnar. Með bréfi til matsmanna 5. febrúar 2000 lýstu gagnáfrýjendur því að loftklæðning hafi verið fjarlægð úr húsinu og gæfist því betra færi en áður á að skoða þakið. Var þess farið á leit að matsmennirnir skoðuðu þakið aftur og tækju matsgerðina til endurskoðunar ef þeir teldu þá skoðun gefa tilefni til. Varð sú raunin og er viðbótarmatsgerð þeirra dagsett 5. júní 2000. Voru skemmdir á þakinu þar taldar mun víðfeðmari en sést hafi við fyrri skoðun og var víðtækum fúaskemmdum lýst í matsgerðinni, meðal annars væru sperrur fúnar í sundur næst vesturvegg. Varðandi mögulegar úrbætur sagði meðal annars í matsgerðinni að upphaflegar sperrur væru megin burðarvirki þaksins og að sperrur í efra þakinu hvíldu á stykkjum sem neðri sperrurnar bæru. Var síðan lýst tveimur viðgerðarkostum. Annars vegar þeim að rjúfa þakið ofanfrá og gera við gömlu sperrurnar og annað sem aflaga hafi farið en hins vegar að rífa þakið og smíða nýtt. Var seinni leiðin talin kosta mun minna. Mátu matsmenn kostnaðinn 2.150.000 krónur en þar af væri vinna á byggingarstað 1.250.000 krónur. Af hálfu aðaláfrýjenda er því haldið fram að þeim hafi ekki verið kynnt þetta viðbótarmat fyrr en það var lagt fram í héraðsdómi 30. nóvember 2000 og hefur því ekki verið mótmælt af hálfu gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjendur inntu ekki af hendi þær eftirstöðvar kaupverðs, sem greiða skyldi 7. júní 2000 samkvæmt kaupsamningnum. Krefjast aðaláfrýjendur greiðslu þeirra í máli þessu en gagnáfrýjendur krefjast skaðabóta eða afsláttar vegna galla sem þau telja að hafi verið á gólfi og þaki hinnar seldu eignar. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi óskuðu aðaláfrýjendur 25. september 2001 eftir dómkvaðningu tveggja matsmanna til að láta í ljós rökstutt álit á átta nánar tilgreindum atriðum varðandi þak hússins. Er álit matsmannanna dagsett 13. maí 2002. Þegar skoðun þessara matsmanna fór fram var búið að gera verulegar breytingar og endurbætur á húsinu og setja á það algjörlega nýtt þak. II. Gagnáfrýjendur telja sig hafa fengið frá fasteignasölunni söluyfirlit það, sem þau lögðu fram í héraðsdómi og að framan er lýst. Kemur þar fram að gólfplata hafi sigið í húsinu. Sagði gagnáfrýjandinn Sigurður í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi að Hermann Jónsson starfsmaður fasteignasölunnar hafi lesið fyrir sig söluyfirlitið meðal annars varðandi það að gólfplata hússins væri sigin. Taldi Hermann í skýrslu fyrir héraðsdómi að hann hafi bent gagnáfrýjendum sérstaklega á gólfsigið. Ber gagnáfrýjandanum Sigurði og aðaláfrýjandanum Guðrúnu saman um að gólfsigið hafi borið á góma þegar gagnáfrýjendur skoðuðu húsið enda þótt nokkuð beri á milli um hvað rætt hafi verið nánar í því sambandi. Gagnáfrýjendur skoðuðu húsið fyrir kaupin og nutu til þess aðstoðar tveggja húsasmiða. Af skýrslum smiðanna fyrir héraðsdómi verður ráðið að gagnáfrýjendur hafi alls ekki minnst á gólfsigið við annan þeirra en hinum hafi gagnáfrýjandinn Sigurður sagt frá gólfsiginu en það ekki orðið tilefni til frekari athugana. Þegar allt þetta er virt verður að telja að upplýsingar aðaláfrýjenda um gólfsigið hefðu átt að gefa gagnáfrýjendum fullt tilefni til að kanna það frekar. Það gerðu þau ekki og geta því ekki gert kröfu vegna þess. Aðaláfrýjendur telja að gagnáfrýjendur hafi ekki sýnt fram á að þak hússins hafi verið haldið göllum. Hafi þak þess verið endurnýjað árið 1967 með þeim hætti að nýtt þak hafi verið byggt ofan á það sem fyrir var. Þetta efra þak hafi gengt hlutverki sínu síðan og aldrei hafi orðið vart við leka. Sé ósannað að það hefði þakið ekki getað gert um ókomin ár, þrátt fyrir fúa í eldra þakinu, ef gagnáfrýjendur hefðu ekki ráðist í breytingar á húsinu, meðal annars með því að fjarlægja burðarvegg. Matsbeiðni gagnáfrýjenda 21. september 1999 sé gölluð þar sem með henni séu matsmenn beðnir um að staðreyna niðurstöðu sérfræðings, sem gagnáfrýjendur hafi einhliða fengið til að skoða húsið, en ekki spurðir sjálfstætt um hvort ástæða hafi verið til að ráðast í endurbætur eða endursmíði á þakinu. Enda þótt fallast megi á það með aðaláfrýjendum að matsbeiðnin sé ekki svo skýr sem skyldi verður að telja að fram komi með ótvíræðum hætti í matsgerðinni 21. nóvember 1999 og viðbótarmatsgerðinni 5. júní 2000 að matsmenn tóku sjálfstæða afstöðu til ástands þaksins og þess hvaða úrbóta væri þörf. Kom skýrt fram í vitnisburði annars matsmannsins fyrir héraðsdómi að efra þakið hefði ekki haft sjálfstæðan burð og því hefði skert burðarþol neðra þaksins óhjákvæmilega kallað á endurbætur eða endurnýjun þaksins í heild. Verða matsgerðir þessar því lagðar til grundvallar varðandi úrlausn málsins enda hefur þeim ekki verið hnekkt. Þykir matsgerðin frá 13. maí 2002 ekki skipta máli í þessu sambandi enda gátu þeir matsmenn ekki kynnt sér ástand þaksins af eigin raun þar sem þá var búið að setja algerlega nýtt þak á húsið. Fyrir héraðsdóm voru lögð tvö söluyfirlit varðandi Möðruvallastræti 8 frá Fasteignasölunni ehf. Eins og að framan er rakið er tekið fram í því eintaki, sem gagnáfrýjendur segjast hafa fengið frá fasteignasölunni, að á húsinu sé nýtt þak en ekkert er getið um þakið í hinu eintakinu. Hermann Jónsson, starfsmaður fasteignsölunnar, gat fyrir héraðsdómi enga skýringu gefið á þessu en taldi að hvorki gagnáfrýjendur né aðaláfrýjendur hafi óskað eftir því að fá afrit af söluyfirlitinu fyrr en eftir að kaup tókust. Hann sagði að gagnáfrýjendum hafi væntanlega verið sagt að búið væri að endurnýja þakið en nánar aðspurður gat hann þó ekki fullyrt um það. Gagnáfrýjandinn Sigurður kvað, eins og áður segir, Hermann hafa lesið fyrir sig söluyfirlitið. Hafi hann lesið orðin „nýtt þak“ og Sigurður þá spurt nánar út í það. Hafi Hermann þá skýrt sér frá að sett hafi verið nýtt þak ofan á það eldra. Taldi gagnáfrýjandinn Sigurður að þakið hafi einnig borið á góma í viðræðum sínum við aðaláfrýjendurna Albert og Guðrúnu. Hafi Albert staðfest að nýtt þak hafi verið sett ofan á eldra þak en þeir ekki rætt það frekar. Guðrúnu kvaðst hann hafa spurt hvenær efra þakið hafi verið sett á en hún ekki sagst muna það. Guðrún taldi á hinn bóginn að gagnáfrýjendum hefði verið sagt að nýtt þak hafi verið sett yfir upprunalega þakið fyrir 25 til 30 árum. Þegar litið er til þeirra skyldu, sem lögð er á fasteignasala með 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu til að gera yfirlit þar sem fram komi öll þau grundvallaratriði varðandi ástand eignar sem skipt geta kaupanda máli, svo og þess hlutverks sem söluyfirlit gegna almennt í fasteignaviðskiptum, verður að leggja til grundvallar að staðhæfingar gagnáfrýjenda um að þeim hafi verið kynnt slíkt yfirlit varðandi Möðruvallastræti 8 séu réttar. Þá verður að miða við að þeim hafi verið kynnt sú útgáfa yfirlitsins, sem þau höfðu undir höndum og lögðu fram í héraðsdómi, en þar var tekið fram að á húsinu væri nýtt þak. Enda þótt gagnáfrýjandanum Sigurði hafi jafnframt verið sagt að hið nýja þak hafi verið sett ofan á eldra þak breytir það því ekki að gagnáfrýjendur máttu treysta því að sú framkvæmd hafi verið forsvaranleg og þakið því í góðu lagi. Höfðu þau því ekki tilefni til að kynna sér ástand þess sérstaklega. Bera aðaláfrýjendur skaðabótaábyrgð vegna galla þeirra sem þak hússins reyndist haldið. Í viðbótarmatsgerðinni 5. júní 2000 var kostnaður vegna úrbóta á þakinu talinn vera 2.150.000 krónur. Þegar tekið hefur verið tillit til þess að í þeirri fjárhæð var meðtalinn virðisaukaskattur af vinnu á byggingarstað, sem leita má endurgreiðslu á að 6/10 hlutum, verða aðaláfrýjendur dæmd til að greiða gagnáfrýjendum 2.002.410 krónur. Er gagnáfrýjendum heimilt að taka sér þá fjárhæð með skuldajöfnuði, svo sem þau gera kröfu um, gegn þeim 2.600.000 krónum, sem óumdeilt er að vangreiddar séu af kaupverði hússins. Gagnáfrýjendur verða því dæmd til að greiða aðaláfrýjendum 597.590 krónur. Gjalddagi eftirstöðva kaupverðs hússins var samkvæmt kaupsamningnum 7. júní 2000. Í matsgerðinni 21. nóvember 1999 var viðgerðarkostnaður á þaki hússins talinn nema 540.000 krónum eða 501.036 krónum ef tekið er tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á byggingarstað. Niðurstaða þessa mats var kynnt aðaláfrýjendum 13. desember 1999 og verður því tekið tillit til þess við ákvörðun dráttarvaxta frá gjalddaga eftirstöðva kaupverðsins. Niðurstaða viðbótarmatsins frá 5. júní 2000 var hins vegar ekki kynnt gagnáfrýjendum fyrr en 30. nóvember 2000 og hefur áhrif á ákvörðun dráttarvaxta mánuði síðar eins og í dómsorði greinir. Aðaláfrýjendur verða dæmd til að greiða gagnáfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Petrea Ósk Sigurðardóttir og Sigurður Gunnarsson, greiði óskipt aðaláfrýjendum, Guðrúnu Leonardsdóttur, Björgvin Leonardssyni, Albert Leonardssyni og Halldóri Guðjónssyni, 597.590 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 af 2.098.964 krónum frá 7. júní 2000 til 30 desember 2000, af 597.590 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjendum samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 16. október s.l., hafa þau Guðrún Leonardsdóttir, Huldugili 7, Akureyri, Björgvin Leonardsson, Hverfisgötu 29, Reykjavík, Albert Leonardsson, Noregi og Halldór Guðjónsson, Svíþjóð, höfðað hér fyrir dómi með stefnu birtri 10. október árið 2000 á hendur Petreu Ósk Sigurðardóttur, Möðruvallastræti 8, Akureyri, og Sigurði Gunnarssyni, sama stað. Með stefnu áritaðri 27. nóvember 2000, höfðuðu stefndu mál á hendur stefnendum, sem við þingfestingu þess þann 30. nóvember 2000 var sameinað framangreindu máli sem gagnsök. Í aðalsök er krafa aðalstefnenda sú, að stefndu verði dæmd til að greiða kr. 2.600.000 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 að kr. 2.600.000 frá 07.06.2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Í aðalsök krefjast aðalstefndu sýknu af kröfum aðalstefnenda svo og málskostnaðar sér til handa. Í gagnsök eru kröfur gagnstefnenda þær, að gagnstefndu verði in solidum dæmd til að greiða þeim kr. 3.230.000 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25, 1987 frá 21. október 1999 til greiðsludags. Enn fremur krefjast þau málskostnaðar, allt að frádregnum 2.600.000. Gagnstefndu krefjast sýknu í gagnsök auk málskostnaðar. Ágreiningur máls þessa snýst um hvort gagnstefnendur eigi rétt á skaðabótum eða afslætti á kaupverði vegna galla er taldir hafa verið á húsinu Möðruvallastræti 8 á Akureyri, við kaup gagnstefnenda á eigninni af gagnstefndu. Málsatvik bæði í aðalsök og gagnsök eru þau, að með kaupsamningi, undirrituðum 9. júlí 1999, seldu aðalstefnendur aðalstefndu fasteignina Möðruvallastræti 8, Akureyri. Umsamið kaupverð var kr. 8.100.000, sem greiðast skyldi þannig að kr. 5.500.000 skyldu greiddar með láni frá Landsbanka Íslands og kr. 2.600.000 skyldu greiðast með peningum þann 7. júní 2000. Síðari greiðsluna þ.e. kr. 2.600.000 hafa aðalstefndu ekki greitt og er aðalsök höfðuð til innheimtu þeirrar greiðslu. Aðalstefndu andmæla því ekki að greiðsla þessi sé ógreidd, en þau reisa sýknukröfu sína í aðalsök á því, að fasteignin hafi verið haldin göllum, sem gefi þeim rétt til skaðabóta eða afsláttar sem nemi hærri fjárhæð en krafa aðalstefnanda nemur og sé þeim heimilt að skuldajafna henni við aðalkröfuna. Gallar þeir er um er að ræða eru fólgnir í því, að annars vegar var gólfplata hússins sigin og hins vegar reyndist þakið mjög illa farið. Fengu aðalstefndu matsmann til að skoða og meta gallana. Voru dómkvaddir þeir Þorkell Rögnvaldsson húsasmíðameistari og Bergur Steingrímsson byggingaverkfræðingur. Við skoðun þeirra á þaki hússins reyndist það vera byggt yfir eldra þak, sem það hvíldi á. Lýsa matsmenn ástandi þaksins þannig, að sperrur hafi verið fúnar í sundur næst austurvegg, þá hafi fúaskemmdir í neðri borðaklæðningu verið nokkuð víða á þakinu, sérstaklega í vesturhluta þaksins og einnig við suðurvegg þar sem endar á borðum hafi verið fúnir í sundur. Einnig hafi verið fúnir flekkir með austur- og norðurveggjum. Þá hafi sést víða fúi í efri borðum neðra þaks þar sem pappi hafi ekki verið til staðar eða göt verið gerð á hann til athugunar. Fúi hafi verið á fleiri stöðum í stykkjum sem innsteypt hafi verið í veggi. Nánast engin loftun hafi verið inn á neðra þakrýmið. Aðalorsök skemmdanna telja matsmenn hafa verið ónóga loftun inn á þakið. Töldu matsmenn að ódýrasta leiðin til úrbóta væri að endurbyggja þakið að fullu í samræmi við núgildandi byggingareglur. Töldu matsmenn að kostnaður við þetta næmi kr. 2.150.000. Af þeirri upphæð næmi vinna á byggingarstað kr. 1.250.000. Þá staðfestu matsmenn í matgerð sinni að við skoðun hefði gólfplata hússins reynst verulega sigin og sprungin og lýsa þeir í matsgerð nánar ástandi gólfplötunnar. Töldu matsmenn að eðlilegast væri að ganga út frá sjálfberandi nýrri steyptri gólfplötu þar sem það væri minni aðgerð en að gera ráð fyrir gólfi á fyllingu þar sem grafa þyrfti út úr öllu rýminu undir plötunni niður á fast og setja malarfyllingu. Kostnað við þessar úrbætur mátu matsmenn á kr. 1.080.000, þar af kostnaður vegna vinnu á byggingarstað kr. 550.000. Milligöngu um kaup á fasteigninni hafði Fasteignasalan h.f. á Akureyri. Samkvæmt upplýsingum er þar lágu frammi um ástand fasteignarinnar var tekið fram að gólfplata hefði sigið í húsinu, en rafmagn væri endurnýjað að hluta, loft einangrað og þak nýtt. Við skoðun á húsinu segjast aðalstefndu hafa séð að gólfplata var sigin en telja sig ekki hafa getað séð að gallinn væri jafn umfangsmikill og í ljós kom. Byggja gagnstefnendur kröfur sínar á því að um sé að ræða leynda galla, sem dulist hafi þeim við skoðun og vísa þau til almennra reglna samningaréttar og ákvæði laga nr. 30, 2000 per analogiam, einkum IV. og V. kafla. Gagnstefndu mótmæla því að um hafi verið að ræða leynda galla. Gagnstefnendur hafi verið upplýstir um sig á gólfplötu og við skoðun hafi mátt sjá ástand þaksins. Þau hafi ekki gefið þær upplýsingar að þakið væri „nýtt“ heldur að þakið hafi verið endurnýjað en ekkert hafi verið gefið til kynna um aldur þess. Er sýknukrafan þeirra reist á framangreindu. Þegar litið er til þeirra upplýsinga er fyrir lágu um gólfplötuna hjá fasteignasalanum og aðalstefndu kynntu sér svo og að gallinn var a.m.k. að hluta til sýnilegur, verður að telja að seljendur, þ.e. aðalstefnendur málsins, hafi innt upplýsingaskyldu nægjanlega af hendi að þessu leyti. Þykja aðalstefndu því hvorki eiga rétt til bóta né afsláttar vegna gólfgallans. Aðalstefndu segjast við skoðun á húsinu ekki hafa séð neitt athugavert við þak þess. Vitni sem komið hafa fyrir dóminn bera að ekki hafi mátt sjá galla þaksins við skoðun utan frá. Svo sem að framan er rakið stóð í lýsingu hússins hjá fasteignasalanum að þakið væri nýtt. Ekki er fulljóst hvort munnlegar upplýsingar hafi verið í samræmi við það, en a.m.k. var aðalstefndu sagt að þakið væri endurnýjað, þ.e. að ekki væri um upprunalegt þak að ræða. Í matsgerð kemur fram að við endurnýjun þaksins hafi verið byggt ofaná eldra þakið og burðarviðir eldra þaksins notaðir áfram. Þar sem þeir eru orðnir fúnir er þakið ekki nægilega sterkt lengur. Til að kanna ástand þaksins þurfti að rífa úr því til að sjá innundir það. Verður því á það fallist að gallar þaksins hafi dulist kaupendum, þ.e. aðalstefndu við skoðun þeirra á húsinu og miðað við upplýsingar er þau fengu hafi þau getað vænst þess að þakið væri í góðu ástandi. Vitnið Birgir Stefánsson, eiginmaður aðalstefnanda Guðrúnar Leonardsdóttur, skýrði svo frá fyrir dóminum að honum hefði verið kunnugt um hvernig smíði þaksins var háttað og hann hefði tekið þátt í gerð þess. Kvað hann meðal annars engar teikningar hafa verið gerðar af þakinu og hefði það ekki hlotið neina sérstaka afgreiðslu hjá byggingayfirvöldum. Þegar til þessa er litið verður að telja að a.m.k. sumum gagnstefnendum hefði mátt vera kunnugt um hvernig gerð þaksins var háttað. Þá voru upplýsingar sem veittar voru um þakið villandi og til þess fallnar að styrkja trú aðalstefndu á því að ástæðulaust væri að efast um gæði þess. Verður því að telja að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi. Hinir sérfróðu meðdómsmenn hafa farið yfir mat hinna dómkvöddu matsmanna þeirra Þorkels Rögnvaldssonar og Bergs Steingrímssonar. Telja þeir að kostnaður við endurnýjun þaksins sé eðlilega metinn í matsgerðinni. Þykir því mega leggja matsupphæð til grundvallar í málinu og taka gagnkröfuna til greina með þeirri fjárhæð. Ber að draga hana frá kröfu aðalstefnanda í aðalsök. Eins og kröfugerð aðila er háttað eru ekki efni til sjálfstæðrar niðurstöðu í gagnsök. Er þá niðurstaða dómsins bæði í aðalsök og gagnsök að dæma ber aðalstefndu til greiðslu á kr. 450.000 (2.600.000 - 2.150.000) ásamt vöxtum eins og krafist er í aðalstefnum með þeirri breytingu að vextir dæmist samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá 1. júlí 2001. Með vísan til þessarar niðurstöðu svo og málsatvika allra þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri ásamt meðdómsmönnum Haraldi Sveinbjörnssyni byggingaverkfræðingi og Sigurði Hannessyni byggingameistara. D Ó M S O R Ð: Aðalstefndu, Petrea Ósk Sigurðardóttir og Sigurður Gunnarsson, greiði aðalstefnendum, Guðrúnu Leonardsdóttur, Björgvini Leonardssyni, Alberti Leonardssyni og Halldóri Guðjónssyni, kr. 450.000,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25, 1987 frá 21.október 1999 til 30. júní 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þ.d. til greiðsludags. Málskostnaður í aðalsök og gagnsök fellur niður.
|
Mál nr. 509/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms, um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. september 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. september 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 21. september 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 345/2010
|
Kærumál Greiðsluaðlögun
|
A, kt. [...], [...], [...], hefur farið þess á leit með vísan til ákvæða X. kafla a 3. þáttar laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009 að honum verði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar við lánardrottna sína.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. maí 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 320/2009
|
Skaðabætur Dómur Ómerking héraðsdóms Heimvísun
|
Úrskurður héraðsdóms var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju, þar sem í honum hafði ekki verið tekin rökstudd afstaða til hluta af ágreiningsefnum málsaðila, sbr. e. og f. liður 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. júní 2009. Hann krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst hann þess að stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða sér 36.049.422 krónur með 4,5% ársvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 12. janúar 2006 til 1. september 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum sex greiðslum á tímabilinu frá 27. mars 2006 til 28. september 2008 og tilteknum lífeyris- og dagpeningagreiðslum. Til þrautavara krefst hann 33.393.232 króna með sömu vöxtum og í aðalkröfu og að frádregnum sömu greiðslum og þar getur. Verði ekki á þetta fallist krefst hann greiðslu á 30.357.991 krónu en að því frágengnu 26.878.357 krónum, í báðum tilvikum með sömu vöxtum og að frádregnum sömu innborgunum og fyrr. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Í máli þessu deila aðilar um fjárhæð bóta fyrir líkamstjón sem áfrýjandi varð fyrir í umferðarslysi 12. janúar 2006. Áfrýjandi höfðaði málið með stefnu 19. nóvember 2007 og var málið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 29. nóvember sama ár. Byggði hann kröfur sínar á matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna 1. október 2007 um afleiðingar slyssins. Dómkrafa áfrýjanda í stefnunni nam 58.344.052 krónum auk vaxta og dráttarvaxta en að frádregnum greiðslum sem þá höfðu verið inntar af hendi inn á tjón hans. Eftir að málið var höfðað var aflað margvíslegra gagna um slys áfrýjanda og afleiðingar þess. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. óskaði eftir dómkvaðningu yfirmatsmanna um örorku áfrýjanda og miskastig eftir slysið sem og um önnur atriði samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Þeir luku matsgerð 30. maí 2008 og er grein gerð fyrir henni í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi sjálfur aflaði eftir þingfestingu málsins tveggja matsgerða, annars vegar um tekjur sínar fyrir slysdag og ætlaðar framtíðartekjur og hins vegar um sjúkrakostnað eftir slysið bæði fyrir liðinn tíma og framtíðina. Eru matsgerðir dómkvaddra manna um þessi efni dagsettar 26. maí 2008 og 30. júní sama ár. Hinn 29. ágúst 2008 gerði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. upp bætur til áfrýjanda eins og þessi stefndi taldi þær eiga að vera. Stefndu lögðu síðan fram greinargerð sína á dómþingi 18. september 2008 og byggðu á því að þeir hefðu nú greitt áfrýjanda bætur að fullu vegna tjóns hans. Á dómþingi 6. apríl 2009 lagði áfrýjandi fram nýtt skjal með „endanlegum dómkröfum“ sínum. Meðal veigamestu ágreiningsefna málsaðila er fjárhæð þeirra árslauna sem miða beri bætur við samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga. Þegar málið gekk til dóms í héraði miðaði áfrýjandi kröfu sína við niðurstöðu í matsgerð 26. maí 2008, þar sem meðal annars eru teknar með inn í grundvöll viðmiðunar hagnaður sem fyrirtækið Veituverk ehf. hafði frá stofnun þess í október 2003 til ársloka 2005, en þetta er félag sem áfrýjandi mun hafa stofnað vegna verktakastarfa sinna. Mun hann einn hafa átt allt hlutafé félagsins. Einnig er í matsgerðinni reiknað með söluhagnaði áfrýjanda við sölu á hlutafé í þessu félagi á árinu 2007 og honum dreift á árin fyrir slysið. Áfrýjandi hefur fært fram röksemdir af sinni hálfu fyrir því að leggja beri útreikninga matsgerðarinnar til grundvallar við ákvörðun á örorkutjóni hans. Stefndu hafa mótmælt þessu með rökstuddum hætti og viljað miða við árslaun eftir skattframtölum áfrýjanda sjálfs þrjú síðustu árin fyrir slysið. Í hinum áfrýjaða dómi er hvorki gerð grein fyrir efni matsgerðarinnar 26. maí 2008 né efni ágreinings málsaðila að því er varðar þau atriði sem þar er fjallað um. Í niðurstöðukafla dómsins er einungis sagt að hið stefnda tryggingafélag hafi greitt áfrýjanda bætur vegna varanlegrar örorku „í samræmi við ákvæði 5, 6, 7 og 9. gr. skaðabótalaga ... “ án þess að tekin sé rökstudd afstaða til framangreindra ágreiningsefna málsaðila. Fer þetta í bága við e. og f. liði 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Miðað við þessa niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Það athugist að í hinum áfrýjaða dómi segir að ekki verði „annað ráðið af gögnum málsins en að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón vegna líkamstjóns hafi stefndi greitt í samræmi við árslaunaviðmið á meðalvinnutekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksár fyrir 12. janúar 2006 ... “. Þetta virðist vera byggt á misskilningi því í yfirliti stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. 29. ágúst 2008 kemur fram að þessar bætur hafi byggt á „meðaltali launa árið fyrir slys eða kr. 295.000 á mánuði.“ Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 6. apríl 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ingjaldi Eiðssyni, kt.[ ], Logafold 178, Reykjavík, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, og Þórólfi Óskarsyni, kt. [ ], Fáfnisnesi 11, Reykjavík, með stefnu sem birt var 19. nóvember 2007. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 36.049.422 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 13.838.791 krónu frá slysdegi, hinn 12. janúar 2006, til stöðugleikatímapunkts 1. maí 2007, en af 35.267.469 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af stefnufjárhæðinni 36.049.422 krónum frá þeim degi til 1. september 2008, en með dráttarvöxtum af stefnufjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. „Allt að frádregnum kr. 150.000, pr. 27.3. 2006, kr. 500.000, pr. 11.5. 2006, kr. 300.000 pr. 28.7. 2006, kr. 5.000.000 pr. 4.10 2006 og kr. 12.570.127 pr. 28.9. 2008 og kr. 240.200 pr. 17.9. 2008. Auk þess kemur til frádráttar lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingastofnun Íslands kr. 860.431 króna mv. 1. maí 2007 og dagpeningar frá Tr. kr. 302.707 pr. 1. maí 2007.“ Til vara að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 33.393.232 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum af 11.353.897 krónum frá slysdegi, hinn 12. janúar 2006, til stöðugleikatímapunkts 21. febrúar 2007, en af 32.087.692 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af stefnufjárhæðinni 33.393.232 krónum frá þeim degi til 1. september 2008, en með dráttarvöxtum af stefnufjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. „Allt að frádregnum kr. 150.000, pr. 27.3. 2006, kr. 500.000, pr. 11.5.2006, kr. 300.000 pr. 28.7. 2006, kr. 5.000.000 pr. 4.10 2006 og kr. 12.570.127 pr. 28.9. 2008 og kr. 240.200 pr. 17.9. 2008. Auk þess kemur til frádráttar lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingastofnun Íslands kr. 872.179 króna mv. 1. mars 2007 og dagpeningar frá Tr. kr. 302.707 pr. 1. maí 2007.“ Til þrautavara að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 30.357.991 krónu ásamt 4,5% ársvöxtum af 11.341.675 krónum frá slysdegi, hinn 12. janúar 2006, til stöðugleikatímapunkts 21. febrúar 2007, en af 29.052.451 krónu frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af stefnufjárhæðinni [30.357.991] krónum frá þeim degi til 1. september 2008, en með dráttarvöxtum af stefnufjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. „Allt að frádregnum kr. 150.000, pr. 27.3. 2006, kr. 500.000, pr. 11.5. 2006, kr. 300.000 pr. 28.7. 2006, kr. 5.000.000 pr. 4.10 2006 og kr. 12.570.127 pr. 28.9. 2008 og kr. 240.200 pr. 17.9. 2008. Auk þess kemur til frádráttar lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingastofnun Íslands kr. 872.179 króna mv. 1. mars 2007 og dagpeningar frá Tr. kr. 302.707 pr. 1. maí 2007.“ Til þrautþrautavara að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 26.878.357 krónu ásamt 4,5% ársvöxtum af 11.353.897 krónum frá slysdegi, hinn 12. janúar 2006, til stöðugleikatímapunkts 21. febrúar 2007, en af 25.572.817 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2008, en af stefnufjárhæðinni 26.878.357 krónum frá þeim degi til 1. september 2008, en með dráttarvöxtum af stefnufjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. „Allt að frádregnum kr. 150.000, pr. 27.3. 2006, kr. 500.000, pr. 11.5. 2006, kr. 300.000 pr. 28.7. 2006, kr. 5.000.000 pr. 4.10 2006 og kr. 12.570.127 pr. 28.9. 2008 og kr. 240.200 pr. 17.9. 2008. Auk þess kemur til frádráttar lífeyrisgreiðslur frá Sjúkratryggingastofnun Íslands kr. 872.179 króna mv. 1. mars 2007 og dagpeningar frá Tr. kr. 302.707 pr. 1. maí 2007.“ Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru aðallega að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður að mati dómsins. Til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stutt yfirlit um atvik að baki máli þessu og ágreinisefni í því: Stefndi, Þórólfur Óskarsson, ók að morgni dags, hinn 12. janúar 2006, bifreið sinni ZX-187 suður Rauðarárstíg og varð það á að aka á stefnanda, Ingjald Eiðsson. Í skýrslu lögreglunnar samdægurs um umferðaróhappið er þess getið að við höggið hafi stefnandi kastast upp á vélarhlíf og framrúðu bifreiðarinnar, sem mun vera Volkswagen Vento, árgerð 1996, fjögurra dyra fólksbifreið, með þeim afleiðingum að framrúðan brotnaði. Við svo búið hefði stefnandi fallið í götuna með talsverða áverka. Þá segir í skýrslunni um vettvang og aðkomu lögreglunnar: „Bifreiðin ZX-187 var staðsett á akbrautinni framan við hús nr. 36. Í hægri vegkanti, hægra megin við ZX-187 var bifreiðin RR-224 og voru aðvörunarljós hennar blikkandi. Aftan í bifreiðinni RR-224 var tengivagninn, VB-802. Á tengivagninum voru vökvadæla og steinsög. Framan við bifreiðina mátti greina tvo litla blóðpolla, en þar mun slasaði hafa legið. Höfuð slasaða vísaði í vestur átt. Derhúfa slasaða lá á götunni við vinstra framhjól ZX-187. Í bifreiðastæði móts við Austurbæjar apótek var 6 kg.gaskútur, gulur að lit. En vegfarandi mun hafa fært hann þangað eftir óhappið. Áðurnefndur loki sem slasaði var að vinna við er á miðri akbrautinni. Er hann 4 metra frá hægri vegkanti.“ Í skýrslunni er einnig m.a. greint er frá því að [stefndi] Þórólfur hafi tjáð lögreglunni að hafa ekið hægum hraða suður Rauðarárstíg er hann skyndilega hefði fundið fyrir höggi á framverðri bifreiðinni. Hann hafi þá snögghemlað en ekki orðið var við [stefnanda] Ingjald fyrr en við áreksturinn. Í lögregluskýrslu greinir einnig frá því að lögreglan hafi náð tali af Ingjaldi á slysadeild; orðrétt segir: „Ingjaldur var í rannsókn er við komum en þegar tími gafst til höfðum við af honum tal. Kvaðst hann muna vel eftir atviki þessu og kvaðst hann hafa verið staddur á miðri akbrautinni og hann hafi verið að vinna við að opna lok sem þarna er á akbrautinni vegna stíflaðs vatnsinntaks. Var hann að vinna fyrir Orkuveitu Reykjavíkur. Kvaðst hann hafa haft meðferðis gulan gaskút. Þar sem hann var að vinna á akbrautinni kvaðst hann skyndilega hafa séð bifreið koma á mikilli ferð suður Rauðarárstíg. Kvaðst hann ekki hafa náð að bregðast við í tíma og hafi bifreiðin ekið á hann með fyrrgreindum afleiðingum. - Ingjaldur kvaðst hafa verið á bifreiðinni RR-224 og hafði hann lagt henni í hægri vegkanti. Kvaðst hann hafa kveikt á aðvörunarljósum bifreiðarinnar.“ Um klæðnað Ingjalds er hann slasaðist segir í lögregluskýrslunni að hann hafi verið í svörtum jakka, dökkbláum buxum og dökkblárri skyrtu, með ljósa derhúfu en ekkert endurskin á fatnaði. Þá er rakin er frásögn vitnis, Júlíusar Þorbergssonar, með eftirfarandi hætti: „Júlíus er eigandi verslunarinnar Draumur hf., Rauðarárstíg 41. En hann tilkynnti slysið til 112. Kvaðst hann hafa verið staddur í verslun sinni og verið að fylla á kælinn sem staddur er sunnan megin í búðinni. Hægra megin við kælinn er gluggi sem vísar til vesturs. Þar sem hann hafi verið að fylla á kælinn kvaðst hann hafa veitt athygli Ingjaldi þar sem hann var á miðri akbrautinni. Kvaðst Júlíus hafa séð þegar bifreið sem var ekið suður Rauðarárstíg á litlum hraða hafi ekið á Ingjald.“ Hinn 19. janúar 2006 tók lögreglan sérstaka skýrslu af stefnda, Þórólfi Óskarssyni. Honum var kynnt vitnaskyldan og ábyrgð í því sambandi. Jafnframt var honum kynnt ákvæði 51. gr. laga nr. 19/1991. Þórólfur kvaðst vilja tjá sig um málið og síðan er haft eftir Þórólfi: „Hann hafi ekið suður Rauðarárstíg á 20 30 km/klst. Hann hafi ekki tekið eftir Ingjaldi fyrr en bifreiðin skall á honum. Hann hefði séð Ingjald lenda upp á framrúðu, falla síðan framfyrir bílinn og til vinstri. Kveðst Þórólfur hafa hraðað sér út úr bílnum til að hlú að Ingjaldi. Þá hefði vegfarandi komið að og segir Þórólfur að hann hafi þá hraðað sér að versluninni Draumurinn til að láta hringja eftir sjúkrabíl. Verslunarmaðurinn hefði sagt að hann væri búinn að því og segir Þórólfur að hann hafi þá hraðað sér til baka til að hlú að hinum slasaða og einnig til að vara aðra ökumenn við þar sem Ingjaldur lá á akbrautinni. - Þórólfi eru sýndar ljósmyndir sem teknar voru á vettvangi. Þórólfur kveðst gera athugasemd við mynd nr. 7. Þar er sýndur gaskútur sem sagt er að Ingjaldur hafi verið með. - Þórólfur kveðst draga mjög í efa að Ingjaldur hafi verið með þennan gaskút, bifreiðin hefði ekki lent á kútnum og hann muni ekki eftir að hafa séð þennan kút úti á götunni, hann muni eftir kútnum það sem kúturinn er sýndur. Kveðst Þórólfur halda að Ingjaldur hafi ætlað að fara að vinna með gaskútinn austan við götuna. - Þórólfur kveðst einnig draga í efa að Ingjaldur hafi verið að vinna við loka í götunni, það hafi ekki verið sjáanleg nein verkfæri á götunni. Einnig hafi klæðnaður Ingjalds ekki borið það með sér að hann hafi ætlað að fara að vinna við loka úti á miðri götu. Ingjaldur hafi verið dökkklæddur, án endurskinsmerkja í lélegri birtu.“ Hinn 20. febrúar 2006 tók lögreglan sérstaka skýrslu af vitninu Júlíusi Þorbergssyni. Þar segir: „Júlíus greinir frá því að það hefði verið kolsvarta myrkur og rigning. Hann hefði verið inni í versluninni Draumurinn og verið að fylla á kælinn og jafnframt verið að fylgjast með umferðinni út um gluggann. Hann hefði verið búinn að taka eftir jeppa vestan við götuna með kerru. Hann hefði séð mann koma gangandi á milli kerrunar og bílsins. Maðurinn hefði gengið hiklaust, líkt og í einhverju hugsunarleysi, út á götuna. Í sama augnabliki hefði hann séð að bíl var ekið frekar rólega norður Rauðarárstíg og á manninn sem þá var kominn út á götuna. Segir Júlíus að hann hefði séð manninn kastast frá bílnum og hafna í götunni. Segir Júlíus að hann hefði strax séð að það var slys og hringt á sjúkrabíl. - Júlíus er spurður hvort hann hefði tekið eftir manninum að vinna í götunni áður en slysið varð. Júlíus kveðst ekki hafa tekið eftir manninum fyrr en hann sá hann ganga á milli bílsins og kerrunnar. - Júlíus er spurður hvort hann hafi séð hver hafi verið með gulan gaskút sem var á vettvangi. Júlíus kveðst ekki hafa séð það. - Júlíus er spurður hvort hann geti sagt til um hraðann á bílnum. Júlíus segir að hann geti ekki sagt nákvæmlega til um það en hann telji að bílnum hafi verið ekið á 20 25 km/klst.“ Með beiðni dagsettri 5. mars 2007, fór stefnandi fram á dómkvaðningu matsmanna samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991. Beðið var um mat á tilteknum níu atriðum um afleiðingar umferðarslyssins, hinn 12. janúar 2005, fyrir stefnanda. Hinn 25. maí 2007 var á dómþingi Ingvar Sveinbjörnsson hrl. og Tómas Zoëga geðlæknir kvaddir til að framkvæma umbeðið mat. Matsgerð þeirra er dagsett 1. október 2007. Þar segir undir fyrirsögninni Samantekt: Í umferðarslysinu 12. janúar 2006 varð Ingjaldur Eiðsson, ..., fyrir alvarlegum áverkum. Aðaláverkarnir eru bundnir við hægri fót, vinstra herðablað og öxl og loks höfuðáverki. Ingjaldur hefur gengist undir aðgerðir á hægri fæti og hann er með töluverða áverka í kjölfar slyssins, með verki í fætinum, gönguþol er mjög skert og hann verður að ganga með staf. Varðandi áverka á vinstra herðablaði og öxl er ljóst að hann er enn með verki eftir slysið sem sjálfsagt er kominn til að vera. Aðgerð á vinstri öxl gat aukið hreyfifærni hans sem þó enn er aðeins takmörkuð. Við höfuðáverkann er ljóst að hann hefur fengið beinbrot í framhluta höfuðs. Ekki greinist alvarleg merki um áfallastreituröskun, en hann er áfram með væg þunglyndiseinkenni. Gert hefur verið taugasálfræðilegt mat, en niðurstöður þess eru ekki óyggjandi. Í mati á afleiðingum við höfuðslysið er áberandi að verulegur munur er á afleiðingum slyssins eftir því hvort Ingjaldur talar um það eða ættingjar hans lýsa. Ingjaldur talar um vægan einbeitingarskort, áhugaleysi, minnkaða tilhlökkun, erfiðleika við ákvarðanatöku, en bæði eiginkona hans og tengdasonur lýsa mun meiri breytingum og þau tala um gjörbreytingar á persónuleika. Hann hafi breyst frá því að vera mjög virkur einstaklingur með óþrjótandi kraft og frumkvæði í það að vera atkvæðalítill og framtakslítill maður, viðkvæmur og frumkvæðalítill á flestan hátt. Einkenni þessi geta samrýmst því sem stundum sést við áverka á framhluta heilans, en það eru einkenni sem umhverfið tekur mun meira eftir en einstaklingurinn sjálfur. Matsmenn telja tímabært að leggja mat á afleiðingar slyssins og telja matsmenn að heilsufar hafi orðið stöðugt 01.05.2007 um það leyti er hann hóf störf að nýju. Tímabil óvinnufærni að fullu er talið vera frá slysdegi 12.01.2006 til 01.05.2007. Matsmenn taka ekki afstöðu til þess hvert hafi verið fjártjón. Matsmenn telja að málsaðilar eigi að semja um það á grundvelli fyrirliggjandi gagna eða ella vísa ágreiningi um það til dómstóls til úrlausnar. Tímabil þjáninga án rúmlegu telst vera hið sama og tímabil óvinnufærni og þar af telst Ingjaldur vera rúmliggjandi tímabilin 12.01.2006-03.03.2006 og 21.08.2006-25.08.2006 og að auk þess 24.04.2004 er hann var inniliggjandi yfir daginn og 21.11.2006 vegna aðgerðar í vinstri öxl. Mat á rúmlegu er miðað við þá daga eða tímabil sem hann var inniliggjandi á sjúkrastofnun eða rúmliggjandi vegna aðgerðar. Við mat á varanlegum miska er miðað við afleiðingar brots á hægri fótlegg, brots á vinstra herðablaði með áverka á vinstri öxl og afleiðingar höfuðáverka. Varanlegur miski er metinn 45%. Við mat á varanlegri örorku er litið til aðstæðna tjónþola og afleiðinga slyssins. Matsmenn hafa metið honum 45% miska vegna alvarlegra áverka. Hann er fyrrum sjómaður með skipstjórnarréttindi en hafði í mörg ár fyrir slysið unnið sem verktaki hjá Orkuveitu Reykjavíkur. Mat á starfsgetu er miðað við þann bakgrunn. Hann hefur nýhafið störf við eftirlit hjá Orkuveitu Reykjavíkur og er ekki komin nein reynsla á starfsgetu hans en hann telur reyndar sjálfur að hann eigi að geta unnið létt eftirlitsstörf. Matsþoli vinnur síðan 1. maí 2007 “fulla” vinnu hjá Orkuveitu Reykjavíkur. Um er að ræða tímabundna vinnu en metið verður í haust hvort hann getur fengið áframhaldandi vinnu hjá Orkuveitunni. Ljóst er að matsþoli er óvinnufær til allra erfiðisstarfa. Augljóst er að hann getur ekki snúið aftur til starfa líkum þeim sem hann gegndi áður. Ef Orkuveitan getur haldið áfram að nota reynslu hans eins og hún gerir í sumar gjörbreytir það atvinnumöguleikum matsþola. Atvinnumöguleikar matsþola utan Orkuveitu virðast sáralitlar. Með hliðsjón af þessu telja matsmenn rétt að meta honum verulega varanlega örorku og áætla matsmenn að hann hafi í heild rétt rúmlega hálfa starfsorku og er varanleg örorka metin 45%. Matsmenn telja að metin örorka nái ekki 50% samkvæmt reglugerð nr. 379/1999. Matsmenn telja að þeir reikningar yfir kostnað sem lagðir hafa verið fram (heimild 21) geti vel komið heim og saman við líklegan sjúkrakostnað fram að batahvörfum en um er að ræða kostnað að fjárhæð kr. 85.668.- Í því sambandi er þó rétt að taka fram að um getur verið að ræða hærri útlagðan kostnað þar sem ekki er víst að allar nótur vegna sjúkrakostnaðar hafi verið lagðar fram auk þess sem ljóst er að tjónþoli hefur farið margar ferðir í einkabíl í sjúkraþjálfun og í heimsóknir á sjúkrastofnanir. Varðandi framtíðarsjúkrakostnað taka matsmenn fram að afar erfitt sé að reikna slíkan kostnað. Þegar um minni slys er að ræða er almennt ekki um að ræða slíkan kostnað þar sem tjónþolar geti haldið við bata með eigin æfingum. Þegar um alvarlegri slys sé að ræða megi gera ráð fyrir að tjónþoli geti annað slagið haft þörf fyrir sérhæfða meðferð af hálfu sjúkraþjálfara. Í þessu máli telja matsmenn ekki óraunhæft að ætla að tjónþoli þurfi annað hvert ár að hafa þörf fyrir sérhæfða meðferð sjúkraþjálfara og áætla matsmenn að það geti verið 15 skipti í meðferð annað hvert ár. Varðandi það hver séu eðlileg viðmiðunarlaun taka matsmenn fram að það geti ekki verið hlutverk dómkvaddra matamanna að svara til um það. Um sé að ræða máefni sem málsaðilar komi sér saman um eða vísi ella til dómstóls til úrlausnar. Undir fyrirsögninni Afstaða til matsspurninga sbr. bréf frá 2007 segir að lokum í matsgerðinni: 1. Líkamlegir annmarkar eru samkvæmt gögnum og skoðun aðallega bundnar við hægri fót og vinstri öxl. Nákvæmar lýsingar á þeim áverkum liggja fyrir. Skoðun matsmanna er að matsþoli hafi breytingar á starfsemi framheila við slysið. Auk þunglyndiseinkenna eru aðrar breytingar á matsþola, sem aðrir verða meira varir við en matsþoli sjálfur. 2. Stöðugleikapunkti er náð 1. maí 2007 en þá hefur matsþoli störf hjá Orkuveitu Reykjavíkur. 3. Tímabil óvinnufærni er 100% tímabilið 12.01.2006-01.05.2007. 4. Sama og tímabil óvinnufærni og þar af rúmliggjandi 12.01.2006-03.03.2006, 24.04.2006, 21.08.2006-25.08.2006 og 21.11.2006. 5. Varanlegur miski er 45% 6. Varanleg örorka er 45% 7. Örorka nær ekki 50% skv. reglugerð nr. 379/1999. 8. Sjá samantekt 9. Sjá samantekt. Af hálfu stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., var með bréfi, dagsettu 15. október 2007, beðið um dómkvaðningu yfirmatsmanna til að meta hvort og þá að hvaða marki matsþoli, Ingjaldur Eiðsson, hafi orðið fyrir líkamstjóni sem rekja mætti til slysins 12. janúar 2006. Nánar tiltekið var óskað eftir mati á tilteknum sex atriðum. Á dómþingi, hinn 30. nóvember 2007, voru þau Áslaug Björgvinsdóttir lögfræðingur, Ágúst Kárason bæklunarlæknir og Kristinn Tómasson geðlæknir kvödd til að framkvæma hið umbeðna mat. Matsgerðin er dagsett 30.maí 2008. Undir fyrirsögninni Afstaða til matsefnis segir: 1. Almennar læknisfræðilegar ályktanir um afleiðingar slyssins 12. janúar 2006 Matsþoli var frískur og hraustur þegar hann lenti [í] slysinu þann 12.01.2006 þegar bifreið ók á hann þar sem hann var við störf sín fyrir Orkuveituna. Við slysið fékk matsþoli opið kurlað beinbrot á hægri sköflungi og kurlbrot í vinstra herðablaði inn að vinstri axlarlið. Þá kom sprunga í höfuðkúpubotn yfir vinstri augntóft og fékk hann mar við augu (glóðaraugu) og skurð á vinstri augabrún auk skráma og marbletta. Brotið á fótlegg var neglt en gróandi varð lélegur fyrst í stað auk þess sem brot í vinstri herðablaði hamlaði mjög hreyfigetu. Gera þurfti tvær aðrar aðgerðir á sköflungsbrotinu þann 24.04.2006 og þann 21.08.2006 til þess aðbrotið næði að gróa. Eftir situr hins vegar stirðleiki í hægri ökkla auk þess sem hann stingur við og þreytist verulega við gang vegna verkja í sköflungi líklegast vegna örmyndunar. Varðandi vinstri öxlina var framkvæmd aðgerð þann 21.11.2006 til að bæta liðleika í öxlinni og minnka verki. Þó matsþoli sé fær um flestar athafnir daglegs lífs þá getur hann illa unnið upp fyrir sig eða beitt öxlinni með álagi vegna stirðleika í henni, minnkaðrar hreyfigetu og minnkað krafts. Hann hefur verið í virkri sjúkraþjálfun vegna einkenna og óþæginda frá hægri ganglim og vinstri öxl. Varðandi höfuðáverkann og það álitaefni hvort matsþoli hafi hlotið heilaskaða er rétt að horfa til þess að í lögregluskýrslu kemur fram að matsþoli muni vel eftir atvikum. Hann lýsir því að hann hafi verið að vinna við að opna lok á akbrautinni vegna stíflaðs vatnsinntaks. Hann hafi skyndileg séð bifreið koma á mikilli ferð suður Rauðarárstíg og hann hafi ekki náð að bregðast við með fyrrgreindum afleiðingum. Þá skiptir einnig máli að því er lýst að hann hafi verið fulláttaður við skoðun læknis á slysadeild. Segulómun af heila sýnir engin áverkamerki á heila og taugasálfræðileg próf gefa ekki óyggjandi vísbendingu um að hann hafi fengið heilaáverka. Ættingjar matsþola lýsa hins vegar verulegum breytingum á honum þó að persónan sé sú sama, þá sé frumkvæði matsþola minna og hann sinnulítill. Hann sé ekki lengur leiðtogi fjölskyldunnar. Matsþoli fékk eftir slysið endurupplifanir sem hann síðar náði að bæla niður en samhliða einangrun sem fylgdi slysinu ber á vaxandi depurð og leiða. Erfiðleikum við ákvörðunartöku, einbeitingar örðugleikum og öðrum þunglyndiseinkennum er lýst bæði í taugasálfræðilega matinu sem og í mati Tómasar Zoëga og Ingvars Sveinbjörnssonar. Í ljósi fyrstu skoðuna á matsþola eftir slysið og lýsingum hans sjálfs verður að ætla að hann hafi fengið heilahristing við slysið samfara broti á höfuðkúpu. Hins vegar er eins og áður sagði segulómun af höfði eðlileg, taugasálfræðileg próf er ekki afgerandi um heilaskaða og klínísk skoðun Tómasar Zoëga og Marinós Hafstein bendir ekki til þess að hann hafi fengið beinan skaða á heilavef. Framangreindar skoðanir og möt sem og eigin lýsing matsþola benda eindregið til þess að hann hafi fengið þunglyndi í kjölfar þeirrar skerðingar á líkamlegri getu sem hann hlaut eftir slysið og viðvarandi verkja. Þunglyndi getur vel skýrt frumkvæðisskort, einbeitingarerfiðleika sem lýsa sér í minnistruflunum auk annarra geðeinkenna sem hann lýsir. Matsþoli hefur leitað sér kerfisbundið aðstoðar vegna líkamlegra einkenna en ekki vegna þunglyndiseinkenna. Ljóst er að þunglyndiseinkenni sem hann hefur í dag hamla að nokkru getu hans auk þess sem þau skerða lífsgæði hans verulega. Gera má ráð fyrir að með kerfisbundinni meðferð eða með tímanum þá lagist þessi einkenni verulega, þó svo að geðheilsa hans verði alltaf eitthvað viðkvæmari fyrir en áður var, m.a. vegna viðvarandi verkjasögu og skerðingar á líkamlegri færni. 2. Stöðugleikatímamark Í matsbeiðni er óskað mats á því hvenær heilsufar matsþola hafi orðið stöðugt vegna afleiðinga slyssins þann 12. janúar 2006. Samkvæmt 3.gr. skaðabótalaga skulu bætur fyrir þjáningar miðaðar við tímann frá því að tjón varð þar til heilsufar tjónþola er orðið stöðugt. Mat á því hvenær heilsufar telst stöðugt er m.ö.o. læknisfræðilegt mat á því hvenær varanlegar afleiðingar tjóns hafa tekið við af þeim tímabundnu, nánar tiltekið þegar ekki er að vænta frekari bata, og þá almennt að lokinni læknismeðferð og endurhæfingu. Matsþoli fór í aðgerð á vinstri öxl þann 21.11.2006 og hefur eftir að hann jafnaði sig á þeirri aðgerð búið við stöðugt ferli. Í ljósi eðlis áverkanna og einkenna matsþola er það niðurstaða matsmanna að heilsufar matsþola hafi verið orðið stöðugt þann 21.02.2007. 3. Tímabundin óvinnufærni Þá er óskað svars við því hversu lengi matsþoli hafi verið óvinnufær vegna afleiðinga umferðarslyssins þann 12. janúar 2006. Ákvæði 2.gr. skaðabótalaga, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1999, hefur að geyma reglu um ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, þ.e. bætur til handa tjónþola vegna tímabundins missis launatekna af völdum líkamstjóns. Í ákvæðinu segir að ákveða skuli bætur fyrir atvinnutjón fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans er orðið stöðugt. Samkvæmt ákvæðinu er um tvo mögulega tímapunkta að ræða varðandi lok réttar til bóta vegna tímabundins atvinnutjóns, þ.e. annars vegar tímamarkið þegar tjónþoli getur byrjað aftur starf að verulegu leyti í sama mæli og áður og hins vegar þegar heilsufar hans telst hafi verið orðið stöðugt, sem venjulega myndi teljast það tímamark þegar svo er komið að áliti lækna að ólíklegt sé að tjónþoli læknist frekar af afleiðingum líkamstjóns, eins og það er orðað í greinargerð með frumvarpi að skaðabótalögum. Það er niðurstaða matsmanna að miða eigi tímabundna óvinnufærin matsþola við það þegar heilsufar hans telst hafa orðið stöðugt, þ.e. frá 12.1.2006 til 21.02. 2007, enda ljóst að fyrir þann tíma var ekki um það að ræða að hann gæti hafið vinnu að nýju. 4. Þjáningatímabil Samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, skal greiða þjáningabætur fyrir tímabilið frá því að tjón varð þar tilheilsufar tjónþola er orðið stöðugt. Sikilyrði bóta er að tjónþoli sé veikur, þar sem greint er á milli veikinda þar sem tjónþoli er rúmfastur og veikindi án rúmlegu, en samkvæmt 2. málslið ákvæðisins er heimilt að greiða þjáningabætur þegar sérstaklega stendur á, þótt tjónþoli sé vinnufær. Í ljósi áverkanna sem [tjónþoli] hlaut í slysinu og þeim læknisfræðilegu gögnum sem fyrir liggja um líðan hans og dvöl á sjúkrahúsi eftir slys telja matsmenn rétt að miða þjáningatímabil [tjónþola] það sama og óvinnufærni [hans] eða til 21.02.2007, þar af rúmliggjandi í fjóra mánuði. 5. Varanlegur miski Samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er varanlegur miski metinn út frá læknisfræðilegu sjónarmiði og til þess litið, hversu miklum erfiðleikum tiltekið tjón veldur í lífi tjónþolans. Miða á við heilsufar tjónþola þegar það er orðið stöðugt. Um er að ræða almennt mat í þeim skilningi að sambærileg meiðsl eiga almennt að leiða til sama miskastigs hjá tveimur eða fleiri einstaklingum, enda þótt svigrúm sé til frávika þegar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Örorkunefnd hefur samið töflur, þar sem miskastig vegna ýmiss konar líkamstjóns er metið með almennum hætti. Hafa töflur þessar verulegt gildi til leiðbeiningar við mat á varanlegum miska einstakra tjónþola, þótt ekki séu þær bindandi og heldur ekki tæmandi. Hér er byggt á töflum þessum að því marki sem unnt er, en ella reynt að draga af þeim ályktanir um meginstefnu. Sé það ekki hægt er leitast við að haga mati þannig, að samræmi sé í því og miskastigum samkvæmt töflunum. Við mat á miska leggja matsmenn til grundvallar meiri háttar áverka á hægri sköflung og talsverðan áverka [á] hægri öxl af völdum slyssins þann 12. janúar [2006] sem munu valda langtíma skerðingu. Skerðingin fyrir matsþola er fyrst og fremst fólgin í að allur þungur burður er illmögulegur eftir slysið og hreyfingar upp fyrir axlarhæð eru takmarkaðar. Þá er göngugeta og álagsþol á ganglim verulega skert. Einnig verður að horfa til þess að matsþoli býr í dag við þunglyndi sem matsmenn telja að verði rakið til afleiðinga slyssins. Geðrænu einkennin lýsa sér m.a. sem skortur á frumkvæði, einbeitingarörðugleikum og minnisvandræðum auk lækkaðs geðslags. Matsmenn gera ráð fyrir að geðrænu einkennin geti batnað verulega með meðferð en telja þó ljóst að matsþoli muni þrátt fyrir það vera talsvert viðkvæmari fyrir en áður. Samkvæmt framanrituðu telja matsmenn, að varanlegur miski matsbeiðanda, sbr. 4. gr. skaðbótalaga, sé réttilega metinn 35 stig 35%. 6. Varanleg örorka Samkvæmt 1. og 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku sökum líkamstjóns, eftir að heilsufar hans er orðið stöðugt, valdi tjónið varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Við mat á tjóni vegna þeirrar örorku skal líta til þeirra kosta, sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu, og sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Hér þarf með öðrum orðum að leysa úr því hvaða afleiðinga viðkomandi líkamstjón muni hafa á tekjumöguleika tjónþolans sem um ræðir í framtíðinni og matið er algerlaga einstaklingsbundið. Matið snýst um það að áætla, á grundvelli fyrirliggjandi gagna og rökstuddrar spár um framtíð tjónþolans, hver sé varanleg skerðing á getu hans til að afla launatekna í framtíðinni vegna hlutaðeigandi tjóns - eða, að öðrum kosti, að staðreina að ekki sé um þess háttar skerðingu að ræða. Nánar tiltekið að leitast við að meta hver orðið hefði framvinda í lífi tjónþolans, ef líkamstjónið hefði ekki orðið, og hins vegar að spá fyrir um hvernig líklegt sé að framtíð hans verði í kjölfar líkamstjónsins. Hér þarf m.a. að skoða félagslega stöðu tjónþola, aldur hans, atvinnu- og tekjusögu, menntun, heilsufar, eðli líkamstjónsins og varanleg áhrif þess auk þess sem meta þarf möguleg starfstækifæri tjónþola. Jafnframt ber að gæta þess, að samkvæmt grunnreglum skaðabótaréttar hvílir sú skylda á tjónþola að takmarka tjón sitt eins og unnt er að ætlast til af honum miðað við aðstæður. Matsþoli hefur leitað [til] lækna og gengist undir sérstakar aðgerðir eftir slysið auk þess sem hann hefur borið sig eftir nýju og léttara starfi hjá fyrri vinnuveitanda og síðar verkakaupa, Orkuveitu Reykjavíkur, eftir að hann sá sig tilneyddan að selja fyrirtæki sitt sem hann hafði áður haft að lífsviðurværi að starfa við. Það er því álit matsmanna að matsþoli hafi sinnt þeirri skyldu sinni að mestu að leitast við að takmarka tjón sitt. Þegar matsþoli varð fyrir umferðarslysinu þann 12. janúar 2006 var hann tæplega fimmtíu og fimm ára. Hann er lærður stýrimaður og var á sjó til ársins 1976 þegar hann hóf störf hjá Orkuveitu Reykjavíkur við jarðvinnu og vinnuvélastörf, s.s. á gröfum og loftpressum. Allt bendir til, að matsþoli hafi haft gott starfsþrek áður en slysið varð og hafi búið við góða heilsu síðustu árin fyrir slysið. Með tilliti til þess og starfsferils matsþola verður að ætla að matsþoli hefði rekið verktakafyrirtækið, Veituverk ehf., til loka starfsævinnar, en vegna afleiðinga slyssins sá hann sig tilneyddan til að selja fyrirtækið... . Þannig má segja að afleiðingar slyssins hafi leitt til þess að fótunum var kippt undan matsþola hvað fyrri starfsgrundvöll varðar. Þegar horft er til menntunar og einhæfrar starfsreynslu matsþola er ljóst að framangreindur miski matsþola af völdum slyssins þann 12. janúar 2006 hefur skert starfs- og tekjuöflunarmöguleika hans verulega þar sem hann býr ekki lengur yfir því líkamlega atgervi og úthaldi sem þau störf sem hann hefur menntun og reynslu af krefjast. Matsþoli getur að vísu talist fær um að sinna léttari störfum, s.s. á skrifstofu og eftirlitstörfum, en í raun telja matsmenn að fyrir matsþola komi einungis til greina tiltölulega létt hlutastörf. Það álit matsmanna að slysið hafi verulega dregið úr raunverulegum möguleikum matsþola á starfsvali í framtíðinni. Enda þótt matsþoli hafi nú í ár sinnt 100% starfi hjá Orkuveitu Reykjavíkur verður að ætla að matsþoli hafi í raun fyrst og fremst boðist umrætt starf hjá Orkuveitunni vegna velvildar og til reynslu enda er starf hans til athugunar eins og fram kemur í starfslýsingu deildarstjóra garðyrkjudeildar Orkuveitunnar frá 4. mars 2008. Matþoli hefur látið í ljós skýran vilja til að minnka við sig starfshlutfall og í ljósi framangreindra einkenna sem matsþoli býr við vegna afleiðinga slyssins verður að telja það eðlilega ákvörðun í ljósi einkennanna sem hann býr við af völdum slyssins. Það er álit matsmanna að matsþoli muni ekki öðlast líkamlegt og andlegt þrek til þess á komandi árum að stunda neitt starf í fullu starfshlutfalli. Að teknu tilliti til framanritaðs telja matsmenn að slysið sem matsbeiðandi varð fyrir þann 12. janúar 2006 hafi leitt til þess að hann hafi glatað tæplega helmingi af starfsgetu sinni. Að öllum gögnum virtum og með tilliti til aldurs matsbeiðanda, eðli áverkans, menntunar, starfsreynslu og framtíðaráætlana ásamt með tjónstakmörkunarskyldu og sanngirniskröfu telja matsmenn rétt að meta varanlega örorku matsbeiðanda 45%. 7. Örorka samkvæmt lögum um almannatryggingar Í matsbeiðni er loks óskað eftir því að matsmenn leggi mat á það hvort örorka matsþola vegna slyssins þann 12. janúar 2006 náði 75% örorku samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999, sbr. lög um almannatryggingar nr. 117/1993. Ef því sé svarða neitandi er spurt hvort örorka nái 50% örorku samkvæmt staðlinum. Fyrri hluti staðalsins fjallar um líkamlega færni og þarf að fá 15 stig samanlagt til að teljast a.m.k. 75% öryrki. Í þeim hluta eru 14 þættir. Gefin eru stig fyrir eitt atriði í hverjum þætti og þau síðan lögð saman. Þó eru ekki gefin stig bæði fyrir þættina „að ganga á jafnsléttu“ og „að ganga í stiga“, heldur er valinn sá þáttur sem gefur fleiri stig. Síðari hluti staðalsins lýtur að andlegri færni. Þá leggjast öll stig saman og þarf 10 stig til að teljast a.m.k. 75% öryrki. Nái umsækjandi ekki tilskildum stigafjölda í öðrum hluta staðalsins, getur hann samt verið metinn a.m.k. 75% öryrki, nái hann a.m.k. 6 stigum í hvorum hluta staðalsins. Það er niðurstaða matsmanna að gera megi ráð fyrir að örorka matsþola yrði metin 75% samkvæmt staðli reglugerðar nr. 378/1999, sbr. lög um almannatryggingar nr. 117/1993. Niðurstaða matsmanna var í stuttu máli þessi: Heilsufar matsþola varð stöðugt hinn 21. febrúar 2007; tímabundið atvinnutjón var frá 12. janúar 2006 til 21. febrúar 2007; þjáningartímabilið frá 12. janúar 2006 til 21. febrúar 2007; varanlegur miski 35%; varanleg örorka 45%. Þá var niðurstaða matsmanna að gera mætti ráð fyrir að örorka matsþola yrði metin 75% samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999, sbr. lög um almannatryggingar nr. 117/1993. Aðila greinir á um hvort stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. hafi greitt stefnda fullar bætur eða ekki. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefnandi byggir á því að hafa ekki fengið fullar bætur vegna líkamstjóns er hann varð fyrir er stefndi, Þórólfur Óskarsson, ók bifreið sinni YP-557 á hann, hinn 12. janúar 2006, en bifreiðin var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Einnig er reist á því að Þórólfur hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn. Um réttarheimildir vísar stefnandi til 88. gr. umferðalaga nr. 50/1987, 3. mgr. 90.gr. sömu laga, sbr. 91. gr. og 1. mgr. 95. gr. sömu laga, sbr. og 97. gr. Þá er byggt á reglugerð nr.392/2003, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 48. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sbr. dskj. nr. 58, sem er kröfubréf stefnanda frá 4. október 2007. Einnig er skírskotað til 1.til og með 7. gr. skaðabótalaga og til meginreglana sakaðbótaréttar um fullar bætur. Þá er vísað til 12. gr. og til 5. tl. 1. mgr. 26. gr. laga um vátryggingastarfsemi nr. 60/1994, sem og til ákvæða laganna um aðild íslenskra tryggingafélaga að markmiðum þeim sem sett hafi verið með ökutækjatilskipununum EBE (sic.). „Þá skírskotar stefnandi til lagaáskilnaðarreglunnar (lögmætisreglunnar) og tilgangs- og lagasamræmisskýringa EBE-réttar og til fordæma Mannréttindadómstóla Evrópu í því sambandi. Einnig er vísað til ökutækjatilskipana EBE.“ Stefnandi greinir nánar frá bótakröfu sinni með eftirfarandi hætti: a. Aðalkrafa stefnanda er byggð á mati dómkvaddra undirmatsmanna frá 1. október 2007 á dómskjali nr. 57, þe. Undirmatsgerð málsins. Samkvæmt undirmatsgerðinni er stöðugleikatímapunktur 1. maí 2007. Miskastig vegna áverkanna er 45 stig. 1. Miskabætur. Byggt er á ákvæðum 15. greinar laga nr. 50/1993, þ.e. þegar miskabótakrafan er ákveðin með undirmatinu, þann 1. okt. 2007, 4.000.000 x lánskjaravst. í október 2007, þe. 5463, deilt með lánskjaravísitölu í júlí 1993, 5463/3282=6.658.135. 2. Varanleg örorka er 45% skv. undirmatinu. Stefnandi byggir viðmiðunarlaun sín á mati dómkvaddra matsmanna, Magnúsar Thoroddsen, hrl. og Vigfúsar Ásgeirssonar, tryggingastærðfræðings, frá 26. maí, dómskjal nr. 73, bls 5, en þar meta þeir svo að tekjur stefnanda þrjú ár fyrir slysið hafi verið á verðlagi á stöðugleikatímapunkti, 1. maí 2007: Kr. 7.310.995 árið 2003, kr. 6.558.455 árið 2004 og kr. 6.135.454 árið 2005. Meðaltekjur eru því 6.668.301 króna. Að viðbættu 6% iðgjaldi í lífeyrissjóð 7.068.400 krónur. Stuðull miðað við aldur á stöðugleikapunkti, en þá var stefnandi 56 ára og rúmlega tveggja mánaða gamall, er settur 6,330. 3. Bætur fyrir tímabundna örorku: Stefnandi miðar við meðallaun sín þrjú ár fyrir slys, samanber hér að ofan 7.068.400/12=589.033 á mánuði. Hann hafi verið óvinnufær skv. undirmatinu í 15 mánuði og 18 daga, þe. frá 12. jan 2006 til 1. maí 2007. Frá þessu tímabili dregur stefnandi einn mánuð og 18 daga, þar sem hann starfaði einn í félaginu, þannig er reiknað með einum og hálfum mánuði sumarleyfi. Reiknast krafan því þannig 589.033x14=8.246.462. 4. Þjáningabætur. Skv. undirmati er þjáningatímabil frá slysdegi 12. janúar 2006 til 1. maí 200[7] eða alls 468 dagar. Þar af eru 51 dagur sem stefnandi er rúmliggjandi (468-51=417). Þannig reiknað, án rúmlegu 700 x 5463/3282=1.165x417=485.805 og rúmliggjandi 51x1.300x5463/3282 eða 2.164x51=110.364. Alls þjáningabætur 596.169 krónur. 5. Annað fjártjón og sjúkrakostnaður: Samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, Vigfúsar Ásgeirssonar, tryggingastærðfræðings og Guðrúnar Karlsdóttur, endurhæfingarlæknis, sjúkrakostnaður og annað fjártjón stefnanda samtals að fjárhæð 1.305.540 krónur, þar af falla 523.587 krónur fyrir 1. maí 2007 og eftir það fram að matsgerð 781.953 krónur. 6. Framtíðarsjúkrakostnaður: Þessi krafa er byggð á ofangreindu mati þeirra Vigfúsar og Guðrúnar, en þau meta framtíðarsjúkrakostnað mv. 1. maí 2007 að fjárhæð 770.754 krónur. b. 1. varakrafa er byggð á yfirmatinu og stöðugleikatímapunkt yfirmats, þann 21. febrúar 2007, sem hefur áhrif á aðra bótaþætti einnig, sbr. tölulega útlistun hér að neðan. 1. varakrafa, töluleg útlistun c. 2. varakrafa er að öllu leyti eins og 1. varakrafa nema launaviðmið er byggt á metnum framtíðarlaunum sbr. 3. mgr. 7. greinar skaðabótalaga. d. 2. varakrafa er byggð eins og 1. varakrafa að því frátöldu, að miðað er við framtíðarlaun skv. mati þeirra Vigfúsar Ásgeirssonar og Magnúsar Thoroddsen, hrl. frá „á verðlagi 21. Febrúar 2007.“ Byggt er á 3. mgr. 7. greinar skbl. Viðmiðunarlaun reiknast þannig: 5.572.563x106%=5.906.916 e. 3. varakrafa. Fylgt er útreikningum stefndu í greinargerð þeirra hvað viðkemur miska, þjáningabótum og varanlegri örorku, sbr. dskj. nr. 75, aðrir liðir eru eins og í 2. varakröfu. d. Ársvaxtakrafan er samkvæmt 1. mgr. 16. greinar skbl. sem kveður á um að vextir reiknist af þjáningabótum, miska og atvinnutjóni frá því slysið varð, að öðru leyti reiknast vextir frá stöðugleikapunkti. Miski kr. 2.996.160+tímabundið atvinnutjón kr. 8.246.462+þjáningabætur kr. 596.169+bætur skv. 26. Grein 2.000.000 = 13.838.791. Af eftirtöldu bótaþáttum reiknast vextir frá stöðugleikapunkti bótum fyrir varanlega örorku kr. 20.134.337+bætur f. Annað fjártjón og sjúkrakostnaður kr. 523.587 + framtíðarsjúkrakostnaður kr. 770.754=21.428.678 (13.838.791 + 21.428678=35.267.469). Þá er reiknaðir vextir af öðru fjártjóni og sjúkrakostnaði að fjárhæð kr. 781.953 frá 1. ágúst (30. júlí 2008). Dráttarvaxtakrafa er gerð frá 1. september 2008, en þá hafi hið stefnda félag haft í höndum allar upplýsingar um bótakröfu stefnanda. Varakröfur eru settar fram á sama hátt, en með öðrum fjárhæðum. e. Innágreiðslur eru tilgreindar í stefnu. Auk þeirra greiðslna sem þar eru tilgreindar greiddi hið stefnda félag inná kröfuna eins og tilgreint er á dómskjali 75, inn á bótakröfuna 11.871.891 krónu, þar af voru 666.938 krónur lögmannsþóknun + vaskur 163.400, samtals 830.338. Er sú fjárhæð tekin inná lögmannsþóknun sbr. málskostnaðarreikning, en 11.041.553 til frádráttar bótakröfunni + 1.528.574 inná tímabundið tekjutjón, samtals er tekið til frádráttar (11.041.553+1.528.574) 12.570.127, þann 29.8. 2008. Þann 17.9. 2008 greiddi hin stefnda félag síðan 240.200 inná kröfuna og er þessi fjárhæð tekin til frádráttar mv. þann dag. Þá hefur komið í ljós að Ingjaldur á rétt á lífeyrisgreiðslum frá Sjúkratryggingum Íslands sem reiknast til frádráttar skv. útreikningum Vigfúsar Ásgeirssonar kr. 302.707 frá Tr. Helstu málsástæður stefndu og réttarheimildir er þau byggja á: Stefndu byggja á því að tjón stefnanda vegna umferðaslyssins, hinn 12. janúar 2006, hafi verið bætt að fullu. Uppgjörið er sundurliðað þannig: Samkvæmt yfirmatsgerð var varanlegur miski metinn 35%. Til samræmis við þá niðurstöðu var greitt til stefnanda 2.433.725 krónur (6.953.500 * 35%). Telja stefndu að það sé í samræmi við [upphaflega] kröfugerð stefnanda að því breyttu að yfirmat lækkaði varanlegan miska úr 45% í 35%. Samkvæmt yfirmatsgerð var varanleg örorka metin 45%. Árslaunaviðmið stefndu taka mið af meðaltekjum stefnanda sl. 3. ár fyrir slys skv. reiknuðu endurgjaldi og tekjum stefnanda á mánuði að viðbættu 6% framlagi í lífeyrissjóð eða kr. 295.00 á mánuði. Til samræmis við þá niðurstöðu var greitt til stefnanda 13.467.420 krónur (4.697.473* 6,37100* 45%). Telja stefndu að það sé í samræmi við [upphaflega] kröfugerð stefnanda að því breyttu að stefndu hafna alfarið árslaunaviðmiði stefnanda sem röngu, ósönnuðu og vanreifuðu í stefnu. Bætur fyrir tímabundna örorku greiða stefndu til samræmis við árslaunaviðmið, sbr. rökstuðning vegna varanlegrar örorku, kr. 3.970.000 (295.000* 13,46 mánuði), en frá því dregst réttur stefnanda til dagpeninga frá TR, kr. 302.707 (1.117*271) og réttur hans til veikindalauna frá vinnuveitanda í fjóra mánuði, kr. 1.290.000 (295*4), samtals voru því greiddar kr. 2.377.993. Telja stefndu að það sé í samræmi við [upphaflega] kröfugerð stefnanda að því breyttu að stefndu hafna alfarið árslaunaviðmiði stefnanda sem röngu, ósönnuðu og vanreifuðu í stefnu. Hafna stefndu dskj. 73, sem er mat á tekjum og framtíðartekjum stefnanda algerlega. Í fyrsta lagi er engin stoð fyrir því í skaðabótalögum að miða við matskenndar framtíðartekjur, heldur er tekjuviðmiðið og aðferðin við að finna það lögbundið í 7. gr. laganna og í öðru lagi er forsendum matsins þar sem teknar eru inn söluhagnaður af fyrirtæki og öðru harðlega hafnað sem sjónarmiði um framtíðartekjur, enda hljóti söluhagnaður að vera einskiptishagnaður, því varla selur stefnandi fyrirtækið á hverju ári! Stefndu telja reyndar að stefnandi hljóti að verða að breyta kröfugerð sinni hvað varðar tekjuviðmið, ætli hann sér að halda þessari málsástæðu til streitu. Áskilja stefndu sér því allan rétt til þess að leggja fram bókanir og mótmæla slíkum kröfum sem og hafa uppi allar málsástæður þeim til varnar þar sem óvíst er hvernig þeim muni verða háttað. Þjáningabætur greiða stefndu miðað við stöðugleikapunkt yfirmatsgerðar, 21. febrúar 2007, og miða við að stefnandi fái greitt fyrir 405 daga án rúmlegu eða kr. 522.450, sem er hærri fjárhæð en stefnandi krefur um í stefnu. Annað fjártjón stefnanda byggir á 1. mgr. 1.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en þar kemur meðal annars fram að sá er bótaábyrgð beri á líkamstjóni skuli greiða eðlilegan og nauðsynlegan sjúkrakostnað sem leiðir af lækningu tjónþola. Batahvörf eða stöðugleikatímapunktur er sá tímapunktur er heilsa tjónþola er orðin stöðug og ekki er að vænta frekari bata, meðferð er lokið og læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn hafa gert það sem hægt er að gera til að bæta heilsu tjónþola. Ekki ber að taka tillit til hægfara bata eða styrkingar við greiðslu sjúkrakostnaðar heldur meta hvenær batahvörf voru óháð þessum framförum. Stefnandi telur sig hafa þegar bætt allan þann kostnað sem stefnandi geti átt í þessu máli byggðan á 1. gr. skaðabótalaga. Stefndu hafa greitt fyrir læknisvottorð sbr. dskj. 54 og 76. Öðru sem stefnandi leggur fram með stefnu er mótmælt að stefndu beri ábyrgð á enda felst engin lækning sem slík í kaupum á verkjalyfjum og öðru sem tiltekið er af stefnanda og engin skylda eða heimild er í skaðabótalögum til þess að greiða þennan kostnað. Stefndu mótmæla mati Guðrúnar og Vigfúsar um sjúkrakostnað harðlega, dskj. 74 og telja bæði tilefni þess að það var aflað sem og niðurstöðuna algerlega á ábyrgð stefnanda. Lýsa stefndu þeirri skoðun sinna að matið sé þarflaust og aflað alfarið á ábyrgð stefnanda sem þá einnig ber af því kostnað. Reyndar fellur matskostnaður af þessu mati sem og tekjumati þeirra Magnúsar og Vigfúsar, dskj. 73 ekki undir skilgreiningu skaðabótalaga um fjártjón, heldur útlagðan kostnað og ætti því að koma fram í málskostnaði en ekki kröfugerð stefnanda. Er þessum kostnaði harðlega mótmælt, en reyndar greiddu stefndu fyrir taugasálfræðimatið, dskj. 13, enda var það framkvæmt um og við stöðugleikapunkt og kom til álita í yfirmatsgerð, kvittun er í dskj. 76. Stefndu hafna alfarið greiðsluskyldu vegna bóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaganna, enda er bæði krafan og fjárhæðin algerlega vanreifuð. Þvert á móti sýndi stefnandi vítaverða hegðun með því að æða út á götu í dökkum fötum án endurskinsmerkja í myrkri og rigningu. Ekkert hefur hins vegar komið fram í málinu annað en að stefndi Þórólfur hafi sýnt fyllstu aðgát. Öllum fjárkröfum stefnanda umfram það sem stefndu hafa greitt er almennt mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Varakröfu sína styðja stefndu við sömu sjónarmið og aðalkröfu um sýknu, en bótakrafa stefnanda er allt of há, þótt fallist yrði á einhverja frekari greiðsluskyldu stefndu. Er áskilinn réttur til þess að reifa einstakar lækkunarkröfur og mótmæla einstökum reikningum og mötum við aðalmeðferð málsins. Vextir, vaxtafótur og upphaf dráttarvaxta: Kröfu um dráttarvexti er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi þar sem fyrst þá er ljóst um bótaskyldu stefnda, enda var kröfugerð stefnanda ekki nærri því ljós þá. Eftir þingfestingu hefur stefnandi fengið tvö möt og enn er ekki útséð með endanlega kröfugerð. Verði ekki fallist á þá kröfu ber ekki að dæma dráttarvexti fyrr en mánuði frá stefnubirtingu, enda hafi stefnda ekki fyrr en þá verið ljós hugsanleg bótakrafa. Málkostnaður: Krafa stefnda um málskostnað er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1.mgr. 130 gr., báðar greinar í lögum nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt á málskostnað vísast til laga nr. 50/1988. Niðurstaða: Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingur bar fyrir rétti að hann hafi ásamt Magnúsi Thoroddsen hrl. unnið matsgerð varðandi tekjur matsbeiðandans, stefnanda í máli þess, sbr. dskj. nr. 73, og ásamt Guðrúnu Karlsdóttur, endurhæfingarlækni, unnið matsgerð um sjúkrakostnað stefnanda vegna umferðarslyssins hinn 12. janúar 2006, sbr. dskj. nr. 74. Hann sagði m.a. að söluhagnaður einkahlutafélags stefnanda, Veituverka, hafi verið talið með tekjum stefnanda í matsgerðinni um tekjur, þ.e. stofnfé í fyrirtækinu, 500.000 kr., söluverð 2.500.000 kr., mismunurinn eignarmyndun á þeim tæpu fjórum árum sem stefnandi átti Veituverk. Stefnandi bar fyrir rétti að muna ekki þegar hann fékk höggið frá bílnum við slysið hinn 12. janúar 2006, en aftur á móti muni hann þegar hann var að reyna að standa upp af götunni og gat það ekki. Hann kvaðst hafa verið að vinna á svæðinu fyrir Orkuveitu Reykjavíkur og hafi lokið störfum í götunni og hafi ætlað að ganga yfir götuna að bifreið sinni, sem lagt hafði verið hinum megin við götuna með hassardljósum eins og það er kallað og toppljósum blikkandi á bílnum. Hann hafi verið með stóran gulan 20 kílóa gaskút í höndunum. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa séð bifreiðina koma. Stefnandi sagði að vinna hans sem verktaka hefði ekki breyst við stofnun Veituverka ehf. nema bókhaldslega og skattalega. Stofnun félagsins hafi verið til hagræðingar í sambandi við skatta og til að gera fyrirtækið seljanlegra seinna meir. Hann hafi einn starfað hjá fyrirtækinu. Hann kvaðst engar tekjur hafa haft eftir slysið 12. janúar 2006. Sonur hans hafi tekið við rekstri Veituverka ehf. og þáði þau laun sem hann hafði áður haft. Hann kvaðst ekki hafi verið í stéttarfélagi á þessum tíma. Stefnandi kvaðst nú vera tvisvar í viku í sjúkraþjálfun og nota svefnlyf að staðaldri og verkjalyf. Hann hafi ekki notað svona lyf áður. Stefnandi kvaðst muna eftir þegar hann fór í umrætt sinn á staðinn til að vinna. Og eftir slysið sé honum minnisstætt þegar hann var að reyna að standa upp af götunni en gat það ekki. Eftir það sé margt óljóst. Eftir að bráðaliðar komu á staðinn þá hafi verið dælt í hann þvílíkum eiturefnum að hann hafi verið í rús. Vísað var til þess að lögreglan hefði rætt við hann á slysadeildinni, sbr. dskj. nr. 3, og þar sé m.a. haft eftir honum í lögregluskýrslunni: „Þar sem hann var að vinna á akbrautinni kvaðst hann skyndilega hafa séð bifreið koma á mikilli ferð suður Rauðarárstíg. Kvaðst hann ekki hafa náð að bregðast við í tíma og hafi bifreiðin ekið á hann með fyrrgreindum afleiðingum.“ Stefnandi sagði að þegar maður er á slysadeild og búið að dæla í mann svona lyfjum eins og gert var væri rangt að taka lögregluskýrslu af manni í þannig ástandi. Hann muni ekki hvað hann sagði við þessa skýrslutöku. Stefnandi kvaðst hafa á tímabili eftir slysið endurlifað það aftur og aftur, en svo væri ekki í dag. Hann kvaðst ekki kunna að skýra þessar martraðir að öðru leyti en því að hann hafi alltaf verið að vakna og enn í dag sé hann að vakna margsinnis upp á nóttinni. Á einhverju tímabili hafi slysið endurlifnað í huga hans aftur og aftur. Hann muni þetta óljóst. Stefnandi kvaðst ekki hafa leitað til geðlæknis út af áfallaröskun sinni eftir slysið þrátt fyrir ráðleggingar Marinós Péturs Hafsteinssonar læknis. Hann kvaðst ekki vilja taka geðlyf þrátt fyrir þunglyndi. Ingvar Sveinbjörnsson hrl. kom fyrir dóm. Hann staðfesti að hafa unnið matsgerðina, er liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 57, ásamt Tómasi Zoëga geðlækni. Lögð var fyrir Ingvar örorkumatsgerð Sjúkratrygginga Íslands, dags 11. desember 2008, varðandi stefnanda vegna slyssins 12. janúar 2006, sbr. dskj. nr. 79. Vísað var til þess að heildarslysaörorka vegna slyssins sé þar metin 51%. Og beðið var um skýringu á mun á mati dómkvaddra matsmanna og mati Sjúkratrygginga Íslands. Ingvar sagði að þegar um mjög alvarlega fjöláverkar væri að ræða væri erfitt að meta varanlegan miska. Í þessu tilviki hafi þeir komist að þeirri niðurstöðu að um væri að ræða 45% eða 45 stig í miska. Eðlileg skekkjumörk séu í svona mötum og mat tryggingarstofnunar geti skýrst af því auk þess sem hugsanlegt sé að í því mati sé ekki tekið tillit til svokallaðra samlegðaráhrifa sem talað er um varðandi mat á miska þegar um er að ræða marga áverka. Ekki væri hægt að meta miska þannig að hver einstakur áverki sé metinn óháð öðrum áverkum. Ingvar sagði að hann og Tómas hafi talið að þarna væri um að ræða þrjá alvarlega áverka: Fyrst og fremst mjög alvarlegt fótbrot, nokkuð alvarlegur áverki á vinstri öxl og höfuðkúpubrot með óljósum afleiðingum. Í einu lagi hafi þeir metið þetta til 45% miska. Erfitt hafi verið að koma fótbrotinu inn í töflur með vitrænum hætti vegna þess að ekki sé þannig að tekið sé í miskatöflum hvað eigi að gefa fyrir alvarlegt sköflungsbrot, en þeir hefðu valið að líta á ástand fótarins í heild. Fóturinn væri stefnanda ekki mikils virði eins og hann væri í dag. Að vísu hangi hann á en göngugetan sé ekki mikil. Meta mætti fótbrotið til allt að 15% miska, höfuðáverkan til allt að 25% en hann teldi það of hátt og axlaráverkan á bilinu 5 til 10%. Ingvar sagði að mat þeirra á að stöðugleikapunkti hafi verið náð 1. maí 2007 hafi verið byggt á gangi mála, meðferð eftir slysið og ef til vill fyrst og fremst á áliti meðferðarlæknis, Brynjólfs Jónssonar, sem mat það sem svo haustið 2006, að stöðugleikapunkti væri ekki náð, og talar um að það yrði í fyrst lagi 12 til 15 mánuðum eftir slysið. Guðrún Karlsdóttir endurhæfingarlæknir kom fyrir dóm. Hún staðfesti að hafa ásamt Vigfúsi Ásgeirssyni, tryggingastærðfræðingi, unnið matsgerð um sjúkrakostnað stefnanda vegna umferðarslyssins, hinn 12. janúar 2006, sbr. dskj. nr. 74. Ágúst Kárason bæklunarlæknir gaf skýrslu símleiðis fyrir dómi. Hann staðfesti að hafa ásamt Áslaugu Björgvinsdóttur lögfræðingi og Kristni Tómassyni geðlækni unnið yfirmatsgerð, dags. 30. maí 2008, sem fram kemur á dskj. nr. 72. Hann sagði m.a. að hann hefði ekki fundið merki um heilaskaða hjá stefnanda. Kristinn Tómasson geðlæknir bar fyrir rétti að hafa ásamt Áslaugu Björgvinsdóttur lögfræðingi og Ágústi Kárasyni bæklunarlækni unnið yfirmatsgerð, dags. 30. maí 2008, sem fram kemur á dskj. nr. 72. Kristinn sagði m.a. að stefnandi hafi fengið veruleg þunglyndiseinkenni í framhaldi af slysinu. Þunglyndið hafi verið verulega íþyngjandi og truflandi fyrir hann. Gögn varðandi heilaáverka hafi hins vegar verið flókin og leitt til vafa. Segulómun af heila hafi ekki sýnt áverkamerki á heila. Taugasálfræðilegu prófin eins og þau voru kynnt hefðu ekki gefið óyggjandi vísbendingu um að stefnandi hefði fengið heilaáverka. Áslaug Björgvinsdóttir lögfræðingur bar fyrir rétti að hafa ásamt Ágústi Kárasyni bæklunarlækni og Kristni Tómassyni geðlækni unnið yfirmatsgerð, dags. 30. maí 2008, sem fram kemur á dskj. nr. 72. Í stefnu málsins, er birt var hinn 19. nóvember 2007, eru dómkröfur stefnanda að Vátryggingafélag Íslands verði dæmt til að greiða stefnanda 54.344.052 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum frá slysdegi „þeim 12. janúar 2006“ til 4. nóvember 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum eftirtöldum greiðslum, 150.000 krónum þann 27.3. 2006, 500.000 krónum þann 11.5. 2006, 300.000 krónum þann 28.7. 2006 og 5.000.000 krónum þann 4.10. 2006. Fjárhæðin, 54.344.052 krónur, er sundurgreind í stefnu með eftirfarandi hætti: Hver liður var rökstuddur eins og greint er frá í stefnu. Á dómþingi, hinn 18. september 2008, lögðu stefndu fram greinargerð sína þar sem stefnukröfum var andmælt og þeim rökstuðningi og lagasjónarmiðum sem þar var byggt á. Við upphaf aðalmeðferðar, hinn 6. apríl 2009, var hins vegar af hálfu stefnanda lagt fram nýtt skjal í málið upp á sjö blaðsíður undir heitinu Endanlegar dómkröfur stefnanda. En efni þeirra er rakið hér að framan. Þar kemur m.a. fram að krafist er miskabóta að fjárhæð 2.996.160 kr. og þjáningabóta að fjárhæð 596.169 kr., sem eru hærri fjárhæðir fyrir þessa liði en krafist var í stefnu. Við flutning málsins var af hálfu stefndu mótmælt hækkun kröfuliða í þessa veru. Fallist er á með stefndu að stefnanda sé ekki heimilt að auka við þessa kröfuliði, enda verður að meta stefnanda til vanrækslu að hafa ekki greint frá þessu í stefnu, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á mati dómkvaddra undirmatsmanna frá 1. október 2007. Stefndu styðja hins vegar málsvörn sína við yfirmatsgerðina frá 30. maí 2008. Ekki hefur verið sýnt fram á ágalla á yfirmatsgerðinni. Að öllu jöfnu hlýtur sönnunargildi yfirmatsgerðar þriggja matsmanna að vega þyngra við mat á sönnun en undirmat tveggja matsmanna. Telur dómurinn, sem skipaður er tveimur sérfróðum meðdómendum, að yfirmatsgerðin sé ítarleg og vönduð. Verður því yfirmatsgerðina lögð til grundvallar ákvörðun skaðabóta til handa stefnanda. Stefnandi greinir frá því að til frádráttar komi: 150.000 krónur þann 27.3. 2006, 500.000 krónur þann 11.5. 2006, 300.000 krónur þann 28.7. 2006 og 5.000.000 krónur þann 4.10. 2006. Auk þess hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greitt bætur að fjárhæð 11.871.891 krónu. Lögmannsþóknun með virðisaukaskatti, samtals að fjárhæð 830.338 krónur, hafi komið til frádráttar en 11.041.553 krónur til greiðslu bóta til stefnanda. Síðan hafi tryggingafélagið greitt stefnanda 1.528.740 krónur fyrir tímabundið tekjutjón hinn 29. ágúst 2008. Og þá hafi tryggingafélagið greitt stefnanda til viðbótar 240.200 krónur hinn 17. september 2008. Þá hafi komið í ljós að stefnandi eigi rétt á lífeyrisgreiðslum frá Sjúkratryggingum Íslands að fjárhæð 860.431 krónu miðað við 1. maí 2007 og fengið greitt á óvinnufærnitímanum 302.707 krónur. Samkvæmt yfirmatsgerðinni var heilsufar stefnanda orðið stöðugt hinn 21. febrúar 2007. Tímabundið atvinnutjón stóð því frá 12. janúar 2006 til 21. febrúar 2006. Og ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að bætur fyrir tímabundið atvinnutjón vegna líkamstjóns hafi stefndi greitt í samræmi við árslaunaviðmið á meðalatvinnutekjur stefnanda þrjú síðustu almanaksár fyrir 12. janúar 2006 að frádregnum greiðslum til stefnanda eða rétti stefnanda til greiðslna skv. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Þjáningabætur greiddu stefndu miðað við stöðugleikapunkt yfirmatsgerðar, hinn 21. febrúar 2007, og miðað við 405 daga án rúmlegu, eða 522.450 krónur sem er í samræmi við kröfu stefnanda. Tryggingafélagið greiddi stefnanda bætur vegna varanlegs miska að fjárhæð 2.433.725 krónur. Verður að telja að það sé í samræmi við kröfugerð stefnanda að því breyttu að yfirmatið lækkaði varanlegan miska úr 45% í 35%. Þá greiddi tryggingafélagið stefnanda bætur vegna varanlegrar örorku að fjárhæð 13.467.420 krónur í samræmi við ákvæði 5, 6,7 og 9. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Stefnandi krefst bóta fyrir annað fjártjón og sjúkrakostnað að fjárhæð 1.305.540 krónur á grundvelli 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Af hálfu stefndu er hins vegar talið að stefndu hafi þegar bætt allan þann kostnað sem stefnandi geti átt í þessu veru. Í því sambandi vísa stefndu til þess að hafa greitt fyrir læknisvottorð, sbr. dskj. nr. 54 og 76, og fyrir taugasálfræðimat, sbr. dskj. nr. 13 og 76, samtals að fjárhæð 322.200 krónur. Stefnandi hefur borið sjúkrakostnað og annað fjártjón vegna slyssins. En með kostnaði á grundvelli 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga verður hvorki talinn kostnaður vegna matsgerða né kostnaður stefnanda vegna sjúkraþjálfun eftir 21. febrúar 2007. Og telja verður að í greiðslu bóta fyrir miska og varanlega örorku felist endanlegar bætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem stefnandi muni verða fyrir í framtíðinni vegna slyssins hinn 12. janúar 2006. Atvikum að umferðarslysinu er lýst hér að framan. Stefndi, Þórólfur Óskarsson, gætti ekki nægilega að sér þegar hann ók bifreið sinni á stefnanda umrætt sinn. Af gögnum málsins verður þó ekki ráðið að mistök stefnda við aksturinn hafi verið svo óvenjuleg eða sérstök að gáleysi hans geti talist stórkostlegt í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Niðurstaða dómsins er samkvæmt þessu sú að tjón stefnanda hafi að fullu verið bætt og því beri að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.000.000 krónur án virðisaukaskatts. Mál þetta dæma Páll Þorsteinsson héraðsdómari, Gunnar Kr. Guðmundsson læknir og Páll E. Ingvarsson læknir. DÓMSORÐ: Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og Þórólfur Óskarsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Ingjalds Eiðssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 1.000.000 krónur.
|
Mál nr. 134/2015
|
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Endurgreiðsla ofgreidds fjár Greiðsla Réttaráhrif
|
Árið 2008 gerðu L hf. og P ehf. með sér samning um svokallað fjölmyntalán til P ehf. Ári síðar eignaðist L hf. allt hlutafé í P ehf. og var lánið greitt upp í lok þess árs. Árið 2010 hófst svokallað opið söluferli á P ehf. sem lauk með sölu allra hluta í félaginu til Lþ ehf. Árið 2012 tilkynnti L hf. P ehf. að bankinn hefði endurútreiknað tiltekið eldri lán aðila frá árinu 2007 þar sem að það hefði verið gengistryggt lán í íslenskum krónum. Jafnframt var tilgreint að fyrrgreint fjölmyntalán aðila frá árinu 2008 hefði verið í erlendri mynt og ætti því ekki að sæta endurútreikningi. Þessu var P ehf. ósammála og krafði L hf. um endurgreiðslu fjár sem félagið taldi sig hafa ofgreitt. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppgreiðsla lánsins árið 2009 hefði farið fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag P ehf. og hefði markmiðið verið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Allt hlutafé í P ehf. hefði síðan verið selt Lþ ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins hefðu haft aðgang að gögnum um félagið og hefðu framkvæmt áreiðanleikakönnun á því og hefði mátt vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hefði verið farið og hvers eðlis þær hefðu verið. Þá hefði ákvörðun kaupverðsins verið miðuð við þá forsendu að framangreindu skuldarsambandi hefði verið lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda var ekki fallist á kröfu P ehf. Kom því ekki til athugunar hvort í samningnum hefði verið mælt fyrir um ólögmæta gengistryggingu. Var L hf. sýknaður af kröfu P ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Landsbanki Íslands hf. og einkahlutafélagið Par-lo gerðu með sér samning 31. maí 2007 um lán hins fyrrnefnda til þess síðarnefnda, en lánið fékk auðkennið 8117 í bókum bankans. Á forsíðu samningsins var fjárhæð lánsins tilgreind svo að hún væri: ,,ISK 355.250.000“. Í upphafi samningstextans sagði að aðilarnir gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 6 mánaða að jafnvirði kr. 355.250.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: USD 8,5% EUR 18% JPY 8% SEK 6,5% CHF 9% ISK 50% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Beiðni um útborgun lánsins var undirrituð sama dag og þess óskað að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á reikning Par-lo ehf. nr. 0327-26-1223. Sami banki gerði 4. júní 2008 samning við stefnda, sem hafði yfirtekið Par-lo ehf. samkvæmt samrunaáætlun 15. nóvember 2007, um lán sem fékk auðkennið 11805 í bókum bankans. Lánið var til fimm ára og skyldi greitt upp með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. ágúst 2008. Á hverjum af 19 fyrstu gjalddögunum skyldi greiða 1/40 hluta lánsfjárhæðarinnar en á lokagjalddaga þess 21/40 hluta hennar. Á forsíðu lánssamningsins var lánsfjárhæðin tilgreind þannig: ,,ISK 350.000.000“. Í samningstextanum sagði meðal annars að aðilar hans gerðu með sér: ,,Lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: ISK 30% EUR 26% JPY 11% CHF 13% USD 11% SEK 9% Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins.“ Að öðru leyti er efni lánssamningsins, að því leyti sem þörf er á, lýst í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi útfyllti beiðni um útborgun lánsins sama dag en í henni sagði meðal annars: ,,Vinsamlegast notið útborgunarfjárhæð til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf. ... lán nr. ... 8117.“ Ágreiningslaust er að áfrýjandi hafi með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 tekið við öllum réttindum og skyldum samkvæmt síðarnefndum lánssamningi af Landsbanka Íslands hf. sem seinna fékk annað heiti og er nú undir slitum. Það er einnig óumdeilt að stefndi lenti í miklum fjárhagsvandræðum í tengslum við þá efnahagserfiðleika sem urðu haustið 2008. Landsbanki Íslands hf. hafði lánað einkahlutafélaginu DM fjármuni til að kaupa stefnda og yfirtók áfrýjandi einnig kröfur á hendur DM ehf. samkvæmt framangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2009. Áfrýjandi leysti til sín allt hlutafé í stefnda með kaupsamningi við þrotabúið 7. september 2009. Í tilkynningu sem mun hafa verið gefin út af stefnda í samráði við áfrýjanda í lok september 2009 var því lýst að gengið hafi verið frá sölu á öllu hlutafé í stefnda til áfrýjanda. Stærstu lánveitendur stefnda, áfrýjandi og Atorka Group hf., væru að leggja lokahönd á fjárhagslega endurskipulagningu stefnda ,,þar sem hluta skulda félagsins verður breytt í hlutafé og Landsbankinn verður í kjölfarið meirihlutaeigandi. Markmið þessara breytinga er að skapa Parlogis hf. traustan rekstrargrundvöll til framtíðar.“ Af gögnum málsins má sjá að ætlunin hafi verið að eyða neikvæðu eigin fé félagsins með afskrift skulda og aukningu hlutafjár og lækka jafnframt vaxtabyrði félagsins. Eftir breytinguna yrði eigið fé þess jákvætt. Yrði eignarhlutur kröfuhafanna tveggja í félaginu að lokinni endurskipulagningu þess þannig að áfrýjandi ætti um 80% en Atorka Group hf. um 20%. Ágreiningslaust er einnig að lánið sem auðkennt var 11805 var greitt upp í desember 2009 í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda. Af láninu höfðu þá verið greiddar fjórar afborganir og vextir en eftirstöðvar þess voru greiddar upp með láni, sem fékk auðkennið 12114. Í málinu er eðli þess láns ekki til úrlausnar. Haldinn var hluthafafundur í stefnda 25. febrúar 2010, en félaginu hafði þá verið breytt í einkahlutafélag. Í fundargerð sagði að þann dag hafi eini hluthafinn í félaginu tekið þær ákvarðanir um málefni þess, sem þar greindi, meðal annars um að staðfesta að: ,,Kröfuhafar í Parlogis ehf. samþykkja að breyta kröfum sínum á félagið í hlutafé að fjárhæð 956.000.000 krónur. Kaupverð hvers nýs hlutar verður 1 króna. Greiða má fyrir hina nýju hluti með framsali krafna á hendur Parlogis ehf. Greiðsla skal vera að lágmarki 1 króna af umbreytanlegum kröfum í hlutafé á móti 1 krónu hlutfjár. Eftirtaldir aðilar skrá sig fyrir hinum nýju hlutum eins og hér segir: [Áfrýjandi] 736.000.000 kr. Atorka Group hf. 517.000.000 kr. Þar af hlutafé 220.000.000 kr. Þar af yfirverð 297.000.000 kr.“ Á fundinum var jafnframt ákveðið að breyta samþykktum félagsins þannig að nafnverð hlutafjár þess hækkaði úr 150.000.000 krónum í 1.106.000.000 krónur. Undir fundargerðina rituðu fulltrúar Eignarhaldsfélagsins Vestia ehf., dótturfélags áfrýjanda, fulltrúi áfrýjanda og fulltrúi Atorku Group hf. Degi eftir hluthafafundinn í stefnda var gert samkomulag milli þeirra þriggja sem síðast greinir og sátu hluthafafundinn og stefnda. Sagði þar að á undirritunardegi samkomulagsins væri ,,Vestia eigandi alls hlutafjár“ í stefnda en það væri 150.000.000 krónur. Tilgreindar voru þær kröfur sem áfrýjandi og Atorka Group hf. ættu á hendur félaginu, hinn fyrrnefndi ætti kröfu að ,,jafnvirði u.þ.b. kr. 2.293.750.101“ og af því yrði 736.000.000 krónum breytt í hlutafé en hinn síðarnefndi 517.000.000 krónur og yrði því öllu breytt í hlutafé að nafnvirði 220.000.000 krónur á genginu 2,35. Samið var um skipan stjórnar á gildistíma samkomulagsins á þann hátt að áfrýjandi tilnefndi tvo stjórnarmenn en Atorka Group hf. einn. Samkomulagið var ótímabundið en það skyldi þó falla úr gildi ef tilgreind skilyrði væru uppfyllt, meðal annars það að Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. seldi allan hlut sinn í félaginu. II Svokallað opið söluferli hófst á stefnda 10. maí 2010 og lauk því síðari hluta júlímánaðar það ár með sölu allra hluta í félaginu til Lyfjaþjónustunnar ehf. Kaupverð alls hlutafjár í félaginu mun hafa verið 250.000.000 krónur. Í fréttatilkynningu frá áfrýjanda vegna sölunnar sagði meðal annars: ,,Alls fengu 12 aðilar ítarleg kynningargögn um Parlogis og á grundvelli þeirra lögðu 4 aðilar fram óskuldbindandi tilboð. Í framhaldi af því fengu þessir bjóðendur aðgang að gagnaherbergi til að framkvæma áreiðanleikakönnun á félaginu, áður en lagt var fram bindandi tilboð. Söluferlinu lauk ... með undirritun kaupsamnings við Lyfjaþjónustuna. Parlogis á sér langa sögu sem eitt helsta dreifingarfyrirtæki á vörum til íslensks heilbrigðiskerfis ... Rekstur Parlogis er í ágætu horfi og hafa stjórnendur og starfsmenn fyrirtækis náð góðum árangri í erfiðu árferði en fyrirtækið varð fyrir miklum skakkaföllum í tengslum við efnahagshrunið og gengisfall krónunnar. Lánveitendur félagsins, Landsbankinn og Atorka brugðust við þeim áföllum með því að breyta hluta skulda í hlutafé og sköpuðu félaginu þannig nýjan rekstrargrundvöll. Salan nú á öllu hlutafé í Parlogis er þannig síðasti hluti velheppnaðs endurreisnarferlis góðs og rekstrarhæfs fyrirtækis.“ Áfrýjandi ritaði stefnda bréf 4. september 2012 þar sem því var lýst að tiltekið lán bankans sem haft hafi auðkennið 8154 hafi verið gengistryggt lán í íslenskum krónum sem bankinn hafi af nánar greindu tilefni endurútreiknað og hafi eftirstöðvar lánsins því lækkað úr 736.000.000 krónum í 157.066.714 krónur. Þar sem lánið hafi verið afskrifað í tengslum við skuldauppgjör félagsins væri endurútreikningurinn einungis til upplýsingar. Af bréfinu má einnig sjá þá afstöðu áfrýjanda að lánið sem hafði auðkennið 11805 og tvö önnur tilgreind lán hafi verið í erlendri mynt og ættu því ekki að sæta endurútreikningi. Í bréfi til áfrýjanda 4. janúar 2013 kom fram sú afstaða stefnda að lánið með auðkenninu 11805 hafi verið lán í íslenskum krónum en að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Láninu hafi að fullu verið varið til þess að greiða upp annað lán með auðkenninu 8117 sem einnig hafi verið ,,ólögmætt gengistryggt lán.“ Stefndi kvað í bréfinu að lán 11805 hafi verið greitt upp að hluta með greiðslu afborgana og vaxta en að öðru leyti með nýju láni auðkenndu 12114. Taldi stefndi sig hafa ofgreitt áfrýjanda 172.840.070 krónur miðað við 31. desember 2012 og bæri bankanum að endurgreiða félaginu þá fjárhæð. Stefndi höfðaði svo málið til heimtu þessarar kröfu 29. ágúst 2013, en lækkaði síðar aðal- og varakröfu sína í þær fjárhæðir, sem greinir í upphafi hins áfrýjaða dóms. III Eins og áður greinir var lán sem bar auðkennið 11805 greitt upp að fullu í desember 2009 með öðru láni er bar auðkennið 12114. Á þeim tíma var áfrýjandi eini eigandi stefnda. Uppgreiðsla lánsins fór fram í tengslum við endurskipulagningu á fjárhag stefnda og var markmiðið að afskrifa í verulegum mæli skuldir félagsins til þess að það yrði rekstrarhæft á ný. Var umtalsverður hluti skuldanna felldur niður og eignuðust tveir kröfuhafar, áfrýjandi og Atorka Group hf., þess í stað hlutafé í félaginu, eins og lýst hefur verið. Allt hlutafé í stefnda var síðan selt Lyfjaþjónustunni ehf. eftir að fjárhagur félagsins hafði verið endurskipulagður. Kaupendur hlutafjárins höfðu aðgang að gögnum um félagið og framkvæmdu áreiðanleikakönnun á því og mátti þar með vera fullkunnugt um hvernig með skuldir félagsins hafði verið farið og hvers eðlis þær voru. Enginn vafi getur leikið á því að við ákvörðun kaupverðs allra hluta í stefnda, sem var 250.000.000 krónur, var ekki við það miðað að unnt yrði að taka upp á ný til endurskoðunar skuldarsambönd, eins og það sem stofnað hafði verið til með lánssamningnum 4. júní 2008 og hafði lokið með fullri greiðslu í desember 2009. Í bréfi áfrýjanda til stefnda 4. september 2012 var sérstaklega tilkynnt að bankinn teldi ekki forsendur til þess að endurútreikna lánið, sem haft hafði auðkennið 11805. Eru atvik máls þessa frábrugðin því sem við átti í dómi Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 þar sem banki hafði að eigin frumkvæði endurútreiknað lán, þar sem skuldarsambandinu hafði áður verið lokið, en með því viðurkenndi bankinn í raun að lántakinn ætti rétt til endurheimtu ofgreidds fjár vegna lánsins. Atvik máls þess, sem hér er til úrlausnar, renna að öðru leyti einnig stoðum undir þá málsástæðu áfrýjanda að við sölu stefnda hafi bæði kaupandi og áfrýjandi miðað ákvörðun kaupverðsins við þá forsendu að því skuldarsambandi, sem stefndi reisir kröfu sína á, væri lokið. Samkvæmt þessu og í samræmi við reglur kröfuréttar um réttaráhrif greiðslu og lok skuldarsambanda verður ekki fallist á að stefndi geti átt þá kröfu á hendur áfrýjanda að fjárhæð 142.755.116 krónur eða aðra lægri fjárhæð sem hann hefur uppi í máli þessu vegna síðastgreinds láns. Þarf þá ekki að taka til athugunar hvort lánið hafi upphaflega verið lán í íslenskum krónum og að hluta bundið gengi erlendra gjaldmiðla eða hvort það hafi að hluta verið lán í erlendri mynt. Með vísan til alls framangreinds verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnda, Parlogis ehf. Stefndi greiði áfrýjanda 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2014. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. nóvember sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Parlogis ehf., Krókhálsi 14, Reykjavík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu þingfestri 5. september 2013. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda, Landsbankanum hf., verði gert að greiða stefnanda 142.755.116 krónur ásamt aðallega dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags, til vara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnda, Landsbankanum hf., verði gert að greiða stefnanda 107.093.498 krónur ásamt aðallega dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags, til vara með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá málshöfðunardegi til greiðsludags. Þess er einnig krafist að stefndi verði í öllum tilvikum dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af aðal- og varakröfum stefnanda. Til þrautavara krefst stefndi lækkunar á öllum kröfum stefnanda. Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II Málsatvik eru þau að hinn 4. júní 2008 gerðu stefnandi og Landsbanki Íslands hf., með sér samning um svokallað fjölmyntalán stefnda til stefnanda að jafnvirði 350.000.000 króna. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008 var tilteknum eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað til stefnda. Tók stefndi þar á meðal yfir réttindi og skyldur samkvæmt þessum viðskiptasamningi. Á forsíðu lánssamningsins er lánsfjárhæðin tilgreind sem „ISK 350.000.000,-“. Á 2. bls. samningsins segir að aðilar geri með sér: „Lánssamning um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000, - Krónur þrjúhundruð og fimmtíu milljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: ISK 30% EUR 26% JPY 11% CHF 13% USD 11% SEK 9%.“ Þá segir og í inngangsorðum samningsins að „fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils ákvarðast þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Bankadagur í samningi þessum er virkur dagur þegar bankar eru opnir á Íslandi og þeim fjármálamiðstöðvum fyrir þá gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningnum. Skuldin verður þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Í grein 2.2 í lánssamningnum kemur fram að greiðslustaður sé hjá bankanum og að lántaki óskaði eftir því að reikningur hans nr. 0113-26-244 hjá bankanum yrði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum. Er um að ræða tékkareikning í íslenskum krónum. Í grein 2.3 kemur fram að lántaka sé heimilt að greiða lánið hraðar upp, gegn tilteknu uppgreiðslugjaldi. Þó skuli lágmarksgreiðsla nema a.m.k. jafnvirði 10 milljóna íslenskra króna hverju sinni. Í gr. 3.1 í lánssamningnum var kveðið á um að af þeim hluta lánsins sem var í erlendum myntum skyldi stefnandi greiða breytilega vexti jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabilsins hverju sinni, auk 2,95% vaxtaálags. Samkvæmt gr. 3.3 voru vaxtakjör lánshlutans í íslenskum krónum REIBOR-vextir að viðbættu álagi. Í grein 4.1 í samningnum er kveðið á um að sé lánið í skilum geti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ þess verði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið“. Við „umreikning“ vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna. Í grein 7 í samningnum kemur fram að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga bæri honum að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001, um vexti og verðtyggingu. Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Í grein 1.2 í samningnum kemur fram að lántaki skyldi senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi lánshlutann inn á. Var form að útborgunarbeiðni fest við samninginn sem viðauki 1. Stefnandi fyllti samdægurs inn í viðkomandi viðaukaform. Ekki var þar tilgreindur reikningur, heldur kom fram beiðni um að útborgunarfjárhæð yrði notuð til „uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf., kt. 560507-1270, lán nr. 0106-8117“. Lánsfjárhæðin fór alfarið til uppgreiðslu á tilvitnuðum lánssamningi. Lántaki þess láns hafði verið sameinaður stefnanda, samkvæmt samrunaáætlun, dagsettri 15. nóvember 2007, sbr. gr. 9.1 í lánssamningi stefnanda og stefnda. Stefndi kveður að í kaupnótu sem stefnandi fékk vegna láns nr. 11805 4. júní 2008 komi fram að lánsfjárhæð lánsins hafi verið: 2.461.706,78 sænskar krónur, 497.094,90 Bandaríkjadollar, 611.641,35 svissneskir frankar, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 105.000.000 króna. Frá þeim hluta lánsins sem var í íslenskum krónum dragist 10.000 krónur vegna kostnaðar við skjalagerð. Framangreindar erlendu myntir hafi verið greiddar inn á gjaldeyrissreikninga fyrirtækjabanka LBI í þeim myntum sem tilgreindar eru hér að framan, þ.e. í sænskum krónum, Bandaríkjadollurum, svissneskum frönkum, japönskum jenum og evrum. Íslensku krónurnar voru greiddar inn á sjóðsreikning fyrirtækjabanka LBI í íslenskum krónum. Stefndi kveður að þegar framangreindar fjárhæðir höfðu verið lagðar inn á gjaldeyrissreikninga og sjóðsreikning fyrirtækjabanka LBI hafi þær verið dregnar af reikningunum til að greiða niður lán nr. 8117. Stefnandi hafi síðan fengið afhentar sjálfstæðar kvittanir fyrir greiðslu hvers lánshluta láns nr. 8117. Í kvittunum sem séu fyrir hvern gjaldmiðil komi fram að stefnandi hafi greitt: 497.094,90 Bandaríkjadollara, 611.641,35 svissneska franka, 2.461.706,78 sænskar krónur, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 104.501.731 íslenska krónu en inni í þeirri fjárhæð sé 750 króna vanskilagjald og 820 króna tilkynningar- og greiðslugjald. Á öllum kvittunum sé samhljóða texti sem sé eftirfarandi: „Innborgun, lán 11805 notað til að greiða inn á lánið.“ Framangreindar fjárhæðir séu nákvæmlega hinar sömu og komi fram á kaupnótu láns 11805. Stefndi kveður stefnanda hafa notað það sem eftir stóð af lánshlutanum í íslenskum krónum, 488.269 krónur, til að kaupa eftirfarandi myntir: 1.320,28 svissneska franka, 5.055,37 sænskar krónur, 129.903 japönsk jen, 1.098,28 evrur og 1.242,64 Bandaríkjadollar. Þessar myntir hafi svo stefnandi einnig notað til að greiða niður lán nr. 8117 eins og komi fram í kvittun sem stefnandi hafi fengið vegna þessara viðskipta, þar sem standi orðrétt: „Innborgun, lán 11805 notað til að greiða inn á lánið“. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið tilkynningar um gjalddaga frá LBI og síðar stefnda en í þeim hafi skuld stefnanda ævinlega verið tilgreind í viðkomandi myntum, þ.e. sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum. Tilkynningar og greiðslugjald hafi verið tilgreint í íslenskum krónum. Í kvittunum sem stefnandi fékk vegna greiddra gjalddaga eru greiðslur hans einnig tilgreindar í sömu myntum eða sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum. Í sömu kvittunum kom svo fram að stefnandi hafði keypt svissneska franka, evrur, japönsk jen, sænskar krónur og Bandaríkjadali. Samningur Par-lo ehf. og Landsbanka Íslands hf., dagsettur 31. maí 2007, sem stefnandi hafði yfirtekið og umþrættur samningur þessa máls var notaður til uppgreiðslu á, var í öllum atriðum sem máli skipta samhljóða þeim samningi. Á forsíðu samningsins er lánsfjárhæðin tilgreind sem „ISK 355.250.000,-“. Á 2. bls. samningsins segir að aðilar geri með sér: „Lánssamning um fjölmyntalán til 6 mánaða að jafnvirði kr. 355.250.000, - Krónur þrjúhundruð og fimmtíu milljónir, tvö hundruð og fimmtíu þúsund 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: USD 8,5% EUR 18% JPY 8% SEK 6,5% CHF 9% ISK 50%“ Í grein 2.2 í lánssamningnum kemur fram að greiðslustaður sé hjá bankanum og að lántaki óski eftir því að reikningur hans hjá bankanum verði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum. Ekkert reikningsnúmer var þó fyllt inn í þann reit. Í grein 2.3 kemur fram að lántaka sé heimilt að greiða lánið hraðar upp, gegn tilteknu uppgreiðslugjaldi. Þó skuli lágmarksgreiðsla nema a.m.k. jafnvirði 20 milljóna íslenskra króna hverju sinni. Í grein 4.1 í samningnum er kveðið á um að væri lánið í skilum gæti lántaki óskað eftir því við bankann á vaxtagjalddaga að „myntsamsetningu“ þess yrði breytt, þannig að „eftirstöðvar skuldarinnar miðist að öllu leyti eða að hluta við aðrar erlendar myntir eða mynteiningar, eina eða fleiri, og í öðrum hlutföllum en upphaflega var um samið“. Við „umreikning“ vegna myntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða við og kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmt gengisskráningu Landsbanka Íslands hf. á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrir myntbreytinguna Í 7. grein samningsins kemur fram að stæði lántaki ekki í skilum með greiðslu afborgana eða vaxta á gjalddaga bæri honum að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001, um vexti og verðtyggingu. Bankinn hefði um það val hvort krafist yrði dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða „af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Í grein 1.2 í samningnum kemur fram að lántaki skyldi senda bankanum beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningur sem leggja skyldi lánshlutann inn á. Var form að útborgunarbeiðni fest við samninginn sem viðauki 1. Stefnandi fyllti samdægurs inn viðkomandi viðaukaform og óskaði eftir því að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á tilgreindan reikning í eigu lántaka nr. 0327-26-1223. Var þar um að ræða tékkareikning í íslenskum krónum. Það lán sem mál þetta tekur til var aðeins eitt lána stefnanda hjá stefnda. Hinn 1. desember 2009 var framkvæmd fjárhagsleg endurskipulagning hjá stefnanda með þeim hætti að tiltekið lán var afskrifað og önnur endurfjármögnuð. Á þeim tíma var stefnandi ekki í eigu núverandi hluthafa heldur að mestu undir yfirráðum stefnda sjálfs. Hafði stefndi því fullt forræði yfir því hvernig endurskipulagningunni var háttað. Á árinu 2009 varð þáverandi eigandi stefnanda, DM ehf., gjaldþrota. LBI hafði lánað DM ehf. fjármuni til kaupa á stefnanda og þær kröfur færðust yfir til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hinn 9. október 2008. Stefndi leysti til sín allt hlutafé í stefnanda frá þrotabúi DM ehf. og fékk samþykki Samkeppniseftirlitsins fyrir þeim kaupum. Þegar stefndi hafði tekið yfir hlutina í stefnanda tóku starfsmenn innan samstæðu hans sæti í stjórn stefnanda og skipuðu meirihluta stjórnar. Stefndi kveður að fjárhagsstaða stefnanda sjálfs hafi einnig verið slík að hann hafi þurft aðstoð stefnda, sem lánveitanda, til að halda áfram rekstri. Í stað þess að gefa stefnanda upp til gjaldþrotaskipta hafi efnahagsreikningur félagsins verið endurskipulagður. Endurskipulagningin hafi verið unnin í miklu samráði við helstu stjórnendur og stjórn stefnanda. Endurskipulagningin hafi meðal annars falið í sér að verulegum hluta af skuldum stefnanda hafi verið breytt í hlutafé. Aðgerðin hafi falið í sér að stefndi breytti 736.000.000 króna í hlutafé á genginu 1 og Atorka Group hf., sem jafnframt hafi átt kröfur á stefnanda, hafi breytt 517.000.000 króna í hlutafé, á nafnvirði 220.000.000 króna á genginu 2,35, en framangreindir aðilar hafi verið stærstu kröfuhafar stefnanda. Þessi aðgerð hafi aukið hlutafé félagsins um 956.000.000 króna, en fjárhæð þessi hafi ráðist af því hvaða skuldum stefnandi hafi getað staðið undir eftir umbreytinguna. Í framhaldi af því hafi stefndi og síðar Eignarhaldsfélagið Vestia ehf., sem var dótturfélag stefnda á þessum tíma, átt um 80% hlutafjár í stefnanda en Atorka Group hf. hafi verið eigandi um 20% hlutafjár. Samhliða þessum aðgerðum hafi verið unnið að því að endurskipuleggja lán stefnanda sem eftir voru og hafi numið 1.351.000.000 króna. Í því skyni hafi stefnanda verið veitt tvö ný lán til að greiða upp eldri skuldbindingar. Þessar aðgerðir hafi miðað að því að gera stefnanda kleift að standa undir greiðslubyrði af lánum eftir endurskipulagninguna. Lækkun skulda hafi leitt til þess að stefnandi hafi orðið rekstrarhæft félag á ný og þar með unnt að hefja söluferli félagsins. Stefndi kveður að alger forsenda fyrir breytingu skulda í hlutafé af hálfu stefnda hafi verið að eftirstöðvar annarra skulda væru rétt metnar. Stefndi hafi þannig fallist á að fella niður og afskrifa skuldir stefnanda í þeim mæli sem nauðsynlegt hafi verið til að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi á nýjan leik. Forsvarsmönnum stefnanda á þessum tíma hafi verið þetta fullkomlega ljóst. Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. og Atorka Group hf. settu allt hlutafé sitt í stefnanda í söluferli á árinu 2010. Stefndi kveður að söluferlið hafi meðal annars falið í sér að kaupendur framkvæmdu áreiðanleikakönnun á stefnanda, þar sem t.d. hafi verið farið yfir lánamál stefnanda. Niðurstaða söluferlisins hafi verið það að Eignarhaldsfélagið Vestia ehf. og Atorka Group hf. hafi skrifað undir kaupsamning við Lyfjaþjónustuna ehf. hinn 23. júlí 2010, en með honum hafi allt hlutaféð verið selt fyrir 250.000.000 króna. Samningurinn var háður fyrirvörum, svo sem um samþykki eftirlitsstofnana. Afhending á hlutunum fór svo fram þegar skilyrði kaupsamnings voru uppfyllt og lauk þá aðkomu stefnda að stefnanda. Stefnandi kveður að lán það sem mál þetta tekur til hafi hins vegar verið að fullu uppgreitt af stefnanda hinn sama dag, 1. desember 2009, með töku nýs láns í íslenskum krónum, auðkennt sem lán nr. 12114. Þetta megi sjá af greiðslukvittunum um útborgun lánsins, þar sem fram komi að því hafi að fullu verið ráðstafað til uppgreiðslu á láni nr. 0106-36-11805 og að það lán sé því í kjölfarið að fullu uppgreitt. Hafi stefnandi staðið að fullu í skilum með greiðslur af því láni í íslenskum krónum sem tekið hafi verið til að greiða upp lán nr. 0106-36-11805. Með bréfi, dagsettu 4. september 2012, tilkynnti stefndi stefnanda meðal annars að þar sem lánssamningur nr. 11805 hafi verið greiddir út í Bandaríkjadölum, sænskum krónum, japönskum jenum, evrum, svissneskum frönkum og íslenskum krónum og með vísan til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 3/2012 og dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-1682/2010 teldist lánið ekki gengistryggt og yrði ekki endurreiknað. Með bréfi, dagsettu 4. janúar 2013, hafnaði stefnandi því að lánsféð hefði verið greitt út í erlendum myntum, enda hefði hann enga gjaldeyrisreikninga haft. Lánsféð hefði verið greitt út með þeim hætti að því hafi verið varið til uppgreiðslu á láni Par-lo ehf., nr. 0106-36-11805. Sú lánsfjárskuldbinding hefði hins vegar bersýnilega verið í íslenskum krónum, gengistryggð með ólögmætum hætti, enda sá lánssamningur að öllu leyti sambærilegur hinum síðarnefnda, auk þess sem lánsféð hefði sannanlega verið greitt út í íslenskum krónum. Með bréfi, dagsettu 8. febrúar 2013, hafnaði stefndi þessum röksemdum stefnanda og ítrekaði fyrri afstöðu sína. Byggði stefndi þá afstöðu á því að þær „erlendu myntir“ sem teknar hefðu verið að láni hefðu verið „nýttar til uppgreiðslu á öðrum erlendum lánum.“ Því hefði engin ofgreiðsla átt sér stað og ekki tilefni til endurreiknings á láninu. Stefnandi telur þessa röksemdafærslu stefnda engan veginn fást staðist. Þannig virðist stefndi byggja á því að unnt sé að breyta ólögmætu gengistryggðu láni sem greitt var út í íslenskum krónum, í lögmætt erlent lán, með gerð nýs sambærilegs lánssamnings. Stafi það af því einu að með því verði útborgun síðara lánsins, sem notuð sé til að greiða upp hið ólögmæta gengistryggða lán, með einhverjum hætti talin vera í erlendri mynt. Telur stefnandi þessa röksemdafærslu allt að því fjarstæðukennda og er honum því nauðsynlegt að höfða mál þetta. III Stefnandi byggir á því að umþrættur samningur máls þessa hafi verið um lánsfé í íslenskum krónum, hverrar afborganir voru tengdar með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Slíkt sé í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi telur að leiða megi ákveðin viðmið af dómum Hæstaréttar Íslands til hvers beri að líta við mat á því hvort um lánsfé í íslenskum krónum eða erlendum myntum sé að ræða, og vísar hann sérstaklega til dóms réttarins í máli nr. 155/2011, en þar hafi verið fjallað um nær alfarið sambærilegan samning og hinn umþrætta samning máls þessa. Stefnandi byggir á því að röksemdir réttarins í framangreindum málum leiði til þess að telja verði að umþrættur lánssamningur fyrirliggjandi máls hafi í raun verið um íslenskt lánsfé, þar sem afborganir hafi verið tengdar með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Því til stuðnings bendir stefnandi á eftirfarandi þætti. Í fyrsta lagi að höfuðstóll lánssamningsins sé einungis tilgreindur í íslenskum krónum. Þannig hafi á forsíðu samningsins verið kveðið á um að um væri að ræða: „ISK 350.000.000,- Lánssamningur.“ Höfuðstóll hafi síðan verið skilgreindur á bls. 2 í samningnum í íslenskum krónum, að fjárhæð 350.000.000 króna. Þrátt fyrir að hlutföll gengisviðmiða hafi verið tilgreind hafi hvergi í samningnum verið að finna tilgreiningu á fjárhæð skuldarinnar í erlendum myntum. Hafi fjárhæð lánsins því í grunninn verið ákveðin í íslenskum krónum. Í öðru lagi bendi orðalag samninganna til þess að lánsféð hafi ekki raunverulega verið veitt í erlendum myntum heldur hafi gengi þeirra aðeins verið til viðmiðunar. Þetta eigi sérstaklega við um myntbreytingarheimild samningsins í 4. gr. hans. Þar komi glöggt fram að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi verið til viðmiðunar. Orðalagi ákvæðisins og samningsins sé að öðru leyti lýst í málsatvikalýsingu hér að framan, en ljóst megi vera af þessu að beinlínis komi fram í samningunum að lánsféð hafi verið miðað við gengi erlenda gjaldmiðla. Slíkt sé ólögmæt gengistrygging lánsfjár í andstöðu við 13. og 14. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að báðir aðilar hafi efnt aðalskyldur sínar í íslenskum krónum. Ekki sé ágreiningur milli aðila um að stefnandi hafi ávallt greitt afborganir og vexti í íslenskum krónum. Þá hafi lánið verið að fullu uppgreitt með nýju láni í íslenskum krónum. Ágreiningur sé hins vegar fyrir hendi milli aðila um hvort stefndi hafi innt sína skyldu af hendi í íslenskum krónum. Líkt og að framan sé rakið hafi stefndi byggt á því í samskiptum sínum við stefnanda að lánið hafi verið greitt út í erlendri mynt og hafi hann lagt fram svonefnda kaupnótu því til staðfestingar. Stefnandi hafnar því að slík gögn geti haft þýðingu enda hafi þau ekki haft áhrif á niðurstöðu sambærilegra mála fyrir Hæstarétti Íslands. Líta verði til þess í hvaða mynt lánið hafi verið greitt út, nánar tiltekið, hvort aðilar hafi efnt skyldur sínar með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur. Ágreiningslaust sé með aðilum að lánið hafi að fullu verið nýtt til uppgreiðslu á láni Par-lo ehf. hjá stefnda, nr. 0106-8117. Lánsféð hafi því aldrei farið inn á neina reikninga eða verið stefnanda til ráðstöfunar. Engir erlendir gjaldmiðlar hafi því skipt um hendur. Við mat á því í hvaða mynt lánið hafi verið greitt út verði því að líta til þess í hvaða mynt lán Par-lo ehf., nr. 0106-8117 hafi verið. Stefnandi byggir á því að rétt eins og umþrættur lánssamningur þessa máls hafi samningur Par-lo ehf., nr. 0106-8117, verið um íslenskt lánsfé, tengt með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Efni samningsins hafi alfarið verið sambærilegt efni hins umþrætta lánssamnings máls þessa og megi því að mestu vísa til þeirra sjónarmiða sem þar hafi verið rakin varðandi túlkun hans. Þannig hafi höfuðstóll eingöngu verið tilgreindur í íslenskum krónum, jafnt á forsíðu sem í tilgreiningu á bls. 2 í samningnum. Þá komi glöggt fram í myntbreytingarheimild, gr. 4.1 í samningnum, að hinir erlendu gjaldmiðlar hafi einungis verið til viðmiðunar. Því til viðbótar liggi síðan fyrir að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum inn á tilgreindan tékkareikning Par-lo ehf., sbr. útborgunarbeiðni, og stefnandi hafi greitt af láninu í íslenskum krónum. Eigi því öll sjónarmið úr tilvitnuðum dómi Hæstaréttar Íslands nr. 155/2011 við um lánið. Af því leiði að lán Par-lo ehf., nr. 0106-8117 hafi verið um íslenskt lánsfé. Þar sem útborgun hins umþrætta lánssamnings þessa máls hafi verið varið beint til uppgreiðslu á því láni, geti það ekki hafa verið greitt út í erlendum myntum, heldur þvert á móti í íslenskum krónum. Stefnandi hafði enga gjaldeyrisreikninga og engir erlendir gjaldmiðlar hafi skipt um hendur í viðskiptunum. Hafi því aðalskylda stefnda gagnvart stefnanda verið efnd í íslenskum krónum. Af framansögðu leiði að öll sjónarmið Hæstaréttar Íslands úr máli nr. 155/2011 eiga við um hinn umþrætta lánssamning máls þessa. Hafi hann því verið um íslenskt lánsfé, tengt með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með vísan til framangreinds byggir stefnandi á því að samningur aðila hafi kveðið á um ólögmæta gengistryggingu lánsfjár í íslenskum krónum í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Af því leiði að stefnandi hafi við uppgreiðslu samningsins greitt stefnda hærri fjárhæðir en stefndi hafi átt tilkall til. Krefji því stefnandi stefnda um endurgreiðslu á þeim ofgreiddu fjárhæðum. Stefnandi grundvallar endurkröfu sína á því að þrátt fyrir dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að um vexti skyldi fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, verði hann ekki krafinn um greiðslu frekari vaxta fyrir liðna tíð. Vísar stefnandi því til stuðnings til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012 og þeirra sjónarmiða sem þar séu rakin. Byggir stefnandi á því að hann hafi á einstökum gjalddögum frá stofndegi krafnanna greitt bæði vexti og afborganir af höfuðstól samningsins. Hafi stefnandi verið í góðri trú um að greiðslur hans á vöxtum fælu í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu, enda hafi hann gengið út frá því að ákvæði samninganna um gengistryggingu væru gild. Stefnandi vísar til þess að stefndi hafi sent honum greiðsluseðla fyrir hvern gjalddaga þar sem fram komi fjárhæð greiðslu sem hafi byggst á umsömdum vöxtum. Stefnandi hafi greitt í samræmi við það og hafi sú greiðsla verið móttekin án athugasemda af hálfu stefnda. Þá hafi stefnandi fengið fullnaðarkvittanir fyrir uppgreiðslu lánsins, dagsettar 21. desember 2009, þar sem fram komi fjárhæðir bæði afborgana og vaxta. Þá vísar stefnandi til þess að algjör festa hafi verið á framkvæmd samninganna út gildistíma þeirra, enda hafi aldrei neinn endurútreikningur farið fram af hálfu stefnda. Framkvæmdin hafi því verið viðhöfð allan gildistíma samninganna. Viðbótarkrafa stefnda um vexti fyrir liðna tíð vegna samnings þessa máls myndi fela í sér kröfu að fjárhæð um 32.000.000 króna, sem telja verður umtalsverða. Loks vísar stefnandi til þess að aðstöðumunur hafi verið fyrir hendi milli aðila samningsins. Stefndi sé fjármálafyrirtæki sem boðið hafi ýmsar vörur í fjármálastarfsemi, þar með talið samninga sem stefndi byggi á að hafi falið í sér ólögmæta gengistryggingu. Starfsemi stefnanda felst aftur á móti í vörustjórnun fyrir fyrirtæki sem markaðssetja lyf, hjúkrunarvörur og aðrar heilsutengdar vörur. Ljóst sé að stefnandi hafi ekki haft yfir að búa slíkri sérþekkingu um fjármálastarfsemi að jafnað verði til þeirra sem fjármálafyrirtæki, líkt og stefndi, búa einir yfir. Með vísan til allra framangreindra atriða, sem meta verði heildstætt, verði að telja það standa stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem af lögvillu þeirra um lögmæti gengistryggingar hafi leitt. Geti lög nr. 151/2010 ekki haggað þeirri niðurstöðu enda fæli það í sér afturvirkt inngrip í eignaréttindi stefnanda sem vernduð séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Að teknu tilliti til framangreindra málsástæðna stefnanda í stefnu þessari, að samningur aðila hafi verið um lánsfé í íslenskum krónum, gengistryggt með ólögmætum hætti og að stefnda sé óheimilt að krefja stefnanda um viðbótargreiðslu fyrir vexti umfram það sem stefnandi hefur þegar greitt, sé ljóst að stefnandi hafi ofgreitt stefnda af hinum umþrætta lánssamningi máls þessa. Stefnandi byggir á því að samkvæmt almennum reglum kröfuréttar eigi stefnandi rétt á því að fá þessa ofgreiðslu sína endurgreidda frá stefnda. Byggir stefnandi á því að hann hafi við uppgreiðslu lánsins greitt stefnda meira en honum hafi borið, með vísan til framangreindra röksemda. Krefji stefnandi því stefnda um endurgreiðslu á því ofgreidda fé. Byggir stefnandi þá kröfu á 1. ml. 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2008, um vexti og verðtryggingu, sem og meginreglunni um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Í endanlegri aðalkröfu geri stefnandi þá kröfu að stefndi greiði honum 142.755.116 krónur. Er sú krafa fundin út með þeim hætti að miðað er við höfuðstól skuldarinnar í íslenskum krónum og allar greiðslur upp í höfuðstól dregnar frá. Höfuðstóll er ekki vaxtareiknaður fram til uppgreiðslu enda allar vaxtagreiðslur að fullu greiddar. Í kjölfar uppgreiðslu stefnanda myndist inneign stefnanda hjá stefnda þar sem hann hafi ofgreitt miðað við það sem honum hafi borið að gera. Með lækkun aðalkröfu sinnar miðist fjárhæð hennar nú við að krafa hans eigi ekki að bera vexti frá uppgreiðsludegi, 1. desember 2009. Með bréfi, dagsettu 4. janúar 2013, hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu. Af þeim sökum krefjist stefnandi dráttarvaxta af kröfufjárhæðinni frá 4. febrúar 2013, þegar liðinn hafi verið mánuður frá því að hann krafði stefnda sannanlega um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en til vara frá málshöfðunardegi. Endanleg varakrafa stefnanda sé á því byggð að verði af einhverjum ástæðum ekki talið að sjónarmið byggð á meginreglum kröfuréttar um gildi fullnaðarkvittana eigi við, sé stefnda heimilt að endurreikna samninginn miðað við REIBOR-vexti auk 2.5% álags, svo sem samið hafi verið um að skyldi gilda um íslenska hluta samnings aðila, í stað vaxta samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi krefst þess að krafa hans beri dráttarvexti frá 4. febrúar 2012, þegar liðinn var mánuður frá því að hann krafði stefnda sannanlega um greiðslu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, en til vara frá höfðun máls þessa, sbr. 4. mgr. 5. gr. laganna. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 13., 14., og 18. gr. laganna og almennra reglna kröfu- og samningaréttar um m.a. endurgreiðslu ofgreidds fjár og gildi fullnaðarkvittana. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. XXI. kafla sömu laga. IV Sýknukröfu sína byggir stefndi á því, að málsaðilar hafi nú þegar samið um uppgjör á láni nr. 11805. Þeir hafi þegar samið sín á milli um það hvernig fara eigi með uppgjör á láni nr. 11805. Stefnandi eigi því enga frekari kröfu á hendur stefnda. Fjárhagsleg endurskipulagning stefnanda hafi meðal annars falið í sér að skuldir stefnanda hafi verið aðlagaðar greiðslugetu hans. Aðgerðin hafi falið í sér stórkostlega eftirgjöf skulda af hálfu stefnda, sem verið hafi aðalkröfuhafi stefnanda, og umbreytingu skulda í hlutafé í stefnanda. Liður í endurskipulagningunni hafi síðan verið að lánssamningur nr. 11805 hafi verið gerður upp. Þegar framangreind uppgreiðsla hafi átt sér stað hafi stefnandi verið í meirihlutaeigu stefnda og þáverandi dótturfélags hans. Stjórnendur stefnanda, þar á meðal stjórnarmenn stefnanda, hafi tekið ákvarðanir um endurskipulagningu fjárhags félagsins í samráði við sérfræðinga á fyrirtækjasviði stefnda. Aðilar hafi gert með sér samkomulag um að endurskipuleggja skuldir stefnanda út frá tilteknum rekstrarforsendum og með þeim hætti að ljóst væri að stefnandi gæti staðið undir skuldum sínum til framtíðar og stundað sinn rekstur. Hefði ekki verið farið í slíka aðgerð sé ljóst að stefnandi hefði ekki getað staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnda og öðrum kröfuhöfum og hefði stefndi þá haft heimild til að gjaldfella skuldbindingar stefnanda og um leið knúið fram skuldaskil sem vafalaust hefðu leitt til gjaldþrots stefnanda. Stefndi kveður að megintilgangur þess að greiða lán nr. 11805 að fullu hafi verið að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi sem hægt væri að selja nýjum eiganda. Verðmæti félaga taki mið af ýmsum þáttum en mestu skipti annars vegar arðsemi rekstrar, þ.e. mismunur á rekstrartekjum og rekstrargjöldum, og hins vegar nettó eignastaða, þ.e. mismunur á eignum og skuldum. Að loknu söluferli hafi náðst samningar um kaup núverandi eiganda á stefnanda og hafi kaupverðið tekið mið af framangreindum þáttum. Augljóst sé að sá endurkröfuréttur, sem stefnandi haldi fram í máli þessu, hefði átt að koma til hækkunar á umsömdu kaupverði hlutafjár stefnanda til nýs eiganda í ljósi þess að nettó eignastaða stefnanda hefði þá verið hærri. Stefnandi hljóti að vera bundinn við þær aðgerðir sem ákveðnar hafi verið af hálfu stjórnenda stefnanda á þeim tíma sem hann hafi verið í meirihlutaeigu samstæðu stefnda. Augljóst sé að ef kröfur stefnanda ná fram að ganga muni nýr eigandi njóta hagnaðar af endurgreiðslunni án þess að hafa lagt nokkuð fram af sinni hálfu enda hafi allar greiðslur lánsins farið fram áður en stefnandi hafi komist í hans eigu. Slík niðurstaða fæli í sér ólögmæta auðgun til handa nýjum eiganda stefnanda. Stefndi kveður að stjórnendur stefnanda á þessum tíma hafi verið starfsmenn Vestia sem þá hafi verið dótturfélag í fullri eigu stefnda. Hlutverk þeirra hafi verið að koma að fjárhaglegri endurskipulagningu félaga sem stefndi hafi leyst til sín og gera þau rekstrarhæf ef kostur væri. Tilgangurinn hafi ávallt verið sá að unnt yrði að selja félögin að nýju með sem minnstu tjóni fyrir stefnda, í formi niðurfellingar og afskrifta skulda. Stjórnendum stefnanda hafi þannig verið fullkomlega ljóst að ekki yrðu afskrifaðar skuldir í meira mæli en nauðsyn hafi verið til að gera stefnanda að rekstrarhæfu félagi á nýjan leik. Þeim hafi því einnig verið ljóst að alger forsenda af stefnda hálfu fyrir afskriftum skulda hafi verið sú, að nauðsyn væri á afskriftunum til að gera stefnanda rekstrarhæfan á nýjan leik. Stefndi byggir einnig á því að með fjárhagslegri endurskipulagningu á stefnanda hafi stefnandi fengið alla þá leiðréttingu sem hann hefði getað átt rétt til samkvæmt láni nr. 11805. Hin fjárhagslega endurskipulagning hafi falið í sér að skuldum stefnanda við stefnda að fjárhæð 736 milljónir króna hafi verið breytt í hlutafé. Hefði verið farin sú leið að endurreikna lán stefnanda með þeim hætti sem stefnandi gerir nú kröfu um hefði hin fjárhagslega endurskipulagning falið í sér að ekki hefði verið þörf á að breyta skuldum í hlutafé sem nemi stefnufjárhæð máls þessa. Kröfugerð stefnanda feli þannig í sér ólögmæta auðgun stefnanda til handa. Kæmi til frekari leiðréttingar væri stefndi nauðbeygður til að rifta hinni fjárhagslegu endurskipulagningu og krefjast endurgreiðslu á því fé sem hafi verið afskrifað og breytt í hlutafé þar sem forsendur fyrir endurskipulagningunni hafa þá tekið verulegum breytingum og brostið. Stefndi áskilji sér allan rétt til að hafa uppi kröfur á hendur stefnanda eða eiganda hans, fari svo ólíklega að stefnandi teljist eiga rétt til greiðslna úr hendi stefnda vegna láns nr. 11805. Stefndi byggir jafnframt á því í þessu sambandi að kröfur stefnanda myndu leiða til ósanngjarnrar niðurstöðu og dómstólar ættu ekki að veita slíkri niðurstöðu brautargengi með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi byggir jafnframt sýknukröfu sína á því að lán nr. 11805 sé erlent lán. Með undirritun sinni á hinn umþrætta lánssamning nr. 11805 hafi stefnandi skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Stefnanda beri að efna gerðan samning og virða skuldbindingu sína. Sýknukrafa stefnda sé þannig á því byggð að krafa hans á hendur stefnda, samkvæmt hinum umþrætta lánssamningi, sé skuldbinding í erlendum myntum og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga. Lánssamningurinn sjálfur, sem og framkvæmd lánveitingarinnar, beri með sér að um skuldbindingu í erlendum myntum sé að ræða. Stefndi mótmælir því sérstaklega að lán nr. 8117 hafi verið í íslenskum krónum og bundið gengistryggingu og byggir á því að um hafi verið að ræða fjölmyntalán í samtals sex gjaldmiðlum líkt og skýrlega komi fram í samningnum. Stefndi vísar til þess að skuldbinding stefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 8117 hafi verið gerð upp hjá LBI í maí 2008. Lánið hafi því ekki verið hluti af þeim eignum sem færst hafi til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dagsettri 9. október 2008. Stefndi sé því ekki réttur aðili til að svara fyrir um þann lánssamning og beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts, þar sem málatilbúnaður stefnanda byggi á framangreindri málsástæðu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir stefndi á því að ekki skipti máli við mat á lánssamningi nr. 11805 hvort lánssamningur nr. 8117 standist kröfur sem gerðar hafa verið af dómstólum til að lán teljist hafa verið veitt í erlendri mynt. Fyrir liggi að á þeim tíma sem uppgjörið hafi farið fram hafi báðir aðilar litið svo á að um erlendan lánssamning væri að ræða og ljóst sé af gögnum málsins að uppgjör láns 8117 hafi farið fram í erlendum myntum. Fyrir liggi því að útgreiðsla vegna láns 11805 hafi farið fram í erlendum myntum. Stefndi byggir á því að niðurstaða um það hvort lán af þeim toga sem hér sé um deilt sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum ráðist af ákveðnu heildarmati. Slíkt heildarmat leiði án vafa til þess að skuldbinding stefnanda samkvæmt láni nr. 11805 teljist vera í erlendum gjaldmiðlum. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnanda um að texti lánssamningsins beri með sér að skuldbindingin sé í íslenskum krónum, sem rangri, og byggir á því að texti lánssamningsins beri með sér að um sé að ræða skuldbindingu í erlendum myntum. Stefndi hafi og efnt aðalskyldu sína í erlendum myntum. Í útborgunarbeiðni vegna láns nr. 11805 komi skýrt fram að útborgunarfjárhæðin eigi að vera notuð til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf., kt. 560507-1270, lán nr. 0106-8117. Ætlun aðila hafi þannig augljóslega verið að eitt erlent lán væri notað til að greiða annað. Kaupnóta, sem stefnandi hafi fengið afhenta þegar andvirði láns nr. 11805 hafi verið greitt út og nýtt til að greiða niður lán nr. 8117, sýni að stefnandi hafi fengið að láni: 2.461.706,78 sænskar krónur, 497.094,90 Bandaríkjadali, 611.641,35 svissneska franka, 52.245.895 japönsk jen, 760.869,57 evrur og 105.000.000 íslenskra króna. Í kvittunum fyrir greiðslum vegna láns nr. 8117, sem stefnandi hafi einnig fengið afhent samhliða, komi fram að framangreindar fjárhæðir hafi verið notaðar til að greiða niður lán nr. 8117. Ekki komi fram að þessum gjaldmiðlum hafi verið skipt yfir í íslenskar krónur heldur séu eingöngu tilgreindar þær erlendu fjárhæðir sem greiddar hafi verið inn á lán 8117. Við framkvæmd útgreiðslunnar hafi hin erlenda fjárhæð verið færð á sérstakan reikning í viðkomandi mynt sem skráður sé eign „Landsbankinn hf. fyrirtækjab.“, en tilvísunarnúmer gefi til kynna að innborganir á reikningana stafi frá lánssamningi nr. 11805 og útborganir af reikningunum stafi af greiðslum á lánssamningi nr. 8117. Með láni nr. 11805 hafi stefnandi tekið 105.000.000 íslenskra króna að láni auk hinna erlendu mynta. Framkvæmdin við útgreiðslu þessara fjármuna hafi verið á þá leið að framangreind fjárhæð hafi verið lögð inn á sjóðsreikning í íslenskum krónum í eigu fyrirtækjabanka LBI og frá þeirri fjárhæð hafi um leið verið dregnar 10.000 krónur til að greiða kostnaðinn sem stefnandi hafi borið af lántökunni. Því næst hafi 104.501.731 króna verið dregin af sjóðsreikningum til að greiða inn á lán nr. 8117 og 1.570 króna kostnað sem fallið hafði á lánið, eins og yfirlit yfir sjóðsreikninginn og kvittun fyrir greiðslu sýni. Stefnandi hafi notað það sem eftir stóð af lánsfjárhæðinni í íslenskum krónum, þ.e. 488.269 krónur, til að kaupa 1.320,28 svissneska franka, 5.055,37 sænskar krónur, 129.903 japönsk jen, 1.098,28 evrur og 1.242,64 Bandaríkjadali. Myntirnar hafi svo verið notaðar til að greiða lán nr. 8117 enn frekar niður. Hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum segi það sig sjálft að LBI hefði fært alla lánsfjárhæðina í gegnum sjóðsreikning sinn í íslenskum krónum, en ekki í gegnum þá gjaldeyrisreikninga fyrir hverja mynt sem stefnandi hafi tekið að láni. Sýnir þetta svo ekki verði um villst að skuldbinding stefnanda gagnvart stefnda hafi verið í sænskum krónum, Bandaríkjadölum, svissneskum frönkum, japönskum jenum, evrum og íslenskum krónum. LBI hafi þannig efnt aðalskyldu sína samkvæmt lánssamningi nr. 11805 í erlendum gjaldmiðlum með því að framkvæma beiðni stefnanda um að greiða niður erlent lán nr. 8117. Endurgreiðsla lánssamnings nr. 11805 hafi farið þannig fram að stefnandi hafi aðeins greitt fjóra af þeim 40 gjalddögum sem umsamdir hafi verið. Í öllum tilvikum liggi fyrir að keyptar hafi verið erlendar myntir til að nota til uppgreiðslu lánsins. Lánið hafi verið gert upp að fullu þegar fjárhagur stefnanda hafi verið endurskipulagður ásamt öðrum lánum stefnanda hjá stefnda. Til að fjármagna endurskipulagningu stefnanda hafi annars vegar skuldum verið breytt í hlutafé og hins vegar veitt ný lán. Nauðsynlegt hafi verið að þær skuldir sem breyta hafi átt í hlutafé væru í íslenskum krónum þar sem hlutafé stefnanda hafi verið skráð í íslenskum krónum. Lánssamningur nr. 8154 hafi verið notaður í þessum tilgangi. Samtímis hafi verið gerðir tveir nýir lánssamningar, annars vegar nr. 12113, sem hafi verið í evrum, og svo hins vegar nr. 12114, sem hafi verið í íslenskum krónum. Þegar lán nr. 11805 hafi verið gert upp hafi stefnandi keypt erlendar myntir af stefnda til að greiða upp erlendu hluta lánsins. Stefndi byggir á því að kaup á erlendum gjaldeyri til endurgreiðslu á erlendum hlutum samningsins sýni, svo ekki verður um villst, að um lán í erlendum myntum hafi verið að ræða. Stefnandi byggir á því að texti lánssamningsins sýni að hann hafi verið í erlendum myntum. Upphafsorð lánssamningsins kveði á um að um sé að ræða fjölmyntalán í þeim myntum og hlutföllum sem þar greini, þ.e. íslenskar krónur 30%, evrur 26%, japönsk jen 11%, svissneskir frankar 13%, Bandaríkjadollarar 11% og 9% sænskar krónur. Svo sem fram komi í samningnum skyldi fjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðast tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins. Tekið sé fram að skuldin verði þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta. Í samræmi við þetta ákvæði hafi skuld stefnanda ávallt verið tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta sem hann hafi tekið að láni með lánssamningnum eftir að skrifað hafði verið undir hann. Samkvæmt ákvæðum samningsins hafi stefnanda verið heimilt að greiða afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum en þá skyldi hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Ljóst sé því að aðalskylda stefnanda hafi verið að greiða í viðeigandi myntum en hann hafi haft rétt til að greiða í íslenskum krónum. Engin þörf hefði verið að kveða á um rétt til að greiða í íslenskum krónum í samningnum ef lánið hefði verið að öllu leyti í íslenskum krónum. Stefndi telur að af vaxtaákvæði samningsins sé ljóst að stefnandi hafi annars vegar fengið erlendar myntir að láni sem borið hafi LIBOR-vexti og svo hins vegar íslenskar krónur sem hafi borið REIBOR-vexti, sbr. gr. 3.1 og 3.3 í samningnum. Hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum hefði LBI, eðli máls samkvæmt, kveðið á um það í samningnum að öll lánsfjárhæðin bæri REIBOR-vexti, enda hafa vextir af lánum í íslenskum krónum aldrei verið skráðir á millibankamarkaði í London, þ.e. LIBOR-vextir. Í gr. 3.6 komi svo fram að við vaxtaútreikning skuli taka mið af þeim vaxtareglum er varði dagafjölda sem í gildi séu á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum á hverjum tíma. Í gr. 5.1 sé síðan settur fyrirvari af hálfu stefnda um að ætti hann ekki kost á fjármögnun á lánskjörum sem gerðu honum kleift að endurlána lánsfjárhæðina í sama gjaldmiðli eða á sama vaxtareikningsgrundvelli og gengið væri út frá við samningsgerðina skyldi hann tilkynna stefnanda það með 10 daga fyrirvara og bjóða honum önnur lánskjör. Í 4. gr. lánssamningsins sé síðan að finna myntbreytingarheimild. Með henni hafi stefnanda verið veitt heimild til að óska eftir að myntsamsetningu lánsins yrði breytt. Heimildin einskorðaðist hins vegar við erlendar myntir sem staðið hafi til boða hjá LBI og síðar stefnda og skýr fyrirvari sé í ákvæðinu um aðgengi LBI að hinum erlendu myntum. Í gr. 7.1 sé kveðið á um að standi stefnandi ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga beri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags. Stefndi hafi haft um það val hvort krafist væri dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur. Augljóst sé að slíkt vanefndarákvæði hefði ekki þurft hefði lánið að öllu leyti verið í íslenskum krónum. Í gr. 11.2 komi fram að yrði samningnum sagt upp væri stefnda heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur miðað við sölugengi stefnda á þeim myntum sem hver lánshluti væri í. Í 14. gr. samningsins sé fyrirvari um að ef stefnda yrði ómögulegt að afla lánsfjár erlendis til fjármögnunar á lánssamningnum á sambærilegum kjörum og gengið væri út frá við gerð hans gæti stefndi gjaldfellt eftirstöðvar samningsins. Fjárhæð lánsins hafi verið tilgreind í erlendum myntum í síðari skjölum. Tilkynningar um gjalddaga beri með sér að lánið hafi verið í erlendum myntum. Höfuðstóll lánsins fyrir og eftir greiðslu ásamt fjárhæð afborgunar og vaxta sé þar ávallt tilgreindur í erlendum myntum. Kvittanir fyrir greiðslum afborgana og vaxta beri einnig með sér að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum. Þær sýni höfuðstól fyrir og eftir greiðslu og hversu há fjárhæð í erlendum myntum hafi verið greidd í afborgun annars vegar og vexti hins vegar. Þegar allt framangreint sé virt verði að mati stefnda að leggja til grundvallar að stefnandi hafi tekið erlent lán en ekki gengistryggt lán í íslenskum krónum. Stefndi bendir á að í dómaframkvæmd hafi langt í frá verið gerð krafa um að öll framangreind atriði eigi við um lánssamning til að hann teljist vera um erlent lán. Stefndi byggir þrautavarakröfu sína um lækkun dómkrafna á því í fyrsta lagi, að rangt sé að líta svo á að stefndi sé að krefja um viðbótarvexti og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir komi í veg fyrir slíka viðbótarkröfu. Það tilvik sem hér sé til umfjöllunar feli ekkert slíkt í sér enda sé lánssamningur nr. 11805 að fullu greiddur og stefndi hafi ekki haft uppi neinar viðbótarkröfur á hendur stefnanda vegna hans. Hér sé það þvert á móti stefnandi, eða lántakinn, sem hafi uppi kröfur um endurgreiðslu fjár úr hendi stefnda, sem lánveitanda, og sú endurgreiðsla byggist á meginreglum kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Sjónarmið um fullnaðarkvittanir verði ekki höfð uppi til að rökstyðja endurgreiðslukröfu stefnanda. Dómar Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011, 464/2012 og/eða 50/2013, þar sem niðurstaðan hafi oltið á því hvort sjónarmið um fullnaðarkvittanir ættu rétt á sér eða ekki, eigi því ekki við um það tilvik sem hér sé til úrlausnar. Meginregla kröfuréttar, um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt á, gildi um lögskipti málsaðila. Telji dómurinn að varnir stefnda feli í sér kröfu um viðbótargreiðslu vegna vaxta fyrir liðna tíð, sé þrautavarakrafa stefnda byggð á meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt á eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt sé. Meginreglan eigi sér örugga stoð í dómaframkvæmd. Af meginreglunni leiði að einungis við sérstakar aðstæður verði tilkalli kröfuhafa til viðbótargreiðslu hafnað. Stefndi telur að atvik málsins séu með þeim hætti að fylgja beri meginreglunni. Reglur kröfuréttar um gildi fullnaðarkvittana komi því ekki í veg fyrir að stefndi geti krafið stefnanda um að hann efni lánið að fullu. Stefndi byggir á að með vísan til almennra lögskýringarreglna verði að skýra undantekningu frá framangreindri meginreglu þröngt. Stefndi hafnar því að atvik þessa máls geti leitt til þess að rétturinn felli atvik þess undir undantekningarregluna frá framangreindri meginreglu um fullnaðargildi kvittana. Dómar Hæstaréttar Íslands, m.a. í málum nr. 600/2011, nr. 464/2012 og nr. 50/2013, hafi því ekki það fordæmisgildi gagnvart lánssamningi nr. 11805 að rétturinn geti vikið frá framangreindri meginreglu. Stefndi hafnar því sérstaklega að þau sjónarmið sem byggt sé á í máli nr. 50/2013 eigi við í þessu máli, þar sem í því máli hafi verið deilt um jafngreiðslulán, en það lán sem hér sé um deilt kveði á um jafnar afborganir. Telji dómurinn engu að síður að horfa beri til þessara dóma byggir stefndi á að undantekningarreglan sem dómarnir byggi á eigi ekki við í þessu máli. Vísar stefndi þessu til stuðnings m.a. til þess að stefnandi hafi ekki getað verið í góðri trú um að greiðslur hans til LBI og síðar stefnda hafi falið í sér fullar og réttar efndir. Stefnanda hafi ekki getað dulist við gerð lánssamningsins að forsendur fyrir því að hann væri að greiða svo lága vexti, sem raun ber vitni, hafi verið að hann tæki á sig gengisáhættuna sem fylgir því að taka lán í erlendum gjaldmiðlum. Þetta eigi sérstaklega við hér þar sem hluti lánsins hafi verið í íslenskum krónum og hafi í því tilfelli verið samið um að honum bæri að greiða REIBOR-vexti fyrir þann hluta lánsins, sbr. gr. 3.3 í lánssamningnum og hafi stefnanda verið ljóst að slíkir vextir séu mun hærri en LIBOR-vextir. Um þann mun vísist til vaxta sem Seðlabanki Íslands birti samkvæmt 10. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001, vaxta sem LBI og síðar stefndi hafi boðið viðskiptavinum sínum á óverðtryggðum lánum í íslenskum krónum og veginna vaxta samkvæmt skilmálum lánanna sem vaxtagreiðslur stefnanda hafi verið byggðar á. Þá hafi aldrei komist á festa í framkvæmd endurgreiðslu lánssamningsins. Samkvæmt gr. 2.1 í lánssamningnum hafi hann verið til 5 ára og hafi stefnandi átt að greiða lánið að fullu á næstu fimm árum með 20 afborgunum á 3 mánaða fresti þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum, hverjum um sig, hafi átt að greiðast 1/40 hluti lánsfjárhæðarinnar og á lokagjalddaga, hinn 21. maí 2013, hafi átt að greiðast 21/40 hluti lánsfjárhæðarinnar. Endurgreiðsluferli lánsins hafi þannig í reynd miðast við að lánstíminn væri til 10 ára. Stefnandi hafi aðeins greitt fjóra gjalddaga þegar lánið hafi verið gert upp við fjárhagslega endurskipulagningu á stefnanda en þeir gjalddagar sem eftir hafi staðið hafi verið greiddir í einu lagi hinn 21. desember 2009. Jafnframt byggi stefndi á því að undir engum kringumstæðum verði hægt að leggja til grundvallar að endurreikningur á láni stefnanda, vegna meintrar ólögmætrar gengistryggingar, geti haft í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu hans. Stefndi vísar hér til þess að viðbótakrafan sem höfð sé uppi í þessu máli sé mun lægri en Hæstiréttur Íslands hafi litið til við mat á því hvort víkja eigi frá framangreindri meginreglu, eða aðeins 5,66% ef miðað er við að lánið beri REIBOR-vexti í heild sinni og að stefnandi eigi ekki fullnaðarkvittanir eftir 22. maí 2009. Viðbótarkrafan verði enn lægri, eða aðeins 3,98%, ef miðað er við að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti að viðbættu álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Af þessari ástæðu sé ekki hægt að líta svo á að viðbótarkrafan sé umtalsverð og geti talist hafa í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda. Stefndi vísar einnig til þess að hann hafi þegar lækkað skuldir stefnanda um hundruð milljóna og aðstoðað hann í gegnum verulega fjárhagslega erfiðleika. Án þessarar aðstoðar og aðkomu væri óvíst að stefnandi gæti stundað daglegan rekstur. Staðan sé því í raun og veru sú að stefndi hafi bætt fjárhagslega stöðu stefnanda verulega og verði rétturinn að horfa til þess þegar metið sé hvort einhver röskun á fjárhagslegri stöðu hafi átt sér stað. Einnig sé á því byggt að ekki geti verið um fjárhagslega röskun að ræða þar sem stefndi hafi ekki uppi neina viðbótarkröfu á hendur stefnanda heldur sé staðan sú að stefnandi krefji stefnda um endurgreiðslu með aðkomu dómstóla. Af framangreindu sé ljóst að skilyrðum undantekningarreglunar um fullnaðargildi kvittana sé ekki fullnægt í máli þessu. Leiði þetta til þess að rétturinn verði að beita meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi sem fengið hafi minna greitt en hann hafi átt rétt til gildi um lögskipti málsaðila og hafna kröfu stefnanda um fullnaðarkvittanir. Komist rétturinn að þeirri ólíklegu niðurstöðu að lánssamningur nr. 11805 hafi falið í sér gengistryggingu og að sjónarmið um fullnaðarkvittanir komi í veg fyrir að unnt sé að endurreikna samninginn frá upphafstíma hans byggir stefndi á því að endurútreikningsdagur lánsins eigi að vera 22. maí 2009, sem sé síðasti greiddi gjalddaginn sem stefnandi hafi innt af hendi áður en fjárhagur hans hafi verið endurskipulagður. Eftir framangreint tímamark hafi vanskil stefnanda hafist og þau staðið fram til desember 2009 þegar lán nr. 11805 hafi verið gert upp að fullu með nýju láni. Stefndi byggir á því að greiðsla sem berst eftir langvarandi vanskil og fari fram með nýju láni sé ekki til þess fallin að hafa sömu áhrif og ef um reglulegar afborganir í samræmi við skilmála lánsins hefði verið að ræða. Sjónarmið um fullnaðarkvittanir geti því aldrei átt við um slíka síðari gjalddaga. Staða lánsins hinn 22. maí 2009 hafi verið 328.918.185 krónur miðað við framangreindar forsendur og beri að miða endurútreikning lánsins og mögulegan endurkröfurétt stefnanda við þá stöðu. Stefndi byggir á að við endurreikning lánssamningsins beri að nota REIBOR-vexti í stað LIBOR-vaxta í ljósi þess að lánssamningurinn kveði skýrt á um að lánsfé í íslenskum krónum eigi að bera REIBOR-vexti að viðbættu álagi, sbr. gr. 3.3 í lánssamningnum. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010 komist rétturinn að þeirri niðurstöðu að skýra beri 4. gr. laga nr. 38/2001 á þann veg að vaxtaskilmálar ákvæðisins kæmu til fyllingar samningum með ógild samningsákvæði um vaxtahæð. Á sama hátt og í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands séu hér bein og órjúfanleg tengsl á milli ákvæða í lánssamningnum um gengistryggingu og samningsákvæða um LIBOR-vexti. Þar sem óheimilt hafi verið að gengistryggja lánið hafi ekki verið unnt að taka mið af ákvæðum þess um LIBOR-vexti. Eðli máls samkvæmt hafi ógilt ákvæði um gengistryggingu því leitt til þess að samningsákvæði um LIBOR-vexti, en slíkir vextir hafa aldrei verið skráðir vextir af lánum í íslenskum krónum, varð marklaust um leið og ákvæði um gengistryggingu varð það. Þar sem lánssamningurinn kveði, eftir sem áður, á um að lánið beri vexti verði að leggja til grundvallar að lánið eigi frá upphafi að bera vexti í samræmi við gr. 3.3 í samningnum, en þar sé kveðið skýrt á um að vaxtakjör lánshluta, sem lántaki taki í íslenskum krónum, miðist við REIBOR-vexti að viðbættu tilteknu álagi. Texti samningsins sé því alveg skýr um að íslenskar krónur eiga að bera REIBOR-vexti, en þessu til stuðnings vísar stefndi einnig til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-4095/2012. Stefndi mótmælir sérstaklega útreikningum stefnanda sem líti fram hjá því að hluti lánsins hafi verið í íslenskum krónum frá upphafi og hafi þar af leiðandi borið REIBOR-vexti ásamt álagi samkvæmt lánssamningnum. Við endurútreikning hafi stefnandi, þrátt fyrir þessa staðreynd, kosið að reikna alla leggi samningsins, það er að segja jafnt þann sem hafi verið í íslenskum krónum og þá sem tilgreindir hafi verið í erlendum myntum og hafi borið LIBOR-vexti, samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Augljóst sé að slík aðferðafræði eigi sér enga stoð í dómum Hæstaréttar Íslands og standist ekki skoðun að stefnandi geti átt rétt til endurreiknings á íslensku láni sem umsamið sé að beri íslenska vexti. Miðað við framangreindar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 107.093.498 krónur miðað við 1. desember 2009. Stefndi byggir til vara á því að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Með vísan í þann rökstuðning sem áður sé settur fram beri hins vegar að miða við að sjónarmið um fullnaðarkvittanir eigi ekki við eftir 22. maí 2009. Miðað við þessar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 113.126.887 krónur, miðað við 1. desember 2009, en stefnandi eigi ekki rétt til vaxta eftir þetta tímamark. Fallist dómurinn ekki á framangreint byggir stefndi á að við beitingu undantekningarreglunnar verði að líta til þess hvernig stefnandi hafi átt að greiða afborganir og vexti af láninu samkvæmt ákvæðum lánssamningsins og að teknu tilliti til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012. Í þessum dómum hafi rétturinn lagt til grundvallar að við mat á því hvort um viðbótarkröfu um vexti sé að ræða af hálfu kröfuhafa sé metið hversu mikið lánið hefði átt að lækka miðað við þann fjölda gjalddaga sem lántaki hefði þá greitt af láninu og miðað við að um lán í íslenskum krónum hefði verið að ræða, sem jafnframt væri óverðtryggt. Krafa stefnda gangi í raun út á sömu aðferð við að endurreikna lánið enda ljóst að miðað við þann mælikvarða sem Hæstiréttur Íslands hafi lagt til grundvallar geti þá ekki verið um viðbótakröfu um vexti að ræða í raun. Þessi aðferð styðjist einnig við þau sjónarmið sem fram hafa komið í framangreindum dómum Hæstaréttar Íslands að hinn rangi lagaskilningur aðila, sem hafi legið til grundvallar lögskiptum þeirra, verði í uppgjöri einungis leiðréttur til framtíðar. Í þessu sambandi sé jafnframt vísað til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og þess að stefnandi geti ekki haft réttmætar væntingar til þess að höfuðstóll lækkaði meira við greiðslu á hverri afborgun en samningur aðila hafi gert ráð fyrir. Bendir stefndi á, í því sambandi, að samkvæmt gr. 2.3 hafi lántaka einungis verið heimilt að greiða lánið hraðar niður að bankinn samþykkti slíkar greiðslur. Samkvæmt gr. 2.1 í lánssamningnum hafi stefnandi átt að greiða lánið til baka á fimm árum með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti en þó þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiðast 1/40 hluti af höfuðstólnum og á lokagjalddaga skyldi greiða 21/40 hluta. Á hverjum gjalddaga hafi þannig átt að greiða 8.750.000 krónur inn á höfuðstól lánsins. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi einungis greitt fjóra gjalddaga sem sjónarmið um fullnaðarkvittanir geti gilt um og því beri að miða við að upphaflegur höfuðstóll lækki um 35.000.000 króna og endurreiknaður höfuðstóll eftir greiðslu afborgunar 22. maí 2009 sé því 315.000.000 króna. Að teknu tilliti til framangreinds geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 128.027.716 krónur miðað við að lánið beri REIBOR-vexti ásamt álagi. Verði ekki á það fallist telur stefndi að miða eigi við að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Geti krafa stefnanda því aldrei orðið hærri en 127.728.050 krónur. Framangreindar skuldir hafa verið framreiknaðar frá 22. maí 2009 til 1. desember 2009 þegar lánið hafi verið gert upp. Með þessari aðferðafræði hafi stefndi að fullu tekið tillit til sjónarmiða um fullnaðarkvittanir þann tíma sem stefnandi hafi réttilega getað talið lánið vera í skilum samkvæmt skilmálum þess. Gagnstæð niðurstaða myndi leiða til þess að stefnandi kæmist hjá því að greiða fulla vexti á gjalddaga en fengi samt sem áður að greiða lánið hraðar niður. Augljóst sé að slík niðurstaða gangi ekki upp. Telji dómurinn hins vegar að sjónarmiðum um fullnaðarkvittanir verði beitt á þá gjalddaga sem greiddir hafi verið með fullnaðargreiðslunni 1. desember 2009 teldist stefnandi hafa greitt samtals sex gjalddaga lánsins og heildarlækkun á höfuðstól sem hann ætti rétt á með sömu reikniaðferð væri þá 52.500.000 króna og höfuðstóll miðað við 1. desember 2009 væri þá 297.500.000 krónur. Að teknu tilliti til framangreinds geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 125.888.537 krónur miðað við að öll lánsfjárhæðin beri REIBOR-vexti ásamt álagi. Fallist rétturinn ekki á það byggir stefndi á að íslenski hluti lánsins eigi að bera REIBOR-vexti ásamt álagi og þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum eigi að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og geti krafa stefnanda því aldrei orðið hærri en 125.923.245 krónur. Framangreindar skuldir hafi verið framreiknaðar frá 23. nóvember 2009 til 1. desember 2009. Stefndi byggir til vara á því að krafa stefnanda geti aldrei orðið hærri en 137.715.232 krónur miðað við að hann eigi ekki fullnaðarkvittanir eftir 22. maí 2009 og að frá þeim degi til 1. desember 2009 beri lánið REIBOR-vexti ásamt álagi. Fallist rétturinn ekki á það byggir stefndi á því að þeir hlutar lánsins sem hafi verið tilgreindir í erlendum myntum beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og íslenski hluti lánsins beri REIBOR-vexti að viðbættu álagi. Miðað við þessar forsendur geti krafa stefnanda aldrei orðið hærri en 137.428.038 krónur. Um rökstuðning fyrir því að miða beri við þessa dagsetningu vísar stefndi til umfjöllunar hér að framan en eftir þennan tíma hafi greiðslur stefnanda verið inntar af hendi í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu stefnanda og með aðkomu stefnda. Slíkar greiðslur geti ekki talist uppfylla þau skilyrði sem geta leitt til þess að undantekningarreglan eigi við. Telji rétturinn að stefnandi eigi fullnaðarkvittanir fyrir öllum greiddum gjalddögum byggir stefndi á því að krafa stefnanda geti aldrei orðið hærri en 142.755.166 krónur með vísan í framangreind sjónarmið. Miðist þeir útreikningar við að íslenskur hluti lánsins hljóti ávallt að bera REIBOR-vexti líkt og samningurinn kveði á um. Í stefnu gerir stefnandi kröfu um dráttarvexti og miðar upphafsdaga dráttarvaxta við 4. febrúar 2013 með vísan til bréfs sem stefnandi sendi stefnda, og dagsett er 4. janúar 2013. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda þar sem bréf þetta geti ekki á nokkurn hátt talist vera formlegt kröfubréf enda sé í því aðeins að finna vangaveltur stefnanda um lánssamninga og órökstudda beiðni um að stefndi greiði honum nær 200.000.000 króna. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og almennra reglna samninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi, skuldbindingargildi loforða, ólögmæta auðgun og efndaskyldu krafna. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Ágreiningur málsins varðar lánssamning milli stefnanda og stefnda, áður Landsbanki Íslands hf., dagsettan 4. júní 2008. Greinir aðila á um það hvort lán samkvæmt samningnum sé bundið ólögmætri gengistryggingu í skilningi 14. gr. laga nr. 38/2001 eða hvort lánið sé í erlendum gjaldmiðlum. Auk þess lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefnandi eigi rétt til endurreiknings lána sem gerð voru upp í tengslum við fjárhagslega endurskipulagningu og fólu í sér stórfelldar niðurfærslur lána á meðan stefnandi var dótturfélag stefnda. Þá ríkir ágreiningur um það hvort meginregla kröfuréttar, um að kröfuhafi, sem fengið hafi minna greitt en hann eigi rétt til, eigi viðbótarkröfu á hendur skuldara, gildi um lögskipti málsaðila eða hvort undantekning frá meginreglunni um gildi fullnaðarkvittana eigi við. Í máli þessu er fram komið að umdeildur lánssamningur, sem áður er lýst, er efnislega sambærilegur þeim lánssamningi sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011. Af hálfu stefnda á því byggt að sakarefni máls þessa sé frábrugðið því sem leyst var úr með dómi Hæstaréttar Íslands, einkum viðvíkjandi því hvernig málsaðilar efndu aðalskyldur sínar samkvæmt samningnum. Ákvæðum umdeilds samnings er lýst hér að framan. Á forsíðu samningsins stendur: „ISK 350.000.000 Lánssamningur“. Í upphafi hans segir að samningurinn væri gerður „um fjölmyntalán til 5 ára að jafnvirði kr. 350.000.000...í neðanskráðum myntum og hlutföllum“. Síðan eru tilgreindir gjaldmiðlarnir sex og hlutföll þeirra og kveðið á um að fjárhæð hvers þeirra yrði ekki ákveðin fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins, en skuldin yrði þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð þeirra erlendu mynta eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum. Eina tilgreining lánsins í samningnum er samkvæmt þessu í íslenskum krónum. Hvergi er getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum, heldur aðeins hlutföll þeirra og viðmiðun við virði íslensku krónunnar á tilteknum degi fyrir útborgun lánsins. Fjárhæð lánsins var þannig í grunninn tiltekin í íslenskum krónum. Í samræmi við dóma Hæstaréttar Íslands, m.a. í máli nr. 155/2011, gefa ákvæði sambærilegra samninga ekki skýrt til kynna hvort skuldbinding aðila sé í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlum og þarf þá að meta heildstætt, meðal annars eftir efndum aðila, hvort samið hafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum eða íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Ekki er um það deilt að fyrrgreindu láni 4. júní 2008 var ráðstafað til uppgreiðslu annars láns hjá Landsbanka Íslands hf. Var þannig ekki um það að ræða að lánsfjárhæðin væri greidd í íslenskum krónum inn á bankareikning lántaka, eins og átti við í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011. Sama dag og umdeildur lánssamningur var gerður undirritaði stefnandi beiðni um útborgun lánsins, þar sem fram kemur að hann óskaði eftir að lánið yrði notað til uppgreiðslu á erlendu láni Par-lo ehf. hjá Landsbanka Íslands hf. Óumdeilt er að útborgunarfjárhæð lánsins var ráðstafað til greiðslu á því láni og er sá lánssamningur efnislega sambærilegur umdeildum lánssamningi. Samkvæmt þeim lánssamningi skyldi fjárhæð lánsins lögð inn á íslenskan reikning stefnanda og sami reikningur skuldfærður fyrir greiðslu afborgana og vaxta. Báðir samningsaðilar skyldu því efna meginskyldur sínar samkvæmt samningunum með greiðslum í íslenskum krónum. Verður því að líta svo á að stefnandi hafi með útborgunarbeiðni sinni óskað eftir útborgun lánsins, samkvæmt umdeildum lánssamningi, í íslenskum krónum. Með því að einu fjárhæðir sem beint eða óbeint voru tilgreindar í lánsamningi voru í íslenskum krónum og að erlendir gjaldmiðlar skiptu í raun aldrei um hendur, verður að líta svo á að umdeilt lán hafi verið í íslenskum krónum, bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Breytir það ekki þessari niðurstöðu, með vísan til umrædds fordæmis Hæstaréttar Íslands, að lánið var í kerfum stefnda formlega greitt út í erlendum myntum áður en fjárhæðinni var breytt í íslenskar krónur til uppgreiðslu téðs láns stefnanda. Verður þannig að leggja til grundvallar að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum með sambærilegum hætti og í því máli sem leyst var úr með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands. Svo sem áður greinir kvað lánssamningurinn 4. júní 2008 á um að lántaki óskaði eftir því að tiltekinn bankareikningur hans í íslenskum krónum yrði skuldfærður fyrir afborgun og/eða vöxtum. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sakarefni máls þessa sé sambærilegt því sem leyst var úr með umræddum dómi Hæstaréttar Íslands 9. júní 2011, sem ber því að leggja til grundvallar sem fordæmi við úrlausn málsins. Verður því fallist á að umdeilt lán hafi verið í íslenskum krónum, að hluta bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Samkvæmt 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og dómafordæmum Hæstaréttar Íslands er lánabinding eða annars konar skuldbinding í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla óheimil. Slík verðtrygging er ólögmæt og ógild. Í máli þessu leitar stefnandi eftir endurgreiðslu á því sem hann telur sig hafa ofgreitt stefnda vegna ólögmætra ákvæða um bindingu fjárhæðar skuldar sinna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla í umþrættum lánssamningi, sem áður er lýst. Stefndi hefur krafist sýknu af kröfum stefnanda og byggir á því að þegar umþrætt lán var gert upp hafi stefnandi verið í eigu stefnda. Í tengslum við uppgjörið hafi farið fram fjárhagsleg endurskipulagning á fyrirtækinu og hluta af skuldum stefnanda hafi verið breytt í hlutafé áður en félagið hafi verið selt. Forsenda þessarar niðurfærslu á skuldum stefnanda hafi verið að eftirstöðvar annarra skulda væru rétt metnar. Hins vegar liggur fyrir í málinu að umþrætt lán var greitt upp með öðru íslensku láni stefnanda hjá stefnda. Samkvæmt því, og þar sem að komist hefur verið að þeirri niðurstöðu hér að framan að umþrætt lán sé íslenskt lán að hluta bundið við gengi erlendra gjaldmiðla, með ólögmætum hætti, verður ekki fallist á að heildarendurskoðun á skuldum og eignum stefnanda, geti leitt til þess að víkja beri frá skýrum fyrirmælum 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, um að kröfuhafa beri að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft vegna ólögmætra vaxta og/eða verðtryggingar. Hefur stefndi og ekki sýnt fram á það með útreikningum eða öðrum hætti að stefnandi hafi, við endurskipulagninguna, hagnast um þá fjárhæð, sem hann krefur stefnda nú um. Með sömu rökum verður ekki talið að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, geti leitt til þess að stefnandi geti ekki krafið stefnda um ofgreitt fé vegna ólögmætrar gengistryggingar. Við uppgjör lánssamningsins var því tekið mið af forsendum sem standast ekki 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001, samkvæmt dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Stefnandi byggir á því að sé miðað við útreikninga sem samræmist lögum eigi hann rétt á endurgreiðslu á mismuninum milli þess sem hann hafi greitt og þess sem hann hafi átt að greiða. Kröfurnar byggir hann á meginreglum kröfuréttar um endurheimt ofgreidds fjár. Endanlega kröfugerð sína byggir stefnandi á útreikningum sem hann kveður í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, og dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 600/2011, sem fjallar um útreikninga samkvæmt því ákvæði. Stefnandi telur endanlega kröfugerð sína vera í samræmi við athugasemdir stefnda að öðru leyti. Eftir að stefnandi lagði fram endanlega kröfugerð eiga athugasemdir í greinargerð stefnda við útreikning kröfugerðar stefnanda eftir atvikum ekki við enda ekki tölulegur ágreiningur um endanlegan útreikning stefnanda á dómkröfum. Aðalkrafa stefnanda byggir á því að hann geti borið fyrir sig gildi fullnaðarkvittana og hafi því að fullu greitt samningsvexti fram til þess dags er lánið var greitt upp 21. desember 2009. Fram kemur í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010, að þegar ákvæði í samningum með gegnistryggingu hefur verið metið ógilt sé óhjákvæmilegt að líta fram hjá ákvæðum samnings um vaxtahæð. Eins og í því máli var kveðið á um að umdeilt lán bæri vexti í samningi aðila. Í þessu máli hagar hins vegar svo til að í samningi aðila er kveðið á um að sá hluti lánsins sem var í íslenskum krónum skyldi bera REIBOR-vexti ásamt umsömdu álagi. Sú vaxtaviðmiðun er lögmæt og verður því að líta svo á að skuldbindingar stefnanda sem ranglega tóku mið af gengi erlendra gjaldmiðala hafi því með réttu átt að bera fyrrgreinda REIBOR-vexti. Aðalkrafa stefnanda tekur mið af því að stefnandi hafi þegar greitt að fullu vexti vegna þess hluta lánsins sem var gengistryggður með ólögmætum hætti og að stefndi eigi ekki viðbótakröfu vegna mismunar á þegar greiddum LIBOR-vöxtum og REIBOR-vöxtum, í samræmi við ákvæði samningsins. Varakrafan tekur hins vegar mið af því að allt lánið skuli bera REIBOR-vexti frá upphafi. Í samræmi við meginreglu kröfuréttar getur kröfuhafi krafið skuldara um þá fjárhæð sem vantar á fullar efndir kröfu. Tilkalli kröfuhafa um viðbótargreiðslu verður einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Við mat á því hvort víkja skuli frá framangreindri meginreglu þarf að skoða atvik heildstætt. Hefur þessi meginafstaða verið áréttuð í dómum Hæstaréttar Íslands, þar sem fram hefur komið að, að vissum skilyrðum fullnægðum, geti fullnaðarkvittanir valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu. Að baki undantekningunni búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og að það geti haft í för með sér mikla röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar. Við mat á því hvort svo standi á að efni séu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu hefur í fyrsta lagi verið litið til þess hvort skuldari hafi verið í góðri trú og þannig hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans væri ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Ljóst er að aðilar gengu út frá því í þau fjögur skipti sem greiðslur voru inntar af hendi af láninu að ákvæði lánssamningsins um gengistryggingu höfuðstóls þess væru gild. Stefnandi var því í góðri trú um að greiðslur hans fælu í sér fullar efndir. Þá hefur í annan stað verið litið til þess hvort sá munur hafi verið á aðstöðu aðila að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af því hvorum þeirra stæði nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í þeim efnum hefur einkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvorum aðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið, hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Öll eru þessi atriði ásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra getur ráðið úrslitum um hvort vikið skuli frá meginreglunni um að kröfuhafi eigi rétt til viðbótargreiðslu. Þar ræður heildarmat, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni. Í máli þessu verður að líta svo á að aðstöðumunur hafi verið með aðilum með því að stefndi er fjármálafyrirtæki. Vegna þessa stóð það jafnframt stefnda nær að gæta þess að ekki væru í samningi aðila skilmálar sem stönguðust á við ófrávíkjanleg ákvæði laga nr. 38/2001. Á hinn bóginn er til þess að líta að stefnandi greiddi lánið upp rétt rúmu ári eftir að það var veitt, löngu fyrir umsaminn gjalddaga. Höfðu áður verið greiddir fjórar afborganir af höfuðstól. Verður ekki talið að með því hafi slík festa verið komin á framkvæmd lánssamningsins að réttlætt geti frávik frá meginreglunni. Samkvæmt aðalkröfu stefnanda nemur viðbótarkrafa vegna vaxta u.þ.b. 32.000.000 króna. Er sú fjárhæð veruleg af greiddum vöxtum en á hinn bóginn óverulegur hluti af höfuðstól lánsins, sem taka verður mið af í þessu tilviki vegna hins skamma lánstíma. Þá verður við mat á því hversu mikla röskun á fjárhagslegri stöðu stefnanda viðbótarkrafan veldur að líta til þess að hann hefur í raun þegar greitt hana. Að öllu þessu gættu eru ekki skilyrði til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu. Að virtum öllum framangreindum atriðum þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að áskilnaður um samningsbundna REIBOR-vexti valdi honum svo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nær að bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst. Þegar framangreint er virt þykir rétt að fallast á útreikning endanlegrar varakröfu stefnanda ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, eins og krafist er. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Parlogis ehf., 107.093.498 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 4. febrúar 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 3/2014
|
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli E ehf. á hendur Í var vísað frá dómi. Í málinu krafðist E ehf. þess að felldur yrði úr gildi úrskurður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins að svipta skipið GS leyfi til veiða í atvinnuskyni á tilteknu tímabili. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilgangur málshöfðunarinnar sýndist vera að leggja lögspurningu fyrir dómstóla. Þegar málið var höfðað hafi verið löngu liðið það tímabil sem veiðileyfissviptingin tók til. Að því tímabili liðnu hefði E ehf. ekki lengur haft lögvarða hagsmuni af því að bera gildi stjórnvaldsákvörðunar um sviptinguna undir dómstóla, en í málinu hefði félagið hvorki uppi fjárkröfu um bætur vegna sviptingarinnar né viðurkenningarkröfu um bótaskyldu Í í tilefni af henni. Að þessu gættu var hinn kærði úrskurður staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. janúar 2014. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2013 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 17. desember 2012 og gerði þá kröfu að felldur yrði úr gildi úrskurður sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins 9. desember 2011 að svipta skipið Gísla Súrsson GK 8 leyfi til veiða í atvinnuskyni frá og með 30. maí til og með 5. júní 2011. Með úrskurði ráðuneytisins, sem krafa sóknaraðila beinist að, var staðfest ákvörðun Fiskistofu 12. maí 2011 sama efnis. Í kæru sóknaraðila segir meðal annars: „Mál þetta [var] aldrei hugsað sem skaðabótamál, eða að sýna hefði þurft fram á tjón sóknaraðila til að sóknaraðili hefði lögvarða hagsmuni, heldur eingöngu farið fram á að úrskurði ráðuneytisins yrði hnekkt vegna ósanngjarnra sjónarmiða og brota á stjórnsýslureglum ... sem stjórnvöld eiga ekki að komast upp með.“ Tilgangur málshöfðunar sóknaraðila sýnist samkvæmt þessu hafa verið að leggja lögspurningu fyrir dómstóla. Þegar mál þetta var höfðað var löngu liðið það tímabil sem veiðileyfissviptingin tók til. Að því tímabili liðnu hafði sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að bera gildi stjórnvaldsákvörðunar um sviptinguna undir dómstóla, en í máli þessu hefur hann hvorki uppi fjárkröfu um bætur vegna sviptingarinnar né viðurkenningarkröfu um bótaskyldu varnaraðila í tilefni af henni. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Einhamar Seafood ehf., greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 602/2009
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu K um að dómari viki sæti í máli sem hann hafði höfðað gegn B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari viki sæti í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómaranum verði gert að víkja sæti í málinu og sérstökum setudómara, sem sé óháður Héraðsdómi Reykjavíkur, gert að fara með það ásamt sérfróðum meðdómendum. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í máli þessu er aðeins hinn kærði úrskurður til endurskoðunar og getur sóknaraðili ekki haft uppi kröfur um annað en það sem þar var til meðferðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Af því leiðir að ekki eru efni til að taka kröfu sóknaraðila um kærumálskostnað til greina. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 568/2015
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Laun Tómlæti Málsástæða Aðfinnslur
|
Ráðningarsamningur. Kjarasamningur. Laun. Tómlæti. Málsástæða. Aðfinnslur.S réði sig til starfa í bakaríi B ehf. í maí 2012 og starfaði þar uns hann lét af störfum í lok júlí 2013. Í málinu krafðist S þess að B ehf. yrði gert að greiða sér mismun á launum sem S hefði annars vegar borið að fá sem menntaður bakari og þeim launum sem hann fékk greidd frá B ehf. og tóku mið af því að hann hefði verið ráðinn til almennra verkamannastarfa. Í dómi Hæstaréttar kom fram að B ehf. yrði að bera hallan af sönnun um efni ráðningarsambandsins þar sem ekki hefði verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við S eins og skylt væri samkvæmt gildandi kjarasamningi, sbr. og tilskipun Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE. Þegar litið væri til menntunar S, tilgreiningar á launaseðli hans um starf bakara, svo og að forsvarsmönnum B ehf. hefðu ekki auðnast í skýrslugjöf fyrir dómi að útlista með trúverðugum hætti þann grundvallarmun sem væri á starfssviði bakara annars vegar og aðstoðarmanna þeirra hins vegar, hafði B ehf. ekki tekist að sanna að S hefði verið ráðinn til almennra verkamannastarfa. Var B ehf. því gert að greiða S umkrafða launakröfu.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Karl Axelssonog Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér 2.053.737 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags. Þákrefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara aðmálskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjandaverði lækkuð og málskostnaður felldur niður.IÁfrýjandi, sem er með sveinspróf í bakaraiðn,hóf störf í bakaríi stefnda í Vestmannaeyjum í maí 2012 og starfaði þar unshann lét af störfum um mánaðamót júlí/ágúst2013. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur. Á launaseðlum áfrýjanda áumræddu tímabili er tilgreint að um dagvinnu bakara sé að ræða en þar kemurjafnframt fram að til frádráttar komi gjöld sem innt séu af hendi tilstéttarfélagsins Drífanda. Óumdeilt er að vorið 2013 ræddi áfrýjandi launamálsín við framkvæmdastjóra stefnda. Kröfum áfrýjanda um kjarabætur var hafnað ogí framhaldinu varð að samkomulagi þeirra framkvæmdastjórans að áfrýjandi létiaf störfum hjá stefnda eftir þjóðhátíð um sumarið. Þegar til kom hættiáfrýjandi þó í vikunni fyrir þjóðhátíð. Með bréfi MATVÍS, fyrir hönd áfrýjanda,20. nóvember 2013 voru hafðar uppi kröfur á hendur stefnda um mismun þeirralauna sem áfrýjandi fékk greidd á starfstímanum og launa bakara samkvæmtkjarasamningi MATVÍS og Samtaka atvinnulífsins. Þeirri kröfu höfnuðu Samtökatvinnulífsins í bréfi, fyrir hönd stefnda, 3. desember 2013. Höfðaði áfrýjandimál þetta til heimtu kröfu sinnar í nóvember 2014. Ágreiningur aðila stendur um inntakráðningarsambands þeirra. Áfrýjandi byggir á því að honum hafi borið að takalaun sem bakara í samræmi við tilvitnaðan kjarasamning MATVÍS og Samtakaatvinnulífsins en stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi verið ráðinn tilalmennra verkamannastarfa og notið réttinda sem slíkur á grundvellikjarasamnings Starfsgreinasambandsins og Samtaka atvinnulífsins auk þess semhann telur sig eiga gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna ætlaðs ólögmætsbrotthlaups áfrýjanda úr starfi.IIFyrir Hæstaréttihefur stefndi teflt fram þeirri nýju málsástæðu að útreikningur áfrýjanda álaunakröfu sinni á grundvelli kjarasamnings MATVÍS og Samtaka atvinnulífsins sérangur og of hár og vísar þar um til nánar tilgreindra annmarka. Þessimálsástæða stefnda fær ekki komist að fyrir Hæstarétti, enda standa ekki tilþess skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IIIFyrir liggur að ekki var gerður skriflegurráðningarsamningur með aðilum en á stefnda hvíldi kjarasamningsbundin skyldatil þess að gera slíkan samning, sem aftur byggir á auglýsingu nr. 503/1997 umgildistöku tilskipunar Evrópusambandsins nr. 91/533/EBE frá 14. október 1991 umskyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eðaráðningarfyrirkomulagi. Af þeim ástæðum verður stefndi að bera hallan af skortiá sönnun um efni ráðningarsambandsins. Þegar litið er til menntunar áfrýjandasem bakara, að á launaseðlum hans var jafnan tilgreind dagvinna bakara, sem ogað forsvarsmönnum stefnda auðnaðist ekki í skýrslugjöf fyrir héraðsdómi að útlistameð trúverðugum hætti þann grundvallarmun sem væri á starfssviði bakara annars vegarog aðstoðarmanna þeirra hins vegar hefur stefnda ekki tekist að sanna aðáfrýjandi hafi verið ráðin til almennra verkamannastarfa í bakaríi hans. Verðurþvert á móti lagt til grundvallar að áfrýjandi hafi verið ráðinn sem bakari ogað um starfskjör hans hafi gilt kjarasamningur MATVÍS og Samtakaatvinnulífsins. Þá er óumdeilt að vorið 2013 áttu áfrýjandi og framkvæmdastjóristefnda viðræður um launakjör þess fyrrnefnda sem ekki náðist samkomulag um aðbæta og lét hann af þeim sökum og að beggja ráði af störfum þá um sumarið. Verðursýknukrafa stefnda því ekki heldur reist á ætluðu aðgerðarleysi af áfrýjandahálfu. Með vísan til þess sem að framan greinir um of seint fram komin mótmælistefnda við hinni tölulegu kröfugerð verður dómkrafa áfrýjanda tekin til greinaað fullu og með dráttarvöxtum eins og krafist er en við vaxtakröfu eru engarathugasemdir gerðar af hálfu stefnda.Hvað sem öðru líður er gagnkrafa sú semstefndi hefur haft uppi til skuldajafnaðar vanreifuð en krafan virðist samkvæmtframsetningu sinni bundin við skuldajöfnuð við ógreidda orlofs- ogdesemberuppbót áfrýjanda og er þar að auki órökstudd tölulega. Kemur hún þvíekki til álita til lækkunar dómkröfu áfrýjanda. Eftir þessumúrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorðigreinir.Í hinum áfrýjaða dómivoru málavextir reifaðir eins og þeir horfðu við frá sjónarhóli hvors málsaðilaum sig. Þessi háttur á samningu dóms er í andstöðu við d. lið 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991, en þar segir að í dómi skuli greina stutt yfirlit um atvik aðbaki máli og ágreiningsefni í því. Er þetta aðfinnsluvert.Dómsorð:Stefndi, Bakstur ogveisla ehf., greiði áfrýjanda, Sigurjóni Þorkelssyni, 2.053.737 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjandasamtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsSuðurlands 2. júní 2015. Mál þetta,sem dómtekið var 9. apríl sl., er höfðað með stefnu þingfestri 13. nóvember sl. Stefnandier Sigurjón Þorkelsson, kt. [...], Hólagötu 8, Vestmannaeyjum. Stefndier Bakstur og veisla ehf., kt. [...], Hólagötu 28, Vestmannaeyjum. Dómkröfurstefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð2.053.737 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2013 til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfurstefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara erþess krafist að krafan verði lækkuð verulega. Jafnframt er gerð gagnkrafa aðupphæð 215.000 krónur til skuldajafnaðar við ógreidda orlofs- og desemberuppbótvegna bótaskyldu stefnanda vegna brotthlaups. Þá er krafist málskostnaðar aðmati dómsins.Málavextir. Stefnandilýsir málavöxtum svo að stefndi reki bakarí í Vestmannaeyjum ásamt því aðstarfrækja kaffihúsið Vinaminni. Hafi stefnandi starfað í þágu stefnda sembakari frá því í maí 2012 og út júlímánuð árið 2013. Um sé að ræða kröfustefnanda á hendur stefnda um greiðslu vangoldinna launa og launatengdra gjaldaá starfstíma hans hjá stefnda. Stefnandikveðst vera með sveinsbréf í bakaraiðn frá árinu 1998. Fyrsti launaseðill semstefndi hafi gefið út vegna starfa stefnanda sé dagsettur 31. maí 2012 ogsé hann sagður vegna starfa stefnandasem bakara vegna launatímabilsins 26. apríl til 25. maí sama ár. Fram komi á launaseðlum frá stefndaað um sé að ræða laun vegna dagvinnu bakara og yfirvinnu. Á meðalfrádráttarliða á launaseðlum séu iðgjöld í stéttarfélagið Drífanda íVestmannaeyjum, en stefnanda sé ekki kunnugt um ástæðu þess. Þá sé getiðannarra launatengdra gjalda vegna stefnanda og telur stefnandi ágreiningslaustað kjarasamningur MATVÍS og Samtaka atvinnulífsins frá 17. febrúar 2008 meðáorðnum breytingum og viðaukasamningum hafi tekið til stefnanda. Aldrei hafiverið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda þrátt eftirgangsmuniog loforð þar að lútandi við upphaf starfa hans, en umsamið hafi verið aðgengið yrði frá skriflegum samningi um ráðningu hans eftir að stefnandi hefðistarfað hjá félaginu í þrjá mánuði svo sem skylda beri til skv. kafla 1.8. í áðurgreindum kjarasamningi. Stefnandikveðst áður hafa starfað hjá stefnda sem almennur starfsmaður, eða á árunum1996-1997 áður en hann lauk sveinsprófi sínu árið 1998. Stefnandi kveðst hafa orðið þess áskynjavorið 2013 að launakjör hans hafi ekki verið í samræmi við kjarasamning MATVÍSog SA. Hafi hann gert athugasemdir við það við stefnda og átt í nokkrumviðræðum við hann. Hafi það endað með því að stefnandi hafi látið af störfum ummánaðamótin júlí/ágúst 2013 vegna ósættis í tengslum við launakjör sín sem hannhafi talið langt undir lágmarkslaunum faglærðs bakara. Stefnandi kveðurstarfslok sín hafa verið í samráði við yfirmann hans. Stefnandi kveður að allan ráðningartíma sinnhafi verið greidd félagsgjöld vegna hans í stéttarfélagið Drífanda íVestmannaeyjum af hálfu stefnda, af ókunnum ástæðum, þrátt fyrir að stefnandiværi með sveinspróf í bakaraiðn og hefði með réttu átt að vera félagsmaður íMATVÍS, félagi iðnaðarmanna í matvæla og veitingagreinum; bakara,kökugerðarmanna, framreiðslumanna, kjötiðnaðarmanna o.fl. sem sjái um gerðkjarasamninga fyrir hönd bakara. Þegar ráðningarsambandi stefnanda og stefndahafi lokið hafi stefnandi snúið sér til Drífanda stéttarfélags sem þegar í staðhafi vísað honum til MATVÍS sem gætt hafi hagsmuna stefnanda. Stefnda hafi verið send launakrafa stefnandameð bréfi MATVÍS dags. 20. nóvember 2013 og hafi því bréfi verið svarað 3.desember sama ár. Stefndi hafi alfarið hafnað greiðsluskyldu og því hafistefnanda verið nauðugur sá kostur að höfða mál þetta. Stefndi lýsir því hins vegar að stefnandihafi verið ráðinn til almennra verkamannastarfa í matvælaiðnaði hjá stefndaeftir að hafa ítrekað sóst eftir vinnu. Hafi verið alveg skýrt að um kjörstefnanda færi eftir kjarasamningi Samtaka atvinnulífsins ogStarfsgreinasambandsins. Hafi stefnandi tekið við launaseðli um hver mánaðamótathugasemdalaust og engar athugasemdir gert um launakjör fyrr en undir lokstarfstíma hans. Stefnandi hafi nokkru áður en hann hafi látið af störfum óskaðeftir launahækkun en ekki hafi verið hægt að verða við því. Engin krafa hefðikomið fram frá stefnanda um að kjör hans tækju mið af kjarasamningi Matvís ogSA og þá hafi stefnandi aldrei lagt fram nein gögn um að hann hefði lokið námií bakaraiðn og hefðu forsvarsmenn stefnda enga vitneskju haft um það. Málsástæður oglagarök stefnanda.Stefnandi telur sig eiga rétt á leiðréttingulauna frá upphafi starfstíma síns sem bakara í bakaríi stefnanda eða frá maí 2012 til og með júlí2013, leiðréttingu orlofsgreiðslna á starfstímanum, sem og greiðsluvangoldinnar orlofsuppbótar vegna áranna 2012 og 2013, auk hlutfallslegrardesemberuppbótar vegna ársins 2013. Stefnandi byggir fjárhæð krafna sinna áútreikningi frá MATVÍS, en reiknað sé út frá mismuni þeirra launa sem stefnandahafi verið greidd vegna framangreindra mánaða annars vegar skv. útgefnumlaunaseðlum og þeirra launa sem honum hafi borið með réttu samkvæmtkjarasamningi MATVÍS og SA hins vegar.Sé gerð krafa um greiðslu á mismun þess sem vanti upp á réttar efndirlauna stefnanda samkvæmt kjarasamningi MATVÍS og SA og þess sem hann hafifengið greitt úr hendi vinnuveitanda síns á starfstímanum skv. útreikningum álaunaseðlum. Viðmiðunarfjárhæðir sem séu grundvöllur kröfu stefnanda byggi ágildandi launatöflum MATVÍS sem lagðar séu fram í málinu. Á starfstíma stefnanda hafi honum veriðgreidd laun og orlof samkvæmt framlögðum launaseðlum á dómskjölum og hafi veriðtekið mið af þeim greiðslum til frádráttar kröfunni. Stefnandi sundurliðar kröfu sína meðeftirfarandi hætti: Vangoldin laun –mismunur greiddra launa og umsaminnalauna: kr. 1.674.512,- Vangoldindesemberuppbót vegna 2013: kr. 32.417,-Vangoldið orlof sembar að halda eftir 11,59% kr. 313.268,-Vangoldinorlofsuppbót: kr. 33.540,-Stefnandi krefst greiðslu á vangoldnumlaunum fyrir vinnu sína í bakaríistefnanda frá maí 2012 til og með júlí 2013 og byggir á því að hún sé ísamræmi við þágildandi launatöflur MATVÍS. Samkvæmt gildandi launatöflu frá 1.febrúar 2012 skyldu laun starfsmanna með sveinsréttindi og sjö árastarfsreynslu fyrir dagvinnutíma nema 1.773 krónum, laun vegna yfirvinnu skyldunema 3.192 krónum á tímann og laun á stórhátíðardögum 4.226 krónum á tímann.Samkvæmt gildandi launatöflu frá 1. febrúar 2013 skyldu laun vegna sömu aðilanema 1.846 krónum fyrir dagvinnutíma og laun vegna yfirvinnu 3.323 krónum sbr.kjarasamning Samtaka atvinnulífsins og MATVÍS og framlagt yfirlit yfir gildandilaunatöflu frá 1. febrúar 2012 og þær hækkanir sem orðið hafi frá og með 1.febrúar 2013, sbr. framlagða launatöflu.Stefnandi byggir á því að líkt og útgefnirlaunaseðlar beri með sér hafilaunagreiðslur til stefnanda ekki verið í samræmi við gildandi kjarasamningog launatöflur en aldrei hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur þráttfyrir ótvíræða skyldu stefnda til að hlutast til um gerð hans, sbr. grein 1.8.í kjarasamningi SA og MATVÍS. Hafi laun stefnanda verið langt undirlágmarkskjörum bakara á tilgreindu tímabili en mánaðarlaun hans virðast hafaverið miðuð við laun verkamanna skv. kjarasamningi SA ogStarfsgreinasambandsins. Af hálfu stefnanda er af þeim sökum gerðkrafa um greiðslu á 1.674.512 krónum, eða mismun þeirra launa sem honum réttilegahafi borið og útgreiddra launa samkvæmt eftirfarandi töflu: Krafa stefnanda vegna vangreiddsorlofs er reiknuð miðað við 11,59% af þeim launum sem honum hafi borið meðréttu vegna apríl/maí 2012 til og með júlí 2013 samkvæmt yfirliti hér að framan,sbr. eftirfarandi töflu: Krafa stefnandavegna þessa kröfuliðar í stefnu sé samtals 313.268 krónur, eða rétt fjárhæð852.301 krónur, allt að frádregnum þeim greiðslum vegna orlofs sem hann hafimóttekið. Orlof hafi verið dregið af launum stefnanda hjá stefnda, líkt og framkomi á launaseðlum, en ekki greitt inn á bankareikning sem þar sé tilgreindur,heldur haldið eftir hjá launagreiðanda og fjárhæðin greidd honum í einu lagimeð millifærslu vegna tíu mánaða í senn. Þá virðist orlof hafa verið greitt útmeð launum síðustu þrjá mánuði stefnanda í starfi samkvæmt launaseðlum. Slíkt fyrirkomulag hafi ekki veriðrætt og því aldrei samþykkt af hálfu stefnanda og fari í bága við ákvæðiorlofslaga og kjarasamninga, sbr. 2.mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof og grein 4.1.1 í kjarasamningi MATVÍS ogSA. Þá hafi orlofsprósenta verið röng, 10,17% í stað 11,59% en stefnandi hafðiáunnið sér rétt til 27 daga orlofs. Orlofsfé hafi ekki verið lagt inn ábankareikning þann er tilgreindur sé á framlögðum launaseðlum, heldur hafi þaðverið greitt í einu lagi með millifærslu inn á reikning stefnanda, án verðbótaog vaxta. Þá hafi orlofsgreiðslum verið ranglega bætt við heildarlaunagreiðslurtil stefnanda í júlí og ágúst 2013 og orlof því greitt út í stað þess að þvíyrði haldið eftir. Skv. 8. gr. orlofslaga nr. 30/1987 beri vinnuveitanda aðgreiða áunnin orlofslaun við lok ráðningartímans. Um sé að ræða kröfu stefnandaum greiðslu mismunar þess orlofs sem honum hafi verið greitt af hálfu stefndaog þess orlofs sem honum hafi borið og sé fjárhæð orlofskröfu miðuð við 11,59%af þeim heildarlaunum sem honum hafi borið með réttu frá upphafi til lokastarfstíma. Kröfu um greiðslu orlofs byggir stefnandi á ákvæðum kjarasamningsMatvís vegna aðildarfélaga annars vegar og Samtaka atvinnulífsins hins vegarfrá 24. apríl 2004 með áorðnum breytingum, einkum kafla 4.1. Þar segi m.a. aðorlofstímabil hefjist 1. maí ár hvert. Almennt orlof sé 24 dagar, sbr. lög umorlof nr. 30/1987. Þá reiknist orlofsfé af öllum launum, að lágmarki 10,17% afheildarlaunum, m.v. að launamaður eigi rétt til 24 daga orlofs. Stefnandi hafiáunnið sér rétt til 27 daga orlofs þar sem hann hafi starfað meira en þrjú ár íiðninni og beri því að reikna honum 11,59% orlof af heildarlaunum, sbr. ákvæði4.1.1. í kjarasamningi. Kröfu um greiðsludesemberuppbótar reisir stefnandi á fyrirmælum í gildandi kjarasamningi, kafla1.7.1. í kjarasamningi MATVÍS og SA. Segi þar að starfsmenn sem hafi verið ífullu starfi allt árið í sama fyrirtæki og séu við störf í fyrirtækinu ísíðustu viku nóvembermánaðar eða fyrstu viku desember, skuli eigi síðar en 15.desember ár hvert fá greidda sérstaka eingreiðslu, desemberuppbót, sem veriðhafi 52.100 krónur fyrir fullt starf árið 2013. Miðað við að stefnandi hafi veriðvið störf frá janúar 2013 og út júlímánuð sama ár, teljist hann hlutfallslegaeiga rétt á 63% desemberuppbót vegna ársins 2013, eða 32.417 krónum (28/45 *52.100). Samkvæmt kjarasamningi skuli gera upp áunna desemberuppbót samhliðastarfslokum verði þau fyrir gjalddaga uppbótanna, sbr. gr. 1.7.3., gildandikjarasamnings MATVÍS og SA. Kröfu um greiðsluorlofsuppbótar styður stefnandi við fyrirmæli í gildandi kjarasamningum, kafla1.7.3. í kjarasamningi Matvís og SA. Segi þar m.a. að á orlofsárinu sem hefjist1. maí árið 2012 verði orlofsuppbót fyrir fullt starf 27.800 krónur, en fulltstarf í þessu sambandi teljist 45 unnar vikur eða meira, fyrir utan orlof, engreiða skuli hlutfallslega miðað við starfshlutfall og starfstíma. Samkvæmtkjarasamningi skuli gera upp áunna orlofsuppbót samhliða starfslokum verði þaufyrir gjalddaga uppbótanna, sbr. gr. 1.7.3. í gildandi kjarasamningi. Miðað viðað stefnandi hafi hafið störf í maí 2012 og unnið allt fram til ágúst 2013,teljist hann eiga rétt á fullri orlofsuppbót vegna ársins 2012 (27.800 krónur)og hlutfallslega eiga rétt á 20% af fullri orlofsuppbót vegna orlofsársins semhafi hafist þann 1. maí 2013, eða 5.740 krónur, alls 33.540 krónur. Stefnandi byggir áþví að stefndi hafi vanefnt bindandi ráðningarsamning við stefnanda með því aðgreiða honum ekki laun í samræmi við gildandi kjarasamning og uppfylla aðrarsamningsskyldur sínar svo sem greiðslu orlofs að fullu í samræmi við áunninnrétt, sem og greiðslu orlofsuppbótar samkvæmt lögum og kjarasamningi. Samkvæmtframangreindum réttarheimildum og samningum sé greiðsluskylda stefnda ótvíræð.Stefnandi byggir kröfur sínar á framlögðum gögnum, útgefnum launaseðlum vegnaþess tímabils sem um ræði, september 2012 til og með júlí 2013 sem og ákvæðumgildandi kjarasamnings milli MATVÍS og Samtaka atvinnulífsins frá 24. apríl2004 með áorðnum breytingum, nú síðast í maí 2011. Þá er byggt á almennummeginreglum vinnu-, samninga og kröfuréttar um ábyrgð manna á skuldbindingumsínum og að laun beri að greiða í samræmi við umsamda launataxta skv. gildandiráðningar og/eða kjarasamningi. Um réttindi stefnanda er einkum vísað til kafla1.7.1, 1.7.3 og 1.8. kjarasamnings MATVÍS og SA. Jafnframt er vísað til laganr. 55/1980 um starfskjör launafólks, einkum 1. gr., laga nr. 30/1987 um orlof,aðallega 1., 7. og 8. gr. og laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups. Krafa ummálskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. gr. og 1. mgr.130. gr. Kröfur um dráttarvexti ogvaxtavexti styður stefnandi III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu með síðari breytingum. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að samkvæmt munnlegumráðningarsamningi aðila hafi borið að fara eftir kjarasamningi Samtakaatvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins að því er kjör stefnanda hjá stefndavarðaði, enda hafi stefndi verið ráðinn til starfa sem aðstoðarmaður bakara semekki hafi krafist fagmenntunar. Hafi tveir lærðir bakarar starfað í fyrirtækistefnda þegar stefnandi hafi verið ráðinn og á starfstíma hans hafi sá þriðjibæst við. Jafnvel þó að stefnandi kunni að hafa menntun sem lærður bakari hafihann allan tímann unnið störf sem almennir aðstoðarmenn bakara nái fullum tökumá eftir 3-4 vikur. Menntun starfsmanna ráði ekki launakjörum þeirra heldur starfiðsem þeir séu ráðnir til að gegna. Sé því kröfu stefnanda um að fá greidd launsem bakari því hafnað þar sem hann hafi ekki gegnt slíku starfi heldur starfiófaglærðs starfsmanns. Stefndi byggir á því að samkvæmtlögum nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttindafari launakjör starfsmanna eftir því starfi sem þeir gegni en ekki hvaðamenntun þeir hafi eða hvaða stéttarfélagið þeir tilheyri. Breyting áfélagsaðild stefnanda eftir starfslok hans hjá stefnda breyti í engu starfihans eða starfskjörum. Stefndi bendir á að það sé hlutverk Félagsdóms skv. 44.gr. laga nr. 80/1938 að skera úr um hvort störf falli undir iðnaðarlög, svo ogum það til hvaða löggiltrar iðngreinar þau taki. Stefnandi hafi engin gögn lagtfram sem sýni að raunveruleg störf hans hafi verið iðnaðarmannastörf heldurvirðist hann hafa telja að breytt félagsaðild eftir starfslok geti haft áhrif ákjör hans hjá stefnda. Stefnandi hafi fengið greidd laun í samræmi við þaðstarf sem hann hafi raunverulega sinnt hjá stefnda og hafi verið ráðinn til aðvinna, eða sem aðstoðarmaður bakara. Stefnandi hafi horfið úr vinnu hjástefnda eftir að hafa starfað þar í 14 mánuði án þess að virða eins mánaðaruppsagnarfrest. Því geri stefndi kröfu um bætur vegna brotthlaupsins sem nemilaunum í hálfum uppsagnarfresti og þá er gerð krafa um skuldajöfnuð vegna kröfustefnanda um vangreiddar persónuuppbætur. Með því að virða ekki uppsagnarfrestsinn samkvæmt kjarasamningi hafi stefnandi rift á ólögmætan hátt vinnusamningisínum við stefnda og beri honum að bæta það tjón sem brotthlaupið hafi valdið.Stefndi hafi einungis haldið eftir þeimlaunum stefnanda sem hann hafi átt rétt á sem skaðabótum með hliðsjón af ákvæði25. gr. laga nr. 22/1928. Nemi ógreidd vinnulaunakrafa vegna persónuuppbótalægri fjárhæð en stefndi eigi rétt á í skaðabætur vegna brotthlaups stefnanda.Hafi stefnda því verið heimilt að skuldajafna skaðabótakröfu sinni við launstefnanda, sbr. 1. gr. laga nr. 28/1930. Skuldajöfnun við vinnulaun sé ekkióheimil þegar til grundvallar liggi skaðabótakrafa vegna ólögmætrar riftunarlaunamanns á vinnusamningi eins og hér eigi við. Stefndi byggir á almennum reglumsamninga- og vinnuréttar, meginreglunni um skuldbindingargildi samninga ogkjarasamningi Samtaka atvinnulífsins og Starfsgreinasambandsins 2011-2014. Þáer byggt á 25. gr. laga nr. 22/1928, 1. gr. laga nr. 28/1930 og 44. gr. laganr. 80/1938. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða.Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvortstefnandi hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda til almennraverkamannastarfa í matvælaiðnaði eða sem bakari. Stefnandi heldur því fram aðhann hafi verið ráðinn sem bakari en hann hafi lokið sveinsprófi í þeirri iðnárið 1998. Hins vegar er nægilega upplýst í máli þessu að stefnandi hafi aldreilagt fram gögn því til stuðnings og því hefur ekki verið hnekkt aðforsvarsmönnum stefnda hafi ekki verið um það kunnugt. Þá er ljóst að stefnandigerði aldrei kröfu um það meðan hann starfaði hjá stefnda að kjör hans tækju miðaf kjarasamningi Matvís og Samtaka atvinnulífsins. Á launaseðlum stefnanda komað vísu fram að um dagvinnu bakara væri að ræða en á sömu seðlum var getiðiðgjalda sem dregin voru af stefnanda og runnu í stéttarfélagið Drífanda íVestmannaeyjum. Hlaut stefnanda því að vera ljóst að það benti ekki til þess aðstefndi væri þeirrar skoðunar að um launakjör stefnanda ætti að fara eftiráðurgreindum kjarasamningi Matvís og SA. Stefnanda var í lófa lagið að fylgjastmeð því hver launakjör iðnmenntaðra bakara ættu að vera samkvæmt kjarasamningiog krefjast launa samkvæmt því en hann gerði engan reka að því fyrr en eftirstarfslok sín hjá stefnda. Verður því að telja að stefnandi hafi meðan hanngegndi starfi hjá stefnda sætt sig við þau laun sem hann fékk greidd ogjafnframt að þau hafi verið miðuð við það starf sem hann sinnti hjá stefnda oghafi verið ráðinn til að vinna, eða sem aðstoðarmaður bakara. Verður stefndiþví sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Uppkvaðning hanshefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekkiþörf endurflutnings.DÓMSORÐ: Stefndi, Bakstur og veisla ehf.,skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sigurjóns Þorkelssonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 154/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hennar, en þó eigi lengur en til föstudagsins 5. apríl 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 611/2006
|
Landamerki
|
GP krafðist viðurkenningar á því að landamerki milli jarðar sinnar Stuðla og jarðanna Áreyja, Grænuhlíðar, Seljateigs, Seljateigshjáleigu og Sléttu yrðu ákveðin með nánar tilgreindum hætti. Hvað varðar landamerki á milli jarðanna Stuðla og Áreyja var meðal annars deilt um staðsetningu Flóalækjaróss og hvort um tvo ósa væri að ræða. Ekki var fallist á með GP að miða bæri við upptök lækjarins eða að ósarnir væru tveir, en tekin var til greina gagnkrafa SV um að miða ætti við þann stað þar sem lækurinn rann í Fagradalsá. Hvað varðar landamerki á milli jarðanna Stuðla og Grænuhlíðar var fallist á með GP að miða bæri við punkt þar sem hann taldi vörðu, sem nefnd var nr. 1, hafa staðið, en að öðru leyti var ekki fallist á kröfur hans. Eigendur jarðanna Seljateigs, Seljateigshjáleigu og Sléttu voru sýknaðir af kröfum GP þar sem ekki þótti sannað að landamerki milli jarðanna og Stuðla væru með þeim hætti sem hann hélt fram.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. október 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 22. nóvember 2006, en áfrýjað var öðru sinni 1. desember sama ár. Áfrýjandi krefst þess að viðurkennt verði að landamerki milli jarðar sinnar Stuðla í Reyðarfirði og eftirtalinna jarða stefndu séu sem hér segir, allt með nánar tilgreindum hnitum: Merki við jörðina Grænuhlíð verði dregin frá punkti í hábungu Kollfells í punkt í Votabergshala, þaðan í tiltekna vörðu, sem nefnd er varða 2, þaðan í aðra vörðu, nefnd varða 1, og loks í punkt í efri Flóalækjarósi. Merki við jörðina Áreyjar verði dregin frá síðastnefndum punkti í annan, sem sé í neðri Flóalækjarósi við Puntbalaskarð. Merki við jarðirnar Seljateig og Seljateigshjáleigu verði dregin frá síðastnefndum punkti til austurs eftir gömlum farvegi Fagradalsár að enn öðrum punkti, sem ekki er auðkenndur með kennileiti. Loks verði merki við jörðina Sléttu dregin frá síðastnefndum punkti í annan við Hamarsenda, þaðan í punkt í Ysta Fossgili, frá þeim stað að punkti við Skollaflöt og loks þaðan í punkt í Skessugjá. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu, öll að frátöldu Sléttubúinu ehf., krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hefur Grétar Heimir Helgason, sem var meðal stefndu í héraði, selt Sléttubúinu ehf. eignarhlut sinn í jörðinni Sléttu. Hefur aðild að málinu fyrir Hæstarétti verið breytt því til samræmis, en félagið hefur ekki látið málið til sín taka hér fyrir dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða öðrum stefndu en Sléttubúinu ehf. málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Gunnar Pétursson, greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals sem hér segir: Stefnda Svavari Valtý Valtýssyni 700.000 krónur, stefnda Arnóri Baldvinssyni 350.000 krónur, stefndu Helga Seljan Friðrikssyni og Fjarðabyggð 350.000 krónur, stefnda Sigurði Baldurssyni 350.000 krónur, og stefndu Garðari Lárusi Jónassyni, Sæbjörgu Jónasdóttur, Dórótheu Sigurfinnsdóttur, Önnu Elínu Óskarsdóttur, Guðlaugi T. Óskarssyni, Óskari Jósef Óskarssyni, Sigurlín Rósu Óskarsdóttur, Baldvin Páli Óskarssyni, Dýrleifu Jónínu Tryggvadóttur, Guðnýju S. Ásberg Björnsdóttur og Sigurbirni Marinóssyni 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 10. júlí 2006. I. Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní sl., er höfðað af Gunnari Péturssyni, kt. 080760-3379, Annasholmsgade 57, stuen, 5000 Odense C, Danmörku með stefnu birtri 21., 22., 23. og 26. janúar 2004 og var málið þingfest 3. febrúar sama ár. Gagnsakarmál Garðars Lárusar Jónassonar o.fl. gegn Gunnari Péturssyni var höfðað með gagnstefnu áritaðri um birtingu 1. mars 2004 og gagnsakarmál Svavars Valtýs Valtýssonar gegn Garðari Lárusi Jónassyni o.fl. var höfðað með áritun um birtingu 7. apríl 2004. Stefndu í aðalsök eru Svavar Valtýr Valtýsson, kt. 120452-2749, Áreyjum, Reyðarfirði, Arnór Baldvinsson, kt. 081261-3779, 4915 Kenton Harbour, San Antonio, USA, Garðar Lárus Jónasson, kt. 091113-7679, Spítalastíg 4b, Reykjavík, Sæbjörg Jónasdóttir, kt. 290815-7469, Dalbraut 27, Reykjavík, Dóróthea Sigurfinnsdóttir, kt. 230624-2599, Lokastíg 3, Reykjavík, Anna Elín Óskarsdóttir, kt. 300863-4779, Laufengi 154, Reykjavík, Guðlaugur Tryggvi Óskarsson, Borgarholtsbraut 53, Kópavogi, Óskar Jósef Óskarsson, kt. 150860-3859, Gnoðarvogi 39, Reykjavík, Sigurlín Rósa Óskarsdóttir, kt. 250359-3659, Sæviðarsundi 43, Reykjavík, Baldvin Páll Óskarsson, kt. 180555-3589, Gnoðarvogi 34, Reykjavík, Dýrleif Jónína Tryggvadóttir, kt. 050429-2029, Gnoðavogi 34, Reykjavík, Guðný S. Ásberg Björnsdóttir, kt. 241242-4399, Starrahólum 5, Reykjavík, Sigurbjörn Marinósson, kt. 070656-2569, Hæðargerði 9, Reyðarfirði, Helgi Seljan Friðriksson, kt. 150134-2859, Kleppsvegi 14, Reykjavík, Sigurður Baldursson, kt. 250849-2659, Sléttu, Reyðarfjarðarhreppi. Með sakaukastefnu birtri 7. september 2004 var réttargæslustefnda, Fjarðabyggð, kt. 470698-2099, Strandgötu 49, Eskifirði, stefnt inn í málið og með sakaukastefnu birtri 19. janúar 2005 var Grétari Heimi Helgasyni, kt. 110365-3819, Brávöllum 1, Egilsstöðum, stefnt inn í málið. Dómkröfur aðalstefnanda eru þær að viðurkennt verði með dómi að landamerki jarðanna Stuðla í Reyðarfirði annars vegar og aðliggjandi jarða, Áreyja, Grænuhlíðar, Seljateigs, Seljateigshjáleigu og Sléttu hins vegar séu svo sem hér segir: Á milli Stuðla og Grænuhlíðar: Lína sem hugsast dregin af merkjapunkti A í hábungu Kollfells (hnit 719191.496 austur, 509797.840 norður) í merkjapunkt B í Votbergshala (hnit 719806.738 austur, 509902.741 norður), þaðan í merkjapunkt C í vörðu 2 (hnit 720008.5348 austur, 509820,554 norður) en þaðan í merkjapunkt D í vörðu 1 (hnit 720630 austur, 510795 norður) en þaðan í merkjapunkt E í Flóalækjarósi (hnit 720278.513 austur, 510884.991 norður). Á milli Stuðla og Áreyja: Bein lína sem hugsast dregin úr punkti E í Flóalækjarósi í punkt F í Fagradalsá (hnit 720700 austur, 511511 norður). Á milli Stuðla og Seljateigs og Seljateigshjáleigu: Bein lína sem hugsast dregin frá merkjapunkti F í Fagradalsá eftir gömlum farvegi Fagradalsár í merkjapunkt G (hnit 722091 austur, 511486 norður). Á milli Stuðla og Sléttu: Bein lína sem hugsast dregin úr merkjapunkti G í merkjapunkt H í Hamarsenda (hnit 722165 austur, 510485 norður), þaðan í merkjapunkt I, í Yzta-Fossgili (hnit 722120 austur, 510354 norður), þaðan í merkjapunkt J við Skollaflöt (hnit 722124 austur, 509850 norður) og þaðan í merkjapunkt K í Skessugjá (hnit 722535 austur, 509149 norður). Allt samkvæmt uppdrætti á dómskjali nr. 3. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu í aðalsök gera þessar dómkröfur: Aðalstefndi, Svavar Valtýr Valtýsson, krefst sýknu af kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að teknu tilliti til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Aðalstefndi, Arnór Baldvinsson, gerir þessar dómkröfur: Stefndi fellst á að punktarnir A, B og C, sem fram koma í kröfugerð aðalstefnanda og á dskj. nr. 3, séu landamerki á milli jarðanna Grænuhlíðar og Stuðla í Reyðarfirði, Fjarðabyggð. Hins vegar krefst stefndi þess að hafnað verði kröfu aðalstefnanda um að punktarnir D, E og F í stefnu og á dskj. 3 marki landamerki á milli jarðanna. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda að mati réttarins. Aðalstefndu, Garðar Lárus Jónasson, Sæbjörg Jónasdóttir, Dóróthea Sigurfinnsdóttir, Anna Elín Óskarsdóttir, Guðlaugur Tryggvi Óskarsson, Óskar Jósef Óskarsson, Sigurlín Rósa Óskarsdóttir, Baldvin Páll Óskarsson, Dýrleif Jónína Tryggvadóttir, Guðný S. Ásberg Björnsdóttir og Sigurbjörn Marinósson, krefjast sýknu af dómkröfum aðalstefnanda og málskostnaðar óskipt að mati réttarins. Aðalstefndu, Helgi Seljan og Fjarðabyggð, krefjast sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Aðalstefndi, Sigurður Baldursson, krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að hafnað verði kröfu aðalstefnenda um að landamerki jarðanna Sléttu og Stuðla í Reyðarfirði, Fjarðabyggð, verði viðurkennd með dómi þau sem greinir í stefnu, heldur verði með dómi viðurkennt að landamerkin séu þessi: Frá punkti með hnitin 722 102 austur, 511 338 norður, sem er í farvegi Sléttuár (Fagradalsár) eins og hún rann á árinu 1884, þaðan bein lína að punkti með hnitin 721 768.3 austur, 510 459.1 norður, sem er í landamerkjavörðu, þaðan bein lína um Ystafossgil og Skollaflöt að punkti með hnitin 722 191 austur og 508 712 norður, sem er í Skessuskarði. Þá krefst hann málskostnaðar. Sakaukastefndi í aðalsök, Grétar Heimir Helgason, gerir þær dómkröfur aðallega að málinu verði vísað frá dómi. Til vara tekur sakaukastefndi undir, styður og gerir að sínum allar kröfur stefnda Sigurðar Baldurssonar. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Gagnstefnendur, Garðar Lárus Jónasson, Sæbjörg Jónasdóttir, Dóróthea Sigurfinnsdóttir, Anna Elín Óskarsdóttir, Guðlaugur Tryggvi Óskarsson, Óskar Jósef Óskarsson, Sigurlín Rósa Óskarsdóttir, Baldvin Páll Óskarsson, Dýrleif Jónína Tryggvadóttir, Guðný S. Ásberg Björnsdóttir og Sigurbjörn Marinósson, krefjast þess að landamerki jarðanna Stuðla og Seljalandshjáleigu verði viðurkennd með dómi eins og þau eru dregin á dskj. nr. 42 frá punktinum L-4 (722102 511338) við Péturstún á nyrsta hluta hinnar fornu Illueyrar í punktinn L-3 (720918 511338) Flóalækjarós. Þá krefjast gagnstefnendur málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Gagnstefndi, Gunnar Pétursson, mótmælir kröfugerð og málavaxtalýsingu í gagnstefnu með vísan til kröfugerðar og málavaxtalýsingar í sinni stefnu og gerir þær kröfur að málið verð dæmt samkvæmt kröfugerð sinni í stefnu á dskj. nr. 1. Gagnstefnandi Svavar Valtýr Valtýsson krefst þess að dæmt verði að landamerki milli jarðanna Áreyja annars vegar og aðliggjandi jarða, Stuðla, Grænuhlíðar, Seljateigs og Seljateigshjáleigu, hins vegar séu svofelld: Að sunnan úr punkti L3, hniti 720 918, 511 338, sem er í Flóalækjarósi, þaðan í Sandskarð, punkt L2 (hnit 720 117, 510 660), þaðan í Merkimel (Sveigbogamel), punkt L1 (hnit 719 693, 510 302), þaðan í mitt Kotfell, punkt A (hnit 719192.496, 509797.84). Að austan og utan ráði Fagradalsá landamerkjum milli Áreyja annars vegar og Seljateigs og Seljateigshjáleigu hins vegar út í Flóalækjarós punktur L3 (hnit 720 918, 511 338). Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda, en fellur frá kröfu um málskostnað úr hendi annarra aðalstefndu. Gagnstefndi, Gunnar Pétursson, mótmælir kröfugerð og málavaxtalýsingu í gagnstefnu Svavars Valtýs Valtýssonar með vísan til kröfugerðar og málavaxtalýsingar í sinni stefnu og gerir þær kröfur að málið verði dæmt samkvæmt kröfugerð sinni í stefnu á dskj. nr. 1. Hinn 24. maí 2005 var kveðinn upp úrskurður í málinu þar sem frávísunarkröfu aðalstefnda Sigurðar Baldurssonar og sakaukastefnda Grétars Heimis Helgasonar var hafnað. Stefndu var jafnframt gert að greiða aðalstefnanda 70.000 krónur í málskostnað. Dómarar gengu á vettvang ásamt aðilunum, Svavari Valtý Valtýssyni og Sigurði Baldurssyni, lögmönnum þeirra og annarra aðila. Einnig var með í för Pétur Valdimarsson, faðir aðalstefnanda, og Kjartan Lárus Pétursson, faðir aðalstefnda, Svavars Valtýs. II. Málavextir Aðalstefnandi er eigandi jarðarinnar Stuðla í Reyðarfirði. Landamerki jarðarinnar liggja að jörðunum Grænuhlíð, Áreyjum, Seljateigshjáleigu, Seljateig og Sléttu, auk merkja að sunnan við afrétt, sem aðalstefnandi kveður vera ljós. Stefnandi kveður vera ágreining um merki jarðarinnar gagnvart fyrrgreindum aðliggjandi jörðum. Aðalstefndu og sakaukastefndu eru eigendur þeirra jarða sem kröfugerð aðalstefnanda lýtur að, þannig: Áreyjar eru samkvæmt þinglýsingabók í eigu aðalstefnda, Svavars Valtýssonar. Grænahlíð er samkvæmt þinglýsingabók í eigu aðalstefnda, Arnórs Baldvinssonar. Seljateigshjáleiga er samkvæmt þinglýsingabók í eigu Garðars Jónassonar 620 2/7 al, Sæbjargar Jónasdóttur 127 1/5 al, Ragnars Jónassonar 127 1/5 al, Jónasar Guðlaugssonar og db. Óskars Guðlaugssonar/Dýrleifar Tryggvadóttur 112 ½ al, Guðnýjar Ásberg Björnsdóttur 381 al og Sigurbjörns Marinóssonar 127 1/5 al. Stefnandi kveður Garðari, Sæbjörgu, Guðnýju Ásberg og Sigurbirni stefnt í máli þessu. Ragnar Jónasson sé látinn, en ekkja hans Dóróthea Sigurfinnsdóttir sitji í óskiptu búi eftir mann sinn. Hún hafi ekki þinglýst réttindum sínum, en sé stefnt í málinu sem eiganda. Stefnandi kveður bræðurna Jónas Guðlaugsson og Óskar Guðlaugsson látna og skiptum á búi þeirra lokið. Erfingjar þeirra beggja séu stefndu Anna Elín, Guðlaugur Tryggvi, Óskar Jósef, Sigurlín Rósa, Baldvin Páll og Dýrleif Jónína. Þau hafi ekki þinglýst réttindum sínum en þeim sé stefnt í málinu sem réttum eigendum. Seljateigur er samkvæmt þinglýsingabók í eigu aðalstefnda Helga Seljan og sakaukastefnda Fjarðabyggðar. Slétta er samkvæmt þinglýsingabók í eigu aðalstefnda Sigurðar Baldurssonar og sakaukastefnda Grétars Heimis Helgasonar. Þór Gíslason og Ragnheiður Kristjánsdóttir eiga afmarkaðar spildur úr landi jarðarinnar og samkvæmt úrskurði dómsins uppkveðnum 24. maí 2005 snertir ágreiningsefni máls þessa ekki hagsmuni þeirra. Málavextir eru þeir að með bréfi lögmanns aðalstefnanda til sýslumannsins á Eskifirði dagsettu 5. september 2000 var tilkynnt að ágreiningur væri um landamerki jarðarinnar Stuðla í Reyðarfirði og aðliggjandi jarða. Var þess farið á leit með vísan til 3. mgr. 6. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. að sýslumaður boðaði aðila, þ.e. aðalstefnanda og eigendur aðliggjandi jarða til sáttafundar. Sýslumaður boðaði til fundar 11. janúar 2001. Á fundinum var staðfest að ágreiningur væri uppi um landamerkin, en þar sem ekki voru allir landeigendur boðaðir til fundarins var boðað til nýs sáttafundar hjá sýslumanni, sem haldinn var 6. febrúar 2003. Á þeim fundi var staðfestur fyrri ágreiningur og að aðilar næðu ekki samkomulagi. Með hliðsjón af þeirri niðurstöðu segir stefnandi að sér hafi verið nauðsynlegt að fá úr því skorið með dómi hvar rétt merki Stuðla í Reyðarfirði og aðliggjandi jarða liggja. Landamerkjum jarðarinnar Stuðla gagnvart Sléttu, Áreyjum, Seljateig og Seljateigshjáleigu er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar: Landamerki jarðarinnar Stuðla innan Hólmasóknar í Suður-Múlasýslu byrja milli Sléttu og Stuðla við Fagradalsá er nú rennur til suðurs um svonefnda Illueyri hér um bil á hinum fornu landamærum. Frá ánni liggja landamærin í keldu, sem er á svokölluðum Bláarbakka, úr keldunni í landamerkjaósi, þaðan beina leið í vörðu, sem hlaðin er í urð þeirri, er liggur niður úr næstu gjótu, öðru nafni Ysta-Fossgil. Úr vörðunni liggja þau þvert upp í gjótuna og í gilið í Skollaflöt og í Skessugjá og þaðan á fjall upp........þaðan út milli Kollfjalls og niður í sveigboginn mel er nefnist Merkimelur, þaðan í Sauðaskarð, því næst beina leið í Flóalækjarós og að lokum í Fagradalsá. Landamerkjabréfið, sem dagsett er 10. maí 1884, er áritað og samþykkt af hálfu Áreyja með þeim fyrirvara að fjallið sem nefnt sé Kolfell (Kollfjall) sé hið sama og nefnt sé Kotfell í landamerkjabréfi Áreyja. Landamerkjum jarðarinnar Áreyja gagnvart Stuðlum og Seljateig er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar: Að sunnan milli Áreyja og Stuðla liggur markið úr Flóalækjarós í sandskarð þaðan á Merkimel, þaðan í mitt Kotfell. ....... Að austan og utan skilur Fagradalsá alla leið Seljateigs og Áreyjalands út í Flóa lækjar ós. ..... Landamerkjabréfið, sem er dagsett 5. september 1885 og þinglýst 31. maí 1886, er áritað og samþykkt af hálfu Stuðla. Landamerkjum Sléttu gagnvart Stuðlum og Seljateig er lýst svo í landamerkjabréfi jarðarinnar: ...2. Á milli Stuðla og Sléttu úr Skessugjá í Skollaflöt, úr Skollaflöt í Ystafossgil, þaðan í vöru þá, er hlaðin er niður úr þessu gili, úr vörðu þessari beina leið í Landamerkjaósi, er liggur í keldu, en þessi kelda er í svokölluðum Bláarbakka. 3. Á milli Sléttu og jarðanna Seljateigs og Kollaleiru aðskilr hinn gamli Sléttuárfarvegr, sem liggr út fyrir norðan Illueyri og þaðan til sjóar í miðjan Sléttuárós.... Landamerkjabréfið, sem dagsett er 9. apríl 1884 og þinglýst 18. maí 1885, er áritað og samþykkt af hálfu Stuðla. Landamerkjum Seljateigs gagnvart Stuðlum, Áreyjum og Sléttu er lýst svo í framlögðu afriti af landamerkjabréfi jarðarinnar. ...svo upp á Fagradal þar sem vötnum hallar til Héraðs og Reyð.fjarðar. Þaðan fellur hin svonefnda Fagradalsá, út og suður í Stuðlaá, er aðskilur Áreyja- og Stuðla-lönd. Að sunnan aðskilur hinn gamli Sléttuárfarvegur, er liggur þétt við Illueyri. Landamerkjabréfið, sem er dagsett 9. apríl 1884, er samþykkt af hálfu Stuðla, Áreyja og Sléttu. Hinn 2. september 1937 var undirritaður kaupsamningur af þáverandi eiganda Stuðla um sölu á spildu úr landi jarðarinnar, sem nefnd var Grænahlíð og var spildan afmörkuð í samningnum svo sem hér segir: Að norðan landamerki Áreyja, úr Flóalækjarós í Sementsvörðu Nr I þaðan beina linu í Sementsvörðu Nr. 2, úr Sementsvörðu Nr. 2, í svonefndan Kollumel, úr Kollumel í Ytrivotabergshala, þaðan í landamerki Áreyjalands á kolli Kollsfjalls, alt beinar linur á milli merkja sem nefnd eru... Landamerkjalýsing sú sem fram kemur í kaupsamningnum er ekki staðfest með áritun eiganda Áreyja á samninginn. Í máli þessu er um það deilt hvar staðsetja eigi kennileitin Flóalækjarós, Sandskarð (Sauðaskarð), Merkimel (sveigboginn mel) og Kotfell (Kolfell, Kollfjall), en kennileiti þessi ráða landamerkjum á milli Stuðla annars vegar og Áreyja, Grænuhlíðar, Seljateigs og Seljateigshjáleigu hins vegar. Eru aðalstefndu, eigendur Grænuhlíðar, Áreyja, Seljateigs og Seljateigshjáleigu, sammála um hvar staðsetja eigi framangreind kennileiti, öndvert við aðalstefnanda. Þá eru eigendur Seljateigshjáleigu, og Áreyja sammála um að landamerki milli þeirra jarða (að austan og utan) sé Fagradalsá að Flóalækjarósi. Loks er deilt um hvar staðsetja eigi kennileitin Illueyri, Ystafossgil, Skollaflöt og Skessugjá. Málsástæður aðalstefnanda, Gunnars Péturssonar, eiganda Stuðla: Aðalstefnandi kveður ágreining vera um staðsetningu Flóalækjaróss. Í merkjalýsingu fyrir Stuðla séu merkin úr Sauðaskarði (Sandaskarði) beina leið í Flóalækjarós og að lokum í Fagradalsá. Samkvæmt þessu virðist ljóst að Flóalækjarós sé ekki í Fagradalsá, enda sé staðsetning merkja í Fagradalsá ekki lýst á annan hátt en þar sem bein lína úr Sauðaskarði um Flóalækjarós lendi í Fagradalsá. Í merkjalýsingu fyrir Áreyjar segi m.a.: Að austan og utan skilur Fagradalsá alla leið Seljateigs og Áreyjarlands út í Flóalækjarós. Samkvæmt þessari lýsingu virðist vera ljóst að Flóalækjarós hafi einnig á þessum tíma verið í Fagradalsá. Aðalstefnandi heldur því fram að ósar Flóalækjar hafi verið tveir, annar við upptök lækjarins en hinn þar sem Flóalækur rann í Fagradalsá, enda virðist ekki hægt að skilja merkjalýsingar jarðanna á annan hátt, en þær séu gerðar nánast á sama tíma. Í merkjalýsingu Stuðla sé þannig átt við efri ósinn, þ.e. merkjapunt E á uppdrætti á dskj. nr. 3 og þannig fáist merkjapunktur í Fagradalsá, sem annar sé ekki tilgreindur með því að draga beina línu úr Sauðaskarði um Flóalækjarós í Fagradalsá. Þessi skilningur stemmi líka við lýsingu á merkjum jarðarinnar Grænuhlíðar í greindum kaupsamningi. Í merkjalýsingu Áreyja sé hins vegar miðað við neðri ós Flóalækjar þar sem lækurinn rann í Fagradalsá, enda stemmi það við merkjalýsinguna þar sem sagt sé að Fagradalsáin skilji milli Seljateigs- og Áreyjajarða. Merkjapunktur F í Fagradalsá sé fundinn eins og að framan greini þannig að bein lína hugsist dregin frá Sandaskarði (Sauðaskarði) í Flóalækjarós og sé framlengd þaðan beint í Fagradalsá. Stefnandi kveður Fagradalsá renna niður Fagradal og sveigja til austurs þegar komi niður í Reyðarfjörð. Hún renni saman við Stuðlaá, sem komi að sunnan og saman renni árnar svo til austurs og virðist ýmist kölluð Stuðlaá eða Fagradalsá allt þar til komi austur að Sléttu, en þar séu vötnin kölluð Sléttuá allt til sjávar. Stundum virðist þó Fagradalsá halda nafni sínu í merkjalýsingum allt austur til sjávar. Fagradalsá skilji samkvæmt merkjalýsingum á milli jarða Stuðla, Seljateigs og Seljateigshjáleigu. Farvegur Fagradalsár hafi breyst mikið í áranna rás, en áin sem renni í tiltölulega grunnum malarfarvegi í litlum halla hafi sveiflast til um þessar malareyrar. Megi glögglega sjá breytingar þessar á loftmyndum af svæðinu, sem teknar séu með margra ára bili. Einnig megi lesa um sveiflur þessar í merkjalýsingum. Í merkjalýsingu fyrir Stuðla segi: ...Fagradalsá er nú rennur til suðurs um svonefnda Illueyri hér um bil á hinum fornu landamærum. Stefnandi kveður ána nú renna langt sunnan við Illueyri þannig að ljóst megi vera að merkin séu langt norðan árinnar eins og hún renni nú. Í merkjalýsingu fyrir Sléttu segi m.a.: Á milli Sléttu og jarðanna Seljateigs og Kollaleiru aðlskilr hinn gamli Sléttuárfarvegr, sem liggr út fyrir norðan Illueyri. Stefnandi heldur því fram að Fagradalsáin hafi, þegar merkjalýsingar jarðanna voru gerðar, runnið þar sem lína er dregin á milli merkjapunkta F og G í uppdrætti á dskj. nr. 3 og styður þá skoðun sína við eldri loftmyndir af svæðinu og þá staðreynd að áin, sem renni austur Reyðarfjörð, hafi á þeim tíma sem samið hafi verið um merki tekið sveig við Illueyri og runnið til suðurs norðan við Illueyri. Stefnandi kveður merkjapunkt G staðsettan með hliðsjón af framangreindu í þessum gamla árfarvegi norðan Illueyrar og þar sem bein og framlengd lína á milli punkta F og G sé skorin af línu sem hugsist dregin frá Ystafossgili um Bláarbakka og Illueyri í þennan gamla farveg Fagradalsár. Stefnandi vísar um kröfur sínar til ákvæða laga nr. 41/1991 um landamerki o.fl. með síðari breytingum. Þá kveður hann kröfu um málskostnað byggða á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður aðalstefnda, Svavars Valtýs Valtýssonar, eiganda Áreyja: Aðalstefndi kveðst almennt gera þær athugasemdir við málatilbúnað aðalstefnanda að ekkert í fyrirliggjandi gögnum styðji það með einum eða öðrum hætti að aðalstefndi eða fyrri eigendur Áreyja hafi á 20. öld samið sig undir ný landamerki jarðarinnar og/eða afsalað landi frá þeim landamerkjum jarðarinnar sem hafi lögformlega verið staðfest með landamerkjabréfinu frá 5. september 1885. Hvað varðar kennileitið Flóalækjarós bendir aðalstefndi á að allir aðilar máls þessa, aðrir en aðalstefnandi, séu sammála um hvar staðsetja eigi Flóalækjarós. Að mati aðalstefnda sé Flóalækjarós í Fagradalsá á þeim stað sem Flóalækurinn rann í ána. Aðalstefndi kveðst alfarið hafna staðhæfingum aðalstefnanda um að til hafi verið tveir Flóalækjarósar á þessu svæði, þ.e. annar við upptök Flóalækjar og hinn þar sem lækurinn rennur í ána. Það fái ekki staðist og sé um sama ósinn að ræða, sem vísað sé til í landamerkjalýsingu Stuðla og Áreyja og tilgreindur er sem kennileiti í kaupsamningi um spildu þá sem seld hafi verið úr Stuðlum á árinu 1937 (býlið Grænuhlíð). Þá fáist ekki staðist sú staðhæfing aðalstefnanda að merkjapunktur F í núverandi farvegi Fagradalsár sé sá merkjapunktur sem miðað sé við í landamerkjalýsingum Áreyja og Stuðla. Landamerkjabréf Áreyja leyfi ekki slíka túlkun. Þá liggi fyrir að Fagradalsá hafi á 19. öld runnið á allt öðrum stað en hún geri nú og sjáist greinilega móta fyrir gömlum árfarvegi Fagradalsár mun sunnar en áin renni nú. Aðalstefndi mótmælir sönnunargildi dskj. nr. 22, sem sé einhvers konar yfirlýsing frá Jórunni Ferdinandsdóttur í bréfi til lögmanns gagnstefnda dags. 12. júní 2001 og mótmælir staðhæfingum í skjalinu um nýtingu Hvítabala sem röngum. Jafnframt bendir aðalstefndi á að Hvítibali sé og hafi verið á landamerkjum jarðanna Áreyja og Stuðla og hafi enginn ágreiningur verið um það. Aðalstefndi kveðst styðja kröfur sínar í gagnstefnu um ákvörðun landamerkjanna við skýrar lýsingar í tilvitnuðum landamerkjabréfum, einkum þó í landamerkjabréfi Áreyja þar sem merkin séu sögð vera úr Flóalækjarósi í Sandskarð, þaðan á Merkimel og þaðan í mitt Kotfell. Enginn vafi leiki á að um sé að ræða beinar línur eða sjónhendingu milli framangreindra kennileita. Þá verði að telja útilokað að lesa megi út úr landamerkjalýsingunni þau mörk sem aðalstefnandi útlisti í sinni kröfugerð. Landamerkjalýsing Stuðla (Grænuhlíðar) sé að vísu mun ógreinilegri en lýsing Áreyja og sé að auki því marki brennd að vísa til kennileita sem ekki þekkist og geti því eðlilega verið umdeild. Eigi það t.d. við um Kolfell (Kollfjall) og svonefnt Sauðaskarð, sem aðalstefndi telji reyndar að sé hið sama kennileiti og nefnt sé Sandskarð eða Sandskörð í landamerkjabréfi Áreyja. Kennileitið Flóalækjarós staðsetji aðalstefndi við Fagradalsá á þeim stað sem Flóalækur rann í ána. Á framlögðum myndum sjáist vel móta fyrir því hvar lækurinn hefur runnið og ósinn verið í Fagradalsá. Nú séu staðhættir þeir að Flóalækur renni ekki í Fagradalsá heldur Stuðlaá, sem hafi færst vestar en áður var. Upplýsingar og vitneskja um að aðeins sé til einn Flóalækjarós og um staðsetningu hans byggi aðalstefndi á upplýsingum frá fyrri eiganda Áreyja, Kjartani Péturssyni, sem búið hafi á jörðinni í yfir 20 ár og vel kunnugur landamerkjum og kennileitum á svæðinu. þá telji aðalstefndi að Sandskarð (-skörð) séu sama kennileiti og Sauðaskarð, sem nefnt sé í lýsingu Stuðla. Þá liggi fyrir að Merkimelur og sveigboginn melur sé eitt og sama kennileitið og staðfesti landamerkjalýsing Stuðla það. Í örnefnaskrá á dskj. nr. 35 sé Merkimelur sagður liggja þvert niður á merkjum úr Kotfelli. Aðalstefndi vísar til landamerkjalaga nr. 5/1882 og laga nr. 41/1919 með síðari breytingum, svo og til almennra reglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra. Málsástæður aðalstefndu, Garðars, Sæbjargar, Dórótheu, Önnu, Guðlaugs, Óskars, Sigurlínar, Baldvins, Dýrleifar, Guðnýjar og Sigurbjörns, eigenda Seljateigshjáleigu: Eigendur Seljateigshjáleigu benda á að samkvæmt landamerkjabréfi Stuðla byrji landamerki milli Sléttu og Stuðla við Fagradalsá er nú rennur á hinum fornu landamærum. Landamerkjalýsingu Stuðla ljúki með þessu orðum, þ.e. hringnum sé lokað: ...því næst beina leið í Flóalækjarós og að lokum í Fagradalsá. af landamerkjalýsingunni megi ráða a.m.k. tvennt, annars vegar að Fagradalsá ráði merkjum milli Seljateigshjáleigu og Stuðla og hins vegar að áin hafi verið farin að breyta farvegi sínum þegar árið 1884 þar sem hún hafi áður runnið til norðausturs. Aðalstefndu benda á að eftir að Fagradalsá og Stuðlaá renni saman sé áin oft nefnd Sléttuá, en jöfnum höndum sé áin nefnd Fagradalsá allt frá upptökum til ósa. Þetta verði að hafa í huga þegar landamerkjalýsingar séu skoðaðar, sbr. landamerkjabréf Sléttu, sem dagsett sé 9. apríl 1884, en þar segi um landamerki Sléttu og jarðanna Seljateigs og Kollaleiru, að þær aðskilji ... hinn gamli Sléttuárfarvegr (Fagradalsárfarvegur) sem liggr út fyrir norðan Illueyri og þaðan til sjóar... Landamerki Sléttu og Seljateigs séu skýr og staðfest með samkomulagi eigenda fyrir sýslumanni, en þar sé miðað við hinn forna farveg árinnar. Ágreiningur sé í málinu um staðsetningu Illueyrar. Samkvæmt kröfugerð sinni virðist aðalstefnandi halda því fram að Illaeyri hafi legið á svipuðum slóðum og núverandi Fagradalsbraut. Þessu mótmæli aðalstefndu sem röngu og ósönnuðu. Nyrsti hluti Illueyrar sé hið svonefnda Péturstún, sem nefnt sé Illueyrartún á dskj. nr. 3, en syðsti hluti hennar liggi nokkru sunnar en þar sem Stuðlaá og Fagradalsá renni saman nú, sbr. dskj. nr. 49. Áin hafi runnið meðfram Illueyri að norðan og í norðaustur til sjávar einsog ráða megi af gömlum landakortum, sbr. dskj. nr. 45 og 46. Áin hafi brotist í gegnum eyrina við punkt L-4 og runnið til suðurs áður eða um svipað leyti og landamerkjabréf jarðanna voru gerð. Einnig sé ágreiningur um staðsetningu Flóalækjaróss. Aðalstefndu mótmæla staðhæfingu aðalstefnanda um að ósarnir séu tveir sem rangri og ósannaðri og auk þess ekki í samhengi við lýsingu landamerkja Stuðla og Áreyja. Í lýsingunni sé einfaldlega sagt að úr Flóalækjarósi við Fagradalsá liggi merkin í ánni að upphafspunkti lýsingarinnar, þ.e. Fagradalsá lokar hringnum. Þessi skilningur aðalstefndu samræmist ágætlega landamerkjalýsingu Áreyja, sem dagsett sé 5. september 1885, en þar segi: Að sunnan milli Áreyja og Stuðla liggur markið úr Flóalækjarós í sandskarð.....Að austan og utan skilur Fagradalsá alla leið Seljateigs og Áreyjalands út í Flóalækjarós. Landamerkjalýsing Áreyja hefjist í Flóalækjarósi og þar ljúki hringnum, en það staðfesti svo ekki verði um villst að einungis sé um einn Flóalækjarós að ræða. Þessum skilningi til enn frekari staðfestingar hafi eigandi Áreyja gert fyrirvara við landamerkjalýsingu Stuðla um að það sem nefnt sé Kolfell í lýsingunni sé það sama og hann nefni Kotfell í landamerkjalýsingu Áreyja. Erfitt sé að ímynda sér að slíkur nákvæmnismaður hefði ekki gert fyrirvara ef um tvo Flóalækjarósa hefði verið að ræða. Ljóst sé að Fagradalsáin hafi verið stöðug í farvegi sínum þangað til seint á 19. öld. Síðan þá hafi hún runnið víða um Sléttuna og raunar sé allt vatnasvæði hennar síbreytilegt. Sem dæmi megi nefna að Flóalækur renni nú í Stuðlaá en hafi runnið í Fagradalsá árið 2001 þegar loftmyndin á dskj. nr. 3 hafi verið tekin. Einnig sjáist glöggt á loftmyndum af Sléttunni að hún sé öll sundurskorin af ár- og lækjarfarvegum og erfitt sé að glöggva sig á því eftir hvaða vatnsföll hver farvegur sé, þótt oft fari það ekki á milli mála. Af þessu leiði að staðsetning landamerkjapunkta í eða við árnar sé miklum erfiðleikum bundin. Þó liggi fyrir að enginn ágreiningur sé á milli eigenda jarðanna Áreyja, Sléttu og Seljateigshjáleigu um staðsetningu landamerkjapunktanna L-3 og L-4 og séu aðilar sammála um það að ekki verði nær komist landamerkjum eins og þau hafi verið dregin á 19. öld. Ennfremur sýni samkomulag eigenda Sléttu annars vegar og eigenda Seljateigs hinsvegar hvar fyrrnefndir eigendur töldu farveg Fagradalsár hafa verið. Þá sé óumdeilt að áin hafi runnið norðan Illueyrar og alveg við hana, enda segi í landamerkjabréfi Seljateigs, sem dagsett sé 9. apríl 1884: ...að sunnan aðskilur hinn gamli Sléttuárfarvegur, er liggur þétt við Illueyri. Einungis aðalstefnandi dragi landamerkin í efa, en aðalstefndu mótmæli því með vísan til framanritaðs að eigendur jarðarinnar Stuðla hafi nokkurn tíma átt land norðan línu, sem dregin sé á milli punktanna L-3 og L-4, sbr. dskj. nr. 42. Um lagarök er vísað til laga um landamerki nr. 41/1919 og vatnalaga nr. 15/1923. Um varnarþing er vísað til 34. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. sömu laga. Loks er um gagnkröfu vísað til 28. gr. sömu laga. Málsástæður aðalstefndu, Sigurðar Baldurssonar og Grétars Heimis Helgasonar, eigenda Sléttu: Aðalstefndi heldur því fram að með gerð landamerkjabréfs fyrir jörðina Sléttu, sem sé undirritað af hálfu eiganda Stuðla, hafi komist á bindandi samningur milli eigenda jarðanna tveggja um landamerki þeirra á milli. Óþarft sé því að leita eldri heimilda. Landamerkjabréf fyrir jörðina Stuðla sé hins vegar ekki undirritað af hálfu eigenda Sléttu og ekki sé að sjá að henni hafi verið þinglýst. Lýsing á landamerkjum í landamerkjabréfi Stuðla geti þó verið bindandi af hálfu aðalstefnanda. Ekki virðist ágreiningur á milli málsaðila um að landamerkin eigi að liggja frá Skessugjá í Skollaflöt og þaðan í Ystafossgil. Ágreiningur virðist hins vegar vera um staðsetningu þessara örnefna. Aðalstefnandi hafi merkt þau inn á dskj. nr. 3 sem punkta K, J og I. Aðalstefndi hafi hins vegar staðsett Skessugjá í punkti með hnitin 722 191 austur og 508 712 norður. Næsti punktur sem stefnandi byggi á í málatilbúnaði sínum sé Hamarsendi, sem hann merki sem punkt H á dskj. nr. 3. Af hálfu aðalstefnda sé því alfarið mótmælt að þetta kennileiti marki landamæri milli jarðanna. Sé það algerlega vanreifað af hálfu stefnanda á hverju hann byggi þá kröfu sína. Punktur þessi eigi sér enga stoð í landamerkjalýsingum í landamerkjabréfum jarðanna Stuðla og Sléttu. Næst byggi aðalstefndi á punkti með hnitin 721 768.3 austur 510 459.1 norður. Þessi punktur sé í landamerkjavörðu þeirri sem greint sé frá í landamerkjabréfum jarðanna Stuðla og Sléttu og sé þessi varða til staðar í landinu enn í dag. Samkvæmt landamerkjalýsingum sé ljóst að landamerki jarðanna liggi um þessa vörðu. Aðalstefndi kveðst byggja á því að allt frá því fyrir 1884 hafi gilt sú ólögfesta meginregla að landamerki skyldi draga í sem fæstum línum og beinum línum, en þessi meginregla hafi t.a.m. verið lögfest með 10. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Löglíkur séu fyrir því að landamerki milli punktanna 722 191 austur og 508 712 norður og hins vegar 721 768.3 austur og 510 459.1 norður séu ein bein lína, enda liggi sú lína um Ystafossgil og Skollaflöt. Aðalstefndi, Sigurður Baldursson, kveður girðingu hafa legið eftir stórum hluta landamerkjanna á milli punktanna 722 102 austur, 511 338 norður og 721 768.3 austur, 510 459.1 norður. Þessi girðing hafi síðar verið leyst af hólmi með landamerkjaskurði, sem faðir aðalstefnda og Hjalti Gunnarsson, þá umsjónarmaður með Stuðlum, hafi grafið á árunum 1955-67. Óslitið allan þennan tíma hafi umrædd girðing og síðar skurður skipt afnotum lands á þessu svæði. Eigendur Sléttu hafi þennan tíma nýtt landið alveg að þessum landamerkjum. Aðalstefndi kveðst telja að frá punktinum í landamerkjavörðunni eigi merkin að liggja í beinni línu að Sléttuá, samanber framangreindan rökstuðning um fáar og beinar landamerkjalínur. Vegna þessa komi ekki til skoðunar kennileitin kelda í Blárbakka og landamerkjaós, sem lýst sé í landamerkjabréfum jarðanna Stuðla og Sléttu, enda telji aðalstefndi ekki unnt að henda reiður á þessum kennileitum í dag. Um langa hríð hafi verið ágreiningslaus landamerki í þessari línu, fyrst aðgreind með girðingu og síðan með skurði. Hafi eigendur beggja jarða staðið að þessu og í framkvæmd virt þetta sem landamerki. Aðalstefndi og fyrirrennarar hans hafi nýtt landið alveg að þessum mörkum með þeim hætti að ekki hafi átt að fara framhjá neinum. Af þessu leiði að líkur séu til þess að þetta sé landamerkjalína í samræmi við landamerkjalýsinguna í landamerkjabréfi Sléttu. Þá byggi aðalstefndi á því að afnot af þessu landi hafi verið með þeim hætti að hann hafi eignast landið að þessum mörkum fyrir hefð, sbr. 6. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Þá kveðst aðalstefndi vísa til þess að í ágripi af landlýsingu Stuðla á dskj. nr. 21 lýsi Hjalti Gunnarsson, fulltrúi eigenda Stuðla, fyrrgreindum skurði sem landamerkjum. Punkt 722 102 austur, 511 338 norður hafi stefndi látið setja niður á kort þar sem Sléttuá, eins og aðalstefndi telji að hún hafi runnið árið 1884, skeri hina beinu línu frá landamerkjavörðunni og um landamerkjaskurðinn. Sé í þessu efni stuðst við landamerkjalýsinguna á dskj. nr. 4. Um málskostnaðarkröfu vísar aðalstefndi til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður aðalstefnda, Arnórs Baldvinssonar, eiganda Grænuhlíðar: Aðalstefndi, Arnór Baldvinsson, kveður að sementsvörður, sem minnst sé á í kaupsamningi um spildu þá úr landi Stuðla árið 1937, sem síðar hafi verið nefnd Grænahlíð, hafi aldrei verið steyptar upp. Þegar fósturfaðir hans, Jóhann Björgvinsson, hafi keypt Grænuhlíð árið 1947 hafi vörðubrot, sem hlaðin hafi verið upp við sölu á spildunni árið 1937, verið hrunin og litlar menjar um þau að sjá. Önnur varðan hafi að sögn Jóhanns verið rétt suðvestan við þar sem brúin yfir Stuðlaána sé núna. Vörðubrotið sem þar hafi verið hafi hins vegar horfið við byggingu brúarinnar og gerð vegarins. Punkturinn ætti því að vera u.þ.b. miðja vegu á milli puntkar D (varða 1) á dskj. nr. 3 og suðvestur-brúarsporðs Stuðlabrúar. Aðalstefndi kveðst mótmæla því sem haft sé eftir Jórunni Ferdinandsdóttur á dskj. nr. 22 sem röngu. Hvítubalar hafi alltaf verið nytjaðir af eigendum Grænuhlíðar án afskipta, íhlutunar eða greiðslu, enda landið augljóslega innan landamerkja Grænuhlíðar samkvæmt landamerkjalýsingu Stuðla og Áreyja frá 1884 og 1885. Afnot Grænuhlíðar af þessu túni hafi byrjað þegar eftir að Indriði Jóhannsson keypti jörðina árið 1937. Aðalstefnda kveðst ráma í að fósturfaðir hans hafi tjáð honum að fólk af Reyðarfirði hafi slegið þarna áður en hann flutti á jörðina. Hafa beri í huga að Grænahlíð hafi ekki verið seld út úr Stuðlum fyrr en haustið 1937 og væntanlega ekki nýtt til sláttar af Indriða fyrr en sumarið 1938. Eins sé hugsanlegt að Gunnar Bóasson hafi verið búinn að ganga frá leigusamningi við foreldra Jórunnar áður en hann seldi Indriða spilduna og að munnlegt samkomulag hafi verið á milli Gunnars og Indriða um að sá samningur yrði haldinn af Indriða. Aðalstefndi kveður að um 1970 hafi eigendur Grænuhlíðar stækkað túnin við Hvítubala um einn hektara. Aðalstefndi kveðst fallast á staðsetningu punktanna A, B og C á dskj. nr. 3 og kveðst ekki gera ágreining um staðsetningu þeirra. Tvö þeirra kennileita sem getið sé um í kaupsamningnum á dskj. nr. 8 virðist hins vegar í meðförum stefnanda hafa fallið saman í eitt. Hér sé átt við sementsvörðu nr. 2 og Kollumel. Samkvæmt dskj. nr. 3 sé punkturinn C merktur sem varða 2 en staðsettur þar sem aðalstefndi geti fallist á að heiti Kollumelur. Kveðst aðalstefndi telja líklegt að varða nr. 2 hafi verið í beinni línu frá punktunum B og C á dskj. nr. 3, en nær Stuðlaánni. Aðalstefnandi hafi ekki sannað eða fært fram líkur fyrir því hvar varða nr. 1 hafi verið staðsett. Að því leyti sé málatilbúnaður aðalstefnanda algerlega vanreifaður. Kveðst aðalstefndi telja líklegt að hún hafi verð staðsett nærri þeim stað þar sem brúin yfir Stuðlaá sé nú. Varðandi Flóalækjarós kveðst aðalstefndi telja ljóst að hann sé staðsettur þar sem Flóalækurinn renni í Fagradalsá en ekki við upptök Flóalækjar. Auk þess vilji stefndi benda á að punkturinn E á dskj. nr. 3 sé ekki við upptök Flóalækjar, heldur séu þau nokkru ofar. Þá sé því mótmælt sem fram komi í stefnu að báðir endar lækjarins geti kallast ósar. Kveðst aðalstefndi telja það ranga málnotkun að kalla upptök lækjar ós og afar ólíklegt sé að það hafi verið gert við ákvörðun landamerkja. Þá bendir aðalstefndi á að þótt átt hafi verið við upptök lækjarins í landamerkjalýsingunum frá 1884 sé alls ekki víst að sama merking hafi verið lögð í orðið ós við gerð kaupsamningsins á dskj. nr. 8. Jafnframt bendir aðalstefndi á að ósinn við Fagradalsá þurfi ekki að hafa legið á sama stað 1937 og 1884. Aðalstefndi kveðst telja að merkjalínur á milli Stuðla og Grænuhlíðar að austanverðu hafi verið nokkuð beinar línur milli varðanna og Flóalækjaróss þar sem hann renni í Fagradalsá. Sé það í samræmi við hefðir og venjur um að landamerki séu sem mest í beinum línum. Þetta fái auk þess stoð í ummælum Hjalta Gunnarssonar á dskj. nr. 21, en þar lýsi hann landamerkjunum svo: ...í Kollumelshyl, en þaðan út eyrar eftir ætluðum steinvörðum... Svo virðist sem lýsing á landamerkjum Grænuhlíðar á dskj. nr. 8 sé ekki heildstæð, þ.e. nái ekki allan hringinn, ef skilningur aðalstefnanda á staðsetningu Flóalækjaróss er réttur. Aðalstefndi bendir á að landamerkjum við Áreyjar sé lýst ranglega í stefnu og að sú lýsing stemmi ekki við lýsingu í landamerkjabréfum jarðanna. Aðalstefnandi lýsi merkjunum svo að landamerkjalínan sé beina leið í Flóalækjarós og að lokum í Fagardalsá, í stað þess að segja að um sé að ræða beina línu í Fagradalsá um Flóalækjarós. Í landamerkjabréfi fyrir jörðina Áreyjar segi: Að austan og utan skilur Fagradalsá alla leið Seljateigs og Áreyjalands út í Flóalækjarós. Þetta sé ekki unnt að skilja öðru vísi en svo að Flóalækjarós liggi í Fagradalsá. Varðandi Hvítubalasvæðið kveðst aðalstefndi byggja á því að hann og fósturfaðir hans hafi með athugasemdalausri notkun um áratugi unnið hefð á þessum hluta landsins, sbr. ákvæði hefðarlaga nr. 46/1905. Um málskostnaðarkröfu sína vísar aðalstefndi til 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður aðalstefndu, Helga Seljan og Fjarðabyggðar: Aðalstefndu benda á að greint sé frá landamerkjum á milli Seljateigs og Stuðla í landamerkjabréfum jarðanna, sem séu bæði frá 1884. Ágreiningur sé hins vegar um staðsetningu þeirra kennileita sem þar greini. Aðalstefndu segjast vísa á bug sem röngum, vanreifuðum og ósönnuðum fullyrðingum aðalstefnanda um að Fagradalsáin hafi árið 1884 runnið þar sem punktarnir F og G á dskj. nr. 3 séu merktir. Sama gildi um vangaveltur aðalstefnanda um Illueyri og staðsetningu hennar. Ekkert hafi komið fram í máli þessu sem geti sýnt með óyggjandi hætti hvar Fagradalsá hafi runnið nákvæmlega árið 1884. Varðandi málskostnaðarkröfu vísa aðalstefndu til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Niðurstaða 1. Landamerki á milli Stuðla og Áreyja: Af hálfu aðalstefnanda er þess krafist að landamerki á milli Stuðla og Áreyja verði ákveðin bein lína sem hugsast dregin úr punkti E í Flóalækjarósi í punkt F í Fagradalsá, allt samkvæmt uppdrætti á dskj. nr. 3. Í gagnstefnu krefst aðalstefndi, Svavar Valtýr Valtýsson, þess hins vegar að viðurkennt verði að landamerki á milli Áreyja annars vegar og aðliggjandi jarða, Stuðla, Grænuhlíðar, Seljateigs og Seljateigshjáleigu, hins vegar séu að sunnan úr punkti L3 í Flóalækjarósi, þaðan í punkt L2 í Sandskarði, þaðan í punkt L1 í Merkimel (Sveigbogamel), allt samkvæmt uppdrætti á dskj. nr. 31, og þaðan í punkt A á miðju Kotfelli, sem er sami punktur og aðalstefnandi miðar kröfugerð sína við, sbr. dskj. nr. 3. Í landamerkjabréfi Stuðla, sem dagsett er 10. maí 1884 og samþykkt af hálfu eiganda Áreyja, byrjar lýsingin á landamerkjum jarðarinnar á milli Sléttu og Stuðla við Fagradalsá er nú rennur til suðurs um svonefnda Illueyri. Frá þessum stað við ána er landamerkjunum lýst til suðurs og á fjall upp þar til komið er að Kolfelli (Kollfjalli). Þaðan eru landamerkin sögð liggja í sveigboginn mel er nefnist Merkimelur, þaðan í Sauðaskarð, því næst beina leið í Flóalækjarós og að lokum í Fagradalsá. Þessi lýsing er í samræmi við lýsingu á landamerkjum jarðanna í landamerkjabréfi Áreyja, en þar segir að merkin á milli Áreyja og Stuðla séu úr Flóalækjarósi í Sandskarð, þaðan á Merkimel og þaðan í mitt Kotfell. Af lýsingunni verður ráðið að kennileiti það sem nefnt er Sauðaskarð í landamerkjabréfi Stuðla sé sama kennileitið og nefnt er Sandskarð í landamerkjabréfi Áreyja. Þá eru málsaðilar sammála um að Kolfell (Kollfjall) í landamerkjabréfi Stuðla sé sama fjallið og nefnt er Kotfell í landamerkjabréfi Áreyja og að miða beri landamerki á milli jarðanna við miðja hábungu þess, þ.e. punkt A á dskj. nr. 3. Landamerkjabréf Stuðla verður ekki skilið með öðrum hætti en þeim að þar sé landamerkjunum lýst frá tilteknum upphafspunkti í Fagradalsá við landamerki Sléttu og Stuðla, þeim síðan lýst réttsælis hringinn í kringum jörðina Stuðla og að hringnum sé loks lokað með því lýsa merkjum í Fagradalsá, þ.e. að Fagradalsá ráði merkjum frá Flóalækjarósi að mörkunum við Sléttu. Í landamerkjabréfi Stuðla er t.d. ekki lýst stefnulínu úr Flóalækjarósi í Fagradalsá, heldur er eingöngu tekið fram að bein lína sé úr Sauðaskarði í Flóalækjarós. Í landamerkjabréfi Seljateigs, sem dagsett er 9. apríl 1884 og er gert áður en landi Seljateigshjáleigu var skipt út úr landi Seljateigs og áður en landi Grænuhlíðar var skipt úr landi Stuðla, kemur fram að mörk jarðarinnar séu í Fagradalsá, er fellur út og suður í Stuðlaá, er aðskilur Áreyja og Stuðlalönd. Að sunnan aðskilur hinn gamli Sléttuárfarvegur, er liggur þétt við Illueyri. Af gögnum málsins verður ráðið að Fagradalsá er stundum nefnd Sléttuá eftir að Fagradalsá og Stuðlaá renna saman. Þessi lýsing í landamerkjabréfi Seljateigs samræmist ágætlega lýsingunni í landamerkjabréfi Áreyja, þ.e. að Fagradalsá ráði mörkum á milli jarðanna út í Flóalækjarós, þ.e. þar sem Flóalækur rann út í Fagradalsá, en það er skammt frá þeim stað þar sem Stuðlaá og Fagradalsá renna saman. Samkvæmt þessu lágu suðurmörk Seljateigs, sem nú er Seljateigur og Seljateigshjáleiga, að Fagradalsá allt austur að landamerkjum Sléttu. Þegar landamerkjabréf Stuðla, Áreyja og Seljateigs eru virt heildstætt bendir allt til þess að Flóalækjarós sé þar sem Flóalækurinn rann út í Fagradalsá, en ekki við upptök lækjarins eins og aðalstefnandi heldur fram. Sé hins vegar miðað við að Flóalækjarósinn sé á þeim stað sem aðalstefnandi heldur fram og merktur er E á dskj. nr. 3, stangast það á við landamerkjalýsingar í landamerkjabréfum Áreyja og Seljateigs. Þá þykir afmörkun á spildu þeirri sem seld var úr landi Stuðla með kaupsamningi árið 1937, nú Grænahlíð, benda eindregið til þess að Flóalækjarós sé á þeim stað þar sem Flóalækurinn rann út í Fagradalsá, en þar byrjar lýsingin að norðan við landamerki Áreyja, úr Flóalækjarósi. Ef Flóalækjarós væri á þeim stað sem aðalstefnandi heldur fram, hefði lýsingin á landmerkjunum hins vegar byrjað að norðan í tilteknum punkti í Fagradalsá. Framangreind túlkun á staðsetningu Flóalækjaróss í landamerkjabréfum Stuðla, Áreyja og Seljateigs fær og stuðning í skýrslu Magnúsar Bl. Jónssonar um kirkjujörðina Áreyjar í Reyðarfirði, sem er dagsett 15. október 1910 og gerð er að ósk sýslumannsins í Suður-Múlasýslu samkvæmt nánar tilgreindum lögum, sbr. dskj. nr. 34. Þar er landamerkjum Áreyja lýst að sunnan, milli þeirra og Stuðla, úr Flóalækjarósi í Sandaskörð, þaðan í Merkimel, þaðan í mitt Kotfell......að norðan bein stefna af Hjálpleysuvarpi, þangað sem vötnum hallar í Fagradal í Fagradalsá, að austan og utan Fagradalsá út í Flóalækjarós. Þá fær þessi túlkun einnig stuðning í örnefnalýsingu Stuðla eftir Pál Jóhannesson frá 1957, sbr. dskj. nr. 20, en þar er tekið fram að Flóinn tilheyri Áreyjum, þ.e. á sama stað og örnefnin Flóabrekkur, Sandaskörð og Merkimelur eru tilgreind. Í skrá um örnefni í landi Áreyja eftir Björn G. Eiríksson, sbr. dskj. nr. 39, segir og að Flóalækur sé á mörkum Áreyja og Stuðla. Þá verður ekki fram hjá því litið að upptök Flóalækjar eru í mýri eða flóa þar sem nokkrar lænur eða mýrardrög mynda umræddan læk. Við skoðun á vettvangi var erfitt að henda reiður á því hvar lækurinn átti nákvæmlega upptök sín. Þykir ólíklegt að landamerki á milli jarðanna hafi verið miðuð við svo ógreinilegt kennileiti. Á hinn bóginn má auðveldlega greina á dskj. nr. 3 hvar Flóalækurinn rann áður út í Fagradalsá á þeim stað sem merktur er L3 á dskj. nr. 31. Lækurinn rennur nú nokkru austar og út í Stuðlaá, en sá staður var einnig mjög greinilegur við skoðun á vettvangi. Þá þykja gögn málsins ekki benda til þess að ósar Flóalækjar hafi verið tveir, þ.e. einn við upptökin og annar þar sem lækurinn rann út í Fagradalsá. Þá verður ekki séð að punktur merktur F á dskj. nr. 3 eigi nokkra stoð í framlögðum landamerkjabréfum jarðanna Stuðla, Áreyja og Seljateigs. Loks kannaðist ekkert þeirra vitna sem kom fyrir dóminn við þá málnotkun á þessu svæði að kalla upptök ár eða lækja ósa. Með vísan til alls ofangreinds þykir ljóst að Flóalækjarós, sem miðað er við í landamerkjabréfi Stuðla, var þar sem Flóalækur rann út í Fagradalsá í punkti L3 (hnit 720 918, 511 338) á dskj. nr. 31. Með hliðsjón af ofangreindu verður að sýkna aðalstefnda, Svavar Valtý, af kröfum aðalstefnanda. Fram kemur í gögnum málsins að enginn ágreiningur er með eigendum Áreyja, Grænuhlíðar og Seljateigs um staðsetningu Flóalækjaróss, þ.e. í punkti L3 á dskj. nr. 31. Hafa gagnstefndu, eigendur Grænuhlíðar og Seljateigshjáleigu, ekki haldið uppi vörnum í gagnsakarmáli aðalstefnda, Svavars Valtýs. Verður því að líta svo á að þeir samþykki kröfur aðalstefnda, Svavars Valtýs, og eru kröfur hans í gagnsök því teknar til greina að fullu. Samkvæmt framangreindu skulu landamerki Stuðla og Áreyja því vera eftir línu sem dregin er frá miðri hábungu Kotfells, punktur A á dskj. nr. 3, þaðan í Merkimel (miðjan sveigboginn mel), punktur L1, þaðan í Sandaskörð, punktur L2 og þaðan í Flóalækjarós, punktur L3, allt á dskj. nr. 31. 2. Landamerki á milli Stuðla og Grænuhlíðar: Af hálfu aðalstefnda, Arnórs Baldvinssonar, er fallist á að punktarnir A, B og C á dskj. nr. 3 séu landamerki á milli jarðanna Stuðla og Grænuhlíðar. Hann krefst hins vegar sýknu af þeirri kröfu aðalstefnanda að punktarnir D, E og F á dskj. nr. 3 séu á landamerkjum jarðanna. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að Flóalækjarós sé í punkti L3 á dskj. nr. 3 og ber því með vísan til rökstuðnings í 1. lið niðurstöðukafla að hafna kröfum aðalstefnanda um að landamerki á milli jarðanna Stuðla og Grænuhlíðar miðist við punkta E og F á dskj. nr. 3. Aðalstefnandi hefur staðsett punkt D á dskj. nr. 3 á stað þar sem hann álítur að sementsvarða nr. 1 hafi staðið, sem frá er greint í kaupsamningi um land Grænuhlíðar frá 1937. Viðurkennt er af hálfu beggja aðila að varða þessi hafi eyðilagst þegar Stuðlaá var brúuð og að hún finnist ekki lengur. Aðalstefndi kveðst telja að varðan hafi verið u.þ.b. miðja vegu á milli punktar D á dskj. nr. 3 og brúarsporðs Stuðlaárbrúar að suðvestan. Er sá staður skammt frá fyrrnefndum punkti D á dskj. nr. 3. Í áðurnefndum kaupsamningi er tekið fram að um beinar línur á milli merkja sé að ræða, þ.e. úr Flóalækjarósi í sementsvörðu nr. 1, þaðan í sementsvörðu nr. 2 o.s.frv. Þá þykir ljóst að landamerkin voru dregin skammt vestan Stuðlaár, en að ekki skyldi miðað við að Stuðlaá skipti löndum. Sjá má á korti að þegar lína er dregin úr Flóalækjarósi í punkt D og þaðan í punkt C á dskj. nr. 3, liggur línan skammt vestan Stuðlaár og að um nánast beina línu er að ræða á milli Flóalækjaróss og punkts C. Þykir staðsetning punkts D því samræmast ágætlega lýsingu á landamerkjum í fyrrgreindum kaupsamningi. Eins og mál þetta liggur fyrir þykir því rétt að fallast á kröfu aðalstefnanda um að miða landamerki á milli jarðanna við punkt D á dskj. nr. 3. Samkvæmt framangreindu skulu landamerki á milli Stuðla og Grænuhlíðar því dregin á milli punkta A, B, C og D á dskj. nr. 3 og frá punkti D í punkt L3 á dskj. nr. 31, Flóalækjarós. 3. Landamerki á milli Stuðla annars vegar og Seljateigs og Seljateigshjáleigu hins vegar: Af hálfu aðalstefnanda er þess krafist að viðurkennt verði að landamerki á milli Stuðla annars vegar og Seljateigs og Seljateigshjáleigu hins vegar sé bein lína sem hugsast dregin frá merkjapunkti F í Fagradalsá eftir gömlum farvegi Fagradalsár í merkjapunkt G, sbr. dskj. nr. 3. Af hálfu eigenda Seljateigs og Seljateigshjáleigu er krafist sýknu af kröfum aðalstefnanda. Ekki er ágreiningur með aðilum um að árfarvegur Fagradalsár, eins og hún rann við gerð landamerkjabréfanna, skipti löndum, en deilt er um það hvar áin rann á þessum tíma, svo og um staðsetningu svokallaðrar Illueyrar. Í landamerkjabréfi Stuðla byrjar lýsing landamerkjanna á milli Sléttu og Stuðla við Fagradalsá er rennur til suðurs um svonefnda Illueyri hér um bil á hinum fornu landamærum. Í landamerkjabréfi Sléttu segir um farveg árinnar: Á milli Sléttu og jarðanna Seljateigs og Kollaleiru aðskilr hinn gamli Sléttuárfarvegr, sem liggur út fyrir norðan Illueyri og þaðan til sjóar... Í landamerkjabréfi Seljateigs segir: Að sunnan aðskilur hinn gamli Sléttuárfarvegur, er liggur þétt við Illueyri. Eins og fram hefur komið er Fagradalsá í sumum heimildum nefnd Sléttuá eftir að hún og Stuðlaá renna saman. Í öðrum heimildum er áin nefnd Fagradalsá allt til sjávar. Um sömu ána er því að ræða. Fram kom hjá vitninu Sigríði Gunnarsdóttur, fæddri 1924, að faðir hennar, Gunnar Bóasson, hefði keypt Stuðla þegar hún var 10 ára gömul og að fjölskyldan hefði dvalið þar á sumrin við heyskap. Þá sagðist hún hafa heyjað á jörðinni eftir að hún hóf sjálf búskap á Reyðarfirði. Hún sagði að Illaeyri hefði verið staðsett utarlega í Blánni og tengst bakkanum sitt hvoru megin við ána. Hún hefði náð norður fyrir á og sá hluti af henni sem hefði verið fyrir norðan ána hefði verið girtur af á tímabili, þ.e. við mörkin á svokölluðu Péturstúni. Hún sagði að Péturstún hefði hins vegar ávallt tilheyrt Seljateigi og verið afgirt. Illaeyri hefði tekið við beint í vestur af Péturstúni, þ.e. frá punkti L4 á dskj. nr. 31. Túnið hefði náð eitthvað lengra í vestur, en þó aðallega til suðurs. Hún sagði að einu sinni í vatnavöxtum hefði áin flæmst um eyrina og tekið mikið af túninu. Þá sagði hún að áin væri búin að éta mikið úr bökkunum að sunnanverðu. Hún sagðist muna eftir að einu sinni hefði áin flæmst norður eftir, en það hefði aðeins verið í stuttan tíma. Framburður Sigríðar um staðsetningu Illueyrar samræmist ágætlega framburði aðalstefnda Garðars Jónssonar sem fæddur er 1913 í Seljateigshjáleigu og bjó þar til fimmtugs, sbr. skýrslu hans og uppdrátt á dskj. nr. 51, sem hann staðfesti hér fyrir dómi. Þá hefur fram komið að farvegi Puntbalalækjar var breytt þegar Vegagerðin hóf malarnám úr Melunum og að læknum, sem rennur um Puntbalaskarð, var þá veitt beint út í Fagradalsá. Sigríður Gunnarsdóttir bar um það að Puntbalalækur hefði runnið um Puntbalaskarð og niður að brekkunni og út með, eins og vitnið orðaði það, en fram hefur komið í málinu að orðið út er notað í merkingunni austur á þessu svæði. Aðalstefndu, Helgi Seljan, sem fæddur er 1934 í Seljateigi og Garðar Jónasson, hafa borið á sama veg um eldri farveg Puntbalalækjar, þ.e. að hann hafi runnið um Puntbalaskarð og út með, þ.e. austur með Melunum. Kom fram hjá Helga Seljan að sem strákur hefði hann verið látinn sækja kýrnar á svæði suður af Melunum. Þá hefði Fagradalsáin runnið langt suður af Melunum eða á svipuðum stað og hún gerði nú. Vitnin Rúnar Olsen og Gunnar Hjaltason sögðu að Fagradalsá hefði runnið meðfram Melshorninu. Rúnar sagðist ekki kannast við Puntbalalæk, en sagði að lítil læna, sem hann hefði ávallt ímyndað sér að væri úr Fagradalsá, hefði runnið við Melshornið. Rúnar sagðist hafa flutt frá Stuðlum um þriggja ára aldur en hafa vitneskju sína um landamerki Stuðla frá foreldrum sínum. Gunnar sagðist þekkja til Puntbalalækjar en svaraði ekki spurningum um hvar hann hefði runnið. Sagði hann að umræddur lækur hefði bara verið spræna, sem oftast hefði verið þurr. Gunnar sagðist alltaf hafa búið á Reyðarfirði, en verið í sveit á Stuðlum hjá frændfólki sínu. Hann sagði að Gunnar Bóasson, sem búið hefði á Stuðlum, væri afi sinn og aðalstefnanda. Fram hafa verið lagðar loftmyndir af þessu svæði; ein frá 1945 á dskj. nr. 62 og önnur, sem tekin er mun síðar, á dskj. nr. 3. Ekki er fallist á með aðalstefnanda að þar megi glöggt greina gamlan farveg Fagradalsár á milli punktanna F og G á dskj. nr. 3, þ.e. upp við Melana og við Melshornið. Þar þykir hins vegar unnt að greina farveg eftir mun minna vatnsfall og með vísan til framburðar Sigríðar Gunnarsdóttur þykir langlíklegast að þar sé um að ræða gamlan farveg Puntbalalækjar, samanber og framburð aðalstefndu, Garðars Jónassonar og Helga Seljan. Af framlögðum ljósmyndum þykir sýnt að meginfarvegur Fagradalsár er og hefur verið allnokkru fyrir sunnan Melana og Melshornið. Þá má glöggt sjá gamlan farveg árinnar skammt vestan og sunnan við punkt L4 á dskj. nr. 31, þ.e. þétt upp við suðurvesturhorn Péturstúns. Með vísan til alls framangreinds, sérstaklega framburðar vitnisins Sigríðar Gunnarsdóttur um staðsetningu Illueyrar, svo og með hliðsjón af landamerkjabréfi Sléttu þar sem segir að hinn gamli Sléttuárfarvegur liggi út fyrir norðan Illueyri, þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á það í máli þessu að Fagradalsáin hafi við gerð landamerkjabréfanna runnið á milli punktanna F og G á dskj. nr. 3. Landamerkjabréf Stuðla og Seljateigs, þar sem segir annars vegar að áin renni til suðurs um Illueyri og hins vegar að hún renni þétt við Illueyri, þykja og styðja þessa niðurstöðu. Með hliðsjón af framangreindu verður að sýkna aðalstefndu, eigendur Seljateigs og Seljateigshjáhjáleigu, af kröfum aðalstefnanda. Í gagnsakarmáli eigenda Seljateigshjáleigu á hendur aðalstefnanda er þess krafist að viðurkennt verði að landamerki á milli jarðanna sé lína sem hugsast dregin frá punkti L-4 við Péturstún á nyrsta hluta hinnar fornu Illueyrar í punkt L-3, Flóalækjarós, sbr. dskj. nr. 31. Ljóst er að eigendur Sléttu eru samþykkir því að landamerki jarðarinnar miðist við punkt L4 á dskj. nr. 31. Í málinu hefur ekki verið upplýst um landamerki á milli Seljateigs og Seljateigshjáleigu með nægilega skýrum hætti. Ljóst þykir hins vegar að land Seljateigs liggur að þeirri línu sem eigendur Seljateigshjáleigu hafa dregið á milli punkta L4 og L3 á dskj. nr. 31. Gagnkröfur eigenda Seljateigshjáleigu snerta því með beinum hætti hagsmuni eigenda Seljateigs. Þeim hefur hins vegar ekki verið stefnt til að þola dóm í gagnsakarmáli eigenda Seljateigshjáleigu. Þá hafa þeir ekki lýst því yfir í málinu að þeir samþykki að landamerki á milli jarðanna verði dregin á milli fyrrgreindra punkta. Verður því ekki komist hjá því að vísa gagnkröfum eigenda Seljateigshjáleigu, Garðars Jónassonar og fleiri, frá dómi. 4. Landamerki á milli Stuðla og Sléttu: Af hálfu aðalstefnanda er þess krafist að landamerki á milli Stuðla og Sléttu verði ákveðin bein lína sem hugsast dregin úr merkjapunkti G í merkjapunkt H í Hamarsenda, þaðan í merkjapunkt I í Ysta-Fossgili, þaðan í merkjapunkt J við Skollaflöt og þaðan í merkjapunkt K í Skessugjá, allt samkvæmt uppdrætti á dskj. nr. 3. Af hálfu eigenda Sléttu er krafist sýknu af kröfum aðalstefnanda. Í landamerkjabréfi Sléttu segir um landamerkin við Stuðla að þau séu úr Skessugjá í Skollaflöt, úr Skollaflöt í Ystafossgil, þaðan í vörðu þá, er hlaðin er niður úr þessu gili, úr vörðu þessari beina leið í Landamerkjaósi, er liggur í keldu, en þessi kelda er í svokölluðum Bláarbakka. Í landamerkjabréfi Stuðla segir um þessi sömu landamerki: Frá ánni liggja landamærin í keldu, sem er í svokölluðum Bláarbakka, úr keldunni í landamerkjaósi, þaðan beina leið í vörðu, sem hlaðin er í urð þeirri, er liggur niður úr næstu gjótu, öðru nafni Ystafossgil. Úr vörðunni liggja þau þvert upp í gjótuna og í gilið í Skollaflöt og í Skessugjá og þaðan á fjall upp... Landamerkjabréfum jarðanna ber því ágætlega saman um við hvaða kennileiti eigi að miða merki á milli jarðanna. Ágreiningur er hins vegar um það hvar kennileitin Skessugjá, Skollaflöt og Ystafossgil eru. Þá hefur komið fram í málinu að kennileitin kelda í Bláarbakka og Landamerkjaós séu horfin. Eins og áður hefur komið fram þykir ósannað að miða beri landamerki jarðanna við punktinn G á dskj. nr. 3. Þá þykir punkturinn H á dskj. nr. 3, Hamarsendi, ekki eiga nokkra stoð í landamerkjabréfum jarðanna. Við skoðun á vettvangi mátti hins vegar sjá hlaðna vörðu á þeim stað sem merktur hefur verið L5 á dskj. nr. 31, beint upp af skurði sem þarna hefur verið grafinn. Þá bar vitnið Þórir Gíslason um að Ystafossgil væri inn og upp af Hamarsenda. Hann sagði jafnframt að gilið væri upp af skurði sem þar væri grafinn, en þó aðeins vestan við hann. Loks sagði hann að þrjú nokkuð glögg gil væru hlið við hlið í fjallinu og að ysta gilið, þ.e. Ystafossgil, væri upp af skurðinum. Fram kom að vitni þetta dvaldist á Stuðlum sem barn, auk þess sem hann hafði sjálfur grasnytjar á jörðinni í mörg ár og faðir hans upprekstur. Þá er fram komið að um 1970 var grafinn svokallaður landamerkjaskurður á milli Sléttu og Stuðla, sem liggur í beinni sjónhendingarlínu frá norðurhornstaur á Illueyrartúni, punkti L4 og að landamerkjavörðu, sem merkt er L5, hvorutveggja á dskj. nr. 31. Fram hefur komið að á þessum stað lá áður girðing, en að skurðurinn var grafinn til að þurrka upp land til túnræktar. Sjá má á framlögðum ljósmyndum að austanmegin við skurðinn hafa verið ræktuð tún og er ómótmælt af hálfu aðalstefnanda að eigendur Sléttu hafi nytjað þessi tún til margra ára án athugasemda af hálfu eigenda Stuðla. Allt þykir þetta benda til þess að miðað hafi verið við að skurðurinn markaði landamerki á milli jarðanna. Hvað varðar kennileitið Skessugjá mátti við skoðun á vettvangi glöggt greina gjá eða skarð í fjallinu á stað sem merktur er L6 á dskj. nr. 31. Á ljósmynd á dskj. nr. 61 er þetta skarð einnig greinilegt. Ekki þykir vera um að ræða gjá eða skarð á stað sem merktur er K á dskj. nr. 3. Á dskj. nr. 3 má einnig greina slétta flöt eða bala fyrir neðan skarðið, sem merkt er L6 á dskj. nr. 31. Slíka flöt er hins vegar ekki unnt að greina við stað merktan J á dskj. nr. 3. Með vísan til alls framangreinds þykir ósannað að landamerki á milli jarðanna Stuðla og Sléttu liggi um punktanna G, H, I, J og K á dskj. nr. 3. Verður því að sýkna aðalstefndu, Sigurð Baldursson og Grétar Heimi Helgason, af kröfum aðalstefnanda í máli þessu. Aðalstefndi, Sigurður Baldursson, setur fram gagnkröfur í greinargerð í aðalsök og krefst þess að viðurkennt verði að landamerki á milli Sléttu og Stuðla séu frá punkti L4 í farvegi Sléttuár (Fagradalsár), þaðan bein lína að punkti L5 í landamerkjavörðu, þaðan bein lína um Ystafossgil og Skollaflöt að punkti L6 í Skessuskarði, allt samkvæmt uppdrætti á dskj. nr. 31. Aðalstefndi, Grétar Heimir Helgason, kveðst í greinargerð sinni taka undir, styðja og gera að sínum allar kröfur aðalstefnda, Sigurðar Baldurssonar. Með vísan til 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála komast kröfur þessar ekki að í máli þessu án gagnstefnu og ber því að vísa þeim frá dómi ex officio. Með vísan til alls framangreinds er niðurstaða málsins því eftirfarandi: Landamerki á milli jarðanna Stuðla og Áreyja í Reyðarfirði skulu vera eftir línu sem dregin er frá miðri hábungu Kotfells, punkti A á dskj. nr. 3, þaðan í Merkimel (miðjan sveigboginn mel), punktur L1, þaðan í Sandaskörð, punktur L2, og þaðan í Flóalækjarós, punktur L3, allt á dskj. nr. 31. Landamerki á milli Stuðla og Grænuhlíðar skulu vera eftir línu sem dregin er frá miðri hábungu Kotfells, punkti A á dskj. nr. 3, þaðan í punkt B og þaðan í punkt D, allt á dskj. nr. 3 og frá punkti D í punkt L3 á dskj. nr. 31, Flóalækjarós. Aðalstefndu, Garðar Lárus Jónasson og fleiri, eigendur Seljateigshjáleigu, Helgi Seljan Friðriksson og Fjarðabyggð, eigendur Seljateigs, og Sigurður Baldursson og Grétar Heimir Helgason, eigendur Sléttu, eru sýknir af kröfum aðalstefnanda. Gagnkröfum aðalstefndu, Garðars Lárusar Jónassonar og fleiri, eigenda Seljateigshjáleigu, er vísað frá dómi. Gagnkröfum aðalstefndu, Sigurðar Baldurssonar og Grétars Heimis Helgasonar, eigenda Sléttu, er vísað frá dómi. Í samræmi við niðurstöðu málsins ber að dæma aðalstefnanda til að greiða aðalstefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn þannig: Aðalstefnandi greiði aðalstefnda, Svavari Valtý Valtýssyni, 700.000 krónur í málskostnað og er þar með talinn virðisaukaskattur. Aðalstefnandi greiði aðalstefnda, Arnóri Baldvinssyni, 200.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Aðalstefnandi greiði aðalstefndu, Garðari Lárusi Jónassyni og fleiri, eigendum Seljateigshjáleigu, óskipt 700.000 krónur í málskostnað og er þar með talinn virðisaukaskattur. Aðalstefnandi greiði aðalstefndu, Helga Seljan Friðrikssyni og Fjarðabyggð, óskipt 150.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Aðalstefnandi greiði aðalstefndu, Sigurði Baldurssyni og Grétari Heimi Helgasyni óskipt 250.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir dómstjóri ásamt héraðsdómurunum Arnfríði Einarsdóttur og Gretu Baldursdóttur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Landamerki á milli jarðanna Stuðla og Áreyja í Reyðarfirði skulu vera eftir línu sem ákveðin er á eftirfarandi hátt: Frá hnitapunkti á hábungu Kotfells 719 192.496 austur og 509 797.840 norður, þaðan í hnitapunkt á Merkimel 719 693 og 510 302, þaðan í hnitapunkt í Sandaskörðum 720 117 og 510 660 og þaðan í hnitapunkt í Flóalækjarósi 720 918 og 511 338. Landamerki á milli Stuðla og Grænuhlíðar skulu vera eftir línu sem ákveðin er á eftirfarandi hátt: Frá fyrrgreindum hnitapunkti á hábungu Kotfells, þaðan í hnitapunkt í Votabergshala 719 806.738 austur og 509 902.741 norður, þaðan í hnitapunkt 720 008.5348 austur og 509 820.554 norður, þaðan í hnitapunkt 720 630 austur og 510 795 norður og þaðan í fyrrgreindan hnitapunkt í Flóalækjarósi. Aðalstefndu, Garðar Lárus Jónasson og fleiri, eigendur Seljateigshjáleigu, Helgi Seljan Friðriksson og Fjarðabyggð, eigendur Seljateigs, og Sigurður Baldursson og Grétar Heimir Helgason, eigendur Sléttu, eru sýknir af kröfum aðalstefnanda. Gagnkröfum aðalstefndu, Garðars Lárusar Jónassonar og fleiri, eigenda Seljateigshjáleigu, er vísað frá dómi. Gagnkröfum aðalstefndu, Sigurðar Baldurssonar og Grétars Heimis Helgasonar, eigenda Sléttu, er vísað frá dómi. Aðalstefnandi greiði aðalstefnda, Svavari Valtý Valtýssyni, 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur, aðalstefnda, Arnóri Baldvinssyni, 200.000 krónur í málskostnað, aðalstefndu, Garðari Lárusi Jónassyni og fleiri, eigendum Seljateigshjáleigu, óskipt 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur, aðalstefndu, Helga Seljan Friðrikssyni og Fjarðabyggð, eigendum Seljateigs, óskipt 150.000 krónur í málskostnað og Sigurði Baldurssyni og Grétari Heimi Helgasyni, eigendum Sléttu, óskipt 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 129/2011
|
Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Veðréttindi Trygging Skuldajöfnuður
|
A hf. höfðaði mál gegn Í hf. og krafðist greiðslu tveggja peningamarkaðsinnlána sem A hf. hafði veitt bankanum G hf. Með ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins hafði skilanefnd verið sett yfir G hf. og tilteknar eignir bankans færðar yfir í Í hf. Einnig hafði verið kveðið á um að Í hf. bæri að standa G hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna vegna kröfuréttinda sem ekki fluttust yfir til Í hf. Almennir skilmálar G hf., sem A hf. hafði undirgengist, mæltu fyrir um heimild bankans til að beita skuldajöfnuði, meðal annars með peningamarkaðsinnlánum, og G hf. hafði á þeim grundvelli lýst yfir skuldajöfnuði vegna krafna bankans á A hf. Talið var að með skilmálunum hefði G hf. verið veitt sérgreind tryggingarréttindi vegna skuldbindinga A hf. við bankann og gæti þar engu breytt þótt inneign A hf. vegna peningamarkaðsinnlána teldist ekki hafa verið sett bankanum að handveði. Því hefði krafa A hf. réttilega beinst að G hf. þegar bankinn lýsti yfir skuldajöfnuði. Var Í hf. því sýknaður.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. mars 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 437.004.989 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hana skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. sama mánaðar, sem reist var á fyrrgreindum lagaákvæðum, var eignum og skuldum bankans ráðstafað. Þar var meðal annars mælt fyrir um að Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heiti stefnda, tæki við öllum skuldbindingum vegna innstæðna í innlendum útibúum Glitnis banka hf. Þá var einnig kveðið á um að stefndi tæki yfir tryggingaréttindi Glitnis banka hf., þar með talin öll veðréttindi, ábyrgðir og önnur sambærileg réttindi sem tengdust kröfum bankans. Þó skyldi stefndi standa Glitni banka hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við ætti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga, sem ekki flyttust til stefnda við ákvörðunina eða samkvæmt síðara samkomulagi. Eins og nánar greinir í héraðsdómi höfðu áfrýjandi og Glitnir banki hf. gert samning um markaðsviðskipti 13. september 2007 með því að áfrýjandi undirritaði almenna skilmála bankans fyrir slík viðskipti, en hann tók meðal annars til framvirkra gjaldmiðlaviðskipta. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samningsins var bankanum heimilt að gjaldfella eða loka samningum fyrirvaralaust þegar viðskiptamaður vanefndi skuldbindingar sínar verulega. Í 4. gr. samningsins, sem bar yfirskriftina „Skuldajöfnun (nettun) samninga“, sagði svo: „Séu skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar samkvæmt 7. gr., er bankanum heimilt, en ekki skylt, að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem falla undir skilmála þessa. Þannig er hagnaður og tap hvors aðila um sig af gjaldeyris- og verðbréfaviðskiptum, þar með talið af afleiðusamningum og inn- og útlánum peningamarkaðslána, gert upp í einu lagi. Við slíka skuldajöfnun er heimilt að umreikna allar skuldbindingar yfir í íslenskar krónur.“ Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi og Glitnir banki hf. höfðu meðal annars gert þrjá gjaldmiðlaskiptasamninga, sem voru á gjalddaga 10. október 2008, og nam skuld áfrýjanda við bankann samkvæmt þeim samtals 1.226.000.000 krónum. Þá hafði áfrýjandi veitt bankanum tvö svonefnd peningamarkaðslán, en á gjalddaga þeirra 31. október 2008 átti bankinn að endurgreiða þau með samtals 437.004.989 krónum. Í skilmálum þessara peningamarkaðslána var meðal annars vísað til fyrrnefndra almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti. Hvorki greiddi áfrýjandi skuld sína við bankann samkvæmt framangreindum gjaldmiðlaskiptasamningum á gjalddaga þeirra né endurgreiddi bankinn áfrýjanda peningamarkaðslánin. Með bréfi 7. október 2009 tilkynnti bankinn áfrýjanda að hann hafi gert upp skuld sína vegna peningamarkaðslánanna með skuldajöfnuði við kröfu sína samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum. Því vildi áfrýjandi ekki una og krefst hann í máli þessu greiðslu á kröfu sinni vegna peningamarkaðslánanna, sem hann telur með réttu beinast að stefnda en ekki Glitni banka hf. Með fyrrgreindu ákvæði almennra skilmála um markaðsviðskipti, þar sem mælt var fyrir um heimild Glitnis banka hf. til að beita skuldajöfnuði, þar á meðal með „inn- og útlánum peningamarkaðslána“, voru honum veitt sérgreind tryggingarréttindi vegna skuldbindinga áfrýjanda við sig og gæti þar engu breytt þótt inneign áfrýjanda vegna peningamarkaðslána teldist ekki hafa verið sett bankanum að handveði. Samkvæmt áðurnefndri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 bar stefnda að standa Glitni banka hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna vegna kröfuréttinda, sem ekki fluttust til stefnda. Með þessari ákvörðun voru settar almennar reglur um hvernig réttindum yrði skipt milli bankanna tveggja. Gagnvart þessum reglum getur engu breytt hvort inneign áfrýjanda vegna peningamarkaðslánanna kunni í upphafi að hafa flust til stefnda, enda áttu þær að ráða hjá hvorum réttindi myndu hafna þegar upp yrði staðið. Samkvæmt því beindist krafa áfrýjanda vegna peningamarkaðslánanna réttilega að Glitni banka hf. þegar sá síðarnefndi lýsti yfir skuldajöfnuði 7. október 2009. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms verður því staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Árýjandi, Atorka Group hf., greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var 8. nóvember 2010, var höfðað 17. febrúar 2010 af Atorku Group hf., Hlíðarsmára 1 í Kópavogi, gegn Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 437.004.989 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar. II. Málsatvik Málavextir eru þeir að stjórn stefnanda undirritaði 13. september 2007 almenna skilmála Glitnis banka hf. vegna markaðsviðskipta stefnanda við bankann. Samkvæmt 1. gr. skilmálanna var þeim ætlað að gilda um öll markaðsviðskipti milli samningsaðila, svo sem um skammtímalánveitingar, gjaldeyrisviðskipti, afleiðuviðskipti og kaup og sölu verðbréfa. Í skilmálunum var nánar kveðið á um framkvæmd markaðsviðskipta, þar sem kveðið var á um að gerðir skyldu sérstakir samningar um einstök viðskipti, þær tryggingar sem bankinn krefðist þegar stofnað væri til viðskipta, heimild til skuldajöfnunar (nettunar) samninga, vanefndaúrræði bankans, heimild hans til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns auk ýmissa fleiri atriða er lutu að samningssambandi aðila. Sama dag rituðu stjórnarmenn stefnanda undir viðauka I og II við framangreinda skilmála. Þá ritaði stjórnin einnig undir viðauka III við skilmálana 23. október 2007. Með viðauka I staðfesti stjórnin umboð forstjóra stefnanda og framkvæmdastjóra fjármálasviðs hjá stefnanda til að eiga viðskipti við bankann í samræmi við almenna skilmála bankans um markaðsviðskipti og rita undir samninga fyrir hönd félagsins. Í málinu hefur verið lagt fram yfirlit yfir viðskipti stefnanda hjá Glitni banka hf. á árinu 2008. Af því yfirliti má ráða að þessir aðilar hafi m.a. gert með sér þrjá samninga um gjaldmiðla- og framvirk gjaldmiðlaviðskipti (gjaldmiðla-skiptasamningar) þar sem fjárhæð var í öllum tilvikum tilgreind 10 milljónir evra. Samningsdagur fyrstu tveggja samninganna var á yfirlitinu tilgreindur 30. janúar 2008 og uppgjörsdagur annars vegar 30. apríl 2008 og hins vegar 2. maí sama ár. Þessir tveir gjaldmiðlaskiptasamningar voru endurnýjaðir með nýjum samningum á uppgjörsdögum þeirra og nýir uppgjörsdagar ákveðnir 30. maí 2008. Á þeim degi voru samningarnir aftur endurnýjaðir til 1. júlí 2008. Þriðji samningurinn af þessu tagi var gerður 30. júní 2008 með uppgjörsdag hinn 31. júlí sama ár. Samningarnir tveir, sem gera átti upp 1. júlí 2008, voru endurnýjaðir 1. ágúst 2008. Upp frá þessu virðast þessir þrír samningar hafa verið endurnýjaðir viku í senn, síðast 3. október 2008 með uppgjörsdaga 10. október sama ár. Þessir síðustu gjaldmiðlaskiptasamningar milli samningsaðila eru auðkenndir SW71385, SW71386 og SW71387 og mun heildarskuld stefnanda við bankann samkvæmt þeim hafa verið 1.226.000.000 krónur á uppgjörsdögum þeirra 10. október 2008. Stefnandi veitti Glitni banka hf. tvö peningamarkaðslán 4. apríl 2008. Í gögnum málsins eru þessi lán kölluð PM-innlán eða peningamarkaðsinnlán og voru merkt FD71672 og FD71674 í kerfum bankans. Höfuðstóll beggja lánanna var 200 milljónir króna. Samkvæmt framlögðum staðfestingum fyrir umræddar lánveitingar var miðað við að lánin skyldu endurgreidd með vöxtum annars vegar 30. apríl 2008 og hins vegar 2. maí sama ár, en þessir dagar voru enn fremur fyrstu uppgjörsdagar gjaldmiðlaskiptasamninganna sem að framan greinir. Óumdeilt er að lánin voru framlengd reglulega eftir það. Í málinu liggja fyrir staðfestingar á framlengingu þessara lána frá 30. september 2008 þar sem kveðið var á um að gjalddagi þeirra skyldi vera 31. október sama ár. Heldur stefnandi því fram að þetta hafi verið síðasta framlenging þessara lána. Óumdeilt er að staða þeirra á framangreindum gjalddaga hafi verið 437.004.989 krónur sem er stefnukrafan í málinu. Á staðfestingunum kom fram að um lánasamningana giltu almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti í bankanum auk almennra skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti sem Samband íslenskra viðskiptabanka og Samband íslenskra sparisjóða gáfu út í febrúar 1998. Með heimild í 100. gr. a. í lögum nr.61/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 14. október 2008 að ráðstafa öllum eignum Glitnis banka hf. til Nýja Glitnis banka hf. Í ákvörðuninni var tekið fram að þær eignir sem tilgreindar voru í viðauka við hana væru þó undanskildar framsalinu. Í öðrum tölulið ákvörðunarinnar kom fram að Nýi Glitnir banki hf. tæki enn fremur við öllum tryggingarréttindum Glitnis banka hf., þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengdust kröfum bankans. Í ákvæðinu sagði síðan orðrétt: „Nýi Glitnir banki hf. skal þó standa Glitni banka hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við á vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flytjast yfir til Nýja Glitnis banka hf. við þessa ákvörðun eða samkvæmt síðara samkomulagi.“ Í sjöunda tölulið ákvörðunarinnar var enn fremur mælt fyrir um að Nýi Glitnir banki hf. yfirtæki „skuldbindingar í útibúum Glitnis banka á Íslandi vegna innlána frá fjármálafyrirtækjum, Seðlabanka Íslands og öðrum viðskiptavinum“. Skyldu innstæður flytjast yfir miðað við stöðu og áunna vexti á tímamarki framsals skv. 5. tölulið ákvörðunarinnar þar sem kveðið var á um að nýi bankinn tæki frá og með 15. október 2008 kl. 9:00 við þeirri starfsemi sem Glitnir banki hf. hefði haft með höndum og tengdist hinum framseldu eignum. Nýi Glitnir banki hf. er stefndi í máli þessu en nafni hlutfélagsins var breytt í Íslandsbanka í febrúar 2009. Mánudaginn 3. nóvember 2008 var óskað eftir því af hálfu stefnanda að peningamarkaðslánin, sem höfðu verið á gjalddaga 31. október sama ár, yrðu greidd af stefnda. Þeirri beiðni var hafnað af hálfu stefnda. Í kjölfarið fóru tölvuskeyti milli framkvæmdastjóra fjármálasviðs stefnanda, Arnars Más Jóhannessonar, og starfsmanns stefnda, Rúnars Jónssonar, um þetta atriði. Af þeim virðist mega ráða að stefnandi hafi fyrst fengið þá skýringu að ekki kæmi til greiðslu þeirra þar sem innlánin væru „handveðsmerkt í kerfum bankans“. Stefnandi áréttaði þá beiðnina um að innlánin yrðu greidd inn á tékkareikning stefnanda hjá bankanum þar sem enginn handveðssamningur hefði verið gerður milli aðila. Í svarskeyti stefnda við þessari beiðni var vísað til 4. og 7. gr. almennra skilmála Glitnis banka hf. vegna markaðsviðskipta bankans og stefnanda, en þar kæmi fram að heimilt færi „að netta saman samninga“ og að gjaldfella „skuldbindingar vegna vanefnda“. Í svarinu var enn fremur bent á sérstakan viðauka við skilmálana um að tap skyldi ekki fara yfir 500 milljónir króna. Þá var því haldið fram að samningar stefnanda, sem hefðu verið á gjalddaga 10. október 2008, væru óuppgerðir og að tap samninganna hefði verið um 1,7 milljarðar króna. Hefði „PM-innlánið [verið] greitt til Glitnis til að mæta tapi þessara samninga“. Með bréfi til stefnda 7. desember 2008 var að nýju farið fram á að innlánin yrðu greidd inn á reikning stefnanda. Þar var vísað til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14.október 2008 um að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum hefðu ekki átt að flytjast yfir til stefnda meðan innlán skyldu flytjast þangað. Þá var áréttað að enginn handveðssamningur hefði verið gerður milli aðila og taldi stefnandi sig því eiga skýlausa kröfu um að fá umrædd innlán greidd inn á reikning sinn. Erindið var ítrekað með bréfi 20. febrúar 2009. Stefndi svaraði framangreindu erindi með bréfi 24. mars 2009. Í svarbréfinu kemur fram að þar sem umrætt PM-innlán hefði staðið til tryggingar afleiðusamningum stefnanda við Glitni banka hf. væri lánið í Glitni banka hf. og í því sambandi vísað til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008. Því væri rétt að beina kröfu um greiðslu lánsins til skilanefndar Glitnis banka hf. Með bréfi 27. mars 2009 til skilanefndar Glitnis banka hf. var vísað til fyrrgreindra bréfa, en þau höfðu verið send skilanefndinni í afriti, og óskað eftir svari við erindinu frá 7. desember 2008. Bréfið var ítrekað 22. apríl 2009. Skilanefnd Glitnis banka hf. svaraði erindinu með bréfi 5. júní 2009. Þar var beiðni um greiðslu PM-innlánanna hafnað þar sem þau hefðu verið lögð fram sem trygging fyrir tapi á afleiðuviðskiptum stefnanda við Glitni banka hf. Stefnanda var send tilkynning frá skilanefnd Glitnis banka hf. 7. október 2009 þar sem athygli var vakin á því að „fyrirliggjandi trygging félagsins vegna markaðsviðskipta við Glitni banka“ hefði verið innleyst og greidd inn á afleiðuskuldbindingu. Átti umrædd afleiðuskuldbinding, sem vísað er til í bréfi skilanefndarinnar, rætur að rekja til gjaldmiðlaskiptasamninganna sem áður er getið. Meðfylgjandi voru kvittanir, dags. 21. september 2009, fyrir greiðslu inn á umrædda skuld, sem nam þá samtals að höfuðstól 1.402.700.000 krónum. Kvittanirnar virðast gefa til kynna að á uppgjörsdögum gjaldmiðlaskiptasamninganna 10. október 2008 hafi verið gefið út skuldabréf, sem merkt var nr. 600167 með lokagjalddaga 12. janúar 2009, vegna umræddrar skuldar. Samkvæmt þessum kvittunum og öðrum gögnum málsins voru samtals 451.480.232 krónur notaðar til greiðslu inn á skuldina, þ.e. 237.568.824 krónur inn á höfuðstól og 213.911.408 krónur í dráttarvexti, en með þeirri greiðslu voru áfallnir dráttarvextir greiddir upp að fullu. Nam skuld stefnanda eftir það 1.165.131.176 krónum. Með þessu voru peningamarkaðslánin, sem stefnandi veitti Glitni banka hf. 4. apríl 2008, notuð af skilanefnd Glitnis banka hf. til að greiða niður heildarskuld stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum sem þessu nemur. Með bréfi stefnanda til stefnda 27. október 2009 mótmælti stefnandi ráðstöfun PM-innlánanna til skilanefndar Glitnis banka hf. Þar vísaði stefnandi til upplýsinga frá starfsmönnum bankans um að áhættunefnd bankans hefði 28. maí 2009 heimilað að innlánin yrðu færð frá bankanum til skilanefndarinnar þrátt fyrir að ekki hefði legið fyrir samningur um handveðsetningu þeirra. Ítrekaði stefnandi kröfu sína um endurgreiðslu PM-innlánanna og gat þess að leitað yrði atbeina dómstóla ef þau fengjust ekki greidd inn á reikning félagsins án frekari dráttar. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi gerir þá kröfu í málinu að stefndi endurgreiði þá fjármuni sem stefnandi greiddi til Glitnis banka hf. 4. apríl 2008 með áföllnum vöxtum til gjalddaga 31. október 2008 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í stefnu kemur fram að kröfugerð þessi sé reist á því að stefndi hafi brotið gegn skilmálum sem um PM-innlán giltu með því að hafa ekki orðið við kröfu stefnanda um greiðslu innlánanna á gjalddaga þeirra 31. október 2008 en þá hafi umræddir fjármunir átt að vera lausir til útborgunar til stefnanda. Stefnandi kveður stefnda hafa ráðstafað fjármununum til skilanefndar Glitnis banka hf. á þeim grundvelli að stofnað hefði verið til veðsetningar á umræddum innlánum með vísan til markaðsskilmála og samtala starfsmanna stefnanda og Glitnis banka hf. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að innlánin hafi verið sett að handveði til tryggingar afleiðuskuldbindingum stefnanda enda liggi ekki fyrir neinn samningur um handveðsetningu þeirra. Þá byggir stefnandi á því að ekki liggi heldur fyrir annars konar viðurkenning hans á því að hann hafi sett umræddar eignir sínar til tryggingar afleiðuskuldbindingum sínum. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 hafi innlán átt að flytjast til Nýja Glitnis banka hf. Hafi stefndi því tekið yfir innlánsskuldbindingar Glitnis banka hf. gagnvart stefnanda við yfirfærsluna. Því eigi stefnandi sömu réttindi á hendur stefnda eftir 14. október 2008 og hann hafi átt fyrir þann tíma á hendur Glitni banka hf. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi ekki sýnt fram á, gegn mótmælum stefnanda, að stofnast hafi til löggernings milli aðila þess efnis að innlánin skyldu vera til tryggingar afleiðuskuldbindingum stefnanda, sbr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Hann telur að ekki sé unnt að túlka símtöl starfsmanna stefnanda og Glitnis banka hf. þannig að stofnað hafi verið til handveðs í innlánunum. Þvert á móti hafi þar komið fram af hálfu starfsmanns bankans að ekki væri hægt að stofna til veðsetningar á innlánunum. Þá nefni starfsmaðurinn í sama símtali að hann minntist þess ekki að búið hefði verið að ganga frá handveðsetningu. Þá telur stefnandi að tilvísun til almennra markaðsskilmála hafi enga þýðingu enda sé ljóst að sérstakan löggerning hafi þurft til að gilt handveð stofnaðist. Stefnandi vísar enn fremur til þess að gera verði sérstaklega ríkar kröfur til fjármálastofnana um að þær tryggi sér sönnun um að til handveðs hafi stofnast yfir innlánum. Eðlilegt sé að gera kröfu um að slíkir samningar séu skriflegir. Byggir stefnandi á því að allan vafa varðandi það hvort stofnast hafi til handveðs yfir umræddum innlánum verði í ljósi stöðu aðila og með vísan til eðlis þeirra réttinda sem um ræðir að túlka stefnanda í hag. Um lagarök vísar stefnandi til 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og almennra reglna veðréttar. Þá séu kröfur stefnanda enn fremur reistar á reglum um efndir fjárskuldbindinga á grundvelli samningaréttar og kröfuréttar. Um kröfu um dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Hann tekur fram að við mat á huglægri afstöðu stefnanda og aðstöðu hans í viðskiptum sínum við Glitni banka hf. og stefnda verði að byggja á því að stefnandi sé, og hafi verið á þeim tíma sem atvik gerðust, fagfjárfestir og sérfræðingur á sviði viðskipta. Telur stefndi að á þeim grunni verði að gera ríkar kröfur til stefnanda bæði að því er varðar skýringu samningsákvæða og að því er varðar mat á því hvað stefnandi vissi eða mátti vita. Verði að virða öll samskipti aðila með hliðsjón af þessari sérfræðiþekkingu stefnanda. Stefndi byggir að öðru leyti á eftirfarandi málsástæðum 1. Aðildarskortur: Stefndi telur að stefnandi beini kröfum sínum ranglega að stefnda. Hefði hann með réttu átt að beina kröfum sínum að Glitni banka hf. Því beri að sýkna stefnda í málinu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Um þessa málsástæðu vísar stefndi til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 þess efnis að stefndi skyldi standa Glitni banka hf. skil á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við átti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flyttust til stefnda. Stefndi telur óumdeilt að á þessum grundvelli hafi umrædd innlán verið flutt til Glitnis banka hf. enda hafi kröfur á grundvelli skipta- og afleiðusamninga bankans við stefnanda orðið eftir hjá Glitni banka hf. við rástöfun eigna og skulda bankans samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Því hafi stefnandi með réttu átt að beina kröfum sínum að Glitni banka hf. enda sé það sá aðili sem beri skuldbindinguna gagnvart stefnanda að því marki sem hún kann að vera fyrir hendi. Stefnanda hafi verið tjáð 24. mars 2009 að umrædd peningamarkaðsinnlán hefðu verið færð frá stefnda til Glitnis banka hf. Hafi það ekki sætt andmælum af hálfu stefnanda og hvorki verið byggt á því að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi verið ólögmæt né að stefnda hafi verið óheimilt að færa þessi innlán til Glitnis banka hf. 2. Innstæðurnar hafi staðið til tryggingar skuldbindingum stefnanda: Stefndi byggir enn fremur á því að umræddar innstæður hjá Glitni banka hf. hafi staðið til tryggingar skuldbindingum stefnanda við bankann. Glitni banka hf. hafi því verið heimilt að ganga að innstæðunum til að mæta kröfum bankans á hendur stefnanda út af viðskiptum milli þessara aðila. Um þessa málsástæðu vísar stefndi til þess að við upphaf viðskipta stefnanda og Glitnis banka hf. hafi stjórn stefnanda ritað undir almenna skilmála vegna markaðsviðskipta. Þá hafi stjórnin veitt Arnari Má Jóhannessyni, framkvæmdastjóra fjármálasviðs stefnanda, umboð til að eiga viðskipti fyrir hönd stefnanda við bankann. Í því umboði hafi m.a. komið fram að allt, sem þeir starfsmenn stefnanda sem umboðið er veitt, gera samkvæmt umboðinu hafi átt að „vera jafngilt og stjórn félagsins hafi sjálf gert það“. Þá vísar stefndi í þessu sambandi til 2. mgr. 7. gr. skilmálanna, þar sem bankanum er veitt heimild til að gjaldfella eða loka samningi fyrirvaralaust við verulegar vanefndir viðskiptamanns, og til 5. mgr. 7. gr. skilmálanna, þar sem kveðið sé á um að bankanum sé þá heimilt „án frekari fyrirvara að leita fullnustu fyrir kröfum sínum í þeim tryggingum sem viðskiptamaður hefur sett á hvern þann hátt sem hann kýs“. Stefndi telur að framkvæmdastjóri fjármálasviðs stefnanda hafi á grundvelli framangreinds umboðs samið fyrir hönd stefnanda við Glitni banka hf. um að peningamarkaðsinnlán stefnanda skyldu standa til tryggingar þeim skuldbindingum stefnanda gagnvart Glitni banka hf. sem urðu til í viðskiptum hans við bankann. Hafi þessi vilji stefnanda komið skýrt fram í hljóðrituðum símtölum framkvæmdastjórans við Rúnar Jónsson, starfsmann bankans. Þá byggir stefndi á því að í gjaldmiðla- og afleiðuviðskiptum stefnanda og Glitnis banka hf. hafi gjalddagar (uppgjörsdagar) gjaldmiðlaskiptasamninganna verið hafðir þeir sömu og gjalddagar peningamarkaðsinnlánanna. Hafi það verið gert til að bankinn gæti gengið að innstæðum stefnanda á gjalddögum þeirra ef stefnandi væri þá í skuld á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamninganna og látið kröfu sína ganga á móti innstæðukröfu stefnanda að svo miklu leyti sem stefnandi skuldaði bankanum. Telur stefndi að þetta fyrirkomulag sýni svo ekki verði um villst að vilji stefnanda og bankans hafi staðið til þess að peningamarkaðsinnlánin stæðu til tryggingar á skuldbindingum stefnanda vegna umræddra viðskipta hans við bankann. Gildi þá einu hvort litið sé á þá tryggingu sem almenna kröfuréttarlega tryggingu fyrir greiðslu skuldbindingar, handveðsetningu eða annars konar veðsetningu. Til stuðnings þessu vísar stefndi til nánar tilgreindra ummæla starfsmanna stefnanda og stefnda í hljóðrituðum símtölum þeirra frá 29. apríl og 17. júlí 2008. Stefndi kveður höfuðstól gjaldfallinna afleiðuskuldbindinga Glitnis banka hf. gagnvart stefnda vegna framvirkra viðskipta með gjaldeyri, sem varði mál þetta, hafa verið 1.402.700.000 krónur hinn 10. október 2008. Peningamarkaðsinnlánum stefnanda, sem hafi á greiðsludegi numið 451.480.232 krónum, hafi verið ráðstafað inn á þessa skuld með fjórum færslum. Með innborguninni hafi dráttarvextir skuldarinnar, 213.911.408 krónur, verið greiddir að fullu auk þess sem höfuðstóll greiddist niður að hluta þannig að eftir hafi staðið 1.165.131.176 krónur. Í stefnu kemur fram að viðmiðunardagur krafna beggja aðila hafi verið 12. janúar 2009 sem hafi verið gjalddagi peningamarkaðsinnlána stefnda. Stefndi kveður stefnanda því hafa staðið enn þá í verulegri skuld við Glitni banka hf. eftir að bankinn gekk að innlánum stefnanda sem hafi staðið til tryggingar skuldum hans við bankann. Því fái stefndi ekki séð hvernig stefnandi geti haldið því fram að hann eigi kröfu um greiðslu innlána sinna. 3. Skuldajöfnuður o.fl.: Stefndi byggir einnig á því að Glitnir banki hf. hafi átt rétt til skuldajöfnunar milli krafna stefnanda á grundvelli peningamarkaðsinnlánanna annars vegar og gagnkrafna bankans á hendur stefnanda hins vegar. Þetta leiði til þess að stefnandi eigi ekki kröfu um greiðslu peningamarkaðsinnlánanna. Um heimild til skuldajafnaðar vísar stefndi til 4. og 7. gr. almennra skilmála vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. og stefnanda, sem voru undirritaðir af hálfu stefnanda 13. september 2007. Telur stefndi að hann njóti sömu heimilda og Glitnir banki hf. naut að þessu leyti. Stefndi vísar í þessu sambandi til almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð og telur að öll skilyrði skuldajöfnunar hafi verið uppfyllt þegar hann fór fram. Hafi kröfurnar verið gildar og lögmætar peningakröfur, sambærilegar og hæfar til að mætast. Að uppfylltum þessum skilyrðum telur stefndi að sönnunarbyrðin hvíli alfarið á stefnanda að skuldajöfnuður hafi verið óheimill. Hvorki liggi fyrir í málinu samningur né lagaboð sem víki frá meginreglunni um að skuldajöfnuður sé heimill að grunnskilyrðunum uppfylltum. Stefndi vísar í þessu sambandi til þess að stefnandi og Glitnir banki hf. hafi ætlað að láta gjalddaga eða uppgjörsdaga gjaldmiðlaskiptasamninganna og gjalddaga peningamarkaðsinnlánanna fylgjast að. Þetta fyrirkomulag hefði ekki haft neinn tilgang nema vegna þess að innstæðunum hafi verið ætlað að standa til greiðslu á skuldbindingum stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum við bankann með þeim hætti að hægt væri að ganga að innstæðunum með skuldajöfnuði. Þá byggir stefndi á því að peningamarkaðsinnlán, sem útgefin séu til afmarkaðs tíma af markaðsviðskiptasviði fjármálastofnunar, séu ekki innlán í hefðbundnum skilningi heldur í raun fjárfesting í verðbréfi með tiltekinn gjalddaga. Ekki sé unnt að greiða inn á eða út af tilteknum reikningi og innlánið sé ekki tengt neinu greiðslumiðlunarhlutverki. Þessi innlán séu ekki ætluð til rekstrarþarfa og ekki sé hægt að nota þau til að greiða rekstrarkostnað eða fjármagna aðra starfsemi. Ekkert mæli gegn skuldajafnaðarrétti fjármálastofnunar gegn slíku innláni að mati stefnda. Þá áréttar stefndi í þessu sambandi að stefnandi hafi veitt bankanum sérstaka heimild til slíks skuldajafnaðar í samningi sínum við bankann. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og reglna kröfu- og veðréttar um setningu fjármuna til tryggingar greiðslu fjárhagslegra skuldbindinga. Stefndi vísar einnig til almennra reglna samningaréttar um umboð, sbr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar um skuldajöfnuð. Stefndi vísar enn fremur til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. til Nýja Glitnis banka hf., dags. 14. október 2008. Þá eigi málskostnaðarkrafa stefnda sér stoð í 129. gr. og 130. gr. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. 1. Voru peningamarkaðslánin lögð fram sem trygging í markaðsviðskiptum stefnanda? Stefnandi reisir kröfu sína á því að peningamarkaðslánunum, sem mál þetta lýtur að og merkt voru FD71672 og FD71674 í kerfum bankans, hafi verið ráðstafað til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 og að stefnandi hafi átt rétt á því að fá þau greidd út á gjalddaga þeirra 31. sama mánaðar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi geti krafið hann um greiðslu umræddra peningamarkaðslána einkum þar sem þau hafi verið lögð fram sem trygging á skuldbindingum stefnanda samkvæmt þremur gjaldmiðlaskiptasamningum, sem hafi verið á gjalddaga 10. október 2008 (SW71385, SW71386 og SW71387). Eins og rakið er í málavaxtalýsingu hafði stjórn stefnanda samþykkt almenna skilmála vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. og stefnanda þegar framangreindir gjaldmiðlaskiptasamningar voru gerðir. Ekki er um það deilt í málinu að þessir samningar hafi fallið undir umrædda skilmála. Í 3. gr. þeirra kom fram að bankinn krefðist trygginga þegar stofnað væri til einstakra viðskipta og að hann áskildi sér rétt til þess ef slíkra trygginga hefði ekki verið krafist vegna einstakra samninga. Í skilmálunum var síðan kveðið nánar á um mat á verðmæti trygginga og um heimild bankans til að krefjast viðbótartrygginga ef tap stefnanda af samningum færi yfir 50% af markaðsverðmæti trygginga eða markaðsverðmæti trygginga lækkaði. Samkvæmt skilmálunum var það háð mati bankans hvort framlagðar tryggingar væru fullnægjandi. Í 4. gr. skilmálanna sagði enn fremur að við gjaldfellingu skuldbindinga viðskiptamanns væri bankanum heimilt, en ekki skylt, að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem féllu undir skilmálana. Sérstaklega var þar tekið fram að hagnaður og tap hvors aðila um sig af gjaldeyris- og verðbréfaviðskiptum, „þar með talið af afleiðusamningum og inn- og útlánum peningamarkaðslána“, væri þannig gert upp í einu lagi. Við aðalmeðferð málsins gaf fyrrverandi framkvæmdastjóri fjármálasviðs stefnanda, Arnar Már Jóhannesson, skýrslu en hann hafði umsjón með umræddum markaðsviðskiptum stefnanda við Glitni banka hf. Spurður um tilefni þess að innlánin voru lögð fram sagði vitnið að sökum veikingar krónunnar snemma á árinu 2008 hefði myndast tapstaða hjá stefnanda í afleiðuviðskiptum hans við bankann. Hefðu innlánin þá verið lögð fram til að „vera á móti þessari“ tapstöðu. Þó hafi verið tekið skýrt fram í samskiptum hans við bankann að ekki væri um veðsetningu að ræða þar sem heimild hafi ekki staðið til þess vegna samninga stefnanda við bankann. Spurður um hvað hann ætti við þegar hann segði að innlánin hefðu átt að vera á móti tapstöðunni sagði hann að ef gjaldmiðlaskiptasamningarnir hefðu ekki verið framlengdir hefðu innlánin væntanlega verið notuð til að greiða tapið af þeim. Vitnið lýsti þó þeirri afstöðu sinni að bankanum hefði ekki verið heimilt að taka innlánin til að mæta tapinu án samþykkis stefnanda. Aftur á móti samsinnti hann því að innlánin hefðu í einhverjum skilningi verið sett sem trygging á móti hinum framvirku samningum. Rúnar Jónsson, starfsmaður stefnda og fyrrum starfsmaður Glitnis banka hf., gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Þar bar hann að innlánin hefðu verið sett gagngert sem trygging vegna viðskipta á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamninganna. Hafi gjalddagar peningamarkaðslánanna verið þeir sömu og uppgjörsdagar gjaldmiðla-skiptasamninganna. Upphaflega hafi ætlunin verið að taka innlánin til að greiða tap stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum á gjalddögum þeirra en síðar hafi aðilar komist að samkomulagi um að viðhaldahalda þessu fyrirkomulagi. Hafi það verið bankanum að meinalausu þar sem almennu skilmálarnir heimiluðu „nettun á milli PM-innlána og afleiðusamninga“. Hafi þess þá verið gætt að „PM-innlánin hefðu lengri líftíma heldur en samningarnir“ eða að minnsta kosti jafnlangan líftíma þannig að bankanum gæfist ráðrúm til að ákveða hvort heimildinni til „nettunar“ yrði beitt. Þar sem innlánin voru með þessum hætti sett sem trygging fyrir framangreindum viðskiptum kvað vitnið þau hafa verið „handveðsmerkt“ í kerfum bankans til að tryggja að þau yrðu ekki greidd út án þess að afstaða yrði tekin til þess hvort þau yrðu notuð af bankanum til að mæta tapi stefnanda af gjaldmiðlaskiptasamningunum. Þá kom fram hjá vitninu að í starfi bankans hefði ekki tíðkast að handveðsetja innlán nema að um það væri gerður skriflegur samningur við veðsala. Það er forsenda þess að til veðréttar hafi stofnast yfir umræddum PM-innlánum að samningur þess efnis hafi komist á milli bankans og stefnanda. Ljóst er að ekki var gerður skriflegur samningur um veðsetningu innlánanna. Í málinu liggja fyrir endurrit samtala þeirra starfsmanna sem gáfu skýrslu fyrir dómi m.a. frá 29. apríl og 17. júlí 2008. Umrædd símtöl staðfesta það sem fram kom í skýrslum vitnanna fyrir dómi að miðað hafi verið við að innlánin ættu að „standa á móti“ tapi stefnanda af gjaldmiðlaskiptasamningunum og að gjalddagar þeirra hafi verið látnir fylgjast að. Í símtali þeirra 17.júlí 2008 segir síðan nánar tiltekið eftirfarandi: "Rúnar: Þú ert alltaf með einhvern pening hérna hjá mér sem var ætlað á móti, það voru ætlaðar sem tryggingar á móti samningunum. Arnar: Já, nákvæmlega. Rúnar: Ég held við höfum aldrei verið búnir að ganga frá handveðsetningu út af því. Arnar: Það var ástæðan fyrir því að við settum þetta svona, við getum ekki sett handveð á móti þessu. Rúnar: En þá verðum við bara að setja þetta inn á samningana af því að ég er ekki með neina tryggingu í þessum peningum í sjálfu sér. Arnar: Þetta var samt alltaf rætt um það á sínum tíma þegar við gerðum það. Rúnar: Mér fannst þetta vera þannig bíddu hvernig var þetta aftur, ég er eitthvað að reyna að rifja upp. Arnar: Þetta var bara á gjalddögum á samningunum, þetta var stillt upp þannig. Rúnar: Já, já, ok, já, ok. Arnar: Þegar samningarnir eru á gjalddaga, þá var innlánið á gjalddaga líka og fer bara saman og ef við framlengjum þá fer peningur inn á samningana." Samtalið gefur skýrt til kynna að samningsaðilar hafi á þessum tíma ekki litið svo á að um það hafi samist milli þeirra að innlánin skyldu lögð að handveði. Þvert á móti hafnaði starfsmaður stefnanda því þegar það kom til tals. Er það niðurstaða dómsins að stefndi hafi ekki sýnt fram á að innlánin hafi verið handveðsett bankanum til tryggingar á kröfum hans samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum þannig að hann hefði forgangsrétt til að leita fullnustu þeirra í innlánunum. Eftir stendur að taka afstöðu til þess hvort umrædd PM-innláni hafi verið sett sem annars konar trygging fyrir efndum á skuldbindingum stefnanda vegna markaðsviðskipta hans við bankann og hvaða áhrif það kann að hafa á ágreiningsefnið sem hér er til úrlausnar. Ljóst er að vitnið Arnar hafði umboð stjórnar stefnanda til að eiga viðskipti við Glitni banka hf. í samræmi við almenna skilmála bankans um markaðsviðskipti. Í skilmálunum, sem stjórn stefnanda hafði samþykkt, kom skýrt fram að bankinn áskildi sér rétt til að krefjast trygginga sem bankinn mæti fullnægjandi. Stjórninni mátti því vera ljóst að leggja þyrfti fram tryggingar til að einstök viðskipti á grundvelli almennu skilmálanna færu fram. Framburður vitnanna fyrir dómi gefur til kynna að þó að innlánin hafi ekki verið veðsett bankanum hafi verið litið svo á af hálfu beggja samningsaðila að þau væru lögð fram til að bankinn gæti leitað fullnustu á kröfum hans samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum með því að ganga að innlánunum. Af framburði vitnisins Rúnars verður enn fremur ráðið að bankinn hafi metið þessa tryggingu fullnægjandi þar sem almennu skilmálarnir, sem stjórn stefnanda hafði samþykkt, veitti heimild til þess að skuldajafna kröfu bankans á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamninganna við innlánskröfu stefnanda. Sú heimild var ótvírætt til staðar samkvæmt 4. gr. almennu skilmálanna enda féllu bæði peningamarkaðslánin og gjaldmiðlaskiptasamningarnir undir almennu skilmálana. Umsaminn skuldajöfnunarréttur samkvæmt 4. gr. almennu skilmálanna tryggði bankanum rétt gagnvart viðskiptamanni til að nota PM-innlán hans til að greiða tap viðskiptamannsins af markaðsviðskiptum við bankann án þess að leita þyrfti samþykkis hans fyrir því enda væru kröfurnar hæfar til að mætast. Upplýst er í málinu að gjalddagar innlána stefnanda hafi verið ákveðnir með þetta í huga auk þess sem þau voru handveðsmerkt í kerfum bankans. Ekki verður annað ráðið af framburði vitnanna og endurritum símtala milli þeirra en að með þessu fyrirkomulagi hafi verið komið til móts við sérstakar óskir stefnanda þar sem skorður voru reistar við því að stefnandi veðsetti bankanum eignir sínar. Ekki hafa verið færðar sönnur á að framkvæmdastjóri fjármálasviðs hjá stefnanda hafi skort umboð til að samþykkja tryggingarráðstöfun af þessu tagi auk þess sem ekki liggur fyrir hver ákvað að leggja umrædda fjármuni inn sem peningamarkaðslán hjá bankanum. Verður stefnandi að bera hallann af því. Í ljósi þess sem að framan greinir telur dómurinn upplýst að stefnandi hafi samþykkt að umrædd peningamarkaðslán stefnanda skyldu, á grundvelli skuldajöfnunarréttar samkvæmt 4. gr. almennu skilmálanna um markaðsviðskipti stefnanda og Glitnis banka hf., standa til tryggingar á skuld hans samkvæmt gjaldmiðlaskipta-samningunum. 2. Ráðstöfun PM-innlánanna eftir að stefnda var komið á fót Ekki liggur annað fyrir í málinu en að umræddum peningamarkaðslánum hafi verið ráðstafað frá Glitni banka hf. til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 en samkvæmt henni skyldu öll innlán yfirtekin af nýja bankanum. Í greinargerð stefnda er því haldið fram að gjalddagi peningamarkaðslánanna hafi verið 12. janúar 2009 eða á sama tíma og lokagjalddagi var á kröfum Glitnis banka hf. vegna gjaldmiðlaskiptasamninganna. Staðhæfing þessi um gjalddaga lánanna er ekki studd gögnum og verður að teljast ósönnuð. Ekki liggur fyrir í málinu að samningar um innlán stefnanda hafi verið framlengdir eftir gjalddaga þeirra 31. október 2008, sbr. framlagðar staðfestingar á framlengingu þeirra frá 30. september 2008. Verður því að leggja til grundvallar í málinu að gjalddagi þessara innlána hafi verið 31. október 2008 eins og stefnandi heldur fram. Stefnandi óskaði eftir því strax í nóvemberbyrjun 2008 að framangreindum innlánum yrði ráðstafað inn á tékkareikning félagsins en því var hafnað af hálfu stefnda. Byggðist synjunin á því að innlán þessi hefðu verið lögð fram til tryggingar á skuldbindingum stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningunum sem hefðu verið á gjalddaga 10. október 2008. Ekki er um það deilt að gjaldfallin fjárkrafa á grundvelli þessara samninga hafi fallið undir undanþágu í 1. tölul. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008, en þar var kveðið á um að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum skyldu ekki að flytjast yfir til Nýja Glitnis banka hf. Krafan tilheyrði því Glitni banka hf. en ekki stefnda. Samkvæmt framansögðu er ljóst að kröfur samkvæmt gjaldmiðlaskipta-samningunum annars vegar og PM-innlánunum hins vegar voru ekki gagnkvæmar þegar stefnandi fór fram á það við stefnda að innlánin yrðu greidd sér. Skilyrðum skuldajafnaðar var því ekki fullnægt á því tímamarki, enda var greiðslu innlánanna aðeins hafnað en skuldajöfnuði ekki lýst af hálfu stefnda. Innlánunum virðist ekki hafa verið ráðstafað frá stefnda til Glitnis banka hf. í samræmi við 2. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins fyrr en einhvern tíma á árinu 2009 og skuldjöfnuði að lokum lýst yfir af hálfu Glitnis banka hf. 7. október það ár. Varðandi málsástæðu sína um aðildarskort vísar stefndi m.a. til þess að stefnandi hafi hvorki borið því við í stefnu að framangreind ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi verið ólögmæt né að óheimilt hafi verið að færa innlánin yfir til Glitnis banka hf. að nýju. Við aðalmeðferð málsins kom fram af hálfu stefnanda að það væri rétt að hann reisti kröfu sína ekki á því að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins væri ólögmæt. Hins vegar byggðist málatilbúnaður hans á því að óheimilt hefði verið að flytja innlánin til Glitnis banka hf. enda hefðu þau ekki verið sett til tryggingar á greiðslu skuldbindinga stefnanda vegna markaðsviðskipta við bankann og þau hafi því ekki fallið undir 2. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Telur stefndi að þessi málsástæða sé of seint fram komin. Í kafla stefnunnar sem ber yfirskriftina „Málavextir, málsástæður og lagarök“ segir að ágreiningur málsins lúti að því hvort umrædd innlán hafi verið sett til tryggingar afleiðuviðskiptum stefnanda við stefnda. Í stefnunni kemur skýrt fram að þessu hafni stefnandi alfarið „enda enginn samningur gerður um slíkt“. Hann haldi því hins vegar fram að skuldbindingar vegna innlánanna hafi, eins og aðrar innlánsskuldbindingar, „átt að flytjast til Nýja Glitnis banka hf. þann 14. október 2008“. Hafi stefndi brotið gegn skilmálum um PM-innlán þegar hann hafi ekki orðið við kröfu stefnanda um greiðslu þeirra á gjalddaga 31. október 2008 en þá hafi þau átt að vera laus til útborgunar fyrir stefnanda. Þá er því haldið fram í stefnu að ákvörðun stefnda um að ráðstafa fjármununum til skilanefndar Glitnis banka hf. hafi byggst á því að stofnað hefði „verið til veðsetningar með vísan til markaðsskilmála og í samtölum starfsmanna stefnanda og Glitnis banka hf.“ Þessi málatilbúnaður í stefnu verður ekki skilin á annan veg en að stefnandi byggi á því að stefnda hafi verið óheimilt að hafna greiðslu innlánanna á gjalddaga þar sem þau hafi ekki verið sett til tryggingar á skuldbindingum stefnanda. Innlánin hafi því átt að vera til reiðu fyrir stefnanda á gjalddaga. Ljóst er að skuldbinding samkvæmt innlánunum hvíldi á því tímamarki á stefnda. Í venjulegu kröfuréttarsambandi getur skuldari almennt ekki losnað undan skuldbindingum sínum með tilfærslu þeirra til annars aðila nema með samþykki kröfuhafa. Stendur það stefnda nær að færa rök fyrir því að honum hafi verið heimilt að hafna endurgreiðslu innlánanna eftir gjalddaga þeirra þar sem honum hafi verið skylt að standa Glitni banka hf. skil á þeim. Mótmæli stefnanda við því að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi lagt slíka skyldu á stefnda fela í sér andsvar hans við málsástæðum stefnda í greinargerð er lutu að þessum atriðum. Verða þau ekki talin of seint fram komin samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði 2. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins var ekki einskorðuð við veðréttindi eða ábyrgðir heldur gat greinin einnig náð til sambærilegra réttinda eins og segir í 1. málsl. hennar. Átti stefndi að taka við þessum réttindum en bar að standa Glitni banka hf. skil á „sérgreindum tryggingum viðskiptamanna“ eftir því sem við átti vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki fluttust til stefnda, sbr. 2. málsl. greinarinnar. Hér hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að peningamarkaðslán stefnanda hafi átt að standa til tryggingar á skuld hans samkvæmt gjaldmiðla-skiptasamningunum á grundvelli samningsbundinnar heimildar til skuldajöfnunar þegar kröfurnar væru hæfar til að mætast. Telur dómurinn að þessi umsömdu tryggingarréttindi í þessum afmörkuðu eignum teljist til sérgreindra trygginga viðskiptamanna í þessum skilningi. Af þeim sökum bar stefnda að standa Glitni banka hf. skil á innlánunum, enda færðist krafa á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamninganna ekki til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Því verður að fallast á að stefndi hafi ekki getað greitt innlánin til stefnanda eftir gjalddaga þeirra 31. október 2008. Með tilkynningu 7. október 2009 lýsti skilanefnd Glitnis banka hf. yfir skuldajöfnuði milli kröfu stefnanda samkvæmt þeim og kröfu bankans á grundvelli gjaldmiðlaskiptasamninganna. Kröfurnar voru á því tímamarki, og raunar mun fyrr, hæfar til að mætast og skilyrðum um gagnkvæmni fullnægt svo skuldajöfnuður gæti farið fram. Í þessu ljósi verður að telja stefnandi geti ekki átt kröfu um að stefndi greiði sér þessi innlán. Ber því að sýkna stefnda í málinu. 3. Málskostnaður o.fl. Samkvæmt framansögðu er öllum kröfum stefnanda í málinu hafnað og ber honum því að greiða stefnda málskostnað í samræmi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þykir málskostnaðurinn hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Atorku Group hf. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað. Ásmundur Helgason.
|
Mál nr. 619/2009
|
Kynferðisbrot Nauðgun Miskabætur
|
E var sakfelldur fyrir nauðgun með því að hafa veist að A í húsasundi í iðnaðarhverfi og haft samræði við hana með því að beita hana ofbeldi og sumpart notfært sér það að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar. Við atlöguna hlaut A fjölmarga áverka á líkama og höfði. Framburður E var að mati dómsins ótrúverðugur um tiltekin atriði málsins, en framburður A þótti hins vegar hafa verið trúverðugur, að því leyti sem hún mundi atvik. Rannsókn á áfengismagni í blóði hennar sýndi að hún hefði verið undir miklum áhrifum áfengis um morguninn. Loks gáfu framburðir vitna, sem afskipti höfðu af henni um morguninn og framburður sálfræðings til kynna að eitthvað mjög alvarlegt hefði komið fyrir A þennan morgun. Var talið sannað að E hefði veist að A í húsasundinu í tilgreint sinn. Ennfremur var lagt til grundvallar að E hefði, gegn vilja A, haft samræði við hana. Sæðisblettir á fatnaði hennar, sem og á skóm E, þóttu styðja þá niðurstöðu. Þá var talið að hinir miklu líkamlegu áverkar sem A bar eftir atburðinn slægju því föstu að E hefði þurft að yfirvinna líkamlega mótspyrnu til að hafa samræði við hana. Með hliðsjón af þessu var E sakfelldur samkvæmt ákæru og var háttsemi hans talin varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing E ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða A 1.800.000 krónur í skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir og Benedikt Bogason dómstjóri. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Hann krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms og að refsing hans verði þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 2.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, en frá refsingu ákærða skal draga gæsluvarðhaldsvist hans eins og í dómsorði greinir. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður, en frá refsingu ákærða, Eugenio Daudo Silva Chipa, skal draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 23. maí 2009 til 4. nóvember sama ár. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 30. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 19. júní 2009 á hendur Eugenio Daudo Silva Chipa, kennitala 290479-2589, Fífuseli 14, Reykjavík, fyrir nauðgun með því að hafa að morgni fimmtudagsins 21. maí 2009, í húsasundi við Trönuhraun 6 í Hafnarfirði, veist að A og haft samræði við hana með því að beita hana ofbeldi og sumpart notfært sér það að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar. Við atlöguna hlaut A fjölmarga áverka á líkama og höfði, meðal annars punktblæðingu í hársverði, glóðarauga á vinstra auga, mar og bólgu á vinstri kinn og vanga, mar og rispur við munnvik og hægra megin í andliti, hrufl, roða og mar á herðum, spjaldhrygg og rasskinn, fleiður og mar á fótleggjum, hnjám og utanvert á vinstra læri, roða og eymsli á ytri kynfærum og eymsli í leggöngum. Er háttsemi ákærða talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. A, kennitala [...], krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.500.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. maí 2009 til 11. júlí 2009, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags auk kostnaðar vegna þóknunar við réttargæslu. Ákærði neitar sök. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá aðfaranótt fimmtudagsins 21. maí 2009 kl. 07.16, fékk lögregla á þeim tíma, tilkynningu um að kona væri stödd að Trönuhrauni 6 í Hafnarfirði, sem orðið hafi fyrir líkamsárás. Tilkynnandi er skráður C. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var á vettvangi rætt við C. Kemur fram að C hafi greint frá því að hann hafi verið á leið á júdóæfingu í Trönuhrauni 6. Hafi hann séð A koma gangandi yfir bifreiðastæði á bak við hús nr. 6. Hafi A sagt honum að hún hafi orðið fyrir líkamsárás og að hún væri búin að óska eftir aðstoð lögreglu. Hafi C greint frá því að hann hafi einnig hringt eftir aðstoð lögreglu til að ítreka það að A þyrfti aðstoð. C hafi greint frá því að hann hafi rétt A peysu sína yfir grindverk sem hafi verið á milli þeirra, en A hafi aðeins verið klædd í ermalausan kjól. Er lögreglumenn hafi komið á vettvang hafi A setið á hækjum sér innan við grindverk sem hafi verið á milli húsa nr. 6 og 4 við Trönuhraunið. Hafi hún verið í miklu uppnámi og grátið mikið. Hún hafi verið klædd í hnésíðan ermalausan kjól og verið með peysu yfir öxlum. Þá hafi hún verið bæði berfætt og skólaus. Hún hafi haldið á steini í vinstri hendi. Í fyrstu hafi A ekki getað greint frá því sem komið hafi fyrir, en síðan lyft kjólnum og sagt ,,sjáðu hvað hann gerði“ og bent á sár á báðum hnjám og framan á báðum sköflungum. Hafi lögreglumaður veitt því athygli að hún hafi ekki verið í nærbuxum. A hafi verið með glóðarauga á vinstra auga og marin og bólgin á vinstra kinnbeini. Við bæði munnvik hafi verið roði. Hár hennar hafi allt verið í flóka og hún með rusl í hárinu. Þá hafi hún verið illa áttuð og ekki vitað hvar hún var. Í frumskýrslu kemur fram, að A hafi smátt og smátt farið að segja hvað fyrir hana hafi komið. Hafi hún greint frá því að hún hafi verið að skemmta sér með vinnufélögum sínum. Um miðnættið hafi hópurinn tvístrast og farið niður í bæ. Hafi A, ásamt vinkonu sinni B og eiginmanni B, farið á skemmtistaðinn Dubliners. Inni á Dubliners hafi hún hitt mann sem hafi verið dökkur á hörund og klæddur í Adidas íþróttagalla. Hafi maðurinn boðið henni í glas sem hún hafi pantað á barnum. Hafi maðurinn reynt við hana inni á staðnum en hún ekki haft áhuga. Hafi A hætt að tala við hann en rekist á hann öðru hverju á meðan hún hafi verið inni á staðnum. A hafi farið út af Dubliners um kl. 04.00 um nóttina og ætlað heim. Um leið hafi hún reynt að hringja í dóttur sína og eiginmann. Þegar hún hafi komið út hafi hún hitt manninn aftur og hann boðið henni far. Fram að þessu hafi maðurinn verið mjög almennilegur og hún því þegið farið. Myndi hún lítið eftir bílferðinni en henni hafi fundist eins og þau ækju Sæbrautina því maðurinn hafi rætt um að hann ætti bát í heimalandi sínu. Myndi hún eftir því þegar þau hafi verið að fara út úr bifreiðinni, en þá hafi maðurinn reynt að kyssa hana. Hafi hún ýtt honum burt og sagt við hann að hún væri gift. Maðurinn hafi þá snarbreyst, orðið reiður, rifið í hár hennar og lamið höfði hennar upp við húsvegg. Síðan hafi hún sagt ,,hann fór upp á mig en hann fékk ekki sáðlát, hann tók mig líka aftan frá og fróaði sér yfir mig“. Hafi hún sagt að maðurinn hafi ýtt henni upp að húsvegg. Hafi hann ,,alltaf ýtt henni upp“ og haldið í hárið. Á einhverjum tímapunkti hafi hann haldið í hár hennar og dregið hana eftir jörðinni. Þá hafi hún sagt ,,hann losaði úr bibbanum yfir mig alla“, en síðan hafi hann hlaupið í burtu. Hafi A greint frá því að maðurinn hafi í tvígang tekið sér pásu en þá gengið fram og til baka. Hafi hún þá reynt að ,,sleikja hann upp“ til að halda honum góðum. Hafi hún sagt við hann ,,eigum við ekki bara að vera vinir“, en þá hafi hann reiðst og ráðist aftur á hana. Hafi A sagt frá því að hún hafi tekið upp stein og ætlað að berja manninn en ekki þorað það. Ekki hafi A getað lýst bifreið þeirri er hún og maðurinn hafi verið í. Verið gæti að einhver annar hafi verið með þeim í bifreiðinni. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram, að hið ætlaða brot hafi átt sér stað milli húsa við norður hlið húss nr. 6 við Trönuhraun. Þar hafi verið peysa af A og ofan á henni ljós hár. Um tvo metra frá peysunni hafi verið svartar sokkabuxur og nærbuxur. Ofan á kassa með brotajárni hafi verið háhælaðir skór. Óskað hafi verið eftir lögreglumönnum frá rannsóknar- og tæknideild lögreglu. A hafi verið ekið á slysa- og bráðamóttöku Landspítala háskólasjúkrahúss til aðhlynningar. Einar Guðberg Jónsson rannsóknarlögreglumaður hefur ritað lögregluskýrslu eftir viðtal við A á slysadeild. Kemur fram að viðtalið hafi átt sér stað kl. 11.09. Hafi A þá verið undir miklum áhrifum áfengis og í miklu uppnámi. Hafi hún lýst því að hún myndi ekki mikið eftir atburðum næturinnar. Hún hafi þó getað lýst því að hún hafi verið að skemmta sér með vinnufélögum kvöldið á undan. Hafi hún byrjað að drekka áfengi um kl. 17.00 um daginn og drukkið bjór. Hafi hún verið ,,blindfull“ en þó áttuð. Hafi hún farið á skemmtistaðinn Dubliners. Þar hafi hún hitt mann, dökkan á hörund, íklæddan peysu merktri vörumerkinu Adidas. Ekki kvaðst A geta lýst útliti mannsins frekar. Ekki gæti hún lýst atvikum inni á Dubliners. Hún hafi síðan hitt manninn fyrir utan staðinn. Hafi hann boðið henni að koma með í bifreið. Hafi henni fundist hún geta treyst manninum og því þegið farið. Hafi þau sennilega farið í leigubifreið og setið bæði í aftursæti bifreiðarinnar. Hafi maðurinn eitthvað verið að reyna við hana en hún sagt honum að hún væri gift. Ekki myndi hún vel eftir bílferðinni en talið þau vera komin í Dugguvog í Reykjavík. Það hafi síðan reynst vera iðnaðarhverfi í Hafnarfirði. Það næsta er hún myndi hafi verið að hún hafi verið að slást við manninn og að reyna að verjast honum. Hafi hún verið mjög hrædd. Ekki hafi hún viljað lýsa fyrir lögreglumanninum hvað maðurinn hafi gert við hana. Hún hafi tekið upp grjót og ætlað að reyna að verja sig með því, en ekki þorað að nota það. Þegar maðurinn hafi verið búinn að klára hafi hann farið. Ekki hafi A útskýrt hvað fælist í því að klára. Í skýrslu rannsóknarlögreglumannsins kemur fram að annar rannsóknarlögreglumaður hafi rætt við tvö vitni. F hafi tjáð lögreglumanni að hann hafi verið á leið til vinnu kl. 06.00 um morguninn og er hann hafi komið í Trönuhraunið hafi hann séð til karlmanns, dökkan á hörund, halda á konu, hvítri á hörund, á hestbaki. Hafi konan slegið í rass karlmannsins. Hafi konan verið berfætt og F því ekki fundist óeðlilegt að maðurinn héldi á henni. Konan hafi virst með fullri meðvitund. Í skýrslu rannsóknarlögreglumannsins kemur fram, að kl. 13.30 á fimmtudeginum hafi Einar Guðberg farið að skemmtistaðnum Dubliners í Hafnarstræti. Hafi hann fengið aðgang að eftirlitsmyndavélakerfi staðarins og skoðað upptökur úr öllum vélum. Hafi hann fundið A í fylgd manns sem hafi verið dökkur á hörund. Hafi sá verið íklæddur dökkum leðurjakka og í dökkri hettupeysu innanundir jakkanum. Hafi hann verið með dökka húfu á höfði. Vél nr. 3 taki myndir frá bar skemmtistaðarins á neðri hæð. Á stuttu myndskeiði kl. 04.53 sjáist maðurinn kaupa drykk á barnum. Á myndskeiðinu frá kl. 04.49 til 04.58 sjáist maðurinn og A dansa, faðmast og kyssast. Þá deili þau bjór sem maðurinn hafi keypt. Vél nr. 11 taki myndir í anddyri staðarins. Kl. 05.37 sjáist maðurinn við útgang staðarins en skömmu síðar komi dyravörður með A og vísi henni út. Maðurinn hafi um leið farið út af staðnum. Vél nr. 9 taki myndir fyrir utan skemmtistaðinn. Kl. 05.38 til 05.39 sjáist A og maðurinn yfirgefa staðinn. Samkvæmt myndskeiði hafi A virst eiga mjög erfitt með gang væntanlega sökum ölvunar. Hafi hún og maðurinn gengið austur Hafnarstræti í átt að Pósthússtræti og horfið sjónum í grennd við Landsbankann í Austurstræti. Skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á A liggur fyrir í rannsóknargögnum málsins. Fram kemur að A hafi komið í skoðun kl. 08.50 fimmtudaginn 21. maí 2009. Í skýrslunni kemur fram lýsing A á atvikinu. Í lýsingu hennar kemur m.a. fram, að árásarmaðurinn hafi skyndilega umbreyst og reiðst og farið að rífa í hár hennar. Hafi henni fundist hann ætla að rífa af sér hárið og allt skinnið. Hafi hann hent höfði hennar í vegg og kýlt hana og reynt að komast upp á hana. Hafi A tekist að hindra það í fyrstu. Hafi hún tekið vel á móti og reynt að sleikja manninn upp með því að segjast vera vinur hans. Myndi hún að maðurinn ,,tróð limnum upp í hana og jagaðist og þetta var ógeðslega sárt“ Hafi hann farið aftan að henni og ,,í leggöng með liminn og jagaðist og jagaðist og þetta var ógeðslega sárt“. Hafi hún talið manninn fá það í leggöng og utan á rasskinnar hennar. Myndi hún að hún hafi þá verið liggjandi. Í frásögn sjúklings í skýrslunni er merkt við kynmök í leggöng, getnaðarlim settan í munn, sáðlát að því er haldi. Ekki sé vitað hvort kynfæri hafi verið sett í munn eða hvort smokkur hafi verið notaður. Um ástand við skoðun er skráð að A hafi verið í losti, hún hafi búið við óraunveruleikakennd, framsetning verið samhengislaus, hún verið eirðarlaus, fengið grátköst og verið óttaslegin. Hún hafi verið í hnipri, með skjálfta, hroll og vöðvaspennu. Hún hafi haft tíð þvaglát. Hún hafi verið með fjölmarga áverka í andliti. Hún hafi verið með mar á vinstri kinn og vanga og með glóðarauga. Hún hafi verið mjög bólgin. Hún hafi verið með rauðar rákir við munnvik, rispur á hægri kinn og utanvert við hægri augabrún þar sem sjá hafi mátt sár. Hár hafi allt verið í miklum flóka, aðallega vinstra megin og hafi þar húðblæðingar verið að sjá í hársverði, eymsli og lausar hárflyksur. Áverkar á höfði séu eftir þung högg eða mikinn þrýsting af hörðu undirlagi. A hafi verið með hrufl, roða, mar og eymsli yfir spjaldhrygg. Djúpt þríhyrningslaga mar, eymsli og veikur blámi sé yfir miðri rasskinn. Roði og rispur hér og hvar sé dreift yfir herðasvæði. Ástæða áverka á baki, rassi og herðum geti t.d. verið eftir núning eða hart undirlag. A sé með stórt djúpt mar utanvert á vinstra læri 13 x 5 cm og sé þar nær jafn löng rauð rispa í miðið. Hún sé með hrufl og fleiður á hnjám, rispur, mar á leggjum og fleiður við vinstri ökkla utanvert. Áverkar geti verið eftir högg og eða þrýsting af hörðu undirlagi og rispur eftir eitthvað hrjúft. A sé aum í leggangaopi og sé roði rétt neðan við þvagrásarop. Þá sé hún hvellaum efst í leggöngum. Í niðurstöðu læknis kemur m.a. fram að skoðun staðfesti fjöláverka sem geti vel komið heim og saman við frásögn. Blóð hafi verið tekið til alkóhólrannsóknar merkt 1731. Í niðurstöðu matsgerðar Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði frá 9. júní 2009 kemur fram að í blóðsýni sem tekið hafi verið og sé merkt NM-1731 hafi mælst 2.20 af alkóhóli í blóði og yfir 3 í þvagi. Niðurstöður rannsóknarinnar sýni að hlutaðeigandi hafi verið undir miklum áhrifum áfengis þegar blóðsýnið hafi verið tekið. Tæknideild lögreglu hefur ritað skýrslu vegna vattvangsrannsóknar við Trönuhraun 6 í Hafnarfirði og er skýrslan merkt V-12-1 í rannsóknargögnum málsins. Fram kemur að vettvangur hafi verið ljósmyndaður og leitað lífsýna. Í skýrslunni eru uppdrættir af vettvangi sem og ljósmyndir. Fatnaður hafi fundist í húsasundinu og hann haldlagður. Í skýrslu Tæknideildar merkt V-13-1 kemur fram um prófun á fatnaði. Niðurstaða rannsóknarinnar er að í kjól hafi fundist blettir sem gefið hafi jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófum sem sæði. Smásjársýni hafi einnig getið til kynna að í blettunum væri að finna sáðfrumur. Séu því til staðar lífsýni sem nothæf séu til DNA kennslagreiningar. Í framangreindri skýrslu Tæknideildar er að finna ljósmyndir sem teknar voru af A á Neyðarmóttöku 21. maí 2009, en fram kemur að myndirnar hafi verið teknar af starfsmanni Neyðarmóttökunnar. Loks hefur Tæknideild ritað skýrslu vegna rannsóknar á fatnaði og réttarlæknisgögnum ákærða. Í niðurstöðu skýrslunnar kemur fram að á skóm ákærða hafi fundist tveir blettir sem gefið hafi jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófum sem sæði. Jafnframt hafi fundist sáðfrumur í smásjársýni sem útbúið hafi verið úr öðrum blettanna. Séu því til staðar gögn sem nothæf séu til DNA kennslagreiningar. Lögreglumaðurinn Jóhann Björn Skúlason hefur ritað lögregluskýrslu laugardaginn 23. maí 2009 kl. 5.19 vegna málsins. Fram kemur að skýrslan sé rituð vegna upplýsinga um ætlaðan geranda í málinu en við aðalmeðferð málsins kom fram að innan lögreglunnar hafi verið dreift upplýsingum um mann dökkan á hörund og konu sem hafi verið henni samferða í Hafnarstræti að morgni fimmtudagsins 21. maí, en lögregla hafi viljað hafa uppi á manninum. Samkvæmt skýrslunni hafi lögreglumenn verið að aka Hafnarstræti í almennu eftirliti. Kl. 05.39 hafi lögreglumenn veitt athygli manni og konu við Hafnarstræti 8. Hafi maðurinn komið að lögreglubifreiðinni og viljað ræða við lögreglu. Konan hafi setið á tröppu húsnæðis Landsbankans og virst talsvert ölvuð. Maðurinn hafi hins vegar ekki virst ölvaður. Hafi hann greint lögreglu frá því að bifreið hans hafi verið stolið skömmu áður. Hafi lögreglumenn tekið niður upplýsingar um manninn, Eugenio Daudo Silva Chipa, ákærða í máli þessu. Manninum hafi verið lýst sem þeldökkum, klæddur íþróttafatnaði og með derhúfu. Konan hafi verið klædd í síðan kjól. Hún hafi síðan staðið á fætur og gengið í burtu en ekki virst vilja ræða við lögreglu. Maðurinn hafi farið á eftir. Einhver samskipti hafi verið á milli þeirra. Hafi lögreglubifreiðinni verið ekið inn á Lækjargötu og lögreglumenn séð manninn og konuna fara inn í leigubifreið við gatnamót Austurstrætis. Hafi Jóhann Björn þekkt A sem konuna með ákærða við athugun á mynd í ökuskírteinaskrá lögreglu. Föstudaginn 22. maí 2009 mætti A á lögreglustöð og lagði fram kæru vegna nauðgunar. Er tekið fram að árásarmaðurinn hafi þá verið ókunnur. Við skýrslutöku hjá lögreglu þennan dag lýsti hún atvikum málsins. Ákærði var handtekinn af lögreglu föstudaginn 22. maí 2009 kl. 18.41. Gaf hann skýrslu hjá lögreglu vegna málsins næsta dag. Var hann aftur yfirheyrður af lögreglu 28. maí 2009 og 11. júní 2009. Þá gaf hann skýrslu við aðalmeðferð málsins. Ákærði hefur greint þannig frá atvikum málsins að hann hafi verið að skemmta sér á skemmtistaðnum Dubliners í Reykjavík aðfaranótt fimmtudagsins 21. maí 2009. Hafi hann verið á staðnum á milli kl. 03.00 og 03.30 um nóttina. Á staðnum hafi hann hitt A. Þau hafi spjallað saman og dansað. Hafi þau rætt það inni að verða samferða út af staðnum. A hafi farið út af staðnum og ákærði tveimur til fimm mínútum síðar. Ekki hafi þau rætt sérstaklega hvað þau ætluðu að gera í framhaldinu en legið hafi í loftinu að þau myndu eiga góða stund saman. Hafi þau bæði vitað hvað myndi gerast í framhaldinu og að það hafi verið að hafa samfarir saman. Ákærði hafi lagt bifreið sinni í Hafnarstræti rétt hjá Dubliners. Þegar ákærði hafi séð að bifreið hans var horfin hafi hann rætt við lögreglumenn í lögreglubifreið á ferð þar rétt hjá. Ákærði og A hafi tekið leigubifreið saman. Hafi A sest í framsætið en ákærði aftursæti bifreiðarinnar. A hafi síðan klifrað yfir í aftursætið til ákærða. Í lögregluyfirheyrslu 23. maí 2009 bar ákærði að þau hafi rætt um að hafa samfarir og konan sagst búa í Hafnarfirði. Hafi þau því beðið bifreiðastjórann um að aka til Hafnarfjarðar. Þau hafi farið út úr bifreiðinni rétt hjá veitingastaðnum American Style í Hafnarfirði. Við skýrslutöku hjá lögreglu 28. maí 2009 bar ákærði á sama veg og að A hafi gefið fyrirmæli um að aka til Hafnarfjarðar þar sem hún ætti heima þar. Er ákærða var bent á að lögreglu væri kunnugt um að ákærði væri með dvalarstað að Dalshrauni 13 í Hafnarfirði breytti ákærði framburði sínum og bar að líklegt væri að þau hafi ætlað heim til ákærða að Dalshrauni 13 þar sem ákærði hafi verið með dvalarstað. Var framburður ákærða fyrir dómi á sama veg og kvaðst hann hafa gefið leigubifreiðastjóranum fyrirmæli um að aka til Hafnarfjarðar. A hafi kvartað undan því að hún finndi til í fótunum. Af þeim ástæðum hafi ákærði borið hana á bakinu. Við einhverjar tröppur hafi ákærði hrasað og þau bæði dottið í jörðina. Þau hafi fundið húsasund og byrjað að kyssast. Eitt hafi leitt af öðru. Við lögregluyfirheyrslu bar ákærði að A hafi farið úr nærbuxum og sokkabuxum, en ákærði dregið gallabuxur sínar niður að ökkla. Fyrir dómi bar ákærði hins vegar að A hafi tekið sokkabuxur og nærbuxur að ökkla en ekki farið alveg úr þeim. A hafi haft við hann munnmök. Í framhaldi hafi hún lagt peysu sína á jörðina og lagst á bakið. Ákærði hafi lagst ofan á hana og þau haft samfarir. A hafi kvartað undan því að steinn væri að stingast í bakið á henni og þau því breytt um stellingu. Þá hafi hún beygt sig fram og ákærði verið fyrir aftan hana og aftanfrá haft við hana samfarir í leggöng. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að honum hafi orðið sáðlát. Þau hafi hætt. Ákærði hafi hysjað upp um sig buxurnar, tekið upp síma sinn og farið að athuga með hringingar í hann. Hafi hann kvatt A, sem þá hafi verið að pissa og með buxurnar á hælum. Hafi hann í framhaldinu farið. Hafi hann hringt í barnsmóður sína og fengið leyfi hennar til að koma til hennar. Ekki kvaðst ákærði viss um hvað klukkan hafi verið er hann hafi hringt í barnsmóður sína. Ákærði hafi náð í leigubifreið í nágrenninu og farið að Fífuseli 14 í Reykjavík. Ákærði kvaðst sennilega hafa drukkið fjóra bjóra um nóttina. A hafi ekki verið ofurölvi en nokkuð drukkin. Ákærði kvaðst ekki hafa veitt A neina áverka þessa nótt og ekki hafa séð neina áverka á henni er hann hafi yfirgefið hana. A kvaðst hafa verið að skemmta sér með vinnufélögum sínum umrædda nótt. Hafi hún farið með þeim í miðbæ Reykjavíkur en þau síðan orðið viðskila. Hafi hún verið orðin ein á ferð og farið á skemmtistaðinn Dubliners. Hafi hún verið búin að drekka þó nokkurt magn af bjór frá því kl. 18 til 19 um daginn. Hún hafi ekki þurft að drekka mikið af áfengi til að verða ölvuð. Myndi hún eftir að hafa fengið sér bjór á Dubliners. Maður, svartur á hörund, hafi gefið sig fram við hana á staðnum og boðið henni bjór að drekka. Myndi hún lítið eftir samskiptum við manninn sökum ölvunarástands síns. Þá myndi hún ekki eftir að hafa dansað við manninn. Hafi hún sennilega verið inni á staðnum í um tvo klukkutíma. Myndi hún ekki eftir að hafa yfirgefið staðinn, en myndi eftir því að hafa verið stödd í Hafnarstræti. Kvaðst hún staðfesta, að myndir úr eftirlitsmyndavélakerfi skemmtistaðarins Dubliners, sem henni hafi verið sýndar undir rannsókn málsins, væru af henni. Finnist henni eins og maðurinn hafi sagt að hann væri með bifreið og gæti skutlað henni. Myndi hún ekki eftir sér aftur, fyrr en hún hafi verið í átökum við manninn. Hafi hún sennilega verið í einhverju porti, berfætt, búið að klæða hana úr leggings buxum og nærbuxum. Vissi hún ekki hvernig það hafi atvikast að hún hafi farið úr þessum flíkum. Maðurinn hafi ráðist á hana og verið mjög heiftúðugur. Hafi hann verið brjálaður í framan. Myndi hún eftir því að maðurinn hafi haldið um getnaðarlim sinn og verið að ota honum að andliti hennar. Hafi maðurinn verið að reyna að eiga við hana samfarir, en að því er hún héldi, ekki tekist. Gæti hún þó ekki sagt til um hvort honum hafi tekist að koma getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar. Myndi hún síðan eftir að vera komin með stein í hendi. Hafi maðurinn alltaf verið að rífa í hárið á henni og draga hana um. Hafi hún reynt að vingast við manninn til að ofbeldinu myndi ljúka. Þá myndi hún eftir að hafa legið á fjórum fótum og maðurinn verið fyrir aftan hana. Í lögregluyfirheyrslu greindi hún frá því að maðurinn hafi sennilega fengið sáðlát yfir rassinn á henni en þó væri hún ekki viss um það atriði. Hafi hann verið flóttalegur og í framhaldinu komið sér á brott. Stuttu síðar hafi hún orðið vör við tvo pilta á bak við járngrindverk. Myndi hún eftir að hafa kallað til þeirra og beðið þá um að hringja í lögreglu. Myndi hún eftir því að hafa hringt sjálf í lögreglu um líkt leyti og maðurinn hafi farið frá henni. Myndi hún ekki eftir því er lögregla hafi komið á vettvang eða þegar hún hafi verið flutt á slysadeild. Þó myndi hún eftir læknisskoðun sem hún hafi farið í. Kvaðst A hafa talið sig í lífshættu þegar árásarmaðurinn hafi ráðist á hana. Hafi hún verið mjög hrædd og óttaslegin. A kvað atburðinn hafa haft mikil áhrif á sig. Væri mikil skömm tengd honum og sjálfsásökun. Hafi hún reynt að halda atburðinum leyndum fyrir sínum nánustu. Líðan hennar væri hræðileg. C kvaðst hafa beðið í Trönuhrauni 6 að morgni fimmtudagsins 21. maí 2009, ásamt D, en þeir hafi verið að fara á júdóæfingu. Hafi þeir verið að bíða eftir þjálfara sínum og því vitað hvað tímanum hafi liðið. Hafi C verið mættur á staðinn kl. 06.48 en kl. 07.13 hafi C og D orðið varir við konu koma á milli húsa. Hafi konan byrjað að hrópa á hjálp og gengið að rimlahliði er hafi verið á milli þeirra. Hafi C séð að konan var lemstruð og fötin rifin á hnjám. Þá hafi hún ekki verið í neinum skóm. Hafi hún sagt eitthvað eins og ,,hann lamdi mig“. Hafi C farið úr jakka sem hann hafi verið í og rétt konunni í gegnum rimlahliðið. Konan hafi verið með stein í hendi. Hafi hún sagt að hún hafi hringt á lögreglu. Hafi C engu að síður hringt á lögreglu til að árétta útkallið. Stuttu síðar hafi lögregla komið á vettvang. Hafi konan ekki lýst árásarmanninum að öðru leyti en að hann hafi verið dökkur á hörund. Hafi hún sagt að hún hafi fengið far með honum. Konan hafi greinilega verið ölvuð og sjokkeruð. Ekki hafi C orðið var við nein hróp eða köll á meðan hann hafi beðið eftir þjálfara sínum. D skýrði frá atvikum með sambærilegum hætti og C. Hafi hann ásamt C beðið við Trönuhraunið eftir þjálfara þeirra en á staðinn hafi D komið kl. 06.50. Hlið sem hafi verið inn í port hafi verið lokað en þjálfarinn verið með lykil að portinu. Hafi D og C séð konuna koma að hliðinu hinum megin frá, en þá hafi klukkan verið 07.13. Konan hafi greinilega verið í sjokki og beðið um hjálp. Hafi hún talað um að maður hafi ráðist á hana. Þeir hafi reynt að róa konuna niður á meðan beðið hafi verið eftir lögreglu. Hafi þeir beðið í um 15 mínútur þar til lögregla kom. Hafi það ekki verið fyrr en lögregla kom að grindverkið hafi verið opnað og konan komið í gegnum hliðið. Hafi það verið læst og þjálfari þeirra með lykil að hliðinu. Hafi D tekið eftir því að kjóll konunnar hafi verið rifinn og hún haldið á steini í hendi. Hafi konan talað um dökkan mann sem ráðist hafi á sig. Ekki hafi D orðið var við nein köll á meðan hann hafi beðið eftir þjálfara sínum. E kvað ákærða vera barnsföður sinn. Hafi ákærði komið til B að kvöldi miðvikudagsins 20. maí. Hafi hann farið í bæinn um kl. 01.00 eftir miðnættið, en þar hafi hann ætlað að hitta bróður sinn. Ákærði hafi hringt í E á milli kl. 05.45 og 05.47 um nóttina og látið E vita að bifreið hans hafi verið stolið. Ákærði hafi hringt aftur kl. 07.20 um morguninn og spurt hvort hann mætti koma heim til hennar. Hafi hann sagt að hann hafi týnt lyklum sínum. Heim til hennar hafi ákærði komið kl. 07.45. Er þangað kom hafi þau rætt saman og ákærði m.a. vilja að hringt yrði í lögreglu vegna stuldar á bifreiðinni. Ákærði hafi á þessum tíma verið drukkinn. Ekki hafi hún séð þess merki að ákærði hafi lent í átökum um nóttina. Fyrir dóminn komu lögreglumennirnir Ágústa Ringsted, Einar Guðberg Jónsson og Jóhann Björn Skúlason. Gerðu lögreglumennirnir grein fyrir sínum þætti í rannsókn málsins. Ágústa kvaðst hafa komið á vettvang í Trönuhrauni 6. Er Ágústa hafi komið á vettvang hafi A setið á hækjum sér og verið með stein í hendi. Hafi hún grátið og verið í uppnámi. Hafi hún lyft kjól sínum og sagt ,,sjáðu hvað hann gerði“. Hafi Ágústa tekið eftir því að konan var ekki í nærbuxum. Hafi hún bent á stað þar sem sokkabuxur, nærbuxur og skór hennar hafi verið. Hafi hún tjáð Ágústu að hún hafi hitt mann á skemmtistaðnum Dubliners um nóttina og hafi maðurinn verið dökkur á hörund. Maðurinn hafi reynt við A og m.a. boðið henni í glas. Hún hafi síðan hitt manninn aftur fyrir utan staðinn og hann boðið henni far. Bifreiðinni hafi verið ekið til Hafnarfjarðar. Er þangað kom hafi maðurinn ætlað að kyssa hana en hún ýtt honum frá sér. Hafi maðurinn orðið reiður og rifið í hár hennar. Hafi A sagt að maðurinn hafi farið upp á sig og dregið hana um á hárinu. Hafi hann fróað sér yfir hana en því hafi hún lýst á þann hátt að hann hafi ,,losað úr bibbanum yfir hana“. Að því loknu hafi hann hætt og hlaupið á brott. Ágústa kvað konuna greinilega hafa verið ölvaða. Áfengislykt hafi verið af henni, auk þess sem hún hafi verði þvoglumælt. Farið hafi verið með konuna á Neyðarmóttöku. Ágústa hafi tekið niður frásögn konunnar á vettvangi sem og í lögreglubifreiðinni á leið á Neyðarmóttökuna. Frásögnin hafi verið punktuð niður og síðan skráð í lögregluskýrslu eftir að á lögreglustöð var komið. Einar Guðberg kvaðst hafa stjórnað rannsókn málsins. Eftir að A hafi greint frá því að þeldökkur maður sem hún hafi hitt á Dubliners þessa nótt hafi veist að henni, hafi nærmynd af manninum úr eftirlitsmyndavélakerfinu á Dubliners verið dreift innan lögreglukerfisins. Á föstudeginum hafi lögreglumaður sett sig í samband við Einar og greint frá því að dökkur maður og kona hafi komið að lögreglubifreið í Austurstræti umrædda nótt vegna stolinnar bifreiðar. Viðkomandi lögreglumaður hafi skoðað mynd í ökuskírteinaskrá af brotaþola í kynferðisbrotamálinu og staðfest að um sama einstakling væri að ræða. Teknar hafi verið niður upplýsingar um þann sem komið hafi að lögreglubifreiðinni um nóttina vegna þjófnaðarins. Ákærði hafi verið boðaður á lögreglustöð og Einar borið þar kennsl á hann sem manninn á mynd úr eftirlitsmyndavélakerfinu á Dubliners en m.a. hafi maðurinn enn verið í sömu fötunum. Hafi ákærði verið handtekinn í framhaldi af því. Einar kvaðst hafa rætt stuttlega við A á Neyðarmóttöku. A hafi greinilega verið mjög sjokkeruð og lítið getað sagt. Hafi hún einungis sagt að maður hafi lamið hana og nauðgað henni. Einar kvaðst hafa farið á skemmtistaðinn Dubliners í framhaldi af þessu og skoðað þar myndir úr eftirlitsmyndavélakerfi staðarins. Hafi hann gert grein fyrir þeirri skoðun sinni í lögregluskýrslu á meðal rannsóknargagna málsins. Ákærði hafi verið settur í réttarlæknisfræðilega skoðun. Við þá skoðun hafi ekki komið í ljós neinir áverkar á ákærða. Jóhann Björn Skúlason kvaðst hafa verið á ferð í miðbæ Reykjavíkur aðfaranótt fimmtudagsins 21. maí 2009. Um morguninn hafi komið að lögreglubifreiðinni maður, dökkur á hörund, og tilkynnt um þjófnað á bifreið. Hafi kona verið með manninum. Manninum hafi verið bent á að fara á lögreglustöð en engu að síður upplýsingar verið teknar niður um hann og bifreiðina. Konan í fylgd mannsins hafi virst mjög ölvuð. Hafi hún hallað sér upp að vegg húsnæðis Landsbankans í Austurstræti. Maðurinn hafi hins vegar ekki verið eins ölvaður og hafi það komið Jóhanni sérkennilega fyrir sjónir. Næsta dag hafi Jóhann séð mál í lögreglukerfinu þar sem óskað hafi verið eftir upplýsingum um mann sem hafi svipað til þess manns sem komið hafi að lögreglubifreiðinni um nóttina. Þá hafi nafn brotaþola verið komið fram. Hafi Jóhann skoðað mynd af brotaþolanum í ökuskírteinaskrá og þar borið kennsl á konuna og manninn frá því aðfaranótt fimmtudagsins 21. maí. Hafi Jóhann ritað lögregluskýrslu um málið í kjölfarið. Ósk Ingvadóttir læknir staðfesti skýrslu sína um réttarlæknisfræðilega skoðun á A. Konan hafi verið illa leikin og með mikið af áverkum á skrokki. Hún hafi verið í slæmu andlega ástandi. Komið hafi í ljós að konan hafi verið hárreitt en punktablæðing hafi verið í hársverði. Í hári hennar hafi fundist hárvöndull sem geti hafa verið hár úr árásarmanninum. Ekki væri útilokað að A hafi fengið einhverja áverka við það að liggja á hnjám á ójöfnu undirlagi en aðrir áverkar hafi verið það djúpir að þeir hafi komið af einhverju þungu. Ósennilegt verði að telja að konan hafi fengið þá áverka sem hún hafi greinst með í samförum sem farið hafi fram með vilja hennar en áverkarnir hafi verið það víða um líkamann. Hún hafi greinst hvellaum efst í leggöngum. Sú greining útiloki ekki neitt og segi ekki til um hvort viðkomandi hafi haft samfarir eða ekki. Ragna Ragnarsdóttir sálfræðingur staðfesti sálfræðivottorð sitt vegna A. A hafi komið fjórum sinnum til Rögnu, síðast daginn fyrir aðalmeðferð málsins. A hafi verið greind þannig að hún hafi orðið fyrir áfalli og kynferðislegu ofbeldi. Hafi henni liðið mjög illa og verið mjög hrædd. Væri hún enn í miklu áfalli og sýndi mjög alvarleg streitueinkenni. Væri enda stutt síðan atburðurinn hafi átt sér stað. Væri það þekkt í tilvikum sem þessum að þolendur kynferðisofbeldis færu að kenna sér um verknaðinn. Væri skömmin vegna verknaðarins erfið að lifa með. Þá yki minnisleysi tengdu atburðinum á hinar andlegu afleiðingar. Þyrfti viðkomandi þolandi að ná samhengi í hlutina til að koma atvikinu aftur fyrir sig til að geta horft fram á veginn. Hafi A reynt að mæta þeim ótta sem hún byggi við. Hafi hún t.a.m. í því skyni með eiginmanni sínum farið aftur á brotavettvang. Erfitt væri að segja til um batahorfur en A yrði áfram í tímum hjá Rögnu. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök nauðgun með því að hafa að morgni fimmtudagsins 21. maí 2009, í húsasundi við Trönuhraun 6 í Hafnarfirði, veist að A og haft samræði við hana með því að beita hana ofbeldi og sumpart að hafa notfært sér það að A hafi ekki getað spornað við samræðinu sökum ölvunar. Við atlöguna á A að hafa hlotið fjölmarga áverka sem nánar er lýst í ákæru. Eru brot ákærða talin varða við 1. og 2. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði neitar sök. Kveðst hann hafa verið A samferða frá Hafnarfirði undir morgun og þau haft samfarir í húsasundi við Trönuhraun 6. Hafi samfarirnar verið með fullum vilja A. Er ákærði hafi yfirgefið hana um morguninn hafi A enga sjáanlega áverka verið með. Í málinu liggur fyrir að tveir menn á leið á júdóæfingu urðu A varir í næsta nágrenni við húsasund það sem ákærði og A voru í þennan morgun. Ber þeim saman um að kl. 07.13 hafi A komið til þeirra og þá verið með sjáanlega áverka og í miklu uppnámi. Klukkan 07.16 fékk lögregla tilkynningu um atburðinn en fyrir liggur lýsing lögreglumanna sem komu á vettvang á ástandi A. Einnig liggur fyrir að ákærði hringdi í barnsmóður sína kl. 07.20 þennan morgun og fór í beinu framhaldi af því heim til hennar að Fífuseli 14 í Reykjavík. Framburður ákærða er að mati dómsins ótrúverðugur um tiltekin atriði málsins. Ákærði hefur lýst því að hann og A hafi þennan morgun haft samræði í húsasundinu við Trönuhraunið og hafi það verið með vilja beggja aðila. A hafi veitt honum munnmök auk þess sem þau hafi haft samræði í leggöng og A legið á bakinu við þær aðstæður. Myndir í rannsóknargögnum málsins sýna þetta húsasund. Verður að telja einkar ósennilegt að ákærði og A hafi valið sér þennan stað til að hafa samræði þegar litið er til aðstæðna á vettvangi, en þær eru einkar óaðlaðandi til slíkra athafna. Þá er framburður ákærða ekki trúverðugur um hvernig samskiptum hans og A lauk þennan morgun. Fær ekki staðist að samskiptum þeirra hafi lokið jafn skyndilega og ákærði lýsir eftir jafn náin kynni og ákærði hefur borið um. Þá er loks til þess að líta að ákærði hefur undir meðförum málsins orðið missaga um förina til Hafnarfjarðar. Í fyrstu lögregluyfirheyrslu staðhæfði hann að A hafi tjáð leigubifreiðastjóranum að aka skyldi til Hafnarfjarðar en þar hafi hún átt heima. Við síðari yfirheyrslu, eftir að ákærða hafði verið bent á að hann hafi á þessum tíma verið með dvalarstað í Hafnarfirði, breytti ákærði framburði sínum að þessu leyti og kvaðst þá sjálfur hafa gefið leigubifreiðastjóranum fyrirmæli um að aka til Hafnarfjarðar, en hann hafi ætlað að dvalarstað sínum. Framburður A hefur á móti verið trúverðugur, að því leyti sem hún man atvik. Rannsókn á áfengisinnihaldi í blóði hennar sýnir að hún hefur verið undir miklum áhrifum áfengis um morguninn. Þá sést af myndskeiði úr myndavélum nr. 9 og 11 úr eftirlitsmyndavélakerfi skemmtistaðarins Dubliners í Hafnarstræti í Reykjavík, að A hefur verið mjög ölvuð er hún yfirgaf staðinn og hefur dyravörður þurft að halda henni uppi til að koma henni út af staðnum. Loks gefa framburðir vitna, sem afskipti höfðu af henni um morguninn, og framburður sálfræðings til kynna að eitthvað mjög alvarlegt kom fyrir A þennan morgun. Þegar litið er til þess klukkan hvað ákærði og A yfirgáfu Dubliners þessa nótt, klukkan hvað ákærði hringdi til barnsmóður sinnar þennan morgun, klukkan hvað A gaf sig fram við vitni í næsta nágrenni vettvangsins er að mati dómsins útilokað að A hafi orðið fyrir barðinu á öðrum en ákærða þennan morgun. Við læknisskoðun greindist A með mikla líkamlega áverka sem styðja þá lýsingu er A gaf á atvikinu í viðræðum við lögreglumann á vettvangi. Þá lýsingu endurtók hún við lækni skömmu síðar. Líkindi eru fyrir því að áfall það sem A varð fyrir þennan morgun hafi lokað fyrir minningu um atburðinum þegar frá leið. Sé það ástæða þess að hana brestur minni til einstakra þátta í atburðarásinni við síðari skýrslugjöf hjá lögreglu sem og við skýrslugjöf við aðalmeðferð málsins. Þegar til ofangreindra atriða málsins er litið og hliðsjón höfð af ótrúverðugum framburði ákærða, er að mati dómsins sannað að ákærði hafi veist að A í húsasundinu þennan morgun. A hefur við skýrslugjöf fyrir dómi ekki getað fullyrt hvort ákærði hafi haft við hana samræði um morguninn. Því lýsti hún hins vegar við lögreglumann í beinu framhaldi af atburðinum sem og hjá lækni. Þegar til þess er litið telur dómurinn óhætt að leggja til grundvallar að ákærði hafi, gegn vilja hennar, haft samræði við A. Sæðisblettir á fatnaði A, sem og á skóm ákærða, styðja þá niðurstöðu. Hinir miklu líkamlegu áverkar sem A bar eftir atburðinn slá föstu að ákærði hefur þurft að yfirvinna líkamlega mótspyrnu til að hafa samræði við hana. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og varðar háttsemi hans við 1. mgr. 194. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði er fæddur í apríl 1979. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi sem máli skiptir um ákvörðun refsingar í málinu. Ákærði hefur hér að framan verið sakfelldur fyrir nauðgun sem fram fór í afskekktu húsasundi í iðnaðarhverfi. Lék hann konuna illa og olli henni miklum líkamlegum áverkum. Með hliðsjón af því, sbr. og 1., 2., 7. og 8. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 23. maí 2009. Réttargæslumaður hefur fh. A krafist skaðabóta úr hendi ákærða. Er krafist bóta að fjárhæð 2.500.000 krónur, auk vaxta. Er vísað til þess að um sé að ræða gróft ofbeldi og kynferðisbrot gagnvart ókunnugri konu. Hafi ákærði misnotað sér ástand brotaþola og beitt hana hrottalegu ofbeldi. Sé krafan studd þeim rökum að brotið hafi valdið brotaþola umtalsverðum miska. Sé verknaðurinn til þess fallinn að skaða sjálfsmynd brotaþola til frambúðar og valda henni ótta og óöryggi. Um lagarök er vísað til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Með vísan til þess er hér að framan er rakið, vottorða og vættis Rögnu Ragnarsdóttur sálfræðings sem og þess sem fram kom við meðferð málsins, er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið A miklum miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins, og þá sér í lagi þeirra miklu líkamlegu áverka er hún hlaut, eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 1.800.000 krónur. Fjárhæð dæmdra skaðabóta ber vexti eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði allan sakarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað ásamt tildæmdum málsvarnarlaunum og þóknun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að viðbættum virðisaukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir vararíkissaksóknari. D ó m s o r ð: Ákærði, Eugenio Daudo Silva Chipa, sæti fangelsi í 4 ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 23. maí 2009. Ákærði greiði A, 1.800.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. maí 2009 til 11. júlí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 569.888 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 278.880 krónur, og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Valgerðar Valdimarsdóttur héraðsdómslögmanns, 167.328 krónur.
|
Mál nr. 482/1999
|
Kærumál Dánarbússkipti Ábúð
|
S sat í óskiptu búi um áratuga skeið eftir lát eiginkonu sinnar án þess fá leyfi sýslumanns til setu í óskiptu búi. Hann seldi G, syni sínum, bújörð sína. Eftir lát S var kaupsamningnum rift með dómi af systrum G. Við skipti dánarbúsins reis ágreiningur um þá kröfu G, að hann hefði rétt til lífstíðarábúðar á jörðinni. Ágreiningur þessi var borinn undir dómstóla samkvæmt reglum laga um skipti á dánarbúum. Talið var að þær ráðstafanir, sem S kynni að hafa gert til að byggja G jörðina hefðu verið ógildar, þar sem skiptum eftir konu hans var ekki lokið. Ekki væri um það að ræða að hann hefði haft ábúðarsamning um jörðina í skilningi ábúðarlaga. Var kröfu G um viðurkenningu á rétti til lífstíðarábúðar því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. desember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á lífstíðarábúðarrétti á jörðinni Syðri-Brú í Grímsnesi, eign dánarbús Snæbjörns Guðmundssonar, sem er til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst aðallega viðurkenningar á fyrrnefndum ábúðarrétti og málskostnaðar í héraði ásamt kærumálskostnaði. Til vara krefst hann þess að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Guðmundur Snæbjörnsson, greiði varnaraðilum, Guðrúnu K. Ottesen, Ásu Snæbjörnsdóttur og Bergþóru Snæbjörnsdóttur, hverri um sig samtals 50.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 801/2016
|
Skilasvik Málsmeðferð Skilorð
|
A var sakfelldur fyrir skilasvik, sbr. 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa sem eigandi, framkvæmdastjóri og prókúruhafi V ehf. millifært í fjögur skipti af bankareikningum félagsins samtals 25.787.998 krónur á eigin reikninga, þar af tvisvar eftir að eignir félagsins höfðu verið kyrrsettar. Voru millifærslurnar ætlaðar greiðslur arðs og krafna sem tilkomnar væru vegna lána sem A veitti V ehf. en með greiðslunum skerti A rétt annarra lánadrottna til að öðlast fullnægju af eignum þrotabús V ehf. Þá var hann sakfelldur fyrir skilasvik, sbr. 2. og 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa með tveimur kaupsamningum selt fyrir óhæfilega lágt verð vara- og aukahluti V ehf. til F ehf. en A var einnig eigandi, framkvæmdastjóri og prókúruhafi þess félags. Voru munirnir veðsettir L hf. Kaupverð munanna var 3.350.000 krónur en samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna var verðmæti þeirra 12.306.492 krónur. Með sölunni, sem fram fór sama dag og farið var fram á gjaldþrotaskipti V ehf., skerti A rétt L hf. og annarra kröfuhafa til að öðlast fullnægju í eignum þrotabúsins. Við ákvörðun refsingar A var litið til þess að hann hafði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Á hinn bóginn var horft til þess að brotin höfðu tekið til umtalsverðra fjárhæða. Var refsing A ákveðin fangelsi í 12 mánuði en fullnustu hennar frestað skilorðsbundið í 2 ár.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verðiþyngd.Ákærði krefstþess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, en til vara aðrefsing hans verði milduð.Með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærðaverður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 9. maí 2016.Það var síðan endurflutt tæplega fimm mánuðum síðar 6. október 2016 og dómurkveðinn upp 3. nóvember sama ár. Hafa engar skýringar verið gefnar á þessarimálsmeðferð, sem er ekki í samræmi við 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Ákærði, Arnar Þórarinn Barðdal,greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 807.276 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hæstaréttarlögmanns,744.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 3. nóvember 2016Mál þetta, sem tekið var til dóms6. október síðastliðinn, er höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu, útgefinni 13. október 2015, á hendur Arnari ÞórarniBarðdal, kennitala [...], Greniási 1, Garðabæ, ,,fyrir skilasvik með því aðhafa á tímabilinu 4. ágúst til og með 30. desember 2009 sem eigandi,framkvæmdastjóri og prókúruhafi Víkurverks ehf., kt. 631173-0559, (síðar LB09ehf.) framið eftirfarandi brot í rekstri Víkurverks ehf. í aðdraganda þess að félagiðvar lýst gjaldþrota með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 17. mars 2010: IMeð því að hafa á tímabilinu 4.ágúst til 26. október 2009 millifært af bankareikningum Víkurverks ehf. á eiginbankareikninga, í eftirgreind fjögur skipti, þar af tvisvar eftir aðkyrrsetning á eignum félagsins hafði farið fram þann 1. október 2009, samtalskr. 25.787.998. Millifærslurnar voru greiðslur tiltölulega hárra krafna semvoru tilkomnar vegna lána sem ákærði veitti til Víkurverks ehf. í kjölfar þessað hann keypti félagið í lok árs 2004 en með því skerti ákærði rétt annarralánadrottna til að öðlast fullnægju af eignum þrotabúsins. Fjármunina nýttiákærði í eigin þágu og sundurliðast færslurnar sem hér greinir:Tilvik DagsetningAf bankareikningÁ bankareikningFjárhæð 4. ágúst 20090116-26-0005590117-05-061855 2.790.0002 6. ágúst 20090116-26-0005600117-05-061855 1.800.000326. október 20090515-04-253559 0701-15-630207 3.987.998427. október 20090515-04-253559 0701-15-630207 7.210.000 Samtals kr. 25.787.998II Meðþví að hafa þann 30. desember 2009 með tveimur kaupsamningum selt fyriróhæfilega lágt verð varahluti og aukahluti Víkurverks ehf. til Ferðavals ehf.,kt. [...], (síðar Vikurverks ehf.) en ákærði var framkvæmdastjóri, prókúruhafiog eigandi Ferðavals ehf. Hlutirnir voru veðsettir [...] hf. (síðar A hf., héreftir A), kt. [...], samkvæmt viðbótarveðsetningu, dags. 18. desember 2008, viðtryggingarbréf, sem upphaflega var útgefið til A hf., kt. [...], nr. [...],dags. 25. ágúst 2008, en með viðaukanum var A veitt veð í heildarvörubirgðumVíkurverks ehf. Samanlagt kaupverð munanna var kr. 3.350.000 en samkvæmt matidómkvaddra matsmanna var verðmæti munanna samtals kr. 12.306.492. Með sölunni,sem fór fram samdægurs og krafist var gjaldþrotaskipta á félaginu, skertiákærði rétt A og annarra kröfuhafa til að öðlast fullnægju í eignum þrotabúsinsog dró taum félags ákærða, Ferðavals ehf., lánadrottnun Víkurverks ehf. tiltjóns að samtals fjárhæð kr. 8.956.492. Sundurliðun seldra muna er sem hérsegir:TilvikMunirGreittVerðmætiKaupverð Aukahlutir. júl. 20100.890.5523.000.0002 Varahlutir8. jan. 2010.415.940 350.000 Samtals 12.306.492 3.350.000 Telstháttsemin samkvæmt I. kafla ákæru varða við 4. tl. 1. mgr. 250. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og samkvæmt II. kafla við 2. og 4. tl. 1. mgr. 250.gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ákærðisótti ekki þing við þingfestingu málsins 29. október 2015, en þá var Haukur ÖrnBirgisson hæstaréttarlögmaður skipaður verjandi ákærða að hans ósk. Fékkverjandinn frest til 4. nóvember 2015 til að kynna sér gögn málsins. Íþinghaldi þann dag neitaði ákærði sök. Fékk ákærði frest til 9. desember 2015til að skila greinargerð af sinni hálfu, sbr. heimild 1. mgr. 165. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Í þinghaldi 9. desember 2015 lagði verjandi ákærðafram ársreikninga Víkurverks ehf., kröfulýsingar í þrotabú LB09 ehf. og fleirigögn. Þá upplýsti verjandi ákærða að hann myndi ekki skila greinargerð ímálinu. Fékk verjandinn viðbótarfrest til gagnaöflunar til 15. janúar 2016. Þávar bókað að aðalmeðferð í málinu væri fyrirhuguð 5. febrúar 2016. Fyrirhuguðumaðalmeðferðum 5. febrúar og 4. mars 2016 var frestað að ósk verjanda ákærða.Aðalmeðferð málsins fór fram 25. apríl 2016 og framhald aðalmeðferðar 9. maísama ár. Frestun aðalmeðferðar var að ósk sækjanda sem óskaði eftir því aðleggja fram viðbótargögn um stöðu Víkurverks ehf. í aðdraganda gjaldþrotsfélagsins og leiða fyrir dóm til skýrslugjafar sem vitni starfsmenn A. Máliðvar dómtekið 9. maí 2016, en þar sem dómur var ekki lagður á málið innantilgreinds frests samkvæmt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 var máliðendurflutt og dómtekið á ný 6. október síðastliðinn. Ákærðineitar sök. Kröfur hans í málinu eru aðallega að hann verði sýknaður af kröfumákæruvaldsins, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lögleyfa. Verjandi ákærða krefst þóknunar sér til handa sem greidd verði úrríkissjóði. AAðdragandi máls þessa er sá að búfélagsins Víkurverks ehf., kennitala 631173-0559, (síðar LB09 ehf.) var tekiðtil gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 17. mars 2010 og varGrímur Sigurðarson hdl. skipaður skiptastjóri í búinu. Ákærði í máli þessu varfyrirsvarsmaður hins gjaldþrota félags en fyrir gjaldþrotið starfrækti félagiðverslun með fellihýsi, húsbíla, tjaldvagna, hjólhýsi og fleira því tengt. Þáannaðist félagið útleigu á ferðavögnum. Þann 1. október 2009 var tekinfyrir hjá sýslumanninum í Kópavogi beiðni [...] hf. um kyrrsetningu eignaVíkurverks ehf. vegna gjaldfallinna lánssamninga, samtals að fjárhæð770.785.853 krónur, auk vaxta og kostnaðar. Var þar um að ræða þrjálánssamninga, lán samkvæmt samningi dagsettum 3. október 2007, sem var ívanskilum frá 1. júlí 2009, lán samkvæmt samningi dagsettum 5. mars 2008, semvar í vanskilum frá 10. nóvember 2008 og lán samkvæmt samningi dagsettum 19.desember 2007, sem var í vanskilum frá 22. ágúst 2009. Í framlögðu endurriti úrgerðabók sýslumanns um fyrirtökuna segir að gerðarbeiðandi meti það svo að hannhefði veð í eignum gerðarþola fyrir 452.522.212 krónum og að gerðarbeiðandikrefðist kyrrsetningar fyrir mismuninum eða 318.538.631 krónu. Ákærði varviðstaddur kyrrsetninguna fyrir hönd Víkurverks ehf. og benti á bankareikningfélagsins nr. [...] til kyrrsetningar en innistæða reikningsins var 24.545.058krónur þann dag. Innistæða reikningsins var kyrrsett til tryggingar kröfunni enbókað að gerðin væri árangurslaus að öðru leyti. Kyrrsetningargerðin vargrundvöllur að beiðni [...] ehf. um að bú Víkurverks ehf. yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Í málinu liggur fyrir minnisblaðVíkurverks ehf., frá 20. nóvember 2009, umskuldastöðu og endurfjármögnun félagsins. Í minnisblaðinu er rakið að viðræðurhafi átt sér stað á milli Víkurverks ehf. og [...] hf. um skuldastöðu þessfyrrnefnda og hvernig hægt verði að tryggja rekstrargrundvöll félagsins þannigað tjón bankans og eigenda verði lágmarkað. Í minnisblaðinu er gert ráð fyrirað skuldir bankans nemi 772.000.000 króna og að bankinn hafi veð fyrir518.000.000 króna. Tillaga Víkurverks ehf. um lausn fólst samkvæmtminnisblaðinu í því að skuldir félagsins yrðu færðar niður um 203.000.000króna, sem greiddar yrðu með hinum veðsettu eignum, lausafjármunum og nýjumlánum. Þá segir að félagið þurfi á allra næstu dögum að greiða aðrargjaldfallnar skuldir, meðal annars vegna virðisaukaskatts. Þann 30. desember 2009 voruundirritaðir tveir kaupsamningar á milli Víkurverks ehf. og Ferðavals ehf., enákærði í málinu var hluthafi beggja félaga, framkvæmdastjóri og stjórnarmaðurþeirra beggja og ritaði undir samningana fyrir þeirra hönd. Annars vegar var umað ræða kaupsamning um „alla varahluti“ í verslun Víkurverks ehf. aðVíkurhvarfi 6 sem seldir voru fyrir 350.000 krónur og hins vegar kaupsamning um„aukahluti“ í sömu verslun sem voru seldir fyrir 3.000.000 krónur. Vara- ogaukahlutir Víkurverks ehf. voru því seldir á 3.350.000 krónur. Með matsgerð 4.apríl 2012 mat dómkvaddur matsmaður varahlutina á 1.415.940 krónur ogaukahlutina á 10.890.552 krónur, eða samtals á 12.306.492 krónur. Með bréfi 1. nóvember 2010tilkynnti fulltrúi skiptastjóra þrotabúsins til lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu ýmis ætluð brot ákærða sem fyrirsvarsmanns hins gjaldþrotafélags. Í bréfinu segir að við könnun skiptastjóra á reikningum félagsins hafikomið í ljós að millifærðir hafi verið töluverðir fjármunir af bankareikningumfélagsins yfir á bankareikning ákærða stuttu fyrir kyrrsetninguna og tökufélagsins til gjaldþrotaskipta með þar tilgreindum millifærslum auk þess semvarahlutir og aukahlutir hafi verið seldir fyrir óhæfilega lágt verð frá Víkurverkiehf. til Ferðavals ehf. með tveimur kaupsamningum 30. desember 2009. Málið vartekið til rannsóknar og lauk rannsókninni í október 2013. Svo sem fram er komiðvar ákæra gefin út 13. október 2015. Skiptastjóri þrotabúsLB09 ehf. höfðaði fyrir hönd búsins tvö einkamál vegna gerninga þeirra semákært er fyrir í máli þessu, en í báðum málum krafðist þrotabúið riftunar aukendurgreiðslu. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 10. október 2012 í málinu númerE-929/2011: LB09 ehf. gegn Víkurverki ehf. var rift tveimur kaupsamningum ámilli Víkurverks ehf. og Ferðavals ehf. frá 30. desember 2009 og Víkurverkiehf. gert að endurgreiða þrotabúinu 8.956.492 krónur auk dráttarvaxta. Dóminumvar ekki áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar Íslands 14. febrúar2013 í málinu nr. 537/2012: Arnar Þórarinn Barðdal gegn Þrotabúi LB09 ehf. varrift fjórum greiðslum af bankareikningum LB09 ehf. til ákærða: 2.790.000 krónumsem inntar voru af hendi 4. ágúst 2009, 1.800.000 krónum sem inntar voru afhendi 6. ágúst 2009, 13.987.998 krónum sem inntar voru af hendi 26. október2009 og 7.210.000 krónum sem inntar voru af hendi 27. október 2009. Var ákærðidæmdur til að greiða þrotabúi LB09 ehf. 25.787.998 krónur auk dráttarvaxta. Svo sem fram er komið var ákærðiframkvæmdastjóri, prókúruhafi og eigandi Ferðavals ehf. Nafni þess félags var ídesember 2009 breytt í Vikurverk ehf., kt. 500306-1650 með tilkynningu tilfyrirtækjaskrár og tók síðarnefnda félagið við rekstri þrotabúsins ogstarfrækir sambærilega starfsemi og þrotabúið gerði áður og er ákærðiframkvæmdastjóri og eigandi þess félags.B Verðurnú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðsthafa verið eigandi hins gjaldþrota félags frá upphafi, framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður. Rekstur félagsins hafi alltaf gengið vel og hafi félagið borgaðallar skuldir á gjalddaga. Ákærði kvað ástæðu þess að félagið hafi verið tekiðtil gjaldþrotaskipta vera að rekja til þriggja gengistryggðra erlendra lána sem félagið hafi tekið hjá A hf.Upphafleg lánsfjárhæð hafi verið um 320 milljónir en lánin hafi síðan hækkað í770 milljónir. Hafi bankanum verið óheimilt að gengistryggja höfuðstól lánannaog því hafi útreikningur bankans á skuldum félagsins verið rangur. Félagið hafiverið gjaldfært til þess að greiða bæði vexti og afborganir fram á síðasta dagog því hafi það verið mistök að taka félagið til gjaldþrotaskipta. Þákom fram hjá ákærða að í byrjun árs 2008 hafi félagið fundað með starfsmönnum Ahf. um lánin. Auk ákærða hafi B og útibússtjóri bankans og aðstoðarmaður hans,C, setið fundina. Spurður um það hvort lán félagsins hjá bankanum hafi veriðfallin í gjalddaga á árinu 2008 kvað ákærði svo ekki vera. Ákærða var þá kynntað samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar ímáli nr. 537/2012 hafi lánin þrjú verið í vanskilum frá 22. ágúst 2008, 10.nóvember 2008 og 1. júlí 2009. Ákærði kvað það vera rangt. Ákærði bar að árin2007, 2008 og 2009 hafi allt verið í eðlilegum skorðum, bankinn hafi aldreireynt neinar innheimtur. Bankinn hafi alltaf tekið greiðslur af láninu, bæðiafborganir og vexti, og hafi alltaf haft heimild til að taka af veltureikningifélagsins fyrir lánunum. Á þessum fundum á árinu 2008 hafi verið ákveðið aðbreyta þessu þannig að bankinn tæki bara vexti af lánunum. Ekki hafi átt aðborga inn á lánin því að aðilar hafi verið sammála um hvað lánin væru orðinóeðlilega há. Bankinn hafi viljað fá meira veð. Félagið hafi átt stóran lageraf hjólhýsum og ferðavögnum sem ákærði hafi boðið fram. Þannig hafi bankinnfengið meira veð og hafi í staðinn ætlað að lækka lán félagsins. Ferðavagnana hafi áttað selja á árinu 2009. Þegar vagn væri seldur hafi greiðslan átt að fara inn áannan lokaðan reikning hjá félaginu og þar skyldi peningum safnað saman.Reikningurinn skyldi síðar notaður til þess að greiða inn á lán félagsins viðbankann þegar það væri komið í eðlilega fjárhæð. Spurður kvaðst ákærði kannast við tvö tryggingarbréf ognafnritun sína á bréfin, þar sem Víkurverk ehf. veðsetur A hf. umrætt lausafé,dagsett 25. ágúst 2008 og 18. desember 2008. Þákannaðist ákærði jafnframt við tilkynningar til ríkisskattstjóra um breytingará nöfnum fyrirtækja, annars vegar frá Víkurverk ehf. í LB09 ehf. og hins vegarfrá Ferðaval ehf. í Vikurverk ehf. Kannaðist ákærði við að hafa staðið aðþessum nafnabreytingum. Þá kannaðist ákærði við kaupsamninga á milliVíkurverks ehf. og Ferðavals ehf. 30. desember 2009 um kaup á aukahlutum ogvarahlutum. Kvaðst ákærði kannast við undirritun sínaá kaupsamningana tvo og kvaðst hann hafa undirritað báða kaupsamningana fyrirhönd Víkurverks ehf. og að hann hafi líklega skrifað undir samninga fyrir höndFerðavals ehf. þótt hann gæti ekki staðfest það. Aðspurður hvers vegna ákærði hefði ákveðið að seljavarahlutina og aukahlutina milli félaganna tveggja sagði ákærði að umræddarvörur hefðu nánast verið verðlausar. Aukahlutir seldust einungis tvo mánuði áári, í júní og júlí. Ef þeir seldust ekki þá seldust þeir ekki næstu tíumánuði. Og ef þeir seldust ekki aftur eftir árið væru þeir nánast orðnirverðlausir. Þessir auka- og varahlutir hefðu verið allt að fimm ára gamlir ogsumir þeirra ónothæfir. Ákærði kvaðst hafa fengið D til þess að verðmeta skrifborð,innréttingar og verkfæri og um leið spurt hann út í verðmæti aukahluta ogvarahluta miðað við sölu þeirra á uppboði. D hafi tjáð ákærða að hann teldi aðef hlutirnir færu á nauðungaruppboð myndi verð þeirra vera 10-30% afkostnaðarverði. Spurður um það hvort hann hefði fengið leyfi frá A hf. til þessað selja aukahluti og varahluti milli félaganna greindi ákærði frá því að hannhefði verið í rekstri í 25 ár og hefði aldrei þurft leyfi frá banka til þess aðselja neinar vörur. Þá neitaði ákærði því að umræddir aukahlutir hafi veriðveðsettir A hf. Ákærði bar að tryggingarbréfið sem hefði verið útbúið í upphafihefði verið tryggingarbréf í ferðavögnum. Bankinn hafi viljað tryggja sig ogþannig hafi viðbótarveðsetningin, þ.e. viðauki við tryggingarbréfið, komið tilþar sem sérstaklega væri tekið fram að allir tjaldvagnar, fellihýsi, hjólhýsiog allir vara- og aukahlutir allra vagna væru veðsettir, þannig að ekki færi ámilli mála að vagnarnir yrðu ekki tæmdir. Viðbótarveðsetningin ætti því baravið um aukahluti sem séu á ferðavögnunum og væru tilgreindir sérstaklega, enekki aukahluti úr verslun félagsins. Spurður um það hvort ákærði hafi á þeimtíma sem kaupsamningarnir hafi verið gerðir gert sér grein fyrir því að félagiðværi á leiðinni í þrot svaraði ákærði því til að ,,á þeim tíma var það, gætiverið“. Þávar ákærði inntur eftir afstöðu sinni til matsgerðardómkvadds matsmanns í málinu númer E-929/2011, þar sem matsmaðurinn hafi komistað þeirri niðurstöðu að aukahlutirnir og varahlutirnir hefðu verið seldir langtundir raunvirði, sagði ákærði matið vera rangt, enda hefði matsmaðurinn ekkihaft neina þekkingu á þeim verðmætum sem hann hafi tekið að sér að meta. Þákom fram hjá ákærða að samskipti hans og bankansá árinu 2009 hafi „engan veginn“ tengst vanskilum eða stöðu lánanna viðbankann. Ákærði kvaðst aðspurður aldrei hafa heyrt neitt um nein vanskil frábankanum, ákærði hafi ekki fengið einn tölvupóst, ekki eitt bréf. Ákærði kvaðstþó aðspurður hafa vitað að staða lánsins hefði hækkað. Ákærði kvaðst hafa verið viðstaddur kyrrsetningu1. október 2009. Kyrrsetningin hafi komið ákærða og öllu hans starfsfólki áóvart. Bankinn hafi gert mistök meðkyrrsetningunni og hafi viðurkennt það. Eftir kyrrsetninguna 1. október2009 hafi samningsviðræður hafist við bankann. Þá kvaðst ákærði kannast viðminnisblað frá 20. nóvember 2009 um skuldastöðu og endurfjármögnun Víkurverksehf. Greindi ákærði frá því að lögfræðingur hans á þeim tíma og endurskoðandihans hefðu verið að reyna að hjálpa ákærða í þessu máli. Þeir hefðu viljað fáutanaðkomandi aðila til þess að meta stöðuna og hafi fengið fyrirtæki til þessog annan endurskoðanda. Sá endurskoðandi hafi unnið minnisblaðið. Spurður umaðkomu sína að gerð minnisblaðsins bar ákærði að endurskoðandinn hefði beðiðhann um mikið af gögnum. Þá staðfesti ákærði aðspurður um það hvortminnisblaðið hafi farið um hans hendur áður en það hafi farið til bankans aðþað hefði gert það: ,,örugglega, líklega, já“. Ákærði var inntur eftir skýringum á því hvers vegnahann hefði fært samtals 25.787.998 krónur af reikningum Víkurverks ehf. yfir áeigin reikninga með fjórum millifærslum á tímabilinu 4. ágúst 2009 til 27.október 2009. Um millifærslurnar 4. og 6. ágúst 2009, samtals að fjárhæð4.590.000 krónur, bar ákærði að rekja mætti þær til vaxta og arðs. Aðalsalan írekstrinum færi fram í júní og júlí en í ágúst væri farið yfir það hvernigsumarið hafi gengið. Sumarið 2009 hafi gengið vel og félagið hefði átt hátt í 200milljónir inni á reikningum. Vextirnir væru af fjármunum ákærða sem ákærðihefði lagt inn í fyrirtækið frá upphafi. Ákærði kvaðst hafa átt tugmilljónirinni í félaginu í mörg ár en hafi aldrei greitt sér arð úr því. Aðspurður hversvegna ákærði hafi greitt sér arð á þessum tímapunkti svaraði ákærði því til aðsumarið 2009 hafi gengið vel og að ákærða hafi vantað smá pening. Þetta hafiekki verið háar fjárhæðir miðað við það hvað félagið átti inni á reikningumsínum. Aðspurður bar ákærði að millifærslan 4. ágúst 2009 hafi verið arður ogvextir. Aðspurður hvort millifærslan 6. ágúst 2009 hafi einnig verið arður eðavextir svaraði ákærði því til að hann minnti að önnur millifærslan hafi veriðvextir og hin arður. Þágreindi ákærði frá því að millifærslurnar 26. og 27. október 2009, samtals aðfjárhæð 21.197.998 krónur, ættu rætur sínar að rekja til skuldar félagsins viðákærða. Félagið hafi átt í samningsviðræðum við bankann í október, nóvember ogdesember árið 2009. Félagið hafi viljað hreinsa til hjá sér og greiða niðurallar skuldir félagsins, þar með talið skuld félagsins við ákærða. Ákærðikvaðst hafa sent endurskoðanda sínum tölvupóst og beðið hann að athuga fyrirsig hvað félagið skuldaði ákærða. Endurskoðandinn hafi sent honum til bakatiltekna fjárhæð. Síðan hafi þeir reiknað vexti og verðbólgu á þá fjárhæð semfélagið skuldaði ákærða á öllum þessum árum og ákærði hafi síðan fært þá upphæðaf reikningum félagsins yfir á sig. Þannig hafi félagið borgað allar skuldirsem ekki var ágreiningur um nema skuldina við A sem hafi átt veð fyrir sínumskuldum. Þá kvaðst ákærði ekki hafa vitað að félagið væri að fara í gjaldþrotþegar umræddar millifærslur voru inntar af hendi. Samningsviðræður hafi alltafverið í gangi við bankann. Ákærðavar bent á að áðurnefndar millifærslur í október 2009 hafi farið fram eftirkyrrsetninguna 1. október sama ár. Ákærði sagði að í kyrrsetningunni hefðisamkvæmt hans skilningi falist að einn reikningur félagsins hjá bankanum hefðiverið kyrrsettur. Ákærði bar að sér hafi, þrátt fyrir kyrrsetninguna, veriðheimilt að selja eignir og halda áfram rekstri félagsins. Þá kvaðst ákærðiaðspurður ekki hafa verið að mismuna kröfuhöfum eða ívilna sjálfum sér umframaðra kröfuhafa félagsins með umræddum millifærslum enda hafi ákærði, eftir aðdómar hafi fallið í málum sem þrotabú félagsins höfðaði gegn ákærða ogVíkurverki ehf., leyst málið með skiptastjóra þannig að ákærði hafi samþykkt aðendurgreiða þessar fjárhæðir. VitniðE gaf skýrslu fyrir dómi og greindifrá því að kaupsamningur á milli ákærða og vitnisins, dagsettur 1. desember2009, væri tilkominn vegna sölu á 50% eignarhlut vitnisins í Ferðavali ehf. tilákærða. Vitnið kvaðst aðspurt kannast við kaupsamning dagsettan 30. desember2009 þar sem Víkurverk ehf. selur Ferðavali ehf. þar tilgreinda aukahluti ogvarahluti. Vitnið kvaðst hafa verið beðið um að undirrita kaupsamninginn enekki hafa gert það, enda hafi vitnið ekki haft umboð til þess. Vitnið D greindifrá því að árið 2009 hefði ákærði beðið vitnið um að leggja mat á verðmætilausafjármuna í eigu félagsins. Kvaðst vitnið hafa reynslu við að meta verðmætiog hafa unnið matsgerðir í dánar- og þrotabúum. Vitnið bar að það sem þurfti aðmeta hafi annars vegar verið skrifstofubúnaður og hins vegar varahlutir eðaeinhverjir hlutir tengdir tjaldvögnum og slíku, svo sem ljósabúnaður. Við matiðhafi legið frammi langur listi yfir ýmis konar smáhluti án þess að vitnið myndihvaða hlutir það væru. Vitnið kvaðst aðspurtkannast við tvo kaupsamninga milli Víkurverks ehf. og Ferðavals ehf. dagsetta30. desember 2009, annars vegar um aukahluti og hins vegar varahluti. Kvaðstvitnið hafa lagt mat á verðmæti hlutanna þannig að það hafi metið hvað fengistfyrir þá á uppboði hjá sýslumanni. Matsvirði af hlutum sem þessum væri um þaðbil 25% af kostnaðarverði væru hlutirnir seldir á uppboði. Vitnið tók fram að áþeim tíma sem vitnið vann matið, það er á árinu 2009, hafi verið sérstaktástand í þjóðfélaginu og enginn hafi vitað hvað framtíðin bæri í skauti sér.Hlutir hafi því verið að seljast langt undir eðlilegu verði á eins konarbrunaútsölu. Vitnið tók fram að mat þess á hlutunum hafi miðað við ástandiðeins og það hefði verið þá. VitniðF héraðsdómslögmaður gaf skýrslufyrir dómi og greindi frá því að Grímur Sigurðarson hæstaréttarlögmaður hafiverið skipaður skiptastjóri í þrotabúi LB09 ehf., áður Víkurverks ehf., en aðErlendur Gunnarsson hæstaréttarlögmaður hafi síðan tekið við sem skiptastjóri íbyrjun árs 2015. Vitnið kvaðst hafa unnið að skiptum á búi félagsins semfulltrúi skiptastjóra. Vitnið kvaðst haustið 2010 hafa skoðað lánssamningafélagsins við A. Skiptastjóri og vitnið hafi komist að þeirri niðurstöðu aðlægri tvö lánin væru ólögmæt en að hærra lánið, sem hefði veriðfasteignakaupalán, teldist lögmætt. Í framhaldinu hafi verið boðað tilskiptafundar þar sem fulltrúar A hafi samþykkt þá afstöðu að lægri tvö láninteldust ólögmæt og að senda bæri endurreiknaða kröfulýsingu vegna tveggja lægrilánanna. Ákærði og aðrir fulltrúar Víkurverks ehf. hafi verið mjög ákveðnir meðað stóra lánið, sem hafi haft mest áhrif á stöðu þrotabúsins og það hvortfélagið teldist gjaldfært eða ekki, væri líka ólögmætt. Tekin hafi verið súákvörðun, meðal annars vegna beiðni ákærða, að kannahvort það lán teldist líka ólögmætt, enda hafi það skipt máli við mat á þvíhvort félagið hefði talist greiðslufært eða ekki. Það mál hafi endað meðúrskurði héraðsdóms um að skiptastjóra væri ekki heimilt að taka nýja afstöðutil krafna. Í því máli hafi ekki reynt á efnisréttinn, það er hvort þettatiltekna lán teldist ólögmætt eða ekki. Vitnið sagðiað þó að þar til bærir aðilar frá endurskoðendafyrirtækinu KPMG ehf. hafi veriðfengnir til þess að endurreikna lánið líkt og ef það væri ólögmætt. Ef lániðhefði talist ólögmætt þá hefði það valdið því að félagið hefði á þessum tímalíklega talist gjaldfært. En eftir úrskurð héraðsdóms hafi ekkert annað verið íboði en að halda áfram að vinna að gjaldþrotaskiptum og ljúka skiptum á búifélagsins. Vitnið sagði að þótt umrætt lán hefði verið stærsta krafan á hendurbúi félagsins hefði það ekki verið eina krafan, félagið hafi verið með þrjúlán. Aðspurt kvaðst vitnið standa við sína upphaflegu afstöðu að lániðteldist lögmætt erlent lán. Dómaframkvæmd sýndi aðmati vitnisins að þetta hafi verið rétt niðurstaða. Þá greindi vitnið frá því að umræddir þrír lánssamningar hefðuallir farið í vanskil töluvert fyrir töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta.Vitnið kvað það jafnframt vera rétt sem fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr.537/2012 að lánssamningarnir hafi farið í vanskil 22. ágúst 2008, 10. nóvember2008 og 3. júlí 2009. Vitnið G matsmaður gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa unnið matsgerð um verðmæti aukahluta ogvarahluta, hafa skrifað undir matsgerðina og standa við hana. Vitnið kvaðsthafa víðtæka reynslu af því að verðmeta lausafjármuni. Vitnið kvaðst hafastarfað við tjónamat og mat á lausafjármunum, tækjum og tólum fyrirtryggingafélög í 25 ár. Aðspurt hvort vitnið hafi haft einhverja reynslu af þvíað meta aukahluti og varahluti í ferðavagna sérstaklega kvað vitnið það hafakomið fram á matsfundi að vitnið væri með aðstoðarmann við matið sem hefðireynslu af verslun með aukahluti og varahluti í ferðavagna. Aðstoðarmaðurvitnisins hafi verið kynntur fyrir matsbeiðanda og matsþola og engarathugasemdir komið fram. Við matið kvaðst vitnið bæði hafa notað ráðleggingar frá aðstoðarmanniog sína eigin reynslu. Vitnið hafi unnið matið eftirþví hvernig ástandið var í þjóðfélaginu á árinu 2009. Matið hafi verið unniðmiðað við þær upplýsingar sem vitnið hafi fengið á listum sem ákærði hafi sagthonum að hafi verið uppfærðir í árslok 2009 á innkaupsvirði. Engar athugasemdirhafi verið gerðar við þessa lista eða verðið á þeim. Vitnið hafi beitthefðbundnum afskriftum líkt og notaðar séu við mat á lausamunum fyrirtækja hjátryggingarfélögum. Vitnið bar um að það hafi tekið 22% af bókfærðu verði viðmat á aukahlutunum. Það væru hæfileg og eðlileg afföll. Vitnið H, löggilturendurskoðandi, gaf skýrslu fyrir dómi. Greindi kvaðst hafa fært bókhald fyrirhið gjaldþrota félag LB09 ehf., áður Víkurverk ehf., frá upphafi þátttökuákærða í félaginu, eða frá árinu 2004. Rekstur félagsins fyrir gjaldþrot hafigengið mjög vel. Lausafjárstaða félagsins hafi verið sterk þegar það fór íþrot. Félagið hafi átt um 30 milljónir inni á almennum bankareikningi og 150eða 180 milljónir á sérstakri bók sem hafi verið bundin fyrir A til ráðstöfunará greiðslu skulda gagnvart þeim. Vitnið bar að lán félagsins hjá bankanum hafiekki verið í vanskilum á árinu 2008, enda liti vitnið svo á að félagið greiddiaf lánum með því að sérstök bankabók væri bundin fyrir bankann til ráðstöfunar.Vitnið kvaðst hafa vitað til þess að ákærði hafi verið í stöðugu sambandi viðbankann um greiðslu lána á þessum tíma. Vitnið kvaðst ekki vita hvort greiddarhafi verið fullar afborganir af lánunum, en kvaðst hafa vitað að lánin hafifarið hækkandi. Bæði lánin hafi verið ólögleg og því hafi ólögmæt hækkun áttsér stað að mati vitnisins. Spurt um það hvort vitnið hafi vitað hvernig millifærslurnarfjórar af reikningum félagsins til ákærða væru tilkomnar kvaðst vitnið ekkivita hvernig eða hvenær ákærði hafi greitt sjálfum sér til baka en vitniðkvaðst minna að ákærði hefði greitt stofngreiðslu inn í félagið, upphaflega aðfjárhæð 25 milljónir króna. Ákærði og vitnið hafi rætt um það á einhverjustigi, oftar en einu sinni, hvort það ætti að reikna vexti á þá fjárhæð. Vitniðkvaðst hafa sagt ákærða að það væri eðlileg ákvörðun og að það væri ákvörðunákærða og félagsins. Vitnið B gafskýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hann hefði starfað sem sérfræðingur ídeildinni „sértæk útlán“ hjá A. Vitnið kvað starf sitt hjá umræddri deild hafafalist í því að greina tryggingarstöðu bankans, og vinna úr því eftryggingarskortur eða eitthvað slíkt væri á ferðinni. Aðspurt kvaðst vitniðkannast við félagið Víkurverk ehf. og fyrirsvarsmann félagsins, ákærða þessamáls. Vitnið kvaðst hafa verið í samskiptum við ákærða. Þegar greiningu bankansá stöðu félagsins hafi verið lokið hafi tryggingarskortur virst vera tilstaðar. Eins hafi verið óljóst með þrjár stórar lánalínur, sem tryggðar hafiverið með veðum í tækjum, fellihýsum, tjaldvögnum og fleiru slíku. Málið hafisnúist um það að kanna hvort þessar tryggingar væru til staðar og leysa þá úrþví ef það væri til staðar skortur á tryggingum og selja þá eftir atvikumhlutina því að félagið hafi stefnt í gjaldþrot, það hafi verið yfirskuldsett.Aðspurt um aðdraganda þess að A lét kyrrsetja eignir félagsins 1. október 2009bar vitnið að bankinn hafi fengið vitneskju um að útsala á lager félagsins hafiverið auglýst í blöðum. Bankinn hafi verið með veð í lagernum og talið hættu áað verið væri að selja lager sem bankinn átti veð í og það myndi ekki skilasér. Því hafi bankinn farið í kyrrsetningu á eignum félagsins. Þá hafi tvö mjögstór hjólhýsi verið leyst úr tolli en síðan aldrei fundist. Þá hafi félagiðselt eitt og annað sem ekki hafi verið búið að losa veð af og greiðslur hafiekki skilað sér. Eftir kyrrsetninguna hafi verið farið í að reyna að greinastöðuna, fara yfir það sem unnt væri að gera, leysa úr þessum málum og semja.Vitnið bar að það og yfirmaður vitnisins, I, hafi unnið að þessum málum fyrirhönd bankans. Félagið hafi skuldað umtalsverðar fjárhæðir og bankinn hafi reyntað leysa til sín þær eignir sem hafi verið veðsettar þeim til tryggingar.Bankinn hafi verið með miklar tryggingar með veði í tjaldvögnum, hjólhýsum ogferðabílum og öllu mögulegu. Vitnið I gafskýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hann hefði starfað sem forstöðumaður ídeildinni „sértæk útlán“ hjá A árið 2009. Aðspurt kvaðst vitnið kannast viðVíkurverk ehf. og fyrirsvarsmann þess, ákærða þessa máls. Vitnið hafi verið ísamskiptum við ákærða. Vitnið bar um að árið 2009 hafi félagið verið í miklumvanda og ekki verið greitt af lánum. Deildin „sértæk útlán“ hafi fengið þaðverkefni að leita lausna og athuga hvort unnt væri að koma félaginu tilbjargar. Félagið hafi ekki haft bolmagn til þess að greiða af lánunum ogdeildin hafi reynt að finna einhvern flöt á því að félagið færi íendurskipulagningu á útlánum þess. Deildin hafi reynt að stilla upp plani sembæði bankinn og félagið gætu sætt sig við. Vitnið bar um að samningsviðræðuraðila hafi verið á lokametrunum þegar ákærði hafi slitið þeim og sagst ætla aðfara aðrar leiðir. Ákærði hafi ekki lýst því fyrir vitninu hvaða leiðir þaðværu. Aðspurt um aðdraganda þess að A lét kyrrsetja eignirfélagsins 1. október 2009 bar vitnið að bankinn hafi séð hvert virtist stefna ímálinu. Ákærði hafi bara ætlað að keyra félagið í þrot og þá hafi bankinn fariðí að kyrrsetja þær eignir sem hann taldi sig eiga rétt á. Aðspurt hvort þaðværi einhver sérstök ástæða fyrir því að bankinn lét kyrrsetja eignirfélagsins, þegar bankinn átti þegar veð í eignum félagsins, kvaðst vitnið minnaað bankinn hafi talið að skjalagerðin væri kannski ekki alveg nógu góð hjábankanum. Óskað hafi verið eftir kyrrsetningunni til þess að tryggja að þettaværi í lagi. Ekki kvaðst vitnið muna eftir því að bankinn hafi kyrrsetteignir félagsins vegna þess að bankinn hafi fengið vitneskju um að lagerfélagsins hafi verið auglýstur til sölu. Eftirkyrrsetninguna 1. október 2009 kvaðst vitnið hafa setið nokkra af þeim fundumþar sem samningaviðræður hafi verið reyndar. Vitnið bar að B hafi stýrtverkefninu fyrir hönd bankans. Samningaviðræðurnar hafi gengið út á að reyna aðfinna einhverja lausn þar sem ákærði hafi átt að koma með peninga inn í félagiðog bankinn hafi á móti ætlað að afskrifa hluta skulda félagsins í þeim tilgangiað félagið gæti haldið áfram rekstri. Vitnið J gafskýrslu fyrir dómi. Vitnið greindi frá því að hann hefði hafið störf hjá [...]árið 2008, en áður hafi hann starfað hjá tjónadeild [...]. Vitnið hafi starfaðsem yfirmaður hjá [...], sem sölustjóri ferðavagna, þar til í janúar 2012. Semsölustjóri hafi vitnið séð um ferðavagna og allt viðkomandi þeim, svo seminnkaup á aukahlutum, varahlutum og fleiru. Vitnið kvað G hafa leitað til sínum aðstoð við matsgerðina vegna þess að vitnið hefði þekkingu á munum semþessum vegna fyrri starfa. Fram kom hjá vitninu að það og matsmaðurinn hafifengið lista yfir þá varahluti og aukahluti sem þurfti að meta. Þeir hafi fariðí gegnum listana og skipt þeim upp, annars vegar í aukahluti og hins vegar ívarahluti, og hafi síðan reynt að meta munina út frá því. Vitnið C gafskýrslu fyrir dómi. Vitnið greindi frá því að hann hafi starfað semviðskiptastjóri í A í [...] árið 2009 og hafi haft umsjón með fyrirtækjum í þvíútibúi. Aðspurt kvaðst vitnið kannast við félagið Víkurverk ehf. ogfyrirsvarsmann þess. Bankinn hafi veitt félaginu alhliða þjónustu í bankamálum.Vitnið hafi átt í samskiptum við ákærða vegna þessa. Rekstur félagsins hafiekki verið í góðu horfi eftir gengisfall krónunnar en félagið hafi verið meðerlend lán. Reynt hafi verið að leita lausna við þessum vanda. CSvo sem fram kemur í kafla A varákærði eigandi, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Víkurverks ehf. fram aðgjaldþroti félagsins, en félagið var lýst gjaldþrota 17. mars 2010. Beiðni umgjaldþrotaskipti á félaginu barst héraðsdómi 30. desember 2009. Nafni félagsinsVíkurverks var breytt í LB09 með tilkynningu til fyrirtækjaskrár 28. desember2009. Tilkynningin var undirrituð af ákærða og móttekin 4. janúar 2010. Þann 1. október 2009 var tekinfyrir hjá sýslumanninum í Kópavogi beiðni [...] hf. um kyrrsetningu eignaVíkurverks ehf. vegna þriggja gjaldfallinna láns-samninga, samtals að fjárhæð770.785.853 krónur. Taldi gerðarbeiðandi sig hafa veð í eignum gerðarþola fyrir452.522.212 krónum og var krafist kyrrsetningar fyrir mismuninum, 318.538.641krónu. Ákærði var viðstaddur gerðina og benti á bankareikning númer [...] tiltryggingar kröfunni með innstæðu að fjárhæð 24.545.058 krónur. Var gerðinárangurslaus að öðru leyti og var grundvöllur að beiðni [...] hf. um að búVíkurverks ehf. (síðar LB09 ehf.) yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í minnisblaði, dagsettu 20.nóvember 2009, um skuldastöðu og endurfjármögnun Víkurverks ehf. segir aðundanfarnar vikur hafi átt sér stað viðræður á milli [...] hf. og Víkurverksehf. um skuldastöðu félagsins og hvernig hægt væri að tryggja rekstrargrundvöllfyrirtækisins þannig að tjón bankans og eigenda verði lágmarkað. Vísað er tilfundar 18. nóvember 2009 þar sem rætt hafi verið um útfærslu hugmyndar sem munitryggja áframhaldandi starfsemi fyrirtækisins. Í minnisblaðinu er vikið aðlykilatriðum í viðræðum að undanförnu og hvernig bestum árangri verði náð.Einnig að þáverandi stöðu félagsins, rekstri þess árið 2008 og fram að 1. október2009. Þá eru nefndar áherslur við lausn á vanda félagsins og loks gerð tillagaum útfærslu sem sögð er að flestu leyti byggð á hugmyndum bankans sem fram komuá fyrrnefndum fundi 18. nóvember 2009. Tekið er fram í minnisblaðinu að skuldirVíkurverks ehf. við bankann samanstandi af þremur lánum, fasteignaláni,birgðaláni og rekstrarláni og nemi samtals 772.000.000 króna. Á móti skuldinnihafi bankinn veð í fasteign félagsins, í birgðum þess og handveð íbankareikningi, auk þess sem annar bankareikningur hafi verið kyrrsettur. Þásegir orðrétt: „Þann 1. október sl. var farið yfir birgðir félagsins í nýjum ognotuðum vögnum, varahlutalager og aukahlutum og nam kostnaðarverð þeirra 84m.kr.“ Þann 30. desember 2009 voruundirritaðir tveir kaupsamningar á milli Víkurverks ehf. og Ferðavals ehf., enákærði í málinu var hluthafi beggja félaga og var auk þess framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður þeirra beggja og ritaði undir samningana fyrir þeirra hönd.Annars vegar var um að ræða kaupsamning um „alla varahluti“ í verslunVíkurverks ehf. sem seldir voru fyrir 350.000 krónur og hins vegar kaupsamningum „aukahluti“ í sömu verslun sem voru seldir fyrir 3.000.000 króna. Vara- ogaukahlutir Víkurverks ehf. voru því seldir á 3.350.000 krónur. Samkvæmtmatsgerð G, dómkvadds matsmanns, 4. apríl 2012 voru varahlutirnir metnir á1.415.940 krónur og aukahlutirnir á 10.890.552 krónur, eða samtals á 12.306.492krónur. Með bréfi 1. nóvember 2010 kærðiskiptastjóri þrotabús LB09 ehf. (áður Víkurverks ehf.) til rannsóknar hjá lögregluætlaða refsiverða háttsemi ákærða sem fyrirsvarsmanns hins gjaldþrota félags. Íbréfinu segir meðal annars að varahlutir og aukahlutir þrotabúsins hafi veriðseldir Ferðavali ehf. á lægra verði en nam kostnaðarverð þeirra sem hafi verið14.141.585 krónur á aukahlutum, en 2.831.399 krónur á varahlutum. Hafihlutirnir verið veðsettir [...] hf. með tryggingarbréfi nr. [...] að fjárhæð165.000.000 krónur. Ekki hafi borist greiðslur í kjölfar sölunnar þrátt fyrirað í minnisblaði 20. nóvember 2009 komi fram viðurkenning á því að [...] hf.eigi veð í birgðum og varahlutum. Hafi minnisblaðið verið afhent í viðræðumLB09 ehf. við [...] hf. fyrir gjaldþrotið. Þá liggi fyrir verðmætauppgjör vegnabirgða sem hafi verið afhent [...] hf. í viðræðum við bankanna fyrir gjaldþrotþar sem kostnaðarverð bæði auka- og varahluta sé metið á 30.900.000 krónur. Í sama bréfi skiptastjóra segireinnig að við skoðun skiptastjóra á færsluyfirlitum reikninga LB09 ehf. hafikomið í ljós margar færslur þar sem millifærðir hafi verið fjármunir til ákærðastuttu fyrir gjaldþrotið og stuttu áður en kyrrsetning [...] hf. á reikningumfélagsins hafi verið gerð. ÁkæruliðurI.Ákærða er gefið að sök að hafa átímabilinu 4. ágúst til 26. október 2009 millifært af bankareikningi Víkurverksehf. á eigin reikninga í fjögur skipti, þar af í tvö skipti eftir 1. október2009, þegar kyrrsetning á eignum félagsins hafi farið fram, samtals 25.787.998krónur, sem eru sundurliðaðar með eftirfarandi hætti: 4. ágúst, 2.790.000krónur; 6. ágúst, 1.800.000 krónur; 26. október, 13.987.998 krónur og 27.október, 7.210.000 krónur. Í ákæru segir að millifærslurnar hafi veriðgreiðslur á kröfum sem voru tilkomnar vegna lána sem ákærði veitti Víkurverkiehf. þegar hann keypti félagið í lok árs 2004. Hafi ákærði nýtt fjármunina íeigin þágu og með því skert rétt lánadrottna til að öðlast fullnægju af eignumþrotabús Víkurverks ehf.Ákærði neitar sök. Fyrir dómigreindi hann frá því að millifærslur af reikningum Víkurverks ehf. sem gerðarhafi verið 4. og 6. ágúst 2009, samtals að fjárhæð 4.590.000 krónur, hafi veriðvextir og arður til hans af fjármunum sem hann hefði lagt inn í fyrirtækið íupphafi. Kvaðst ákærði hafa átt tugmilljónir inni í félaginu í mörg ár, enaldrei greitt sér arð. Reksturinn sumarið 2009 hafi gengið vel og því hefðihann ákveðið að greiða sér arð þar sem hann hafi vantað fjármuni. Þá sagðiákærði að millifærslurnar 26. og 27. október, samtals að fjárhæð 21.197.998krónur, ættu rætur að rekja til skuldar félagsins við hann. Hann hafi haft samráðvið endurskoðanda félagsins um greiðslurnar, fengið hjá honum upplýsingar umþað hvað félagið hafi skuldað ákærða og reiknað vexti og verðbólgu á þá fjárhæðog millifært fjárhæðirnar af reikningum félagsins á eigin reikning. Sannað er með framburði ákærða ogrannsóknargögnum málsins að ákærði tók í fjögur skipti fjármuni út afbankareikningum Víkurverks ehf. númer [...]; [...] og [...] og millifærði áeigin reikninga númer [...] og [...], samtals 25.787.998 krónur. Umræddumfjórum greiðslum sem millifærðar voru á reikninga ákærða var rift að kröfuþrotabús LB09 ehf. með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu númer 537/2012 og varákærði dæmdur til að greiða þrotabúinu fyrrnefnda fjárhæð auk dráttarvaxta. Ahf. átti veð í sérgreindu lausafé, það er skráningarskyldum ökutækjum,hjólhýsum og tjaldvögnum félagsins samkvæmt tryggingarbréfi númer [...],útgefnu 25. ágúst 2008. Þá veitti félagið bankanum viðbótarveð í ferðavögnum,varahlutum og öllum öðrum aukahlutum með tryggingarbréfi, útgefnu 18. desember2008. Svo sem fyrr segir var gerð kyrrsetning hjá Víkurverki ehf. að kröfu[...] hf. þann 1. október 2009 sem var árangurslaus að hluta. Aðdragandi hennarvoru vanskil Víkurverks ehf. á lánum bankans. Í forsendum dóms HæstaréttarÍslands í málinu nr. 537/2012 segir að lánin þrjú í A hafi verið í vanskilumfrá 22. ágúst 2008, 10. nóvember 2008 og 1. júlí 2009. Kom það einnig fram hjáfulltrúa skiptastjóra þrotabús LB09 ehf., F, í skýrslu hans fyrir dómi. Krafa ákærða um sýknu af kröfuákæruvaldsins er byggð á því að óumdeilt sé að ákærði hafi átt kröfu á félagiðað fjárhæð 25.000.000 króna og að félagið hafi staðið mjög vel í ágúst 2009þegar fyrstu tvær greiðslurnar voru lagðar inn á reikning ákærða og ekkertútlit fyrir gjaldþrot. Ásetningur hafi því ekki verið til staðar. Þá heldurákærði því fram að félagið hafi raunverulega verið gjaldfært á þeim tíma þegarætluð refsiverð háttsemi hafi átt sér stað. Á slíkar varnir verður ekkifallist, enda liggur ekkert fyrir um það í málinu að svo hafi verið. Fyrirliggur að ákærði var í viðræðum við starfsmenn A um rekstrarvanda félagsins oglausnir á honum á sama tíma og hann framdi brotin. Um það vitnar framburðurþeirra starfsmanna bankans sem gáfu skýrslu fyrir dómi og samkvæmt framburðiákærða sjálfs var einnig fundað með starfsmönnum A í byrjun árs 2008 um skuldirfélagsins. Margnefnd kyrrsetning 1. október 2009 á eign félagsins var að hlutaárangurslaus. Í minnisblaði 20. nóvember 2009 er fjallað um bága stöðufélagsins og möguleg úrræði til að lágmarka tjón bankans og eiganda félagsins.Fram kom í skýrslu ákærða fyrir dómi að endurskoðandi hefði skrifaðminnisblaðið fyrir félagið og hefði ákærði þekkt efni minnisblaðsins. Fyrirdómi sagði ákærði að minnisblaðið hefði „farið um hans hendur“ áður en það fórtil bankans. Þá var félagið úrskurðað gjaldþrota 17. mars 2010 án þess aðákærði héldi uppi vörum. Samkvæmt frumvarpi skiptastjóra þrotabúsins aðúthlutun úr búinu 19. febrúar 2015 greiddust einungis 15,59% upp í almennarkröfur sem lýst var, en í heild námu slíkar kröfur 327.691.915 krónum. Erekkert það fram komið í málinu sem bendir til þess að félagið hafi staðið velog verið gjaldfært þegar ákærði framdi þau brot sem lýst er í ákærunni. Með þeirri háttsemi ákærða aðmillifæra fyrrgreinda fjármuni af reikningum Víkurverks ehf., og leggja inn áeigin reikninga, skaut ákærði undan eignum félagsins og skerti með því réttlánadrottna þess til að öðlast fullnægju af eignum félagsins. Það er enn fremurmat dómsins að ákærða hafi á þeim tíma sem greiðslurnar voru millifærðar afreikningum félagsins verið vel kunnugt um stöðu félagsins og því mátt vita íhvað stefndi. Það er því mat dómsins að ekki verði vefengt með skynsamlegumrökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að ákærðihafi framið það brot sem hann er saksóttur fyrir í I. kafla ákærunnar og verðurákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem þar er lýst. Samkvæmt 4. tölulið 1.mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal refsa fyrir skilasvikhverjum þeim sem gerist sekur um að skerða rétt einhvers lánadrottins til þessað öðlast fullnægju af eignum hans með undanskoti eigna. hefur ákærði meðþeirri háttsemi sem lýst er í I. kafla ákærunnar gerst sekur um skilasviksamkvæmt 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verðurákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem er rétt heimfærð til refsiákvæða oggerð refsing fyrir brotið.ÁkæruliðurII. Samkvæmtþessum ákærulið er ákærði sakaður um skilasvik með því að hafa með tveimurkaupsamningum þann 30. desember 2009 selt varahluti og aukahluti Víkurverksehf. til Ferðavals ehf. fyrir óhæfilega lágt verð. Var ákærðiframkvæmda-stjóri, prókúruhafi og eigandi Ferðavals ehf. og ritaði undirsamningana fyrir hönd beggja félaga. Voru hlutirnir veðsettir [...] hf.samkvæmt viðbótarveðsetningu 18. desember 2008 við tryggingarbréf, semupphaflega var gefið út til A hf. 25. ágúst 2008. Kaupverð hlutanna varsamanlagt 3.350.000 krónur, en samkvæmt mati dómkvadds matsmanns var verðmætiðsamtals 12.306.492 krónur. Fór salan fram sama dag og krafist vargjaldþrotaskipta á félaginu Víkurverki ehf. Ákærði neitar sök. Fyrir dómiskýrði ákærði frá því að varahlutirnir og aukahlutirnir hefðu verið nánastverðlausir. Aukahlutir seldust aðeins í tvo mánuði á ári, það er í júní ogjúlí, og það sem þá væri eftir væri nánast verðlaust. Kvaðst ákærði hafa fengiðD matsmann til að meta verðmæti hlutanna miðað við sölu þeirra á uppboði. Þákvaðst ákærði ekki hafa þurft leyfi frá A til þess að selja hlutina millifélaganna og neitaði því að aukahlutirnir hefðu verið veðsettir bankanum. Lokssagði ákærði að mat hins dómkvadda matsmanns væri rangt og hefði matsmaðurinnekki haft neina þekkingu á því sem hann var að meta. Með þeirri háttsemi ákærða aðselja umrædda varahluti og aukahluti í eigu Víkurverks ehf., fyrir mun lægraverð en nam kostnaðarverði þeirra, til félags í hans eigu, sama dag og óskaðvar gjaldþrotaskipta á Víkurverki ehf., skaut ákærði undan eignum félagsins ogskerti með því rétt lánadrottna þess til að öðlast fullnægju af eignum félagsins.Sem fyrr segir átti A hf. veð í tilgreindum eignum félagsins samkvæmttryggingarbréfi númer 0116-63-160573, útgefnu 25. ágúst 2008 og fékk að aukiviðbótarveð í ferðavögnum, öllum varahlutum og aukahlutum með tryggingarbréfi,útgefnu 18. desember 2008. Svo sem fyrr segir var gerð kyrrsetning hjáVíkurverki ehf. að kröfu [...] hf. þann 1. október 2009 sem var árangurslaus aðhluta. Aðdragandi hennar voru vanskil Víkurverks ehf. á lánum bankans. Ákærða gat með engu móti dulistraunveruleg fjárhagsstaða félagsins þegar hann seldi hann varahlutina ogaukahlutina fyrir lágt verð og mun lægra endurgjald en nam kostnaðarverðiþeirra sem hann þekkti. Þá var ákærða eða mátti vera kunnugt um þá staðreynd aðhinir seldu hlutir voru veðsettir A hf. en fyrir dómi viðurkenndi ákærði aðhafa undirritað tryggingarbréfin og þekkja efni minnisblaðs, dagsett 20.nóvember 2009, sem hann lét útbúa vegna viðræða við starfsmenn A um skuldastöðufélagsins og fjárhagslega endurskipulagningu þess. Í minnisblaðinu er staðfestað varahlutalager og aukahlutir séu veðsettir bankanum. Þá liggur fyrir í málinu matsgerðdómkvadds matsmanna á verðmæti hlutanna sem gerir ráð fyrir tilteknum afföllumfrá kostnaðarverði þeirra. Því mati hefur ákærði ekki hnekkt. Niðurstaðamatsgerðarinnar verður lögð til grundvallar og telst samkvæmt henni sannað aðsöluverð varahluta og aukahluta til Ferðavals ehf. hafi verið lægra en namraunvirði þeirra þegar kaupsamningarnir voru gerðir 30. desember 2009. Salanátti sér stað án samþykkis A hf. og sama dag og bankinn óskaði eftirgjaldþrotaskiptum á Víkurverki ehf. Með sölunni skerti ákærði rétt A hf. ogannarra kröfuhafa félagsins til að öðlast fullnægju í eignum þrotabúsins, tilhagsbóta fyrir eigin félag, Ferðaval ehf. Það er mat dómsins að ekki verði vefengtmeð skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 að ákærði hafiframið það brot sem hann er saksóttur fyrir í II. kafla ákærunnar og verðurákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem þar er lýst. Samkvæmt 2. og 4. tölulið1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal refsa fyrir skilasvikhverjum þeim sem gerist sekur um að skerða rétt einhvers lánadrottins til þessað öðlast fullnægju af eignum hans með undanskoti eigna, þar með talið með sölueigna fyrir óhæfilega lágt verð. Hefur ákærði með þeirri háttsemi sem lýst er íII. kafla ákærunnar gerst sekur um skilasvik samkvæmt greindum ákvæðum almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem errétt heimfærð til refsiákvæða og gerð refsing fyrir brotið. DÁkærði er fæddur 1972. Samkvæmtsakavottorði hans hefur hann ekki áður sætt refsingu. Ákærði verður gerðrefsing fyrir skilasvik með því annars vegar að millifæra háar fjárhæðir afbankareikningum Víkurverks ehf. á eigin reikninga og hins vegar með því aðselja aukahluti og varahluti í eigu Víkurverks ehf. til annars félags í eiguákærða, Ferðavals ehf., sama dag og óskað var gjaldþrotaskipta á fyrrnefndafélaginu. Skýringar ákærða um að fjármunir þeir sem millifærðir voru á eiginreikning hans hafi verði arðgreiðslu og vextir vegna láns hans til félagsinseru í senn ótrúverðugar og haldlausar. Sama á við skýringar ákærða á verðmætiþeirra varahluta og aukahluta sem ákærði seldi félagi sínu, Ferðavali ehf. Brotákærða þykja stórfelld og ásetningur hans einbeittur, en ákærða var eða máttivera kunnugt um bága stöðu einkahlutafélagsins Víkurverks. Við ákvörðunrefsingar verður litið til 6. og 7. töluliða 1. mgr. 70. gr. og 1. og 2. mgr.77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt því sem nú hefur veriðrakið þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Fært þykir aðákveða að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimurárum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. EEftir úrslitum málsins, sbr. 1.mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, verður ákærði dæmdur til aðgreiða allan sakarkostnað málsins. Verður ákærði dæmdur til að greiða þóknunskipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hrl., vegna starfa hans árannsóknarstigi og fyrir dómi, sem þykir hæfilega ákveðin 1.948.815 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Annan sakarkostnað leiddi ekki af rekstri málsins.Jón Höskuldsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.Dó m s o r ð:Ákærði, Arnar Þórarinn Barðdal,sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli húnniður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar hrl., 1.948.815 krónur.
|
Mál nr. 787/2015
|
Kærumál Afhending gagna Matsgerð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum O um að G yrði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum nánar tiltekin gögn og að dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda gögn sem G hefði afhent þeim eftir janúar 2015. Í dómi Hæstaréttar var meðal annars rakið að samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri hverjum sem hefði umráð þess sem matsgerð lyti að skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann mætti skorast undan vitnaskyldu eða væri óheimilt að bera vitni um það. Þá kæmi fram í 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. málslið 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að sá sem sýndi skiptastjóra fram á að hann hefði lögvarinna hagsmuna að gæta gæti krafist að fá aðgang að skjölum þrotabús til skoðunar og eftirrit af þeim. Framangreind ákvæði væru þó háð takmörkunum sem meðal annars leiddu af þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002, og væri það hlutverk dómstóla að leggja mat á í hverju tilviki hvort í bága færi við þagnarskyldu að veita upplýsingar eða afhenda gögn. Með beiðni í október 2014 krafðist O upplýsinga um heildarútlán til tólf nafngreindra hlutafélaga. Taldi Hæstiréttur að um væri að ræða tilgreindar og almennar upplýsingar sem G væri skylt að afhenda gögn um og var með sömu rökum fallist á að O fengi afrit þeirra. Hæstiréttur hafnaði á hinn bóginn kröfu O um afhendingu gagna samkvæmt beiðni í júní 2015, enda teldist beiðnin of sértæk þar sem óskað væri eftir sundurgreindum upplýsingum um þá aðila sem hún tæki til og vörðuðu þær meðal annars persónuleg fjármál einstaklinga sem þagnarskylda ríkti um. Þá var fallist á með héraðsdómi að O fengi ekki á ný lagt fyrir dóm ágreining sem þegar hefði verið tekin afstaða til með úrskurði í apríl 2015. Með hliðsjón af meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði aðila og þeim grunnrökum sem búa að baki 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 var aftur á móti fallist á kröfu O um afhendingu annarra gagna en þeirra sem úrskurðurinn tæki til.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 2. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2015 þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum nánar tiltekin gögn og að dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda sóknaraðila gögn sem varnaraðili hefði afhent þeim eftir 30. janúar 2015, en síðastnefndu kröfunni var að öðru leyti vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. og d. liðum 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að afhenda sér og dómkvöddum matsmönnum öll gögn sem hinir dómkvöddu menn óskuðu eftir með beiðnum 22. október 2014 og 10. júní 2015. Jafnframt að dómkvöddum matsmönnum verði gert að afhenda sér öll gögn sem þeir hafa fengið frá varnaraðila í þágu matsins og að hafnað verði frávísun héraðsdóms á hluta þeirrar kröfugerðar sóknaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gerðu málsaðilar með sér afleiðusamninga og hefur varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðila til uppgjörs átta þeirra. Með matsbeiðni 13. febrúar 2014 óskaði varnaraðili dómkvaðningar tveggja manna í því skyni að færa sönnur á að varnaraðili hafi veitt rangar upplýsingar um fjárhagsstöðu sína sem hafi nokkru fyrir samningagerð aðila, við hana og allt til 7. október 2008 verið miklum mun verri en opinberar upplýsingar gáfu til kynna. Matsmenn munu hafa óskað eftir og fengið ýmis gögn frá varnaraðila, en hann synjað afhendingu hluta þeirra. Þá hefur sóknaraðili fengið ýmis gögn í hendur, en þó ekki öll þau gögn sem varnaraðili hefur afhent matsmönnum. Í þinghaldi 20. apríl 2015 krafðist sóknaraðili úrskurðar um afhendingu tilgreindra gagna úr hendi matsmanna eða varnaraðila. Með úrskurði héraðsdóms 29. sama mánaðar var kröfum sóknaraðila hafnað. Með dómi Hæstaréttar 5. júní 2015 í máli nr. 336/2015 var úrskurðurinn staðfestur, en eins og kröfugerð sóknaraðila var háttað fyrir réttinum reyndi aðeins á skyldu varnaraðila til afhendingar gagnanna. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili gert kröfu um afhendingu fjölda gagna. Í fyrsta lagi um að varnaraðili afhendi matsmönnum gögn sem þeir höfðu óskað eftir með beiðnum 22. október 2014, 7. nóvember sama ár og 10. júní 2015. Í beiðni matsmanna 22. október 2014 var óskað eftir nánar tilgreindum upplýsingum um útlán og „aðrar fyrirgreiðslur“ varðandi 25 tilgreind félög. Varnaraðili varð við beiðni matsmanna að því er varðaði þrettán félög, en synjaði um afhendingu gagna að því er varðaði tólf þeirra. Þessi tólf félög eru Stoðir fasteignir ehf., Hitaveita Suðurnesja, Rákungur ehf., Svartháfur ehf., Lyf og heilsa ehf., L&H eignarhaldsfélag ehf., Kistan ehf., Lyfjablóm ehf., Vafningur ehf., Kristinn ehf., Sund ehf. og BLÓ ehf. Í beiðni matsmanna 7. nóvember sama ár var óskað eftir listum dómskjala í tveimur nánar tilgreindum dómsmálum, en fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili fallið frá kröfu um afhendingu gagna samkvæmt þessari beiðni. Í beiðni matsmanna 10. júní 2015 var óskað eftir upplýsingum um lán varnaraðila til fjölmargra einstaklinga og félaga miðað við 31. desember 2007 og 31. mars 2008, auk afrita af ýmsum tegundum samninga. Í öðru lagi krefst sóknaraðili þess að varnaraðili afhendi sér sömu gögn og hann gerir kröfu um að matsmenn fái í hendur. Í þriðja lagi óskar sóknaraðili eftir að sér verði afhent þau gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum. II Samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er þeim, sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að, skylt að veita matsmanni aðgang að því nema hann megi skorast undan vitnaskyldu um matsatriði eða sé óheimilt að bera vitni um það. Þá kemur fram í 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. að sá sem sýni skiptastjóra fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta geti krafist að fá aðgang að skjölum þrotabús til skoðunar og eftirrit af þeim á eigin kostnað meðan skiptastjóri hefur þau í vörslum sínum, en þetta ákvæði gildir um slitameðferð varnaraðila, sbr. 3. málslið 4. mgr. 101. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá er ljóst að sóknaraðili hefur lögvarinna hagsmuna að gæta í skilningi ákvæðisins, en auk þess að taka til varna í þessu máli hefur hann lýst kröfu við slit varnaraðila vegna samninga sem um ræðir í málinu. Framangreind ákvæði um heimildir matsmanna til gagnaöflunar og skyldu þrotabús til afhendingar gagna eru þó háð takmörkunum sem meðal annars leiða af þagnarskyldu starfsmanna fjármálafyrirtækja, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Til þess að unnt sé að meta hvort beiðni um gögn eða upplýsingar fari í bága við þagnarskyldu samkvæmt greininni verður sá sem óskar aðgangs að gögnunum að tilgreina nægilega skýrt hvaða gagna sé óskað. Almenn staðhæfing fjármálafyrirtækis um að gögn séu háð þagnarskyldu leiðir á hinn bóginn ekki ein og sér til þess að þau verði ekki afhent. Er það hlutverk dómstóla að leggja mat á í hverju tilviki hvort í bága fari við þagnarskyldu að veita upplýsingar eða afhenda gögn. Við það mat hefur verið lagt til grundvallar að ekki sé sama ástæða til að veita félögum, sem tekin hafa verið til gjaldþrotaskipta eða slita, jafn ríka vernd og einstaklingum, sbr. XII. kafla laga nr. 161/2002 og til hliðsjónar áðurnefnda 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991, en varnaraðili er í slitum. Þau gögn sem matsmenn telja að séu nauðsynleg vegna matsstarfa eru tíunduð hér að framan og í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 2. og 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 er matsmönnum rétt að afla sér gagna til afnota við matið og er hverjum þeim sem hefur umráð þess sem matsgerð lýtur að skylt að veita matsmönnum aðgang að því, með þeim takmörkunum sem áður greinir. Ekki verður vefengt að gögn þau sem um ræðir kunni að nýtast við matið. Verður á hinn bóginn að taka afstöðu til réttmætis beiðni matsmanna um að fá aðgang að þessum gögnum og upplýsingum eftir þeim reglum sem áður greinir. Það sem eftir stendur af fyrrgreindri beiðni matsmanna 22. október 2014 varðar upplýsingar um heildarútlán til tólf nafngreindra hlutafélaga. Hér er um tilgreindar og almennar upplýsingar að ræða og er því fallist á að varnaraðila sé skylt að afhenda gögn um heildarútlán til þessara aðila. Með sömu rökum er fallist á kröfu sóknaraðila um afhendingu á afritum gagnanna, enda verða slík gögn ekki afhent matsmönnum með áskilnaði um að þau verði ekki afhent gagnaðila. Á hinn bóginn standa ekki rök til þess að fallast á beiðni um afhendingu gagna um svokallaðar „aðrar fyrirgreiðslur“ varðandi þessi tólf félög, enda hefur sóknaraðili ekki tilgreint nægilega hvað í þessu felist. Í áðurnefndri beiðni matsmanna 10. júní 2015 er farið fram á ítarlegar upplýsingar um lánveitingar til fjölda lögaðila og einstaklinga. Þessi beiðni er of sértæk, enda er óskað eftir sundurgreindum upplýsingum um þá aðila sem hún tekur til og varða upplýsingarnar meðal annars persónuleg fjármál einstaklinga sem þagnarskylda ríkir um, sbr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um höfnun á afhendingu þeirra gagna sem ekki hafa þegar verið afhent matsmönnum samkvæmt þessari beiðni. Fallist er á með héraðsdómi að sóknaraðili fái ekki lagt á ný fyrir dóm ágreining sem þegar hefur verið tekin afstaða til með úrskurði héraðsdóms 29. apríl 2015, en hann leitaði ekki endurskoðunar á þeirri niðurstöðu með kæru til Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 336/2015. Stendur úrskurðurinn óhaggaður að því leyti og kemur krafan því ekki til álita hér fyrir dómi. Krafa sóknaraðila um afhendingu annarra gagna en þeirra sem úrskurðurinn tekur til varðar gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum. Með hliðsjón af meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði aðila og þeim grunnrökum sem búa að baki 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, verður fallist á kröfu sóknaraðila um afhendingu gagnanna á þann hátt sem í dómsorði greinir. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að varnaraðila, Glitni hf., ber að afhenda sóknaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur, gögn um heildarútlán til Stoða fasteigna ehf., Hitaveitu Suðurnesja, Rákungs ehf., Svartháfs ehf., Lyfja og heilsu ehf., L&H eignarhaldsfélags ehf., Kistunnar ehf., Lyfjablóms ehf., Vafnings ehf., Kristins ehf., Sunds ehf. og BLÓ ehf. samkvæmt beiðni 22. október 2014 og gögn sem varnaraðili hefur þegar afhent matsmönnum eftir 30. janúar 2015. Varnaraðili greiði sóknaraðila 400.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 329/1998
|
Aðild Samningur Forsenda Hlutafélag Sératkvæði
|
Eigendur hlutafélagsins V keyptu allt hlutafé í hlutafélaginu F en F var eignalaust félag sem ekki hafði neinn rekstur með höndum. Voru félögin sameinuð í þeim tilgangi einum að nýta uppsafnað tap F á móti hagnaði V við álagningu skatta. Skattyfirvöld höfnuðu því að taka tillit til sameiningarinnar við álagningu skatta og var réttmæti þeirrar ákvörðunar staðfest með dómi. Reis ágreiningur um hvort kaupandi gæti rift samningnum vegna þessa. Í samningi aðila var kveðið á um að það væri forsenda kaupenda fyrir kaupunum að skattalegur tapfrádráttur nýttist þeim og að ef þetta skattalega hagræði nýttist ekki vegna breytinga á skattareglum skyldu seljendur endurgreiða kaupendum kaupverðið. Lá fyrir að þetta ákvæði var upphaflega runnið frá kaupendum, en að tillögu lögmanns seljenda var því breytt í það horf að það var takmarkað við þau atvik að breytingar yrðu á skattareglum. Þóttu kaupendurnir samkvæmt þessu ekki eiga endurgreiðslukröfu á seljendurna, enda væru ákvarðanir skattyfirvalda ekki byggðar á breytingum á skattareglum og skattaframkvæmd.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 20. ágúst 1998. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði 37.676.351 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 33.843.111 krónum frá 30. janúar 1997 til 1. október sama árs, en af 37.676.351 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu 34.557.789 króna með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í héraðsdómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Málinu var gagnáfrýjað með stefnu 8. september 1998. Gagnáfrýjandi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms. Til vara er þess krafist að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilfellum er krafist málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Málavextir og málsástæður eru raktar í héraðsdómi. Í málinu krefst aðaláfrýjandi endurgreiðslu á skuld Fargs hf. sem Verksmiðjan Vífilfell hf. greiddi með skuldabréfum útgefnum 19. desember 1988 eftir að félögin höfðu verið sameinuð í lok þess árs. I. Ágreiningur aðila stafar frá kaupsamningi 13. desember 1988 um allt hlutafé Fargs hf. Kaupendur voru hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. en gagnáfrýjandi var aðalseljandi. Ekkert verð var greitt fyrir hlutaféð en kaupendur ábyrgðust in solidum 22.970.348 króna skuld félagsins. Farg hf. rann síðan saman við Verksmiðjuna Vífilfell hf., sem greiddi skuldina. Aðaláfrýjandi hefur nú tekið við rekstri þess félags og jafnframt hafa eignarhaldsfélög, sem voru meðal hlutahafa, verið sameinuð aðaláfrýjanda og er það félag skrifað fyrir 10% hlutafjár síns. Aðaláfrýjandi hefur því tekið við réttindum og skyldum þess félags, sem greiddi skuld Fargs hf., og aðaláfrýjandi ber auk þess réttindi og skyldur hluthafa, en þeir ábyrgðust skuldina in solidum. Verður því að fallast á það með héraðsdómi að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum. II. Af gögnum málsins má ráða að tilgangur kaupenda með kaupunum á hlutafé Fargs hf. var sá einn að hlutafélag í eigu þeirra myndi nýta uppsafnað tap félagsins til þess að lækka skatta þess félags. Tilgangur gagnáfrýjanda var hins vegar sá að fá greiðslu á hluta eftirstöðva skulda Fargs hf. Ljóst er að þessar ástæður voru aðilum kunnar. Skattstjórinn í Reykjavík endurákvarðaði skatta Verksmiðjunnar Vífilfells hf. 30. desember 1994 vegna gjaldáranna 1989, 1990, 1991, 1992 og 1993. Taldi hann að óheimilt hefði verið að nýta ójafnað tap vegna sameiningarinnar til frádráttar tekjum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Gerði hann félaginu að greiða skatta eins og sameiningin hefði ekki orðið. Aðaláfrýjandi mótmælti endurákvörðuninni og skaut henni til úrlausnar yfirskattanefndar, sem staðfesti hana með úrskurði 11. október 1996. Aðaláfrýjandi lét síðan reyna á þessa endurákvörðun skattanna í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem tók afstöðu til ágreiningsefnisins með úrskurði 9. desember 1996 í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Fól niðurstaða héraðsdóms í sér staðfestingu á endurákvörðun skattstjóra að þessu leyti. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi sínum 30. janúar 1997. Úrskurður héraðsdóms byggðist á þeim skattalögum sem í gildi voru þegar samningurinn var gerður og sameining fyrirtækjanna átti sér stað og túlkun þeirra laga. Var þar talið að Farg hf. hefði verið sameinað Verksmiðjunni Vífilfelli hf. í árslok 1988 með þeim hætti sem um ræðir í 126. gr. laga um hlutafélög nr. 32/1978 og að sameiningin hefði að öðru leyti uppfyllt skilyrði XV. kafla þeirra laga. Hins vegar hefði verið greinilegt og í raun viðurkennt af aðaláfrýjanda að kaup hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á hlutabréfum í Fargi hf. hefði verið nokkurs konar millileikur vegna samruna félaganna og liður í undirbúingi þeirra. Þegar kaupin væru metin heildstætt yrði að líta svo á að gagnáfrýjandi hefði verið hinn raunverulegi viðsemjandi Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Yrði því að telja að kaup hluthafanna á Fargi hf. hefði verið hreinn málamyndagerningur í skattalegu tilliti og að sameining félaganna uppfyllti því ekki gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, sbr. og grunnreglu 58. gr. sömu laga. Þótt samningur aðilanna hafi á þennan hátt verið talinn gerður til málamynda í skattalegu tilliti breytir það ekki því að hann er gildur samningur um yfirfærslu réttinda samkvæmt efni sínu. III. Aðaláfrýjandi byggir endurkröfu sína aðallega á 4. gr. framangreinds kaupsamnings. Þar segir: „Seljandanum er kunnugt um, að það er forsenda kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs hf. við annað hlutafélag, en slíka sameiningu munu kaupendur framkvæma eigi síðar en 31.12.88. Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum, skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli.“ Í forsendum héraðsdóms er rakið hver voru tildrög þessa samningsákvæðis. Var upphaf þess komið frá kaupendum, en nægjanlega er fram komið að því var breytt að tillögu lögmanns, sem las samninginn yfir fyrir hönd seljenda. Verður að fallast á það með héraðsdómi að eftir því sem upplýst er í málinu um forsögu ákvæðisins verði að líta svo á að kaupendur hafi sætt sig við að endurgreiðslufyrirvarinn væri takmarkaður með þeim hætti að til endurgreiðslu kæmi því aðeins að skattfrádráttur nýttist ekki vegna breytinga á þágildandi skattareglum. Að framan er því lýst að úrskurður héraðsdóms í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997, var byggður á skýringum á þeim skattalögum, sem í gildi voru þegar kaupsamningurinn var gerður. Þá ber að staðfesta álit héraðsdóms með skírskotun til röksemda hans um að aðaláfrýjandi hafi ekki heldur sýnt fram á að skattayfirvöld hafi breytt framkvæmd ákvæða skattalaga um tapsfrádrátt eftir að samningurinn var gerður. Af samningsákvæðinu verður ekki leidd frekari ábyrgð gagnáfrýjanda á því að forsendur kaupenda stæðust um að skattalegur frádráttur nýttist. Verður að skilja ákvæðið svo að áhættunni hafi verið skipt og hafi kaupendur sjálfir tekið á sig áhættuna af því að framkvæmdin stæðist gildandi lög og lagaframkvæmd. Af því sem hér hefur verið rakið og annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta niðurstöðu hans. Rétt er með tilvísun til þessarar niðurstöðu að aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar er greint í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Vífilfell ehf., greiði gagnáfrýjanda, Framsóknarflokknum, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ég er sammála meiri hluta dómenda um það, að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum 13. desember 1988 milli gagnáfrýjanda og hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Ég er aftur á móti ósammála túlkun þeirra á endurgreiðslufyrirvara 4. gr. samningsins. Fram er komið í málinu, að kaupin á hlutafé Fargs hf. og sameining félagsins og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. voru gerð í því skyni að nýta tap fyrrgreinda félagsins og lækka skatta þess síðargreinda. Þá er einnig óumdeilt, að samningsaðilar töldu, að skattalegur tapsfrádráttur myndi nýtast við sameininguna, og var það forsenda fyrir kaupunum. Ég tel að skýra beri fyrirvarann um endurgreiðslu í 4. gr. samningsins með hliðsjón af þessu. Af dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 í máli aðaláfrýjanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík er ljóst, að það var aldrei heimilt að nýta sér þetta tap, ef það var eini tilgangurinn með samruna fyrirtækjanna. Samkvæmt því er fullnægt skilyrðinu til endurgreiðslu samkvæmt 4. gr. samningsins. Ég er því sammála sératkvæði héraðsdóms og tel, að aðaláfrýjandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi gagnáfrýjanda. Ég er sammála meiri hluta dómenda um það, að aðaláfrýjandi sé réttur aðili endurkröfumáls samkvæmt kaupsamningnum 13. desember 1988 milli gagnáfrýjanda og hluthafa í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Telja verður, að stefnubreyting í framkvæmd skattalaga hafi verið meðal þess, sem talist gat til breytinga á gildandi skattareglum í skilningi annars málsliðar 4. gr. þessa samnings. Hefur aðaláfrýjandi gert líklegt, að slík breyting hafi hér orðið, en fyrir liggur því til styrktar, að skattstjóri hafði tilefni til athugunar á frádrætti vegna yfirtekinna rekstrartapa við skoðun á skattframtali Verksmiðjunnar Vífilfells hf. árið 1989, og einnig hitt, að yfirtakan varð nokkurt umræðuefni í fjölmiðlum, án þess að til viðbragða kæmi. Um áhrif þessarar breytingar, ef um hana var að ræða, er hins vegar á það að líta, að hún kom ekki til framkvæmda fyrr en alllöngu eftir árið 1988, svo að séð verði af gögnum málsins. Að minnsta kosti var það ekki fyrr en á árinu 1993, sem skattframtöl þessa hlutafélags voru tekin til sérstakrar athugunar, og til endurákvörðunar gjalda kom ekki fyrr en síðla árs 1994. Er það í raun fyrsta álitaefnið í máli þessu, hvort fært sé yfirleitt að ætlast til ábyrgðar af hálfu gagnáfrýjanda á afleiðingum þess, sem þannig gerðist. Í samningi um sölu hlutabréfa til að koma á samruna milli hlutafélaga, þar sem aðalmarkmiðið er í raun að fá verð fyrir það rekstrartap annars félagsins, er orðið geti hinu til hagræðis í skattalegu tilliti, er ekki endilega sanngjarnt að gera ráð fyrir, að eigendur bréfanna, sem seld eru, taki beina ábyrgð á því, að þeim árangri verði náð, nema þeim mun meira tillit komi á móti í endurgjaldinu frá hinum, sem að hagræðinu stefnir. Almennt séð virðist að minnsta kosti ekki sanngjarnt að ganga til muna lengra en svo, að ábyrgðin velti á ákvörðun skatta næsta árs, þar sem samruninn sé fram talinn, þannig að raunsætt megi kalla að reyna að halda samhengi milli gerðar og árangurs. Í þessu tilviki fer því fjarri, að slíkt samhengi hafi haldist óslitið. Virðast samningsaðilar hafa mátt vænta þess að liðnu árinu 1989, að dæmi þeirra væri gengið upp og tilætluðum árangri náð, og gætu hvorir um sig hagað gerðum sínum eftir því. Samkvæmt þeim sjónarmiðum, sem fyrr voru rakin, er það eðlileg skýring á samningi þeirra, að ábyrgð gagnáfrýjanda eftir öðrum málslið 4. gr. hans hafi verið fallin niður og komin fram yfir raunhæf tímamörk, þegar skattstjóri ákvað að taka gjöld Verksmiðjunnar Vífilfells hf. til endurákvörðunar og hafna þeim frádrætti, sem kaupin snerust um. Má um það vísa til almennra reglna samningaréttarins og sérstaklega þeirra, er varða forsendur samningsgerðar. Á skýringin við án tillits til þess, hvort ákvörðun skattstjóra fól í sér stefnubreytingu eða ekki. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu meiri hluta dómenda um annað en málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rétt er að fella niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 1998 Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 28. maí 1998, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 18. febrúar 1998. Málið var þingfest 19. febrúar 1998. Stefnandi er Vífilfell ehf., kt. 470169-1419, Stuðlahálsi 1, Reykjavík. Stefndi er Framsóknarflokkurinn, kt. 560169-7449, Hafnarstræti 20, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda, eru þær aðallega að stefndi, Framsóknarflokkurinn, greiði kr. 37.676.351 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum af kr. 33.843.111 frá 30. janúar 1997 til 1. október 1997, en af kr. 37.676.351 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi að stefndi greiði kr. 34.557.789 með ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af þeim upphæðum og með þeirri vaxtaprósentu sem hér segir: kr. 3.333.428, með 8,1% vöxtum frá 01.10. 1989 til 01.11.89, með 9,6% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1989, með 11,2% vöxtum frá þ. d. til 01.02. 1990, með 8,3% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1990, með 5,9% vöxtum frá þ. d. til 01.04. 1990, með 4,1% vöxtum frá þ. d. til 01.05. 1990, með 3% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1990, en kr. 7.097.353 með 3% vöxtum frá þ. d. til 01.11. 1990, með 2,3% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1990, með 2,6% vöxtum frá þ. d. til 01.01. 1991, með 2,8% vöxtum frá þ. d. til 01.02. 1991, með 4,0% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1991, með 4,7% vöxtum frá þ. d. til 01.07. 1991, með 5,8% vöxtum frá þ. d. til 01.09. 1991, með 6,3% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1991, en kr. 11.098.032 frá þ. d. til 01.11. 1991, en með 3,9% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1991, með 3,4% vöxtum frá þ. d. til 01.01. 1992, með 2,6% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1992, með 1,6% vöxtum frá þ. d. til 01.04. 1992, með 1,1% vöxtum frá þ. d. til 01.06. 1992, með 1,0% vöxtum frá þ. d. til 01.09. 1992, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1992, en kr. 15.052.033 með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.02. 1993, með 1,1% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1993, með 1% vöxtum frá þ. d. til 01.04. 1993, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.05. 1993, með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 01.09. 1993, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1993, en kr. 19.031.964 með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.12. 1993, með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1994, en kr. 22.956.015 með 0,5% vöxtum frá þ. d. til 01.06. 1995, með 0,6% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1995, en kr. 26.845.580 með 0,6% vöxtum frá þ. d. til 01.03. 1996, með 0,9% vöxtum frá þ. d. til 01.05. 1996, með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 01.06. 1996, með 0,7% vöxtum frá þ. d. til 01.10. 1996, en kr. 30.724.549 með 0,7% vöxtum frá þ. d. til 01.11. 1996, með 0,8% vöxtum frá þ. d. til 30.01. 1997 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þ. d. til 01.10. 1997 og með sömu vöxtum af kr. 34.557.789 frá þ.d. til greiðsludags. Í báðum tilfellum er þess krafist að dæmt verði að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta, allt í samræmi við 12. gr. laga nr. 25/1987. Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu, eftir atvikum samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð þannig að stefnda verði einungis gert skylt að endurgreiða kr. 22.970.348, sem er höfuðstóll greiðslu án vaxta, verðbóta eða annars kostnaðar. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Óumdeild málsatvik. Með kaupsamningi dags. 13. desember 1988 seldi stefndi, Framsóknarflokkurinn, ásamt Hákoni Sigurgrímssyni, Hauki Ingibergssyni, Einari Birni og Finni Ingólfssyni, öll hlutabréf sín í hlutafélaginu Fargi hf., eða samtals 100% hlutafjár félagsins og var nafnverð hlutafjárins kr. 100.530.000. Kaupendur voru Björn Ólafsson hf., Guðrún Guðmundsdóttir, Þórður Sveinsson & Co, Pétur Björnsson, Iðunn Björnsdóttir, Kristján G. Kjartansson, dánarbú Eddu Björnsdóttur og Sigríður Ólafsdóttir Seager en kaupendur voru allir hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. þegar kaupin áttu sér stað. Fyrir hlutaféð voru engir fjármunir látnir af hendi, en kaupendur ábyrgðust in solidum greiðslu yfirtekinna skulda Fargs hf. við stefnda, samkvæmt efnahagsyfirliti frá 30. nóvember 1988, en það fylgdi samningnum og var hluti hans. Óumdeilt er að skuldir þær sem kaupendur ábyrgðust greiðslu á námu kr. 22.970.345. Farg hf. sem áður var rekið undir nafninu Nútíminn hf., hafði á tímabilinu 1984 til 1986 verið rekið með miklu tapi. Í byrjun árs 1988 var unnið að fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins með skuldbreytingum, yfirtöku lána og hækkun hlutafjár. Þann 22. apríl 1988 var skuld félagsins við aðaleiganda þess, stefnda, breytt í hlutafé með því að hækka hlutaféð um kr. 65.000.000. Hlutafé félagsins var síðan 25. nóvember 1988 hækkað um kr. 22.530.000 . Í 4. gr. kaupsamningsins kom fram að seljendum væri kunnugt um þá forsendu kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs h.f. við annað hlutafélag og að ef skattalega hagræðið nýttist ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á þágildandi skattareglum, skyldu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli. Í samræmi við ákvæði 5. gr. kaupsamningsins var haldinn hluthafafundur í Fargi hf. 13. desember 1988 þar sem ákvörðun var tekin um að sameina félagið Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og skyldu samþykktir þess félags gilda um hið sameinaða félag. Á þeim fundi samþykkti stjórn félagsins að láta af stjórnarstörfum og sama dag kusu hinir nýju hluthafar nýja stjórn félagsins og nýjan endurskoðanda. Öllum afskiptum seljenda af rekstri félagsins lauk sama dag og tóku hinir nýju hluthafar alfarið við rekstri og framkvæmd félagsins. Síðar sama dag var haldinn fundur í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Fundarmenn voru þeir sömu og á hluthafafundi Fargs hf. fyrr um daginn, enda voru hluthafar hinir sömu í báðum félögum. Samþykktu þeir samrunann og í kjölfarið var send inn tilkynning til hlutafélagaskrár um samrunann, þar sem Farg hf. rann inn í Verksmiðjuna Vífilfell hf., sem tók yfir öll réttindi og allar skyldur Fargs hf. frá sama tíma. Fyrir hlut sinn í Fargi hf. fengu hluthafar hlut í hinu sameinaða félagi. Eftir sameininguna taldist skuld Fargs hf. við stefnda að fjárhæð kr. 22.970.348 til skulda hins sameinaða félags. Verksmiðjan Vífilfell hf. greiddi stefnda skuldina með útgáfu 46 skuldabréfa. Höfuðstóll 45 bréfa var kr. 500.000 en eins kr. 470.348. Gjalddagar voru tíu, sá fyrsti 1. október 1989. Næst síðasti gjalddaginn var 1. október 1997 og síðasti gjalddaginn samkvæmt bréfunum er 1. október 1998. Á hluthafafundum sem haldnir voru 22. júlí 1994 í Verksmiðjunni Vífilfelli hf., kt. 700269-7449, Þórði Sveinssyni & Co. hf., kt. 420369-1589, og Birni Ólafssyni hf., kt. 470169-1419, öllum að Stuðlahálsi 1, Reykjavík, var ákveðið að sameina félögin Birni Ólafssyni hf. og breyta nafni þess félags í Vífilfell hf. Sameinaða félagið yfirtók allar eignir og skuldir eldri félaganna. Á hluthafafundi í Vífilfelli hf. 29. september 1995 var samþykkt að breyta nafni félagsins og samþykktum til samræmis við ný lög um einkahlutafélög nr. 138/1994. Hinn 30. desember 1994 endurákvarðaði skattstjórinn í Reykjavík skatta vegna Verksmiðjunnar Vífilfells hf. vegna gjaldáranna 1989, 1990, 1991, 1992 og 1993. Taldi hann að óheimilt hefði verið að nýta ójafnað tap vegna sameiningarinnar til frádráttar tekjum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. og gerði félaginu að greiða skatta eins og sameiningin hefði ekki farið fram. Með bréfi dags. 18. janúar 1995 var stefnda tilkynnt um það, af hálfu lögmanns stefnanda, að Skattstjórinn í Reykjavík hefði endurákvarðað opinber gjöld stefnanda Kemur fram í bréfinu að tilgangur með sendingu þess sé að greina frá þessari þróun mála og tilkynna stefnda að umbjóðendur lögmannsins myndu halda upp á hann endurgreiðslu yfirtekinna skulda samkvæmt skýru ákvæði kaupsamningsins yrði niðurstaðan sú, að yfirfæranlegt tap Fargs hf. mætti ekki koma til frádráttar skattskyldum tekjum Vífilfells hf. Af yfirfærðu rekstrartapi samtals kr. 425.925.832, sem skattstjóri viðurkenndi ekki til frádráttar, voru kr. 123.496.075 yfirfært tap frá Fargi hf. Tapið hafði stefnandi fært til frádráttar tekjum til skatts. Stefnandi mótmælti þessari endurákvörðun og skaut henni fyrst til úrlausnar yfirskattanefndar, sem kvað upp úrskurð 11. október 1996 en síðan til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kvað upp úrskurð 10. desember 1996 í ágreiningsmáli stefnda og Gjaldheimtunnar í Reykjavík vegna aðfarargerðar sýslumannsins í Reykjavík. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar Íslands, sem kvað upp dóm 30. janúar 1997. Niðurstaðan fól í sér staðfestingu á endurákvörðun skattstjórans í Reykjavík. Þegar dómur Hæstaréttar Íslands gekk voru samanlagðar afborganir, verðbætur og vextir, kr. 33.843.111, á verðlagi í janúar 1997, en greiðsla á næstsíðasta gjalddaga 1. október 1997 var kr. 3.883.240. Samanlagt nema þessar upphæðir stefnufjárhæð málsins. Stefnandi greiddi Gjaldheimtunni í Reykjavík 10. desember 1996 100 milljónir króna inn á hugsanlega kröfu til að forða yfirvofandi fjárnámi en eftirstöðvarnar kr. 163.813.348 voru greiddar 28. febrúar 1997 í samræmi við endurákvörðun þá er Hæstiréttur hafði staðfest. Málsástæður og lagarök stefnanda. Um aðild til sóknar. Stefnandi heldur því fram að þegar Farg hf. hafi verið sameinað Verksmiðjunni Vífilfelli hf., sem síðar varð Vífilfell ehf., hafi hluthafar Fargs hf. fengið hlutabréf í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. sem gagngjald fyrir hluti sína í Fargi hf. Um leið hafi hluthafarnir framselt Verksmiðjunni Vífifelli hf. önnur þau réttindi sem þeir höfðu öðlast með kaupsamningi við stefnda, þ. á m. rétt til að krefjast endurgreiðslu eða skaðabóta, væru skilyrði til þess að lögum eða samkvæmt kaupsamningnum. Þar með hafi m.a. fylgt réttur samkvæmt hinu skilorðsbundna loforði um endurgreiðslu ef hið skattalega hagræði nýttist ekki, en málsóknin byggist að hluta til á því loforði. Verðgildi hlutanna í Fargi hf., sem Verksmiðjan Vífilfell hf. greiddi fyrir með hlutum í sjálfri sér, hafi að verulegu leyti verið miðað við það loforð. Til vara byggir stefnandi aðild sína að kröfunni á því að umræddur kaupsamningur hafi með dómi Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 verið úrskurðaður „málamyndagerningur“ þó með fullum réttaráhrifum, en þannig að kaupandi hafi í raun verið Verksmiðjan Vífilfell hf., nú stefnandi, en ekki hluthafar félagsins eins og samningurinn beri með sér. Af þessu leiði að stefnandi getur krafist dóms sér til handa varðandi réttindi kaupanda samkvæmt kaupsamningnum. Um aðild til varnar. Stefnandi kveður málsóknina beinast gegn stefnda einum sem seljenda Fargs hf. þar sem stefndi hafi verið eigandi 99,66% hlutafjár. Út frá meginreglunni um solidariska ábyrgð kýs stefnandi að haga kröfugerð sinni með þessu móti enda ljóst að tilvist annarra hluthafa hafi verið til þess að uppfylla kröfur laga um hlutafélög. Um efnishlið málsins. Stefnandi kveðst byggja málsókn sína eftirfarandi málsástæðum og beri að líta til liða C og D ef ekki verði fallist á kröfur stefnanda á grundvelli liða A og B. Liðir A og B séu þó samtengdir og verði því ekki að fullu aðskildir við úrlausn málsins. A. Skilorðsbundið loforð stefnda. Um loforð stefnda vísar stefnandi til almennra reglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða. Með kaupsamningnum 13. desember 1988 hafi stefndi undirgengist að endurgreiða yfirteknar skuldir Fargs hf. yrði hið skattalega hagræði ekki nýtt eins gert hafi verið ráð fyrir. Loforð stefnda hafi þar með verið bundið ákveðnu frestskilyrði og því orðið virkt þegar skilyrðið kom fram. Stefnandi telur að skilyrðið hafi komið fram enda hafi breyting skattareglna orsakað missi hins skattalega hagræðis. Á þeim tíma sem kaupsamningur aðila hafi verið undirritaður hafi þær reglur sem skattyfirvöld fóru eftir, varðandi sameiningu hlutafélaga, verið þess efnis að skattaleg réttindi fluttust ásamt skattskyldum til yfirtökufélags, óháð því hver starfsemi félaganna var eða með hvað hætti sameining átti sér stað, væri við hana gætt formreglna hlutafélagalaga og skattalaga. Stefnandi vísar m.a. um þetta til framlagðs bréfs ríkisskattstjóra, þar sem fyrirspurn varðandi sameiningu Fiskiðjunnar hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. hafi verið svarað og engin athugasemd gerð. Stefnandi nefnir einnig í stefnu 46 dæmi um sameiningu fyrirtækja á árunum 1987 og 1988 sem hann kveður átölulaust hafa hlotið náð fyrir augum skattyfirvalda. Stefnandi telur að með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 hafi verið staðfest að dómurinn túlkaði þágildandi skattareglur með öðrum hætti en gert var, m.a. af skattyfirvöldum, á þeim tíma. Hafi dómurinn orðið þess valdandi að stefnandi fékk ekki nýtt hið skattalega hagræði. Þar með hafi skilyrðið komið fram og greiðsluskylda stefnda orðið virk. Stefnandi telur að með skattareglum í kaupsamningnum hafi ekki einungis verið átt við sett lög eða túlkun dómstóla á þeim, heldur hafi meðvitað verið vísað til allra þeirra reglna sem að skattheimtu lúta, þ. á m. vinnureglna skattyfirvalda , m.a. framkvæmd skattyfirvalda á settum lögum. Ef þrengri skilning hefði átt að leggja í skilyrði samningsins hefði orðið skattalög verið notað. Ljóst sé að með endurákvörðun skattstjóra hafi orðið breyting á þeirri framkvæmd sem skattyfirvöld og aðilar höfðu talið gilda og þar með hafi orðið breyting á skattareglum. Verði af einhverjum ástæðum talið að ekki hafi orðið breyting á þágildandi skattareglum, vísar stefnandi til þess að orðalag skilyrðisins verði ekki bundið við svo stranga túlkun. Augljóst sé að um hafi verið að ræða þann sjálfsagða fyrirvara að endurgreiðsluskylda stefnda yrði ekki virk ef um væri að kenna aðgerðum eða aðgerðaleysi sem stefnandi bæri sjálfur ábyrgð á, t.d. ef stefnandi hætti algerlega við sameiningu félaganna. M.ö.o. hafi verið tiltekið það eina dæmi, sem menn hafi talið möguleika á að leiddi til þess að hið skattalega hagræði nýttist ekki. Raunveruleikinn hafi hins vegar verið öldungis sambærilegur við þetta dæmi og þannig verði að telja að skilyrðið hafi komið fram. Stefnandi bendir á að það hafi verið forsenda beggja aðila, að þágildandi skattareglur heimiluðu þá sameiningu sem til stóð og hafi verið framkvæmd. Skilyrði samningsins hafi því þýtt að stefndi myndi endurgreiða ef tapið nýttist ekki vegna breytinga á því sem aðilar töldu gildan skattarétt, m.ö.o. ef skilningur þeirra reyndist ekki réttur. Þessi forsenda verði lesin beint út úr skilorði endurgreiðsluloforðsins, en það hefði verið markleysa ef aðilar hefðu talið að skattalög heimiluðu ekki tapsfrádráttinn. Þessi forsenda hafi verið veruleg og þar með ákvarðandi fyrir stefnanda. Því sé rétt að stefndi beri áhættuna af því að hún brast. Haldi stefndi öðru fram verður ekki hjá því komist að telja hann hafa sýnt af sér skaðabótaskylt atferli við samningsgerðina. Stefnandi telur stefnda ekki geta borið því við að ástæða missis hins skattalega hagræðis sé röng framkvæmd á sameiningu félaganna. Í fyrsta lagi sé ljóst af afdráttarlausri niðurstöðu héraðsdóms, sem Hæstiréttur hafi fallist á, að til þess að ná fram ætlun aðila hafi engin önnur leið verið fær, sem hlotið hefði náð fyrir augum dómstóla. Í öðru lagi hafi stefnda verið ljóst eða mátt vera ljóst á hvaða hátt sameining félaganna yrði framkvæmd, enda hafi sú framkvæmd verið talin í samræmi við þágildandi skattareglur og framkvæmd þeirra. Því jafngildi það yfirlýsingu um, að brögð hafi verið höfð í tafli af hálfu stefnda, að halda því fram nú, að ekki hafi verið rétt staðið að framkvæmd sameiningarinnar. B. Forsendubrestur. Til vara styður stefnandi kröfur sínar við þær forsendur sem lágu að baki gerð nefnds kaupsamnings. Grundvallarforsenda hafi verið að hægt yrði að nýta skattalegt tap Fargs hf. til frádráttar frá skattskyldum tekjum stefnanda. Þessi forsenda hafi beinlínis verið orðuð í 4. gr. kaupsamningsins, þar með verið skilyrði samningsins og stefnda því ljós. Í raun nægi að benda á að þetta skilyrði fyrir gerð kaupsamningsins hafi ekki orðið að veruleika. Af því leiðir að mati stefnanda að endurgreiðsluskylda stefnda verði virk. Þar sem skilyrðið sé orðað sem forsenda verði hér einnig getið þeirra atriða sem komi til skoðunar þegar um hefðbundinn forsendubrest sé að ræða. Forsendan hafi verið veruleg og þar með ákvarðandi og hafi stefnda einnig verið það ljóst enda vandséðir aðrir hagsmunir en skattalegir sem leitt hefðu getað til kaupanna. Þessi forsenda var einnig þess eðlis að bæði sé sanngjarnt og eðlilegt að stefndi beri áhættuna af því að hún bregðist eða sé röng enda hafi hún verið stefnda fullkomlega ljós. Þá muni stefndi að óbreyttu hagnast um þá upphæð sem nemi yfirteknum skuldum, á kostnað stefnanda. Stefnandi telur ofangreinda forsendu í raun geta staðið óháð því skilorðsbundna loforði um endurgreiðslu sem síðar greinir í 4. gr. samningsins. Óorðuð afleiðing þess að hún bresti sé sú að endurgreiðsla eigi að fara fram. C. 36. gr. samningalaga. Til þrautavara styður stefnandi kröfur sínar við 36. gr. samningalaga 7/1936 og krefst þess að samningnum verði breytt á þá lund að hann falli að ofangreindum sjónarmiðum þannig að endurgreiðslukrafa stefnanda verði tekin til greina. Samningur sem feli í sér greiðslu ríflega 40 milljóna króna fyrir ekkert gagngjald hljóti að teljast ósanngjarn og ekki sé hægt að ætlast til þess að sú niðurstaða rúmist innan eðlilegrar áhættu sem aðilar hafi tekið við samningsgerðina. Stefnandi vísar jafnframt til ólögfestra meginreglna kröfuréttarins um óréttmæta auðgun, sbr. grunnrök 36. gr. laga nr. 7/1936, og telur að þær reglur leiði til sömu niðurstöðu. D. Saknæmt atferli stefnda. Stefnandi byggir kröfur sínar jafnframt á skaðabótaskyldu atferli stefnda við samningsgerðina. Hafi stefndi talið að margnefnd sameining hafi að lögum ekki verið til þess fallin að hið skattalega hagræði nýttist hafi stefnda borið að upplýsa stefnanda þar um. Þetta hafi stefndi ekki gert og hafi þar með bakað sér skaðabótaábyrgð. Um dráttarvexti. Stefnandi kveður dráttarvaxta vera krafist frá uppkvaðningardegi dóms Hæstaréttar, 30. janúar 1997, enda hafi með dóminum orðið ljóst að hið skattalega hagræði myndi ekki nýtast stefnanda og greiðsluskylda stefnda þar með orðið. Stefnanda hafi þá mátt vera ljóst að efndatími skyldunnar var kominn. Nánar um kröfugerð Í aðalkröfu eru greiðslur stefnanda færðar til verðlags í janúar 1997 og er miðað við lánskjaravísitölu. Stefnandi kveður þessa aðferð komast næst því að meta beint verðmæti þeirra greiðslna sem stefnandi hafi innt af hendi og þar með raunverulegt tjón. Með henni sé tryggt að verðmæti greiðslnanna rýrni ekki vegna verðbólgu. Verði að taka þessa aðferð fram yfir 7. gr. vaxtalaga en ljóst sé að sú grein nái ekki þeim tilgangi sínum að verðtryggja bætur. Varakrafa miðist við að reikna vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga af hverri greiðslu. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur sérstaka ástæðu til þess að mótmæla sem röngu, fullyrðingu sem víða komi fram í stefnu, að með dómi Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 hafi skattareglur sem í gildi hafi verið við samrunann verið túlkaðar með öðrum hætti en gert hafi verið af skattayfirvöldum fyrir breytingar á 56. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 7. gr. laga nr. 97/1988. Stefndi kveður samningaviðræður milli framangreindra kaupenda og seljenda hafa hafist í nóvember 1988. Kaupendur hafi haft áhuga á því að kaupa félagið með það fyrir augum að sameina það fyrirtæki í eigu kaupenda og þannig nýta hið uppsafnaða tap Nútímans hf. Samkvæmt úrskurði ríkisskattanefndar nr. 819/1996, virðist sem Verksmiðjan Vífilfell hf., sem alfarið hafi verið í eigu kaupenda, hafi þegar á árinu 1986 velt fyrir sér sameiningu í þessum tilgangi við önnur hlutafélög og hafi Símoni Á. Gunnarssyni endurskoðanda, m.a. í þessu skyni, verið falið að gera greinargerð um möguleika til þess að nýta yfirfæranlegt tap við sameiningu fyrirtækja. Af framlögðum skjölum megi sjá að talsverð undirbúningsvinna hafi verið unnin af hálfu Verksmiðjunnar Vífilfells hf. varðandi hina skattalegu hlið sameiningar félaga og hafi félagið notið aðstoðar kunnáttumanna á þessu sviði, þ.á m. lögmanna og löggiltra endurskoðenda. Stefnandi kveður kaupendur hafa haft allt frumkvæði við gerð kaupsamningsins og sent drög kaupsamningsins til seljanda. Lögmaður seljanda, Gestur Jónsson hrl., hafi óskað eftir breytingum á kaupsamningnum og hafi honum verið breytt í kjölfar þessara athugasemda. Samningurinn hafi verið undirritaður eftir þessar breytingar. Stefndi heldur því fram að í kaupsamningnum séu skyldur samningsaðila mjög skýrt afmarkaðar. Skyldur seljanda komi fram í 3. gr. samningsins. Þá komi fram í 2. gr. að seljendur beri ábyrgð á því að skuldir Fargs hf. hafi verið rétt tilgreindar. Aldrei hafi komið til þess að á þessa ábyrgð seljenda reyndi og ekki sé deilt um að seljendur hafi efnt skyldur sínar samkvæmt 2. og 3. gr. samningsins. Stefndi kveður dóm Hæstaréttar grundvallast á því að það skilyrði 1. mgr. 56. gr. tekju- og eignaskattslaga að einungis komi hlutafé fyrir eign í samrunafélögum, hafi ekki verið uppfyllt við samrunann. Í dóminum hafi þó komið fram að samruni Fargs hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. hafi fullnægt ákvæðum XV. kafla hlutafélagalaga nr. 32/1978. Um aðalkröfu stefnda. 1. Aðildarskortur. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hann kveður aðilasamband samkvæmt hinum umþrætta kaupsamningi vera á milli stefnda og kaupenda, þ.e. Björns Ólafssonar hf., Guðrúnar Guðmundsdóttur, Þórðar Sveinssonar & Co, Péturs Björnssonar, Iðunnar Björnsdóttur, Kristjáns G. Kjartanssonar, Sigríðar Ólafsdóttur Sieger og dánarbús Eddu Björnsdóttur. Stefndi hafi aldrei verið í samningssambandi við stefnanda, hvorki beinu né óbeinu og ekki hafi verið sýnt fram á að aðildin hafi komist á hendur stefnanda með samningi eða á annan hátt. Ekkert beint réttarsamband sé því á milli stefnda og stefnanda. Í stefnu sé því haldið fram að sérstakur samningur hafi verið gerður við framsal hluthafa á hlutafjáreign sinni í Fargi hf. inn í Verksmiðjuna Vífilfell hf. og síðar til stefnanda. Samningur þessi hafi þó hvorki verið lagður fram, né sönnur verið færðar fyrir honum á annan hátt. Geti stefnandi ekki lagt fram umræddan samning eða framsal, verði hann að bera hallann af því að sönnun skorti um aðild hans og beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. 2.Stefndi telur að ábyrgð hans sem leidd verði af síðari hluta 4. gr. kaupsamningsins sé skilyrt og að skilyrðið hafi ekki komið fram. Stefndi byggir í öðru lagi á því að í 4. gr. kaupsamningsins hafi falist loforð af hálfu stefnda og annarra seljenda hlutafjár í Fargi hf. um endurgreiðslu yfirtekinna skulda við tiltekin skilyrði. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að það skilyrði hafi komið fram með dómi Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 og telur túlkun stefnanda á 4. gr. kaupsamningsins ekki eiga við rök að styðjast. Stefndi bendir á að 4. greinin hafi tekið breytingum frá upphaflegum kaupsamningsdrögum, sem samin hafi verið af hálfu kaupenda. Í upphaflegu drögunum hafi 4. gr. kaupsamningsins verið orðuð þannig: ,,Seljendum er kunnugt, að það er algjör forsenda kaupenda fyrir kaupum þessum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs h.f. við annað félag. Nýtist skattalega hagræðið ekkert eða einungis að hluta skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir skv. efnahagsreikningi í sama hlutfalli.“ Við kaupsamningsgerðina hafi þessu ákvæði verið breytt og hafi verið endanlega orðað í samningnum á eftirfarandi hátt: ,,Seljendum er kunnugt um, að það er forsenda kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs h.f. við annað hlutafélag, en slíka sameiningu munu kaupendur framkvæma eigi síðar en 31.12.1988. Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum, skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli.“ Stefndi kveður Gest Jónsson hrl. hafa unnið að samningsgerðinni fyrir hönd seljenda. Í handskrifuðu blaði, sem hann hafi sent lögmanni kaupenda við kaupsamningsgerðina, komi fram að hugmyndin að baki greininni væri sú að seljendur bæru áhættuna á því ef skattareglum yrði breytt þannig að fyrirhuguð sameining skilaði ekki skattahagræði til Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Við túlkun á 4. gr. samningsins verði að hafa í huga, að samkvæmt stjórnarskránni skuli skattamálum skipað með lögum. Af þessu leiði að skattareglur geta einungis verið lög sem sett eru á stjórnskipulegan hátt og reglugerðir sem settar eru með stoð í gildandi lögum. Um aðrar skattareglur sé ekki að ræða og hafi seljendur einungis tekið á sig áhættuna á endurgreiðslu ef skattalegt hagræði nýttist ekki vegna breyttra skattareglna í þessum skilningi. Samningsaðilum hafi enda verið um það kunnugt við kaupsamningsgerðina að fyrirhugað var að breyta skattalögum. Þeim hafi síðan verið breytt með lögum nr. 97/1988, sem m.a. breyttu lögum nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, þar sem skilyrði um skattnýtingu fyrirtækja við samruna voru þrengd. Stefndi kveðst ekki fallast á þá túlkun stefnanda, að framangreindur fyrirvari 4. gr. kaupsamningsins hafi átt að gilda um öll þau tilvik sem leiddu til þess að tapsfrádráttur nýttist ekki. Samkvæmt hefðbundinni skýringu verði ákvæði 4. gr. ekki skilið öðruvísi en á þann hátt að seljendur bæru áhættuna á því ef skattalög og/eða reglugerðir settar á grundvelli þeirra breyttust. Ekkert bendi til þess að svo víða túlkun sem stefnandi haldi fram hafi átt að viðhafa , enda hefði fyrirvarinn þá þurft að vera orðaður með öðrum hætti. Komist dómurinn, þrátt fyrir mótmæli stefnda, að þeirri niðurstöðu að í orðalaginu felist víðtækari ábyrgð en að framan greini, verði að hafa í huga að ástæðan fyrir því að stefnandi fékk ekki notið skattahagræðis við samruna Fargs hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. verði ekki rakin til þess að skattalögum, reglugerðum eða framkvæmdarreglum skattayfirvalda varðandi samruna og skattahagræði hafi verið breytt. Ástæðan verði einfaldlega rakin til þess að við framkvæmdina hafi ekki verið farið eftir skýrum fyrirmælum skattalaga. Stefndi hafi ekkert komið nálægt framkvæmdinni við samrunann. Hann hafi hins vegar mátt gera ráð fyrir því að kaupendur framkvæmdu samrunann með löglegum hætti, enda hafi þeir notið aðstoðar færustu kunnáttumanna. Stefndi getur því ekki fallist á þá skýringu stefnanda, að í 4. gr. kaupsamningsins felist að stefndi beri ábyrgð á mistökum stefnanda við framkvæmd samrunans og telur stefndi að þetta atriði eitt og sér eigi að leiða til sýknu. 3.Stefndi byggir á því að ekki sé um að ræða forsendubrest. Stefndi byggir í þriðja lagi á því að framangreindar dómsúrlausnir Héraðsdóms Reykjavíkur og Hæstaréttar byggist ekki á breyttri laga- eða stjórnsýsluframkvæmd eins og stefnandi haldi fram, heldur á því að samruninn eins og hann var framkvæmdur hafi ekki uppfyllt skilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt þar sem í raun hafi komið annað og meira endurgjald fyrir hlutabréf í Fargi hf. en hlutabréf í samrunafélaginu. Í úrskurði héraðsdóms sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti með skírskotun til forsendna komi orðrétt fram: ,,Engir fjármunir voru látnir af hendi við kaup hluthafanna í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á Fargi hf. ... heldur ábyrgðust kaupendur skuldir hinna ,,keyptu“ félaga við Framsóknarflokkinn ... Hins vegar greiddi Verksmiðjan Vífilfell hf., en ekki hluthafarnir, þessar skuldir ... verður því að telja að kaup hluthafanna í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á umræddum félögum hafi verið hreinir málamyndagerningar, gerðir í því skyni, að formlega yrði uppfyllt gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981. ... Þegar framangreint er virt heildstætt, er niðurstaða dómsins sú, að líta verði á Framsóknarflokkinn ... sem hina raunverulegu viðsemjendur Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Verður því að virða það með tilliti til þessara hluthafa í Fargi hf. ... hvort gagngjaldsskilyrðum 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 hafi verið fullnægt. Ljóst er, að Verksmiðjan Vífilfell hf. var með útgáfu skuldabréfa til fyrrgreindra aðila að gjalda þeim hluthöfum fyrir verðmæti það, sem talið var fólgið í nýtanlegum tapsfrádrætti. Var þannig ekki um algjöran samruna fjármuna og eigin fjár félaganna þriggja að ræða miðað við þá stöðu, sem þau voru í, áður en gerðar voru þær ráðstafanir, sem áður greinir, enda fengu hvorki Framsóknarflokkurinn ... hlutabréf í Verksmiðjunni Vífilfell hf. sem gagngjald fyrir hlutafé sitt í hinum viðteknu hlutafélögum. Var samruni Fargs. hf. ... við Verksmiðjuna Vífilfell hf. samkvæmt því ekki á þann hátt sem nefnd lagagrein kveður á um.“ Stefndi telur að á því sé byggt í úrskurðinum, að við sameininguna hafi komið greiðsla frá Verksmiðjunni Vífilifelli hf. til Framsóknarflokksins í öðru formi en hlutabréfum í sameinaða félaginu, og hafi ástæðan fyrir því að stefnandi fékk ekki notið skattahagræðis verið sú, að ekki hafi verið fylgt reglum 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um gagngjald í hlutabréfum. Ákvörðun um að framkvæma samrunann með þessum hætti hafi verið tekin af nýjum hluthöfum og/eða stjórn Verksmiðjunnar Vífilfells hf., en ekki af stefnda eða öðrum seljendum. Í kaupsamningnum sé hins vegar skýrt ákvæði um það að kaupendur ábyrgist greiðslu skuldanna sjálfir, en sú ákvörðun þeirra að láta Verksmiðjuna Vífilfell hf. efna samninginn fyrir hluthafana hafi orðið til þess að samruninn uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 56. gr. Stefndi heldur því fram að hefðu kaupendurnir greitt skuldir Fargs hf. sjálfir hefði sameiningin staðist skattalega. Þessi framkvæmd hafi verið alfarið á ábyrgð kaupenda sem stjórnað hafi samrunanum og sjálfir ákveðið hvernig aflað væri fjár til þess að standa við skuldbindingarnar samkvæmt kaupsamningnum. Seljendur og þar með stefndi hafi hins vegar ekki ábyrgst samrunaferlið. Stefndi mótmælir sem röngu því sem fram komi í stefnu, að forsenda hafi brugðist vegna aðstæðna sem sanngjarnt sé og eðlilegt að stefndi beri ábyrgð á. Hann telur að stefnandi hljóti sjálfur að bera ábyrgð á eigin mistökum við samrunann. 4. 36. gr. samningalaga. Stefndi mótmælir því að 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 eigi við eins og málum er háttað. Greinin feli í sér takmörkun á samningafrelsi og eigi aðeins við um þau sjaldgæfu tilvik þegar samningur sé ósanngjarn eða andstæður góðri viðskiptavenju. Ekkert ákvæði hins umþrætta kaupsamnings uppfylli skilyrði fyrir beitingu 36. gr. samningalaga. Samningsaðilar hafi komið jafnir til samningsgerðar og kaupendur notið sérfræðiaðstoðar. Kaupendur hafi sjálfir sett skilyrði fyrir kaupunum og jafnframt gert þann fyrirvara sem fram komi í 4. gr. samningsins. Stefndi bendir á að kaupverð hlutabréfanna í Fargi hf. hafi aðeins verið brot af þeim hagsmunum sem kaupendur hafi verið að sækjast eftir með kaupunum og megi gera ráð fyrir því að kaupendur hafi álitið áhættuna kaupverðsins virði. Ástæða þess að stefnandi gat ekki notið hins skattalega hagræðis hafi verið að framkvæmd hans á samruna hafi farið í bága við ákvæði 1. mgr. 56. gr. laga um tekju- og eignarskatt. Það geti því ekki talist ósanngjarnt í skilningi 36. gr. samningalaga, að kaupendur axli ábyrgð á eigin mistökum. 5.Saknæmt atferli. Stefndi mótmælir því alfarið að hann hafi sýnt af sér saknæmt hátterni við gerð og framkvæmd hins umþrætta kaupsamnings og síðar við framkvæmd kaupenda á samrunanum. Kaupendur hafi haft reynslu af slíkum hlutafjárkaupum og höfðu sérfræðinga til þess að segja til um þá áhættu sem fólst í samningnum. Stefndi hafi ekki haft slíka vitneskju og enga ábyrgð tekið á því að fyrirhuguð sameining við annað hlutafélag myndi leiða til lækkunar á sköttum þess félags. Kaupendur hafi sjálfir átt sök á því hvernig fór. Stefnanda hafi því ekki tekist að sýna fram á að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við samningsgerðina. 6.Mótmæli stefnda varðandi vexti og verðbætur á endurgreiðslukröfu. Stefndi bendir á að í 4. gr. kaupsamningsins sé ekki gerður áskilnaður um vexti eða dráttarvexti, heldur einungis að seljendur skuli endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir skv. efnahagsreikningi ef forsenda kaupanna brestur. Þá sé ekki heimilt að krefjast verðbóta nema samið hafi verið um það fyrirfram en svo hafi ekki verið gert. Í kaupsamningi hafi ekki verið kveðið á um hvernig skuldir Fargs hf. við Framsóknarflokkinn skyldu greiðast, heldur virðist hafa verið gert ráð fyrir því að þær yrðu greiddar í kjölfar undirritunar kaupsamningsins. Þó að kaupendur hafi notið þess hagræðis að fá að dreifa greiðslunni á langan tíma, verði ekki talið að það heimili þeim að krefjast verðbóta og/eða vaxta úr hendi stefnda. Vexti eigi því að reikna á venjulegan hátt, frá þeim tíma sem stefnandi krafði sannanlega fyrst um greiðslu, en það hafi verið við höfðun máls þessa. Niðurstaða. Um aðild málsins. Eins og að framan er rakið voru kaupendur hlutafjár í Fargi hf. átta hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og skiptu þeir hlutafénu á milli sín í sama hlutfalli og hlutafjáreign þeirra í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Þessir hluthafar tóku ábyrgð á því að skuld Fargs hf. við stefnda yrði greidd. Af 4. gr. samningsins verður ráðið að samningsaðilar gengu út frá því að hinir nýju hluthafar Fargs hf. myndu sameina það öðru hlutafélagi í því skyni að nýta tap Fargs hf. til lækkunar á sköttum samrunahlutafélagsins. Ekki kom fram í samningnum hvaða hlutafélagi Farg hf. kæmi til með að sameinast. Ljóst er að þótt hinir nýju hluthafar tækju ábyrgð á greiðslu skuldarinnar við stefndu var áfram um skuld Fargs hf. að ræða. Við samruna Fargs hf. og Verksmiðjunnar Vífilfells hf. varð hið sameinaða félag því sjálfkrafa skuldari. Stefndi viðurkenndi það m.a. í verki með því að taka við 46 skuldabréfum frá Verksmiðjunni Vífilfelli hf. til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Hið sama átti sér stað við samruna Verksmiðjunnar Vífilfells hf., Þórðar Sveinssonar & Co hf. og Björns Ólafssonar hf. 22. júlí 1994 undir nafninu Vífilfell hf. Enda þótt kaupendum hafi, samkvæmt orðalagi 4. gr. kaupsamningsins, einum verið áskilinn endurkröfuréttur þykir það ekki koma í veg fyrir að endurgreiðslurétturinn verði talinn fylgja greiðsluskyldunni. Enda þótt engir sérstakir samningar liggi fyrir um framsal á endurkröfuréttinum sérstaklega telst sá réttur því hafa fylgt greiðsluskyldunni til Verksmiðjunnar Vífilfells hf. og síðan til stefnanda. Óumdeilt er að þessir aðilar hafa staðið skil á greiðslu skuldarinnar gagnavart stefnda og telst stefnandi því réttur aðili að þessu máli. Stefndi var eigandi 99,66% hlutafjár í Fargi hf. þegar hlutabréfin voru seld og er ekki ágreiningur um aðild hans að málinu. Um efnishlið málsins. Málsaðilar eru ekki sammála um hvorir samningsaðila áttu frumkvæði að samningsgerðinni. Vitnin Lýður Friðjónsson, sem var framkvæmdastjóri Verksmiðjunnar Vífilfells hf., og Símon Á. Gunnarsson, endurskoðandi félagsins, báru fyrir dómi að frumkvæðið hafi komið frá stefnda en vitnið Gestur Jónsson hrl. hélt hinu gagnstæða fram. Vitnið Jón Tryggvi Kristjánsson, sem var endurskoðandi Fargs hf., bar fyrir dómi að hann hefði ritað fyrsta uppkast að kaupsamningi um hlutaféð. Það uppkast hefur verið lagt fram í málinu og eru engin ákvæði í því um endurkröfurétt kaupenda. Í málinu liggur fyrir annað samningsuppkast sem óumdeilt er að gert var af hálfu stefnanda. Í því uppkasti er ný 4. gr. svohljóðandi: ,,Seljendum er kunnugt, að það er algjör forsenda kaupenda fyrir kaupum þessum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs h.f. við annað félag. Nýtist skattalega hagræðið ekkert eða einungis að hluta skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir skv. efnahagsreikningi í sama hlutfalli.“ Í þessu samningsuppkasti er endurgreiðsluréttur kaupenda mun afdráttarlausari en í endanlegum samningi og án nokkurra takmarkana. Gestur Jónsson hrl. bar fyrir dómi að umbjóðendur hans hafi ekki verið sáttir við drögin að 4. gr. og hafi hann afhent Ólafi Axelssyni hrl. handskrifað blað með tillögu að breytingum á greininni. Á blaðinu sem liggur frammi í málinu er enn fremur ritað: „Hugsunin er þessi: 1. Sameiningin fari fram á þessu ári. 2) Framsókn beri áhættuna af því, ef skattareglum verður breytt, þannig að fyrirhuguð sameining skili ekki skattahagræði til Vífilfells. " Gestur bar fyrir dómi að umræður hefðu verið í gangi í árslok 1988 um breytingar á skattareglum sem kæmu í veg fyrir að tapsfrádráttur nýttist og hefðu samningsaðilar haft áhyggjur af því að þessar lagareglur yrðu til þess að fyrirætlun þeirra næði ekki fram að ganga. Hafi áhyggjurnar einkum lotið að því að reglurnar yrðu látnar hafa afturvirk áhrif. Seljendur hafi því eingöngu verið tilbúnir að ábyrgjast lagabreytingar og með orðinu skattareglur hafi eingöngu verið átt við skattalög. Vitnið Jón Tryggvi bar að seljendur hlutafjárins hefðu hafnað uppkasti kaupenda að 4. gr. og hafi þeir viljað takmarka endurkröfuréttinn við fyrirhugaðar breytingar á skattalögum. Við gildistöku laga nr. 97/1988 hafi síðan komið í ljós að á ábyrgð seljenda myndi ekki reyna. Í endanlegum samningi var 4. gr. orðuð svo: Seljendum er kunnugt um, að það er forsenda kaupenda fyrir kaupunum, að skattalegur tapsfrádráttur nýtist í sameiningu Fargs h.f. við annað hlutafélag, en slíka sameiningu munu kaupendur framkvæma eigi síðar en 31.12.88. Nýtist skattalega hagræðið ekki eða einungis að hluta, vegna breytinga á núgildandi skattareglum, skulu seljendur endurgreiða kaupendum yfirteknar skuldir samkvæmt efnahagsreikningi í sama hlutfalli. Óumdeilt er að fyrrgreint handskrifað blað stafar frá Gesti Jónssyni hrl. Enda þótt vitnið Ólafur Axelsson hrl. minnist þess ekki að hafa séð skjalið, og af hálfu stefnanda hafi sönnunargildi þess og framburði Gests verið mótmælt sem vilhöllum, verður með hliðsjón af öðru því sem fram er komið í málinu að telja að það hafi orðið til þess að 4. gr. samningsins var breytt í endanlegt horf. Það sem að framan hefur verið rakið um tilurð samningsins gefur vísbendingar um vilja samningsaðila. Við samningsgerðina lá ljóst fyrir að nýta átti uppsafnað tap Fargs hf., áður Nútímans hf., til lækkunar á tekjuskatti fyrirtækis í eigu kaupenda. Kemur skýrt fram í 4. gr. samningsins að þetta hafi átt að gera með sameiningu Fargs hf. við annað hlutafélag. Í kaupsamningnum er ekki greint frá því hvaða hlutafélag þetta sé en á þessum tíma voru kaupendur allir hluthafar í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. og forsvarsmenn þess félags komu að samningsgerðinni. Í fyrrnefndu samningsuppkasti Jóns Tryggva er Verksmiðjan Vífilfell hf. tilgreind sem kaupandi hlutafjár en í síðara uppkasti voru kaupendur tilgreindir á sama hátt og í endanlegum samningi. Bendir þetta eindregið til þess að stefnda hafi verið ljóst að nýta átti tapsfrádráttinn hjá Verksmiðjunni Vífilfelli hf. Í framlagðri kæru Vífilfells hf. dags. 29. júní 1995 á endurákvörðun opinberra gjalda félagsins kemur fram að veturinn 1986-87 fól Verksmiðjan Vífilfell hf. Símoni Á. Gunnarssyni, löggiltum endurskoðanda, að taka saman greinargerð um möguleika á að nýta yfirfæranlegt tap við sameiningu fyrirtækja til að byggja upp eiginfjárstöðu félagsins. Símon skilaði skýrslu um þetta til stjórnar félagsins síðla árs 1986. Í málinu þykir fram komið að kaup á hlutafé Fargs hf. og sameining félagsins og Verksmiðjunnar Vífilfells hf., í því skyni að nýta tap fyrrgreinda félagsins til að lækka skatta þess síðargreinda, voru skipulögð og framkvæmd af sérfræðingum á vegum Verksmiðjunnar Vífilfells hf. Enda þótt stefnda hafi í stórum dráttum verið kunnugt um hvernig til stóð að framkvæma sameininguna var hann ekki í aðstöðu til að hafa áhrif á hvernig að henni yrði staðið í smærri atriðum. Svo sem að framan er rakið var tilgangur kaupenda með kaupum á hlutafénu sá einn að hlutafélag í eigu kaupenda myndi nýta uppsafnað tap Fargs hf. til að lækka skatta félagsins. Tilgangur seljanda var hins vegar sá að fá greiðslu á eftirstöðvum skulda Fargs hf. Ljóst þykir að framangreindar ástæður beggja samningsaðila voru gagnaaðilum kunnar. Af þeim samningsuppköstum sem fyrir liggja þykir enn fremur ljóst að vilji kaupenda stóð til þess að kaupsamningurinn tryggði þeim ótakmarkaðan endurgreiðslurétt ef tapsfrádrátturinn nýttist ekki. Seljendur féllust augljóslega ekki á þetta skilyrði og varð niðurstaðan sú að inn í 4. grein samningsins var bætt þeirri takmörkun sem fram kemur í síðari málsliðnum að til endurgreiðslu kæmi aðeins ef skattafrádráttur nýttist ekki vegna breytinga á þágildandi skattareglum. Með hliðsjón af framangreindu verður að líta á endurgreiðsluákvæðið heildstætt og síðari málsliðinn sem takmörkun á endurgreiðslufyrirvaranum en ekki sem dæmi um tilvik þar sem reynt gæti á endurgreiðsluréttinn. Verður að líta svo á að með þessu hafi aðilar í raun samið um hvernig skipta ætti áhættunni af því að hið uppsafnaða tap nýttist ekki til lækkunar á sköttum samrunafélagsins. Af annarri túlkun á ákvæðinu myndi leiða að annar málsliður 3. gr. væri tilgangslítill og stefndi bæri nánast alla áhættu í viðskiptunum, án þess þó að hafa nokkuð með samruna hlutafélaganna að gera.Verður þá að taka afstöðu til þess hvort breytingar á þágildandi skattareglum, í skilningi 4. gr. samningsins, hafi leitt til þess að hið skattalega hagræði nýttist ekki. Í framburði vitna fyrir dómi kom fram að ákvæði 4. gr. hafi einkum verið til komið vegna umræðna sem voru í gangi í þjóðfélaginu um að koma þyrfti í veg fyrir að hlutafélög gætu með sameiningu nýtt uppsafnað tap og með því náð fram lækkun á sköttum. Þá hafi verið á döfinni lagasetning sem þrengdi möguleika á nýtingu uppsafnaðs taps til lækkunar á sköttum við samruna hlutafélaga og samningsaðilar hafi m.a. óttast að sú skattalagabreyting yrði með einhverjum hætti gerð afturvirk. Vitnin Símon Á. Gunnarsson og Lýður Friðjónsson báru reyndar að kaupendur hefðu einnig óttast breytingar á framkvæmd skattayfirvalda vegna utanaðkomandi þrýstings. Með lögum nr. 97/1988, sem tóku gildi 29. desember 1998, var heimild til flutnings rekstrartaps við sameiningu félaga þrengd. Hvorki í frumvarpinu né lögunum var gert ráð fyrir afturvirkum áhrifum lagasetningarinnar. Þótt endurgreiðslufyrirvari 4. gr. samningsins virðist einkum vísa til umræddrar lagasetningar verður orðalagið "breytinga á núgildandi skattareglum" ekki skýrt svo þröngt að það nái eingöngu til breytinga á settum skattalögum. Stefnandi hefur nefnt mörg dæmi um sameiningu hlutafélaga sem hann kveður átölulaust hafa hlotið náð fyrir augum skattayfirvalda. Hins vegar hefur hann ekki sýnt fram á að staðið hafi verið að sameiningu þessara hlutafélaga með sama hætti og hér um ræðir. Í því sambandi má einnig vísa til þess að Símon Á. Gunnarsson löggiltur endurskoðandi gat ekki fyrir dómi nefnt dæmi um að staðið hefði verið að sameiningu annarra hlutafélaga með sambærilegum hætti. Í fyrirspurn Símonar Á. Gunnarssonar til ríkisskattstjóra 23. nóvember 1987 er óskað staðfestingar á því hvort yfirfæranlegt tap Fiskiðjunnar hf., samkvæmt skattframtali 1987, verði frádráttarbært hjá Verksmiðjunni Vífilfelli hf. ef félögin yrðu sameinuð með þeim hætti sem lýst væri í 56. gr. laga nr. 75/1981. Almennt orðað svar ríkisskattstjóra dags. 2. desember 1987 gefur ekkert tilefni til þeirrar ályktunar að með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997 hafi verið staðfest önnur túlkun á skattareglum en skattayfirvöld hafi viðhaft á árinu 1988, enda er dómurinn beinlínis á því byggður að sameiningin hafi ekki staðist ákvæði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981. Enda þótt skattayfirvöld hafi ekki hafist handa um rannsókn á umræddri sameiningu fyrr en á árinu 1993 bendir það eitt og sér ekki til að sú endurákvörðun sem framkvæmd var í kjölfarið hafi verið vegna breytinga á skattalögum eða reglum sem skattayfirvöld starfa eftir. Þvert á móti byggist úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Gjaldheimtunnar í Reykjavík gegn Vífilfelli ehf., sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna að þessu leyti, á þeim skattalögum sem í gildi voru þegar sameiningin fór fram og túlkun þeirra. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að í þessum dómsniðurstöðum sé vikið frá eldri fordæmum dómstóla eða að niðurstaðan gangi gegn fyrri úrskurðum skattayfirvalda eða framkvæmd skattayfirvalda varðandi sambærileg tilvik. Stefndi hefur haldið því fram að hægt hefði verið að standa þannig að samruna hlutafélaganna tveggja að tap Fargs hf. hefði nýst til frádráttar sköttum samrunafélagsins og bent á nokkrar leiðir sem hann telur að hefðu verið færar. Eigendur Verksmiðjunnar Vífilfells hf. sem réðu, sem fyrr segir, ferðinni varðandi framkvæmd samrunans virðast hafa valið þá leið sem farin var til að koma í veg fyrir að þurfa að afhenda utanaðkomandi aðilum hlutabréf í félaginu. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að fyrrnefnd niðurstaða í máli stefnanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík útiloki að aðrar leiðir til samruna hlutafélaganna hefðu staðist ákvæði þágildandi skattalaga um nýtingu yfirfærðs taps til lækkunar á skattstofni samrunahlutafélagsins. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið, varðandi tilurð 4. gr. samningsins og ætlaðan vilja beggja samningsaðila varðandi skiptingu á áhættu af viðskiptunum, verður ekki séð að það skilyrði sem sett var fyrir endurgreiðslukröfu stefnanda í síðari málslið 4. gr. hafi komið fram við fyrrnefndan dóm Hæstaréttar. Um forsendubrest. Það er grundvallarregla í samningarétti að gerða samninga beri að efna og þurfa veigamikil rök að vera fyrir því að samningsaðili verði leystur undan ákvæðum samnings sem hann hefur gert á grundvelli ógildingarástæðna. Þarf stefnandi að sýna fram á að skilyrði ógildingar séu fyrir hendi. Fram er komið í málinu að megintilgangur samningsgerðarinnar var sá að nýta uppsafnað tap Fargs hf. til lækkunar á sköttum samrunahlutafélags í eigu kaupenda. Það má því telja eðlilegt að báðir samningsaðilar hafi haldið að slíkt væri mögulegt. Ljóst er að þeir gerðu sér hins vegar báðir grein fyrir að brugðið gat til beggja vona um hvort tapsfrádrátturinn nýttist. Með hliðsjón af því að kaupendur og Verksmiðjan Vífilfell hf. réðu ferðinni varðandi það hvernig staðið var að kaupum á hlutafénu og sameiningunni, að þeir höfðu sérfræðinga sér til aðstoðar og kaupendur áttu í vændum verulegan hagnað ef þeim tækist að nýta tapið til lækkunar á sköttum, verður hvorki talið sanngjarnt né eðlilegt að stefndi beri einn alla áhættuna af því að samruni hlutafélaganna stæðist þágildandi skattareglur. Af fyrirliggjandi samningsuppköstum er ljóst að vilji kaupenda stóð til þess að firra sig allri áhættu með því að gera nýtingu skattalegs tapsfrádráttar að algerri forsendu fyrir kaupunum. Af samningnum sjálfum er hins vegar ljóst að stefndi var ekki tilbúinn að fallast á svo víðtækan fyrirvara og féllst ekki á að hann yrði settur óbreyttur inn í samninginn. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður að líta á 4. gr. samningsins sem samkomulag um skiptingu áhættunnar af því að tapsfrádrátturinn nýttist. Verður því ekki fallist á með stefnanda að til grundvallar samningnum hafi legið önnur og víðtækari forsenda varðandi endurgreiðslurétt en fram kemur í þeim fyrirvara sem aðilar komu sér saman um í 4. gr. samningsins. Þykir endurgreiðlslukrafan því ekki eiga að ná fram að ganga á grundvelli brostinna forsendna. Um 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið um tilurð samningsins, þá hagnaðarvon sem kaupendur höfðu og það samningsákvæði sem aðilar settu inn í samninginn til að skilgreina þá áhættu sem hvor um sig tók við samningsgerðina verður ekki talið að skilyrði sé til beitingar 36. gr. samningalaganna til breytingar á samningi aðila. Um meint saknæmt atferli stefnda. Svo sem áður er rakið töldu báðir samningsaðilar að fyrirhuguð sameining myndi standast þágildandi skattareglur. Kaupendur höfðu löggiltan endurskoðanda og lögmann sér til aðstoðar og ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að skortur á upplýsingum af hálfu stefnda eða aðrar saknæmar athafnir eða athafnaleysi hafi leitt til þess að skattalegur tapsfrádráttur nýttist ekki. Samantekt. Samkvæmt framansögðu þykir stefnandi hvorki hafa sýnt fram á að 4. gr. kaupsamnings aðila verði skýrð með þeim hætti að hún veiti honum rétti til endurgreiðslu úr hendi stenda né að að honum beri slík endurgreiðsla á grundvelli sjónarmiða um ógilda löggerninga. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Með hliðsjón af þeim vafaatriðum sem eru í máli þessu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því. Dóm þennan kváðu upp Sigurður T. Magnússon héraðsdómari, sem jafnframt var dómsformaður, og Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari en Eggert Óskarsson héraðsdómari stóð að sératkvæði. Dómsorð: Stefndi, Framsóknarflokkurinn, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Vífilfells ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Sératkvæði Eggerts Óskarssonar Ég er sammála meirihluta dómsins um það að stefnandi hafi öðlast þann endurgreiðslurétt sem kaupsamningur stefnda og hlutahafa Verksmiðjunnar Vífilfells hf. fól í sér, ef skattalegur tapsfrádráttur nýttist ekki. Ég er hins vegar ósammála túlkun meirihluta dómsins á endurgreiðslufyrirvara 4. gr. samningsins í ljósi niðurstöðu dóms Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 í máli stefnanda gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík. Óumdeilt er að samningsaðilar töldu að skattalegur tapsfrádráttur myndi nýtast í sameiningu Fargs hf. við annað hlutafélag og að það væri forsenda kaupenda fyrir kaupunum. Fyrirvara um endurgreiðslu í síðari málslið 4. gr. samningsins ber að skýra með hliðsjón af því. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli Gjaldheimtunnar í Reykjavík gegn stefnanda, sem staðfestur var með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar, var fallist á niðurstöðu úrskurðar yfirskattanefndar um endurákvörðun álagningar opinberra gjalda á stefnanda á grundvelli ónotaðra rekstartapa frá Fargi hf. og Gamla Álafossi hf. Dómsniðurstaða er byggð á því að við samruna greindra hlutafélaga við Verksmiðjuna Vífilfell hf. hafi ekki verið fylgt formskilyrðum 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt, en einnig er efnislega á því byggt að tilgangur tilvitnaðs lagaákvæðis hafi ekki verið sá einn að gera félögum kleift að kaupa tap annarra félaga og nýta sér það til skattafsláttar. Hefur sá skilningur ákvæðisins verið áréttaður í dómi Hæstaréttar frá 22. janúar 1998 í málinu nr. 456/1997. Dómsúrlausnir staðfesta þannig þessa túlkun skattyfirvalda á ákvæðum skattalaga um nýtingu skattalegra réttinda við samruna félaga. Verður því að telja að þar með sé fullnægt endurgreiðsluákvæði 4. gr. samningsins. Ég tel því að stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda, en rétt er að málskostnaður falli niður. Þar sem meiri hluti dómsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda eru ekki efni til að fjalla um dómkröfur stefnanda tölulega.
|
Mál nr. 198/2000
|
Ómerking Heimvísun Kynferðisbrot
|
X var saksóttur fyrir að hafa þrívegis orðið sekur um kynferðisbrot gagnvart drengnum A. Við skýrslugjöf hjá lögreglu hafði ákærði viðurkennt tiltekna háttsemi gagnvart A, sem hann tók aftur við meðferð málsins fyrir dómi og gaf á því skýringar. Þrátt fyrir þann annmarka á umræddri lögregluskýrslu að ekki var þar skráð að gætt hefði verið ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991, þótti Hæstarétti bera að líta til þess að skýrslan var gefin að viðstöddum verjanda ákærða, eftir að þau höfðu talast einslega við. Einnig yrði að hafa í huga að við skýrslutöku hjá lögreglu skömmu síðar var vísað til þessarar skýrslu, án þess að fram kæmu fyrirvarar af hálfu ákærða. Að þessu athuguðu yrði að telja að héraðsdómi hefði verið rétt í heildarmati sínu á trúverðugleika og sönnunargildi framburðar ákærða fyrir dómi að líta til fyrri framburðar X og skýringa á fráhvarfi frá honum. Auk þessa var niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar ekki talin nægilega skýr og ótvíræð og samningu dómsins áfátt að þessu leyti, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991. Að þessu virtu og með vísan til 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 var héraðsdómur ómerktur og málinu heimvísað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2000 og krefst þess aðallega að ákærði verði sakfelldur samkvæmt 2., 3. og 4. tölulið ákæru og honum ákvörðuð refsing. Til vara er krafist ómerkingar héraðsdóms og að málinu verði vísað heim til nýrrar meðferðar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. I. Eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti er ákærði saksóttur fyrir að hafa þrívegis orðið sekur um kynferðisbrot á árunum 1997 og 1998 gagnvart drengnum A, fæddum 1986. Ekki eru aðrir til vitnis um ætluð samskipti ákærða og drengsins en þeir tveir. Fyrir liggur í framburði móður drengsins að hann skýrði henni frá atvikum í beinu framhaldi ætlaðs atferlis ákærða 11. júlí 1998, sem um er fjallað í 4. ákærulið. Þá hefur borið vitni sálfræðingur ráðgjafardeildar Z, sem var til stuðnings drengnum við kærumeðferð málsins og mætti með honum þegar skýrsla var tekin af honum hjá lögreglu eftir undirbúning hjá ráðgjafardeildinni. Einnig liggur fyrir vætti starfskonu Stígamóta, sem er leikskólakennari að mennt, en drengurinn kom í nokkur viðtöl til hennar, fyrst í mars 1999. Að lokum komu fyrir dóm tveir kennarar drengsins og skólasálfræðingur og báru um framkomu hans við skólagöngu og nám. Að tilhlutan héraðsdóms og samkvæmt ósk skipaðs verjanda ákærða var undir meðferð málsins aflað geðheilbrigðisrannsóknar og taugasálfræðilegs mats á ákærða. Komu viðkomandi geðlæknir og taugasálfræðingur fyrir dóminn. Þess var einnig óskað að aflað yrði sálfræðilegra gagna um drenginn. Við því var ekki orðið og verður að telja þetta annmarka á gagnaöflun í málinu þar sem ætla verður að álitsgerð sérfræðings um þessi efni hefði getað haft verulega þýðingu við sönnunarmat. Kemur framburður kennara og skólasálfræðings ekki í stað slíkrar álitsgerðar. Synjun ákæruvalds byggðist hins vegar á afstöðu foreldra drengsins. Að því athuguðu eru ekki efni til að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað af þessum sökum, en líta verður svo á að með þessu axli ákæruvaldið byrði af því við sönnunarmat í málinu, að umræddrar álitsgerðar hefur ekki verið aflað. Við flutning málsins hefur af hálfu ákærða verið haldið fram að meðferð þess í héraði hafi verið háð annmörkum að því leyti að hann hafi ekki átt þess kost af fjárhagsástæðum að vera viðstaddur þinghald 8. mars 2000 þegar hluti aðalmeðferðar fór fram. Gáfu þá skýrslu tveir kennarar, skólasálfræðingur og lögreglumaður, sem hafði tekið skýrslu af drengnum. Ákærði kaus sjálfur að fara til útlanda áður en til þinghalds þessa kom. Verður ekki litið svo á að fjarvera hans hafi orðið til réttarspjalla eða að brotinn hafi verið á honum réttur. II. Í niðurstöðu héraðsdóms kemur fram það mat dómsins, að frásögn drengsins fyrir dómi um ætlaða háttsemi ákærða hafi verið skilmerkileg og í meginatriðum trúverðug, auk þess sem hún hafi verið í góðu samræmi við framburð hans hjá lögreglu. Er þetta og mat þess dómara, sem skilaði minnihlutaáliti. Um frásögn ákærða fyrir dómi segir í niðurstöðu meirihlutans, að hún hafi verið ,,að nokkru brotakennd, m.a. þegar virt er skýrsla hans hjá lögreglu hinn 5. nóvember 1998.” Er síðan vísað til greinargerða sérfræðinga um framheilaskaða ákærða, svo og þess mats geðlæknis, að hann sé sennilega ekki haldinn ,,paedophiliu”. Í framhaldi þessa fjallar héraðsdómurinn um skýrslu ákærða hjá lögreglu 16. október 1998, þar sem ekki var skráð, að gætt hafi verið ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Segir í dóminum að ekki þyki ,,unnt að byggja sakfellingu á þessum framburði ákærða fyrir lögreglu.” Samkvæmt 48. gr. laga nr. 19/1991 skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Í þessu máli ræðst úrlausn um sök mjög af mati á sönnunargildi framburðar fyrir dómi. Þar þarf einnig að líta til þess hvernig framburður samrýmist því, sem áður er komið fram við lögreglurannsókn og af hverju misræmi stafar, ef um það er að ræða. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 16. október 1998 hafði ákærði viðurkennt tiltekna háttsemi gagnvart drengnum, sem hann tók aftur við meðferð málsins fyrir dómi og gaf á því skýringar. Þrátt fyrir þann annmarka á umræddri lögregluskýrslu að ekki var þar skráð að gætt hefði verið ákvæða 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991, ber að líta til þess að skýrslan var gefin að viðstöddum verjanda ákærða, eftir að þau höfðu talast einslega við. Einnig verður að hafa í huga að við skýrslutöku hjá lögreglu 5. nóvember 1998 var vísað til þessarar skýrslu, án þess að fram kæmu fyrirvarar af hálfu ákærða. Að þessu athuguðu verður að telja að héraðsdómi hefði verið rétt í heildarmati sínu á trúverðugleika og sönnunargildi framburðar ákærða fyrir dómi að líta til fyrri framburðar hans og skýringa á fráhvarfi frá honum. Auk þess sem að framan greinir er niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar ekki nægilega skýr og ótvíræð og er samningu dómsins áfátt að þessu leyti, sbr. 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 37/1994. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, er óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Áfrýjunarkostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ástráðs Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. apríl 2000. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi þann 8. mars s.l., hefir ríkissaksóknari höfðað með ákæruskjali útgefnu 29. september 1999 á hendur X, fyrir eftirtalin kynferðisbrot gegn A, fæddum 1986: „1.Í júní eða júlí 1997 að hafa sogið lim A að þáverandi heimili ákærða að [ . . . ], og fróað sér þegar A horfði á, uns ákærða varð sáðlát. 2.Á þremur dögum milli jóla og nýárs 1997 að [ . . . ], að hafa sogið lim A og fróað sér þegar A horfði á uns ákærða varð sáðlát, og einn daginn að auki gert A að hafa endaþarmsmök við sig. 3.Í byrjun janúar 1998 á heimili A að [ . . . ], að hafa sogið lim A og fróað sér þegar A horfði á uns ákærða varð sáðlát, og næsta dag kysst A þannig að tungur þeirra snertust. 4.Þann 11. júlí 1998 að [ . . . ], að hafa sogið lim A. Telst þetta varða við fyrri málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Forsjármaður A gerir kröfu fyrir hönd A, um að ákærði verði dæmdur til að greiða A skaða- og miskabætur, auk lögmannskostnaðar, samtals að fjárhæð kr. 3.535.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, frá 4. ágúst 1998 til greiðsludags og greiðslu alls kostnaðar, sem kann að hljótast af málinu.“ Við aðalmeðferð málsins var af hálfu ákæruvalds fallið frá sakargiftum skv. 1. tl. ákæruskjals. Þá var því lýst yfir við sama tækifæri af hálfu skipaðs réttargæslumanns A, Ingu Þallar Þórgnýsdóttur héraðsdómslögmanns, að fallið væri frá bótalið vegna fjárhagslegs tjóns, en krafa um miskabætur áréttuð. Dómkröfur skipaðs verjanda ákærða, Jóhanns Halldórssonar, héraðsdómslögmanns, voru þær, að aðallega var krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að ákærði yrði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að miskabótakrafa yrði lækkuð. Þá krafðist verjandinn málsvarnarlauna. I. Málsmeðferð. Samkvæmt gögnum málsins barst rannsóknardeild lögreglunnar á Z kæruerindi frá ráðgjafardeild Z-bæjar f.h. barnaverndarnefndar þann 4. ágúst 1998 vegna meintra kynferðisbrota ákærða gegn systursyni, drengnum A fæddum 1986. Tilefni kærunnar var að barnaverndarnefnd hafði borist tilkynning þann 14. júlí s.á. frá móður drengsins um meint brot ákærða. Eiginleg lögreglurannsókn málsins hófst þann 6. ágúst og var A þá yfirheyrður um málsatvik, en í framhaldi af því var móðir drengsins, vitnið C, yfirheyrt. Rannsóknargögn málsins voru framsend rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík þann 18. ágúst og var ákærði yfirheyrður í tvígang um kæruefnið, 16. október og 5. nóvember 1998. Upplýst er að ákærði fluttist af landinu í lok ársins 1998. Embætti ríkissaksóknara voru sendar rannsóknarskýrslur málsins 26. nóvember og 16. desember 1998 og 13. september 1999, en á meðal þeirra voru auk nefndra yfirheyrsluskýrslna sjúkraskýrslur ákærða allt frá árinu 1994. Ákæruskjal ríkissaksóknara var þingfest 1. nóvember s.l., en á dómþingi þann 9. nóvember var því beint til ákæruvalds, vegna óska skipaðs verjanda, að aflað yrði frekari sérfræðigagna um ákærða sbr. ákvæði b- og d- liðar 71. gr. laga nr. 19, 1991. Vegna þessa gekkst ákærði undir taugasálfræðilegt mat og geðrannsókn í nóvember- og desembermánuði s.l. Á dómþinginu þann 9. nóvember s.l. var því einnig beint til ákæruvalds að aflað yrði sérfræðigagna um andlegt atgervi drengsins A, viðhorf hans til ákærða og ákæruefnis og áhrif hinna meintu brota á hann og hvort fyrir hendi væru aðstæður sem kynnu að vera til þess fallnar að rýra sönnunargildi framburðar drengsins. Af hálfu ríkissaksóknara var málaleitaninni hafnað með bréfi dags. 12. nóvember s.l. með þeim orðum að ekki væri tilefni til slíkrar gagnaöflunar, en einnig með vísan til andstöðu aðstandenda drengsins. II. Málsatvik. 1.Samkvæmt frásögn ákærða og öðrum gögnum bjó hann í foreldrahúsum á Y vorið 1994 er hann varð fyrir umferðarslysi og hlaut alvarlegan heilaskaða auk fjöláverka. Eftir langa sjúkrahúsvist og endurhæfingu fluttist ákærði til Reykjavíkur haustið 1996, en hann hafði þá nokkru áður upplýst um samkynhneigð sína. Ákærði flutti til Danmerkur í janúar 1997, en kom heim um jólin og dvaldi í foreldrahúsum til marsmánaðar 1998 er hann fór á nýjan leik til Danmerkur. Ákærði kom til landsins til stuttrar dvalar á miðju sumri 1998, en hefur frá desembermánuði það ár haft fasta búsetu í Danmörku og síðast liðið ár haldið þar heimili með sambýlismanni sínum. Fyrir dómi hefur ákærði neitað sakarefni ákæruskjals og hefur hann ekki kannast við að hafa haft í frammi kynferðislegar athafnir gegn systursyni sínum A. Ákærði greindi frá því að hann hefði þekkt drenginn vel og bar að samskipti þeirra hefðu verið góð, en m.a. kvaðst hann hafa gætt drengsins á yngri árum. Ákærði kvaðst engar skýringar hafa á lýsingum A og kannaðist m.a. ekki við að drengurinn hefði séð hann fróa sér eða yfirleitt séð hann nakinn. Fyrir dómi greindi ákærði hins vegar frá atviki er hann var á heimili foreldra sinna á Y sumarið 1997, er A kom ásamt yngri frænda sínum inn í herbergi með tippið út um buxnaklaufina og hafði á orði; „hérna er eitthvað fyrir þig“. Ákærði ætlaði að fyrir í herberginu hefði verið systir hans H í tölvuleik, en ákærði kvaðst hafa leitt athæfið hjá sér og ætlaði að nefnd systir hans hefði ekki veitt háttsemi drengjanna athygli. Fyrir dómi kannaðist ákærði við að drengurinn A hefði komið í heimsókn til foreldra hans á Y um jólaleytið árið 1997, en minntist þess ekki hvort hann hefði gist þar yfir nótt. Þá minntist ákærði þess ekki að hafa farið í heimsókn á heimili drengsins á Z þann 8. janúar 1998, en taldi nær öruggt að hann hefði verið á Y daginn áður vegna afmælis systur sinnar. Ákærði kvaðst hins vegar hafa farið í heimsókn á heimili A á Z þann 11. júlí 1998 vegna afmælisveislu sem þar var haldin. Fyrir dómi staðhæfði ákærði að andað hefði köldu á milli hans og móður A um nokkurt skeið og tiltók hann ákveðið tilvik þar um. Fyrir dómi greindi ákærði frá því að hann hefði við lögreglurannsókn málsins ranglega játað á sig tvö tilvik um kynferðislega hegðun gagnvart drengnum A. Til skýringar á þeim framburði sínum vísaði ákærði til þess að honum hefði skilist á þáverandi verjanda, sem kallaður hefði verið til vegna yfirheyrslunnar, að ef hann játaði kæruefninu þá ætti drengurinn rétt á bótum úr ríkissjóði, sem hann yrði síðar endurkrafinn um. Um þetta atriði hafði ákærði svofelld orð fyrir dómi; „Ég játaði þarna, ég man ekki nákvæmlega hvernig ég orðaði það, en það svona útfrá því sem mér skildist þá á þeim tíma, þá reyndar var ég með annan lögmann með mér. Þá var það sem sagt ef ég myndi játa eitthvað smá þá myndi ég ekki lenda í neinum vandræðum, en hins vegar þá fengi A borgað einhvern pening og svona. Þannig að mér fannst það allt í lagi að láta hann njóta góðs af, þess vegna játaði ég, ég held að ég hafi játað tvö brot þarna á þessum tíma, sem er náttúrulega lygi því ég gerði ekki neitt af þessu. Eftir að ég fékk Jóhann sem lögmann, þá gerði hann mér grein fyrir því í hversu miklum vandræðum ég væri ef ég myndi fara að sem sagt segja, reyndar ósannindi um að ég hefði gert eitthvað svona. Það náttúrulega ég hef ekkert efni á því þannig að ég bara held mig við sannleikann.“ Við aðalmeðferð málsins áréttaði ákærði þennan framburð sinn með svofelldum orðum; „Það var út af því að mér skildist á þáverandi lögfræðingi mínum að út af því að ég er skráður öryrki og reyndar ég á ekki neitt sem ég er skráður fyrir þannig lagað, þá sem sagt gæti ég, þá myndi A fá þennan pening, sem ég veit að hann þarf á að halda eða sem sagt það þurfa allir á pening að halda þannig lagað, en mér fannst bara ágætt að láta hann njóta góðs af vegna þess að ég myndi þá bara láta skrá mig gjaldþrota og eftir vissan tíma er þetta fyrnt út.“ Líkt og áður var rakið var ákærði tvívegis yfirheyrður um sakarefnið við lögreglurannsókn málsins. Við fyrri skýrslutöku þann 16. október 1998 er bókað að ákærði hafi komið á lögreglustöð á tilteknum tíma samkvæmt kvaðningu og að ákærða hafi verð kynnt tilefni yfirheyrslunnar svo og beiðni Ráðgjafardeildar Zbæjar um lögreglurannsókn. Þá er tiltekið í skýrslunni að ákærða hafi verið kynntur réttur hans til skipunar verjanda. Fram kemur að ákærði hafi óskað eftir tilnefningu verjanda og að þá hafi verið gert hlé á skýrslutökunni í tæplega 40 mínútur, en eftir viðræður ákærða við þáverandi verjanda hafi hann skýrt frá atvikum máls, áminntur um sannsögli. Loks er skráð að ákærði hafi ritað undir skýrsluna eftir tæplega þriggja klukkutíma yfirheyrslu að viðstöddum verjanda, yfirheyranda og votti. Samkvæmt nefndri lögregluskýrslu lýsti ákærði tveimur tilvikum, annars vegar á heimili foreldra á Y sumarið 1997 og hins vegar er hann var í afmælisveislu á heimili A á Z sumarið 1998, en í báðum tilvikum er haft eftir ákærða að hann hafi sogið lim drengsins A og í fyrra sinnið jafnframt fróað sjálfum sér þannig að honum varð sáðfall. Við skýrslutökuna var ákærða kynnt frásögn A hjá lögreglu sbr. ákæruliði 2-4 í ákæruskjali og staðfesti hann líkt og áður var rakið, að hafa verið á heimili foreldra sinna á Y um jólaleytið 1997 líkt og systursonur hans A, en andmælti kæruefninu að öðru leyti svo og frásögn drengsins umfram það sem hér að framan var rakið. Við síðari skýrslutöku ákærða hjá lögreglu þann 5. nóvember 1998 er bókað að hann hafi mætt á lögreglustöð samkvæmt kvaðningu með áðurgreindum verjanda og að honum hafi verið kynnt tilefni yfirheyrslunnar. Í skýrslunni er skráð að ákærða hafi verið kynnt að honum væri óskylt að svara spurningum um sakarefnið. Loks er skráð að ákærði hafi verið áminntur um sannsögli. Við upphaf skýrslutöku er tiltekið að ákærði hafi ekki óskað eftir að bæta við fyrri frásögn sína. Þá er afstöðu hans til fyrirliggjandi bótakröfu lýst svofellt: „Varðandi bótakröfuna sem ég hef hér séð og kynnt mér ásamt Elínu Árnadóttur, hdl., þá hafna ég henni algjörlega. Ég vil taka það fram að ég átti ekki upptökin að þessu með A og var alls ekki í jafnvægi á þessum tíma þar sem ég hafði nokkru áður lent í alvarlegu slysi. Ég vil einnig taka það fram að ég er öryrki og á enga peninga til þess að borga þessa bótakröfu.“ Ákærði staðfesti efnisatriði nefndrar skýrslu með nafnritun sinni í viðurvist þáverandi verjanda síns. Líkt og að framan var rakið var drengurinn A yfirheyrður hjá rannsóknardeild lögreglunnar á Z þann 6. ágúst 1998. Viðstaddur skýrslugjöfina var starfsmaður ráðgjafardeildar Zbæjar, D sálfræðingur. Við aðalmeðferð málsins þann 24. janúar s.l. var A yfirheyrður um málsatvik í sérútbúnu viðtalsherbergi í dómhúsi Reykjavíkur. Hann staðfesti þá m.a. efnisatriði nefndrar lögregluskýrslu. Við nefndar skýrslutökur greindi A frá því að móðurbróðir hans, ákærði í máli þessu, hefði fyrst viðhaft kynferðislegar athafnir gegn honum um jólin 1997 er hann var í nokkurra daga heimsókn á heimili móðurforeldra á Y. Kvaðst A hafa verið að horfa á sjónvarp ásamt ákærða í stofu, er ákærði hóf að „fikta“ með höndunum á kynfærum hans utan klæða en í framhaldi af því spurt hvort hann mætti sjúga á honum tippið. A kvaðst hafa neitað og fært sig frá ákærða, en vegna ítrekaðra óska ákærða um síðir látið undan vilja hans. Fyrir dómi ætlaði A að móðurforeldrar hans hefðu verið sofandi er atburður þessi gerðist. A kvaðst hafa leyft ákærða að viðhafa sams konar athæfi morguninn eftir og staðhæfði að sá atburður hefði gerst í svefnherbergi ákærða. Við sama tækifæri kvaðst A einnig hafa fallist á ósk ákærða að setja tippið inn í rassinn á honum, en að auki kvaðst A hafa fylgst með því er ákærði fróaði sér og varð sáðfall. A kvaðst hafa verið klæddur náttfötum er atburður þessi gerðist. Við áðurgreinda skýrslugjöf hjá lögreglu greindi A frá því að nokkrum dögum eftir nefnda atburði hefði ákærði enn óskað eftir að sjúga á honum tippið. Kvaðst A hafa fallist á það, en þá jafnframt veitt því athygli að ákærði fróaði sér. Fyrir dómi treysti A sér ekki fyllilega til að staðfesta síðast greinda atvikið, og vísaði til þess að langt væri um liðið. Fyrir dómi greindi A frá því að ákærði hefði komið á heimili hans á Z í janúar- eða febrúarmánuði 1998, og staðhæfði að það hefði a.m.k. verið nokkru áður en ákærði hélt utan til Danmerkur. A kvað ákærða hafa gist á heimilinu eina nótt og að ósk ákærða kvaðst hann hafa fengið leyfi móður sinnar til að sofa í gestaherbergi heimilisins ásamt honum. Við nefndar aðstæður kvaðst A hafa leyft ákærða að sjúga á sér tippið og morguninn eftir einnig samþykkt bón ákærða um svonefndan „tungukoss“ eða „það sem kallast að slummast“. Fyrir dómi kvaðst A síðast hafa hitt ákærða er hann kom á heimili hans á Z þann 11. júlí 1998 í tilefni afmælis. Kvaðst A í sérherbergi sínu á efri hæð heimilisins hafa fallist á ósk ákærða um að hann fengi að sjúga á honum tippið, en bar að ákærði hefði hætt athæfinu er kallað var til þeirra um að koma niður. A minntist þess að þá hefði verið búið að blása á afmæliskertin. Eftir afmælisveisluna og eftir að ákærði var farinn af heimilinu kvaðst A í fyrsta skipti hafa greint móður sinni frá athæfi ákærða. Síðar kvaðst A hafa skýrt D frá háttseminni og loks lögreglumanni við rannsókn málsins. Enn síðar kvaðst ákærði hafa þegið aðstoð starfskonu Stígamóta, en hann kvaðst ekki hafa tjáð henni málavexti. Við meðferð málsins bar A að ákærði hefði við ofannefndar athafnir aldrei hótað honum eða lofað honum greiða fyrir og bar að ákærði hefði einungis haft á orði að hann mætti ekki skýra frá þeim. A greindi frá því fyrir dómi að hann hefði fundið til sársauka á meðan á verknaði ákærða stóð, en auk þess fundið til vanlíðunar og hræðslu. Í staðfestri lögregluskýrslu er bókað eftir drengnum; „[A] er spurður hvort hann sé einhverjum reiður. Hann segist ekki vera það. Hann segist hafa verið búinn að þekkja X í 12 ár og hafi þótt mjög vænt um hann. Hann hefði treyst honum alveg. Þeir hafi verið mikið saman meðan hann bjó á Y.“ 2. Vitnið C, móðir drengsins A, kvaðst við meðferð málsins hafa haldið afmælisveislu dóttur sinnar á heimili þeirra á Z þann 11. júlí 1998. Á meðal veislugesta kvað vitnið hafa verið bróður sinn, ákærða í máli þessu, sem þá hafi verið nýkominn frá Danmörku. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt að sonur hennar A og ákærði fóru á efri hæð íbúðarhússins og kvaðst vitnið hafa kallað til þeirra er veislan var að byrja. Daginn eftir kvaðst vitnið hafa tekið drenginn á eintal, en vitnið kvaðst hafa haft óljósar hugrenningar um að ekki væri allt með felldu í samskiptum A og ákærða. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa spurt A hvað hann hefði verið að gera á efri hæðinni með ákærða. Vitnið bar að drengurinn hefði fyrst haft á orði að þeir hefðu bara verið að spjalla, en vitnið kvaðst þá hafa gengið frekar á drenginn og m.a. innt hann eftir hvort eitthvað hefði gerst sem honum hefði fundist óþægilegt. Vitnið kvað A um síðir hafa sagt: „Það var jú eitt sem honum fyndist kannski óþægilegt og það væri það að hann (ákærði) væri að biðja um að fá að sjúga á honum tippið.“ Nánar lýsti vitnið orðræðum þeirra mæðgina þannig: „Hann (A) byrjaði á að segja mér þetta sem sagt að sjúga tippið og svo kom næst sem sagt að [ákærði] væri að fróa sér í leiðinni, sem sagt sagði það kannski ekki svona, ekki þessum orðum. Og honum þætti sem sagt svona frekar ógeðslegt þegar það væri að enda.“ Vitnið bar að A hefði greint frá því að ákærði hefði fyrst viðhaft nefnda háttsemi um jólaleytið 1997 er hann var í heimsókn hjá móðurforeldrum á Y, en einnig þegar hann gisti á heimili þeirra í janúarmánuði 1998, er drengurinn fékk að sofa í gestaherberginu hjá ákærða og loks í afmælisveislunni þann 11. júlí 1998. Vegna ofangreindra orða A kvaðst vitnið hafa hringt til lögreglu til að afla upplýsinga um viðbrögð, en í framhaldi af því leitað aðstoðar hjá D, sálfræðingi hjá ráðgjafardeild Zbæjar. Í viðtölum drengsins hjá sálfræðingnum kvaðst vitnið fyrst hafa heyrt lýsingar hans í smáatriðum um meint athæfi ákærða. Vitnið bar að drengurinn hefði hitt sálfræðinginn tvisvar eða þrisvar sinnum áður en málið var formlega kært til lögreglu. Við meðferð málsins bar vitnið að samband hennar við ákærða hefði í gegnum árin verið mjög gott. Þannig kvað vitnið ákærða oft hafa komið í heimsókn á heimili hennar, m.a. vegna barnagæslu. Vitnið kvað ákærða þannig oft hafa haft samneyti við A og var það álit vitnisins að drengurinn hefði litið á hann sem vin sinn og litið upp til hans. Vitnið greindi frá því að allt frá upphafi skólagöngu hefði A átt við námsörðugleika að stríða og hann af þeim sökum notið stuðningskennslu. Þar að auki kvað vitnið drenginn hafa verið „grallaraspóa“. Vitnið kvaðst hins vegar hafa veitt því eftirtekt eftir áramótin 1997/1998 að skapferli drengsins hefði breyst til hins verra og hann þá jafnframt oftar lent í árekstrum við skólasystkini og kennara. Þá kvað vitnið almenna hirðusemi A hafa hrakað og hann orðið „einrænn og þungur“, en jafnframt sýnt hræðslu- og fælniviðbrögð, sérstaklega gagnvart karlmönnum, þ.á.m. í viðurvist fósturföður og síðar hjá skólasálfræðingi. Vitnið bar að A hefði einnig tekið upp á því að sofa við ljós, en auk þess sóst eftir því að sofa hjá þeim hjónum í hjónarúminu. Vegna erfiðleika drengsins í kjölfar nefndra atburða kvaðst vitnið hafa leitað eftir aðstoð hjá starfskonu Stígamóta, en eftir að fjölskyldan flutti á ný til Y til skólasálfræðings vegna hugsanlegra athyglis- og ofvirkniseinkenna. Loks kvað vitnið drenginn hafa þegið aðstoð námsráðgjafa og var það álit vitnisins að líðan hans hefði farið batnandi eftir því sem frá leið meintum atburðum. Vitnið D, sálfræðingur og fyrrverandi starfsmaður ráðgjafardeildar Zbæjar, kvaðst fyrir dómi hafa átt tvo viðtalsfundi með A og móður hans og þannig hlýtt á frásagnir þeirra áður en hún tók þá ákvörðun í samráði við samstarfsmenn að senda formlega kæru til lögreglu vegna meintra kynferðisbrota ákærða þann 22. júlí 1998. Í framhaldi af því kvaðst vitnið hafa sent lögreglu greinargerð um afskipti sín af málinu. Greinargerðina, sem dags. er 14. ágúst 1998, staðfesti vitnið fyrir dómi, en þar segir m.a.: „Í ljós kom að X hafði fengið A til að taka þátt í afbrigðilegum kynferðislegum athöfnum með sér og misnotað þar með það traust og þá virðingu sem A bar fyrir honum. Í seinni viðtölum kom í ljós að þarna var um grófa misnotkun að ræða á 11 ára strák, sem átti sér stað á þremur tímabilum, mismikið í senn. A átti mjög erfitt með að tjá sig um þessi mál en gat þó smátt og smátt gert grein fyrir því hvað gerðist. Það var greinilega mikil skömm þarna á bak við og vanlíðan sem hann hafði lifað við síðasta hálfa árið. Sú vanlíðan hafði komið fram í hegðun hans bæði heima fyrir og í skólanum. Hann var oft órólegur og eirðarlaus og sýndi sterk hræðslueinkenni þegar gerandi hafði samband. Einnig var hann með þrálát höfuðverkjaköst á kvöldin og var farinn að forðast snertingu, ólíkt því sem áður var. A varð hirðulaus um útlit sitt og hreinlæti og sinnti ekki umhverfi sínu. Móðir hans sagði að áður hafi hann verið „snyrtipinni“. Einnig komu fram illskuköst sem foreldrar hans tengdu við gelgjuskeiðið áður en þetta kom upp. Eftir áramót komu fram árekstrar í skóla. A upplifði mikinn léttir eftir að hann sagði frá öllu sem gerst hafði og samkvæmt móður hans virkaði hann mun rólegri á eftir. A er frekar lokaður hvað varðar að tjá líðan sína og tilfinningar. Hann hefur tilhneigingu til að gera lítið úr því sem gerðist og segist ekki upplifa neina reiði eða ásökun í garð geranda. Þess í stað vorkennir hann honum og vill að hann fái hjálp. A virðist vera almennt góður í sér og vilja hjálpa þeim sem eiga eitthvað bágt. Líklegt er að það hafi ráðið einhverju um að hann gat ekki neitað því sem gerandi bað hann um, enda beitti sá þrýstingi í formi þess að A væri að gera honum stóran greiða. Það er erfitt að meta að svo stöddu hvaða afleiðingar þessir atburðir eigi eftir að hafa á A þar sem stutt er liðið frá því þeir áttu sér stað. Aftur á móti hefur aldri hans og þroska verið misboðið og hann verið útsettur kynferðislegri reynslu sem getur haft afgerandi áhrif á hans upplifun og kynferðislega ímynd í framtíðinni. Það er því líklegt að A þurfi áframhaldandi hjálp við að skilgreina og tjá tilfinningar sínar og að byggja upp sterka sjálfsmynd. Partur af því er að sjá, að hans framlag til að ná fram réttlæti hafi áhrif og að læra að maður þarf að taka afleiðingum gerða sinna.“ Fyrir dómi áréttaði vitnið að á fyrsta viðtalsfundi hefði drengurinn átt mjög erfitt með að skýra frá meintu athæfi ákærða og að mati vitnisins var frásögn hans mjög óskýr og slitrótt og hann af þeim sökum notið aðstoðar móður um það sem hún hafði heyrt hann skýra frá. Vitnið kvað það og hafa verið augljóst að drengurinn hafði mikla sektarkennd. Vitnið bar að A hefði átt auðveldara með að greina frá málsatvikum á síðara viðtalsfundi þeirra og hann þá lýst smáatriðum frekar. Vitnið bar að það hefði raunar vakið furðu sína hvað drengurinn gat fljótlega og þrátt fyrir tiltekna tjáningarerfiðleika veitt miklar upplýsingar um hið meinta athæfi, og vísaði til þess að samkvæmt reynslu væri það frekar óvanalegt. Vitnið bar að efnislega hefði A greint frá því að ákærði hefði haft við hann munnmök í a.m.k. þrjú aðskilin skipti, um jólin 1997, fyrri hluta árs 1998 og 11. júlí s.á. Að áliti vitnisins auðveldaði það drengnum frásögnina hversu skammur tími var liðinn frá hinum meintu atburðum. Vitnið kvaðst hafa fylgt A til skýrslugjafar hjá lögreglu þann 6. ágúst 1998 og bar að hann hefði þá greint frá meintu athæfi ákærða með svipuðum hætti og áður. Eftir skýrslutökuna hjá lögreglu kvaðst vitnið hafa haft drenginn í viðtalsmeðferð í 5-6 skipti, en afskiptum hennar af drengnum hefði lokið á árinu 1998. Fyrir dómi lýsti vitnið því áliti sínu að vanlíðan drengsins væri til komin vegna hins meinta athæfis og vísaði í því samhengi m.a. til þess að móðir drengsins hefði upplýst að námslegir erfiðleikar hans hefðu hafist í kjölfar þess. Vitnið M, starfskona Stígamóta, kvaðst fyrir dómi fyrst hafa haft afskipti af drengnum A í marsmánuði 1999, en tilefnið hafi verið beiðni móður vegna tilfinningalegra erfiðleika A vegna meints kynferðisofbeldis. Vitnið bar að vanlíðan drengsins hefði einkum lýst sér með öryggisleysi og lélegri sjálfsímynd. Jafnframt bar vitnið að mjög hefði borið á ótta drengsins um að atvik máls spyrðust út svo og að hann myndi hitta meintan geranda. Af hálfu ákæruvalds voru kvaddir fyrir dóminn til skýrslugjafar tveir fyrrum kennarar A svo og skólasálfræðingur skólaskrifstofu Skagafjarðar. Vitnið G, kennari við K-skóla á Y kvaðst hafa kennt A skólaárið 1996 til 1997. Vitnið bar að A hefði verið slakur nemandi en auk þess sinnt heimanámi ákaflega illa og mætt oft of seint í kennslustundir. Að áliti vitnisins var A „ósköp venjulegur krakki“, en hegðan hans verið „alveg óaðfinnanleg“. Vitnið K, kennari við I-skóla á Z, kvaðst hafa verið stundakennari A skólaárin 1997-8 og 1998-9. Liggur fyrir í málinu staðfest vottorð vitnisins um drenginn A sem ritað var að beiðni réttargæslumanns. Vottorðið er dags. 8. mars 1999, en þar segir m.a.: „A kom í I-skóla haustið 1997. Fljótlega kom í ljós að námsleg staða hans var mjög slök og fékk hann sérkennslu þann vetur. Hann átti við einbeitingarerfiðleika að stríða og átti í miklum erfiðleikum með að fylgja jafnöldrum sínum eftir í námi. Hann var fyrirferðarmikill í hegðun bæði í kennslustundum og í frímínútum. Oft lenti hann í árekstrum við aðra nemendur. Veturinn 1998-1999 var A í stuðningskennslu í íslensku og stærðfræði. Allt hans nám gekk erfiðlega og enn sem fyrr átti hann erfitt með einbeitingu. Hegðun hans var önnur en veturinn áður, hann var rólegri og lenti sjaldan í útistöðum við aðra nemendur. Hann var rólegri en kærulaus og áhugalaus og virtist oft á tíðum mjög utangátta. Þegar líða fór að jólum varð A mjög þungur í skapi og virtist líða illa. Hann var oft eins og í eigin heimi og staður og stund virtust ekki skipta hann máli. Þessi vanlíðan hélst fram eftir vetri. Við merktum breytingu til batnaða hjá A eftir að hann fór með móður sinni til Reykjavíkur þar sem hann fékk aðstoð.“ Vitnið kvað A hafa haft ljúfa lund og bar að hann hefði fallið vel inn í nemendahópinn, en vegna lélegs námsárangurs hefði borið á vanmáttarkennd. Að auki kvaðst vitnið hafa veitt því eftirtekt um áramótin 1997/1998 að borið hefði á depurð, sinnuleysi og vanlíðan hjá drengnum, en vitnið kvaðst hafa tengt það umróti unglingsáranna, en þó fyrst og fremst alvarlegum veikindum fósturföður hans. Vitnið N, skólasálfræðingur, kvaðst í nóvembermánuði 1999 hafa tekið drenginn A til greiningar að beiðni móður, en tilefnið kvað vitnið hafa verið mjög slakan námsárangur og almennt úthalds-, einbeitingar- og skipulagsleysi. Vitnið kvaðst hafa hitt A þrisvar sinnum og lagt fyrir hann viðeigandi sálfræðipróf. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt á fyrsta fundi þeirra hvað A var var um sig, rólegur og hlédrægur svo og að hann kom í fylgd móður sinnar. Vitnið greindi frá því að niðurstaða sálfræðiprófa hefði verið mjög jákvæð og var það álit vitnisins að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að A gæti náð góðum árangri í skóla. Var það og mat vitnisins að framtíðarhorfur A væru góðar en ætlaði að málarekstur sá sem hér er til umfjöllunar hefði haft hamlandi áhrif á drenginn. 3.Við rekstur máls þessa gekkst ákærði undir taugasálfræðilega skoðun dr. E sálfræðings og geðheilbrigðisrannsókn F geðlæknis. Í greinargerð dr. E, sem dags. er 9. mars s.l., er í upphafi vikið að því að ákærði hafi árið 1994 hlotið alvarlegan höfuðáverka vegna umferðarslyss. Er vísað til sálfræðiprófa sem ákærði gekkst undir eftir slysið og niðurstaða þeirra höfð til hliðsjónar við prófanir ákærða í desembermánuði s.l. Þá er í greinargerðinni vikið að skriflegum spurningum verjanda ákærða, en niðurstaða sálfræðingsins var eftirfarandi: „Það er greinilegt að X hefur náð talsvert miklum bata miðað við hversu alvarlega hann slasaðist árið 1994. Eftir sitja veikleikar á tveimur meginsviðum. Annars vegar er um að ræða væga minnistruflun, bæði fyrir yrt og óyrt efni (orð og myndir). Hins vegar er X óþroskaðri í samskiptum en búast mætti við af þrítugum karlmanni og dómgreind hans virðist skert. Einnig er innsæi X í þær breytingar sem orðið hafa á honum við slysið skert, aðspurður segist hann ekki telja sig breyttan. Þessi einkenni sjást vissulega oft eftir framheilaskaða eins og vitað er að X hlaut í slysinu árið 1994. Þessir eiginleikar eru ekki auðmælanlegir og koma til dæmis ekki skýrt fram á MMPI persónuleikaprófi né öðrum þeim prófum sem ég hef yfir að ráða. Þetta er ekki óalgengt þegar um svona einkenni er að ræða. Þetta eru eiginleikar sem koma skýrt fram í samskiptum og sem oft þarf að meta á óformlegan hátt. Faðir X staðfestir þau einkenni sem ég merki við skoðun mína og hann telur son sinn mjög barnalegan og breyttan eftir slysið.“ Í greinargerðinni lætur vitnið það álit í ljós að ólíklegt sé að ákærði hafi ekki getað sagt frá brotum þeim sem hann er sakaður um að hafa framið vegna þeirra vægu minnistruflana sem hrjá hann. Jafnframt var það álit vitnisins að innsæisleysi ákærða um eigin aðstæður hefðu ekki haft áhrif á framburð hans hjá lögreglu og þá ekki að hann hefði játað eitthvað ranglega vegna samúðar eða þrýstings. Loks er í greinargerðinni, vegna spurninga skipaðs verjanda, vikið að samkynhneigð ákærða og uppljóstrun hans á því árið 1994 og þær hugsanlegu neikvæðu félagslegu afleiðingar sem hann hefði orðið fyrir af þeim sökum með eftirgreindum orðum; „Ekki er víst að þessi uppljóstrun hans skýri að öllu leyti þær neikvæðu félagslegu afleiðingar sem nefndar eru í 5. spurningu. Eftir heilaskaða þar sem verður persónuleikabreyting er mjög algengt að félagsleg tengsl þess slasaða verði að engu og vinir láti sig hverfa. Í tilviki X er erfitt að aðskilja þann þátt frá þeim félagslegu áhrifum sem uppljóstrun hans um samkynhneigð sína hefur hugsanlega haft. Ég tel ekki líklegt að framburður X tengist kynferðislegum hugarórum hans en í geðskoðun F kemur fram að hann hefur ekki kynferðislegar langanir til lítilla drengja.“ Sálfræðingurinn staðfesti greinargerðina við aðalmeðferð málsins. Í skýrslu F geðlæknis um geðheilbrigðisrannsókn ákærða, sem er dagsett 11. janúar s.l., er gerð grein fyrir félags- og persónusögu ákærða og m.a. vikið að frásögn hans af kynferðisbroti sem hann að eigin sögn hafði orðið fyrir á barnsaldri af hálfu unglingspilts. Lýst er heilsufarssögu ákærða og sérstaklega greint frá því að hann hafi orðið fyrir alvarlegu umferðarslysi árið 1994. Þá er vikið að afstöðu ákærða til ákæruefnis og segir þar m.a.; „X neitar öllum ákæruatriðum. Hann játar að hafa verið á heimili foreldra sinna sumarið 1997 er systursonur hans kom á heimilið og minnist þess að kvöld eitt hafi drengurinn, ásamt yngir bróður komið upp í herbergi til sín, girt niður um sig, berað á sér kynfærin og sagt „hei X hérna er eitthvað fyrir þig“. X segir sér hafi verið brugðið og hann hafi móðgast við þetta og talið að drengurinn hafi verið að gera gys að kynferði sínu. Hann hafi litið undan en drengirnir síðan farið úr herberginu. Hann minnist þess ekki að svipað atvik hafi komið fyrir aftur. Hann neitar því að hafa kynhvatir til ungra drengja eða hafa nokkurn tíma haft slíkar tilhneigingar eða leitað á unga drengi. Segist þvert á móti frekar leita eftir ástarsamböndum við sér eldri menn. X segir að sumarið 1997 hafi sér liðið nokkuð vel, hann hafi ekki verið með nein þunglyndiseinkenni eða kvíða, hann hafi verið búinn að sækja um og fá inni í skóla í Danmörku og hafi verið í nokkuð góðu jafnvægi“ Í kafla sem ber heitið geðskoðun í skýrslunni er lýst viðtölum við ákærða og segir þar m.a.; „X varð brátt mjög opinskár um sín vandamál, varð kumpánalegur og ræddi við viðmælanda eins og hann hefði þekkt hann lengi og oft allt að því barnslega einlægur. Hann sagði greiðlega frá en frásögn hans var oft ruglingsleg vegna þess að hann átti stundum erfitt að setja atburði í rétta tímaröð. Tal var eðlilegt að flæði og formi að undanskildu því að hann stoppaði stundum í miðri setningu eins og til að finna orð. Hann lýsti hvorki hækkuðu né lækkuðu geðslagi, geðbrigði voru að mestu hlutlaus og sveifluðust í samræmi við umræðuefni. Hugsun fylgdi eðlilegum brautum, það voru engin merki um ofskynjanir eða ranghugmyndir né önnur sturlunareinkenni sem komu fram í viðtölum. Það voru engin einkenni um áráttuhugsun eða kvíða. Hann var vel áttaður á stað og stund og eigin persónu, átti auðvelt með að hafa eftir og læra nafn og heimilisfang og mundi 6 af 7 atriðum 3 mínútum síðar. Hann átti sömuleiðis auðvelt með að gera eftirmynd af einföldum táknum og draga þau upp eftir minni þremur mínútum síðar. Skilvitund var ennfremur prófuð með „Mini Mental State Examination“, þar sem hann fékk öll 30 atriði af 30 rétt. Klinisk próf til að meta framheilastarfsemi (Verbal Fluency Category fluency, Luria test, cognitive estimates m.a.) voru öll innan eðlilegra marka.“ Niðurstaða geðlæknsins var svofelld; „X er þrítugur karlmaður sem hlaut höfuðkúpubrot og alvarlegan heilaskaða eftir bílslys fyrir tæpum sex árum. Heilasneiðmyndir í kjölfar slyssins sýndu áverka á framheila og einkenni X eftir slysið hafa samrýmst einkennum um framheilaskaða. Þessi einkenni eru m.a. breyting á persónuleika, hvatvísi eða hömluleysi, skortur á innsæi og dómgreindarleysi. Ennfremur erfiðleikar við að skipuleggja athafnir daglegs lífs, einbeitingarleysi, framtaksleysi og skortur á úthaldi. Erfiðleikar við að tileinka sér nýja þekkingu en einnig að nýta þekkingu í úrlausn verkefna. X hefur flest ofangreindra einkenna en þó á tiltölulega vægu stigi, þannig getur hann séð um sig sjálfur og búið sjálfstætt þó að hann hafi átt erfitt með að fóta sig í lífinu eftir slysið. Við taugasálfræðilegt mat E, sálfræðings fyrir um mánuði síðan kemur í ljós að mörg af þeim einkennum sem hann hafði er E skoðaði hann í fyrsta skipti hafa gengið til baka en E telur að hann eigi þó enn við minnistruflun að stríða og telur hann einnig óþroskaðri en búast mætti við af þrítugum karlmanni og undirritaður tekur undir þá skoðun. Þó vitræn skerðing X sé töluverð er hún þó ekki svo mikil að hann hafi misst alla dómgreind og hann þekkir mun á réttu og röngu varðandi almenn lög og umgengni við samborgara. Það er því ekki mat undirritaðs að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 né 16. gr. sömu laga eigi við er sakhæfi hans er metið. Verði X fundinn sekur um þau atriði er hann er ákærður fyrir ber að mati undirritaðs að taka tillit til þess að X er trúlega ekki haldinn „paedophiliu“ þar sem hann neitar því að hafa hvatir til yngri drengja og slík kynferðisröskun kemur yfirleitt fram fyrr á ævinni. Það er einnig engin önnur afbrotasaga eða vitneskja um afbrigðilega kynhegðun. Ennfremur er rétt að taka tillit til að X er með 75% örorku eftir heilaskaða og dómgreind hans er skert af þeim sökum og því ólíklegt að refsing beri árangur í þessu tilviki.“ Geðlæknirinn staðfesti greinargerðina við aðalmeðferð málsins. Lögreglumennirnir J og L komu fyrir dóm og staðfestu rannsóknargögn þ.á.m. yfirheyrsluskýrslur ákærða og drengsins A. J skýrði frá því að frásögn A hefði verið tekin upp á tónband, en síðan skráð með tíðkanlegum hætti og undirrituð. Vitnið bar að hljóðsnældan hefði misfarist á síðari stigum rannsóknarinnar. L áréttaði fyrir dómi að ákærða hefði við upphaf skýrslutöku hinn 16. október 1998 verið kynnt réttarstaða og kæruefnið. Þá staðhæfði vitnið að athygli ákærða hefði einnig verið vakin á því að honum væri óskylt að svara spurningum þrátt fyrir að það hafi misfarist að skrá það í skýrslunni. Vitnið staðfesti að eiginleg skýrslutaka hefði fyrst hafist eftir að þáverandi verjandi hans var mættur á lögreglustöðina. Af hálfu fulltrúa ákæruvalds var verjandi ákærða við lögreglurannsókn málsins, Elín Árnadóttir héraðsdómslögmaður, kvödd til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Vegna andstöðu ákærða og með vísan til 55. gr. laga nr. 19, 1991 neitaði vitnið að tjá sig um trúnaðarsamtöl sín við ákærða. III. Niðurstaða. Upplýst er í máli þessu að drengurinn A greindi móður sinni, vitninu C, í fyrsta sinni frá meintum kynferðisbrotum ákærða er hún krafði hann sagna eftir afmælisboð sem haldið hafði verið á heimili þeirra mæðgina á Z þann 11. júlí 1998. Óumdeilt er að ákærði hafði verið á meðal veislugesta, en samkvæmt frásögn móðurinnar hafði hún um nokkurt skeið haft hugrenningar um að ekki væri allt með felldu í samskiptum ákærða og A og því veitt því eftirtekt er ákærði hvarf með drengnum inn í svefnherbergi á efri hæð hússins. Til þess ber að líta í þessu samhengi að alla tíð hafði verið kært með þeim frændum. Er atburður þessi gerðist var drengurinn á 12. aldursári en ákærði 29 ára. Í málinu er ekki ágreiningur um að drengurinn A dvaldi ásamt ákærða á heimili móðurforeldra á Y um jólaleytið 1997, en á hinn bóginn hefur ákærði ekki kannast við að hafa dvalið á heimili þeirra mæðgina í ársbyrjun 1998 líkt og þau hafa haldið fram. Samkvæmt áliti starfsmanns barnaverndarnefndar og meðferðaraðila drengsins D sálfræðings, var frásögn A um meint kynferðisbrot ákærða fáeinum dögum eftir áðurgreint samtal hans við móður sína mjög óskýrt og slitrótt, en frásögn hans hins vegar óvenjulega greinargóð á næsta fundi þeirra skömmu síðar. Að álit vitnisins, sem að nokkru er í samræmi við mat meðferðaraðilans M, sem hitti drenginn A í marsmánuði 1999, var A hrjáður af almennri sektarkennd og vanlíðan, en einnig öryggisleysi og kvíða. Var það mat vitnisins að líðan drengsins mætti rekja til afleiðinga kynferðislegrar misnotkunar. Við dómsyfirheyrslu upplýsti vitnið að henni hefði ekki verið kunnugt um að A hefði átt við sérstaka námsörðugleika að stríða fyrir áramótin 1997/1998. Að mati dómsins var frásögn A fyrir dómi um meinta háttsemi ákærða skilmerkileg og í megin atriðum trúverðug. Frásögn hans var einnig í góðu samræmi við framburð hans fyrir lögreglu þann 6. ágúst 1998. Umsagnir og vætti áðurnefndra meðferðaraðila svo og vitnisburður móður hans þykja og styðja það að alvarlegir atburðir hafi gerst í samskiptum hans við ákærða, en til þess er að líta að tiltölulega skammur tími leið frá ætluðum brotum ákærða þar til A greindi frá þeim. Í þessu viðfangi verður hins vegar að líta til þess að samkvæmt vætti kennara A, sem einnig er í nokkru samræmi við frásögn móður, átti hann við mikla námsörðugleika að stríða fyrir meint afskipti ákærða og verður ráðið að þessir erfiðleikar hans hafi skapað hegðunarvandamál og vanmáttarkennd. Samkvæmt vætti K kennara höfðu alvarleg veikindi fósturföður einnig valdið honum hugarangri og ætlaði vitnið að sinnuleysi hans og vanlíðan síðari hluta skólaársins 1997/1998 hefði ekki síst komið til af þeirri ástæðu. Fyrir dómi hefur ákærði alfarið neitað þeim ásökunum, sem á hann eru bornar í ákæru. Að áliti dómsins var frásögn ákærða við dómsyfirheyrslu að nokkru brotakennd, m.a. þegar virt er skýrsla hans hjá lögreglu hinn 5. nóvember 1998. Á hinn bóginn verður ekki fram hjá því horft að samkvæmt greinargerðum og vitnisburði sérfróðra aðila ber ákærði einkenni um framheilaskaða eftir alvarlegt umferðarslys árið 1994 og er af þeim sökum með talsverða vitræna skerðingu og vægar minnistruflanir. Þá er til þess er að líta að samkvæmt mati geðlæknis er ákærði sennilega ekki haldinn „paedophyliu“. Í 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála segir svo: „Sakborningi er óskylt á öllum stigum opinbers máls að svara spurningum sem varða refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Ber yfirheyranda að benda sakborningi ótvírætt á þennan rétt þegar efni standa til.“ Sú regla sem fram kemur í nefndri lagagrein er ein af grundvallarreglum opinbers réttarfars og náskyld þeirri reglu sem kveðið er á um í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, að sakaður maður skuli talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð. Eigi sér þess stað í skýrslu lögreglu af ákærða hinn 16. október 1998 að ákærði hafi notið þessara megin réttinda og verður að mati dómsins eigi bætt úr því með skýringum yfirheyrenda á síðari stigum líkt og atvikum máls var háttað. Í þessari yfirheyrslu játaði ákærði m.a. brot sem A kannaðist ekki við, sbr. 1. tl. ákæru. Dregur það úr trúverðugleika framburðarins. Að framangreindu athuguðu þykir eigi unnt að byggja sakfellingu á þessum framburði ákærða fyrir lögreglu. Engin vitni voru að hinum ætluðu brotum og er því einungis við framburð A að styðjast. Að öllu framangreindu virtu er það álit dómsins að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að skjóta svo styrkum stoðum undir ákæruatriði ákæruskjals fyrir fullnægjandi sönnun fyrir sekt ákærða gegn neitun hans að nægi til sakfellingar, sbr. ákvæði VIII. kafla laga nr. 19, 1991. Ber því að sýkna ákærða af öllum kröfum ákæruvalds, en vísa bótakröfu frá dómi sbr. 3. mgr. 172. gr. nefndra laga. Samkvæmt þessum úrslitum ber að greiða allan kostnað sakarinnar úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Jóhanns Halldórssonar héraðsdómslögmanns kr. 550.000,- og þóknun skipaðs réttargæslumanns drengsins A Ingu Þallar Þórgnýsdóttur héraðsdómslögmanns kr. 100.000,-. Við ákvörðun nefndra launa er m.a. tekið tillit til þriggja þinghalda vegna ágreiningsmála sem tengdust rekstri málsins svo og þess tíma sem fór í ferðalög vegna reksturs þess. Af hálfu ríkissaksóknara flutti málið Guðrún Sesselja Arnardóttir fulltrúi. Sératkvæði Halldórs Halldórssonar, dómstjóra. Niðurstaða máls þessa veltur verulega á vægi lögregluskýrslu sem tekin var af ákærða 16. október 1998. Eins og að framan er rakið kemur ekki fram í skýrslunni að ákærða hafi verið gerð grein fyrir þeim skýlausa rétti sínum að neita að tjá sig um sakarefnið. Hins vegar liggur fyrir að skýrslutakan hófst kl. 13:10 og strax í upphafi hennar óskaði ákærði eftir að sér yrði skipaður verjandi. Klukkan 13:12 var gert hlé á skýrslutökunni meðan beðið var eftir verjanda. Klukkan 14:26 kom verjandinn á lögreglustöðina og ræddi einslega við ákærða. Klukkan 14:51 var skýrslutöku fram haldið. Þann 5. nóvember 1998 var ákærða kynnt bótakrafa. Í lögregluskýrslu sem þá var tekin kemur fram að ákærði var inntur eftir því hvort hann hefði einhverju við fyrri framburð sinn, sem gefinn var 16. október, að bæta. Hann kvaðst engu hafa við þann framburð að bæta. Hann kvaðst þó eins og rakið er orðrétt hér að framan ekki hafa átt upptökin að þessu með A. Að mínu mati hefur ákærði með þessu staðfest fyrri lögregluskýrslu sína og þrátt fyrir þann galla sem á henni var verði að hafa hana til hliðsjónar við sönnunarmat í máli þessu. Í þessu sambandi verður einnig að horfa til þess að allt það sem haft er eftir ákærða í fyrri skýrslunni er skráð eftir að verjandi var kominn honum til halds og trausts og eftir að verjandinn hafði rætt einslega við ákærða í 25 mínútur. Það er því mitt mat að ákærði hafi ekki orðið fyrir réttarspjöllum þrátt fyrir nefndan galla á lögregluskýrslunni sem að fram er lýst. Að þessu sögðu tel ég breyttan framburð ákærða hér fyrir dómi mjög ótrúverðugan og því beri ekki að leggja hann til grundvallar í máli þessu. Ég er sammála meirihluta dómsins hvað varðar mat á frásögn A fyrir dóminum og tel að hana verði að leggja til grundvallar við úrlausn málsins þar sem hún fer saman við játningu ákærða fyrir lögreglu og því beri að sakfella ákærða fyrir lið 4 í ákæru. Aðrir liðir ákærunnar byggja eingöngu á framburði A og hefur ákærði aldrei játað háttsemi þá sem þar er lýst. Þar sem ekki liggja fyrir í málinu önnur gögn sem styðja framburð A verður gegn neitun ákærða að sýkna hann af þeim ákæruliðum. Þar sem meirihluti dómsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri ákærða í máli þessu er ekki ástæða til að fjalla um refsingu ákærða, greiðslu skaðabóta eða ákvarða um fjárhæð og greiðslu sakarkostnaðar í atkvæði þessu. Að fenginni niðurstöðu meirihluta dómsins er ég sammála honum um sakarkostnað þ.m.t. ákvörðun málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns A. Vegna embættisanna dómsformanns hefur uppkvaðning dómsins dregist nokkuð. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari sem dómsformaður og dómstjórarnir Freyr Ófeigsson og Halldór Halldórsson sem meðdómsmenn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X , skal vera sýkn af kröfum ákæruvalds í máli þessu. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Jóhanns Halldórssonar héraðsdómslögmanns kr. 550.000,- og þóknun skipaðs réttargæslumanns, Ingu Þallar Þórgnýsdóttir hdl., kr. 100.000,-.
|
Mál nr. 314/2016
|
Skuldabréf Handveð
|
E og B gáfu út skuldabréf 27. maí 2008 til S. Var skilmálum skuldabréfsins breytt síðar sama ár og greiðslum af því frestað tímabundið. Á meðan á umræddri frestun stóð greiddi B tiltekna fjárhæð mánaðarlega inn á reikning sem handveðsettur var til greiðslu skuldabréfsins. Áður en til fyrsta gjalddaga vaxta og afborgana kæmi að loknum þeim tíma sem frestun á greiðslum stæði skyldi ráðstafa hinni handveðsettu innstæðu sem innborgun inn á skuld samkvæmt bréfinu. Innstæðunni var hinsvegar ekki ráðstafað á þann hátt en áður hafði hún verið flutt á reikning í nafni B hjá A hf. B gaf út nýtt skuldabréf til D hf. sem svaraði til uppgreiðslufjárhæðar skuldar samkvæmt eldra bréfinu. Í málinu deildu aðilar um það hvort hinn handveðsetti reikningur stæði til tryggingar skuld samkvæmt hinu nýja veðskuldabréfi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að hvergi í yngra skuldabréfinu hefði verið vikið að því að það kæmi í stað eldra skuldabréfs eða fæli í sér skilmálabreytingu þess. Var fallist á það með E að um nýtt lán hefði verið að ræða og að handveð það sem samið hafði verið um á árinu 2008 hefði ekki náð til tryggingar skuldar samkvæmt yngra skuldabréfinu. Var D hf. því gert að greiða E fjárhæð sem nam innstæðu á reikningi hans hjá A hf. á tilteknum degi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. apríl 2016. Hannkrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.371.972 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 21. nóvember 2012 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi og Bryndís Ann Brynjarsdóttir gáfuút skuldabréf til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis 27. maí 2008 að jafnvirði36.000.000 krónur með þeirri „upphafsmyntsamsetningu“ að 50% skyldu vera ísvissneskum frönkum og sama hlutfall í japönskum jenum. Skuldabréfið fékknúmerið 1688 og er óumdeilt að til tryggingar skuld samkvæmt bréfinu settuskuldarar veðtryggingu. Við fall fjármálakerfisins í október 2008 hækkaði skuldsamkvæmt bréfinu verulega og greiðslubyrði jókst. Var skilmálum skuldabréfsinsbreytt 5. nóvember 2008 og þá meðal annars á þann hátt að greiðslum af því varfrestað tímabundið frá 3. nóvember 2008 til 1. október 2009. Á meðan á umræddrifrestun stóð skyldu skuldarar greiða mánaðarlega 250.000 krónur inn á reikning1163-18-250094 hjá SPRON hf. Innstæða á reikningnum skyldi vera „handveðsetttil tryggingar á greiðslu á skuldabréfi þessu.“ Þá kom fram að áður en fyrstigjalddagi vaxta og afborgana yrði reiknaður út eftir frestunartímann skyldi innstæðuá handveðsetta reikningnum ráðstafað sem innborgun inn á „skuld skuldara skv.skuldabréfi þessu“. Fyrir liggur að greiðslur þessar voru inntar af hendi áumræddu tímabili en 5. janúar 2009 var innstæða á reikningnum flutt yfir áreikning 0338-13-205012 á nafni áfrýjanda hjá Arion banka hf. Ekki hefurfengist upplýst af hvaða ástæðum þetta var gert en á hinn bóginn liggur fyrirað áfrýjandi greiddi áfram mánaðarlega greiðslu inn á hinn nýja reikning allttil loka umsamins tímabils. Eftir að síðasta greiðslan hafði verið innt afhendi 1. október 2009 sýnist ekki hafa verið greitt af skuldabréfinu.Bryndís Ann gaf út nýttskuldabréf til stefnda 25. maí 2011 og nam höfuðstólsfjárhæð þess 41.147.775krónum sem óumdeilt er að svaraði til uppgreiðslufjárhæðar skuldar samkvæmtbréfinu sem Bryndís Ann og áfrýjandi gáfu út 27. maí 2008. Lánið var veitt til28 ára og 9 mánaða. Það skyldi bera breytilega vexti, upphaflega 5,25%, og þeirreiknast frá 1. maí 2011. Til tryggingar setti Bryndís Ann að veði fasteignsína Víghólastíg 9, Kópavogi. Skuldabréfið fékk númerið 16105. Á bakhliðskuldabréfsins kom fram í áritun Arion banka hf. að þetta lán kæmi „í staðinnfyrir neðangreint erlent lán lántaka hjá Dróma hf.“ Var það lán sagt verasamkvæmt skuldabréfi útgefnu 28. maí 2008, að upphaflegri fjárhæð 36.000.000krónur en að eftirstöðvum 41.147.775 krónur og væri númer þess 10881.Ekki kom til þess áður enskuldabréfið var gefið út 25. maí 2011 að innstæðu á fyrrgreindum reikningi nr.205012 hjá Arion banka hf. væri ráðstafað til greiðslu inn á skuld samkvæmteldra skuldabréfinu svo sem fyrrnefndur handveðssamningur ráðgerði. Áfrýjandióskaði eftir því með tölvubréfi til starfsmanns Arion banka hf. 5. nóvember2012 að innstæða á reikningnum yrði færð á annan reikning hans hjá sama banka.Í tölvubréfinu kom fram að þess væri beiðst að „öll heildar upphæðin“ yrðimillifærð „þar sem búið er að semja um og ganga frá því máli er veðið var útafí reikningnum“. Þessari beiðni hafnaði Arion banki hf. 19. sama mánaðar og var þvíborið við að „slitastjórn SPRON samþykkir ekki losun á handveðsreikningi0338-13-205012.“ Í framhaldi af þessu var öll innstæðan millifærð 21. nóvember2012 á reikning stefnda.IIÁfrýjandi byggir á því aðstefndi hafi ekki notið handveðréttar í innstæðu á reikningi áfrýjanda nr. 205012hjá Arion banka hf. 21. nóvember 2012 þegar hún var færð af þeim reikningi yfirá reikning stefnda. Beri stefnda því að greiða sér fjárhæð sem svari tilinnstæðu reikningsins á nefndum degi auk dráttarvaxta frá þeim tíma.Fyrir Hæstarétti byggirstefndi kröfu sína um staðfestingu héraðsdóms fyrst og fremst á tveimurmálsástæðum. Í fyrsta lagi að hvað sem liðið hafi upphaflegri handveðsetningu reikningsinshjá SPRON hf. hafi handveðsetningin jafnframt náð til reiknings nr. 205012 hjáArion banka hf. eftir að innstæða fyrrnefnda reikningsins var flutt yfir í þannbanka. Í öðru lagi hafi umræddur samningur um handveðsetningu reikningsáfrýjanda frá 5. nóvember 2008 jafnframt staðið til tryggingar skuld samkvæmtskuldabréfinu sem gefið var út af Bryndísi Ann 25. maí 2011.Hér að framan er rakintilurð handveðssamningsins 5. nóvember 2008 og grein gerð fyrir millifærslu 5.janúar 2009 af handveðsetta reikningnum hjá SPRON hf., nr. 250094, inn á nýjanreikning á nafni áfrýjanda hjá Arion banka hf., nr. 205012. Þó svo að enginhaldbær skýring hafi fengist á því af hverju kom til þessa er hins að gæta aðáfrýjandi greiddi áfram og athugasemdalaust mánaðarlega inn á reikninginn hjáArion banka hf. til enda umsamins tímabils eða til 1. október 2009. Þá er áðurrakin sú afstaða hans sem fram kom í tölvubréfinu til starfsmanns Arion bankahf. 5. nóvember 2012 þar sem hann vísaði beinlínis til þess að búið væri aðljúka máli því sem „veðið var útaf í reikningnum“. Er því fallist á með stefndaað handveðsamningurinn 5. nóvember 2008 hafi náð til innstæðu á reikningi nr. 205012hjá Arion banka hf. sem stofnaður var á nafni áfrýjanda í byrjun janúar 2009.Í umræddum handveðssamningi varsem fyrr segir tekið fram að innstæða á reikningnum væri veðsett til tryggingar„skuldabréfi þessu“ og var þá óumdeilanlega vísað til upphaflega skuldabréfsinsfrá 27. maí 2008, hvers skilmálum verið var að breyta. Þá liggur fyrir aðstefndi nýtti ekki heimild samkvæmt samningnum til að ráðstafa innstæðunni inná skuld samkvæmt skuldabréfinu að loknu því tímabili sem aðilar sömdu um aðfresta bæri reglulegum greiðslum afborgana og vaxta af bréfinu. Með útgáfuBryndísar Ann á skuldabréfi til stefnda 25. maí 2011 var samið um nýja skilmálalánveitingar, þar með talda fjárhæð, vexti, lánstíma og form tryggingar. Þá varBryndís Ann einn skuldari samkvæmt skuldabréfinu og stefndi kröfuhafi í stað SparisjóðsReykjavíkur og nágrennis áður. Hvergi í skuldabréfinu sjálfu var að því vikiðað það kæmi í stað eldra skuldabréfs eða fæli í sér skilmálabreytingu þess, ení áritun Arion banka hf. á bakhlið skuldabréfsins kom sem fyrr greinir fram að lánsamkvæmt því kæmi í stað eldra erlends láns. Að teknu tilliti til þessa erfallist á það með áfrýjanda að um nýtt lán hafi verið að ræða og að handveð þaðsem samið var um 5. nóvember 2008 hafi ekki náð til tryggingar skuldar samkvæmtyngra skuldabréfinu. Skilja verður málatilbúnaðstefnda fyrir Hæstarétti á þann veg að hann mótmæli því ekki sérstaklega aðkrafa áfrýjanda nái fram að ganga ef komist verði að þeirri niðurstöðu aðstefndi hafi ekki notið handveðréttar í reikningi áfrýjanda í Arion banka hf.til tryggingar kröfu samkvæmt skuldabréfinu frá 25. maí 2011. Því til samræmis verðurfallist á dómkröfu áfrýjanda, sem nemur innstæðu á reikningi hans 21. nóvember2012 þegar henni var ráðstafað til stefnda, svo ogkröfu áfrýjanda um vexti.Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi á báðumdómstigum eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Stefndi, Drómihf., greiði áfrýjanda, Eiríki Óla Árnasyni, 3.371.972 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2012 tilgreiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 26. janúar 2016.Mál þetta sem höfðað var 20. maí 2015 af Eiríki Óla Árnasyni,Kambsvegi 19, 104 Reykjavík gegn Dróma hf., Laugavegi 182, 105 Reykjavík, vardómtekið að lokinni aðalmeðferð sem fram fór 12. janúar sl. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 3.371.972 krónurauk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga, nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 21. nóvember 2012 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar.I.Stefnandi og Bryndís Ann Brynjarsdóttir gáfuút skuldabréf hinn 27. maí 2008 til Spron, upphaflega að jafnvirði 36.000.000króna í erlendri mynt, annars vegar 254.921,40 í svissneskum frönkum og hins vegar25.754.757 í japönskum jenum. Lánið fékk númerið 1688. Að fyrirspurn dómsinsvar upplýst við upphaf aðalmeðferðar málsins og er ágreiningslaust að lániðhafi verið veitt með tryggingu í fasteigninni við Víghólastíg 9, Kópavogi,samkvæmt tryggingarbréfi, en það bréf hefur ekki verið lagt fram í málinu. Viðgengisfall íslensku krónunnar eftir fall helstu viðskiptabanka landsins 2008hækkaði skuldin og tvöfaldaðist, að sögn stefnanda, hið minnsta. Vegnastóraukinnar greiðslubyrði varð úr að greiðsluskilmálum bréfsins var þann 5.nóvember 2008 breytt til samræmis við það sem tíðkaðist á þeim tíma, meðsvokallaðri frestun afborgana og vaxtagreiðslna gegn því að stefnandi greiddimánaðarlega 250.000 krónur inn á reikning í Spron nr. 1163-18-250094. Greiðslursamkvæmt þessu hófust 3. nóvember 2008 og þeim skyldi ljúka 1. október 2009.Ekki er ágreiningur um að skuldarar bréfsins stóðu við þessa skuldbindingu, ensvo virðist sem greiðslur hafi eingöngu borist frá stefnanda. Uppsöfnuðinnstæða á þessum reikningi skyldi handveðsett til tryggingar greiðslu áskuldabréfinu. Samkomulag við bankann ráðgerði að að þessum tíma loknum yrðifjárhæðinni ráðstafað inn á lánið. Það var hins vegar ekki gert vegna óvissu umlögmæti gengistryggðra lánssamninga. Eftir að fordæmi Hæstaréttar lágu fyrir umólögmæti gengistryggingar, sem náði m.a. til lánsins, var það endurreiknað oggefið út nýtt skuldabréf 25. maí 2011 að fjárhæð 41.147.775 krónur, sem varuppgreiðslufjárhæð hins upphaflega láns. Bryndís Ann var hins vegar einn skuldariþess láns, og lánið var nú tryggt með 1. veðrétti í Víghólastíg 9, Kópavogi,sem var eign hennar, en var áður sameign hennar og stefnanda.Stefnandi heldur því fram að með hinu nýjaláni hafi eldri skuldin verið gerð upp að fullu, enda hafi ekki komið til þessað gengið væri að framangreindu handveði. Stóð sú fjárhæð óhögguð allt til þessað stefndi millifærði fjárhæðina á annan reikning á nafni stefnanda nr.338-13-205012 í Arion banka hf. Stefnanda var ekki kunnugt hverju þetta sætti.Engir samningar liggja fyrir um að nýi reikningurinn væri handveðsettur ogstefnandi hafði litið svo á að honum væri einum heimil ráðstöfun af honum. Stefnandióskaði eftir því 11. nóvember 2012 við Arion banka hf. að inneign hans yrðifærð á annan reikning í bankanum í hans eigu. Þessu var hafnað af Arion bankahf. með tölvuskeyti 19. nóvember 2012 á grundvelli fyrirmæla slitastjórnarSPRON. Tveimur dögum síðar, eða þann 21. nóvember, var öll fjárhæðin. samtals3.371.972 krónur, millifærð inn á reikning hjá stefnda. Ekkert samráð var haftvið stefnanda vegna þessa.Þráttfyrir tafarlaus mótmæli stefnanda við þessari ráðstöfun og lögmanns hans meðbréfi 3. mars. 2015 bárust engar skýringar og erindum stefnanda var ekkisvarað. Ígreinargerð sinni til héraðsdóms fullyrti stefndi að ofangreindri fjárhæð hefðiverið ráðstafað til innborgunar inn á lánið, en það hefði ekki verið gertstrax. Við aðalmeðferð var lögð fram ódagsett yfirlýsing frá Arion banka hf.sem staðfestir að sögn lögmanns stefnda að fjárhæð þeirri sem deilt er um ímálinu hafi verið ráðstafað með þeim hætti sem hagfelldastur er skuldara.II.Stefnanditelur stefnda ekki hafa haft nokkra heimild til að láta millifæra eignstefnanda af reikningi hans inn á reikning Dróma hf. Reikningur stefnanda semmillifært var af hafi ekki verið veðsettur. Þessir fjármunir sem upphaflegavoru á reikningi 250094 hjá Spron hafi verið þar á grundvelli sérstaks samningsog aðeins til tryggingar upphaflega skuldabréfinu. Sú skuld hafi hins vegar aðfullu verið greidd með nýju láni, tryggðu með veði í fasteign. Því hafi ekkilengur verið hægt að ganga að veðinu og enda hafi það ekki verið gert. Á þessumtíma hafi enginn handveðssamningur verið í gildi milli aðila. Stefnandi telurað millifærslan hafi hugsanlega verið gerð á grundvelli rangs handveðssamningssem hann fékk sendan frá Arion banka hf. þegar hann grennslaðist fyrir ummálið. Stefnandibyggir á skuldbindingargildi samninga og að stefndi geti ekki einhliða ákveðiðsér rýmri rétt en kveðið var á um í handveðssamningi, einkum og sér í lagiþegar skuldin var að fullu greidd sem handveðinu var ætlað að tryggja. Stefndihafi ekki mátt ráðstafa þessum fjármunum upp í aðra skuld stefnanda, ef hanntaldi slíka fyrir hendi.Stefnanditelur og að handveðið hafi fallið niður þegar stefndi hafi ónýtt handveðsettareikninginn í Spron hf. Stefnda hefði þá borið að gera nýjan handveðssamningmilli veðsala og veðhafa, enda þurfi handveð að vera sérgreint samkvæmtalmennum reglum. Ríkari kröfur verði gerðar til stefnda, sem lánastofnunar ágrundvelli opinbers leyfis, að tryggja sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrirtilvist veðréttinda sinna, umfangi þeirra og heimilda að öðru leyti. Beristefndi að öðrum kosti halla af sönnunarskorti í þeim efnum. Þáverði gerð krafa til stefnda um vandvirkni í vinnubrögðum, en stefndi hafiengar ráðstafanir gert til að halda uppi handveðsrétti gagnvart stefnanda viðuppgjör lánsins. Stefndi hafi enda haft allt frumkvæði að millifærslum og ánnokkurs samráðs eða aðkomu stefnanda. Stefnandibyggir einnig á að stefndi hafi haft yfirburðastöðu gagnvart honum að ölluleyti, og yfir að ráða sérþekkingu á sviðinu. Því beri að leggja áhættu afóskýrleika og óvandvirkni á stefnda.Stefnandibyggir á að veðrétti sé aðeins ætlað að tryggja að greiðsla tiltekinnar kröfufari fram. Verði greiðslufall heimili veðrétturinn veðhafanum að leitafullnustu í veðandlaginu. Því hafi ekki verið til að dreifa í þessu tilviki ogstefnda því beinlínis óheimilt að leysa til sín veðið löngu eftir að umræddskuld sem veðið átti að tryggja var gerð upp.Stefnandibyggir á því að á stefnda sem veðhafa hafi hvílt skilaskylda samkvæmt almennumreglum veðréttarins. Þegar veðréttur falli þannig niður, án þess að veðhafihafi þurft að leita fullnustu í veðandlaginu, sé honum skylt að skila því tilveðsala. Stefnandivísar til 72. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fjármunir sem hann átti áreikningi nr. 205012 hafi verið sérgreind eign sín sem njóti öðrum þræðiverndar samkvæmt eignaréttarákvæðinu.Dráttarvaxtakröfusína kveðst stefnandi byggja á lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, 1.mgr. 6. gr. og miði hann upphafsdag dráttarvaxta við þann dag er fjármunirnirvoru millifærðir á reikning í eigu stefnda, eða 21. nóvember 2012.Umlagarök vísar stefnandi einkum til almennra reglna kröfuréttar umskuldbindingargildi loforða og efndir þeirra; almennra reglna samninga- ogveðréttar, þ.m.t. um handveð. Þá vísar hann til laga um samningsveð nr. 75/1997og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu vísast tilXXI. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. III.Stefndi bendir á að handveðsettur reikningurstefnanda hjá Spron hf., hafi verið til tryggingar greiðslu skulda stefnandavið stefnda. Reikningurinn hafi verið fluttur til Arion banka hf. á grundvelliákvörðunar Fjármálaeftirlitsins þegar Spron var tekinn til slitameðferðar.Arion banki hf. hafi verið í fullum rétti að ráðstafa hinu handveðsetta fé tilSpron. Telji stefnandi að svo hafi ekki verið þá hafi honum borið að stefna Arionbanka hf. til að fá úr því skorið, enda átti stefnandi engan reikning hjástefnda þegar ráðstöfunin fór fram. Því sé fyrir hendi aðildarskortur í málinu.Stefndi segir óumdeilt að reikningur nr.1163-18-250094 í Spron hafi verið handveðsettur, en hafnar alfarið að súveðsetning hafi fallið niður við flutning innlánsreikninga frá Spron til Arionbanka hf. vegna slitameðferðar þess fyrrnefnda. Þessi flutningur innstæðu afreikningi í Spron yfir á reikning Arion banka hf. hafi einfaldlega verið óhjákvæmilegafleiðing af slitameðferðinni og gerð að fyrirskipan Fjármálaeftirlitsins. Stefndi hafnar og því að skuldabréf nr. 1688hafi verið greitt upp með skuldabréfi nr. 16105. Hér hafi einfaldlega verið umnúmerabreytingu að ræða eftir endurútreikning á upphaflega láninu. Skuldin séenn fyrir hendi og skorar stefndi á stefnanda að leggja fram upplýsingar umstöðu lánsins sem nú beri númerið 10881 hjá Arion banka hf. Stefndi fullyrðir að stefnandi hafi verið mjögskuldsettur gagnvart stefnda þegar lán hans og fyrirtækis hans, Eigna og auraehf., voru framseld og hafi skuldin þá numið eitt hundrað og fimmtíu milljónumkróna. Stefndi telur því engin efni til að verða viðkröfum stefnanda og því beri að sýkna stefnda í málinu.Ummálskostnað vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991.IV.Tilálita kemur hvort vísa beri máli þessu frá án kröfu með vísan til 2. mgr. 18.gr. laga nr. 91/1991 vegna skorts á samaðild, en Bryndís Ann Brynjólfsdóttir áekki aðild að málinu. Þar er einkum horft til þess að hún gaf ásamt stefnandaút upphaflega skuldabréfið og skrifaði jafnframt undir sem skuldari þegarbreyting var gerð á greiðsluskilmálum bréfsins 5. nóvember 2008 og gerðursamningur um innborgun á tiltekinn reikning sem skyldi handveðsettur tiltryggingar greiðslu á bréfinu. Hins vegar liggur fyrir að allar greiðslur seminn á þann reikning bárust í samræmi við samkomulagið, komu frá stefnandamálsins þrátt fyrir að samkvæmt orðanna hljóðan hafi skyldan einnig hvílt áBryndísi Ann. Eftir að skuldin var endurreiknuð vegna ólögmætrargengistryggingar gaf hún ein út nýtt skuldabréf en stefnandi kom ekki að útgáfuþess. Fyrir liggur í málinu að Arion banki hf. hafi nú ráðstafað þeim fjármunumsem deilt er um í máli þessu inn á skuldina, eða hafi slíkt a.m.k. í hyggju,með þeim hætti sem stefndi fullyrðir að sé skuldara hagfelldastur. Viðaðalmeðferð orðaði lögmaður stefnda það svo að innstæðunni, sem sannanlega vará reikningi í eigu stefnanda, hafi verið ráðstafað með ívilnandi hætti fyrirstefnanda með því að ráðstafa henni með tileknum hætti inn á skuld BryndísarAnn. Stefnandi upplýsti hins vegar í aðilaskýrslu sinni að hann hefði verið íóvígðri sambúð með henni, en fjárhagur þeirra hafi ætíð verið aðskilinn.Dómurinn lítur svo á, með tilliti til framangreinds, að þótt fallist yrði ákröfur stefnanda í þessu máli muni það ekki hagga sjálfkrafa þeirri ráðstöfuninn á skuldina. Því verður ekki talið að dómur í þá veru felli sérstakarskyldur á Bryndísi Ann eða sé bindandi úrlausn fyrir hana, og því ekkinauðsynlegt að hún eigi aðild að máli þessu. Nokkurrarónákvæmni gætir í málatilbúnaði stefnda. Í greinargerð sinni til dómsinsgreindi hann frá því að hann hefði kallað eftir innstæðunni frá Arion banka hf.21. nóvember 2012 vegna mikilla vanskila. Einnig var þess getið að þessifjármunir hafi ekki verið bókfærðir inn á lánið strax en það hefði veriðleiðrétt. Af ódagsettu skjali sem lagt var fram við upphaf aðalmeðferðar ogstafar frá Arion banka hf. virðist mega ráða að þessi bókfærsla, eins ogstefndi kallar aðgerðina, hafi þó ekki farið fram fyrr en nýverið og þá hafiinnstæðunni sem var á reikningi á nafni stefnanda verið ráðstafað inn á skuldBryndísar Ann, sbr. framangreint. Þá liggur ekkert fyrir í málinu semstaðfestir vanskil á skuldinni. Af greinargerðinni má hins vegar ráða aðstefndi virðist, a.m.k. á þeim tíma, hafa talið að hinir umdeildu fjármunirhafi staðið til tryggingar öðrum skuldum stefnanda og jafnvel fyrirtækis hans,og þar hafi vanskil verið fyrir hendi. Þannig er, án sjáanlegrar þýðingar fyrirsakarefnið, skorað í greinargerðinni á stefnanda að leggja fram heildaryfirlityfir skuldir sínar og fyrirtækis síns. Það hefur enga þýðingu við úrlausn þessamáls hvernig skuldastöðu stefnanda og fyrirtækis hans hafi verið háttað áeinhverjum tímapunkti. Hins vegar hefur stefndi ekki sýnt fram á hvaða vanskilþað þá voru sem hann réttlætti innlausn á handveðinu með. Þáer óútskýrt með hvaða hætti innstæðan er nýtt til niðurfærslu á skuld BryndísarAnn við Arion banka hf. en í yfirlýsingu bankans segir að hann hafi „samþykktað leiðrétta endurreikning láns nr. 10881 að teknu tilliti til greiðslna semgreiddar voru inn á handveðsettan reikning nr. 1163-18-250094.“ en þetta hafibankinn gert samkvæmt beiðni fyrrverandi kröfuhafa. Bankinn mun hafa eignastskuldabréfið 1. janúar 2013, en af gögnum málsins má ráða að umdeild innstæðahafi þá ekki fylgt með. Ef stefndi taldi innstæðuna standa enn til tryggingarskuldinni hefði honum væntanlega borið að ráðstafa henni inn á hana fyrirframsal kröfunnar eða látið veðið fylgja með framsali hennar. Einnig vekurathygli að í yfirlýsingu Arion banka hf. segir að þessi leiðrétting, eins ogþað er kallað, skili lækkun á skuldinni um 1.805.317 kr. Engin gögn hafa veriðlögð fram um stöðuna eftir þessa niðurfærslu eða skýringar gefnar á þvíósamræmi sem er á milli niðurfærslunnar og þeirrar fjárhæðar sem handveðsettvar. Sásamningur sem gerður var um veðsetningu á innstæðu á reikningi nr. 250094 íSpron hf., kvað á um að: „Innstæða á reikningi þessum skal vera handveðsett tiltryggingar á greiðslu á skuldabréfi þessu.“ Óumdeilt er að þar er átt viðupphaflega skuldabréfið sem útgefið var 27. maí 2008, nr. 1688. Þá sagði íþessum samningi um handveð, að eftir að sá frestunartími, sem ákveðinn var viðþessa breytingu á greiðsluskilmálum, væri liðinn, skyldi innstæðu á reikningnumráðstafað með tilteknum hætti inn á skuldina. Einnig að ef skuldin yrðigjaldfelld sökum þess að ekki yrði staðið við greiðslur inn á handveðsettareikninginn yrði fjárhæðinni ráðstafað inn á skuldina án þess að skuldurum yrðitilkynnt um slíkt sérstaklega. Þaðer óumdeilt að ekkert samráð var haft við stefnanda um að handveðsettireikningurinn stæði enn til tryggingar þótt gefið væri út nýtt skuldabréf, endataldi stefndi enga þörf á slíku samráði. Eini veðsamningurinn sem var gerður erþví sá upphaflegi frá 5. nóvember 2008.Samkvæmtefni samningsins skyldi innstæðu hans ráðstafað inn á lánið strax eftir aðfyrsti gjalddagi vaxta og afborgunar yrði reiknaður út eftir að fresttímabilliði sem var 1. október 2009. Það var ekki gert, að sögn stefnanda vegna óvissuum lögmæti gengistryggingar lánsins. Því var ekkert aðhafst fyrr en skuldin varendurreiknuð og gefið út nýtt skuldabréf 25. maí 2011. Þá var heldur ekkert gertmeð innstæðuna á reikningi stefnanda sem deilt er um, og hennar hvergi getið ínýja skuldabréfinu. Skuldabréfiðfrá 25. maí 2011 er tilgreint sérstaklega sem endurreiknað erlent lán. Lögmaðurstefnda staðfesti við upphaf aðalmeðferðar að fjárhæð þess miðaðist við stöðunasamkvæmt upphaflega skuldabréfinu, eftir að það hafði verið endurreiknað meðtilliti til þeirrar dómaframkvæmdar sem þá lá fyrir. Ekki er þó hægt að fallastá með stefnanda að skuld samkvæmt upphaflega skuldabréfinu hafi verið greiddupp, og engin gögn staðfesta það með óyggjandi hætti. Ekki var um nýjalánveitingu að ræða og engir fjármunir skiptu um hendur, heldur var um að ræðaskilmálabreytingu á eldra láni. Sú lánveiting hélt því gildi sínu sem slík enfjárhæð kröfunnar var lækkuð, greiðslufyrirkomulagi breytt og 1. veðréttur ífasteigninni Víghólastíg 9 nú tryggður beint í bréfinu sjálfu en ekki meðtilvísun í tryggingarbréf. Dómurinn telur það og ekki skipta máli þótt krafan,þ.e. skuldabréfið, hafi fengið nýtt númer. Hinsvegar er það svo að upphaflega skuldabréfið, þ.e. skjalið sjálft, og önnurskjöl tengd upphaflegu lánveitingunni, þ.m.t. breyting sú sem gerð var ágreiðsluskilmálum 5. nóvember 2008, misstu gildi sitt í skuldasambandinu að svomiklu leyti sem efni þeirra var ekki tekið upp í hið nýja skuldabréf eða vísaðtil þess. Stærsta breytingin varð sú að stefnandi var leystur undan ábyrgð áskuldinni og sú skuldbinding verður ekki endurvakin án atbeina stefnandasjálfs. Jafnframt að fasteignaveð var nú að fullu í eigu fyrrum samskuldarastefnanda og engra frekari trygginga krafist samkvæmt bréfinu sjálfu. Þvíhefðu, án frekari ráðstafana, veðbönd á innstæðu stefnanda fallið niður undirþessum kringumstæðum við útgáfu nýs bréfs ef ekki væru fyrir þau ákvæði sem íhandveðssamningnum voru.Einsog að framan greinir var gert ráð fyrir að umræddri innstæðu yrði þegarráðstafað með tilteknum hætti í kjölfar þess að fresttímabili væri lokið.Vanskil voru ekki skilyrði slíkrar ráðstöfunar. Fjárhæðinni skyldi varið tilinnborgunar á skuldina áður en fyrsti gjalddagi vaxta og afborgunar yrðireiknaður út. Því telur dómurinn að sá réttur sem stefnandi sannanlega veittikröfuhafa með handveðssamningnum hafi orðið virkur á þeim tímapunkti semgreindi í samningnum. Miðað við gögn málsins, og það að aðilar aðhöfðust ekkertfyrr en með útgáfu bréfsins í maí 2011, verður að telja að eigi síðar en þanndag hafi réttur veðhafa til að leysa til sín veðið orðið virkur. Að matidómsins skapar sú staðreynd að stefndi nýtti ekki með afdráttarlausum hættiþennan rétt sinn, þá þegar honum gafst kostur á því, skapi stefnanda nú ekkirétt til að fá veðbandslausn og veðið afhent. Hann hafi ekki getað haftréttmætar væntingar til þess að fjárhæðin yrði honum til frjálsrar ráðstöfunarvið þessa breytingu. Óumdeilt er að allan tímann frá því að tilveðsetningarinnar var stofnað var stefnandi sviptur vörslum veðsins. Þá er réttað hafa í huga að samskuldari, samkvæmt upphaflegu skuldinni Bryndís Ann, einiskuldarinn eftir endurútreikning, var einnig aðili að veðsamningnum þóttinnlánsreikningurinn sem veðsettur var hafi einungis verið á nafni stefnanda. Stefndihefur lýst því yfir fyrir dómnum að allri innstæðunni hafi verið ráðstafað tillækkunar á skuldinni og það hafi verið gert með þeim hætti sem hagfelldastur séfyrir skuldara. Þótt ekki hafi í málinu verið lagður fram útreikningur eðaskýringar gefnar á því með nákvæmum hætti hvernig þetta fór fram verður aðleggja til grundvallar að þessi sé raunin og hægt sé að byggja rétt á þessariyfirlýsingu. Meðvísan til framangreinds verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Meðvísan til óskýrleika í málatilbúnaði stefnda, þeirra krafna sem gerðar verðatil hans á grundvelli þeirrar starfsemi sem hann rak, þess tíma sem leið þartil hann ráðstafaði veðandlaginu inn á skuldina og algjörs samskiptaleysis viðstefnanda þykir rétt að málskostnaður falli niður, með vísan til 3. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991.Afhálfu stefnanda flutti málið Birgir Tjörvi Pétursson héraðsdómslögmaður og afhálfu stefnda Jóhann Pétursson hæstaréttarlögmaður. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómari fékk málinu úthlutað15. september sl. og hafði þá ekki komið að því áður. DÓ M S O R ÐStefndi,Drómi hf. er sýknaður af kröfum stefnanda, Eiríks Óla Árnasonar.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 403/2006
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
J varð fyrir slysi og krafði S hf. um skaðabætur á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993. Talið var að með því að J hefði ekki lagt fram gögn um mögulegan rétt sinn til greiðslna úr almannatryggingum væri krafa hans það óljós og málatilbúnaður hans svo óskýr að ekki væri unnt að leggja efnisdóm á málið. Bæri því að vísa því frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júlí 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurði héraðsdómara verði hrundið og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar var gætt ákvæðis síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, sbr. og dóm Hæstaréttar 30. ágúst 2005 í máli nr. 312/2005. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 6. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af Jóni Vali Arasyni, Víkurbraut 24, Grindavík, á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu, áritaðri um birtingu og þingfestri 7. febrúar 2006. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefnda yrði dæmt til þess að greiða stefnanda 19.835.596 krónur, ásamt 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, frá 2. desember 2003 til 27. október 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum samtals 4.223.828 krónum, sem greiddar voru hinn 22. desember 2003 200.000 krónur, hinn 2. apríl 2004 200.000 krónur, hinn 4. júní 2004 200.000 krónur, hinn 2. september 2004 200.000 krónur, hinn 3. september 2004 710.080 krónur, hinn 17. desember 2004,150.000 krónur, hinn 7. janúar 2005,150.000 krónur, hinn 8. apríl 2005 150.000 krónur, hinn 13. júní 2005,250.000 krónur, hinn 15. desember 2005,700.000 krónur, hinn 10. febrúar 2006,1.313,748 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til þrautavara gerir stefndi þær kröfur, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi, varnaraðili í þessum þætti málsins, krefst þess að frávísunarkröfunni verði hrundið. Málið var munnlega flutt um frávísunarkröfuna 6. júní 2006 og er sá ágreiningur hér til úrlausnar. Helstu málavextir eru þeir að hinn 2. desember 2003 slasaðist stefnandi í alvarlegu umferðarslysi á Grindarvíkurvegi er hann missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún fór út af veginum og valt. Stefnandi var fluttur með sjúkrabifreið á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og þaðan á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Var hann lagður þar inn á bæklunardeild spítalans. Röntgenmyndir sem teknar voru af stefnanda sýndu brot á ellefta og tólfta brjósthryggjarbolum og voru brotin óstöðug og því gerð aðgerð á stefnanda sama dag, þar sem brotin voru rétt og svæðið spengt. Hann var útskrifaður til frekari meðferðar á Sjúkrahúsi Keflavíkur átta dögum síðar og var hann þar í tólf daga, eða fram til 21. desember 2003. Hinn 23. janúar 2004 kom stefnandi í endurkomu og var þá illa haldinn af verkjum í baki en einnig hafði hann verki í hálsi. Í endurkomu 15. apríl 2004 sást gróandi en verkir voru vaxandi. Í endurkomu hinn 2. júlí 2004 hafði brot aðeins verið að falla saman en gróandi var sæmilegur og var stefnanda vísað í sjúkraþjálfun, sem hann stundaði í tæpt ár. Í endurkomu hinn 3. september 2004 var stefnandi enn slæmur af verkjum en járnin voru farin að standa út og var hann því lagður inn 4. október 2004 og járnin tekin burt næsta dag og hann útskrifaður á þriðja degi. Brotin sem stefnandi hlaut voru talin að fullu gróin hinn 4. október 2004. Stefnandi átti við svefntruflanir að stríða og verki og var þá skrifuð beiðni um innlögn á Reykjalund. Stefnandi leitaði til heimilislæknis vegna þunglyndis hinn 21. desember 2004 og var hann þá settur á þunglyndislyf, sem hann kveðst taka enn í dag. Stefnandi var vistaður á Reykjalund tímabilið frá 29. mars 2005 til 4. maí 2005, eða í 37 daga. Stefnandi varð fyrir varanlegum áverka af völdum slyssins og var þess farið á leit við læknana Jónas Hallgrímsson og Guðmund Björnsson að þeir framkvæmdu mat á afleiðingum slyssins fyrir stefnanda samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993. Í matsgerð þeirra, sem dagsett er hinn 24. ágúst 2005, er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi hlotið 25% varanlegan miska og 60% varanlega örorku við slysið. Stöðugleikapunktur var ákveðinn 4. maí 2005. Með bréfi, dagsettu 23. september 2005, krafði stefnandi hið stefnda tryggingafélag um greiðslu bóta vegna slyssins, úr svokallaðri ökumannstryggingu. Krafðist hann skaðabóta, samtals að fjárhæð 18.818.146 krónur, auk vaxta og verðbóta, en til frádráttar kæmu innborganir stefnda á tjónið. Stefndi svaraði kröfubréfi stefnanda með tölvupósti, dagsettum 19. október 2005, þar sem hann hafnaði því að taka afstöðu til bótakröfunnar fyrr en upplýsingar um réttindi stefnanda hjá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum lægju fyrir. Með bréfi Tryggingastofnunar, dagsettu 6. desember 2005, var greiðslu bóta til stefnanda, úr slysatryggingu almannatrygginga, hafnað. Þegar sú niðurstaða lá fyrir krafðist stefndi þess að stefnandi færi í almennt örorkumat til Tryggingastofnunar. Þar sem örorkumöt Tryggingastofnunar ríkisins byggja á læknisfræðilegu mati, sbr. reglugerð nr. 379/1999 og varanlegur miski stefnanda var aðeins metinn 25% hafnaði stefnandi því að hann gæti átt rétt til örorkulífeyris, sem skerða ætti bætur hans, eins og stefndi hélt fram. Stefndi taldi bótakröfu stefnanda ekki nægilega skýra eða endanlega fram komna, þar sem upplýsingar vantaði um frádráttarliði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Óskaði stefndi eftir því að tryggingarstærðfræðingur reiknaði út áætlaðar greiðslur til stefnanda frá Tryggingastofnun ríkisins, að gefnum ákveðnum forsendum en útreikningur þessi liggur fyrir í málinu. Síðasta greiðsla til stefnanda fór fram hinn 9. febrúar 2006 en þá hafði stefndi greitt honum samtals 4.223.828 krónur. Í málinu greinir aðila á um útreikning og uppgjör bóta til stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur vegna varanlegrar örorku á 5. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og áðurgreindri matsgerð Jónasar Hallgrímssonar og Guðmundar Björnssonar. Samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, skuli við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku miða við árslaun sem nemi meðalvinnutekjum tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma er upphaf varanlegrar örorku miðast við. Í 2. mgr. segi síðan að árslaun skuli þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Telur stefnandi að beita eigi ákvæði 2. mgr. 7. gr. við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku hans en ekki 3. mgr. 7. gr. Í tilviki hans séu aðstæður að því leyti óvenjulegar að undanfarin ár hafi hann starfað við akstur vöruflutningabifreiða, formlega sem verktaki en í raun sem launþegi. Greiðslur hans fyrir fyrstu níu mánuði ársins hafi numið að meðaltali 211.600 krónum. Krafa vegna tímabundins atvinnutjóns taki mið af því. Meðalmánaðarlaun verkamanna fyrstu þrjá ársfjórðunga 2003 hafi numið 209.700 krónum. Að teknu tilliti til aðstæðna stefnanda, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sé því eðlilegt að meta árslaun hans sérstaklega. Krafa vegna varanlegrar örorku miðist við meðallaun verkamanna (12 x 209.700). Hvað varði annað fjártjón hafi stefnandi þurft að sækja langtíma læknismeðferð og sjúkraþjálfun til Reykjavíkur, Reykjanesbæjar og Mosfellsbæjar. Hafi af því hlotist augljós kostnaður, m.a. vegna eigin bifreiðar, sem stefnandi áætli varlega 200.000 krónur. Með vísan til ofangreinds telur stefnandi rétt að ákvarða viðmiðunartekjur hans eftir mati samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Að öðru leyti skýri sundurliðun kröfugerðar stefnanda sig sjálf, en gerð er krafa um að við ákvörðun bóta verði tekið mið af meðaltekjum verkamanna fyrstu þrjá ársfjórðunga 2003, í samræmi við störf hans á slysdeginum. Meðaltekjur þessa fyrstu þrjá ársfjórðunga 2003 hafi numið 209.700 krónum á mánuði eða 2.516.400 krónum á ársgrundvelli, sem hækki í 2.685.000 krónur þegar tekið hafi verið tillit til hækkunar launavísitölu frá miðju ári 2003 (4478) fram til stöðugleikatímamarks í maí 2005 (4778), sbr. 7. gr. skaðabótalaga. Í kröfugerð sé tekið tillit til 6% framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Þá er gerð krafa um 4.5% vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hefur sundurliðað bótakröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Inn á tjónið hafi stefndi þegar greitt 4.223.828 krónur, sem komi til frádráttar kröfu stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, skaðabótalaga nr. 50/1993, auk almennra ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar. Kröfu um vexti byggir stefnandi á 16. gr. laga nr. 50/1993. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra laga. Aðalkrafa stefnda um frávísun málsins byggir á því að slíkir annmarkar séu á málatilbúnaði stefnanda að vísa beri málinu frá dómi. Í greinargerð er vísað til þess að samkvæmt núgildandi skaðabótalögum, nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, skuli greiðslur af félagslegum toga dragast frá skaðabótakröfum, sbr. 2. mgr. 2. gr., 2. mgr. 3. gr., 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. laganna. Stefnanda beri því að upplýsa um öll þau atriði sem áhrif geti haft á útreikning bótanna og hann geti sannanlega upplýst um. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki lagt fram þau gögn í málinu sem áhrif geta haft á útreikning bóta vegna slyssins. Stefnandi hafi ekki farið í almennt örorkumat hjá Tryggingastofnun ríkisins, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir stefnda. Liggi því ekki fyrir upplýsingar um hvort og þá hvaða rétt stefnandi eigi til greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins, sem draga beri frá kröfu hans samkvæmt skaðabótalögum, s.s. örorkulífeyri, aldurstengda örorkuuppbót, tekjutryggingu og heimilisuppbót. Þá hafi stefnandi ekki farið í mat hjá trúnaðarlækni Gildis - lífeyrissjóðs til að staðreyna hvort og þá hvaða rétt stefnandi eigi til greiðslna frá lífeyrissjóðnum, sem draga beri frá kröfu hans samkvæmt skaðabótalögum. Skoraði stefndi á stefnanda að leggja fram upplýsingar um framangreind atriði. Telji stefnandi áskoranir sínar fyllilega réttmætar. Því til stuðnings skuli bent á að í málinu liggi nú fyrir að þeir tveir læknar, sem mátu örorku stefnanda samkvæmt skaðabótalögum, telji líklegt að hann hafi uppfyllt skilyrði örorkustaðals Tryggingastofnunar ríkisins til þess að fá 75% örorku á stöðugleikatímapunkti. Að framangreindu virtu telji stefndi að krafa stefnanda sé það óljós og málatilbúnaður hans svo óskýr að hann brjóti í bága við meginreglur einkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Beri því að vísa málinu frá á grundvelli e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessu til stuðnings vísast sérstaklega til dóms Hæstaréttar frá 30. ágúst 2005 í málinu nr. 312/2005. Stefnandi hafnar sjónarmiðum stefnda um frávísun sem haldlausum og telur ekkert fram komið sem leiða ætti til frávísunar málsins. Eins og fram hefur komið slasaðist stefnandi hinn 2. desember 2003 í umferðarslysi sem hafði þær afleiðingar að hann hlaut af varanlega áverka. Komust læknarnir Guðmundur Björnsson og Jónas Hallgrímsson að þeirri niðurstöðu í mati, sem þeim var gert að framkvæma til að sýna fram á afleiðingar slyssins, að stefnandi hefði hlotið 25% varanlegan miska og 60% varanlega örorku við slysið. Stöðugleikapunkt hafa matsmenn ákveðið 4. maí 2005. Í málinu greinir aðilar ekki á um bótaskyldu stefnda heldur hvernig reikna skuli bæturnar út og hvort greiðslur frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum eigi að koma þar til frádráttar. Heldur stefnandi því fram að þar sem varanlegur miski hans hafi aðeins verið metinn 25% geti hann ekki átt rétt á örorkulífeyri, sem skerði bætur sem hann eigi rétt á frá stefnda. Með þeim rökum hafnaði hann þeirri kröfu stefnda að fara í almennt örorkumat hjá Tryggingastofnun ríkisins. Með vísan til þessarar afstöðu stefnanda taldi stefndi skilyrði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 ekki uppfyllt, en þau kveða á um frádrátt ýmissa bóta, sem stefnandi kann að eiga rétt á, frá skaðabótakröfu hans. Bæri að vísa málinu frá á grundvelli e- liðs 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993, með áorðnum breytingum, er gert ráð fyrir að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga, sem komi í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Hefur Hæstiréttur í dómum sínum skýrt það svo, að bætur frá almannatryggingum, sem tjónþolar eigi rétt til, komi til frádráttar bótagreiðslum og þær skuli reiknast til eingreiðsluverðmætis á viðmiðunartímapunkti. Kröfu sína um bætur byggir stefnandi á skaðabótalögum og gerir í málinu kröfur á hendur stefnda til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Ber honum því að upplýsa um öll þau atriði sem áhrif geta haft á útreikning bótanna og hann getur sannanlega upplýst um, til þess að dómur verði lagður á það hvort honum beri sú fjárhæð, sem hann krefur stefnda um. Í framlögðum tölvupósti frá matslæknum til lögmanns stefnda kemur fram að þeir telji líklegt að stefnandi geti átt rétt á greiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins vegna örorku sinnar. Samkvæmt reglugerð nr. 379/1999 um örorkumat, sem á sér stoð í lögum nr. 117/1993 um almannatryggingar með síðari breytingum, kemur fram að þeir sem metnir eru til a.m.k. 75% örorku til langframa, vegna afleiðinga læknisfræðilega viðurkenndra sjúkdóma eða fötlunar eigi rétt á örorkulífeyri, að öðrum skilyrðum uppfylltum. Þá er heimilt að greiða þeim sem metnir eru til 50-75% örorku, örorkustyrk, að öðrum skilyrðum uppfylltum. Í reglugerðinni segir jafnframt að tryggingalæknir meti örorku þeirra sem sæki um örorkubætur frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt staðli sem byggður sé á læknisfræðilega viðurkenndum sjúkdómum eða fötlun. Hefur stefnandi hafnað því að gangast undir mat hjá tryggingalækni, eins og kveðið er á um í fyrrgreindri reglugerð að honum beri að gera, til að fá úr því skorið hvort hann eigi rétt á greiðslum frá almannatryggingum sem komi til frádráttar bótakröfu hans samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1999. Lagði stefnandi hins vegar fram læknisvottorð vegna umsóknar um örorkubætur lífeyristrygginga frá heilsugæslulækni Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Verður ekki séð af því vottorði að stefnandi eigi ekki mögulegan rétt á örorkulífeyrisgreiðslum frá Tryggingastofnun ríkisins. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki upplýst um öll þau atriði sem áhrif geta haft á þá fjárhæð sem stefnandi krefur stefnda um. Með því að leggja ekki fram umbeðin gögn er krafa stefnanda það óljós og málatilbúnaður hans svo óskýr að samræmist ekki meginreglu einkamálalaga nr. 91/1991, um skýran og glöggan málatilbúnað. Er við svo búið ekki hægt að leggja efnisdóm á málið. Ber því með vísan til e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að vísa málinu frá dómi. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt, eins og mál þetta er vaxið, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 279/2010
|
Kærumál Lögræði
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem A var sviptur sjálfræði í eitt ár á grundvelli a. liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. maí. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. apríl 2010, þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili lætur ekki málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Inga H. Sigurðssonar héraðsdómslögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 448/2017
|
Kærumál Málsóknarfélag Málsástæða Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
M krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda B á tjóni félagsmanna M, vegna hlutabréfa sem þeir, eða aðilar sem þeir leiddu rétt sinn frá, hefðu eignast á tímabilinu frá 27. janúar til 30. júní 2006 og urðu verðlaus 7. október 2008 þegar L hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að það leiddi af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að málsóknarfélagi væri heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess, sem stefnt væri, á tjóni félagsmanna sinna, enda væru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Þar sem áskilið væri í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömu rót runnar yrði sami bótagrundvöllur að búa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna yrði einsleitur. Þá var tekið fram að væru leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hefðu orðið fyrir tjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð væri grein fyrir í hverju tjón þeirra fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls, þannig að fullnægt væri áskilnað 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni væri ekkert því til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvart félagsmönnum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og eins þeirra. Byggðu félagsmenn í M bótakröfu sína á því að eftir 27. janúar 2006 hefði B með saknæmum hætti ekki veitt upplýsingar um ákveðnar áhættuskuldbindingar og yfirráð yfir L hf. og að þeir hefðu ekki orðið fyrir tjóni ef réttar upplýsingar hefðu verið birtar í reikningsskilum L hf. enda hefðu þeir þá selt hlutabréf sín.Var því talið ljóst að félagsmenn M teldu sig allir eiga kröfur á hendur B sem ætti rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu í skilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Þá var talið að með málatilbúnaðnum hefði M leitt að því nægar líkur að félagsmennirnir hefðu orðið fyrir fjártjóni yrði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemi B sem um væri deilt í málinu hefði verið ólögmæt og M hefði því notið heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þann hátt sem það hafði gert með viðurkenningarkröfu sinni. Var því hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru6. júlí 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2017 þar sem máli sóknaraðila áhendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IÍhéraðsstefnu kemur fram að félagsmenn í sóknaraðila hafi átt hlut að máli áhendur varnaraðila sem með dómi Hæstaréttar 2. maí 2016 í máli nr. 235/2016 varvísað frá héraðsdómi. Þá segir þar að félagsmenn sóknaraðila í fyrra málinuhafi allir verið hluthafar í Landsbanka Íslands hf. 7. október 2008, þegarhlutabréf þeirra urðu verðlaus, en ekki hafi verið gerður greinarmunur áhluthöfum eftir því hvenær þeir eignuðust hlutabréf sín í bankanum. Hafi sumirfélagsmanna byggt á því í fyrra málinu að þeir hefðu selt hlutabréf sín aðfengnum réttum upplýsingum en aðrir á því að þeir hefðu ekki keypt hlutabréf.Hæstiréttur hafi talið að bótagrundvöllur félagsmanna að þessu leyti væri ekkinægilega einsleitur. Íkæru sinni til Hæstaréttar segir sóknaraðili nánar um aðild málsins að í ljósidómsins í máli nr. 235/2016 hafi verið farin sú leið að skipta málsókninni,eins og hún hafi verið ákveðin í upphafi, niður á þrjú málsóknarfélög og takimálsókn hvers félags nú mið af því hvenær félagsmenn eignuðust bréf íLandsbanka Íslands hf. Með þessu sé tryggt að aðstæður félagsmanna ogþar með málsástæður að baki bótakröfum þeirra séu þær sömu og málatilbúnaðurþeirra því einsleitur. Félagsmenní sóknaraðila nú séu aðeins þeir, sem hafi eignast hlutabréf í LandsbankaÍslands hf. á tímabilinu frá 27. janúar til 30. júní 2006, það er „eftir aðætluð brot varnaraðila, sem snúa að því að leyna upplýsingum um umfangsmiklarlánveitingar til hans hófust þann 27. janúar 2006, þegar ársreikningur fyrirárið 2005 var birtur, en áður en ætluð brot, sem snúa að yfirráðum Samsoneignarhaldsfélags ehf. yfir Landsbanka Íslands hf. og vanrækslu varnaraðila viðað leggja mat á yfirráðin og setja fram yfirtökutilboð, hófust þann 30. júní2006 að mati sóknaraðila.“ Í héraðsstefnu segir að þeir einir sem fullnægiþessu skilyrði geti verið félagsmenn í sóknaraðila og átt aðild að þessu máli. IITilgangursóknaraðila samkvæmt 3. grein samþykkta hans frá 15. júlí 2016 er „að höfða ogreka dómsmál um skaðabótakröfur félagsmanna á hendur Björgólfi ThorBjörgólfssyni ... vegna tjóns sem félagsmenn urðu fyrir vegna kaupa áhlutabréfum í Landsbanka Íslands hf., sem og innheimta á skaðabótum.“ Þá segir þarjafnframt að heimilt sé „að láta fyrst reyna á það hvort bótaskylda sé fyrirhendi í viðurkenningarmáli.“ Í 4. grein samþykktanna er svohljóðandi ákvæði:„Þeir einir geta verið félagsmenn sem geta átt aðild að því dómsmáli semfélagið er stofnað til að reka“. Íhéraðsstefnu gerir sóknaraðili svofelldar kröfur á hendur varnaraðila:„Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjónifélagsmanna stefnanda, vegna þess að þeir voru í þeirri stöðu að hlutabréf semþeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslandshf. á tímabilinu 27. janúar til 30. júní 2006, urðu verðlaus þann 7. október2008.“ Samkvæmt því sem fram kemur í stefnunni áttu félagsmenn í sóknaraðila 7.október 2008 hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. sem þeir höfðu keypt átímabilinu frá 27. janúar til 30. júní 2006. Er málatilbúnaður sóknaraðila áþví reistur að félagsmennirnir hefðu ekki keypt hlutabréf í Landsbanka Íslandshf. á umræddu tímabili ef upplýst hefði verið um umfangsmiklar lánveitingarbankans til varnaraðila og félaga honum tengdum, en þessar upplýsingar hafi áttað koma fram í ársreikningi bankans fyrir rekstrarárið 2005 sem birtur var 27. janúar 2006. Þá heldur sóknaraðili þvífram að félagsmennirnir hefðu selt hlutabréf sín ef upplýst hefði verið aðbankinn lyti yfirráðum Samson eignarhaldsfélags ehf., en sú staða hafi veriðuppi frá 30. júní 2006 og til þess er bankinn var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu7. október 2008. Sóknaraðiliheldur því fram að varnaraðili beri ábyrgð á því að félagsmenn sínir hafi byggtákvörðun um að kaupa hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. og vera áfram hluthafarí bankanum eftir 30. júní 2006 á röngum og ófullnægjandi upplýsingum.Varnaraðili hafi vitað eða mátt vita að upplýsingar um framangreind tengslvarnaraðila og lánveitingar til hans sem og yfirráð Samson eignarhaldsfélagsehf. á Landsbanka Íslands hf. hafi verið mikilvægar upplýsingar fyrir ákvörðunfélagsmanna sóknaraðila um að vera áfram hluthafar í bankanum. Sémálatilbúnaður þeirra á því reistur að hefðu þeir fengið réttar upplýsingar umþessi atriði hefðu þeir ekki orðið fyrir tjóni vegna kaupa eða eignarhalds áhlutabréfum í bankanum. Tjón þeirra sé því afleiðing saknæmrar og ólögmætrarháttsemi varnaraðila. Bótaskylda varnaraðila gagnvart félagsmönnum sóknaraðilabyggi því á sömu atvikum og aðstæðum, sbr. 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991.Aðstaða félagsmannanna sé þannig nákvæmlega sú sama og byggi bótagrundavöllurþeirra á sömu málsástæðum. Íkæru sinni til Hæstaréttar lætur sóknaraðili meðal annars svo um mælt: „Í málinureisir sóknaraðili kröfugerð sína á heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að úr bótarétti einstakrafélagsmanna þyrfti að leysa sérstaklega verði fallist á viðurkenninguskaðabótaskyldu. Í slíku máli gæti varnaraðili komið að vörnum við fjárkröfumsem tengjast sérstaklega stöðu viðkomandi félagsmanns, s.s. því hvort honumtakist að sanna fjártjón sitt, hvort og þá með hvaða hætti draga skuli frátjóni viðkomandi hagnað af öðrum viðskiptum með hlutabréf í Landsbanka Íslandshf., eða hvort hann hafi misst rétt til bóta, s.s. fyrir tómlæti, eigin sök,bætur frá þriðja aðila, eftirgjöf, skuldajöfnun eða fyrningu og hvað annað semáhrif hefur á ákvörðun bótafjárhæðar þegar upp verður staðið. Sóknaraðili telurþví að úrlausnarefni málsins séu í aðalatriðum þau hvort atvik máls teljistsönnuð og hvort varnaraðili hafi gerst sekur um bótaskylda háttsemi.Málatilbúnaður sóknaraðila byggir á þeim grundvelli að hagræði afhópmálsókninni felist í því, að til þess að leysa úr framangreindum atvikum ogmálsástæðum sé ekki nauðsynlegt að í málinu sé gerð grein fyrir viðskiptumhvers félagsmanns fyrir sig. Slík umfjöllun eða gagnaframlagning myndi dragamjög úr hagræði við úrlausn á viðurkenningarkröfu sóknaraðila og færi ... gegnmarkmiðum og tilgangi ákvæðis 19. gr. a, um að greiða fyrir aðgengi aðdómstólum og fylgja þeirri þróun sem hefur orðið að þessu leyti á hinumNorðurlöndunum.“ Íkærunni heldur sóknaraðili því fram að skýring héraðsdóms á skilyrðum 19. gr.a. laga nr. 91/1991 sé röng og hafi héraðsdómur lagt til grundvallar niðurstöðusinni atriði sem málsaðila greini á um og varði efni málsins en ekki form. Meðþví dragi héraðsdómur rangar ályktanir af málatilbúnaði sóknaraðila sem sé áþví reistur „að með hinni saknæmu háttsemi varnaraðila hafi meðlimirsóknaraðila verið sviptir réttinum til að taka ákvörðun um fjárfestingar sínará grundvelli upplýsinga sem í lögum eru taldar mikilsverðar upplýsingar fyrirfjárfesta ... ef þessar upplýsingar hefðu verið veittar eða fram komiðyfirtökutilboð hefðu meðlimir hans ekki verið hluthafar í bankanum þegar hannféll í október 2008.“ Verði varnaraðili að bera hallann af óvissu um til hvaðaákvarðana fjárfestar hefðu gripið ef réttar upplýsingar hefðu verið veittar. IIISamkvæmt1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 117/2010, er þremuraðilum eða fleiri, sem eiga kröfur á hendur sama aðila, heimilt að látamálsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að, reka í einu lagi mál um kröfur þeirraallra, enda eigi þær rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, ístað þess að sækja málið á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Skalmálsóknarfélag stofnað til að reka tiltekið mál fyrir dómi og er óheimilt aðláta það starfa við annað en rekstur málsins og eftir atvikum fullnustu áréttindum félagsmanna og uppgjör krafna þeirra. Séu málsóknarfélagi ekki settarsérstakar samþykktir skulu gilda um það almennar samþykktir sem ráðherraákveður í reglugerð.Þáskal halda skrá um félagsmenn. Í 2. mgr. 19. gr. a. er kveðið á um að þóttmálsóknarfélag eigi aðild að máli eigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þáhagsmuni sem málið varðar og njóti þar sömu stöðu og aðilar að því leyti semannað leiði ekki af ákvæðum lagagreinarinnar. Í stefnu skal dómkrafa gerð íeinu lagi í nafni félagsins en greint skal allt að einu frá félagsmönnum. Í 3.mgr. segir að gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál er höfðað en áðuren aðalmeðferð þess er hafin geti félagið aukið við dómkröfur sínar í þágu nýjafélagsmannsins. Slík breyting á dómkröfum skal eftir þörfum gerð meðframhaldsstefnu og gildir þá ekki það skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 aðfélaginu verði metið til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi íöndverðu.Ígreinargerð með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 117/2010 og leiddi ílög hið sérstaka úrræði ummálsóknarfélög, var megininntaki þess lýst svo: „Í frumvarpinu felst súgrundvallarregla að um mál sem er höfðað og rekið af málsóknarfélagi gildaallar reglur réttarfarslaga að því marki sem ekki er beinlínis vikið frá þeimmeð reglum frumvarpsins. Frumvarpið nær til þeirra tilvika þar sem hver og einnsem telur til réttar á hendur öðrum hefði getað rekið mál fyrir dómi upp á sitteindæmi eða með því að standa ásamt fleirum að málsókn með samlagsaðild skv. 1.mgr. 19. gr. laga um meðferð einkamála. Þess í stað er með frumvarpinu lögð tilheimild til stofnunar málsóknarfélags í því skyni að félagið komi fram og rekidómsmál en ekki þeir sem eiga þá hagsmuni sem leitað er fyrir dómi.“ Í skýringummeð 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins sagði meðal annars: „Einnig er áskilið með samahætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn í málsóknarfélagi eigi allirkröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eðalöggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja frá þessu skilyrði enda verður ekkirekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið er ekki eins gagnvart öllum sem eiga íhlut þannig að málatilbúnaður allra sé samhljóða ... Eins og beinlínis er tekiðfram í 1. mgr. verður málsóknarfélag aðeins myndað til að reka tiltekið málfyrir dómi og verður sakarefni þess að liggja fyrir við stofnun félagsins. Efnauðsynlegt er af einhverju tilefni að reka fleiri mál fyrir dómi værivitanlega hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélög um hvert sakarefni ogtæki þá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þá hagsmuni semmálareksturinn stendur um ... Þegar málsóknarfélag hefur verið myndað rekur þaðí einu lagi mál um kröfur allra félagsmanna. Í þessu felst að peningakröfurfélagsmanna verða lagðar saman þannig að úr verði ein heildarkrafa sem beintverður að þeim sem málið er höfðað gegn. Ef málsóknarfélag gerir á hinn bóginnaðeins viðurkenningarkröfu er gert ráð fyrir því að sú krafa sé höfð uppi fyriralla félagsmenn í senn án þess að þar sé gerður nokkur greinarmunur. Þannigyrði mál ekki rekið á þessum grundvelli ef aðstæður væru með því móti að tíundayrði sérstaklega réttindi hvers og eins, enda er þá viðbúið að málatilbúnaðurþeirra allra sé ekki einsleitur eins og áskilið er í frumvarpinu.“IVEins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 235/2016 leiðir það af 1. og 2. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 aðmálsóknarfélagi er heimilt í samræmi við tilgang sinn að höfða mál í eiginnafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi á skaðabótaskyldu þess sem stefnter á tjóni félagsmanna sinna, enda séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2.mgr. 25. gr. laganna. Vegna þess að áskilið er í 1. mgr. 19. gr. a. að kröfurfélagsmannanna verði að vera af sömu rót runnar verður sami bótagrundvöllur aðbúa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna sé einsleitur.Ef kröfur félagsmanna um viðurkenningu á bótaskyldu styðjast við ólíkarmálsástæður er ekki unnt að beita því málsóknarúrræði sem hér um ræðir. Séu hinsvegar leiddar nægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hafi orðið fyrirtjóni, svo sem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð er grein fyrir íhverju tjón þeirra felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, þannig aðfullnægt sé áskilnaði 2. mgr. 25. gr. um lögvarða hagsmuni er ekkert því tilfyrirstöðu að félagið krefjist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldu gagnvartfélagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers og einsþeirra. Sú breytingu hefur verið gerð frá því semáður var að málsókn á hendur varnaraðila hefur nú verið skipt niður á þrjúmálsóknarfélög, svo sem heimilt er samkvæmt því sem rakið er í kafla III hér aðframan, og tekur málsókn hvers félags mið af því hvenær félagsmenn eignuðusthlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Í máli þessu krefst sóknaraðili í einu lagiviðurkenningar á bótarétti þeirra sem voru hluthafar í Landsbanka Íslands hf.,höfðu eignast hlutabréf sín á tímabilinu frá 27. janúar til 30. júní 2006 ogvoru í þeirri stöðu að hlutabréfin urðu verðlaus 7. október 2008, þegar bankinnvar tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu. Dagsetningin 27. janúar 2006 tekur miðaf því að þann dag var birtur ársreikningur Landsbanka Íslands hf. fyrir árið2005. Með dagsetningunni 30. júní 2006 er við það miðað að þá hafi hafist ætluðbrot varnaraðila varðandi yfirráð Samson eignarhaldsfélags ehf. yfir LandsbankaÍslands hf., vanræksla varnaraðila á að leggja mat á yfirráðin og setja framyfirtökuboð. Krafa sóknaraðilaer á því reist að varnaraðili hafi með saknæmum hætti valdið því að ekki voruveittar upplýsingar um gríðarstórar áhættuskuldbindingar Landsbanka Íslands hf.tengdar varnaraðila og félögum hans. Einnig að varnaraðili hafi vanrækt þærskyldur sem á honum hvíldu um að upplýsa opinberlega að Samson eignarhaldsfélagehf. færi með yfirráð yfir bankanum og væri móðurfélag hans. Félagsmenn í sóknaraðila hefðu ekki kært sig um að eigahlutabréf í bankanum ef þessar upplýsingar um áhættuskuldbindingar og yfirráðhefðu legið fyrir. Þá hafi varnaraðili valdið þeim tjóni með því að vanrækja þáskyldu sína sem stjórnarformaður og annar eigandi Samson eignarhaldsfélags ehf.að sjá til þess að það félag gerði öðrum hluthöfum í bankanum yfirtökuboð.Allir félagsmenn í sóknaraðila hafi verið í þeirri stöðu að þeir eignuðusthlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á tímabilinu frá 27. janúar til 30. júní2006, það er eftir að ætluð brot varnaraðila, sem snúa að því að leynaupplýsingum um umfangsmiklar lánveitingar til hans hófust þann 27. janúar 2006,þegar ársreikningur bankans fyrir árið 2005 var birtur, en áður en ætluð brotsem snúa að yfirráðum Samson ehf. yfir Landsbanka Íslands hf. og vanræksluvarnaraðila á að leggja mat á yfirráðin og setja fram yfirtökuboð hófust þann30. júní 2006. Aðilar að sóknaraðila hefðu ekki kært sig um að eiga hlutabréf íbankanum ef þessar upplýsingar um stórar áhættuskuldbindingar eða yfirráð hefðulegið fyrir.Af því sem hérvar rakið er ljóst að félagsmenn í sóknaraðila telja sig allir eiga kröfur áhendur varnaraðila sem eiga rætur að rekja til sömu atvika og aðstöðu ískilningi 1. mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991. Sami bótagrundvöllur býrsamkvæmt framansögðu að baki kröfum allra félagsmanna í sóknaraðila og er þvífullnægt því skilyrði að kröfurnar séu af sömu rót runnar og málatilbúnaðurfélagsmanna einsleitur í skilningi síðastgreinds lagaákvæðis. Samkvæmtmeginreglum einkamálaréttarfars eru félagsmenn í sóknaraðila bundnir afmálatilbúnaði hans, þar á meðal þeim málsástæðum sem teflt er fram tilstuðnings viðurkenningarkröfunni sem höfð er uppi í málinu. Meðmálatilbúnaðinum hefur sóknaraðili leitt að því nægar líkur að félagsmennirnirhafi orðið fyrir fjártjóni verði komist að þeirri niðurstöðu að sú háttsemivarnaraðila sem um er deilt í málinu hafi verið ólögmæt. Að fenginni slíkri niðurstöðugæti sóknaraðili eða eftir atvikum hver og einn félagsmaður krafist bóta úr hendivarnaraðila, enda verði þá færðar sönnur á að félagsmaðurinn hafi beðiðfjárhagslegt tjón vegna hlutabréfaeignar sinnar í Landsbanka Íslands hf. semmálið tekur til og hver fjárhæð tjónsins hafi verið. Að þessu gættu hefursóknaraðili gert nægjanlega grein fyrir því í hverju tjón félagsmanna hanskunni að felast og hver tengsl þess séu við atvik málsins. Sóknaraðili nýturþví heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að sækja mál þetta á þannhátt sem hann gerir með viðurkenningarkröfu sinni. Samkvæmt því og þar sem aðrarmálsástæður varnaraðila geta ekki leitt til frávísunar málsins verður hinnkærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdóm ámálið.Eftirframangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir en ákvörðun málskostnaðar í héraðibíður efnisdóms í málinu.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að leggja efnisdómá málið.Varnaraðili,Björgólfur Thor Björgólfsson, greiði sóknaraðila, Málsóknarfélagi hluthafa LandsbankaÍslands II, 600.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2017I Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 10. maí sl., var höfðað 28. september 2016af Málsóknarfélagi hluthafa Landsbanka Íslands II, Borgartúni 26 í Reykjavík,gegn Björgólfi Thor Björgólfssyni, 55 Clarendon Road, London, W11 4JD,Bretlandi. Ímálinu krefst stefnandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda átjóni félagsmanna stefnanda, vegna þess að þeir voru í þeirri stöðu, aðhlutabréf sem þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust íLandsbanka Íslands hf. á tímabilinu 27. janúar til 30. júní 2006, urðu verðlausþann 7. október 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefndigerir kröfu um að málinu verði vísað frá dómi og að honum verði dæmdurmálskostnaður úr hendi stefnanda að skaðlausu. Er krafan sett fram með vísantil 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.II Stefnandier málsóknarfélag einstaklinga og lögaðila sem eiga það sammerkt að hafa veriðhluthafar í Landsbanka Íslands hf. 7. október 2008 eða leiða rétt sinn fráaðila sem átti hlutabréf í bankanum á þeim degi, eins og segir í stefnu. Viðþingfestingu málsins munu 41 félagsmaður hafa verið í málsóknarfélaginu, enþeir eru allir nafngreindir í stefnu og var listi með nafni og kennitölu þeirralagður fram við þingfestingu málsins, ásamt gögnum frá VerðbréfaskráninguÍslands um hlutabréfaeign félagsmanna stefnanda í Landsbankanum. Hinn7. október 2008 var stjórn Landsbanka Íslands hf. tekin yfir afFjármálaeftirlitinu á grundvelli heimildar í lögum nr. 125/2008 og bankanumskipuð skilanefnd. Í stefnu segir að við það hafi hlutabréf hluthafa í bankanumorðið verðlaus. Byggir stefnandi málshöfðun sína á því að félagsmenn hans hefðuekki verið hluthafar í bankanum við fall hans, „og þar með ekki orðið fyrirtjóni“, ef ekki hefði komið til saknæm og ólögmæt háttsemi stefnda sem lýst erí stefnunni. Ístefnu er gerð grein fyrir kaupum Samsons eignarhaldsfélags ehf. (Samson) á45,8% hlut í Landsbanka Íslands hf. í lok árs 2002. Þar er því síðan lýst meðhvaða hætti hlutur Samsons í bankanum breyttist samkvæmt því sem upplýst er íársreikningum bankans. Jafnframt er þar gerð grein fyrir því hvernigeignarhaldi Samsons var háttað frá árslokum 2002 til 30. júní 2008. Í stefnu erþví haldið fram að til ársins 2004 hafi stefndi átt 42,74% hlut í Samson ígegnum félag sem ber heitið Givenshire Equities Limited. Eftir að Samson leystiá árinu 2005 til sín hlut Magnúsar Þorsteinssonar, sem hafði upphaflega átthlut í Samson ásamt stefnda og föður hans, Björgólfi Guðmundssyni, er þvíhaldið fram í stefnu að hlutur Givenshire í Samson hafi aukist, fyrst í 49,5%árið 2005, en að hann hafi síðan hækkað í 49,9% árið eftir og hafi haldistóbreyttur síðan þá. Frá 2006 mun stefndi einnig hafa átt persónulega 0,1% hlutí Samson. Fram kemur í stefnu að stefndi hafi verið formaður stjórnar Samsons. Ístefnu er gerð grein fyrir reikningsskilum bankans frá árinu 2005, en á því árivarð bankanum skylt að gera reikningsskil sín í samræmi við alþjóðlegareikningsskilastaðla. Kemur þar fram að meðal þeirra hafi verið staðallinn IAS24, en hann hafi lagt þá skyldu á bankann að skýra frá viðskiptum hans viðtengda aðila. Í ársreikningum Landsbankans var aldrei gerð grein fyrirviðskiptum stefnda og tengdra félaga við bankann. Ístefnu er umfangi þessara viðskipta bankans við stefnda og félög sem honumtengjast lýst. Þar er því haldið fram að 30. júní 2005 hafiheildarskuldbindingar bankans gagnvart stefnda og félögum, sem að matiFjármálaeftirlitsins voru fjárhagslega tengd stefnda, numið 53,6 milljörðumkróna, en 51,3 milljörðum króna eftir að tekið hafði verið tillit tilfrádráttar sem heimilaður væri. Hafi þessar skuldbindingar numið 49,7% afeiginfjárgrunni bankans. Í stefnunni er jafnframt vísað til gagna sem gefi tilkynna að skuldbindingar stefnda og fjárhagslega tengdra félaga hafi numið 101milljarði króna um mitt ár 2007 og að þessar skuldbindingar hafi aukist eftirþað og numið samtals 141,5 milljörðum króna við fall bankans. Stefnanditelur að skylt hafi verið að gera grein fyrir þessum viðskiptum Landsbankansvið stefnda og félög, sem honum tengdust, í reikningsskilum bankans. Vísarstefnandi þá til þess að stefndi hafi átt að teljast tengdur aðili í skilningifyrrgreinds staðals IAS 24, eins og nánar er rökstutt í stefnu, meðal annarsmeð skírskotun til staðalsins IAS 28. Þvíer haldið fram í stefnu að þegar mat hafi verið lagt á þessi tengsl hafieinungis verið litið til þess hvort stefndi hafi með óbeinum hætti ráðið yfirmeira en 20% atkvæðisréttar í bankanum. Hafi þá verið stuðst við upplýsingarfrá framkvæmdastjóra Samsons um óbeint eignarhald stefnda í Landsbankanum semstefndi hafi borið ábyrgð á að væru réttar. Er á því byggt af hálfu stefnandaað stefndi hafi með ýmsum hætti komið því til leiðar að villandi og beinlínisrangar upplýsingar um þetta atriði hafi verið lagðar til grundvallar viðreikningsskil bankans fyrir árið 2005, sbr. ársreikning hans sem birtur var 27.janúar 2006, og þar til yfir lauk. Meðal annars af þeim sökum hafi ekki veriðupplýst um skuldbindingar stefnda og tengdra félaga við bankann í ársreikningumhans fyrir árin 2005, 2006 og 2007. Að auki hafi það viðgengist við útreikningá óbeinu atkvæðavægi stefnda í Landsbankanum að líta fram hjá eða fara rangtmeð fjölda hluta sem voru án atkvæðisréttar á hluthafafundum og þannig vanmetaóbeinan atkvæðisrétt stefnda. Ístefnu er því haldið fram að með þessu hafi stefndi með saknæmum og ólögmætumhætti komið því til leiðar að ekki var getið um upplýsingar í framangreindumársreikningum um tengsl hans við Landsbankann. Þannig hafi verið komið í vegfyrir að viðskipti hans við bankann væru gerð opinber. Með því telur stefnandiað stefndi hafi vísvitandi blekkt lesendur ársreikninganna, en hann hafi vitaðeða mátt vita að upplýsingar í reikningum bankans hefðu áhrif á afstöðu þeirratil þess hvort þeir vildu vera hluthafar í bankanum. Afhálfu stefnanda er jafnframt á því byggt að stefndi hafi borið ábyrgð á því aðfylgjast með hvort Samson færi með yfirráð yfir Landsbankanum þannig að skyldatil að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð hafi orðið virk. Þessu til stuðningsvísar stefnandi meðal annars til ábendingar í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá3. febrúar 2003, um heimild eigenda Samsons til að fara með virkan eignarhlut íLandsbankanum, og síðari bréfa Fjármálaeftirlitsins um þetta efni. Þvíer haldið fram í stefnu að eftir 30. júní 2006, þegar Samson hafi aukið viðhlutafjáreign sína í Landsbankanum, hafi eignarhaldsfélagið í raun farið meðmeirihluta atkvæða í Landsbankanum og því átt að teljast móðurfélag hans. Afhálfu stefnanda er þá tekið mið af því að hlutafjáreign Landsbankans íLúxemborg og svonefndra aflandsfélaga hafi verið óvirk. Stefnandi byggir á þvíað við þessar aðstæður hafi Samson borið að tilkynna öðrum hluthöfum um þessabreyttu stöðu og gera þeim yfirtökutilboð samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr.33/2003. Hafi vafi leikið á þessu telur stefnandi að allri óvissu hafi veriðeytt á aðalfundi Landsbankans 9. febrúar 2007 þegar í ljós hafi komið aðhlutafé aflandsfélaganna var undir yfirráðum Landsbankans. Í kjölfarið telurstefnandi að stefnda hafi borið að bregðast við þessum upplýsingum og leggjamat á stöðu Samsons gagnvart Landsbankanum. Í síðasta lagi hafi yfirtökuskyldaSamsons gagnvart öðrum hluthöfum orðið virk 30. júní 2008 eftir að hlutaféSamsons jókst úr 40,73% í 41,85%. Er þá tekið tillit til þess að líta hafi áttá hlutabréfaeign Straums-Burðaráss í Landsbankanum með hlutafjáreign Samsons íbankanum. Að því gættu hafi legið fyrir að Samson hafi ráðið yfir meirihlutaatkvæðisréttar í Landsbanknaum án tillits til hlutabréfaeignar aflandsfélaga íbankanum. Stefnandibyggir viðurkenningarkröfur sínar meðal annars á því að stefnandi hafi meðsaknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn þeirri skyldu sinni að leggja mat á og upplýsahluthafa í bankanum um að Samson færi með yfirráð yfir honum þegar hinn 30.júní 2006 eða við síðari tímamörk samkvæmt því sem rakið hefur verið. Hafistefnda, sem formanni stjórnar Samsons, jafnframt borið að hafa frumkvæði aðþví að Samson gerði öðrum hluthöfum yfirtökutilboð í síðasta lagi fjórum vikumeftir að skylda til yfirtöku hafi stofnast. Ísérstökum kafla stefnunnar er vikið að því tjóni sem félagsmenn stefnanda teljasig hafa orðið fyrir. Þar er áréttað að hlutabréfin sem þeir áttu við fallLandsbankans 7. október 2008 hafi þá orðið verðlaus. Staðhæft er að félagsmennstefnanda hefðu ekki kært sig um að vera hluthafar í Landsbankanum ef upplýsthefði verið um að bankinn lyti stjórn Samsons sem teldist móðurfélag hans og efupplýsingar hefðu legið fyrir um umfangsmiklar lánveitingar bankans tilstefnda. Tjón þeirra, sem fólst í því að hlutabréf þeirra urðu verðlaus, hefðiekki orðið að veruleika ef stefndi hefði sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu.Stefnandi áréttar þó að með úrlausn á kröfugerð í máli þessu sé engu slegiðföstu um umfang þessa tjóns. Því standi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, ekki í vegi fyrir að dómurinn skeri úr umviðurkenningarkröfuna. Stefnandirökstyður þá ályktun sína að orsakatengsl séu milli tjónsins og saknæmrar ogólögmætrar háttsemi stefnda með því að vísa til þess að upplýsingar um hversumikill óbeinn eignarhlutur stefnda hafi verið í Landsbankanum og umumfangsmiklar lánveitingar til stefnda og tengdra aðila, sem og að bankinn lytifullum yfirráðum Samsons, séu allar mikilvægar upplýsingar fyrir fjárfesti íbanka og skipti sköpum um það hvort hann vilji eiga hlut í honum. Það séstaðfest meðal annars í löggjöf auk þess sem það leiði af eðli máls. Afhálfu stefnanda er meðal annars á því byggt að stefndi verði að bera áhættunaaf því að hafa leynt hluthafa upplýsingum um þessar umfangsmiklu lánveitingar.Hafi stefnda mátt vera ljóst að mikilvægt væri að upplýsa um þessi atriði svohluthafar gætu tekið fjárfestingaákvarðanir á fullnægjandi forsendum. Kveðurstefnandi að stefndi hafi vitað eða mátt vita að þessar upplýsingar hefðualmenn áhrif á vilja fjárfesta til að vera hluthafar í Landsbanka Íslands hf. Stefnanditelur því að skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu milli saknæmrarháttsemi stefnda og tjóns félagsmanna stefnanda sé fullnægt. Þá er á því byggtað stefndi verði að bera sönnunarbyrði fyrir því vilji hann halda því fram aðupplýsingar um þessi atriði hefðu ekki haft neikvæð áhrif á vilja félagsmannastefnanda til að vera hluthafar í Landsbankanum. Vafa um viðbrögð félagsmannastefnanda við réttum upplýsingum sé ekki unnt að meta stefnda í hag enda verðihann að bera áhættuna af því að hafa brotið gegn skyldum sínum. Jafnframt erufærð rök fyrir því í stefnu að beita beri ströngu sakarmati í málinu.III Ígreinargerð stefnda eru færð rök fyrir því að vísa beri málinu frá dómi. Bendirstefndi á að stefnandi höfði þetta mál að nýju eftir að Hæstiréttur Íslandshafi vísað fyrra máli stefnanda frá með dómi 2. maí 2016. Með þessari nýjumálsókn freisti stefnandi að bæta úr þeim annmörkum sem rétturinn hafi álitiðeinkenna fyrra málið. Stefndi telur þær breytingar gera illt verra og telur þvíóhjákvæmilegt að vísa þessu máli einnig frá dómi. Rétt er að rekja helstu málsástæðurstefnda fyrir þeirri niðurstöðu. Ífyrsta lagi er á því byggt að dómkrafa stefnanda feli ekki sér afmörkun á þvíhver sú háttsemi stefnda geti verið sem eigi að leiða til bótaskyldu. Að þessuleyti sé kröfugerðin svo óviss og ómarkviss að ekki verði lagður á hanaefnisdómur. Íöðru lagi byggir stefndi á því að málið sé vanreifað af hálfu stefnanda. Þvítil stuðnings vísar stefndi m.a. til þess að það sé óskýrt hverja dómur eigi aðbinda. Í kröfugerðinni sé krafist viðurkenningar á réttindum félagsmannastefnanda vegna hlutabréfa sem „þeir, eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá,eignuðust“ í Landsbankanum á tímabilinu 27. janúar 2006 til 30. júní 2006. Ekkisé útskýrt hverjir þessir aðrir „aðilar“ séu. Möguleg aðild sé því vanreifuð.Þá megi, þrátt fyrir þessa afmörkun, ráða af gögnum málsins að meðalfélagsmanna séu aðilar sem falli utan hennar. Á lista yfir félagsmenn séjafnvel að finna félaga sem eignast hafi hluti sína eftir að hlutirLandsbankans hafi verið orðnir óvirkir til viðskipta eftir 7. október 2008.Þetta veki enn frekari álitamál að mati stefnda um vanreifun á aðildfélagsmanna að sakarefninu. Stefndibendir einnig á að tilgangur stefnanda sé að reka dómsmál vegna „tjóns semfélagsmenn urðu fyrir sem hluthafar“ í Landsbankanum. Samþykktirnar heimiliþannig stefnanda ekki að höfða mál í þágu félagsmanna sem ekki hafi orðið fyrirtjóni sem hluthafar, heldur „leiða rétt sinn frá“ slíkum hluthöfum. Að lokumskorti verulega á að staðfestingar á félagsaðild séu í traustu horfi, en slíkt hljótiað vera forsenda málatilbúnaðar sem þessa. Stefndireisir röksemdir sínar um vanreifun málsins einnig á því að nauðsynlegt hafiverið að fjalla um það hvenær og á hvaða verði félagsmenn hans hafi áttviðskipti með hluti í Landsbankanum. Án þeirra upplýsinga sé útilokað að sláneinu föstu um afkomu félagsmanna af viðskiptunum og ætlað tjón þeirra af þeim.Bendir stefndi á að gera verði ráð fyrir því að umtalsverður fjöldi félagsmannahafi selt af eignarhlut sínum í Landsbankanum eftir að hin meinta bótaskyldaháttsemi eigi að hafa hafist. Þannig kunni vel að hugsast að þessir félagsmennhafi notið jákvæðrar afkomu af viðskiptum með hluti bankans. Í stefnu sé hvergigerð grein fyrir þessu atriði. Þannig sé m.a. engin grein gerð fyrir fjöldahluta í eigu félagsmanna stefnanda 27. janúar 2006, 30. júní 2006 eða 7.október 2008 þó að kröfugerð taki sérstakt mið af þessum dagsetningum. Ennsíður sé gerð grein fyrir viðskiptum þeirra frá upphafi til loka þessatímabils. Nánar er vikið að þessu í samhengi við málshöfðun málsóknarfélaga Iog III í greinargerð. Telur stefndi að þrjár málshöfðanir félagsmanna stefnandagegn stefnda leiði samanlagt til þess að stefnandi geri sér enga grein fyrirþví á hvaða forsendum málin byggist varðandi tjón einstakra félagsmanna. Stefnditelur jafnframt á það skorta að stefnandi geri grein fyrir því hvaða forsendurog ástæður hafi búið að baki kaupum og sölu félagsmanna á hlutum íLandsbankanum á þeim tíma sem um er deilt. Stefndi byggir á því að nauðsynlegthafi verið að fjalla í stefnu t.d. um: a) hver hafi verið fjárhagsstaðaeinstakra félagsmanna, b) hvort þeir hafi notið ráðgjafar við viðskiptin og þá,eftir atvikum, hjá hverjum, c) hvort þeir hafi fjármagnað viðskiptin með eiginfé eða lánsfé, d) hversu stór hluti eigna þeirra hafi verið bundinn í hlutumbankans, e) hvort fjárfesting hafi verið ætluð til skamms eða langs tíma og f)hvort um hafi verið að ræða spákaupmennsku eða langtímafjárfestingu. Stefndibyggir enn fremur á því að málsreifun stefnanda um tjón félagsmanna sinna séeinnig ruglingsleg. Í upphafi stefnu komi fram að byggt sé á því að félagsmennhans hefðu ekki keypt hluti hefði hin ætlaða bótaskylda háttsemi ekki átt sérstað. Stefndi kveður stefnanda hins vegar ekki reifa neina bótakröfu á þessumgrundvelli. Þess í stað einskorði stefnandi bótakröfu sína við þann grundvöllað félagsmenn hans „hefðu ekki kosið að vera áfram hluthafar“ nema fyrir hinameintu bótaskyldu háttsemi. Stefnandi haldið því þess vegna ekki fram að kaupinsem slík hafi leitt til tjóns. Tjónið hafi þannig væntanlega aðeins veriðfólgið í því að hluthafarnir hefðu selt, eða „hefðu ekki kosið að vera áframhluthafar“, eins og það sé orðað í stefnu. Þetta telur stefndi leiða til þessað ekkert tjón sé reifað hvað þá varði sem kunni að hafa keypt hluti eftir aðhin ætlaða bótaskylda háttsemi eigi að hafa átt sér stað. Málsreifun stefnandataki ekkert tillit til munarins á þeim sem keyptu hluti t.d. eftir birtinguárshlutauppgjörs fyrsta ársfjórðungs 2006 eða áttu þá fyrir. Stefnditelur þó ljóst að stefnandi byggi ekki á því að stefndi beri ábyrgð á því aðhlutir bankans hafi orðið verðlausir 7. október 2008. Aðrar óskyldar ástæðurhafi valdið því. Þá telur stefndi ljóst að stefnandi ætli ekki að reisabótakröfur á einhverju verði sem yfirtökutilboð hafi átt að miðast við. Meðvakni áleitnar spurningar að mati stefnda um hvaða þýðingu málatilbúnaður hansum skyldu til að gera yfirtökutilboð og verðfall bréfanna 7. október 2008 hafiyfirleitt. Stefndireisir frávísunarkröfu sína í þriðja lagi á því að stefnandi hafi ekki sýntfram á að félagsmenn hans hafi lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenndaskaðabótaábyrgð annars manns samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Skilyrði þess sé að stefnandi leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni af nánar tilteknu tilefni og geri grein fyrir því í hverju tjónið felistog hver tengsl þess séu við atvik máls. Telur stefndi skorta verulega á að gerðsé grein fyrir þessum atriðum í stefnu. Í málatilbúnaði hans felist þvert ámóti að ekkert tjón geti hafa orðið af hinni ætluðu saknæmu háttsemi. Í fyrstalagi byggi stefnendur ekki á því að hin ætlaða saknæma háttsemi stefnda hafileitt til þrots Landsbankans 7. október 2008. Það þrot hafi orðið af öðrum ogóskyldum ástæðum. Í öðru lagi byggi stefnendur ekki á því að nokkur saknæmháttsemi hafi átt sér stað þegar félagsmenn hans hafi eignast hluti sína. Íþriðja lagi byggi stefnendur á því að þeir hefðu ekki keypt hluti sem þeirbyggi síðan á að þeir hefðu selt. Ífjórða lagi er frávísunarkrafa stefnda á því reist að málshöfðanirmálsóknarfélagsins í þessu máli séu ósamrýmanlegar málshöfðun tveggja annarrafélaga með sama nafni og stefnandi en með númerunum I og III. Bendir stefndi áað sumir félagsmanna stefnanda hafi einnig gerst félagsmenn í félögum I og III.Þessir félagsmenn hafi því veitt þremur mismunandi lögaðilum fullt forræði ámálarekstri þeirra gegn stefnda vegna sama sakarefnis. Þá teljist þeir hafahöfðað tvö, sumir hverjir þrjú, mál gegn stefnda. Stefndi telur að þessi hátturá málshöfðun samrýmist ekki fyrirmælum 19. gr. a laga nr. 91/1991 og því beriað vísa málinu frá af þessum sökum. Að auki sé þetta til þess fallið að geramálatilbúnað stefnanda verulega óskýran. Stefndivísar t.d. til þess að stefnandi í máli I byggi á því að allir félagsmenn hanshefðu getað selt hlutabréf sín á verði sem „svarar til þess verðs sem greitthefði verið fyrir hlutabréfin á almennum markaði“ á þeim tíma sem tilbótaskyldu hafi stofnast. Í þessum málatilbúnaði kveður stefndi felast að viðbirtingu hinna umdeildu upplýsinga hefði birtingin að lágmarki kallað fram jafnmikla eftirspurn og falist hafi í framboði hluta félagsmanna stefnanda. Í málimálsóknarfélags III sé aftur á móti byggt á hinu gagnstæða. Þar sé því haldiðfram að birting upplýsinganna hefði leitt til þess að sú eftirspurn, sem aðrirfélagsmenn hafi staðið á bak við, hefði horfið með því að þeir hefðu ekkikeypt. Þar sem mál fálaganna allra séu að hluta milli sömu aðila telur stefndiað tormerki séu á því að samþýða málflutningsyfirlýsingar þessara þriggjafélaga. Það veki t.d. áleitnar spurningar um hvernig beri að beita 5. mgr. 101.gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telur sig eiga lögmætar væntingar um að ekki séstaðið með þessum hætti að málarekstri gegn honum. Þessi málatilbúnaður sé andstæðurgrundvallarreglum laga nr. 91/1991, sbr. t.d. undirstöðurök reglunnar um litispendens, sbr. t.d. 116. gr. laganna. Ífimmta lagi er á því byggt af hálfu stefnda að með málshöfðuninni sé ekkifullnægt því skilyrði 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 að krafan eigi rætur í samaatviki, aðstöðu eða löggerningi. Því til stuðnings vísar stefndi til þess aðstefnandi kefjist viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda gagnvart hverjumfélagsmanni fyrir sig vegna atvika sem varði rekstur Landsbanka Íslands hf. ogþeir telja hafa valdið sér fjártjóni. Atvik að baki kröfu hvers og eins séuhins vegar að öðru leyti mismunandi. Þannig hafi viðskipti þeirra með hlutibankans farið fram á mismunandi tímum og þá eftir fyrirmælum og forsendum hversog eins þeirra. Kunni mismunandi atvik, sem varði hvern og einn þeirrasérstaklega, að hafa áhrif við mat á skaðabótaábyrgð stefnda á þeim grundvellisem stefnandi miði kröfu sína við. Telur stefndi að huga verði að réttarstöðuhvers félagsmanns sjálfstætt við mat á hugsanlegri skaðabótaskyldu stefndagagnvart þeim. Ísjötta lagi telur stefndi að með málshöfðun stefnanda sé ekki fullnægtáskilnaði 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 að málsóknarfélag reki „í einu lagi“mál um kröfur allra félagsmanna. Feli það í sér kröfu um að málatilbúnaðurallra sé samhljóða. Mál verði ekki rekið á þessum grundvelli ef aðstæður erumeð því móti að tíunda verði sérstaklega réttindi hvers og eins, enda sé þáviðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekki einsleitur eins og áskilið sé.Bendir stefndi á að óhjákvæmilegt sé í málinu að fjalla um það hvort einstakirfélagsmenn hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir í hverju tjón þeirra séfólgið og hver séu tengsl þess við atvik máls. Eðli málsins samkvæmt geti þettaekki gerst „í einu lagi“ enda séu forsendur hvers félagsmanns mismunandi. Sumirkunni að hafa tekið lán fyrir hlutum sínum, aðrir kunni að hafa bæði keypt ogselt hluti á tímanum sem um ræðir, aðrir kunni að hafa stundað spákaupmennsku ábreiðari grundvelli, o.s.frv. Eins megi gera ráð fyrir að að eignarhaldfélagsmanna og viðskipti með hluti frá 27. janúar 2006 til 7. október 2008 hafiverið afar mismunandi án þess að nokkuð sé skýrt hvað hafi ráðið gerðumeinstakra félagsmanna. Þá gildi sérstök sjónarmið um mál þeirra sem „leiða réttsinn frá“ hluthöfum en voru ekki hluthafar sjálfir. Enn fremur kunni atvik aðhorfa við með mismunandi hætti eftir því hvenær félagsmenn hafi eignast hlutisína miðað við mismunandi málsástæður stefnanda um hvenær hin ætlaða bótaskyldaháttsemi eigi að hafa hafist. Loks þurfi svo að gera sérstaka grein fyrirskörun mála þeirra sem hafi nú höfðað tvö og jafnvel þrjú mál gegn stefnda semþátttakendur í öðrum málssóknarfélögum.IV Málþetta er höfðað til viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda á tjóni félagsmannastefnanda er hlaust af því að þeir voru í þeirri stöðu, að hlutabréf sem þeir,eða aðilar sem þeir leiða rétt sinn frá, eignuðust í Landsbanka Íslands hf. frá27. janúar 2006 til 30. júní 2006, urðu verðlaus 7. október 2008. Málshöfðuninum þessa kröfu er í senn reist á heimild í 19. gr. a í lögum nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, varðandi aðild stefnanda, og 2. mgr. 25. gr. sömu laga aðþví er lýtur að kröfugerðinni. Samkvæmt1. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 er þremur aðilum eða fleiri, sem eiga kröfurá hendur sama aðila, heimilt að láta málsóknarfélag, sem þeir eiga hlut að,reka í einu lagi mál um kröfur þeirra allra. Skilyrði þess að höfða megi mál áþessum grundvelli er að kröfur félagsmanna málsóknarfélagsins eigi rætur aðrekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Í ákvæðinu eru síðan settarákveðnar reglur um stofnun og tilgang slíks félags sem og um félagsskrá. Í2. mgr. sömu greinar er kveðið á um að þótt málsóknarfélag eigi aðild að málieigi félagsmenn hver fyrir sitt leyti þá hagsmuni sem málið varðar og njóti þarsömu stöðu og aðilar að því leyti sem annað leiði ekki af ákvæðum greinarinnar.Þá segir þar að í stefnu skuli dómkrafa gerð í einu lagi í nafni félagsins engreint skal allt að einu frá félagsmönnum, svo og hvern hlut hver þeirra eigi íkröfu sé hún um greiðslu peningafjárhæðar. Í 3. mgr. greinarinnar er síðan aðþví vikið hvernig fari gangi nýr aðili í málsóknarfélag eftir að mál hefurverið höfðað. Ígreinargerð með frumvarpi því er varð að lögum nr. 117/2010, sem lögfestiheimild 19. gr. a í lögum nr. 91/1991, er gerð grein fyrir megininntakifrumvarpsins. Þar segir orðrétt eftirfarandi:Í frumvarpinu felst sú grundvallarregla að um mál semer höfðað og rekið af málsóknarfélagi gilda allar reglur réttarfarslaga að þvímarki sem ekki er beinlínis vikið frá þeim með reglum frumvarpsins. Frumvarpiðnær til þeirra tilvika þar sem hver og einn sem telur til réttar á hendur öðrumhefði getið rekið mál fyrir dómi upp á sitt eindæmi eða með því að standa ásamtfleirum að málsókn með samlagsaðild samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga um meðferðeinkamála. Þess í stað er með frumvarpinu lögð til heimild til stofnunarmálsóknarfélags í því skyni að félagið komi fram og reki dómsmál en ekki þeirsem eiga þá hagsmuni sem leitað er fyrir dómi. Í skýringum með 1. mgr. 1. gr.frumvarpsins sagði enn fremur eftirfarandi:Einniger áskilið með sama hætti og á við um samlagsaðild að félagsmenn ímálsóknarfélagi eigi allir kröfur á hendur sama aðila sem eiga rætur að rekjatil sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Með öllu er ógerlegt að víkja fráþessu skilyrði enda verður ekki rekið í einu lagi mál þar sem sakarefnið erekki eins gagnvart öllum sem eiga í hlut þannig að málatilbúnaður allra sésamhljóða. Við sömu málsgrein í frumvarpinu kemurfram að ef nauðsynlegt er af einhverju tilefni að reka fleiri mál fyrir dómiværi hægt að stofna samtímis fleiri málsóknarfélög um hvert sakarefni og tækiþá aðild að hverju félagi mið af því hverjir ættu þá hagsmuni semmálareksturinn stendur um. Þá er þar að finna eftirfarandi umfjöllun tilútskýringar á því hvernig málatilbúnaður á þessum grunni getur verið ólíkureftir því hvernig kröfugerð er hagað: Þegarmálsóknarfélag hefur verið myndað rekur það í einu lagi mál um kröfur allrafélagsmanna. Í þessu felst að peningakröfur félagsmanna verða lagðar samanþannig að úr verði ein heildarkrafa sem beint verður að þeim sem málið erhöfðað gegn. Ef málsóknarfélag gerir á hinn bóginn aðeins viðurkenningarkröfuer gert ráð fyrir því að sú krafa sé höfð uppi fyrir alla félagsmenn í senn ánþess að þar sé gerður nokkur greinarmunur. Þannig yrði mál ekki rekið á þessumgrundvelli ef aðstæður væru með því móti að tíunda yrði sérstaklega réttindihvers og eins, enda er þá viðbúið að málatilbúnaður þeirra allra sé ekkieinsleitur eins og áskilið er í frumvarpinu. Fyrir liggur að Málsóknarfélag hluthafaí Landsbanka Íslands höfðaði mál gegn stefnda 12. ágúst 2015. Með dómiHæstaréttar Íslands 2. maí 2016 í málinu nr. 235/2016 var staðfestur úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur um að vísa bæri því máli frá dómi. Í dómi HæstaréttarÍslands var skírskotað til framangreindra ákvæða og ummæla ílögskýringargögnum. Tekið var fram að af 1. og 2. mgr. 19. gr. a laga nr.91/1991 leiddi að málsóknarfélagi væri heimilt, í samræmi við tilgang sinn, aðhöfða mál í eigin nafni og krefjast viðurkenningar í einu lagi áskaðabótaskyldu þess sem stefnt væri á tjóni félagsmanna sinna, enda væruuppfyllt skilyrði 1. mgr. 19. gr. og 2. mgr. 25. gr. laganna. Áskilið væri aðkröfur félagsmanna væri af sömu rót runnar og því yrði sami bótagrundvöllur aðbúa að baki kröfunum þannig að málatilbúnaður allra félagsmanna værieinsleitur. Styddust kröfur þeirra t.d. við ólíkar málsástæður væri af þeimsökum ekki unnt að beita þessu málsóknarúrræði. Ef leiddar væru hins vegarnægar líkur að því að félagsmenn málsóknarfélags hefðu orðið fyrir tjóni, svosem vegna sömu atvika, jafnframt því sem gerð væri grein fyrir í hverju tjónþeirra fælist og hver tengsl þess væru við atvik máls, þannig að fullnægt væriáskilnaði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni „væri ekkertþví til fyrirstöðu að félagið krefðist í einu lagi viðurkenningar á bótaskyldugagnvart félagsmönnunum án tillits til bótafjárhæðar sem kæmi í hlut hvers ogeins þeirra“. Niðurstaða Hæstaréttar Íslands varð súað kröfugerð í framangreindu máli, þar sem teflt hafði verið fram þremuraðalkröfum, sem byggðust á mismunandi málsástæðum, og við það miðað að þær gætuhver fyrir sig átt við suma félagsmanna málsóknarfélagsins en ekki aðra, væri íandstöðu við 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991, eins og þau ákvæðiyrði að skýra samkvæmt framansögðu. Því var staðfestur úrskurður héraðsdóms umað vísa málinu frá dómi. Stefnandi í því máli sem hér er tilumfjöllunar telur sig hafa bætt úr þeim ágöllum sem ollu því að fyrra málinuvar vísað frá dómi. Það sé gert með því að þeir einir geti átt aðild aðstefnanda sem hafi eignast hlutabréf í Landsbankanum á tímabilinu 27. janúar2006 til 30. júní 2006. Enn fremur hafi dómkröfunni verið breytt þannig að húnfelur ekki lengur í sér mismunandi málsástæður. Eins og rakið hefur verið hafnarstefndi því að málatilbúnaður stefnanda sé kominn í það horf að fullnægt séáskilnaði 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991 um einsleitan málsgrundvöllfélagsmanna stefnanda. Sú breyting sem gerð hafi verið á kröfugerð og aðildbreyti t.d. engu um að málið horfi með mismunandi hætti við með tilliti tilviðskipta hvers félagsmanns stefnanda með hluti í Landsbankanum og hvað ætlamegi um tjón þeirra og tengsl þess við ætlaða bótaskylda háttsemi stefnda. Í máli þessu gengur stefnandi út fráþví að öll hlutabréf félagsmanna stefnanda í Landsbanka Íslands hf. hafi orðiðverðlaus í kjölfar þess að stjórn bankans var yfirtekin af Fjármálaeftirlitinuí október 2008. Eignir þeirra hafi því farið forgörðum við fall bankans.Stefnandi heldur því þó ekki fram að hin ætlaða skaðabótaskylda háttsemistefnda hafi valdið því að eignir félagsmanna stefnanda hafi orðið verðlausar,eins og algengt er í skaðabótamálum. Aftur á móti er á því byggt að félagsmennstefnanda hefðu ekki tapað fjárfestingum sínum í bankanum ef stefndi hefðiveitt þær upplýsingar sem byggt er á að honum hafi verið skylt að gera og eftiratvikum gert félagsmönnum stefnanda yfirtökutilboð. Hefðu félagsmenn stefnandaþá verið búnir að selja hlutabréf sín í bankanum áður en þau urðu verðlaus eðaaldrei fjárfest í þeim. Að þessu leyti er mögulegt tjón félagsmanna stefnandaháð ætluðum viðbrögðum þeirra á markaði við þeirri upplýsingagjöf og tilboði semstefnendur álíta að hefði átt að koma fram. Samkvæmt reglum skaðabótaréttar er þaðskilyrði skaðabótaskyldu að tjón hafi orðið sem tjónvaldur beri skaðabótaábyrgðá. Getur engu breytt í því sambandi þó að kröfugerð stefnanda sé hagað á þannveg að krafist sé viðurkenningar á skaðabótaskyldu tjónvalds í stað þess aðkrefjast dóms um tiltekna bótafjárhæð. Sú tilhögun á kröfugerð getur t.d. ekkikomið í veg fyrir að tekið sé til varna með vísan til þess að þessu skilyrðiskaðabótaskyldu sé ekki fullnægt. Við umfjöllun um tjón sem talið er aðhlotist hafi af viðskiptum með hlutabréf verður að hafa í huga að slíkviðskipti eru áhættusöm í þeim skilningi að þau geta ýmist haft í för með sértap eða hagnað fyrir þann sem á í þeim. Ekki er sjálfgefið að fjárfestir hafiorðið fyrir tjóni í merkingu skaðabótaréttar þótt hann tapi fjármunum við þaðað hlutabréf í hans eigu verði verðlaus. Í því efni getur m.a. þurft að lítatil annarra viðskipta hans með hluti í sama félagi eða öðrum félögum og á hvaðaforsendum hann tekur þátt í slíkum viðskiptum. Þá verður almennt að ganga útfrá því að viðbrögð fjárfesta við atvikum, sem eru til þess fallin að hafaáhrif á hegðun þeirra á markaði, séu einstaklingsbundin og helgist af áherslumþeirra í viðskiptum. Séu þessar almennu forsendur settar ísamhengi við það mál sem hér er til úrlausnar þá liggur fyrir að nokkuð langurtími leið frá því að ætluð saknæm háttsemi stefnda átti sér stað þar til tjónfélagsmanna stefnanda á að hafa orðið. Kunna einhverjir þeirra að hafa seltmeira af hlutabréfum í bankanum á þessum tíma og allt til þess að bankinn féllí október 2008, en þeir sátu uppi með í lokin. Því er ekki unnt að útiloka aðeinhverjir félagsmenn stefnanda hafi í raun hagnast af því að stefndi lét hjálíða að gera það sem stefnandi telur að honum hafi verið skylt að gera, endahefði sú ráðstöfun átt að leiða til lækkunar á verði hlutabréfanna miðað viðforsendur í stefnu. Við umfjöllun um tjón í þessu samhengi verða ætluð viðbrögðfélagsmanna við þeim upplýsingum, sem stefnandi telur að hafi skort, ekkiheldur afgreidd með einhliða yfirlýsingu stefnanda um að félagsmenn hans hefðuallir sem einn ekki kært sig um að vera hluthafar í bankanum og þeir því ekkikeypt og/eða selt alla hluti sína í honum. Eins og mál þetta er vaxið telurdómurinn því að málatilbúnaður allra félagsmanna stefnanda geti ekki veriðeinsleitur að þessu leyti þó að þættir er lúti að hinni ætluðu bótaskylduháttsemi stefnda séu það. Skilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. a í lögum nr. 91/1991er því ekki fullnægt að þessu leyti þannig að höfða megi málið í þeim búningisem þar er kveðið á um. Því er óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 200.000 krónur. Dregist hefur að kveða upp úrskurð ímáli þessu en dómari og aðilar töldu ekki ástæðu til þess að endurflytja málið. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K UR Ð A R O R Ð: Máliþessu er vísað frá dómi. Stefnandi,Málsóknarfélag Landsbanka Íslands II, greiði stefnda, Björgólfi ThorBjörgólfssyni, 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 421/2005
|
Kærumál Lögræði Ómerking úrskurðar héraðsdóms
|
B, dóttir A, krafðist þess í málinu að hann yrði sviptur fjárræði tímabundið þar sem hann væri haldinn áfengissýki og misfæri stórlega með fé þegar hann væri undir áfengisáhrifum. Skipaður verjandi A mótmælti ekki þessum fullyrðingum og tók héraðsdómari kröfu B til greina. Talið var að samkvæmt 11. gr. lögræðislaga hefði héraðsdómara borið að hlutast til um að fyrir lægju í málinu fullnægjandi gögn um hagi sóknaraðila, svo sem vottorð læknis um ætlaða áfengissýki hans, áður en hann féllst á kröfu um fjárræðissviptingu. Þar sem þetta var ekki gert þótti óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og málsmeðferð fyrir héraðsdómi og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að nýju..
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. september 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. september 2005 þar sem sóknaraðili var sviptur fjárræði í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að úrskurðurinn verði ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Þá krefst hún málsvarnarlauna fyrir Hæstarétti. Varnaraðili reisti kröfu sína fyrir héraðsdómi á því að sóknaraðili væri haldinn áfengissýki og væri ekki fær um að ráða sjálfur fjármunum sínum og því bæri með vísan til b. liðar 4. gr. lögræðislaga að verða við kröfu hans um að sóknaraðili yrði sviptur fjárræði í 12 mánuði. Voru lögð fyrir héraðsdóm gögn sem sýndu fram á að sóknaraðili hefur á undanförnum árum sólundað fé sínu. Skipaður verjandi sóknaraðila bar ekki brigður á það að sóknaraðili ætti við áfengisvandamál að stríða og ekki heldur að hann eyddi miklu fé þegar hann væri undir áhrifum áfengis. Var krafa varnaraðila tekin til greina á grundvelli þessara yfirlýsinga skipaðs verjanda sóknaraðila. Þótt óumdeilt sé að sóknaraðili eigi við áfengisvandamál að stríða og hann misfari með fjármuni sína undir áfengisáhrifum er til þess að líta að við mat á því hvort skilyrðum nefnds b. liðar 4. gr. lögræðislaga sé fullnægt er dómari ekki bundinn af málsforræði aðila eins og við ætti í almennu einkamáli. Samkvæmt 11. gr. sömu laga bar héraðsdómara að hlutast til um að fyrir lægju fullnægjandi gögn um hagi sóknaraðila, svo sem vottorð læknis um ætlaða áfengissýki hans, áður en hann féllst á kröfu um fjárræðissviptingu. Þar sem þetta var ekki gert er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og málsmeðferð fyrir héraðsdómi og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, sem og þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og meðferð málsins fyrir héraðsdómi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Guðrúnar Bjargar Birgisdóttir héraðsdómslögmanns, 75.000 krónur til hvors þeirra.
|
Mál nr. 403/2005
|
Skaðabætur Stjórnsýsla Andmælaréttur Miskabætur Aðild Málsástæða Gjafsókn
|
Talið var að ákvörðun sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um að svipta A aðgangsheimild að varnarsvæðum til bráðabirgða í nóvember 2002 hafi haft næga efnislega heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Þurfti þá ekki að leysa úr því hvort ákvæði reglugerðar nr. 293/2002 hefðu lagastoð. Annmarkar sem A taldi vera á umræddri ákvörðun, meðal annars að andmælaréttar hans hafi ekki verið gætt, voru ekki taldir þess eðlis eins og á stóð, að ákvörðunin yrði talin ógild af þeim sökum. Var A því talinn hafa verið réttilega sviptur aðgangsheimild sinni til bráðabirgða. Með vísan til þeirra brýnu hagsmuna A sem tengdust aðgangsheimild hans að svæðinu, en hann komst ekki til vinnu sinnar án hennar, var sá dráttur sem varð á að fella bráðabrigðasviptinguna úr gildi, talinn ólögmætur. Var ekki sýnt fram á að efnisleg skilyrði hefðu verið til að svipta hafi mátt A varanlega aðgangsheimild sinni, svo sem loks var gert 1. apríl 2003. Var ríkið talið bera skaðabótaábyrgð á því tjóni A sem af þessu leiddi. Ekki var fallist á kröfu ríkisins um sýknu vegna aðildarskorts. Voru A dæmdar bætur vegna launamissis fram til loka aprílmánaðar 2003, er ráðningarsamningur hans rann út, en ekki vegna ætlaðs fjártjóns hans eftir 1. maí 2003, sem hann reisti á því að hafa ekki fengið atvinnu annars staðar. Þá var kröfu hans um miskabætur hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2005. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 10.780.477 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 248.935 krónum frá 6. desember til 13. desember 2002, af 1.123.095 krónum frá þeim degi til 20. desember sama ár, af 1.372.030 krónum frá þeim degi til 3. janúar 2003, af 1.620.964 krónum frá þeim degi til 17. janúar sama ár, af 1.869.899 krónum frá þeim degi til 31. janúar sama ár, af 2.118.834 krónum frá þeim degi til 14. febrúar sama ár, af 2.367.768 krónum frá þeim degi til 28. febrúar sama ár, af 2.616.703 krónum frá þeim degi til 14. mars sama ár, af 2.865.638 krónum frá þeim degi til 28. mars sama ár, af 3.114.572 krónum frá þeim degi til 11. apríl sama ár, af 3.363.507 krónum frá þeim degi til 25. apríl sama ár, af 3.612.442 krónum frá þeim degi til 2. maí sama ár, af 3.839.735 krónum frá þeim degi til 5. maí sama ár, af 4.189.090 krónum frá þeim degi til 6. maí sama ár, af 4.480.477 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 10.780.477 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 16. nóvember 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur aðaláfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í því tilviki felldur niður á báðum dómstigum. Aðaláfrýjandi heitir nú Albert Bergmann Þorvaldsson samkvæmt skráningu í þjóðskrá eftir nafnbreytingu 8. apríl 2005. I. Málavöxtum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli svipti aðaláfrýjanda 18. nóvember 2002 til bráðabirgða aðgangsheimild að varnarsvæðum, en þá var hafin rannsókn á hendur honum vegna tveggja bifreiða, sem fluttar höfðu verið án tilskilinna leyfa út af svæðunum 7. nóvember 2002, auk þess sem hann hafði viðurkennt við yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa heimildarlaust keypt hjólbarða og pantað varahluti fyrir bifreið sína inni á svæðunum. Var honum kunngerð þessi ákvörðun er tveir lögreglumenn komu á skrifstofu hans þennan dag og gerðu honum að afhenda lykla að vinnustað sínum og svonefndan vallarpassa. Heldur hann því fram að ákvörðun sýslumanns um þessa bráðabirgðasviptingu aðgangsheimildar standist ekki lög, bæði vegna þess að ákvæði í reglugerð nr. 293/2002 um umferð og dvöl manna á varnarsvæðum, sem hún hafi byggst á, skorti lagaheimild, auk þess sem ekki hafi, hvað sem því líði, verið nægileg efni til hennar. Þá telur hann einnig að ekki hafi verið gætt málsmeðferðarreglna við þessa ákvörðun. Hann hafi þannig ekki notið andmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1992 og 2. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar, ekki hafi verið gætt meðalhófs við ákvörðunina, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, og ákvörðunin hafi ekki verið rökstudd svo sem skylt hafi verið samkvæmt nefndu ákvæði reglugerðarinnar. Aðaláfrýjandi hefur bent á að héraðsdómari hafi ekki berum orðum fjallað um málsástæðu sína um að fyrrgreind ákvæði reglugerðar skorti lagastoð, svo sem skylt hafi verið. Fallist er á að annmarki sé á héraðsdómi að því er þetta varðar, en með því að málsástæðunnar er getið í forsendum dómsins og niðurstaða hans síðan byggð á ákvæðum reglugerðarinnar verður talið að í honum sé tekin afstaða til þessarar málsástæðu og henni hafnað. Þykir þetta því ekki næg ástæða til að ómerkja dóminn og vísa málinu til málsmeðferðar á ný í héraði. Í 17. gr. reglugerðar nr. 293/2002 kemur fram að hún sé meðal annars sett með heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Í 1. mgr. 10. gr. þeirra er kveðið svo á að íslenskum starfsmönnum og öðrum sem ekki séu á ábyrgð varnarliðsins sé heimill aðgangur að varnarsvæðunum ef þeir eigi þangað lögmæt erindi og hafi gilda aðgangsheimild, útgefna af sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, í samræmi við ákvæði laganna og ákvæði loftferðalaga. Heimilt sé að takmarka eða synja um aðgangsheimild af öryggisástæðum eða ef allsherjarregla krefjist þess. Í 2. mgr. 10. gr. er utanríkisráðherra síðan veitt heimild til að kveða í reglugerð „nánar á um för manna inn og út af varnarsvæðunum og um dvöl manna á þeim.“ Er jafnframt tekið fram að brot á reglunum varði tímabundinni sviptingu aðgangsheimildar samkvæmt ákvörðun sýslumanns eða varanlegri við ítrekuð brot. Sviptingin á aðgangsheimild aðaláfrýjanda til bráðabirgða 18. nóvember 2002 var samkvæmt málflutningi gagnáfrýjanda byggð á 3. mgr. 5. gr., sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002. Í fyrrnefnda ákvæðinu er kveðið svo á að heimilt sé að afturkalla leyfi tímabundið eða að fullu og öllu fyrirvaralaust ef brýna nauðsyn beri til að vernda öryggishagsmuni ríkisins, grundvallaröryggi í starfsemi varnarliðsins eða liðsmanna þess, almannahagsmuni eða allsherjarreglu á svæði varnarstöðvarinnar með þeim hætti, svo og ef grunur leiki á um að leyfishafi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Í síðarnefndu greininni er meðal annars í 1. mgr. kveðið á um heimild sýslumanns til að svipta leyfishafa aðgangsheimild að varnarstöð tímabundið, eða að fullu og öllu við ítrekað brot. Í 2. mgr. er síðan svofellt ákvæði: „Séu skilyrði fyrir veitingu aðgangsheimildar ekki lengur fyrir hendi eða ef leyfishafi hefur brotið gegn ákvæðum reglugerðar þessarar getur sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli svipt leyfishafa aðgangsheimild tímabundið, eða að fullu og öllu við ítrekað brot. Ákvörðun um sviptingu skal rökstudd og leyfishafa skal gefinn kostur á að neyta andmælaréttar áður en ákvörðun er tekin. Sýslumaður getur, ef þörf er á eðli máls samkvæmt, afturkallað tímabundið aðgangsheimild leyfishafa að svæði varnarstöðvarinnar meðan á meðferð máls stendur.“ Þegar bráðabirgðasviptingin 18. nóvember 2002 var ákveðin stóð svo á að aðaláfrýjandi hafði viðurkennt hjá lögreglu að hafa átt í fyrrgreindum ólögmætum viðskiptum inni á varnarsvæðinu með hjólbarða og varahluti fyrir bifreið sína. Jafnframt var hann grunaður um ólögmæta aðild að flutningi tveggja bifreiða út af svæðinu, svo sem fyrr var nefnt. Telja verður að ákvörðun sýslumanns um að svipta hann aðgangsheimild til bráðabirgða við þessar aðstæður hafi haft næga efnislega heimild í ákvæði 10. gr. laga nr. 82/2002 og þarf þá ekki að leysa úr því, hvort fyrrgreind ákvæði reglugerðar nr. 293/2002 hafi veitt víðtækari heimildir til slíkrar sviptingar en felist í lögunum. Þá verður fallist á það með gagnáfrýjanda að vegna eðlis bráðabirgðasviptingarinnar hafi ekki verið þörf á að veita aðaláfrýjanda sérstakan kost á að andmæla sviptingunni, enda hafði afstaða hans til málsins komið fram við skýrslugjöf hjá lögreglu. Aðrir annmarkar sem aðaláfrýjandi telur vera á ákvörðun þessari eru ekki þess eðlis eins og á stóð, að ákvörðunin verði talin ógild af þeim sökum. Samkvæmt þessu verður fallist á það með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjandi hafi réttilega verið sviptur aðgangsheimild sinni til bráðabirgða með ákvörðun sýslumanns 18. nóvember 2002. II. Sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli, sem eins og að framan segir fer með stjórnsýslu að því er varðar veitingu og sviptingu aðgangsheimilda að varnarsvæðum, mátti vera ljóst að mjög brýnir hagsmunir aðaláfrýjanda tengdust heimild hans til aðgangs að varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli, þar sem hann komst ekki til vinnu sinnar án hennar. Á sýslumanni hvíldi því brýn skylda til að hraða allri meðferð máls aðaláfrýjanda þannig að ljóst yrði svo fljótt sem unnt var, hvort hann fengi aðgangsheimild að nýju. Gögn málsins benda til þess að strax í nóvembermánuði 2002 hafi verið komnar fram allar upplýsingar í máli aðaláfrýjanda sem þurfti til að leiða þetta til lykta, það er að segja þær upplýsingar sem leiddu til sáttargerðar 28. mars 2003 um sekt aðaláfrýjanda vegna brota á tollalögum og ákvörðunar sýslumanns 1. apríl 2003 um varanlega sviptingu á aðgangsheimild aðaláfrýjanda að varnarsvæðunum. Hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram haldbær rök fyrir því að ekki hafi mátt taka ákvarðanir um þessi efni í síðasta lagi í árslok 2002. Var þessi dráttur eins og á stóð ólögmætur gagnvart aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandi hefur haldið því fram að strax í nóvember 2002 hafi verið komin fram skilyrði, sem heimiluðu sýslumanni að svipta aðaláfrýjanda aðgangsheimildinni varanlega. Telur gagnáfrýjandi tollalagabrotin, sem aðaláfrýjandi hafði strax viðurkennt við upphaf lögreglurannsóknar, og viðurkenningu hans fyrir lögreglu 15. nóvember 2002 á að hafa fallist á brottflutning fyrrgreindra bifreiða út af varnarsvæðinu, hafa falið í sér slík brot gegn skyldum sem hvílt hafi á handhöfum aðgangsheimilda, að varanleg svipting væri heimil. Samkvæmt 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002 er varanleg svipting heimil ef skilyrði fyrir veitingu aðgangsheimildar eru ekki lengur fyrir hendi eða leyfishafi hefur ítrekað brotið gegn ákvæðum reglugerðarinnar. Ljóst er að á þessum tíma var aðaláfrýjandi enn í starfi hjá varnarliðinu, þannig að skilyrði voru að því leyti enn fyrir hendi til þess að hann héldi heimildinni. Ekki verður fallist á að brotin sem aðaláfrýjandi hafði orðið uppvís að og síðar leiddu til sektargerðarinnar 28. mars 2003 hafi uppfyllt skilyrði reglugerðarinnar um ítrekun brota. Því verður ekki fallist á þessi sjónarmið gagnáfrýjanda. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður talið að sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli hafi í síðasta lagi í árslok 2002 borið að fella bráðabirgðasviptinguna frá 18. nóvember 2002 úr gildi og veita aðaláfrýjanda á ný aðgangsheimild sína. Ber gagnáfrýjandi skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af þessu leiddi fyrir aðaláfrýjanda, enda verði tjón hans talið afleiðing þess að sýslumaður sinnti ekki skyldu sinni að þessu leyti. III. Aðaláfrýjandi hefur krafist skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna launamissis frá vinnuveitanda sínum tímabilið 17. nóvember 2002 til loka aprílmánaðar 2003. Gagnáfrýjandi hefur sérstaklega andmælt þessari kröfu á þeim grundvelli að hann verði ekki krafinn um laun til handa aðaláfrýjanda og beri því að sýkna hann af henni vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málatilbúnaður aðaláfrýjanda byggist á því að gagnáfrýjandi sé skaðabótaskyldur en ekki á því að gagnáfrýjanda beri að efna ráðningarsamning hans við varnarliðið. Eru því ekki efni til að taka þessa málsvörn gagnáfrýjanda til greina. Fallist verður á það með aðaláfrýjanda að hann hafi vegna fyrrgreindrar bótaskyldrar háttsemi embættis sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli orðið fyrir tjóni sem nemur launamissi tímabilið 1. janúar 2003 til 30. apríl sama ár, en kröfugerð aðaláfrýjanda miðar að þessu leyti við lok þess tímabils sem ráðningarsamningur hans við varnarliðið var í gildi. Fyrir þetta tímabil hefur hann gert kröfu að fjárhæð 2.714.011 krónur. Gagnáfrýjandi hefur meðal annars mótmælt kröfu aðaláfrýjanda um bifreiðastyrk, þar sem um sé að ræða útlagðan kostnað sem ekki falli á aðaláfrýjanda, nema þegar hann er í vinnu sinni. Ber að fallast á þessi mótmæli. Nemur fjárhæð bifreiðastyrksins framangreint tímabil 149.902 krónum sem dragast frá kröfu aláfrýjanda. Nemur hún þá 2.564.109 krónum. Ekki eru efni til að taka önnur andmæli gagnáfrýjanda við kröfufjárhæðum aðaláfrýjanda til greina. Aðaláfrýjandi hefur krafist bóta að fjárhæð 5.000.000 krónur að álitum vegna fjártjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir eftir 1. maí 2003 þar sem hann hafi ekki fengið atvinnu annars staðar. Hann hefur ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða honum bætur vegna þessa auk þess sem bótafjárhæðin er engum gögnum studd. Eru því ekki efni til að taka þessa kröfu til greina. Loks hefur aðaláfrýjandi krafist miskabóta að fjárhæð 1.300.000 krónur. Reisir hann kröfu sína annars vegar á því að þvingunaraðgerðir lögreglu við rannsókn málsins, er hann var handtekinn og hald lagt á muni í hans eigu, hafi verið ólögmætar. Með vísun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans um að hafna þessum sjónarmiðum staðfest. Í annan stað verður að skilja málatilbúnað aðaláfrýjanda svo að krafa þessi sé einnig reist á b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, þar sem skilyrði miskabóta er ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns. Ekki verður fallist á að atvik þau, sem að framan eru talin valda því að skaðabótaábyrgð er lögð á gagnáfrýjanda vegna embættisfærslu við embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, séu þess háttar að uppfyllt séu þessi skilyrði til að dæma aðaláfrýjanda miskabætur. Verður krafa hans um þær því ekki tekin til greina. Samkvæmt framansögðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 2.564.109 krónur með dráttarvöxtum frá þeim degi er mál þetta var höfðað svo sem nánar greinir í dómsorði. Þar sem aðaláfrýjandi hefur gjafsókn á báðum dómstigum eru ekki efni til að dæma gagnáfrýjanda til að greiða honum málskostnað. Gjafsóknarkostnaður hans í héraði og fyrir Hæstarétti ákveðst í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Albert Bergmann Þorvaldssyni, 2.564.109 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2004 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans samtals 1.500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júní 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 26. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Alberti Sævari Þorvaldssyni, kt. 061157-4179, Bræðraborgarstíg 4, Reykjavík, á hendur íslenska ríkinu til heimtu skaðabóta og til réttargæslu fyrir hönd ríkissjóðs vegna Varnarliðsins, fjármálaskrifstofu, kt. 6402770-0179, með stefnu birtri 5. mars 2004. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi : A Stefnandi krefst þess jafnframt, að stefndi verði dæmdur til greiðslu kr. 4.480.477 ásamt dráttarvöxtum skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. frá 248.935 6. desember til 13. desember 2002, en af kr. 1.123.095 frá þeim degi (f.þ.d.) til 20. desember 2002, en af kr. 1.372.030 f.þ.d. til 3. janúar 2003, en af kr. 1.620.964 f.þ.d. til 17. janúar 2003, en af kr. 1.869.899 f.þ.d. til 31. janúar 2003, en af kr. 2.118.834 f.þ.d. til 14. febrúar 2003, en af kr. 2.367.768 f.þ.d. til 28. febrúar 2003, en af kr. 2.616.703 f.þ.d. til 14. mars 2003, en af kr. 2.865.638 f.þ.d. til 28. mars 2003, en af kr. 3.114.572 f.þ.d. til 11. apríl 2003, en af kr. 3.363.507 f.þ.d. til 25. apríl 2003, en af kr. 3.612.442 f.þ.d. til 2. maí 2003, en af kr. 3.839.735 f.þ.d. til 5. maí 2003, en af kr. 4.189.090 f.þ.d. til 6. maí 2003, en af kr. 4.480.477 f.þ.d. til greiðsludags. B Þá krefst stefnandi þess jafnframt í öðru lagi að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 5.000.000 ásamt dráttarvöxtum skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 01.10. 2003 til greiðsludags. Jafnframt krefst stefnandi þess í þriðja lagi, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.300.000 ásamt dráttarvöxtum skv. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 01.10. 2003 til greiðsludags. Málskostnaðarkrafa. Loks krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu auk lögmælts virðisaukaskatts samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati réttarins eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Engar dómkröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og engar kröfur hafðar uppi af hans hálfu. Málsatvik Stefnandi er fyrrverandi starfsmaður varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli, nánar tiltekið á skrifstofu söludeildar afgangsvöru varnarliðsins DRMO, (Defence Reutilization Marketing Office). Atvik máls þessa má rekja til þess að þann 7. nóvember 2002 stöðvaði lögreglumaður í aðalhliði varnarsvæðisins á Keflavíkurflugvelli dráttarbifreið á leið út af varnarsvæðinu með varnarliðsbifreið. Frumrannsókn lögreglunnar á Keflavíkurflugvelli leiddi í ljós að bifreiðin var önnur tveggja sem fluttar voru þann dag frá DRMO á vegum E, fyrrum starfsmanns Umsýslustofnunar varnarmála. Á þessum tíma var Umsýslustofnun varnarmála eini íslenski aðilinn sem var heimilt að kaupa afgangsvörur af varnarliðinu og var ljóst að bifreiðarnar átti ekki að flytja til stofnunarinnar heldur annarra aðila sem umræddur starfsmaður hafði selt bifreiðarnar. Í framhaldi af þessu voru teknar skýrslur af starfsmönnum Umsýslustofnunar og DRMO meðal annarra og leiddi rannsókn lögreglunnar til þess að óskað var eftir húsleitarheimild hjá stefnanda og E. Húsleit fór fram þann 15. nóvember 2002 bæði á heimili stefnanda og E. Við húsleitina á heimili stefnanda var lagt hald á heimilistölvu hans, tölvudiska, tölvuforrit, Jeep bók og skráningarvottorð bifreiðar hans. Í framhaldi af húsleitinni var stefnandi handtekinn og færður til Keflavíkur til yfirheyrslu. Yfirheyrslur yfir honum hófust kl. 20:09 þennan sama dag og lauk kl. 23:10. Við húsleitina á heimili stefnanda fundust kvittanir sem bentu til þess að hann hefði með ólögmætum hætti keypt vörur af aðila innan varnarsvæðisins og komið þeim út af svæðinu. Við yfirheyrslur hjá lögreglu viðurkenndi stefnandi að hafa fengið starfsmann varnarliðsins til að kaupa fyrir sig dekk undir bifreið sína, PN-127, auk þess sem hann hefði fengið sama aðila til að panta fyrir sig varahluti í fyrrgreinda bifreið, en stefnandi hafði ekki fengið þá varahluti afhenta. Í framhaldi af yfirheyrslum yfir stefnanda var hann sviptur aðgangsheimild að varnarsvæðinu til bráðabirgða þann 18. nóvember 2002 samkvæmt ákvörðun sýslumanns á meðan mál hans væri til rannsóknar. Varnarliðið sagði stefnanda upp störfum þann 29. janúar 2003. Máli stefnanda lauk með sektargerð fyrir tollalagabrot 28. mars 2003 og var stefnandi sviptur aðgangsheimildinni varanlega með bréfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, dags. 1. apríl 2003. Heimilistölvu sína fékk stefnandi afhenta 7. janúar 2003 og afganginn af hinum haldlögðu munum fékk stefnandi í sínar hendur 20. febrúar 2003. Með bréfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli dags. 1. apríl 2003 var stefnandi sviptur aðgangsheimild að varnarsvæðinu á Keflavíkurflugvelli varanlega. Með bréfum sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli til stefnanda dags. 8. og 29. september 2003 var staðfest að rannsókn vegna meints skjalafals og þjófnaðar stefnanda hafi verið hætt og málinu lokið hvað hann varðar. Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er m.a. tekið fram um málsatvik að við húsleitina þann 15. nóvember 2002 heima hjá stefnanda hafi fundist upplýsingar, sem sýndu að hann hefði framið afmarkað brot á tollalögum. Var um að tefla kvittun, sem lá á borði á heimili hans. Var það brot með öllu ótengt því málsefni, sem rannsóknaraðgerðir gagnvart stefnanda og DRMO höfðu beinst að og leitarheimild hafði verið fengin út af. Þótt tolllagabrotið væri afmarkað og einfalt í sniðum, enda strax að fullu játað, hafi sýslumaður dregið lyktir þess fram til loka marsmánaðar 2003. Með sama hætti hafi dregist úr hömlu að loka þeim þætti upphaflegrar rannsóknar, sem að stefnanda sneri. Stefnandi hafi þó mjög haft á tilfinningunni að fljótlega eftir húsleitina hafi legið ljóst fyrir, að hann tengdist alls ekki þeirri brotastarfsemi, sem hann var í upphafi sakaður um. Er gengið var frá sáttinni vegna tollalagabrotsins 28. mars 2003 hafði stefnandi verið undir bráðabirgðasviptingu aðgangsheimildar að varnarsvæðinu allt frá 15. nóvember 2002 og því ekki getað stundað vinnu sína hjá DRMO, sbr. bréf sýslumanns, dags. 1. apríl 2003, þar sem stefnanda hafi loks verið tilkynnt um varanlega sviptingu aðgangsheimildar hans, án þess að andmælaréttur hans og önnur réttindi samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttarins hafi í neinu verið virt, hvorki fyrr né síðar. Þá var í bréfi sýslumanns hvergi getið um málskotsrétt stefnanda samkvæmt 16. gr. if. rgl. nr. 293/2002. Stefnanda hafi verið mjög bagalegt að sýslumaður varð ekki við því að veita stefnanda a.m.k. tímabundna eða takmarkaða aðgangsheimild, svo að hann gæti rækt starfsskyldur sínar. Hafði stefnandi þær upplýsingar frá starfsmannastjóra varnarliðsins, Guðna Jónssyni, að jafnvel þótt stefnandi gæti einungis mætt til vinnu undir lok uppsagnarfrestsins og aðeins í einn dag, skapaði það grundvöll til að líta svo á, að óviðráðanleg atvik hefðu hamlað vinnusókn hans tímabundið. Yrðu honum þá greidd öll laun hans og önnur starfskjör frá miðjum nóvember 2002 og fram til starfsloka. Þegar stefnandi hafði verið sviptur aðgangsheimild að varnarsvæðinu varanlega samkvæmt bréfi sýslumanns dags. 1. apríl 2003 hóf hann að leita eftir vinnu við sitt hæfi. Sóttist honum það verk illa, enda hafi hann ekki komist hjá því að greina væntanlegum vinnuveitendum frá starfslokum sínum hjá varnarliðinu eftir 27 ára farsælt starf þar. Þótt hann héldi því fram í umsóknum og atvinnuviðtölum, að hann væri saklaus af þeim alvarlegu hegningarlagabrotum, sem á hann höfðu verið borin, höfnuðu vinnuveitendur honum ýmist alfarið strax eða vildu fresta ákvarðanatöku uns hann gæti sýnt fram á að lögreglurannsókn gagnvart honum hefði verið hætt og hann mætti saklaus teljast. Sýslumaður hafði ekki sinnt þeirri brýnu lagaskyldu að tilkynna stefnanda um að málið gagnvart honum væri fellt niður. Hóf stefnandi formleg afskipti af embættinu vegna þessa þáttar með bréfi lögmanns hans dags. 8. ágúst 2003. Erindið hafi verið ítrekað með bréfi dags. 2. september 2003. Í kjölfar þess hafi borist bréf sýslumanns dags. 8. september 2003, þar sem loksins hafi verið tekið fram að rannsókn gagnvart stefnanda vegna meintra hegningarlagabrota væri hætt. Engu að síður hafi efni bréfsins verið andstætt lagaákvæðum, þar sem inn í yfirlýsinguna hafi verið fléttað umfjöllun um óskylt málsefni, tolllagabrotið. Þar af leiðandi hafi stefnanda ekki nýst bréfið með þeim hætti, sem hann átti rétt til. Hafi enn orðið að árétta við sýslumann kröfu um að hann skilaði af sér þeirri yfirlýsingu, sem honum bar að veita, án þess að fram kæmi í henni einskonar heildar sakavottorð um hagi stefnanda. Með bréfi dags. 29. september 2003 hafi svo loks borist sú yfirlýsing, sem sýslumanni hafi verið skylt að veita og sem hann hefði átt að láta af hendi miklum mun fyrr og jafnvel þegar í nóvember 2002. Hagir stefnanda hafi nú loks verið orðnir þeir, að þessu leyti, sem lög kveði á um. Telur stefnandi sýslumann bera fulla ábyrgð á öllu því tjóni, sem hann hafi orðið fyrir sbr. stefnukröfu, enda hafi sýslumaður á saknæman hátt og ranglega komið af stað lögreglurannsókn hjá sér, húsleit og handtöku, og sömuleiðis með saknæmum hætti sniðgengið lagaskyldur sínar á sviði stjórnsýsluréttar og laga um meðferð opinberra mála og þannig valdið tjóni hans og viðhaldið afleiðingum þess. Þess er getið að við þær aðstæður sem stefnandi bjó við fram til loka uppsagnarfrestsins 30. apríl 2003 og hann telur sýslumann ábyrgan fyrir, hafi stefnanda verið ógjörlegt að fá atvinnuleysisbætur. Málsástæður stefnanda vegna einstakra kröfuliða. A. Fjártjón vegna missis samningsbundinna launa. Stefnandi byggir á því að fjártjón stefnanda samkvæmt dómkröfulið A sé í því fólgið að hann hafi vegna framangreindra málsatvika ekki fengið greidd laun þau er honum báru frá vinnuveitanda sínum, varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli. Af sömu ástæðum hafi ekki heldur fengist greidd launatengd gjöld í hans þágu. Greiðslum hafi verið synjað af hálfu atvinnurekandans af þeim ástæðum að stefnandi hafi ekki að neinu leyti innt af hendi vinnuframlag sitt, enda hafi hann ekki mætt til vinnu eftir 18. nóvember 2002. Ástæður þess að stefnandi mætti ekki til vinnu sinnar frá því skömmu fyrir hádegi mánudaginn 18. nóvember 2002 séu þær einar að sýslumaður á Keflavíkurflugvelli hafði á fyrrnefndum tíma svipt stefnanda vallarpassa og þar með gert honum ómögulegt að sækja upp frá því vinnu sína innan varnarsvæðisins. Telur stefnandi að sýslumanni hafi verið efnislega óheimilt að svipta sig aðgangsheimildinni eins og á stóð. Þá hafi sýslumaður ekki beitt réttum aðferðum að stjórnsýslurétti, þrátt fyrir að honum hafi verið fullljóst hversu mjög íþyngjandi sviptingin var stefnanda. Hafi sýslumaður ekki gætt andmælaréttar stefnanda samkvæmt 13. gr. laga nr. 37/1993, sbr. 16. gr. rgl. nr. 293/2002, en umrædd reglugerð sé sett með heimild í 10. gr. laga nr. 82/2000. Telur stefnandi að sýslumann hafi skort heimild til að kveða á um fyrirvaralausa bráðabirgðasviptingu og síðar varanlega sviptingu vegna tolllagabrots stefnanda á grundvelli 5. gr. rgl. nr. 293/2002 þar sem umrætt reglugerðarákvæði skorti alla lagastoð. Í nefndri 10. gr. laga nr. 82/2000 sé einungis heimild til að svipta aðgangsheimild varanlega við ítrekuð brot. Svo hafi ekki verið í þessu tilfelli Brot stefnanda hafi auk þess verið smávægilegt og með sviptingunni hafi sýslumaður brotið á meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993. Sömuleiðis hafi sýslumaður ekki leiðbeint stefnanda í þessu efni, svo sem honum hafi þó verið skylt m.a. um málsskotsrétt stefnanda og þar með brotið gegn 7. gr. og 20. gr. laga nr. 37/1993. Þá hafi sýslumaður látið bráðabirgðasviptinguna standa um nær 6 mánaða skeið þótt honum væri eða mætti vera fullljóst miklu fyrr og jafnvel strax eftir sviptinguna að stefnandi væri saklaus af þeim alvarlegu brotum, sem á hann höfðu verið borin og sviptingin hafi í raun grundvallast á. Tolllagabrotið eitt sér hefði undir engum kringumstæðum getað orðið lögmætur grundvöllur fyrir hinni alvarlegu réttindasviptingu. Telur stefnandi þessa harkalegu aðgerð sýslumanns dæmalausa. Tolllagabrotið hafi hins vegar verið notað á síðari stigum sem yfirskin til að réttlæta alvarlegt klúður við rannsókn, misbeitingu valdheimilda og eftir atvikum valdníðslu. Framhald og lyktir aðgerða sýslumanns, sem þrátt fyrir mikla eftirgangsmuni af hálfu stefnanda hafi látið það dragast úr hömlu að ljúka málum gagnvart honum, og þannig með öllu komið í veg fyrir að hann gæti í nokkru sinnt vinnuskyldum sínum og þá jafnframt að hann fengi notið atvinnuleysisbóta á því tímabili, hafi í senn falið í sér mikla misbeitingu valds og meinbægni embættismanns íslenska ríkisins. Á sama tíma gat stefnandi á hinn bóginn ekki gengið í að afla sér annarrar atvinnu, enda var aflahæfi hans bundið varnarliðinu með gildum ráðningarsamningi, og kunni til þess að koma hvenær sem var fram að starfslokum hans, að ómöguleikanum yrði aflétt og hann gæti efnt vinnuskyldu sína, eins og honum bar að gera. Honum hafi því verið allar bjargir bannaðar fram til loka aprílmánaðar 2003. Þar sem stefnandi hafi saklaus verið dreginn inn í lögreglurannsóknina sem stefnandi telur stafa af gálausum og óforsvaranlegum vinnubrögðum rannsóknaraðila, telur stefnandi að leggja beri ábyrgð á fjártjóninu á ríkissjóð, enda beri ríkissjóður alla ábyrgð og áhættu á tjóni, er hljótist af beitingu lögregluvalds og beitingu annarra valdheimilda sýslumanns í tilvikum sem þessum, þ.m.t. sviptingu aðgangsheimildar. B. Annað fjártjón. Þá krefst stefnandi bóta fyrir annað fjártjón, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna sinnuleysis eða óvilja sýslumanns um að ljúka málum hans að fullu með eðlilegum hætti og lögum samkvæmt, allt fram til 29. september 2003. Um upphaf þessa tímabils telur stefnandi að miða verði að svo stöddu við 18. nóvember 2002, enda hafi engin gögn enn fengist frá sýslumanni, er sýnt geti annað tímamark til viðmiðunar. Telur stefnandi að vegna framgöngu sýslumanns, sinnuleysis og þá einkum sniðgöngu hans við sett lagaákvæði, hafi hann orðið valdur að gríðarlegri röskun á stöðu og högum stefnanda, sem hann hafi beðið mikið fjárhagslegt tjón af. Með því að láta stefnanda ekki í té lögbundna yfirlýsingu samkvæmt 114. gr. laga nr. 19/1991, hafi sýslumaður orðið valdur að eða a.m.k meðvaldur að því að stefnanda tókst ekki að fá neina atvinnu við sitt hæfi frá maíbyrjun til loka september 2003. Þar sem fyrir liggi í málinu, að sýslumaður lét ekki yfirlýsinguna af hendi, verði að líta svo á, að það atriði sé ástæða þess að stefnandi fékk hvergi starf á þessum tíma. Velta verði sönnunarbyrði um hið gagnstæða yfir á stefnda og þá eftir atvikum hvort tjónið verði rakið til meðorsaka, sem stefndi beri ekki ábyrgð á. C. Miskatjón. Stefnandi hafi einnig saklaus orðið þolandi að mikilli mannorðsskerðingu, þjáningum og öðrum miska vegna hinna gálausu athafna lögreglunnar og sýslumanns sem og af langvarandi sinnuleysi sýslumanns að láta stefnanda í té lögskylda yfirlýsingu um að rannsókn væri hætt út af hinum alvarlegu sakargiftum, þjófnaði og skjalafalsi. Að stefnanda sótti mikið þunglyndi og kvíði eftir því sem hann sat lengur í þeirri sjálfheldu, sem hann var kominn í. Fjárhagur hans og fjölskyldu hans hafi verið á fallanda fæti síðan. Síðbúin yfirlýsing sýslumanns frá 29. september hafi fengist svo seint að hún nýttist stefnanda ekki nægjanlega við áframhaldandi atvinnuleit, enda hafi kjarkur hans þá farið þverrandi, er hér var komið sögu. Við málshöfðun var stefnandi ennþá atvinnulaus en naut atvinnuleysisbóta. Hóf hann á haustinu sjálfsstyrkingu, m.a. með endurmenntun á námskeiðum í tölvuvinnslu og bókhaldi. Með síðastnefndu beinu lagabroti sýslumanns hafi miski stefnanda enn verið aukinn og honum viðhaldið allt fram til loka september 2003, en í öllu falli fram til 8. september 2003. Þrátt fyrir að sýslumaður hafi, með bréfum stefnanda dags. 8. ágúst og 2. september 2003 báðum símsendum samdægurs, verið sérstaklega krafinn um útgáfu lögskyldrar yfirlýsingar, hafi hann dregið það fram til 29. september 2003 að rækja lagaskyldur sínar með réttum hætti, en þó með tilraun í bréfi sýslumanns í bréfi dags. 8. september 2003 til að gera hlut stefnanda sem verstan og hamla því að hann endurheimti mannorð sitt og mannréttindi með eðlilegum hætti. Á framanlýstri háttsemi telur stefnandi sýslumann bera fulla ábyrgð. Beri því að bæta stefnanda miskatjónið með fébótum úr ríkissjóði. Kröfur stefnanda taki bæði til fjártjóns og miska. Vísar hann um vernd réttinda sinna til mannréttindaákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, VII. kafla, og mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krefst hann ýtrustu skaðabóta úr hendi ríkisins og grundvallar kröfur sínar á 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1994, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 175. og 176. gr. um bætur handa sakborningi, ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þá vísar stefnandi varðandi bótakröfur sínar til ákvæða laga nr. 37/1993, sem þverbrotin hafa verið. Jafnframt vísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttarins, þ.m.t. reglna um húsbóndaábyrgð. Um skyldur sýslumanns sem rannsóknaraðila og sem ákæruvalds til að gefa út umrædda yfirlýsingu vísast aðallega til 1. mgr. 114. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 26. gr. laga nr. 36/1999, og sbr. 112 gr. s.l. Einnig vísar stefnandi um þetta efni til 4. mgr. 76. gr. sömu laga. Þar sem embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli hafi fram að þessu skirrst við að láta af hendi umbeðin og lofuð rannsóknargögn varðandi þátt stefnanda, vísar stefnandi að svo komnu máli jafnframt til þess lagastuðnings fyrir kröfum sínum að framganga hlutaðeigandi opinberra starfsmanna við málsmeðferðina frá öndverðu kunni að fara í bága við 130. 132. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 2. og 3. gr. laga nr. 54/2003 og sbr. 53. gr. laga nr. 82/1998, og að bótagrundvöllur hafi stofnast fyrir saknæmt atferli og eftir atvikum refsivert. Krafa um málskostnað er reist á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 og eigi stefnandi lögboðinn rétt til gjafsóknar skv. 178. gr. oml. nr. 19/1991. Útlistun stefnukrafna. Stefnandi krefst í máli þessu skaðabóta samkvæmt kröfuliðum A, B og C, samanlagt að höfuðstól kr. 10.780.477 auk vaxta og málskostnaðar, svo sem nánar greinir í kröfugerð í stefnu. A. Fjártjón vegna missis samningsbundinna launa. Skýringar og sundurliðanir. Þessi bótakrafa stefnanda sé vegna missis hans á launum og öllum öðrum launatengdum starfskjörum hjá varnarliðinu og sviptingar á aðgangsheimild að varnarsvæðinu þann 18. nóvember 2002 til loka uppsagnarfrests þann 30. apríl 2003. Vinnutímabil hjá launagreiðanda hefjist á sunnudegi og því miðist eftirfarandi sundurgreining við upphafstímann sunnudag 17. nóvember 2002. Auk launa í hefðbundnum skilningi, að fjárhæð kr. 2.517.858, hafi stefnandi við þetta misst af persónuuppbótum, að fjárhæð (kr. 797.228 + kr. 265.743) = kr. 1.062.971, orlofi (frá 17.11. 2002-30.04. 2003), að fjárhæð kr. 318.609, bifreiðastyrkjum að fjárhæð samtals kr. 204.743, lífeyrissjóðsframlögum að fjárhæð samtals kr. 233.966 og framlögum í séreignarlífeyrissjóð að fjárhæð samtals kr. 142.329. Alls nema þessir liðir stefnufjárhæðinni í A lið, kr. 4.480.477. Launatímabil hafi verið miðað við tvær vikur í senn, frá sunnudegi til sunnudags. Eftirfarandi tafla sýni nánari sundurgreiningu dómkröfu undir A lið í launaþætti og tímabil. Við starfslokin 30. apríl 2003 hafi stefnandi uppgert áunnið og uppasafnað orlof fram til 17. nóvember 2002, sbr. framlagðan launaseðil dags. 25. apríl 2003, sbr. og framlagða starfslokatilkynningu dags. 28. apríl 2003. Meiri partur þess uppgjörs hafi verið vegna eldra uppsafnaðs orlofs, sem stefnandi hafði reynt að fá greitt eftir að hann missti vallarpassann, en fékk ekki vegna þess hnúts, sem málið var komið í. Jók þetta enn frekar á tjón stefnanda (vaxtatjón). Ekki séu hafðar uppi kröfur vegna þessa gagnvart íslenska ríkinu, enda verði þetta alfarið að teljast málefni atvinnuveitandans. B. Annað fjártjón. Skýringar og sundurliðanir. Tjón stefnanda undir þessum lið er að álitum kr. 5.000.000. Telja verði sennilegt að stefnandi hefði við eðlilegar ástæður átt að geta fengið starfsráðningu á hinum almenna vinnumarkaði, sem skilað hefði honum svipuðum tekjum og hann hafði í fyrra starfi. Út frá þeirri viðmiðun hefði stefnandi átt að geta aflað tekna, sem á tímabilinu hefði numið milli 4 og 5 milljónum króna. Þá hafi stefnandi haft ýmsan kostnað af atvinnuleitinni og af því erfiða fjárhagsumhverfi, sem hann hafi búið við eftir launamissi í nærri hálft ár fram til aprílloka. Einnig hafi hann haft talsverðan kostnað af lögfræðiaðstoð fram að lokum septembermánaðar, en sú aðstoð hafi verið stefnanda mjög nauðsynleg til að stíga fyrstu skref í að rétta hlut hans, m.a. með því að knýja fram skýr svör um málalyktir. C. Miskatjón. Skýringar og sundurliðanir. Stefnandi telur rangar athafnir sýslumanns annars vegar og sinnuleysi hans hins vegar um brýna hagsmuni stefnanda hafa falið í sér meingerð gegn æru hans og mannréttindum. Hann krefst því miskabóta fyrir handtöku og frelsissviptingu 15. nóvember 2002, sem hann telur hafa verið óréttmæta og ólöglega. Hafi sýslumaður byggt valdbeitingu sína á röngum forsendum. Frelsissviptingin hafi staðið lengur en þörf var á og ekki hafi verið farið að því lagaboði 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar að leiða handtekinn mann án undandráttar fyrir dómara. Með sömu rökum krefst hann miskabóta fyrir húsleit á heimili hans þann 15. nóvember 2002. Telur stefnandi að sýslumaður hafi í beiðni sinni til Héraðsdóms Reykjavíkur lagt fyrir dóminn rangar forsendur, sem sýslumanni var eða mátti vera ljóst að voru rangar, þótt dómara hafi dulist það. Þá lúti miskabótakrafa stefnanda einnig að langvarandi haldi lögreglu á eigum hans, sem stefnandi telur að hafi verið með öllu þarflaust. Í tölvu hans hafi engin gögn verið varðandi meint brot hans, hvorki hegningarlagabrotin eða tolllagabrotið. Sama máli hafi gegnt um hina haldlögðu diska, sem einungis hafi haft að geyma forrit og fleiri þess háttar gögn. Afar brýnt hafi hins vegar verið fyrir stefnanda og heimilisfólk hans að hafa þessar eigur til afnota. Telur stefnandi að lögreglu hafi í raun nægt í mesta lagi nokkrar klukkustundir til að fullvissa sig um þetta eða afrita öll gögn. Stefnandi hafi krafist þess stöðugt frá upphafi í símtölum til embættisins að fá eigurnar til baka. Eigunum hafi þrátt fyrir það verið haldið fram til 7. janúar 2003, (heimilistölva) og fram til 20. febrúar 2003 öðrum haldlögðum eigum, s.s. tölvuforritum, tölvudiskum og fleiru. Kröfufjárhæð miskabóta fyrir þennan lið sé kr. 1.300.000. Þá krefst stefnandi bóta fyrir miskatjón, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna sinnuleysis eða óvilja sýslumanns um að ljúka málum hans að fullu með eðlilegum hætti og lögum samkvæmt allt fram til 29. september 2003. Um upphaf þessa tímabils telur stefnandi að miða verði að svo stöddu við 18. nóvember 2002, enda hafi engin gögn enn fengist frá sýslumanni, er sýnt geti annað tímamark til viðmiðunar. Vaxtakröfu sé í hóf stillt og einungis krafist vaxta af miskabótunum frá því eftir lok áðurnefnds tímabils, eða frá 01. október 2003. Vaxtakröfur Vaxtakröfu vegna dómkröfuliða B og C sé í hóf stillt. Einungis sé krafist vaxta af þeim bótaliðum frá 1. október 2003, að fenginni yfirlýsingu frá 29. september 2003. Málsástæður stefnda Stefnandi hafi gert þrenns konar fjárkröfur á hendur stefnda. Byggir hann meðal annars á því að sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli beri ábyrgð á ætluðu tjóni sínu þar sem af hálfu embættisins hafi ranglega og með saknæmum hætti verið komið á lögreglurannsókn, húsleit og handtöku. Þá hafi sýslumaður að mati stefnanda „með saknæmum hætti sniðgengið lagaskyldur sínar á sviði stjórnsýsluréttar og laga um meðferð opinberra mála og þannig valdið tjóni og viðhaldið afleiðingum þess“. Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum. Byggir stefndi á því að rökstuddur grunur um brot sem sætt getur ákæru hafi verið fyrir hendi, sem réttlætti handtöku og húsleit. Umfangsmikil rannsókn hafi farið fram á ætluðum brotum stefnanda sem talin voru geta varðað við 155. gr. og 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og fram er komið varð lögreglan vör við að fluttar voru út af varnarsvæðinu tvær bifreiðar frá söludeild afgangsvöru Varnarliðsins (DRMO) þar sem stefnandi var yfirmaður án þess að þær væru keyptar af Umsýslustofnun varnarmála. Þótti rannsókn leiða í ljós að stefnandi hefði afhent þessar bifreiðar frá DRMO undir því yfirskyni að þær hefðu verið seldar Umsýslustofnun varnarmála, þótt honum hafi verið fullkunnugt um að svo hafi ekki verið. Á þessum grundvelli hafi verið heimiluð húsleit hjá stefnanda. Stefndi byggir á því að brýnt og lögmætt tilefni hafi verið til að hrinda af stað rannsókn á ætluðum brotum stefnanda og handtaka hann í þágu rannsóknar málsins. Vísar stefndi einkum til 97. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 89. gr., sbr. 90. gr. sömu laga að því er varðar húsleit. Til grundvallar húsleitinni hafi legið úrskurður héraðsdóms til leitar eins og lög standi til. Stefndi byggir þannig á því að fyrir hendi hafi verið rökstuddur grunur um brot sem sætt geti ákæru og í tengslum við þá rannsókn hafi komið í ljós að stefnandi hafði að sönnu framið tollalagabrot, sem hann hafi undirgengist sektargjörð í. Þá liggi fyrir að stefnandi hafði stundað viðskipti við varnarliðið eða varnarliðsmenn með ólögmætum hætti. Því sé alfarið hafnað að umrætt tollalagabrot hafi verið óskylt öðrum sem rannsóknin beindist að. Að sjálfsögðu hafi ekkert mælt gegn því að það væri tilgreint undir sama málsnúmeri og varðaði ætluð brot önnur. Þvert á móti hafi þau verið upplýst í beinum tengslum við rannsókn á því hvort stefnandi ætti hlut að ólögmætum viðskiptum og refsiverðri háttsemi með vörur úr eigu varnarliðsins. Við skýrslutöku af stefnanda þann 15. nóvember 2002 (kl. 20:09) hafi hann viðurkennt að hafa staðið að viðskiptum og flutningi umræddra bifreiða. Við skýrslutöku síðar um kvöldið viðurkenndi stefnandi einnig að hafa keypt dekk undir bíl sinn, pantað varahluti í hann og þegið viðhaldsþjónustu um olíuskipti. Öll slík viðskipti séu óheimil að lögum, sbr. meðal annars b lið 7. töluliðs 8. gr. viðbætis um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þeirra við lög nr. 110/1955 um lagagildi varnarsamningsins milli Íslands og Bandaríkjanna og um réttarstöðu liðs Bandaríkjanna og eignir þess. Þá hafi umrædd viðskipti einnig verið í trássi við lög nr. 82/2000, einkum 3. og 4. gr. Af þessu leiddi að viðskipti stefnanda voru andstæð reglugerð nr. 227/1995 sem þá gilti um Umsýslustofnun varnarmála, sbr. nú reglugerð nr. 902/2002 um ráðstöfun afgangsvöru varnarliðsins. Hafa verði í huga að um sé að ræða varnarsvæði þar sem flotastöð bandaríska hersins hafi aðsetur og því háð ströngum öryggiskröfum. Jafnframt sé þar alþjóðlegur flugvöllur og uppfylla þurfi afar ströng skilyrði um aðgang að honum. Þar fyrir utan sé varnarsvæðið tollfrjálst svæði og því ríkar kröfur til þeirra sem aðgang hafa af því hvað varðar trúnað og ábyrgð. Stefndi leggur áherslu á að lögum samkvæmt eigi fólk almennt ekki frjálsa för um varnarsvæðið heldur því aðeins að það eigi lögmætt erindi þangað og hafi fengið gilda aðgangsheimild, útgefna af sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli. Heimilt sé að takmarka eða synja um aðgangsheimild af öryggisástæðum eða ef allsherjarregla krefst þess. Um þetta sé mælt fyrir í 10. gr. laga nr. 82/2000, en þar sé ákveðið að utanríkisráðherra skuli í reglugerð kveða nánar á um för manna inn og út af varnarsvæðunum og um dvöl manna á þeim. Brot á þeim reglum varða tímabundinni sviptingu aðgangsheimildar samkvæmt ákvörðunum sýslumanns eða varanlegri við ítrekuð brot. Sérlega alvarleg brot varði sektum eða fangelsi allt að tveimur árum. Sýslumanninum á Keflavíkurflugvelli hafi verið rétt og skylt að svipta stefnanda tímabundið aðgangsheimildinni svo sem gert var þann 18. nóvember 2002 á grundvelli 5. gr. reglugerðarinnar enda hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um að stefnandi hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þessi rökstuddi grunur hafi meðal annars byggst á viðurkenningu stefnanda í skýrslutökum og hafi fyllilega verið efni til að svipta hann heimildinni fyrirvaralaust. Í 3. gr. reglugerðar nr. 293/2002 um umferð og dvöl manna á varnarsvæðunum sé sérstaklega áréttað að skylt sé að hlíta boðum og bönnum íslenskra yfirvalda og varnarliðsins innan varnarsvæðanna, eftir því sem við á. Þá sé skylt að því er varðar umferð og umgengni um varnarsvæðin að virða sérstöðu þeirra sem varnarsvæða og hlíta fyrirmælum sem lúti að öryggismálum. Í 5. gr. reglugerðarinnar segi að heimilt sé að afturkalla leyfi tímabundið eða að fullu og öllu fyrirvaralaust ef brýna nauðsyn beri til að vernda öryggishagsmuni ríkisins, grundvallaröryggi í starfsemi varnarliðsins eða liðsmanna þess, almannahagsmuni eða allsherjarreglu á svæði varnarstöðvarinnar með þeim hætti, svo og ef grunur leikur á um að leyfishafi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Ákvæði greinarinnar, sem heimili fyrirvaralausa sviptingu aðgangsheimildar, eigi sér fullnægjandi lagastoð. Eins og fyrr sé lýst liggi fyrir að viðskipti stefnanda hafi ítrekað verið í trássi við lög eins og hann hafi viðurkennt. Þá hafi hann einnig verið fundinn sekur um refsivert brot. Af þessum ástæðum hafi verið rétt og skylt að svipta hann aðgangsheimildinni varanlega með vísan til 10. gr. laga nr. 82/2002. Löggjafinn hafi einnig mælt fyrir um að reglur um umferð og dvöl á svæðunum skuli settar í reglugerð. Þær efnisreglur eigi beina stoð í lögum og þar af leiðandi séu viðurlög við broti á þeim, eins og þau að menn verði sviptir aðgagnsheimild. Á þeim tíma þegar stefnandi var sviptur aðgangsheimildinni tímabundið eða 18. nóvember 2002 hafði það gerst að hann hafi viðurkennt í skýrslutökum stuttu fyrr eða 15. sama mánaðar að hafa afhent tvær bifreiðar frá DRMO án þess að þær væru keyptar af Umsýslustofnun varnarliðsins. Hann hafi einnig viðurkennt að hafa keypt dekk undir bíl sinn gegnum varnarliðsmann, pantað varahluti með sama hætti og látið skipta um olíu á bíl sinn. Þá hafði hann í raun viðurkennt tollalagabrot. Þannig hafi verið ljóst að hann hafði brotið trúnað gagnvart vinnuveitanda sínum og aðhafst í trássi við þær íslensku réttarreglur sem varða samskipti Íslands við varnarliðið. Sé meðal annars um að ræða þær reglur sem heimildir til aðgangs Íslendinga að varnarsvæðinu taki mið af og þannig hafði stefnandi gerst brotlegur við reglur, beinlínis í krafti þeirrar réttarstöðu sinnar að hafa á hendi aðgangsheimild. Ekki eigi þetta aðeins við um tollalagabrot stefnanda sem var refsivert heldur einnig réttarbrot þau að stunda bein viðskipti við varnarliðið, en augljóslega hafi brot hans verið ítrekuð. Af þessu sjáist að þegar stefnandi var sviptur aðgangsheimildinni tímabundið hafi í raun verið komin fram skilyrði þess að svipta mætti henni varanlega, sem þó hafi ekki verið gert fyrr en 1. apríl 2003. Þannig hafi varanleg svipting aðgangsheimildarinnar farið fram áður en uppsagnarfrestur sem stefnanda var veittur af vinnuveitanda sínum var liðinn. Stefnandi hafi ítrekað fengið að tjá sig áður en hann var sviptur aðgangsheimildinni varanlega. Telur stefnandi því með engu móti um að ræða brot gegn 13. gr. stjórnsýslulaga eða 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002. Honum mátti vera ljóst og það lá fyrir að hann hafði framið refsivert brot, beinlínis í krafti þeirrar réttarstöðu sinnar að hafa á hendi aðgangsheimild. Stefndi byggir sérstaklega á því að gagnvart 13. gr. stjórnsýslulaga, þegar að varanlegri sviptingu kom, hafi afstaða stefnanda legið ljós fyrir og óþarft að óska eftir sérstökum andmælum stefnanda. Stefndi mótmælir því að meðalhófsregla hafi verið brotin, enda hafi honum verið skylt að lögum að svipta stefnanda aðgangsheimildinni. Þá byggir stefndi einnig á því að þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að andmælaréttar hafi ekki verið gætt nægjanlega liggi engu að síður fyrir að lagaskilyrði hafi verið til varanlegrar sviptingar aðgangsheimildar og hafi stefnandi ekki sýnt fram á annað eða gert líklegt að hann hefði fengið aðgangsheimild að nýju. Bótakrafa stefnanda sé því allt að einu óraunhæf og ætlað tjón geti ekki verið afleiðing af málsmeðferðinni. Í því efni er einnig á því byggt að stefnandi kærði ekki umrædda ákvörðun til utanríkisráðuneytisins til endurskoðunar, sbr. 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002, heldur undi henni. Í þessu efni er bent á að burtséð frá kæruleiðbeiningum séu menn í aðstöðu til að nýta sér kæruheimildir á grundvelli birtra réttarreglna. Við það bætist að stefnanda hafi verið skylt að kynna sér ákvæði reglugerðar nr. 293/2002, sbr. 2. mgr. 5. gr. hennar, og undirritaði yfirlýsingu þess efnis. Þannig eigi dómkröfur stefnanda sér enga stoð í 7. eða 20. gr. stjórnsýslulaga. Þá er tekið fram af hálfu stefnda að allt frá því að stefnandi hafði samband við embætti sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um áramót 2002/2003 og fram að þeim tíma er gengið var frá sektargerðinni, hafði honum og lögmanni hans verið gerð grein fyrir því að í ljósi tollalagabrots hans meðal annarra sem bæði embættið og varnarliðið litu alvarlegum augum, yrði honum ekki veitt aðgangsheimild að nýju og að við lok rannsóknarinnar mætti hann búast við að verða formlega sviptur henni. Hafi stefnandi engar athugasemdir gert við sviptinguna sem fram fór 1. apríl 2003 fyrr en lögmaður hans spurðist fyrir um hana löngu síðar eða með bréfi, dags. 8. ágúst 2003, og gerði síðan athugasemdir við hana með bréfi, dags. 21. nóvember 2003. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum af hálfu varnarliðsins. Eftirmálar þeirrar ákvörðunar varði aðeins réttarsamband hans við varnarliðið en stefnandi hafi ekki beint dómkröfum sínum að stefnda vegna þess heldur aðeins vegna aðgerða sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli. Stefndi vegna sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli eigi því enga aðild að málinu að því er varðar kröfu um óuppgerð laun eða bætur í þeirra stað, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hafi byggt á því að hann hefði á grundvelli loforðs starfsmannastjóra hjá varnarliðinu fengið uppgerð full laun ef hann hefði mætt í einn dag með heimild sýslumanns. Fyrir þessari fullyrðingu sé engin stoð í gögnum málsins og sé hún sérstaklega ósennileg. Er því mótmælt sem ósönnuðu að loforð hafi verið gefið þessa efnis af hálfu starfsmannahalds varnarliðsins. Fyrir liggi í málinu bréf frá Starfsmannahaldi varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli frá 29. janúar 2003 þar sem stefnanda var sagt upp störfum. Ekki séu tilgreindar ástæður fyrir uppsögninni. Þegar bréfið var ritað hafði stefnandi ekki verið sviptur aðgangsheimildinni varanlega. Gera verði ráð fyrir því að vinnuveitandi stefnanda hafi sagt honum upp störfum á eigin forsendum. Þannig geti ekki staðist að svipting vallarpassans ein og sér hafi valdið uppsögninni heldur atriði sem vörðuðu réttarsamband stefnanda við varnarliðið. Hvort sem lagt yrði til grundvallar sé engu að síður ljóst að tjón stefnanda sé alfarið vegna eigin sakar hans og háttsemi. Stefnandi hafi í málatilbúnaði sínum ítrekað byggt á því að hann hafi verið saklaus, en þrátt fyrir það misst starf sitt, laun og aðra möguleika í kjölfarið. Telur hann sig hafa verið saklausan dreginn inn í lögreglurannsókn. Stefndi áréttar að þetta sé ekki rétt því hann hafi að sönnu verið fundinn sekur um refsivert brot sem upp hafi komist við rannsókn lögreglu. Slíkt brot hafi á engan hátt verið smávægilegt, síst af öllu miðað við þann trúnað sem stefnanda hafði verið sýndur vegna eðlis starfs síns og með því að hann hafði aðgangsheimild að varnarsvæðinu. Þá hafi hann verið undir rökstuddum grun um stórfelldari brot. Stefndi byggir á því að bótaskilyrði 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991 séu í engu uppfyllt. Lögmætt tilefni hafi verið til handtöku, húsleitar og rannsóknar sem fyrr sé lýst. Rannsóknin hafi alls ekki tekið of langan tíma að mati stefnda og með engum hætti sé unnt að segja að grunur hafi beinst frá stefnanda eftir húsleitina heldur þvert á móti. Hvergi sé komið fram annað en að rannsókn málsins hafi farið fram í samræmi við lög og atriði honum til hagsbóta vegin með. Verði ekki fram hjá því litið að stefnandi hafi ekki verið saksóttur fyrir annað en tollalagabrotið, þótt hann hefði viðurkennt að hafa komið að viðskipum með bifreiðar í gegnum DRMO fram hjá Umsýslustofnun varnarmála. Umfram það sem framan segir mótmælir stefndi fjárkröfum stefnanda sérstaklega. Í fyrsta lagi er mótmælt tölulegri viðmiðun bóta vegna launa og tímabili, enda um að ræða launamissi vegna ákvörðunar vinnuveitanda hans en ekki vegna aðgerða sýslumanns. Þá mótmælir stefndi sérstaklega þeim þáttum í útreikningi sem ætla verður að séu kostnaðargreiðslur og því háðar vinnuskyldu og viðveru eins og bifreiðastyrk, svo og framlaga í lífeyrissjóði og séreignasjóð. Kröfum undir lið B er mótmælt sérstaklega sem órökstuddum. Ætlað tjón undir þessum lið sé ósannað og því mótmælt sem röngu. Til að mynda hafi stefnandi ekki lagt fram atvinnuumsóknir eða annað sem sanni að hann hafi takmarkað tjón sitt. Ætlað tjón sé undir engum kringumstæðum afleiðing af aðgerðum sýslumannsembættisins á Keflavíkurflugvelli. Áætlað tímabil feli ýmist í sér tvíreiknað tjón miðað við lið A og sé að öðru leyti óraunhæft. Hvergi sé útlistað hvaða tímabil sé um að ræða og engin gögn komi fram um lögfræðikostnað þann sem nefndur sé til sögunnar, en hafi hann verið einhver hafi hann verið á ábyrgð stefnanda. Þá hafi stefnandi ekki óskað eftir skipuðum verjanda meðan á lögreglurannsókninni stóð. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt samhengi þess að hafa ekki fengið vinnu og þess hvenær stefnanda hafi verið ritað bréf að beiðni lögmanns hans. Stefndi mótmælir einnig kröfum undir lið C. Miskabótakröfu stefnanda er eindregið mótmælt. Ákvarðanir sýslumanns hafi verið teknar á grundvelli laga og reglna samkvæmt embættisskyldu, hvort sem sé vegna rannsóknar opinbers máls eða varðandi aðgangsheimildir að varnarsvæðinu. Á engan hátt hafi stefnanda verið valdið þjáningum eða mannorðsskerðingu. Engin gögn hafi verið lögð fram um þunglyndisástand stefnanda eða kvíða og sé fullyrðingum stefnanda um það mótmælt sem ósönnuðum. Handtaka stefnanda hafi staðið stutt í samræmi við réttarreglur þar að lútandi og hafi hann ekki verið leiddur fyrir dómara þar sem ekki hafi komið til þess að krefjast gæsluvarðhalds. Því sé eindregið mótmælt að lagðar hafi verið fyrir dómara rangar upplýsingar þegar aflað var heimildar til húsleitar. Miskabætur vegna halds á munum eigi sér enga stoð að mati stefnda, en haldlögðum munum hafi ekki verið haldið óeðlilega lengi. Stefnandi hafi ekki að því er virðist látið reyna á rétt sinn til atvinnuleysisbóta, en með engu móti sé unnt að útiloka að hann hefði átt rétt á atvinnuleysisbótum. Slíkar bætur að álitum bæri því að virða til frádráttar ætluðu tjóni og það að stefnandi hafi engin gögn lagt fram um atvinnuumsóknir eða viðleitni til að takmarka tjón, sé því til að dreifa. Skorað er á stefnanda að leggja fram skattframtöl vegna tekna árið 2003 og gögn um tekjur á þessu ári. Stefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda reistum á 114. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 112. gr. og 76. gr. sömu laga. Bótakröfur stefnanda eigi enga stoð í þessum ákvæðum eða athöfnum sýslumanns og efni bréfa á þessum grundvelli. Í raun hafi engin skylda verið til að tilkynna sérstaklega um að máli stefnanda væri lokið varðandi aðra þætti rannsóknarinnar, enda hafi henni lokið með sektargerð fyrir tollalagabrot. Stefnandi hafi stefnt íslenska ríkinu vegna aðgerða lögreglunnar á Keflavíkurflugvelli og sama aðila í raun og utanríkisráðherra fyrir þess hönd einnig til réttargæslu fyrir hönd varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Þar sem engar kröfur séu gerðar á hendur réttargæslustefnda telur stefndi ekki fært að veita stefnanda neinn þann styrk í málinu fyrir hönd varnarliðsins í málatilbúnaði hans á hendur íslenska ríkinu með þeim hætti sem 21. gr. laga nr. 91/1991 geri ráð fyrir, en í málinu sé tilgangur réttargæslustefnu í engu útskýrður. Til stuðnings varakröfu stefnda um stórfellda lækkun er vísað til alls framanritaðs. Er sérstaklega í því tilviki vísað til eigin sakar stefnanda. Þá er dráttarvaxtakröfum stefnandi mótmælt, einkum upphafstíma dráttarvaxta. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað er í öllum tilvikum vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í stefnu séu óviðeigandi og röng ummæli í þá veru að sýslumannsembættið hafi rangfært skýrslur og rannsakað málið með þeim hætti að varði við refsilög. Fyrir þessum aðdróttunum er engin stoð og er þeim mótmælt. Telur stefndi að við ákvörðun málskostnaðar beri að líta til þessara röngu staðhæfinga af hálfu stefnanda, sbr. 131. gr. laga nr. 19/1991. Í 4. og 5. gr. reglugerðar nr. 293/2002 um umferð og dvöl manna á varnarsvæðum er fjallað um aðgangsheimildir að varnarstöðinni, sbr. 10. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Í 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar segir að íslenskum starfsmönnum og öðrum sem séu ekki á ábyrgð varnarliðsins sé því aðeins heimilt að ferðast um eða dvelja á svæði varnarstöðvarinnar að þeir eigi þangað lögmæt erindi og hafi gilda aðgangsheimild sem sýslumaðurinn á Keflavíkurflugvelli gefur út. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar er heimilt að afturkalla leyfi tímabundið eða að fullu og öllu fyrirvaralaust ef brýna nauðsyn ber til að vernda öryggishagsmuni ríkisins, grundvallaröryggi í starfsemi varnarliðsins eða liðsmanna þess, almannahagsmuni eða allsherjarreglu á svæði varnarstöðvarinnar með þeim hætti, svo og ef grunur leikur á um að leyfishafi hafi gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þegar ákvörðun sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli um að að svipta stefnanda aðgangsheimild að varnarsvæðinu tímabundið var tekin 18. nóvember 2002 lá fyrir viðurkenning stefnanda á því að hann hafði afhent tvær bifreiðar frá söludeild afgangsvöru varnarliðsins DRMO, sem átti að farga, út af varnarsvæðinu án heimildar. Þá lá jafnframt fyrir viðurkenning stefnanda á því að hann hafði fyrir milligöngu varnarliðsmanns keypt dekk undir bifreið sína og pantað í hana varahluti. Þá var hafin rannsókn á hendur honum og öðrum aðila vegna gruns um refsiverða háttsemi, sem tengdist fyrrgreinda tilvikinu. Þegar litið er til atvika máls að þessu leyti, svo og þess að stefnandi gegndi yfirmannsstöðu hjá varnarliðinu á þessum tíma (Property Disposal Officer) er fallist á að tilefni hafi verið til að afturkalla aðgangsheimild hans að varnarsvæðinu tímabundið meðan rannsókn málsins stæði yfir. Stefnanda var kynnt framangreind ákvörðun sýslumanns samdægurs af tveimur lögreglumönnum á vinnustað sínum á Keflavíkurflugvelli. Honum var gert að afhenda lykla og vallarpassa, og síðan fylgt út af varnarsvæðinu. Stefnanda var hvorki gefinn kostur á því að neyta andmælaréttar áður en ákvörðun var tekin né leiðbeint um það að ákvörðunina mætti kæra til utanríkisráðuneytisins, sbr. 2. og 3. mgr. 16. gr. reglugerðar nr. 293/2002, sbr. og 20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. reglugerðarinnar, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, var skylt að gæta andmælaréttar stefnanda. Hér var um mjög íþyngjandi ákvörðun að ræða fyrir stefnanda og framangreindar ástæður sviptingarinnar upphófu ekki andmælarétt hans. Þessi málsmeðferð var til þess fallin að valda stefnanda réttarspjöllum og vafa þar að lútandi ber að skýra stefnanda í hag. Verður því talið að stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi stefnda að því marki, sem ætla má að ákvörðun þessi hafi bakað honum tjón. Guðni Jónsson, starfsmannastjóri varnarliðsins, skýrði frá því fyrir dómi að uppnámið, sem fyrrgreind rannsókn olli og fjarvera stefnanda frá vinnu, hafi leitt til þess að stefnanda var sagt upp starfi frá og með 1. febrúar 2003. Ekki hafi verið um að ræða brottvikningu vegna þess að hann hefði brotið af sér í starfi. Þótt ekki verði séð að stefnanda hafi með formlegum hætti verið gefinn kostur á því að neyta andmælaréttar síns áður en ákvörðun um að svipta hann varanlega aðgangsheimild að varnarsvæðinu var tekin með bréfi sýslumannsins á Keflavíkurflugvelli, dags. 1. apríl 2003, þá liggur fyrir að stefnandi hafði næg tækifæri til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri áður en til þess kom. Fallast má á það með stefnda að þau atvik, sem urðu þess valdandi að stefnandi var sviptur aðgangsheimildinni tímabundið og sú staðreynd að hann hafði undirgengist sáttargerð 28. mars 2003 vegna tollalagabrots hafi gert það að verkum að heimilt hafi verið að afturkalla aðgangsheimild hans að varnarsvæðinu að fullu og öllu samkvæmt 3. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 293/2002, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 82/2000. Ekki er fallist á að með sviptingunni hafi meðalhófsregla 12. gr. laga nr. 37/1993 verið brotin, þegar virt eru þau atvik, sem að baki lágu. Eftir atvikum verða stefnanda ákvarðaðar bætur fyrir fjártjón að álitum samkvæmt kröfulið A að fjárhæð 1.000.000 krónur. Skal sú fjárhæð bera vexti frá þingfestingardegi eins og í dómsorði greinir. Ekki er fallist á málsástæðu stefnda um aðildarskort, enda var íslenska ríkinu einnig stefnt til réttargæslu vegna varnarliðsins. Fallist er á það með stefnda að kröfur stefnanda til bóta fyrir annað fjártjón samkvæmt kröfulið B séu með öllu órökstuddar og ósannaðar. Ekki hefur verið rennt sérstökum stoðum undir þá málsástæðu stefnanda að vanræksla sýslumanns á því að tilkynna um niðurfellingu saksóknar samkvæmt 114. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hafi valdið því að stefnanda hafi ekki tekist að fá vinnu frá maíbyrjun til loka september 2003. Þá eru ekki efni til ákvörðunar bóta samkvæmt þessum lið samhliða bótum samkvæmt kröfulið A sem fyrr greinir. Fjárkröfu samkvæmt kröfulið B er því hafnað. Varðandi miskabótakröfu stefnanda samkvæmt kröfulið C er ekki fallist á að grundvöllur bóta sé fyrir hendi vegna húsleitar, handtöku og frelsissviptingar, eins og hér stóð á, sbr. XXI. kafla laga nr. 19/1991. Rökstuddur grunur lá fyrir um refsiverða háttsemi og aðgerðir þessar gagnvart stefnanda tóku ekki óeðlilega langan tíma. Ekki kom til þess að leiða þyrfti stefnanda fyrir dómara vegna rannsóknar málsins. Fallast má á það með stefnanda að dregist hafi að óþörfu að skila haldlögðum munum, en það eitt út af fyrir sig leiðir ekki til miskabóta. Þá skortir að öðru leyti gögn til stuðnings miskabótakröfunni, svo sem vottorð um andlegt heilsufar stefnanda, og ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi á því tímabili sem hér um ræðir látið reyna á rétt sinn til atvinnuleysisbóta. Þá eru heldur ekki efni til ákvörðunar bóta samkvæmt þessum lið samhliða bótum samkvæmt kröfulið A sem fyrr greinir. Miskabótakröfu samkvæmt kröfulið C er því hafnað. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björns Ólafs Hallgrímssonar hrl. 750.000 krónur með virðisaukaskatti. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Alberti Sævari Þorvaldssyni, 1.000.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. mars 2004 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björns Ólafs Hallgrímssonar hrl., 750.000 krónur með virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 235/2005
|
Samningur Höfundarréttur Kröfugerð Gagnsök
|
Aðalágreiningur málsaðila laut að því, hvort túlka bæri samninga þeirra um tónlistarflutning G á þann veg að D hafi mátt endurútgefa tónlistina óbreytta á svonefndum safndiskum þar sem einnig væri tónlist sem ekki hefði fylgt með upprunalegri útgáfu tónlistarinnar. Óumdeilt var að G hafði um langa hríð tekið þátt í að leika tónlist inn á hljómdiska sem D hafði gefið út, án þess að sérstakir skriflegir samningar hafi verið gerðir um slíkt hverju sinni. Hafði G þá skrifað reikninga á hendur D fyrir hvert tilvik fyrir sig, en ekki gert frekari reikninga né fengið frekari greiðslur þó að D hafi í einhverjum tilvikum endurútgefið tónlistina á svonefndum safndiskum síðar. Fyrir dómi kvaðst G aldrei hafa kvartað við D yfir þessu eða krafið hann um greiðslu. Með hliðsjón af þessu var fallist á það með D, að G hafi borið, þegar hann tók að sér hljóðfæraleik þann sem málið varðaði, að greina D frá því að hann vildi áskilja sér sérstaka greiðslu fyrir endurútgáfu tónlistarinnar á nýjum hljómdiski síðar. Þá var ekki fallist á sjónarmið G um að brotið hafi verið gegn þeim sæmdarrétti sem honum bæri sem listflytjanda samkvæmt höfundalögum, með útgáfu á fyrrgreindum hljómdiski. Var því tekin til greina aðalkrafa D um sýknu af kröfum G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2005 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Þá krefst hann þess að varakröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi. Aðalágreiningur málsaðila lýtur að því, hvort túlka beri samninga þeirra um tónlistarflutning gagnáfrýjanda á þann veg að aðaláfrýjandi hafi mátt endurútgefa tónlistina óbreytta á svonefndum safndiskum þar sem einnig væri tónlist sem ekki hefði fylgt með upprunalegri útgáfu tónlistarinnar. Óumdeilt er að gagnáfrýjandi hefur um langa hríð tekið þátt í að leika tónlist inn á hljómdiska, sem aðaláfrýjandi hefur gefið út, án þess að sérstakir skriflegir samningar hafi verið gerðir um slíkt hverju sinni. Hefur gagnáfrýjandi þá skrifað reikninga á hendur aðaláfrýjanda fyrir hvert tilvik fyrir sig. Reikningarnir hafa verið gerðir að lokinni upptöku á efninu en gagnáfrýjandi hvorki gert frekari reikninga né fengið frekari greiðslur, þó að aðaláfrýjandi hafi í einhverjum tilvikum endurútgefið tónlistina á svonefndum safndiskum síðar. Sagði gagnáfrýjandi fyrir dómi að í honum hefði lengi blundað að láta reyna á rétt sinn til sérstakra greiðslna fyrir endurútgáfu tónlistarinnar. Hann og aðrir tónlistarmenn hafi horft upp á þetta árum saman og mikið rætt um réttmæti þessa, en enginn samt tekið af skarið fyrr en hann höfðaði mál þetta. Svaraði hann neitandi spurningu um hvort hann hefði „á þessum ferli“ kvartað við aðaláfrýjanda yfir þessu eða krafið hann um greiðslu. Með hliðsjón af framansögðu verður fallist á það með aðaláfrýjanda, að gagnáfrýjanda hafi borið, þegar hann tók að sér hljóðfæraleik þann sem málið varðar, að greina aðaláfrýjanda frá því ef hann vildi áskilja sér sérstaka greiðslu fyrir endurútgáfu tónlistarinnar á nýjum hljómdiski síðar. Mátti aðaláfrýjandi gera ráð fyrir að án slíks áskilnaðar af hálfu gagnáfrýjanda ætti að gilda sama fyrirkomulag á þessu og áður hafði gilt í viðskiptum aðila. Ekki verður fallist á sjónarmið gagnáfrýjanda um að brotið hafi verið gegn sæmdarrétti hans með útgáfu á fyrrgreindum hljómdiski. Með vísan til þessa verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjanda, sem hefur atvinnu af útgáfu á tónlist, var í lófa lagið að haga samningsgerð við gagnáfrýjanda á þann veg að tekin væru af tvímæli um rétt til endurútgáfu tónlistarinnar. Málsókn gagnáfrýjanda á rót að rekja til þess að aðaláfrýjandi sinnti þessu ekki. Með hliðsjón af því er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Dómsorð: I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 14. janúar sl. að loknum munnlegum málflutningi var höfðað fyrir dómþinginu af Gunnlaugi Briem, Hellulundi 19, Reykjavík, á hendur Skífunni ehf., Lynghálsi 5, Reykjavík, með stefnu þingfestri hinn 15. apríl 2004. Dómkröfur stefnanda voru þær aðallega, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða honum 97.500 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 frá 15. apríl 2004 til greiðsludags, en til vara að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda skaðabætur, að mati réttarins, er beri dráttarvexti samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 frá 15. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati réttarins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, að mati dómsins. Stefnandi hefur starfað sem tónlistarmaður í um tvo áratugi. Hefur hann m.a. oftsinnis tekið að sér einstök verkefni sem svokallaður „sessionmaður”. Kveður stefnandi að í því felist að taka að sér, gegn gjaldi, tónlistarflutning inn á útgefna hljómdiska. Stefndi er stærsti útgefandi hljómdiska á Íslandi og meðal útgefinna diska er geisladiskurinn „Eurovision 1986-2003”, sem útgefinn var árið 2003. Af 41 lagi sem er á disknum er stefnandi slagverksleikari í 13 lögum. Fékk stefnandi greitt fyrir þá vinnu sína frá stefnda, en enginn skriflegur samningur var gerður við stefnanda er hann tók að sér þetta verkefni. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefndi hafi aðeins greitt honum fyrir að leika á slagverk í áðurgreindum 13 lögum, en stefndi hafi hvorki leitað eftir samþykki hans til að gefa lögin út á greindum safndiski né boðið honum greiðslu vegna útgáfu á tónlistarflutningi stefnanda á nýjum hljómdiski. Stefnandi kveðst hafa gengið út frá því að greiðsla stefnda til hans hafi verið fyrir þetta eina verkefni og fjárhæð greiðslunnar, sem sé mjög lág, bendi og ekki til annars. Stefndandi kveðst undanfarin ár hafa orðið var við að tónlistarflutingur hans á ýmsum útgefnum lögum hafi verið notaður til framleiðslu á nýjum hljómföngum. Ýmsir safndiskar hafi verið gefnir út á undanförnum árum sem stefndi hafi staðið fyrir útgáfu á. Stefnandi mótmælir því, að hann hafi þegið eingreiðslu á sínum tíma fyrir tónlistarflutning sinn og að það sé almennur skilningur. Kveður hann tónlistarflytjendur almennt líta svo á, þegar þeir séu ráðnir í hljóðver (session), að þeir séu eingöngu ráðnir til að spila á viðkomandi útgáfu, enda taki gjaldskrá þeirra mið af því. Ef til annarrar notkunar komi, svo sem safndiskaútgáfu, myndbandaútgáfu og mynddiskaútgáfu, þurfi að semja um það sérstaklega. Enginn slíkur samningur hafi verið gerður við stefnanda. Telur stefnandi, að sönnunarbyrði fyrir svo víðtækum ráðstöfunarrétti á tónlistarflutningi stefnanda, hvíli á stefnda. Telur stefnandi að með slíkri endurútgáfu sé verið að brjóta sæmdarrétt flytjenda. Með þátttöku stefnanda í einstaka útgáfu liggi fyrir með hvaða listamönnum viðkomandi spili og í hvaða listræna umhverfi tónlistin sé. Þetta hafi áhrif á túlkun hans og tónlistarsköpun. Um leið og hugverk, tónlistin, sé tekin úr upprunalegu samhengi veiki það þá listsköpun sem upprunalega hafi átt sér stað. Þá hafi borið á því undanfarið að útgefnir safndiskar hafi verið notaðir sem fylgihlutir með pylsupökkum og sé þá tónlistin orðið aukaatriði og sæmdarrétti listamannsins með því freklega misboðið. Stefnufjárhæð sína hefur stefnandi sundurliðað með eftirgreindum hætti: Vegna notkunar á tónlistarflutningi kr. 7.500 x 13 = 97.500 krónur. Kveður stefnandi að hann krefji nú stefnda um lægri þóknun en almennt sé greitt fyrir „sessionvinnu” í dag. Til vara krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda, að mati réttarins og byggir á því, að stefndi hafi með endurútgáfu á tónlistarflutningi stefnanda brotið gegn sæmdarrétti stefnanda. Stefnandi hafi upphaflega verið ráðinn til að flytja tónlist sína út frá ákveðnum forsendum og hafi þá ekki verið rætt um endurútgáfu verksins eða útgáfu þess á safndiski síðar meir. Stefnandi eigi rétt til að ákveða um nýtingu tónlistar hans umfram það sem hann hafi sannanlega skuldbundið sig gagnvart stefnda. Einnig byggir stefnandi varakröfu sína á því, að með ólögmætri notkun stefnda á tónlistarflutningi stefnanda með útgáfu á safndiski, hafi stefndi komist hjá greiðslum til stefnda og e.t.v. fleiri listamanna. Stefndi sé því að hagnast á ólögmætan hátt á listflutningi stefnda. Samkvæmt 56. gr. höfundalaga nr. 73/1972 beri stefnda að greiða stefnanda skaðabætur. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar. Einnig vísar stefnandi til samnings FÍH og SHF sem og höfundalaga nr. 73/1972. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfu sína á því, að stefnandi hafi ávallt fengið greidda eina ákveðna upphæð fyrir sessionleik sinn inn á plötur sem stefndi hefur gefið út, án tillits til hugsanlegrar endurútgáfu eða útgáfu tiltekinna laga á safnplötum. Stefnanda sé því fullljóst hvernig viðskiptunum sé háttað og hafi verið um langt skeið, en hann hafi starfað á þessu sviði í mörg ár og átt viðskipti við stefnda. Stefndi kveðst ávallt hafa greitt stefnanda eingreiðslu fyrir „sessionleik” þegar stefndi hafi fengið stefnanda til að spila inná tilteknar upptökur. Hafi alltaf verið litið svo á að um eingreiðslu sé að ræða fyrir slíka vinnu stefnanda fyrir stefnda og hafi stefnandi aldrei áður krafist þessa fyrir aðrar plötur sem hann hafi spilað inná fyrir stefnda. Ávallt hafi verið litið svo á að stefndi hefði fullan rétt til að gefa út lög sem stefnandi hafi spilað inná á safndiskum eða í endurútgáfu og jafnframt að láta tilteknar plötur fylgja með ýmsum tilboðum. Þar sem aðilar hafi ávallt hagað viðskiptum sínum á þennan hátt sé komin á venja milli aðila í viðskiptum þeirra. Vísar stefndi til þeirrar viðskiptavenju milli aðila og byggir á því að ef stefnandi vilji nú fara að haga viðskiptum sínum öðruvísi en verið hafi þurfi hann að taka það sérstaklega fram. Það hafi stefnandi aldrei gert og hafi ekki gert í þessu tilviki. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu fyrir endurútgáfu á lögum sem stefnandi hefur leikið inná áður útgefna hljómdiska. Krefur stefnandi stefnda um greiðslu fyrir flutning í 13 lögum á hljómdisknum Eurovision 1986-2003. Byggir stefnandi á því, að stefndi sé með þessari endurútgáfu að nota vinnu stefnanda umfram það sem samið hafi verið um og það sé móðgandi fyrir listamann að svo sé farið með list hans, eins og stefndi hafi gert án nokkurs samráðs við stefnanda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi þegar fengið greitt fyrir vinnuframlag sitt með eingreiðslu, sem miðast hafi við það að stefndi gæti m.a. endurútgefið lögin. Slíkt fyrirkomulag á greiðslu fyrir „sessionleik” hafi viðgengist í um áratug. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa leikið inná yfir 200 hljómdiska í tímans rás. Nú sé hins vegar verið að taka þessa tónlist og setja hana inná nýja diska með öðrum nöfnum. Hafi hann horft upp á þessa endurútgáfu árum saman, en ekki tekið af skarið fyrr en nú, þar sem engar skýrar reglur séu til um rétt flytjanda annars vegar og útgefanda hins vegar til þess konar endurútgáfu. Það sem fyllt hafi mælinn sé sala á pylsupökkum með hljómdiski, sem heitir Eurovisionpartýbomba, þar sem séu 5 lög sem hann hafi leikið inná. Kvaðst hann aldrei hafa samþykkt að tónlistin yrði seld með matvörum og særi það sæmd hans. Kvað stefnandi gæta mikillar óánægju í hópi flytjenda vegna þess að upprunaleg verk sem þeir vinna við og séu eign stefnda, séu tekin úr samhengi og sett yfir á diska með nýjum nöfnum. Með því sé verið að búa til nýja vöru úr þeim án samráðs við flytjendur. Sé óánægja meðal flytjenda með að fá ekki greitt fyrir þetta. Stefnandi kvaðst einnig starfa erlendis, sem „sessionspilari”. Þar sé sá háttur hafður á að samningur sé gerður við tónlistarmanninn fyrir ákveðna vinnu og kveðið á um það í þeim samningi að ef til annarrar útgáfu komi hjá fyrirtækinu verði samið um það sérstaklega. Kvast stefnandi aldrei hafa fengið greitt fyrir endurútgáfu. Kvaðst hann hafa hafið feril sinn árið 1977 og haft þetta að aðalatvinnu frá 1980 og þá mest við að spila inná hljómplötur. Áður en Skífan varð til hafi hann átt viðskipti við forvera þess fyrirtækis. Upptökur á þeim lögum sem höfnuðu á þessum hljómdiskum sem liggja frammi, fóru fram alveg frá því að fyrsta Eurovisionkeppnin fór fram. Á síðustu 8-10 árum hafi farið að bera á safndiskum af þessu tagi eftir samruna Spors og Steinars við Skífuna. Kvað stefnandi stefnufjárhæðina fundna út með áætlun þ.e. miðað sé við helming af launum fyrir upprunalega verkið. Árni Gíslason, rekstrarstjóri hjá Skífunni, gaf skýrslu fyrir dómi. Kvað hann stefnanda hafa unnið fyrir stefnda frá 1983 og viðskiptin verið framkvæmd á sama hátt þennan tíma. Greitt hafi verið vel fyrir ofan taxta FÍH og miðað við eingreiðslu. Aldrei hafi verið greitt fyrir endurútgáfu, án þess að semja um það sérstaklega. Stundum hafi verið greitt fyrir ef um væri að ræða aðalsöngvara og honum þá greiddur ágóðahlur vegna sölunnar. Þegar samið sé við „sessionleikara” vegna vinnuframlags, sé aldrei samið um að nota lagið á ákveðinn hátt. Ellen Rósalind Kristjánsdóttir gaf og skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hún hafa fengið greitt fyrir lag sem hún söng í Eurovisionkeppni en hafi ekki sungið það til þess að gefa lagið út á hljómdiski. Eftir að lagið kom út á hljómdiski kvaðst hún hafa óskað eftir greiðslu frá stefnda. Hún kvaðst nú gera þannig samninga fyrir flutning að hún krefðist hárrar eingreiðslu. Með því sé hún að leyfa notkun á laginu síðar. Áður, er hún var að byrja feril sinn, hafi ekki verið mikið um hljómdiska og þar með endurútgáfu þeirra og því hafi hún ekki gert slíka samninga þá. Eins og að framan hefur verið rakið hafa viðskipti aðila átt sér stað í áravís. Ekki hefur verið gerður sérstakur samningur milli aðila um þessa vinnu, hvorki í upphafi viðskipta þeirra eða síðar. Hafa greiðslur og verið með þeim hætti að stefnandi fær svokallaða eingreiðslu fyrir tónlistarflutning sinn inná hljómdiska fyrir stefnda. Hins vegar liggur ekki fyrir að með því hafi stefnandi gefið stefnda heimild til þess að nota umræddan tónlistarflutning stefnanda að eigin vild. Verður að telja að stefnda beri að sýna fram á að notkunarheimild hans sé svo víðtæk, sem hann heldur fram. Þegar það er virt og þar sem ekki liggur fyrir samningur þessa efnis ber að fallast á kröfu stefnanda í máli þessu. Þar sem ekki liggur fyrir að stefnandi hafi fengið greitt fyrir vinnuframlag sitt á umdeildum hljómdiski ber að fallast á að hann eigi ógreidda þóknun vegna þeirrar vinnu sinnar, eins og aðalkrafa hans hljóðar um, enda hefur stefndi ekki sýnt fram á að hún sé úr hófi. Þá ber stefnda að greiða stefnanda dráttarvexti, eins og krafist er, en dráttarvaxtakröfu hefur ekki verið mótmælt sérstaklega. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 125.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Skífan ehf., greiði stefnanda, Gunnlaugi Briem, 97.500 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá 15. apríl 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 125.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 498/2009
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sbr. og 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. september 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili hefur játað aðild sína að innbroti aðfararnótt 1. september 2009 í söluturninn Skalla að Hraunbæ 102, Reykjavík. Við yfirheyrslu hjá sóknaraðila sama dag kvaðst varnaraðili hafa komið til Íslands þremur dögum fyrr. Sá framburður er í samræmi við framburð þeirra sem hann var í félagi við þegar brotist var inn í söluturninn. Af hálfu sóknaraðila hefur ekki verið gefin skýring á því, hvort þetta hafi sérstaklega verið kannað með öðru en nefndum yfirheyrslum. Í greinargerð af hálfu varnaraðila fyrir Hæstarétti kemur fram að hann hafi boðist til að fara með lögreglu í húsnæði að Blesugróf í Reykjavík, þar sem hann kvaðst hafa dvalist eftir að hann kom til landsins, til að finna og afhenda skilríki sín. Eins og atvikum málsins er háttað getur ekki að svo stöddu talist vera fyrir hendi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi 8. ágúst 2009 tekið þátt í innbroti að Þ, Reykjavík sem sóknaraðili rannsakar. Þátttaka varnaraðila í innbrotinu í fyrrnefndan söluturn er viðurkennd og gefur ekki tilefni til gæsluvarðhalds yfir honum. Samkvæmt þessu tel ég að ekki séu uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til gæsluvarðhalds varnaraðila. Því beri að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
|
Mál nr. 249/2002
|
Kærumál Kröfugerð Valdmörk Dómstóll Vanreifun Gjafsókn Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Tryggingaráð kvað upp úrskurð um að örorka L væri 65%. L höfðaði mál á hendur Tryggingastofnun ríkisins (T) þar sem hún krafðist nánar tiltekinnar greiðslu, svo og að viðurkenndur yrði réttur hennar til örorkulífeyris samkvæmt 12. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar og tekjutryggingar samkvæmt 17. gr. sömu laga á grundvelli 75% örorku frá þingfestingu málsins þar til dómur gengi í því. Í dómi Hæstaréttar segir að í ljósi dómkrafna L verði að líta svo á að málsókn hennar hvíli á þeim grunni að mat T á örorku hennar sé rangt. Eigi örorkan að réttu lagi að teljast 75%, en ekki 65% eins og T hafi metið hana. Í málinu krefjist L ekki ógildingar á úrskurði Tryggingaráðs. Þeirri málsástæðu hafi heldur ekki verið hreyft af hennar hendi að annmarkar séu á úrskurðinum, sem leiða eigi til ógildingar hans. Þess í stað krefji L T um greiðslu, sem taki mið af því að örorka hennar sé metin 75%. Verði að ætla að með þessu gangi L út frá því að það geti verið á valdi dómstóla að taka sjálfstæða ákvörðun um örorkustig hennar og það að auki án þess að til úrlausnar komi í málinu gildi lögboðinnar stjórnvaldsákvörðunar um það efni. Þótt L hafi lagt fram við þingfestingu málsins í héraði beiðni um dómkvaðningu manna til að meta örorku sína, þá hafi slíks mats ekki enn verið aflað. Af þessum sökum sé ekki í málinu nein viðhlítandi stoð fyrir því að örorka L eigi fremur að teljast 75% en 65%, svo sem T hafi slegið föstu fyrir sitt leyti. Vegna þessara annmarka á málatilbúnaði L var málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. maí 2002, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt í héraði 10. desember 1999. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins ritaði heimilislæknir sóknaraðila umsókn í hennar þágu 13. júlí 1990 til varnaraðila um örorkustyrk. Kom þar fram að sóknaraðili, sem er fædd 1963, hafi um tveggja ára skeið verið með mjög skerta vinnugetu vegna þrálátrar vöðvagigtar í baki og herðum, en hún hafi notið sjúkradagpeninga í að minnsta kosti 15 mánuði á því tímabili. Var þess einnig getið að sóknaraðili væri einstæð móðir tveggja barna, annars 7 ára gamals og hins tæplega eins árs. Hinn 24. júlí 1990 mun hafa legið fyrir mat varnaraðila á örorku sóknaraðila, sem var talin 65%, en jafnframt ákveðið að örorkan skyldi metin á ný 1. október sama árs. Í framhaldi af þessu mun örorka sóknaraðila aftur hafa verið metin óbreytt 18. september 1990 með gildistíma til 1. desember sama árs og 19. febrúar 1991 með gildistíma frá 1. janúar til 1. apríl á því ári. Enn mun örorka sóknaraðila hafa verið metin óbreytt 4. september 1991 með gildistíma frá 1. maí þess árs til 1. september 1993, 30. október 1993 með gildistíma frá 1. þess mánaðar til 1. október 1996 og 8. nóvember 1996 með gildistíma til 31. október 1999. Óumdeilt virðist vera í málinu að allt frá júlí 1990 hafi sóknaraðili notið örorkustyrks frá varnaraðila, þótt óveruleg hlé hafi orðið milli gildistíma framangreindra matsgerða á örorku hennar, svo og að hún njóti enn þess styrks, allt miðað við 65% örorku. Í greinargerð læknis í þjónustu varnaraðila 5. október 1992 til tryggingaráðs var þess getið að sóknaraðili hafi „þráfaldlega leitað eftir endurskoðun“ á framangreindu mati á örorku sinni og átt í tengslum við það viðtöl við nafngreinda lækna tryggingastofnunar allt frá því í ágúst 1991. Þeirri málaleitan sóknaraðila mun hafa verið hafnað, sem leiddi til þess að 29. september 1992 bar hún fram svokallaða kvörtun til tryggingaráðs, án þess að þar væri þó getið um tilefni kvörtunarinnar eða hvers sóknaraðili leitaði. Vegna þessa erindis sóknaraðila ákvað tryggingaráð 30. október 1992 að beina því til Læknafélags Íslands að það tilnefndi tvo sérfræðinga til ráðuneytis við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 7. gr. þágildandi laga nr. 67/1971 um almannatryggingar með áorðnum breytingum. Varð félagið við þessari ósk 7. desember 1992. Skiluðu sérfræðingarnir, sem það kvaddi til, skriflegri álitsgerð til varnaraðila 20. júlí 1993. Í niðurstöðum álitsgerðarinnar sagði meðal annars að hlutlægu mati á heilsufari sóknaraðila yrði ekki komið við nema að nokkru marki, eins og oft vilji vera hjá sjúklingum með langvinna bakverki. Álitsgerðin væri því að verulegu leyti byggð á sjúkrasögu sóknaraðila og líkamsskoðun. Sagði að skerta vinnugetu virtist bæði mega rekja til bakverkja og félagslegra aðstæðna sóknaraðila. Væri álit sérfræðinganna að sóknaraðili væri ekki fær um að vinna sér inn fjórðung þess, sem heilbrigðir gætu, og örorka hennar því 75% eða meiri. Tryggingaráð kvað upp 12. nóvember 1993 úrskurð, þar sem fram kom að málið ætti rætur að rekja til kvörtunar sóknaraðila yfir mati læknadeildar tryggingastofnunar um 65% örorku hennar, en hún færi fram á að örorkan yrði metin 75%. Komst tryggingaráð að þeirri niðurstöðu að örorka sóknaraðila skyldi teljast 65%. Sóknaraðili höfðaði mál 5. september 1996 á hendur varnaraðila, þar sem hún krafðist þess að framangreindur úrskurður tryggingaráðs frá 12. nóvember 1993 yrði felldur úr gildi, að viðurkennt yrði með dómi réttmæti álitsgerðar tilnefndu sérfræðinganna frá 20. júlí 1993 um 75% örorku sóknaraðila og að réttur hennar yrði viðurkenndur til örorkulífeyris úr hendi varnaraðila frá 29. júní 1992 að telja. Með dómi Hæstaréttar 3. desember 1998, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 3975, var úrskurður tryggingaráðs felldur úr gildi, en öðrum kröfum sóknaraðila, sem hér var getið, vísað frá héraðsdómi. Að gengnum þessum dómi leitaði sóknaraðili eftir því við tryggingaráð með bréfi 21. desember 1998 að úrskurður yrði á nýjan leik felldur á kæru hennar frá 29. september 1992, svo og að öll síðari örorkumöt frá varnaraðila yrðu tekin til endurskoðunar. Tryggingaráð kvað upp nýjan úrskurð af þessu tilefni 23. apríl 1999, þar sem staðfest var „65% örorkumat frá 4. september 1991“ vegna sóknaraðila. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 23. apríl 2001. Í héraðsdómsstefnu krafðist hún þess að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér 3.227.498 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. júlí 1992 til greiðsludags, svo og að viðurkenndur yrði réttur hennar til örorkulífeyris samkvæmt 12. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar og til tekjutryggingar samkvæmt 17. gr. sömu laga á grundvelli 75% örorku frá þingfestingu málsins þar til dómur gengi í því. Samkvæmt sundurliðun í héraðsdómsstefnu á fyrstnefndri dómkröfu sóknaraðila er þar um ræða samanlagða fjárhæð örorkulífeyris og tekjutryggingar fyrir einstaka mánuði allt frá júní 1992 til og með apríl 2001, að frádregnum örorkustyrk, sem hún hafi fengið frá varnaraðila á sama tímabili. Sóknaraðili höfðaði síðan framhaldssök í málinu með stefnu 30. ágúst 2001, þar sem hún krafðist greiðslu úr hendi varnaraðila á 331.825 krónum til viðbótar áðurgreindri kröfu, ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 1. júlí 1992 til greiðsludags. Samkvæmt sundurliðun kröfunnar í framhaldsstefnu er hún um mismun á örorkulífeyri og tekjutryggingu annars vegar og örorkustyrk hins vegar á tímabilinu frá maí 1991 til og með maí 1992. Krafa sóknaraðila um greiðslu varð þannig alls að fjárhæð 3.559.323 krónur. Við þingfestingu frumsakar í málinu 3. maí 2001 lagði sóknaraðili meðal annars fram beiðni um dómkvaðningu tveggja manna til að leggja mat á hver örorka hennar „til langframa“ skyldi talin frá 4. september 1991 til 30. apríl 2001, en svo virðist sem þá hafi lokið gildistíma þess mats varnaraðila á örorku hennar, sem síðast var gert. Verður ekki séð að matsmenn hafi verið dómkvaddir samkvæmt þessari beiðni. Í greinargerð varnaraðila í héraði, sem fyrst var lögð fram 22. nóvember 2001, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi. Með hinum kærða úrskurði var fallist á þá kröfu. II. Í ljósi þeirra dómkrafna, sem sóknaraðili gerir í málinu og getið er hér að framan, verður að líta svo á að málsókn hennar hvíli á þeim grunni að mat varnaraðila á örorku hennar sé rangt. Eigi örorkan að réttu lagi að teljast 75%, en ekki 65% eins og varnaraðili hefur metið hana. Svo sem áður greinir var þetta mat varnaraðila á örorku sóknaraðila staðfest með úrskurði tryggingaráðs 23. apríl 1999. Í málinu krefst sóknaraðili ekki ógildingar á þeim úrskurði. Þeirri málsástæðu hefur heldur ekki verið hreyft af hennar hendi að annmarkar séu á úrskurðinum, sem leiða eigi til ógildingar hans. Þess í stað krefur sóknaraðili varnaraðila um greiðslu, sem tekur mið af því að örorka hennar sé 75%. Verður að ætla að með þessu gangi sóknaraðili út frá því að það geti verið á valdi dómstóla að taka sjálfstæða ákvörðun um örorkustig hennar og það að auki án þess að til úrlausnar komi í málinu gildi lögboðinnar stjórnvaldsákvörðunar um það efni. Þótt sóknaraðili hafi sem áður segir lagt fram við þingfestingu málsins í héraði beiðni um dómkvaðningu manna til að meta örorku sína, þá hefur slíks mats enn ekki verið aflað. Af þessum sökum er ekki í málinu nein viðhlítandi stoð fyrir því að örorka sóknaraðila eigi fremur að teljast 75% en 65%, svo sem varnaraðili hefur slegið föstu fyrir sitt leyti með áðurgreindum ákvörðunum. Vegna þessara annmarka á málatilbúnaði sóknaraðila verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Sóknaraðila verður ekki dæmdur gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti, enda var gjafsókn hennar samkvæmt bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 10. desember 1999 bundin við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 713/2013
|
Skaðabótamál Lausafjárkaup Stefna Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
K ehf. höfðaði mál gegn H ehf. og krafðist meðal annars skaðabóta vegna ætlaðra ágalla á stálgrindahúsi sem K ehf. hafði keypt af H ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að K ehf. hefði hvorki gert grein fyrir fjárkröfu sinni um skaðabætur í stefnu né lagt fram nokkur gögn henni til stuðnings svo sem áskilið væri í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hefði K ehf. þingfest málið án þess að fullnægt væri ákvæði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991. Úr þessu hefði K. leitast við að bæta með matsgerðum sem aflað hefði verið síðar. Á hinn bóginn gerðu lög nr. 91/1991 ekki ráð fyrir að stefnandi fengi frest til að bæta úr slíkum annmörkum á málatilbúnaði í stefnu. Var málinu því vísað frá héraðsdómi án kröfu.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. nóvember 2013. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi greiði sér 10.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. janúar 2013 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 5. febrúar 2014. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi höfðaði mál þetta 29. nóvember 2011 og var það þingfest 1. desember sama ár. Í stefnu var aðallega krafist riftunar á samningi aðila 13. desember 2010 um kaup aðaláfrýjanda á efni í nánar tilgreint stálgrindahús og jafnframt að gagnáfrýjandi yrði dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 29.820.000 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara krafðist aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandi greiddi sér skaðabætur að fjárhæð 10.000.000 krónur með dráttarvöxtum frá 27. október 2011 til greiðsludags, en að því frágengnu gerði hann kröfu um afslátt. Við fyrirtöku málsins 9. febrúar 2012 var bókað að umboðsmenn aðila fengju frest til gagnaöflunar um óákveðinn tíma „um framkomna frávísunarkröfu.“ Í þinghaldi 20. mars sama ár var málinu frestað til flutnings um frávísunarkröfuna til 25. maí 2012. Málið var munnlega flutt þann dag um þá kröfu og úrskurður kveðinn upp 3. júlí sama ár þar sem henni var hafnað. Á dómþingi 19. september 2012 lagði aðaláfrýjandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns til að meta tiltekin atriði og var nafngreindur maður dómkvaddur til starfans í sama þinghaldi. Í þinghaldi 10. janúar 2013 lagði aðaláfrýjandi síðan fram tvær matsgerðir. Við aðalmeðferð málsins 19. september sama ár féll aðaláfrýjandi frá riftunarkröfu sinni og kröfu um endurgreiðslu. Í stefnu var því haldið fram að „hið selda“ væri haldið göllum þar sem „húsið“ væri alls ekki með því útliti sem um hafi verið samið og þyrfti að leggja í mikinn kostnað við frágang á því þar sem klæðning þess væri of stutt. Auk þess væri galli á klæðningunni sjálfri og festingu hennar og samskeytum, þar sem hún hreyfðist til í vindi og skapaði mikla hljóðmengun. Þar sem um svo marga, ólíka og „erfiða ágalla varðandi úrbætur er að ræða“ væri ljóst að „húsið“ stæði engan veginn undir þeim kröfum sem almennt mætti gera og teldist því gallað í skilningi laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Bæri gagnáfrýjanda að bæta aðaláfrýjanda allan kostnað og tjón sem hann hefði orðið fyrir, bæði vegna kaupanna af gagnáfrýjanda og byggingar hússins, og gera aðaláfrýjanda þannig eins settan og kaupsamningurinn hefði aldrei verið gerður. Varakrafa aðaláfrýjanda um afslátt byggðist á því að hið selda væri haldið verulegum göllum og því ekki nærri því eins verðmætt og það hefði verið ef gallarnir hefðu ekki verið fyrir hendi. Gagnáfrýjanda bæri því að veita aðaláfrýjanda afslátt af kaupverði sem næmi mismuninum á verðmæti gallaðrar vöru og ógallaðrar. Aðaláfrýjandi gerði enga grein fyrir fjárkröfu sinni um skaðabætur í stefnu og lagði heldur engin gögn fram henni til stuðnings, svo sem áskilið er í 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þingfesti hann málið á grundvelli stefnunnar án þess að fullnægt væri ákvæði 1. mgr. 95. gr. laganna um framlagningu gagna sem varða málatilbúnað stefnanda við þingfestingu. Úr þessu leitaðist hann við að bæta með matsgerðum, sem hann aflaði síðar. Lög nr. 91/1991 gera ekki ráð fyrir að stefnandi fái fresti til að bæta úr slíkum annmörkum á málatilbúnaði í stefnu og skiptir í því efni ekki máli þótt stefndi andmæli ekki frestum í þeim tilgangi, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 18. mars 2010 í máli nr. 413/2009. Vegna framangreindra annmarka á málatilbúnaði aðaláfrýjanda í héraði verður að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu. Eftir 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjandi, Kinnarstaðir ehf., greiði gagnáfrýjanda, Hýsi-Merkúr ehf., samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 19. september sl., var höfðað 29. nóvember 2011 af hálfu Kinnarstaða ehf., Kinnarstöðum í Reykhólahreppi á hendur Hýsi-Merkúr ehf., Völuteigi 7 í Mosfellsbæ, til staðfestingar á riftun og greiðslu skaðabóta. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega krafa um greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 10.000.000 króna auk dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 27. október 2011 til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi kröfu um afslátt úr hendi stefnda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem var lagður fram við aðalmeðferð málsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess jafnframt krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti eða að mati dómsins. Stefndi gerði í greinargerð aðallega þá kröfu að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 3. júlí 2012 var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. Ákvörðun málskostnaðar í þeim þætti málsins var látin bíða efnisdóms. Í stefnu gerði stefnandi aðallega kröfu um staðfestingu riftunar á kaupsamningi stefnanda við stefnda, dags. 13. desember 2010, um kaup stefnanda á efni í Z-strucktur Stálgrindarhús frá Joris Ide. Samhliða riftunarkröfu krafðist stefnandi þess að stefndi greiddi honum 29.820.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi féll frá þessum dómkröfum fyrir aðalmeðferð málsins. Yfirlit málavaxta og ágreiningsefna Stefnandi festi kaup á efni í stálgrindahús af stefnda með kaupsamningi, dags. 13. desember 2010. Húsið sem reisa átti á jörðinni Kinnarstöðum í Reykhólasveit var Z-strucktur stálgrindarhús frá Joris Ide, og skyldi stálgrindin í húsið vera 12 m að breidd, 25 m að lengd lengd, vegghæð 3,5 m og þakhalli á húsinu 15°. Útveggir og þak skyldu klædd með yleiningum, veggir hvítir en þak rautt og litur á áfellum samkomulag, sem aðilar gerðu með sér í tölvupóstsamskiptum. Byggingarnefndar- og verkfræðiteikningar voru innifaldar. Kaupverð samkvæmt kaupsamningnum var 7.881.000 krónur auk virðisaukaskatts. Með viðaukum við samninginn voru gerðar breytingar á pöntun, m.a. um þykkt á yleiningum og fjölda þakglugga. Var uppfært kaupverð samkvæmt sölureikningi 12. apríl 2011 8.888.048 krónur auk virðisaukaskatts. Starfsmaður stefnda sendi fyrirsvarsmanni stefnanda 24. janúar 2011 til staðfestingar þær teikningar af húsinu sem sendar voru framleiðanda við pöntun. Teikningarnar gerði hönnuður Cedrus ehf. fyrir stefnda 17. janúar 2011 og staðfesti fyrirsvarsmaður stefnanda að þessi teikning væri í samræmi við það sem um hefði verið talað. Teikningarnar sýna helstu mál byggingarinnar og útlit, m.a. klæðingu utan á húsinu sem nær niður að jörð og liggur neðsti hluti hennar utan á sökkli hússins, sem stendur hálfan metra upp úr jörð. Sama sýna teikningar sama hönnuðar 10. febrúar 2011 sem samþykktar voru af byggingarfulltrúa 11. apríl 2011. Efnið í húsið mun hafa komið hingað til lands í aprílmánuði 2011. Hafist var handa við að grafa fyrir húsinu, en annar fyrirsvarsmaður stefnanda sá um þá jarðvegsvinnu. Í ljós kom að klöpp var undir og gera þurfti breytingar á steyptum sökklum vegna þess. Hönnuður hússins gerði breytingar á teikningum sínum 17. maí 2011. Á þeim teikningum er gert ráð fyrir að sérstök einangrun komi utan á steyptan sökkul neðan við klæðingu sem nái rétt niður á sökkulinn, en neðri brún klæðningarinnar sé hálfan metra frá jörðu. Þessar teikningar voru áritaðar af byggingarfulltrúa um að ekki væri samræmi á aðaluppdráttum og verkfræðiteikningum á frágangi eininga á sökklum. Húsið var reist sumarið 2011 af verktaka sem stefnandi hafði samið við. Þegar það var komið upp sáu fyrirsvarsmenn stefnanda að útlit þess var ekki í samræmi við það sem um var samið þar sem klæðingin á útveggjum hússins náði aðeins niður hluta af útveggjunum og endaði um hálfan metra frá jörð. Þá var litur á þakkanti ekki samlitur þaki eins og óskað hafði verið eftir í tölvupósti fyrirsvarsmanns stefnanda til starfsmanns stefnda 19. janúar 2011. Með tölvupósti fyrirsvarsmanns stefnanda til starfsmanns stefnda 4. september 2011 var athygli vakin á þessum atriðum og því að einangra þyrfti beran sökkulvegginn. Með tölvupósti lögmanns stefnanda til stefnda 5. október s.á. var þess krafist að bætt yrði úr ágöllunum, helst með því að húsið yrði klætt að nýju þannig að náð yrði að fullu því útliti hússins sem um hefði verið samið, en að öðrum kosti með því að stefndi lagaði sökkulinn á viðunandi hátt, greiddi allan kostnað við að reisa skemmuna og legði til mótora á hurðir með öllum fylgihlutum ásamt uppsetningu svo og ljós í skemmuna, hillur og hitapumpu. Með tilkynningu lögmannsins um galla á grundvelli 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sem birt var fyrirsvarsmanni stefnda 4. nóvember s.á. var vísað til fyrrgreindra atriða en jafnframt tilkynnt að klæðning hússins virtist laus við og ylli miklum hávaða þegar vindur kæmi á húsið. Krafist var úrbóta með vísun til 34. gr. laga um lausafjárkaup. Í svarbréfi lögmanns stefnda 8. nóvember s.á. kom fram að stefndi hefði þegar fallist á að skipta um þakkant á eigin kostnað vegna litaósamræmis. Þá hafi stefndi þegar tilkynnt framleiðanda að það hvíni í húsinu í vindasömum veðrum og muni hann lagfæra það, komi í ljós að um ágalla sé að ræða. Með sama bréfi lögmanns stefnda var því hafnað að um verulega galla væri að ræða og tekið fram að klæðning hússins væri af þeirri stærð sem um hefði verið samið. Ástæða þess að klæðningin næði ekki niður að jörð væri sú að steypa hefði þurft 500 mm sökkulvegg vegna óska stefnanda um hærri hurðir á hlið hússins. Um þetta atriði snýst ágreiningur málsaðila fyrst og fremst. Engar úrbætur hafa verið gerðar og lokaúttekt byggingarfulltrúa á húsinu hefur ekki farið fram. Yfirlýsing stefnanda um riftun kaupanna var birt 21. nóvember 2011 fyrirsvarsmanni stefnda, sem hafnaði riftun með bréfi lögmanns stefnda 22. nóvember s.á. Við meðferð málsins hefur stefnandi fallið frá kröfu um riftun kaupanna, en krefst skaðabóta og afsláttar vegna galla. Að beiðni stefnanda var matsmaður dómkvaddur í máli þessu 5. september 2012. Sami matsmaður var 19. júlí s.á dómkvaddur í sérstöku matsmáli sem stefnandi stofnaði til, en þar var verktakafyrirtækið sem reisti umrætt stálgrindarhús til varnar með stefnda í þessu máli. Báðar matsgerðirnar, sem eru meðal gagna málsins, eru dagsettar 19. desember 2012 og varða ástand hússins og meinta ágalla. Með sáttaboði 5. september 2012, daginn sem matsmaður var dómkvaddur í máli þessu, sem ítrekað var 11. febrúar 2013, eftir að matsgerðir lágu fyrir, bauð stefndi án viðurkenningar á bótaskyldu, að hann myndi á eigin kostnað klæða sökkulvegg með sams konar klæðningu og er á veggjum hússins, koma á eigin kostnað í veg fyrir að hljóð heyrist í vindasömum veðrum og skipta um gafl-áfellur. Við aðalmeðferð málsins kom dómkvaddur matsmaður fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sína. Fyrir dóminn komu tveir fyrirsvarsmenn stefnanda og fyrirsvarsmaður stefnda gaf skýrslu í síma. Fyrir dóminum gáfu skýrslur byggingarfulltrúi, hönnuður hússins, þeir verktakar sem steyptu sökkul og reistu húsið, nágranni stefnanda sem keypt hafði hús af stefnda og starfsmaður stefnda. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stálgrindarhús það sem hann keypti af stefnda sé haldið svo verulegum göllum að það gefi honum rétt til að rifta kaupsamningi við stefnda. Fyrir liggi upplýsingar um að hið selda sé haldið verulegum ágöllum þannig að húsið sé alls ekki með því útliti sem um hafi verið samið og þurfi að leggja í mikinn kostnað við frágang á því þar sem klæðning hússins sé of stutt. Auk þessa sé galli í klæðingunni sjálfri og festingu hennar og samskeytum, þar sem hún hreyfist til í vindi og skapi mikla hljóðmengun, en það muni að öllum líkindum valda skemmdum á henni með tímanum. Þar sem um svo marga, ólíka og erfiða ágalla sé að ræða sé ljóst að húsið standi engan veginn undir þeim kröfum sem almennt megi gera og teljist það því gallað í skilningi laga um lausafjárkaup. Þá hafi, með upplýsingum á heimasíðu stefnda, tölvupóstsamskiptum og viðræðum milli aðila, verið lofað ákveðnu útliti og sérstökum gæðum, bæði varðandi gerð og frágang hins selda, sem hafi ekki staðist. Hið keypta teljist þess vegna gallað auk þess sem það uppfylli ekki almenn viðmið. Það uppfylli ekki þau sérstöku loforð um gæði sem gefin hafi verið fyrir kaupin. Krafa stefnanda um greiðslu bóta úr hendi stefnda og um afslátt byggist á því að hið selda sé haldið verulegum göllum og því ekki nærri því eins verðmætt og það hefði verið ef gallarnir hefðu ekki verið til staðar. Stefnda beri því að veita stefnanda afslátt af kaupverði sem nemi mismuninum á verðmæti gallaðrar vöru og ógallaðrar. Kröfur sínar byggi stefnandi á ákvæðum laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Krafa um dráttarvexti byggist á 5. og 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Kröfu um málflutningsþóknun styðji stefnandi við reglur XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing sé vísað til 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi kveður málatilbúnað stefnanda byggja á því að stefndi hafi lofað einhverjum sérstökum gæðum og ákveðnu útliti sem ekki hafi staðist. Slíkt sé bæði rangt og ósannað. Hið rétta í málinu sé að aðilar hafi samið um kaupin og liggi fyrir kaupsamningur þess efnis. Stefndi hafi staðið við allt sitt, en hafi frá fyrstu tíð samþykkt, á sinn eigin kostnað, að skipta um gafl-flasningar og gera nauðsynlegar ráðstafanir svo að ekki heyrist hávaði þegar verulega vindasamt sé. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á tjón og engar málsástæður sé að finna fyrir skaðabótakröfu stefnanda. Ekki sé gerð grein fyrir orsakatengslum eða sennilegri afleiðingu á meintu tjóni stefnanda. Fjárhæðin sé líkt og aðrar í stefnunni úr lausu lofti gripin. Krafist sé dráttarvaxta frá 27. október 2011 sem sé illskiljanlegt, en krafa stefnanda um greiðslu hafi fyrst komið fram með stefnu. Sú vara sem stefnandi hafi keypt af stefnda sé ekki haldin verulegum göllum. Hins vegar sé húsið haldið ágöllum, sem stefndi hafi margoft samþykkt að lagfæra. Um sé að ræða að skipta þurfi um flasningar vegna litamunar. Þetta hafi legið fyrir lengi en nú hafi efnið borist til landsins og sé það einungis háð veðri og samþykki stefnanda að skipta um flasningar. Aðrir ágallar séu þeir að svo virðist sem hvíni í húsinu þegar það taki á sig mikinn vind. Úr þessum ágalla hafi stefndi einnig samþykkt að bæta og sem fyrr sé beðið eftir viðbrögðum stefnanda svo hægt sé að fá aðgang að skemmunni. Það sé með öllu ósannað að húsið sé ekki með því útliti sem um hafi verið samið. Þvert á móti sé það alveg eins og um hafi verið samið, þar sem alla tíð hafi legið fyrir hver hæð eininganna væri, þ.e. 3,5 metrar. Þar sem stefnandi sjálfur hafi viljað steypa 500 mm sökkul undir húsnæðið hefði hann þurft að óska eftir frekari magni eininga. Það sé í besta falli óeðlilegt að stefndi sem seljandi eigi að bera kostnað af því að stefnandi hafi byggt frekari undirstöður undir hús sitt án þess að panta aukið efni til að klæða sökkulinn. Þá sé því alfarið mótmælt sem röngu að söluhluturinn standi ekki undir þeim kröfum sem almennt megi gera. Hið rétta sé að hið selda sé nákvæmlega eins og um hafi verið samið. Magnið sé raunar meira en umsamið magn, þ.e. 290,9 m2 af efni en ekki 277,0 fm2, en gæði vörunnar séu óumdeild. Hún henti vel í þeim tilgangi sem hún hafi verið ætluð til og sé þeim málatilbúnaði að varan uppfylli ekki þær kröfur sem gerðar séu til hennar eða þess sem auglýst hafi verið fyrir kaupsamning algjörlega hafnað sem röngum. Í málinu liggi ekkert fyrir um að leggja þurfi í mikinn kostnað í kjölfar kaupa stefnanda eða að klæðningin muni valda tjóni með tímanum. Bygging sökkulsins hafi alfarið verið á vegum stefnanda og á hans ábyrgð. Krafa stefnanda byggi á því að bygging sökkulsins hafi valdið honum tjóni. Slíkt sé ósannað. Þá geti stefnandi ekki undir nokkrum kringumstæðum gert kröfu á hendur stefnda um að stefndi bæti honum ætlað tjón við byggingu sökkuls sem hann sjálfur hafi ráðist í byggingu á. Að sama skapi sé reising hússins ekki á nokkurn hátt á ábyrgð stefnda og geti hann ekki borið ábyrgð á einhverju meintu tjóni við það. Ítrekað sé að ekkert tjón hafi verið sannað. Samhengisins vegna þyki stefnda einnig rétt að fjalla um þær teikningar sem stefnandi fjalli um í málsatvikakafla í stefnu sem unnar hafi verið af Cedrus ehf. Á þessar teikningar sé ekki minnst í málsástæðukafla stefnunnar og geti þær því ekki komið til skoðunar undir rekstri málsins og á þeim geti stefnandi ekki byggt rétt. Engu að síður sé á það bent að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi haft samband við Cedrus ehf., og farið fram á breyttar sökkulteikningar í maí 2011. Í teikningum frá Cedrus ehf. sé sýnt að einangra þurfi utan á sökkul og upp að einingum. Teikningar þessar séu frá 17. maí 2011. Stefnandi hafi því vel vitað hvernig í pottinn var búið. Teikningarnar hafi sýnt hversu langt klæðningin hafi náð. Tölvupóstar til stefnanda í upphafi hafi sýnt að stefnandi þyrfti að gera sökkul ef hann vildi hærri hurð og í öllu kaupsamningsferlinu sé fjallað um að hæð eininganna sé 3,5 metrar. Til viðbótar þessu byggi stefndu á rannsóknarskyldu kaupanda á söluhlut, sbr. 31. gr. lausafjárkaupalaga. Skaðabótakrafa stefnanda sé verulega vanreifuð. Í dómkröfukafla stefnu sé hún sögð byggja á grundvelli tjóns, þ.e. krafist sé skaðabóta. Ekkert sé hins vegar fjallað um hið meinta tjón í málsástæðukaflanum, fjárhæðin sé órökstudd með öllu. Ekki sé gerð grein fyrir því hvernig stefndi beri ábyrgð á hinu meinta tjóni og óljóst hvort krafist sé skaðabóta innan eða utan samninga. Að auki sé vaxtakrafa ódómtæk. Krafa stefnanda um afslátt sé að sama skapi verulega vanreifuð. Því sé slegið föstu að um verulega galla sé að ræða og vermætarýrnun. Þessar fullyrðingar séu ekki studdar gögnum eða útskýrðar frekar. Af öllu framansögðu sé því ekki hægt að fallast á kröfur stefnanda í máli þessu og beri því að sýkna. Um lagarök vísist til laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, almennra reglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála o.fl. Krafa varnaraðila um málskostnað byggi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Krafa stefnanda um skaðabætur og varakrafa um afslátt eru byggðar á því að hið selda sé haldið verulegum göllum og sé því ekki nærri því eins verðmætt og það hefði verið ef gallarnir hefðu ekki verið til staðar. Kröfur sínar byggir stefnandi á ákvæðum laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, en kaupin sem málið er höfðað út af falla undir gildissvið laganna. Söluhlutur telst gallaður samkvæmt 4. mgr. 17. gr. laganna ef hann er ekki í samræmi við þær kröfur sem fram koma í 1. og 2. mgr. ákvæðisins. Í 1. mgr. segir að söluhlutur skuli, hvað varðar tegund, magn, gæði, aðra eiginleika og innpökkun, fullnægja þeim kröfum sem leiðir af samningi og í 2. mgr. segir að ef ekki leiði annað af samningi skuli söluhlutur m.a. henta í þeim tilgangi sem sambærilegir hlutir eru venjulega notaðir til og hafa þá eiginleika til að bera sem seljandi hefur vísað til með því að leggja fram prufu eða líkan. Reglur um galla gilda samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna einnig þegar söluhlutur svarar ekki til þeirra upplýsinga sem seljandi hefur við markaðssetningu eða á annan hátt gefið um hlutinn, eiginleika hans eða notkun og ætla má að hafi haft áhrif á kaupin. Í málinu þykir leitt í ljós samkvæmt gögnum þess, meðal annars matsgerðum sem ekki hefur verið hnekkt, svo og með framburði aðila og vitna fyrir dóminum, að hið selda er ekki í samræmi við það sem samið var um í kaupsamningi aðila 13. desember 2010 og viðaukum við hann og þá teikningu af húsinu sem starfsmaður stefnda sendi til framleiðanda samkvæmt tölvupósti sem hann sendi til stefnanda 24. janúar 2011. Með tölvupósti til stefnda sama dag staðfesti stefnandi að þessi teikning væri eins og þeir hefðu talað um. Felst ósamræmið fyrst og fremst í því að klæðningin utan á húsinu nær ekki niður að jörð eða gólfplötu eins og samþykkt teikning af húsinu gerði ráð fyrir að hún gerði. Þá er ágreiningslaust að litur á áfellum við þak, flasningar, er ekki í samræmi við tölvupóstsamskipti aðila fyrir kaupin um lit á áfellum, sem samkvæmt kaupsamningnum skyldi vera samkvæmt samkomulagi. Af hálfu stefnda hefur því verið haldið fram að breytt útlit hússins, það að klæðningin nái ekki niður á jörð, stafi af því að stefnandi hafi óskað eftir því að hurðir hússins yrðu hærri en á upphaflegum teikningum og því hafi orðið að hækka sökkul hússins og gera breytingar á teikningum í maí 2011 til samræmis. Stefndi telur að stefnandi hafi sjálfur átt að panta meira efni til samræmis við þessar óskir sínar. Upplýst er í málinu að í aðdraganda kaupanna, með tölvupósti til stefnda 15. nóvember 2010, voru settar fram óskir af hálfu stefnanda um hæð hurða. Í tölvupósti af hálfu stefnda 1. desember s.á. voru veittar upplýsingar um verð og kom þar meðal annars fram að til að koma svona háum hurðum í húsið þyrfti að steypa 500 mm sökkulvegg. Þessar forsendur lágu því fyrir þegar kaupin gerðust. Í gögnum málsins og við meðferð þess hefur komið fram að við undirskrift kaupsamnings 13. desember 2010 hafi ekki legið fyrir neinar teikningar, en teikningar voru innifaldar í kaupunum. Fyrstu teikningar sem sannanlega fara milli aðila eru dagsettar 17. janúar 2011 og sýna þær væntanlega sameiginlegan skilning aðila á innihaldi kaupsamnings. Þar eru sýndir steyptir veggir upp í hálfs metra hæð yfir gólfplötu og stálgrind þar ofan á, veggklæðning utan á stálgrind og steypta veggi er sýnd alveg niður undir plötuhæð gólfplötu. Síðari breytingar á teikningum í maí 2011, eftir að einingar eru komnar til landsins, eru tilkomnar vegna breytinga á dýpt undirstaðna og höfðu ekki áhrif á steypta veggi sem standa upp fyrir gólfplötu né heildarvegghæð skemmunnar og áttu því ekki heldur að hafa áhrif á stærð (sídd) veggklæðninga. Ekki verður fallist á þá málsástæðu stefnda að það hafi verið ákvörðun stefnanda að gerðar yrðu breytingar á teikningum sem hafi haft áhrif á sídd veggklæðningar. Breyttar teikningar hafa ekki verið samþykktar af byggingarfulltrúa, enda eru þær í ósamræmi við þá teikningu sem byggingarfulltrúi hafði áður samþykkt og gerði ráð fyrir að klæðning hússins næði niður að jörð utan á hálfs metra sökkli hússins. Kaupin voru byggð á teikningu sem er eins og sú sem byggingarfulltrúi hafði samþykkt. Hafna verður málsástæðu stefnda um að stefnandi geti ekki byggt rétt á misræmi í teikningum hússins vegna þess að málsástæðunnar sé ekki getið í viðeigandi kafla í stefnu málsins, enda byggir málssóknin að meginefni til á því misræmi í útliti hússins sem teikningarnar sýna og gerð er rækilega grein fyrir þeim grundvelli málsins í stefnu. Með vísun til framangreindra lagaákvæða og samnings aðila ber að fallast á málsástæður stefnanda og telja breytt útlit hússins að þessu leyti til galla á hinu selda. Litur á þakkanti er ekki í samræmi við samkomulag við pöntun sem einnig er galli á hinu selda og hefur stefndi viðurkennt það. Kaupandi glatar rétti sínum til þess að bera fyrir sig galla ef hann tilkynnir ekki seljanda án ástæðulauss dráttar frá því að hann varð galla var eða mátti verða hans var og í hverju gallinn er fólginn samkvæmt 32. gr. laga um lausafjárkaup. Með tilkynningu lögmanns stefnanda um galla sem birt var fyrirsvarsmanni stefnda 4. nóvember 2011 var þessari tilkynningarskyldu kaupanda fullnægt og getur hann því borið umrædda galla fyrir sig. Stefnandi hafði þá þegar, í byrjun september sama ár, þegar húsið hafði verið reist, gert athugasemdir við að útlit þess væri ekki í samræmi við það sem um hafði verið samið. Í tilkynningu lögmannsins var vísað til fyrrgreindra galla, en jafnframt var tilkynnt um að klæðning hússins virtist laus við og að hún ylli miklum hávaða þegar vindur kæmi á húsið. Um síðastnefnd atriði segir í stefnu málsins að galli sé í klæðningunni sjálfri og festingu hennar og samskeytum þar sem hún hreyfist til í vindi og skapi mikla hljóðmengun. Fyrirliggjandi matsgerðum hefur ekki verið hnekkt með yfirmatsgerðum eða með öðrum hætti. Fyrsta matsspurningin í báðum matsgerðum lýtur að því hvort festingar á klæðningu hússins séu fullnægjandi, einkum varðandi festingar við grind hússins. Í niðurstöðum matsmanns um þessa spurningu segir að þegar horft sé til festinga á einingum á burðarvirki hússins (útveggjaása) sé tekið mið af útreiknuðu vindálagi á einingarnar og þeim upplýsingum sem fram komi hjá framleiðanda um bil milli veggása. Samkvæmt því sé bil milli veggása og festinga eininga í samræmi við hönnunarforsendur. Dómurinn er sammála niðurstöðu matsmannsins um þetta og fellst ekki á að festingar á klæðningu hússins séu ófullnægjandi. Í matsgerðunum er að finna umfjöllun, sem stefndi hefur andmælt, um það hvort frágangur á klæðningu með tilliti til loftþéttni sé í samræmi við lýsingar framleiðanda. Þessi umfjöllun fellur ekki undir það sem matsmanni var falið að meta og ekki er að finna í stefnu eða öðrum málatilbúnaði stefnanda kröfur eða málsástæður um meinta galla á hinu selda vegna loftleka eða óþéttleika eininga. Kemur umfjöllun og kostnaðarmat matsmanns um þessi efni því ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Í stefnu eru bornar fram málsástæður um galla sem felist í hljóðmengun í húsinu og kröfur gerðar á þeim grundvelli að slíkur galli sé fyrir hendi, en seljanda var tilkynnt um gallann 4. nóvember 2011. Af hálfu stefnda er því ekki í móti mælt að staðreynd hávaðamengun kunni að teljast galli á húsinu. Upplýst þykir, m.a. með framburði aðila og vitna, að umkvartanir stefnanda um hvin og hávaða í húsinu í vindi eigi við rök að styðjast. Starfsmaður stefnda, sem kom fyrir dóminn, sýndi sérfróðum meðdómsmönnum sýnishorn samskeyta eininganna sem notuð eru í húsið. Af gögnum málsins og því sem fram kom við skýrslugjöf fyrir dóminum, einkum af hálfu starfsmanns stefnda, er það mat dómsins að hávaðamengun sem rekja megi til samskeyta eininganna sé fyrir hendi í húsinu og að hún sé meiri en gera megi ráð fyrir að sé í húsum af þessu tagi og telja megi áskilda kosti slíkra húsa. Telja verður þessa hljóðmengun til galla á hinu selda, en samkvæmt 2. mgr. 17. gr. laga um lausafjárkaup er söluhlutur gallaður ef hann hentar ekki í þeim tilgangi sem sambærilegir hlutir eru venjulega notaðir til. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga um lausafjárkaup getur kaupandi krafist úrbóta, nýrrar afhendingar, afsláttar, riftunar og skaðabóta ásamt því að halda eftir greiðslu kaupverðs ef söluhlutur reynist gallaður og gallinn er hvorki sök kaupanda né stafar af aðstæðum sem hann varða. Réttur kaupanda til skaðabóta fellur ekki niður þótt hann geri aðrar kröfur eða þótt ekki sé unnt að halda slíkum kröfum fram. Í 1. mgr. 40. gr. laganna segir að kaupandi geti krafist skaðabóta fyrir það tjón sem hann bíður vegna galla á söluhlut, nema seljandinn sanni að þá megi rekja til tiltekinna hindrana. Stefnandi krefst skaðabóta að fjárhæð tíu milljónir króna vegna galla. Taka verður undir það með stefnda að stefnandi hefur ekki stutt það rökum eða gögnum hvernig sú fjárhæð í stefnu var fundin eða tekist að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna kaupanna er nemi þeirri fjárhæð. Á hinn bóginn verður samkvæmt framansögðu að telja að gallar séu sannreyndir á hinu selda, sem ekki hafi reynst hafa áskilda og umsamda kosti og að stefnandi eigi vegna gallanna rétt til skaðabóta úr hendi stefnda á grundvelli laga um lausafjárkaup. Takmörkuð og síðbúin boð stefnda um úrbætur skerða ekki rétt stefnanda til skaðabóta fyrir eðlileg útgjöld fyrir að fá bætt úr göllunum, sbr. 3. mgr. 34. gr. laga um lausafjárkaup. Það er því mat dómsins að stefnandi eigi rétt til skaðabóta vegna gallanna. Það er mat dómsins að unnt sé að bæta úr gallanum sem veldur hljóðmenguninni með viðgerð sem felist í því að þétta utanhúsklæðningu með þan-þéttilista án þess að taka utanhússklæðningu niður. Kostnaður vegna þessa er að mati dómsins 365.000 krónur. Unnt þykir að bæta fjártjón stefnanda vegna þessa galla að fullu með slíkri viðgerð. Hæfilegar skaðabætur vegna þakkants eru 79.800 krónur eins og greinir í matsgerð í matsmálinu og með þeim þykir tjón vegna gallans að fullu bætt. Vegna úrbóta við sökkul hússins er tekið undir tillögur matsmanns um leiðir til úrbóta og þykir kostnaður við þær hæfilega metinn í matsgerð í matsmálinu með 997.000 krónum ásamt 66.000 krónum vegna breytingar á aðaluppdráttum, samtals 1.063.000 krónur. Þessar síðastnefndu viðgerðir geta þó eins og atvikum er hér háttað ekki bætt fyllilega úr þeim galla að samfelld klæðning nær ekki niður að jörð. Þær geta því ekki gert stefnanda eins settan og ef söluhlutur hefði verið ógallaður eða í þessu tilviki útlit hússins eins og það skyldi vera samkvæmt samþykktri teikningu, með samfelldri klæðningu niður að jörð. Í málinu liggur ekki fyrir mat á því að hvaða marki útlitsgallinn muni rýra verðmæti hússins, en það er mat dómsins að hann muni gera það og þessi galli valdi þannig stefnanda frekara fjártjóni sem stefndi beri ábyrgð á, en sem nemi kostnaði við þær úrbætur sem dómurinn telur nauðsynlegt að gera við sökkulinn og matsmaður lagði til. Stefnanda verða því, auk fyrrgreinds kostnaðar við klæðningu sökkuls, ákveðnar bætur úr hendi stefnda vegna útlitsgallans sem að mati dómsins þykja hæfilega ákveðnar 446.160 krónur. Samkvæmt framansögðu er fallist á kröfu stefnanda um skaðabætur að hluta og verður stefnda gert að greiða stefnanda skaðabætur samtals að fjárhæð 1.953.960 krónur. Afsláttur af kaupverði vegna gallanna verður ekki ákveðinn til viðbótar skaðabótum. Krafa stefnanda um dráttarvexti frá 27. október 2011, sem mótmælt er af hálfu stefnda, er í stefnu studd tilvísun til 5. gr. og 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 og hefur stefnandi ekki stutt kröfu sína um þann upphafsdag dráttarvaxta neinum málsástæðum eða öðrum lagarökum. Taka verður undir það með stefnda að krafa stefnanda um upphafsdag dráttarvaxta í kröfunni um skaðabætur er illskiljanleg, en krafist var dráttarvaxta frá þingfestingu málsins á þá fjárkröfu sem gerð var í upphaflegri aðalkröfu um riftun. Dráttarvextir skulu reiknaðir samkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu og á það ákvæði hér við, en 5. gr. laganna sem stefnandi vísar til á við um peningakröfur. Í 9. gr. laganna er sérákvæði um dráttarvexti af skaðabótakröfum þar sem mælt er fyrir um að slíkar kröfur skuli bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, en dómstólar geti þó ef sérstaklega stendur á ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Í samræmi við meginreglu 9. gr. laganna verður ákveðið að bótafjárhæðin beri dráttarvexti frá 19. janúar 2013, en þá var liðinn mánuður frá dagsetningu matsgerðanna sem fyrir liggja í málinu. Af hálfu beggja aðila eru gerðar kröfur um greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila með vísun til ákvæða 21. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í 1. mgr. 130. gr. laganna segir að sá sem tapar máli í öllu verulegu skuli að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Í 3. mgr. 130. gr. segir að vinni aðili mál að nokkru og tapi því að nokkru eða veruleg vafaatriði séu í máli megi dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Eins megi fara að ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað. Að teknu tilliti til allra krafna sem aðilar hafa gert í máli þessu og úrslita málsins þykir rétt, með vísun til síðastgreinds ákvæðis laga um meðferð einkamála, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Dóminn kváðu upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari sem tók við meðferð málsins 2. apríl 2013 og meðdómsmennirnir Björn Marteinsson arkitekt og verkfræðingur og Gústaf Vífilsson byggingarverkfræðingur. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Hýsir-Merkúr ehf., greiði stefnanda, Kinnarstöðum ehf., skaðabætur að fjárhæð 1.953.960 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 19. janúar 2013 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 218/2017
|
Ríkisstarfsmenn Ráðningarsamningur Uppsögn Laun Skaðabætur
|
Ú gerði tímabundinn ráðningarsamning við B til þriggja mánaða sem rann út 6. júlí 2015. Eftir það tímamark starfaði B áfram hjá Ú, en lét af störfum 5. nóvember 2015 í kjölfar þess að ekki náðist samkomulag um launakjör. Gerði B kröfu um skaðabætur fyrir ólögmæta uppsögn auk greiðslu fjárhæðar sem nam launum í uppsagnarfresti og leiðréttingu launa fyrir það tímabil sem hún starfaði hjá Ú. Greindi aðila á um það hvort ótímabundinn ráðningarsamningur hefði komist á sem og um það hvort Ú eða B hefði slitið ráðningarsambandinu. Var ekki talið að B hefði sýnt fram á að ótímabundið ráðningarsamband hefði komist á milli hennar og Ú á því tímabili sem hún starfaði hjá Ú. Var m.a. vísað til þess að fyrir B hefðu verið lagðir tímabundnir ráðningarsamningar en hún neitað að undirrita þá vegna athugasemda við launalið þeirra. Þá yrði að túlka endanlega neitun hennar um að undirrita fyrirliggjandi ráðningarsamning sem rof á ráðningarsambandinu af hennar hendi. Loks hefði B ekki sýnt fram á að hún ætti rétt á hærri launum fyrir það tímabil sem hún starfaði hjá Ú, en einhliða drög B að starfslýsingu gátu ekki orðið grundvöllur að slíkri kröfu. Var Í því sýknað af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari oglandsréttardómararnir Vilhjálmur H. Vilhjálmsson og Þorgeir Ingi Njálsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2017. Hún krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér aðallega 20.901.477 krónur, til vara18.380.100 krónur, að því frágengnu 5.084.727 krónur, en að öðrum kosti2.563.350 krónur, í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. júní 2016 til greiðsludags enað frádreginni innborgun 1. október 2016 að fjárhæð 487.355 krónur. Þá krefsthún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Rétt er að aðilarnir beri hvort sinnkostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10.janúar 2017.Málþetta, sem þingfest var 28. júní 2016 og dómtekið þann 20. desember sl. varhöfðað með stefnu birtri fyrir stefnda þann 21. júní 2016. Stefnandier Björk Håkansson, kt. [...], Bjarkargötu 14, 101 Reykjavík.Stefndier Ríkissjóður Íslands, kt. [...], Arnarhváli, 101, Reykjavík. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda20.901.477 krónur, auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, afþeirri fjárhæð frá 21. júní 2016, til greiðsludags. Til vara að stefnda verðigert að greiða stefnanda 18.380.100 krónur auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 21. júní 2016, til greiðsludags.Til þrautavara að stefnda verði gert að greiða stefnanda 5.084.727 krónur aukdráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 21.júní 2016 til greiðsludags. Til þrautaþrautavara að stefnda verði gert aðgreiða stefnanda 2.563.350 krónur auk dráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá 21. júní 2016 til greiðsludag. Í öllumtilvikum að frádreginni innágreiðslu stefnda þann 1. október 2016, að fjárhæð487.355 krónur. Þá er í öllum tilvikum krafist málskostnaðar að skaðlausu skv.mati dómsins að meðtöldum virðisaukaskatti.Stefndikrefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda, en til vara stórfelldrar lækkunarauk þess sem krafist er málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins en tilvara að málskostnaður verði felldur niður.IMálavextirStefnandivar ráðinn til starfa hjá Útlendingastofnun og gerður var við hana tímabundinnráðningarsamningur. Gildistími samningsins var frá 7. apríl 2015 til 6. júlí2015. Samningurinn var endurnýjaður 3. júní 2015 vegna breytinga álaunaflokkaröðun en með sama gildistíma. Þann 6. júlí 2016 rann gildistímisamningsins út og þann dag, eða degi síðar 7. júlí 2015, var ráðningarsamningurmeð gildistíma frá þeim degi til 30. september 2015 lagður fyrir stefnanda tilundirritunar. Stefnandi neitaði að skrifa undir þann samning á þeim forsendumað hún ætti rétt á hærri launaflokkaröðun en fram komi í þeim samningi.Forstjóri Útlendingastofnunar var á þeim tíma í veikinda- og sumarleyfi ogstaðgengill forstjóra hafði ekki umboð til þess að semja um hærrilaunaflokkaröðun en fram kom í samningnum. Varð úr að samningurinn var ekkiundirritaður af hálfu stefnanda en samkomulag varð með staðgengli forstjóra ogstefnanda að stefnandi héldi áfram vinnu hjá stofnuninni á sömu launum og húnhefði áður fengið, þar til forstjórinn kæmi aftur til starfa.ForstjóriÚtlendingastofnunar kom aftur til starfa um miðjan september 2015. Hófustviðræður milli stefnanda og forstjórans um launaflokkaröðun meðal annars meðþví að stefnandi útbjó sjálf ,að beiðni forstjóra, starfslýsingu fyrir starfsitt auk þess sem haldnir voru nokkrir fundir án þess að samkomulag næðist.Þann26. október 2015, ritaði forstjóri Útlendingastofnunar undir nýjan tímabundinnráðningarsamning fyrir stefnanda sem gilda átti frá 1. nóvember 2015 til og með31. desember 2015. Stefnandi tók sér frest til ákvörðunar um undirritun. Þann4. nóvember 2015, hafnaði stefnandi því að undirrita drög að framangreindumsamningi þar sem að hennar mati var útséð um það að Útlendingastofnun myndiverða við kröfum hennar um hækkun launaliðar. Degi áður, eða 3. nóvember 2015,hafði stefnanda verið tilkynnt af forstjóra að hún yrði að taka afstöðu tilþess hvort hún ætlaði að undirrita samninginn eða ekki. Í framhaldi af þessusendi starfsmannastjóri Útlendingastofnunar tölvupóst til stefnanda þar semfram kom að litið væri svo á að ráðningu hennar væri lokið frá og með 5.nóvember 2015 og bæri henni að skila lyklum og öðrum munum sem tilheyrðustofnuninni. Stefnandi sendi tölvupóst í framhaldi af því þar sem fram komusjónarmið hennar um að ekki hefði verið um tímabundinn ráðningarsamning að ræðaog miða ætti uppsögn við næstu mánaðamót á eftir, auk þess sem hún ætti rétt álaunum í uppsagnarfresti. Þann25. nóvember 2015 barst Útlendingastofnun bréf frá lögmanni stefnanda, þar semkrafist var launa í uppsagnarfresti auk leiðréttingar á launum fyrir þann tímasem stefnandi hefði starfað hjá Útlendingastofnun. Var þeirri kröfu gerð nánariskil með bréfi lögmanns stefnanda dags. 17. desember 2015. Með bréfiÚtlendingastofnunar, dags. 21. desember 2015, var kröfum stefnanda hafnað ogaftur í bréfi stofnunarinnar dags. 25. janúar 2016, en í því bréfi komjafnframt fram að stefnanda yrðu greiddar 75.805 krónur vegna afturvirkralaunaleiðréttinga fyrir tímabilið frá 7. apríl 2015 til 31. maí 2015. Þá liggurfyrir að stefnanda voru greidd laun fyrir nóvembermánuð 2015 og að laun fyrirdesembermánuð 2015 að fjárhæð 487.355 krónur voru greidd þann 1. október 2016.Meðbréfi, dags. 31. mars 2016, var Útlendingastofnun tilkynnt af hálfu lögmannsstefnanda að næðist ekki sátt í málinu yrði farið með ágreining aðila fyrirdómstóla.Ímálinu liggja meðal annars fyrir nefndir ráðningarsamningar og drög aðráðningarsamningum, tölvupóstsamskipti milli aðila, tilvísuð bréf, drög aðstarfslýsingu, launaseðlar stefnanda, stofnanasamningur milli aðildarfélaga BHMog Útlendingastofnunar um reglur um röðun starfa, kjarasamningur Fræðagarðs ogfjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, og frétt af kjarnanum.is.Fyrirdóminn komu og gáfu skýrslu, stefnandi, Kristín Völundardóttir, forstjóriÚtlendingastofnunar, Þorsteinn Gunnarsson, staðgengill forstjóra, FríðaArnardóttir starfsmannastjóri, Halldór Karl Valdimarsson, framkvæmdarstjóriþjónustuskrifstofu stéttarfélags Fræðagarðs, og Elfa Dögg S. Leifsdóttirsálfræðingur. IIMálsástæður og lagarök stefnandaStefnanditelur að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti brotið gegn sér með þvíað slíta ráðningarsambandi aðila. Engar forsendur hafi verið að lögum eðasamkvæmt kjarasamningi til þess að segja stefnanda upp störfum. Sé sú ákvörðunjafnframt ógild að stjórnsýslurétti og hafi stefndi með því bakað stefnandafjár- og miskatjón, sem stefndi beri fébótaábyrgð á. Einnig sé stór hluti kröfustefnanda samningsbundin krafa um greiðslu launa í uppsagnarfresti aukleiðréttingar launa á því tímabili sem hún hafi starfað fyrir stefnda.Stefnandibyggir á því að ráðningarsamband hennar hafi verið ótímabundið, enda hafienginn tímabundinn ráðningarsamningur verið til staðar eftir að tímabundnumsamningi hafi lokið þann 6. júlí 2015. Heimilt hafi verið samkvæmt lögum um tímabundnaráðningu starfsmanna nr. 139/2003, sbr. 2. mgr. 5. gr., að gera nýjanráðningarsamning sem tæki við af fyrri samningi, enda hefði þá nýr samningurkomist á milli aðila innan sex vikna frá lokum þess fyrri. Þetta hafi ekkiverið gert og stefnandi hafi starfað áfram hjá stefnda allt fram að uppsögn íbyrjun nóvember 2015. Með þessum hætti hafi ótvírætt tekið við ótímabundinnsamningur. Megi leiða framangreint af almennum reglum vinnuréttar, sbr. einniginntak laga nr. 139/2003 og þeirrar meginreglu sem fram komi í 1. mgr. 41. gr.laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, um aðríkisstarfsmenn skuli ráðnir ótímabundið. Ráðningarsambandi aðila hafi því ekkiverið sagt upp með lögmætum fyrirvara sem væri þrír mánuðir, þar sem við uppsögnhafi enginn tímabundinn samningur verið til staðar. Vegna þessa ætti stefnandirétt á launum í uppsagnarfresti í þrjá mánuði, frá 1. desember 2015 að telja,en laun fyrir nóvembermánuð ættu ekki að reiknast sem hluti þess. Stefnanditelur að ekki hafi verið tilefni til að segja henni upp með þeim hætti sem gertvar. Hafi stefndi ekki getað bundið enda á ótímabundið ráðningarsamband aðilanema skilyrði laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins væri uppfyllt.Stefnandi hafi ekki brotið af sér í starfi eða fengið áminningu og þá hafiuppsögnin ekki átt rót að rekja til niðurskurðar eða hagræðingar í rekstri.Uppsögn ráðningarsambandsins hafi verið án lögmætrar ástæðu þar sem forsendurhafi verið rangar og ógildar. Þá sé ljóst að það hafi ekki verið stefnandi semsleit ráðningarsambandi aðila eins og stefndi haldi fram. Að mati stefnandahafi henni án nokkurs fyrirvara verið sagt upp störfum þar sem hún hafi ekkiskrifað undir drög að ráðningarsamningi. Ekkert tilefni hafi verið til slíkraruppsagnar og engin sök af hálfu stefnanda skv. vinnurétti sem réttlætt getislíkar íþyngjandi aðgerðir. Hafi engin þeirra atvika sem nefnd eru í IX. kaflalaga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins átt sér stað semréttlæti þá fyrirvaralausu uppsögn. Stefnanditelur að brotin hafi verið ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og óskráðarreglur stjórnsýsluréttar og uppsögnin hafi verið í andstöðu við góðastjórnsýsluhætti. Ákvörðun stefnda sé því hvort tveggja ógild að efni og formi,skv. eftirfarandi málsástæðum:Brotgegn lögmætisreglunni, þar sem ákvörðun stefnda um uppsögn hafi brotið gegnákvæðum laga nr. 70/1996 og stjórnsýslulögum.Ákvörðunstefnda hafi verið ómálefnaleg þar sem ekki verði séð að réttlætanlegt hafiverið að segja stefnanda upp störfum. Með því hafi verið brotið í bága viðóskráða réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Við uppsögn á ráðningarsamningi skv.43. gr. laga nr. 70/1996 sé stefndi bundinn sem stjórnvald af þeirri óskráðumeginreglu stjórnsýsluréttar að byggja ákvarðanir sínar á málefnalegumsjónarmiðum. Þurfi stefndi að geta réttlætt og rökstutt nauðsyn þess að segjastefnanda upp störfum en það hafi hann ekki gert.Brotiðhafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skv.ákvæðinu skal tryggt að íþyngjandi ákvarðanir verði ekki teknar nema því aðeinsað það sé nauðsynlegt og markmiði sem að er stefnt verði ekki náð með öðru ogvægara móti. Þannig hefði mátt komast hjá uppsögn með vægari úrræðum. Samkvæmt13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skuli aðili máls eiga andmælarétt áður enstjórnvald taki ákvörðun, en ekki hafi verið gætt að þeim rétti stefnanda.Stefnandibyggir á því að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Með ólögmætri uppsögn hafi stefndi mismunað stefnanda réttindalegaí uppsagnarkjörum í samanburði við aðra starfsmenn stefnda sem einnig hafinotið ótímabundinnar ráðningar eins og stefnandi.Í aðalkröfusinni krefst stefnandi bóta vegna vangreiddra launa í uppsagnarfresti, bótafyrir ólögmæta uppsögn, miskabóta og bóta vegna leiðréttingar launa. Stefnandigerir kröfu um greiðslu launa í uppsagnarfresti, í þrjá mánuði, frá 1. desember2015 að telja. Bætur fyrir ólögmæta uppsögn skuli ákvarða að álitum. Stefnandikrefst bóta miðað við 18 mánaða laun í fyrra starfi til samræmis viðdómaframkvæmd. Rökstyður stefnandi kröfu sína með því að hún búi að sérhæfðrimenntun og starfsreynslu sem nýtist eingöngu í málefnum sem hún hafi sinnt hjáÚtlendingastofnun og hafi meðal annars sinnt þeim verkefnum erlendis. Tækifæristefnanda til þess að nýta menntun sína og reynslu sé mjög takmörkuð hérlendis.Stefnandi hafi verið atvinnulaus og tekjulaus í framhaldi af uppsögn stefnda.Heildartjón stefnanda skv. þessum lið nemi 18 mánaðarlaunum, eða 18 x 854.450,samtals 15.380.100 krónum að meðtöldum bótum í þrjá mánuði vegna launa íuppsagnarfresti. Stefnandikrefst miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna. Til stuðnings þeirri kröfu ervísað til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hafi uppsögnin veriðstefnanda sérlega íþyngjandi og bakað henni andlegt tjón, rýrt starfsheiðurhennar og jafnframt álit annarra á henni. Jafnframt verði að hafi í huga þaðandlega tjón sem stefndi hafi valdið stefnanda með því að skirrast við að faraað lögum. Þá hafi aðgerðir stefnda skaðað verulega möguleika stefnanda á því aðgeta fundið sér annað starf við hæfi. Hafi þetta falið í sér ólögmæta meingerðgegn æru og persónu stefnanda. Stefnandikrefst leiðréttingar launa fyrir það tímabil sem hún hafi starfað fyrirÚtlendingastofnun. Fái krafa hennar stoð í þeim kjörum sem stefnanda voru ætluðsamkvæmt stofnanasamningi Útlendingastofnunar og stéttarfélags þess semstefnandi tilheyri, eða Fræðagarðs. Sé sá stofnanasamningur frá árinu 2007 ogenn í fullu gildi. Hafi stefnda borið við ákvörðun um launagreiðslur tilstefnanda að fara að ákvæðum þess samnings. Gerir stefnandi þá kröfu að launhennar verði leiðrétt frá upphafi starfs og fram til starfsloka miðað viðlaunaflokk 10-8 á því tímabili og sem væri í samræmi við starfslýsingu ogmenntun skv. stofnanasamningi. Sú starfsheitalýsing sem samkvæmtstofnanasamningi hefði best átt við starf stefnanda væri „Stjórnandi 2“.Samkvæmt því ætti stefnandi að lágmarki að raðast í launaflokk 09 ogviðbótarmenntun vegna MA prófs ætti að meta sem 5% hækkun skv. launatöflu eðaeinum launaflokki. Einnig gerir stefnandi kröfu um að átta álagsflokkar skv.stofnanasamningi bætist við launakröfuna. Til viðbótar þessu telur stefnandi aðvangreidd hafi verið til hennar yfirvinna fyrir sama tímabil. Ístefnu er yfirlit yfir greidd laun stefnanda á tímabilinu 7. apríl 2015 til 30.nóvember 2015, samtals 6.140.844 krónur m.v. launaröðun 08-3. Stefnandi gerir þákröfu að stefnda verði gert að greiða henni mismun þeirra launa og þeirra launsem henni hafi borið miðað við laun í flokki 10-8. Samkvæmt því yfirliti hefðistefnanda átt að fá 8.662.221 krónu greidda í laun fyrir sama tímabil. Krafa umleiðréttingu launa væri því 8.662.221-6.140.844, samtals 2.521.377 krónur. Höfuðstóllaðalkröfu stefnanda er 20.901.477 krónur, 15.380.100 krónur vegna ólögmætraruppsagnar og launa í uppsagnarfresti, 3.000.000 króna vegna miska og 2.521.377krónur vegna leiðréttingar launa. Ívarakröfu krefst stefnandi 18.380.100 króna úr hendi stefnda. Miðast krafan viðfjárhæð sem svari til bóta fyrir ólögmæta uppsögn að meðtöldum þriggja mánaðauppsagnarfresti ótímabundins ráðningarsambands og til miskabóta. Stefnandigerir þrautavarakröfu um greiðslu á 5.084.727 krónum úr hendi stefnda. Miðistkrafan við fjárhæð sem svari til bóta fyrir vangreidd laun þriggja mánaða íuppsagnarfresti ótímabundins ráðningarsambands, 2.563.350 krónur, ogleiðréttingar launa á meðan stefnandi starfaði fyrir stefnda, 2.521.377 krónur.Stefnandigerir þrautaþrautavarakröfu um greiðslu á 2.563.350 krónum úr hendi stefnda.Miðist krafan við fjárhæð sem svari til bóta fyrir vangreidd laun þriggjamánaða í uppsagnarfresti ótímabundins ráðningarsambands.Íöllum tilfellum krefst stefnandi dráttarvaxta af framangreindum fjárhæðum fráútgáfu stefnu, 21. júní 2016, sbr. ákvæði 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og íöllum tilfellum að teknu tilliti til innborgunar, 487.355 krónur.Umlagarök er vísað til framangreinds en auk þess er vísað til almennra reglnasamninga- og kröfuréttar, vinnuréttar og stjórnsýsluréttar. Vísað er til ákvæðalaga nr. 139/2003, um tímabundna ráðningu starfsmanna, stjórnsýslulaga nr.37/1993, laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, laganr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, til orlofslaga nr. 30/1987og til ákvæða kjara- og stofnanasamnings Fræðagarðs við Útlendingastofnun.Vísað er til réttarreglna og sjónarmiða EES-réttar og þjóðaréttar, sérstaklegatil samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og laga um EES nr. 2/1993, auk laganr. 21/1994 og samnings EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar ogdómstóls. Þá er ennfremur vísað til afleiddra gerða EES-samningsins, m.a. tiltilskipunar ESB nr. 1999/70/EB, um rammasamninginn um tímabundna ráðningu semETUC, UNICE og CEEP hafa gert. Stefnandi vísar einnig til almennuskaðabótareglunnar og til 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Dráttarvaxta er krafist í samræmi við ákvæði 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,sbr. einnig 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. þeirra laga. Krafanum málskostnað styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991,aðallega 129. og 130. gr. Krafan um virðisaukaskatt af málskostnaði byggir álögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, og er óskað eftir því að tillit verðitekið til þess við ákvörðun málskostnaðar. IIIMálsástæður og lagarök stefndaStefndimótmælir kröfugerð og málsástæðum stefnanda í heild sinni. Hafi það veriðstefnandi sjálf sem hafi sagt upp ráðningarsamningi við stefnanda og ekki hafiverið um ótímabundna ráðningu að ræða eftir 7. júlí 2015 eins og stefnandihaldi fram. Stefnanda hafi við lok tímabundins ráðningarsamnings þann 6. júlí2015, verið boðinn nýr tímabundinn ráðningarsamningur með gildistíma frá 7.júlí 2015 til og með 30. september 2015 með sömu launakjörum og fyrri samningurhafi kveðið á um eftir leiðréttingu eða launaflokk 08-3. Það hafi hins vegarverið stefnandi sem hafi neitað að undirrita þann nýja ráðningarsamning þar semhún hafi talið sig eiga rétt á hærri launum fyrir störf sín samkvæmtstofnanasamningi Fræðagarðs og Útlendingastofnunar. Vegna veikinda forstjóransog sumarleyfa hafi orðið að samkomulagi með aðilum að fresta viðræðum umlaunaþáttinn þar til forstjórinn kæmi aftur til starfa. Hafi stefnandi ekkigert neinar athugasemdir við þá tilhögun og sinnt starfi sínu á fyrrgreindumlaunakjörum út gildistíma hins nýja tímabundna samnings. Stefnandahafi í lok október 2015 verið boðinn nýr tímabundinn samningur út árið og þá íhærri launaflokki eða 09-3. Með þeirri launahækkun hafi stefndi talið sig veraað koma til móts við stefnanda og launakröfur hennar, innan þess ramma semstefnda sé markaður samkvæmt kjara- og stofnanasamningi, launastefnustofnunarinnar og fjárheimildum. Hafi þau launakjör stefnanda verið langtumfram lágmarkskjör samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og stefnanda veriðgrunnraðað í efsta lag skipurits stofnunarinnar sem „Stjórnandi 1“. Enn á nýhafi það hins vegar verið stefnandi sem hafi neitað að skrifa undirráðningarsamning og þar með starfstilboð stofnunarinnar. Hafi stefndi tjáðstefnanda, bæði munnlega á fundum og í tölvupósti að ef stefnandi sæi sér ekkifært að gangast að starfstilboðinu, yrði litið svo á að um höfnun ástarfstilboði væri að ræða og að stefnandi segði í raun starfi sínu hjáÚtlendingastofnun lausu. Hafi sá skilningur stefnda komið berlega í ljós ítölvupóstssamskiptum við stefnanda 3. og 4. nóvember 2015. Að mati stefnda séljóst að tímabundin ráðning stefnanda hafi varað frá 7. apríl 2015 til 4.nóvember 2015.Stefndikveður það mat sitt að með því að stefnandi hafi haldið áfram starfi sínu hjáÚtlendingastofnun þrátt fyrir að neita að undirrita hinn tímabundnaráðningarsamning dags. 7. júlí 2015, með gildistíma til 30. september sama ár,hafi stefnandi í raun samþykkt hinn nýja tímabundna ráðningarsamning meðfyrirvara um launakjör. Við þá neitun stefnanda hafi ekki komist á ótímabundiðráðningarsamband milli aðila eins og stefnandi haldi fram, heldur hafi verið umframlengingu á tímabundinni ráðningu stefnanda að ræða. Þegar stefnandi hafisvo ítrekað neitað að samþykkja nýtt tilboð stefnda um tímabundna ráðningu hafistefndi ekki getað túlkað þá neitun með neinum öðrum hætti en að stefnandisegði starfi sínu lausu frá þeim tíma er endanleg neitun barst stefnda þann 4.nóvember 2015. Þá verði til þess að líta að stefnandi hafi aldrei lagt framnein gagntilboð.Stefndibendir á að í 2. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins, sé heimilt að ráða starfsmann til starfa tímabundið og aðunnt sé að taka fram í ráðningarsamningi að segja megi slíkum samningi upp afhálfu annars hvors aðila áður en ráðning falli sjálfkrafa úr gildi við loksamningstíma. Hafi slík árétting verið í þeim samningum sem gerðir voru viðstefnanda. Stefndi vísar einnig til 42. gr. laga nr. 139/2003 um tímabundnaráðningu starfsmanna, þar sem fram komi að gera skuli skrifleganráðningarsamning milli forstöðumanns stofnunar og starfsmanns, þar sem meðalannars komi fram ráðningarkjör. Heimild til að gera tímabundnaráðningarsamninga sé aðeins með þeim takmörkunum að hún skuli aldrei varalengur en í tvö ár samfellt. Að mati stefnda sé ljóst að ekki hafi liðið nemarúmar tvær vikur frá því að ráðningarsamningur sá sem var með gildistíma til30. september 2015 hafi runnið út, þar til stefnanda hafi verið boðinn nýrtímabundinn samningur. Því sé ekki um það að ræða að ótímabundin ráðning hafikomist á milli aðila. Alltaf hafi verið ljóst, alveg frá upphafi ráðningarstefnanda, að um tímabundna ráðningu hafi verið að ræða og að til stæði aðframlengja þá tímabundnu ráðningu á meðan stefnandi starfaði hjá stefnda, endahafi verið um tímabundið verkefni að ræða sem ekki hafi verið ráðgert að mynditaka lengri tíma en tvö ár. Stefnandi hafi því ekki haft réttmætar væntingartil þess að hljóta ótímabundna ráðningu hjá stefnda. Stefndimótmælir túlkun stefnanda á 2. mgr. 5. gr. laga nr. 139/2003, um tímabundnaráðningu starfsmanna, um að hafi ekki verið gerður nýr tímabundinn samningurinnan sex vikna, sé komið á ótímabundið ráðningarsamband. Fráleitt sé að matistefnda að túlka ákvæðin þannig að stefnandi geti knúið á um ótímabundiðráðningarsamband með því einu að neita ítrekað að skrifa undir tímabundinnráðningarsamning, jafnvel eftir að stefndi hafi gert sitt besta til að koma tilmóts við launakröfur hennar. Stefndihafnar því að stefnanda hafi verið sagt upp störfum með ólögmætum hætti. Þaðhafi verið ákvörðun stefnanda sjálfrar að slíta ráðningarsambandi sínu viðstefnda, eins og henni hafi verið heimilt skv. 2. mgr. 41. gr. laga nr.70/1996, þegar hún hafi ítrekað neitað að samþykkja þau launakjör sem hennihafi boðist. Stefnandi hafi því í raun sjálf hafnað atvinnutilboði stefnda. Ítímabundnu ráðningarsambandi sé heimilt að semja um eins mánaðar uppsagnarfrest.Um það hafi verið samið og stefnandi nýtt sér þann rétt. Stefndi hafi hinsvegar hafnað vinnuframlagi stefnanda á þeim uppsagnarfresti eins og heimild sétil og greitt stefnanda laun út nóvember mánuð 2015. Þá hafi stefnanda þann 1.október sl. verið greidd laun fyrir desembermánuð 2015. Afhálfu stefnda er fullyrðingum stefnanda um brot á reglum stjórnsýslulaga nr.37/1993 og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar hafnað sem röngum. Þar semstefnandi hafi sjálf sagt upp störfum sé ekki um það að ræða að ákvæðistjórnsýslulaga hafi komið til álita við þá uppsögn. Stefndi hafi tekið viðhöfnun á atvinnutilboði og ekki lagt fram gagntilboð. Stefndi gæti því ekkihafa brotið gegn lögmætis-, réttmætis, meðalhófs- og jafnræðisreglustjórnsýslulaga. Andmælaréttur komi heldur ekki til álita þar sem ekki hafiverið um stjórnsýsluákvörðun að ræða og í raun hafi stefnandi notið þess réttarmeð því að hún kaus að hafna atvinnutilboði stefnda. Þá geti jafnræðisreglastjórnsýslunnar ekki átt við um samanburð á launakjörum stefnanda sem hafiverið með tímabundinn ráðningarsamning og annarra með ótímabundnaráðningarsamninga.Stefndihafnar sérstaklega þeirri kröfu að stefnandi eigi rétt á leiðréttingu launafyrir þann tíma sem hún hafi starfað hjá stefnda. Við mat sitt miði stefnandivið eigin útfærslu á starfslýsingu, ábyrgð og verkefnum og frammistöðu sem hafialdrei verið samþykkt af stefnda. Það sé ekki á hendi stefnanda að ákveðalaunaröðun sína heldur sé það byggt á starfsgreiningu og mati stofnunarinnar ogsé því á forræði hennar. Ljóst sé að stefnanda hafi verið boðin umtalsverthærri launakjör en sem nemi lágmarkslaunum samkvæmt stofnanasamningi fyrirumrætt starf. Stefnandi hafi ekki vísað ágreiningi sínum til samstarfsnefndarlíkt og henni hafi verið heimilt samkvæmt grein 11.4.3.2 í kjarasamningiFræðagarðs og fjármála- og efnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs og verði stefnandiað bera hallann af því. Kröfusína um málskostnað styður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IVNiðurstöðurGerðurvar tímabundinn ráðningarsamningur til þriggja mánaða milli stefnanda ogÚtlendingastofnunar þann 14. apríl 2015, og rann samningurinn út þann 6. júlí2015. Óumdeilt er að stefnandi starfaði áfram eftir að sá ráðningarsamningurrann út og allt fram til 5. nóvember 2015, án þess að stefnandi skrifaði undirráðningarsamning eftir 6. júlí 2015. Ískýrslum fyrir dómi af Kristínu Völundardóttur, forstjóra Útlendingastofnunar,Þorsteini Gunnarssyni, staðgengli forstjóra, og Fríðu Breiðfjörð Arnardótturstarfsmannastjóra, kom fram að alltaf hefði legið fyrir að ráðning stefnandahafi átt að vera tímabundin, enda hafi verið um tímabundið tilraunaverkefni aðræða sem stefnandi sinnti. Bar forstjórinn að Útlendingastofnun hefði í febrúareða mars 2015 fengið heimild frá ráðuneyti til þess að ráða tímabundið í tvöstöðugildi vegna verkefna tengdum hælisleitendum, en óvissa hefði verið hvortverkefnin yrðu áfram hjá Útlendingastofnun. Þegar ráðið hafi verið í stöðustefnanda hafi framangreint legið ljóst fyrir og stefnandi verið upplýst umþað. Vonir hefðu hins vegar staðið til þess að hægt yrði að veita henni faststarf frá áramótum 2015-2016, ef þá hefði legið fyrir að Útlendingastofnun ættiað sinna þeim verkefnum samkvæmt lögum, en það lægi ekki enn fyrir. Stefnandikvaðst fyrir dómi ekki hafa verið upplýst um að starf hennar hafi veriðtilraunaverkefni og hafi hún gert ráð fyrir því að eftir þriggja mánaða reynsluá tímabundnum ráðningarsamningi fengi hún ótímabundna ráðningu. Taldi stefnandií skýrslu sinni fyrir dómi að ótímabundinn samningur hefði tekið við þegar þann7. júlí 2015, og aðeins hafi þá verið eftir að gera starfslýsingu og semja umlaunaliðinn.Ígögnum málsins liggja fyrir drög að ráðningarsamningi, dags. 7. júlí 2015,undirrituð af Þorsteini Gunnarssyni, staðgengli forstjóra, en óundirrituð afhálfu stefnanda. Þorsteinn upplýsti fyrir dómi að sá samningur hefði veriðlagður fyrir stefnanda þann 6. eða 7. júlí 2015 en stefnandi hefði neitað aðundirrita hann vegna óánægju með þá launaröðun sem fram kæmi í samningnum.Hefði orðið að munnlegu samkomulagi milli þeirra, að hann taldi, að stefnandihéldi áfram störfum á þeim launakjörum sem kveðið væri á um í þeim samningi, enumræða um frekari launakjör yrðu að bíða komu forstjóra. Hafi stefnandi ekkinefnt við hann við það tækifæri að hún teldi að kominn væri á ótímabundinnráðningarsamningur. Í skýrslu forstjóra og starfsmannastjóra fyrir dómi komeinnig fram að aldrei hefði komið fram í viðtölum þeirra við stefnanda aðstefnandi hefði talað um að henni bæri ekki að undirrita tímabundinnráðningarsamning, þar sem ótímabundið ráðningarsamband væri þegar komið á.Hefðu viðræður og samskipti þeirra á milli verið um launakjör stefnanda,starfslýsingu og undirritun tímabundins ráðningarsamnings.Ekkerthefur komið fram sem styður þann framburð stefnanda að hún hafi mátt gera ráðfyrir því að sjálfkrafa tæki við ótímabundin ráðning í framhaldi af þriggjamánaða tímabundinni ráðningu eða að samið hafi verið á þá leið. Gögn málsinsbenda til hins gagnstæða, enda var lagður fyrir stefnanda til undirritunar, nýrtímabundinn ráðningarsamningur um leið og gildistíma eldri samnings lauk.Verður ekki séð að stefnandi hafi gert athugasemdir við að henni hafi þá veriðboðinn nýr tímabundinn samningur, heldur hafi athugasemdir hennar snúið aðlaunalið samningsins og hún neitað að skrifa undir vegna þess. Vegna þeirrarneitunar stefnanda, og þar sem staðgengill forstjóra taldi sig ekki geta samiðum hærri laun en tilgreind voru í samningnum, var gerður munnlegur samningur umað stefnandi héldi áfram störfum þar til forstjórinn kæmi úr leyfi. Starfaðistefnandi í samræmi við þann samning, án frekari athugasemda að séð verður.Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að sá munnlegi samningur sem báðirmálsaðilar telja að hafi komist á, hafi átt að vera um annað en þá lá fyrir aðundirrita, þ.e. tímabundinn ráðningarsamning. Niðurstaðadómsins samkvæmt framangreindu er að þann 7. júlí 2015, hafi komist á munnlegurtímabundinn ráðningarsamningur, með gildistíma frá þeim degi til og með 30.september 2015, með fyrirvara af hálfu stefnanda um laun.Meginreglanum ráðningar opinberra starfsmanna eru ótímabundnar ráðningar en heimild er tiltímabundinna ráðninga í 2. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, enda vari sú ráðning ekki lengur en tvö ár, sbr.og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 139/2003, um tímabundna ráðningu starfsmanna. Ekkireynir á tímaskilyrði nefnds ákvæðis. Af 2. gr. laga nr. 139/2003 verður ráðiðað hlutlægar ástæður skuli ráða við ákvörðun um tímabundnar ráðningar. Í málinuhefur ekki annað komið fram en að ráðning stefnanda hafi verið vegna tímabundinnaheimilda til handa Útlendingastofnun til að ráða tvo starfsmenn, og hafi þvíhlutlægar ástæður ráðið því að stefnanda var boðinn tímabundinnráðningarsamningur.Áþví er byggt af hálfu stefnanda, með vísan til 2. mgr. 5. gr. laga nr.138/2003, um tímabundna ráðningu starfsmanna, að þar sem ekki hafi verið gengiðfrá ráðningarsamningi við stefnanda þegar eldri tímabundin ráðning rann út þann6. júlí 2015, hafi sex vikum síðar sjálfkrafa komist á ótímabundinnráðningarsamningur. Með vísan til fyrrgreindrar niðurstöðu dómsins um að þann7. júlí 2015 hafi komist á tímabundinn ráðningarsamningur, kemur nefndmálsástæða stefnanda ekki til álita, enda var sá ráðningarsamningur gerðurinnan sex vikna frá lokum eldri samnings.Þegarmunnlegum ráðningarsamningi lauk 30. september 2015, var ekki gengið frá nýjumsamningi, hvorki munnlega né skriflega að því er séð verður. Gögn málsins bendaekki til þess að þá hafi staðið til að ráða stefnanda ótímabundið, enda eins ogfyrr, var nýr skriflegur tímabundinn ráðningarsamningur lagður fyrir stefnandaþann 26. október 2015 til undirritunar. Tölvupóstur stefnanda, dags. 4.nóvember 2015, sem sendur var til forstjóra og starfsmannastjóra styður einnigþá niðurstöðu, en þar kom fram að stefnandi óskaði lagfæringar á launakjörum enengar athugasemdir voru um að sá samningur væri tímabundinn. Samkvæmt þessuliðu fimm vikur frá því að tímabundinn munnlegur ráðningarsamningur rann útþann 30. september 2015 og þar til starfi stefnanda lauk. Eiga ákvæði 2. mgr.5. gr. laga nr. 138/2003 því heldur ekki við umrætt tímabil, þar sem á þvítímabili var hvorki framlengdur eldri samningur né gerður nýr tímabundinnsamningur innan sex vikna frá lokum eldri samnings.Stefnandihefur að mati dómsins ekki sýnt fram á að ótímabundið ráðningarsamband hafikomið á skv. framangreindu, á því tímabili sem hún starfaði hjáÚtlendingastofnun.Ínefndum tölvupósti stefnanda dags. 4. nóvember 2015, kom fram, að þar sem útséðværi að Útlendingastofnun myndi gera bragarbót á samningsdrögunum, gætistefnandi ekki undirritað þau. Degi áður hafði forstjóri Útlendingastofnunarsagt í tölvupósti til stefnanda að ráðningarsamningurinn væri ekkisamningsatriði, annað hvort myndi stefnandi samþykkja drögin eða ekki ogafstaða stefnanda yrði að liggja fyrir í lok þess dags. Útlendingastofnun leitsvo á að framangreint svar stefnanda væri höfnun á starfstilboði og væriráðningu stefnanda því lokið frá og með 5. nóvember 2015. Að mati dómsinsverður svar stefnanda ekki túlkað með öðrum hætti en sem endanleg neitun hennará því að undirrita fyrirliggjandi ráðningarsamning og þar með uppsögn hennar áþví ráðningarsambandi sem báðir málsaðilar hafi talið vera í gildi. Sú afstaðastefnanda að hún hafi á þeim tíma verið komin með ótímabundna ráðningu komfyrst fram í framhaldi af þessum samskiptum. Samkvæmt2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 30/1993, gilda stjórnsýslulög um ákvarðanirstjórnvalda um réttindi og skyldur. Starfslok stefnanda verða skv.framangreindu ekki rakin til stjórnsýsluákvörðunar um uppsögn Útlendingastofnunará ótímabundinni ráðningu stefnanda. Eiga tilgreind ákvæði stefnanda tilstjórnsýslulaga og óskráðra reglna stjórnsýsluréttar þar af leiðandi ekki viðum starfslokin.Meðvísan til framangreinds verður að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um bæturfyrir fyrir ólögmæta uppsögn á ótímabundnum ráðningarsamningi, þriggja mánaðalaun í uppsagnarfresti, og fjár- og miskabætur.Stefnandigerir kröfu um leiðréttingu launa frá því að hún hóf störf þann 7. apríl 2015og fram til 30. nóvember 2015. Hafi hún fengið greitt skv. launaflokki 08-3 enátt rétt á launum skv. launaflokki 10-8. Stefnandi vísar kröfu sinni tilstuðnings til stofnanasamnings milli aðildarfélaga BHM og Útlendingastofnunarog kjarasamnings Fræðagarðs og til draga að starfslýsingu. Fyrirdóminn kom Halldór Karl Valdimarsson, framkvæmdarstjóri þjónustuskrifstofustéttarfélags Fræðagarðs. Í skýrslu hans fyrir dóminum kom fram að krafastefnanda um leiðréttingu launa hafi verið gerð í samráði við hann. Hafi krafastefnanda verið eðlileg og sanngjörn miðað við þá starfslýsingu sem stefnandihafi lagt fyrir hann og hann taldi að væri sama starfslýsing og lægi fyrir ímálinu. Aðspurt kom fram að ekki hefði verið leitað eftir afstöðuÚtlendingastofnunar til starfslýsingarinnar.Stefnandiútbjó fyrirliggjandi starfslýsingu að beiðni forstjórans. Í skýrslu forstjóransog starfsmannastjórans fyrir dómi kom fram að starfslýsingin, og ábyrgðsamkvæmt henni hefði ekki verið í neinu samræmi við það starf sem stefnandihafði í raun og því hefði starfslýsingunni verið hafnað og hún hafi ekki veriðlögð til grundvallar á starfi stefnanda. Þákom fram að starf stefnanda hafi ekki verið skilgreint í stofnanasamningi envið útreikning í launaflokk 08 hafi verið miðað við „Sérfræðing eða Fulltrúa 2“og stefnanda því verið grunnraðað í launaflokk 02. Í stofnanasamningi segirmeðal annars að „Fulltrúi 2“ sé starfsmaður sem hafi umsjón með ákveðnummálaflokkum eða verkefnum en vinni undir stjórn annarra. Fram kom í drögum aðráðningarsamningi, sem dagsettur var 26. október 2015, að stefnanda hafi veriðraðað eins og „Stjórnandi 1“ með grunnröðun í launaflokk 05, en með menntun ogreynslu stefnanda hafi hún átt að fara upp í launaflokk 09, miðað við auknaábyrgð sem þá hafi staðið fyrir dyrum. Ekki hafi staðið til að grunnraðastefnanda sem „Stjórnanda 2“, enda væru einungis sviðstjórar þar undir semstefnandi hafi ekki verið.Ekkier um það deilt að starf stefnanda hafi verið mikið og erfitt og hafi umfangþess stöðugt vaxið á þeim tíma sem stefnandi sinnti starfinu. Hins vegar verðurkrafa um leiðréttingu launa ekki byggð á einhliða drögum stefnanda aðstarfslýsingu fyrir starfið, enda var þeim drögum hafnað af vinnuveitanda áðurog fyrir dómi. Breytir engu þar um þótt álit stéttarfélags liggi fyrir, endavar það álit byggt á framangreindum drögum stefnanda. Afframangreindu virtu hefur stefnanda ekki tekist að færa sönnur á það að húneigi rétt á hærri launum fyrir það tímabil sem hún starfaði hjáÚtlendingastofnun, en ráðningarsamningar sögðu til um. Meðvísan til alls framangreinds verður að hafna öllum kröfum stefnanda í máliþessu. Réttþykir að málskostnaður falli niður. BogiHjálmtýsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DómsorðStefndi,Ríkissjóður Íslands, er sýkn af öllum kröfum stefnanda.Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 720/2013
|
Kærumál Dánarbú Opinber skipti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B og C um að A skyldi greiða dánarbúi D leigu vegna afnota af fasteign frá því búið var tekið til opinberra skipta og þar til A skilaði lyklum að eigninni. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að B og C hefðu ekki sýnt fram á að komist hefði á samningur um leigu á fasteigninni. Þá hefðu þau ekki fært haldbær rök fyrir því að A yrði krafin um greiðslu á grundvelli almennra reglna um ólögmæta auðgun þegar af þeirri ástæðu að ósannað væri að dánarbúið hefði orðið fyrir tjóni vegna nota A af fasteigninni. Þá stoðaði ekki að vísa til til 104. gr. laga nr. 20/1991 þar sem hún gilti um opinber skipti til fjárslita milli hjóna og ætti því ekki við í málinu. Hafnaði Hæstiréttur því kröfum B og C.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2013, sem barst héraðsdómi 4. nóvember sama ár og réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. október 2013, þar sem sóknaraðila var gert að greiða dánarbúi D 4.387.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. maí 2013 til greiðsludags. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar kærðu úrskurðinn fyrir sitt leyti 13. og 14. nóvember 2013. Þeir krefjast þess aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða dánarbúinu 8.533.929 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Til vara krefjast þeir þess að við endanlega úthlutun úr dánarbúinu komi 8.533.929 krónur til frádráttar arfshluta sóknaraðila. Að þessu frágengnu krefjast varnaraðilar staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í öllum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I Varnaraðilar krefjast aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða dánarbúi D leigu vegna afnota fasteignarinnar nr. [...] við [...] í Reykjavík frá því búið var tekið til opinberra skipta 2. febrúar 2009 þar til sóknaraðili skilaði lyklum að húsinu 16. febrúar 2010. Í málinu liggur fyrir fundargerð skiptafundar í dánarbúinu 1. júlí 2009. Þar var bókað að skiptastjóri áréttaði fyrirspurn til sóknaraðila um hvaða leiguverð hún hefði í huga hygðist hún búa áfram í umræddri fasteign. Eftir að dánarbúið var tekið til opinberra skipta var eignin sett í sölumeðferð. Hinn 25. september 2009 kom fram tilboð í eignina, sem samþykkt var af dánarbúinu, en sú sala gekk ekki eftir. Eignin var síðan seld 21. janúar 2011, en ekki tilbúin til afhendingar fyrr en í lok mars sama ár. Hinn 7. desember 2012 óskaði skiptastjóri dánarbúsins með tölvubréfi til lögmanns sóknaraðila eftir rökstuddri afstöðu sóknaraðila til þeirrar kröfu varnaraðilans B að hin fyrrnefnda greiddi leigu fyrir afnot sín af fasteigninni. Lögmaður sóknaraðila svaraði fyrirspurninni samdægurs, þar sem kröfu varnaraðilans var hafnað. Í svarinu kom meðal annars fram að sóknaraðili hafi átt lögheimili á eigninni í um tíu ár áður en móðir hennar féll frá og annast þarfir hennar. Frá því að bú móður hennar var tekið til opinberra skipta hafi eignin í raun verið í umráðum skiptastjóra sem hafi haft aðgang að henni. Þrátt fyrir að eiginleg skil á lyklum færu ekki fram fyrr en á árinu 2010 hafi sóknaraðili ekki búið þar. Á hinn bóginn hafi munir dánarbúsins og hennar, eins og annarra erfingja, verið geymdir þar. II Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 skal skiptastjóri dánarbús tafarlaust gera ráðstafanir til að tryggja varðveislu eigna búsins og taka ef með þarf við umráðum þeirra eða umsjón með þeim, nema hann telji hættulaust að munir búsins verði áfram í vörslu annarra, enda lýsi vörslumaður þá yfir að hann sé fús til að gæta þeirra áfram á eigin áhættu. Þá segir í 1. mgr. 67. gr. laganna að meðan á opinberum skiptum stendur fari skiptastjóri með forræði dánarbúsins og sé hann einn bær um að ráðstafa hagsmunum og svara fyrir skyldur þess. Jafnframt segir í sömu málsgrein að skiptastjóri komi fram af hálfu búsins fyrir dómi og geri samninga og aðra löggerninga í nafni þess. Í 1. mgr. 68. gr. sömu laga er síðan mælt fyrir um að skiptastjóri skuli þegar eftir skipun sína gera ráðstafanir um gagnkvæma samninga búsins og önnur atriði sem verða talin mikilvæg fyrir hagsmuni þess og þola ekki bið. Að lokum segir í 3. mgr. greinarinnar að ákveði skiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem búið kann að njóta eða geta notið, hvort sem það er gert samkvæmt ályktun skiptafundar eða ekki, geti erfingi gert það í eigin nafni til hagsbóta búinu hafi skiptastjóri ekki þegar skuldbundið það á annan veg. Í skýrslu skiptastjóra dánarbús D fyrir héraðsdómi kom fram að áðurnefnd fasteign hafi verið sett í sölu og væntingar verið um að hún seldist fljótlega. Á skiptafundi 1. júlí 2009 hafi verið rætt hvort sóknaraðili ætti að borga leigu og jafnframt hve há hún ætti að vera. Hins vegar hafi ekki verið unnt að leigja eignina út vegna þess mikla fjölda muna og annars innbús sem þar var og það því aldrei komið til greina. Jafnframt hafi verið ákveðið að hrófla ekki við innbúinu fyrr en búið væri að selja eignina. Svo sem áður greinir var eignin loks seld 21. janúar 2011, en ekki tilbúin til afhendingar fyrr en í lok mars sama ár. Sönnunarbyrði um að sóknaraðila beri að greiða dánarbúinu leigu vegna afnota af umræddri fasteign hvílir á varnaraðilum. Eins og áður var rakið lýsti skiptastjóri búsins því fyrir dómi að ekki hefði verið unnt að leigja eignina út eins og aðstæðum var háttað og að framan er lýst. Hafi það því aldrei komið til greina. Fær þessi ályktun skiptastjórans stoð í öðrum gögnum málsins, þar á meðal skráningu og verðmati muna tilheyrandi dánarbúinu, sem fram fór í apríl 2009 og ber með sér að innbúið hafi verið mjög mikið að vöxtum. Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðilar hafi ekki sýnt fram á að komist hafi á samningur milli dánarbúsins og sóknaraðila um leigu á fyrrnefndri fasteign. Þá hafa þeir ekki fært haldbær rök fyrir því að sóknaraðili verði krafin um greiðslu á grundvelli almennra reglna kröfuréttar um ólögmæta auðgun þegar af þeirri ástæðu að ósannað er að dánarbúið hafi orðið fyrir tjóni vegna nota sóknaraðila af eigninni. Að lokum stoðar varnaraðila ekki að vísa til stuðnings varakröfu sinni til 104. gr. laga nr. 20/1991 af þeim sökum að hún gildir um opinber skipti til fjárslita milli hjóna og á því ekki við hér. Samkvæmt framansögðu verður kröfum varnaraðila hafnað. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum varnaraðila, B og C, er hafnað. Varnaraðilar greiði sóknaraðila, A, óskipt 500.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 147/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Farbann
|
S, erlendur ríkisborgari búsettur á Íslandi, hafði verið ákærður fyrir skjalafals og fjársvik. Eins og málinu var komið, þótti ekki nægilega hafa verið sýnt fram á að þörf væri frekara gæsluvarðhalds S til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar málsins, en krafa um framlengingu gæsluvarðhalds var eingöngu studd við b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var úrskurður héraðsdóms um að S sætti gæsluvarðhaldi því felldur úr gildi, en hann þess í stað látinn sæta farbanni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Hjörtur Torfason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. apríl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 21. apríl nk. kl. 16:00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega, að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi, til vara að í stað gæsluvarðhalds verði honum gert að halda sig á ákveðnu svæði eða bönnuð brottför af landinu og til þrautavara að gæsluvarðhald verði stytt. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari, en hefur verið búsettur hér á landi um nokkurt skeið. Hinn 30. mars sl. var gefin út á hendur honum og Osaito Phamzet Iyorah ákæra fyrir skjalafals og fjársvik. Varnaraðili var handtekinn í Leifsstöð 22. febrúar sl., þar sem hann hugðist halda af landi brott. Hann hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 23. sama mánaðar. Af hálfu sóknaraðila er krafa um gæsluvarðhald nú eingöngu studd við b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Eins og málinu er nú komið hefur ekki nægilega verið sýnt fram á að þörf sé gæsluvarðhalds varnaraðila til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar þess. Verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi en varnaraðila bönnuð brottför af landinu samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991, eins og greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðila, Sixtusi Mbah Nto, er bönnuð brottför frá Íslandi allt til miðvikudagsins 21. apríl 1999 kl. 16:00.
|
Mál nr. 244/2013
|
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
|
Barnaverndarnefnd X krafðist þess að A yrði svipt forsjá dætra sinna B og C. Með sameiginlegri yfirlýsingu aðila var málið fellt niður en A hélt málskostnaðarkröfu sinni fyrir Hæstarétti til streitu. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður A fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. apríl 2013. Með bréfi 12. september sama ár féll áfrýjandi frá áfrýjun sinni, að öðru leyti en því að dómur gangi um málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er málið fellt niður. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eftir því sem segir í dómsorði. Dómsorð:
|
Mál nr. 761/2009
|
Bifreið Umferðarlög Skaðabótamál Vátrygging
|
P krafðist skaðabóta úr hendi K og S vegna tjóns sem hann varð fyrir er snjóflóð féll á bifreið K, sem var kyrrstæð, með þeim afleiðingum að hún færðist til hliðar þannig að P varð á milli hennar og annarrar bifreiðar. P höfðaði mál þetta á hendur K, eiganda bifreiðarinnar, og S, ábyrgðartryggjanda hennar. Talið var að eins og atvikum máls var háttað væru ekki skilyrði til þess að leggja hlutlæga bótaábyrgð á K og S á grundvelli umferðarlaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Óumdeilt er að bifreiðin UM 149 var kyrrstæð er snjóflóð féll á hana. Samkvæmt gögnum málsins, meðal annars ljósmyndum sem teknar voru á vettvangi, er ekki annað fram komið en að hún hafi vegna snjóflóðs kastast til hliðar á bifreiðina Í 5282 þannig að áfrýjandi varð á milli bifreiðanna með þeim afleiðingum sem lýst er í héraðsdómi. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Pálmi Ólafur Árnason, greiði stefndu Kristbjörgu Önnu Guðmundsdóttur og Sjóvá Almennum tryggingum hf. samtals 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2009. Mál þetta var höfðað 19. mars 2009 og dómtekið 24. Þ.m. Stefnandi er Pálmi Ólafur Árnason, Dalbraut 13, Hnífsdal. Stefndu eru Kristbjörg Anna Guðmundsdóttir, Sunnuhlið 19 C, Akureyri og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmd til greiðslu á 9.098.625 krónum með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 5. apríl 2006 til 2. ágúst 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað en til vara krefjast þau verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Krafa stefnanda á rætur að rekja til slyss sem hann varð fyrir 5. apríl 2006 þegar hann var í útkalli með Björgunarfélagi Ísafjarðar. vegna snjóflóða sem höfðu fallið í Súðarvíkurhlíð. Þegar, eða kl. 15.46, var tilkynnt um slysið til björgunarfélagsins sem gerði lögreglunni á Ísafirði viðvart. Í skýrslu lögreglu segir: „Björgunarsveitarmenn voru kallaðir út til að aðstoða fólk úr tveimur fólksbifreiðum sem sátu fastar á Súðavíkurhlíðinni milli snjóflóða, rétt innan við veggöngin í Arnarneshamri, milli snjóflóðaskilta 2 og 3. Fjórir björgunarsveitamenn lögðu af stað á björgunarsveitarbifreiðinni Jaki sem er með skráningarnúmerið Í-5282. Björgunarsveitarmennirnir í Í-5282 voru þeir Pálmi Árnason, Hafsteinn Sverrisson, Ari Jóhannsson og Guðjón Flosason. Bifreiðarnar sem voru fastar voru UZ-674 og UM-149. Sigríður Jónsdóttir var ökumaður UZ-674 og Noel Neis Orongan var ökumaður UM-149. Kristbjörg Anna Guðmundsdóttir og Ragna Heiðrún Guðmundsdóttir voru farþegar í UM-149. Á þessum tímapunkti var verið að loka Súðavíkurhlíð, Kirkjubólshlíð og Óshlíð vegna snjóflóðahættu og slæms veðurs þar sem nær ekkert skyggni var og mikil snjókoma. Þegar björgunarsveitarmenn komu að bifreiðunum mun Sigríður hafa verið búin að færa sig yfir í bifreiðina UM-149 og var þar ásamt Noel, Kristbjörgu og Rögnu. Að sögn björgunarsveitarmanna var atburðarásin eftirfarandi: Björgunarsveitarbifreiðin Í-5282 lagði við vinstri hlið UM-149 og fóru Pálmi Árnason og Hafsteinn Sverrisson út um hliðarhurð sem er á hægri hlið Í-5282. Pálmi fór fyrstur út og svo Hafsteinn. Þegar Hafsteinn var nýfarinn út sá hann grjót og snjó falla í átt til þeirra og hann stökk aftur inn í Í-5282. Á sama tíma féll snjóflóð á hægri hlið bifreiðarinnar UM-149 með þeim afleiðingum að hún kastaðist á Í-5282. Pálmi varð á milli bifreiðanna og klemmdi vinstri fót á milli stigbrettis á Í-5282, sem notað er til að stíga upp og inn í bifreiðina, og vinstri hliðar UM-149. Síðar kom í ljós við nánari skoðun að Pálmi hafði lærbrotnað á vinstri fæti, rétt ofan við hné. Pálmi var einnig aumur og marinn á hægri fæti. Pálmi var fastur á milli bifreiðanna og eina leiðin til að losa hann var að bakka Í-5282 og farþegarnir í UM-149 voru einnig færðir í björgunarsveitarbifreiðina. Þá var haldið strax af stað áleiðis til Ísafjarðar og bifreiðarnar UM-149 og UZ-674 skildar eftir . . .“ Frammi liggja ljósmyndir lögreglu af bifreiðinni UM-149 sem sýna skemmdir á vinstra fram- og afturhurð auk afturbrettis og á hægri framhurð; einnig var hægri afturhurð rispuð. Við skýrslutöku lögreglu er eftirfarandi haft eftir stefnanda: „ . . . Pálmi segir að Jaka hafi verið lagt við vinstri hlið aftari bílsins til að það yrði styttra að ferja fólkið yfir í Jaka. Hann segir að hann hafi farið út úr bifreiðinni og gengið meðfram hlið hennar og haldið í bifreiðina. Pálmi segir að mikill hávaði hafi verið í veðrinu. Hann segir að hann hafi verið kominn við framhurð Jaka þegar ýtt var á hann og bíllinn, sem hafði verið stopp vegna snjóflóðsins, var kominn alveg upp að honum. Pálmi segir að hann hafi lamið í bílinn, hann hafi haldið að ökumaður bifreiðarinnar hafi ekið afturábak. Hann segir að hann hafi síðan klemmst á milli bifreiðanna, hann segir að þrýstingurinn hafi síðan aukist og snjór hafi komið yfir allt. Pálmi segir að hann hafi þá áttað sig á því að þetta væri snjóflóð að falla þarna niður hlíðina. Pálmi segir að hann hafi verið klemmdur á milli bifreiðanna á báðum fótum. Hann segir að hann hafi fundið bein bresta í vinstra læri og fundið fyrir miklum sársauka. Hann segir að hann hafi klemmst á milli fótstigs neðan við framhurð Jaka 2 og aftan við afturhjól bifreiðarinnar sem þeir höfðu stöðvað við hlið. Hann segir aðspurður að hann hafi verið uppréttur á milli bifreiðanna og hafi snúið að björgunarsveitarbílnum.“ Stefnandi var fluttur á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Ísafirði þar sem brot á vinstri lærlegg með mikilli tilfærslu var fest til bráðabirgða með ytri festingu en síðan var hann fluttur til aðgerðar á Landsspítalanum þar sem brotið var fest með svokallaðri innri festingu. Lögmaður stefnanda fékk Sigurð Ásgeir Kristinsson bæklunarlækni til að framkvæma örorkumat samkvæmt skaðabótalögum varðandi slysið. Matsgerð er dagsett 2. júlí 2008 og eru helstu niðurstöður hennar þær að stefnandi hafi við slysið hlotið 15 stiga varanlegan miska og 15% varanlega örorku. Stöðugleikapunktur teljist vera 15. október 2006, tímabundið atvinnutjón frá 5. apríl til 15. október 2006 og þjáningatími hinn sami. Bifreiðarnar Í-5282 og UM-149 voru ábyrgðartryggðar hjá hinu stefnda tryggingafélagi. Stefnandi leitaði eftir afstöðu félagsins með bréfum 8. ágúst 2006 og 9. júlí 2008 sem var svarað með bréfi 21. ágúst 2006 og tölvupósti 23. júlí 2008 á þá leið að bótaskyldu var hafnað á þeim grundvelli að ekki væru orsakatengsl milli tjóns stefnanda og notkunar ökutækisins og var athygli vakin á rétti stefnanda til að skjóta málinu til tjónanefndar vátryggingafélaganna eða til Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum. Viðurkennt var að stefnandi ætti bótarétt úr frjálsri slysatryggingu Landsbjargar. Bótakrafa stefnanda er reist á niðurstöðum framangreindrar matsgerðar og er þannig sundurliðuð: Bætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga 256.740 krónur, bætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga 1.183.500 krónur og bætur samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga 7.658.385 krónur. Stefnandi byggir á því að slysið sé að rekja til notkunar ökutækisins UM-149. Bifreiðin hafi verið í notkun þegar slysið átti sér stað og snjóflóðið hafi orðið til þess að hún fór af stað og ók á stefnanda og klemmdi á milli hennar og bifreiðarinnar Í-5282. Hinir sérstöku hættueiginleikar ökutækisins, þyngd þess og hreyfing, hafi þannig valdið slysinu. Stefnandi telur sig eiga bótarétt vegna þess líkamstjóns sem hann varð fyrir með vísun til 1. mgr. 88. gr., sbr. 90. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Líkamstjón stefnanda, sem rakið verði til slyssins, hafi hlotist af notkun bifreiðarinnar UM-149. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., beri ábyrgð sem vátryggjandi bifreiðarinnar, sbr. 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga og sé honum stefnt vegna fyrirmæla 97. gr. umferðarlaga. Aðalkrafa stefndu um sýknu er reist á því að slys stefnanda hafi orðið fyrir óhappatilvik sem falli utan gildissviðs 88. gr. umferðarlaga. Tjón stefnanda verði ekki rakið til notkunar bifreiðarinnar UM-149 sem hafi verið kyrrstæð þegar snjóflóði féll. Það sé í raun ágreiningslaust að orsök slyssins sé að snjóflóð féll á bifreiðina og ýtti henni, til vinstri en ekki í eðlilega akstursstefnu bifreiðar, að björgunarbifreiðinni með þeim afleiðingum að stefnandi klemmdist á milli. Það hafi því ekki verið hinir sérstöku eiginleikar bifreiðarinnar, svo sem vélarafl, hreyfiorka og hraði, sem ollu slysinu heldur hafi snjóflóðið verið eina orsökin. Varakrafa stefndu er reist á því að stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. hafi þegar greitt stefnanda 1.749.195 krónur vegna varanlegrar örorku og 872.562 krónur vegna tímabundins atvinnutjóns. Samkvæmt tryggingarskilmálum slysatryggingarinnar séu bætur ekki greiddar vegna slys þar sem fyrir hendi sé bótaréttur úr slysatryggingu ökumanns eða lögboðinni ábyrgðartryggingu skráningarskylds ökutækis. Því beri að draga umræddar fjárhæðir frá verði fallist á bótarétt samkvæmt 88. gr. umferðarlaga. Þá er því mótmælt að reikna beri dráttarvexti fyrr en frá dómsuppsögudegi. Umrætt slys varð fyrir það að snjóflóð féll á bifreiðina UM-149, sem var kyrrstæð, með þeim afleiðingum að hún færðist til hliðar þannig að stefnandi klemmdist milli hennar og bifreiðarinnar Í-5282 og vinstri lærleggur hans brotnaði. Slysið varð ekki fyrir notkun bifreiðarinnar og verður á engan hátt rakið til hættueiginleika vélknúinna ökutækja sem liggja til grundvallar hinni hlutlægu ábyrgðarreglu 1. mgr. 88. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Kristbjörg Anna Guðmundsdóttir og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, Pálma Ólafs Árnasonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 277/2012
|
Samkeppni Samruni Stjórnsýsla Frestur Hæfi stjórnvalds Aðfinnslur
|
S hf. og A hf. höfðuðu mál gegn Samkeppniseftirlitinu o.fl. og kröfðust ógildingar á tveimur úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála þar sem samruni svínabúanna S hf., G ehf. og B ehf., var m.a. ógiltur, en skömmu fyrir samrunann hafði A hf. leyst til sín eignir einkahlutafélaganna á grundvelli veðskulda í kjölfar rekstrarerfiðleika þeirra. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, var m.a. fallist á það mat Samkeppniseftirlitsins að samruninn myndaði markaðsráðandi stöðu S hf. í svínarækt og styrkti markaðsráðandi stöðu félagsins í slátrun á svínum, svo og leiddi til sterkari stöðu þess á öðrum sviðum. Þá hafði S hf. og A hf. ekki tekist að sýna fram á að engin skaðvænleg samkeppnisleg áhrif yrðu af samrunanum og að uppfyllt væru skilyrði til að samþykkja samruna svínabúanna á grundvelli sjónarmiða um fyrirtæki á fallandi fæti. Voru Samkeppniseftirlitið o.fl. því sýknuð af kröfu S hf. og A hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandinn Stjörnugrís hf. skaut málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2012. Hann krefst þess annars vegar gagnvart öllum stefndu að ógiltur verði úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 9. júní 2011 í máli nr. 1/2011 og hins vegar gagnvart stefnda Samkeppniseftirlitinu að ógiltur verði úrskurður sömu nefndar 4. nóvember 2011 í máli nr. 7/2011. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Áfrýjandinn Arion banki hf. skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 24. apríl 2012. Hann krefst þess að framangreindar dómkröfur áfrýjandans Stjörnugríss hf. verði teknar til greina og stefndu gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Samkeppniseftirlitið krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu Búvangur ehf., Hlíð ehf., Grís og flesk ehf., Ormsstaðir ehf., Stefán Þórðarson ehf. og Baula ehf. krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Það athugast að stefna áfrýjandans Stjörnugríss hf., sem málið var höfðað með í héraði, var 38 blaðsíður að lengd og hafði að geyma í verulegum mæli skriflegan málflutning. Er þetta aðfinnsluvert. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Stjörnugrís hf. og Arion banki hf., greiði óskipt stefnda Samkeppniseftirlitinu 1.200.000 krónur og stefndu Búvangi ehf., Hlíð ehf., Grís og fleski ehf., Ormsstöðum ehf., Stefáni Þórðarsyni ehf. og Baulu ehf. hverjum um sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 13. mars sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Stjörnugrísi hf., Vallá, Reykjavík, á hendur Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 26, Reykjavík, Búvangi ehf., Brúarlandi, Borgarbyggð, Hlíð ehf., Hraukbæ, Akureyri, Grís og Fleski ehf., Laxárdal 2, Selfossi, Ormsstöðum ehf., Ormsstöðum, Selfossi, Stefáni Þórðarsyni ehf., Teigi, Akureyri og Baulu ehf., Grímseyjargötu, Akureyri, með stefnu birtri 9. desember 2011. Sætir mál þetta flýtimeðferð eftir ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðalstefnandi gerir þær dómkröfur: 1. Á hendur öllum stefndu: Að ógiltur verði með dómi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2011. 2. Á hendur stefnda Samkeppniseftirlitinu eingöngu: Að ógiltur verði með dómi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 7/2011 og að ógilt verði með dómi ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 27/2011. Í öllum tilvikum krefst aðalstefnandi þess að stefndu verði óskipt gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Stefndi Samkeppniseftirlitið krefst þess að verða sýknað af kröfum aðalstefnanda og að aðalstefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Stefndu, aðrir en Samkeppniseftirlitið, krefjast þess að vera sýknaðir af dómkröfum aðalstefnanda og að öllum dómkröfum aðalstefnanda verði hafnað. Að auki er þess krafist í öllum tilvikum að aðalstefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, þ.m.t. vegna virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Við fyrirtöku máls þessa hinn 8. febrúar sl. var þingfest meðalgöngustefna Arion banka. Þar er þess krafist að bankanum verði leyfð meðalganga í málinu og að kröfur aðalstefnanda á hendur stefndu verði teknar til greina og stefndu dæmdir til að greiða honum málskostnað. Í greinargerð sem stefndu skiluðu í meðalgöngusökinni krafðist stefndi Samkeppniseftirlitið sýknu af kröfum meðalgöngustefnanda. Aðrir stefndu kröfðust þess aðallega að meðalgöngusökinni yrði vísað frá dómi, til vara að henni yrði synjað en til þrautavara var krafist sýknu. Þá kröfðust stefndu og málskostnaðar. Með úrskurði uppkveðnum 13. febrúar sl. var meðalgöngustefnanda heimiluð meðalgangan, meðal annars með vísan til þess að hann gerði sömu dómkröfur og aðalstefnandi í máli þessu og byggði á sömu málsástæðum og lagarökum. II. Mál þetta er sprottið af kaupum aðalstefnanda Stjörnugríss hf. á bústofni og fasteignum Grísagarðs ehf., síðar LS2 ehf., og kaupum á bústofni og leigu á fasteignum Rekstrarfélagsins Brautar ehf., en umrædd félög störfuðu á mörkuðum fyrir svínarækt og slátrun á svínum. Hafði Grísagarður ehf. rekið svínabú að Hýrumel og Stafholtsveggjum í Borgarfirði en Rekstrarfélagið Braut ehf. hafði rekið svínabú að Brautarholti á Kjalarnesi. Samkvæmt kaupsamningi þessara aðila, dags. 9. júlí 2010, var nánar tiltekið um að ræða kaup aðalstefnanda á a) bústofni til slátrunar, þ.e. sláturdýr en ekki framleiðsludýr af búi Brautarholts, b) bústofni til áframhaldandi eldis frá Hýrumelsbúi og c) fasteignum að Hýrumel. Þá gerðu aðilarnir og leigusamning þar sem aðalstefnandi tók á leigu fasteignir að Brautarholti. Skömmu áður hafði meðalgöngustefnandi Arion banki hf. yfirtekið hlutafé Svínabúsins Brautarholti ehf. vegna skulda félagsins við bankann, en vegna slæmrar stöðu félagsins var það lýst gjaldþrota í framhaldi. Rekstrarfélagið Braut ehf., sem bankinn átti, leysti eignir félagsins síðan til sín í framhaldi á grundvelli veðskulda. Á sama hátt hafði bankinn leyst til sín eignir Grísagarðs hf. á grundvelli veðskulda í kjölfar tapreksturs og rekstrarerfiðleika. Meðalgöngustefnandi Arion banki hf. tilkynnti stefnda Samkeppniseftirlitinu um yfirtöku bankans á svínabúunum hinn 5. mars 2010 með samrunaskrá, dags. 23. mars sama mánaðar Hinn 13. júlí 2010 óskaði Stjörnugrís hf. eftir undanþágu skv. 4. mgr. 17. gr. a samkeppnislaga nr. 44/2005 vegna framangreindra kaupa félagsins á eignum dótturfélaga Arion banka hf. um að heimilt væri að framkvæma samrunann. Með bréfi stefnda Samkeppniseftirlitsins, dags. 22. júlí 2010, kom fram að stofnunin myndi ekki fallast á undanþágu frá banni samkeppnislaga við framkvæmd samruna meðan hún fjallaði um hann, þar sem sannfærandi rök hefðu ekki verið borin fram. Hins vegar kom fram í bréfinu að ekki væru gerðar athugasemdir við að gripið yrði til nauðsynlegra ráðstafana til úrbóta sem væru í samræmi við lögbundnar reglur og kröfur Matvælastofnunar og héraðsdýralæknis. Vegna framangreindra kaupa sendu aðilar samningsins Samkeppniseftirlitinu samrunaskrá með bréfi, dags. 27. ágúst 2010, og með bréfi, dags. 30. september 2010, tilkynnti stofnunin þeim að hún hygðist taka samrunann til frekari rannsóknar. Að lokinni frumathugun á samrunanum gaf eftirlitið út sérstakt andmælaskjal, dags. 1. desember 2010, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að samruninn hefði skaðleg áhrif á samkeppni. Sendu Stjörnugrís hf. og Arion banki hf. Samkeppniseftirlitinu athugasemdir samrunaaðila við andmælaskjalið með bréfum dags. 23. desember 2010. Kom þar meðal annars fram sú röksemd samrunaaðila fyrir því að samruninn hefði ekki skaðleg áhrif á samkeppni að kenningin um félög á fallanda fæti ætti við. Með bréfum, dags. 28. desember 2010, sendi Samkeppniseftirlitið andmælaskjalið og athugasemdir samrunaaðila til samkeppnisaðilja og óskaði eftir sjónarmiðum þeirra um samrunann og gaf þeim frest til 26. janúar 2011. Þá óskaði stofnunin jafnframt eftir upplýsingum frá fóðursölum um viðskipti þeirra við svína- og hænsnabændur, sem sendu inn athugasemdir vegna málsins. Svör við þessum fyrirspurnum bárust 10. og 14. janúar 2011. Hinn 3. febrúar 2011 birti stefndi Samkeppniseftirlitið ákvörðun sína nr. 3/2011 og kemur þar fram að stofnunin telji ekki forsendur til að hafast frekar að vegna samrunans og vísaði eftirlitið í því sambandi til reglna samkeppnisréttarins um félög á fallanda fæti. Hinn 3. mars 2011 kærðu samkeppnisaðilar á svínamarkaði, þ.e. stefndu Búvangur ehf., Hlíð ehf., Grís og Flesk ehf., Ormsstaðir ehf., Stefán Þórðarson ehf. og Baula ehf., áðurnefnda ákvörðun stefnda til áfrýjunarnefndar samkeppnismála en kærendurnir höfðu ekki verið aðilar að því máli. Var Stjörnugrís hf. og Arion banka hf. í framhaldi gefinn kostur á að koma að athugasemdum vegna kærunnar og sjónarmiða Samkeppniseftirlitsins vegna hennar. Skiluðu báðir þessir aðilar inn athugasemdum til nefndarinnar. Hinn 9. júní 2011 kvað nefndin upp úrskurð í málinu Búvangur ehf. o.fl. gegn Samkeppniseftirlitinu nr. 1/2011 og var í honum talið ósannað að skilyrðin um fyrirtæki á fallanda fæti væru fyrir hendi. Var ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 3/2011 því felld úr gildi og málinu vísað aftur til eftirlitsins til frekari meðferðar og nýrrar ákvörðunar. Úrskurðarorð voru eftirfarandi: „Ákvörðun Samkeppniseftirlitsins frá 3. febrúar 2011, í máli eftirlitsins nr. 3/2011, er felld úr gildi og málinu vísað aftur til eftirlitsins til frekari meðferðar og nýrrar ákvörðunar.“ Hinn 14. júní 2011 sendi Samkeppniseftirlitið Stjörnugrís hf. og Arion banka hf. bréf þar sem óskað var eftir rökstuðningi samrunaaðilanna fyrir því að vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti ætti við. Var í bréfinu tekið fram að í nýrri ákvörðun yrði eingöngu tekin afstaða til þess hvort fallast bæri á vörnina um fyrirtæki á fallanda fæti, yrði enn á henni byggt, eða hvort ógilda bæri samrunann eða eftir atvikum setja honum skilyrði. Með bréfi, dags. 16. sama mánaðar, mótmælti Stjörnugrís hf. því að Samkeppniseftirlitið hefði heimild til að ógilda samrunann og setja honum skilyrði. Þá skiluðu samrunaaðilarnir frekari athugasemdum vegna þessa hinn 30. júní 2011 og héldu því fram að stofnunin hefði enga heimild til að setja samrunanum skilyrði eða ógilda hann þar sem lögbundnir frestir þar að lútandi væru liðnir. Þá var því haldið fram að Samkeppniseftirlitið skorti lagaheimild til að endurupptaka málið. Hefði stofnunin því engar lögformlegar heimildir til íhlutunar í samrunann. Samruninn hefði jafnframt komið til framkvæmda fyrir löngu og fjöldi ákvarðana í rekstri Stjörnugríss hf. varðandi rekstur umræddra svínabúa hefðu verið teknar fyrir löngu og væru með öllu óafturkræfar. Arion banki hf. byggði jafnframt á því að frestir þeir sem Samkeppniseftirlitið hafði til íhlutunar í samrunann hefðu raunar runnið út áður en til töku ákvörðunar nr. 3/2011 hafi komið. Þá leituðust aðilar við að setja fram ný sjónarmið um fyrirtæki á fallanda fæti í tilefni af úrskurði áfrýjunarnefndar. Með bréfum, dags. 21. júní 2011, óskaði Samkeppniseftirlitið eftir athugasemdum aðila á markaði fyrir svínarækt, slátrun og kjötvinnslu og bárust svör frá flestum þeirra í kjölfarið. Þá kveðst eftirlitið og hafa í framhaldi fundað með flestum þessara aðila og fengið þar nánari upplýsingar um stöðu þeirra á markaði og möguleika á að auka framleiðslu sína. Stofnunin fundaði og sérstaklega með samrunaaðilunum. Með bréfum, dags. 18. og 20. júlí 2011, áréttuðu Samkeppniseftirlitið og Arion banki hf. fyrri sjónarmið um að skilyrði um fyrirtæki á fallanda fæti væru uppfyllt og gerðu athugasemdir við þær athugasemdir er fram höfðu komið frá aðilum á markaði fyrir svínarækt, slátrun og kjötvinnslu. Hinn 21. júlí 2011 lá fyrir ákvörðun Samkeppniseftirlitsins í máli nr. 27/2011, en ákvörðunarorð voru eftirfarandi: „Samningar, dags. 9. júlí 2010, um kaup Stjörnugríss hf. á bústofni og fasteignum LS2 ehf. ásamt samningum um leigu Stjörnugríss á fasteignum að Brautarholti og kaup á bústofni Rekstrarfélagsins Brautar ehf., fela í sér samruna í skilningi 17. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Samruninn felur í sér að samkeppni raskast með umtalsverðum hætti þar sem hann leiðir til yfirburðastöðu Stjörnugríss á markaði fyrir svínarækt og styrkir stöðu hans á markaði fyrir slátrun á svínum og vinnur þannig gegn markmiðum samkeppnislaga. Með heimild í 17. gr. c. samkeppnislaga ógildir Samkeppniseftirlitið hér með samrunann.“ Taldi Samkeppniseftirlitið að samrunaaðilarnir hefðu ekki fært fram fullnægjandi rök til stuðnings því að vörnin um félag á fallanda fæti væri til staðar. Með kærum, dags. 18. og 19. ágúst 2011, skutu Stjörnugrís hf. og Arion banki hf. nefndri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og kröfðust þess að hún yrði felld úr gildi. Að fengnum athugasemdum þessara aðila kvað áfrýjunarnefndin hinn 4. nóvember 2011 upp úrskurð sinn í máli nr. 7/2011. Staðfesti nefndin ákvörðun Samkeppniseftirlitsins og sagði svo í úrskurðarorði: „Ákvörðun Samkeppniseftirlitsins frá 21. júlí 2011 í máli nr. 22/2011 er staðfest.“ Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dóminum vitnin Pétur Örn Richter og Þórarinn Ingi Ólafsson, báðir starfsmenn Arion banka hf. Lýstu vitnin því meðal annars hvernig staðið hefði verið að yfirtöku á rekstri svínabúsins að Brautarholti og búanna að Hýrumel og Stafholtsveggjum vegna vanskila við bankann og mjög erfiðum rekstri þeirra í framhaldi. Jafnframt lýstu vitnin því hvernig staðið hefði verið að sölu búanna áfram til Stjörnugríss hf. Kom fram hjá þeim að meðal annars hefði verið haft samband við formann félags svínaræktenda og hann beðinn um að upplýsa þá sem hann þekkti í greininni, og kynnu að hafa áhuga á kaupum á svínabúunum, um að til stæði að bankinn seldi eignir búanna. Kváðust vitnin telja að meðan á sölutilraunum stóð hafi þeir verið í sambandi við nánast alla svínabændur á landinu. Í framhaldi af þessum samtölum, í maímánuði 2010, hefði verið sendur tölvupóstur til þeirra sem rætt hefði verið við. Hafi þeir allir nema einn tengst greininni beint. Einnig hafi verið haft óformlegt samband við aðra aðila. Hins vegar hefðu þeir metið það svo að ekki væri unnt að auglýsa söluna opinberlega vegna þess tíma sem það ferli myndi taka, meðal annars með tilliti til þess að þá hefðu þurft að fylgja nákvæmari gögn um rekstur félagsins. Þá upplýstu vitnin að það hafi ekki verið sett sem skilyrði fyrir sölu á búunum að þau yrðu seld saman en hins vegar hefði komið fram hjá þeim sem sýnt hefðu málinu áhuga, þar á meðal forsvarsmönnum Stjörnugríss hf. og Baulu ehf., eins hinna stefndu, að forsenda fyrir kaupum þeirra á búunum væri að þau yrðu seld saman. III. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda Aðalstefnandi kveðst byggja kröfu sína um að ógilda beri úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málum nr. 1/2011 og 7/2011 á þeim grundvelli að Brynhildur Benediktsdóttir, einn nefndarmanna áfrýjunarnefndarinnar, hafi verið vanhæf til að fjalla um og úrskurða í málunum, sbr. 5. og 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Umræddur nefndarmaður hafi verið starfsmaður í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, en það ráðuneyti fari að verulegu leyti með málefni svínaræktar hér á landi og sé stefnumarkandi í málefnum tengdum landbúnaði. Ráðherra sjávarútvegs- og landbúnaðarmála, Jón Bjarnason, hafi því verið yfirmaður nefndarmannsins og haft boðvald yfir honum. Ráðherrann hafi bæði í því embætti, sem og fyrr, lýst andúð á samþjöppun eignarhalds í svínarækt og hafi hann einnig lýst vilja sínum til framleiðslustýringar í svínarækt. Hafi hann m.a. boðað frumvarp til laga þar sem einstökum framleiðendum svínakjöts yrði bannað að hafa meira en 15% hlutdeild af heildarframleiðslu svínaafurða. Alvarlegra sé þó það sem komið hafi fram opinberlega að ráðherrann hafi haft afskipti af söluferli Arion banka hf. vegna þess samruna sem mál þetta varði. Hafi ráðherrann þannig reynt með beinum hætti að koma í veg fyrir að bankinn seldi aðalstefnanda svínabúin og sett sig m.a. ítrekað í samband við bankann vegna þessa. Verði að telja óeðlilegt að handhafi framkvæmdarvalds reyni með þessum hætti að hafa afskipti af samningum sem einkaaðilar geri. Fari slíkt í grundvallaratriðum gegn sjónarmiðum um vandaða stjórnsýsluhætti og málefnalega stjórnsýslu og sé afstaða hans til þess fallin að draga óhlutdrægni starfsmanns hans og nefndarmanns í áfrýjunarnefnd samkeppnismála í efa. Beri þegar af fyrrgreindum sökum að ógilda umrædda úrskurði. Þegar úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2011 sé til skoðunar verði að hafa í huga að samkvæmt ákvörðunarorði hinnar kærðu ákvörðunar nr. 3/2011 hafi stefndi Samkeppniseftirlitið ekki talið tilefni til íhlutunar vegna samrunans. Niðurstaða málsins hafi því verið í samræmi við kröfur aðalstefnanda og því ekkert tilefni verið fyrir hann til að kæra ákvörðunina til áfrýjunarnefndar. Aðilar að því kærumáli hafi því verið keppinautar aðalstefnanda og stefndi, en ekki aðalstefnandi. Hann hafi því ekki getað haft nein bein áhrif á þann málsgrundvöll sem málið byggði á, á hinu æðra stjórnsýslustigi. Hafi því verið fjöldi málsástæðna, sem aðalstefnandi hafi byggt á við frummeðferð málsins sem ekki hafi komið til endurskoðunar áfrýjunarnefndar. Um heildstæða endurskoðun nefndarinnar á ákvörðun nr. 3/2011 hafi því ekki verið að ræða og hafi aðalstefnandi því aldrei átt þess kost að fá allar málsástæður sínar endurskoðaðar á æðra stjórnsýslustigi. Þegar af þessari ástæðu sé úrskurður áfrýjunarnefndar nr. 1/2011 haldinn ógildingarannmarka. Beri því að fella hann úr gildi og þar með alla eftirfarandi málsmeðferð samkeppnisyfirvalda. Aðalstefnandi telji að frestur stefnda Samkeppniseftirlitsins til hvers konar íhlutunar í samrunann hafi runnið út 6. janúar 2011 og hafi hann því verið liðinn er stefndi tók fyrri ákvörðun sína nr. 3/2011 hinn 3. febrúar 2011. Hafi því engin lagaskilyrði staðið til þess að áfrýjunarnefndin felldi ákvörðun stefnda úr gildi og lagði málið fyrir stefnda að nýju. Áfrýjunarnefndin hafi ekki vikið að þessu grundvallaratriði í úrskurði sínum. Samkvæmt 1. ml. 1. mgr. 17. gr. d laga samkeppnislaga skuli stefndi Samkeppniseftirlitið innan 25 virkra daga tilkynna þeim aðila sem sent hafi stofnuninni samrunatilkynningu ef hún telji ástæðu til frekari rannsóknar á samkeppnislegum áhrifum samruna. Berist slík tilkynning ekki innan frestsins geti stefndi ekki ógilt samrunann, sbr. 3. málslið tilvitnaðs ákvæðis. Samrunatilkynning aðalstefnanda hafi borist eftirlitinu 27. ágúst 2010. Hinn 30. september 2010, eða þegar 24 virkir dagar hafi verið liðnir frá því samrunatilkynning var send, hafi aðalstefnanda borist tilkynning frá stefnda þessa efnis. Fyrsta virka dag eftir að hún barst hafi 70 virkra daga frestur til að ógilda samrunann byrjað að líða, sbr. 4. ml. sama ákvæðis. Fimmtudaginn 6. janúar 2011 hafi 70 virkir dagar verið liðnir frá fyrrgreindri tilkynningu, en engin ákvörðun hafi þá verið tekin af hálfu stefnda. Sé ljóst að þar með hafi liðið frestur stefnda til að ógilda hinn tilkynnta samruna, sbr. 3. mgr. 17. gr. tilvitnaðra laga. Geti stefndi ekki eftir á vísað til þeirrar undantekningarheimildar sem hann hafi samkvæmt lokamálslið ákvæðisins um að heimilt sé að framlengja framangreindan 70 virkra daga frest um allt að 20 daga ef nauðsynlegt sé að afla frekari upplýsinga. Sé þar um að ræða undantekningu frá meginreglunni um 70 virkra daga frest og fyrir beitingu heimildarinnar þurfi að liggja tilgreindar ástæður. Hafi stefndi viljað nýta fyrrgreinda undaþágu frá meginreglunni hafi honum verið skylt að tilkynna aðilum um slíkt áður en fresturinn rynni út. Fari svo ólíklega að dómurinn fallist ekki á ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar nr. 1/2011 af framangreindum sökum kveðst aðalstefnandi byggja á því að úrskurður áfrýjunarnefndar hafi að ýmsu leyti byggst á röngu efnislegu mati og að úrlausn varðandi samkeppnisskilyrði á þeim markaði/mörkuðum sem aðalstefnandi starfi á hafi verið röng. Af því leiði að fella beri úrskurðinn úr gildi. Aðalstefnandi telji það ógildingarannmarka á úrskurði áfrýjunarnefndar að engin rökstudd afstaða hafi þar verið tekin til ólíkra sjónarmiða um skilgreiningu markaða en rétt skilgreining markaða sé grundvallarforsenda fyrir allri eftirfarandi úrlausn í málinu um stöðu aðalstefnanda og keppinauta á viðkomandi mörkuðum og meint skaðleg áhrif samrunans á samkeppni. Hafi nefndin látið duga að taka fram að hún væri sammála því mati Samkeppniseftirlitsins að samruninn myndi markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda í svínarækt og styrki markaðsráðandi stöðu félagsins á markaði fyrir slátrun á svínum. Verði framangreind úrlausn áfrýjunarnefndar um markaðsskilgreiningar hins vegar talin fullnægjandi sé á það bent að skilgreining stefnda Samkeppniseftirlitsins á mörkuðum sé of þröng, sem leiði til þess að staða aðalstefnanda á markaði sé verulega ofmetin. Samkvæmt 5. tl. 4. gr. laga samkeppnislaga sé markaður sölusvæði vöru og staðgengdarvöru og/eða sölusvæði þjónustu og staðgengdarþjónustu. Staðgengdarvara og staðgengdarþjónusta sé vara eða þjónusta sem að fullu eða verulegu leyti geti komið í stað annarrar. Af efnahagslegum ástæðum hafi markaður bæði skírskotun til vöru og landsvæðis. Aðalstefnandi sé framleiðandi svínakjöts, en fyrirtækið hafi um árabil rekið svínabú að Vallá á Kjalarnesi. Þá hafi fyrirtækið einnig með höndum rekstur sláturhúss. Rekstrarfélagið Braut ehf. og LS2 ehf. hafi einnig verið framleiðendur svínakjöts og haft með höndum ræktun þess bústofns sem aðalstefnandi hafi keypt. Aðalstefnandi telji að þeir markaðir sem máli skipti og hann starfi á séu annars vegar markaður fyrir framleiðslu á kjötafurðum (búfé) og hins vegar markaður fyrir slátrun á kjötafurðum. Sé því um tvö sölustig að ræða, þ.e. sölustig framleiðslu og sölustig heildsölu. Aðalstefnandi starfi á báðum þessum mörkuðum en Rekstrarfélagið Braut og LS2 starfi á þeim fyrri eingöngu. Markaður fyrir framleiðslu kjötafurða sé stór og fjölbreyttur og undir þann markað falli framleiðsla svínakjöts, lambakjöts, nautakjöts, hrossakjöts og alifuglakjöts. Þrátt fyrir að töluverð ríkisafskipti séu af einstökum flokkum búvara sé samkeppni mikil á milli kjötafurða og hafi hún raunar harðnað enn frekar eftir efnahagshrunið hér á landi. Þá sé á það bent að þótt mismunandi vörur hafi ekki nákvæmlega sömu eiginleika nægi það ekki til að útiloka staðgengd í eftirspurn þar sem staðganga sé undir því komin hvernig neytendur meti ólíka eiginleika. Sem dæmi megi nefna að þrátt fyrir að bragð einstakra tegunda kjötafurða sé ólíkt nægi það eitt og sér að mati aðalstefnanda ekki til að útiloka staðgengd á milli ólíkra kjötafurða. Markaðsskilgreiningu Samkeppniseftirlitsins, sem áfrýjunarnefndin virðist hafa stuðst við án sjálfstæðrar umfjöllunar, sé því hafnað sem rangri og of þröngri. Meginsjónarmið samkeppnisréttar við skilgreiningu markaða og mat á staðgöngu sé að styðjast við eftirspurnarstaðgöngu. Hugleiðingar um framboðsstaðgöngu geti í vissum tilvikum átt við en yfirleitt skipti framboðsstaðganga meira máli við mat á efnahagslegum styrk. Að mati aðalstefnanda sé eftirspurnarstaðganga fyrir hendi milli svínakjöts og ýmissa annarra kjöttegunda. Svínakjöt keppi við annað kjöt um hylli neytenda og það skipti grundvallarmáli við mat á samkeppnisskilyrðum svínaræktenda og þeirra sem framleiði samkeppnisvöru. Til viðbótar öllu fyrrgreindu bendi aðalstefnandi sérstaklega á að Samkeppniseftirlitið hafi ekki framkvæmt neina rannsókn á markaðnum og afstöðu neytenda til mismunandi kjötafurða. Slík rannsókn hefði verið nauðsynleg, enda verði markaður ekki skilgreindur réttilega með staðlausum staðhæfingum samkeppnisyfirvalda án nokkurrar frekari skoðunar. Að því er varði markað fyrir slátrun á kjötafurðum telji aðalstefnandi auðsýnt að ekki sé unnt að skilgreina þann markað með þrengri hætti, líkt og t.a.m. slátrun á svínakjöti eingöngu. Nær öll sláturhús hér á landi, önnur en sláturhús aðalstefnanda, slátri flestum tegundum gripa. Ekki leiki nokkur vafi á því að um staðgöngu sé að ræða á milli slíkra aðila. Aðalstefnandi mótmæli því sérstaklega sem fram komi í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 3/2011 að aðgreina beri sláturmarkaðinn í mismunandi tegundir sláturgripa á grundvelli þess að reglugerð nr. 461/2003 um slátrun og meðferð sláturafurða kveði m.a. á um að rekstraraðila sláturhúss beri að tilgreina sérstaklega í umsókn um starfsleyfi hversu mörgum sláturdýrum verði slátrað daglega. Ekki þurfi að sækja sérstaklega um leyfi til slátrunar hverrar tegundar sláturgripa fyrir sig. Reglugerðin geri með öðrum orðum engan greinarmun á þeim tegundum sem slátrað sé heldur gildi ávallt sömu reglur um meðferð dýranna, aðbúnað í sláturhúsum og meðferð afurðanna. Styrki þessi staðreynd enn frekar afstöðu aðalstefnanda, auk þess sem af ákvæðum laga nr. 96/1997, um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum, og ákvæðum fyrrgreindrar reglugerðar megi glögglega sjá að þeim sem slátri t.a.m. aðeins svínum séu allir vegir færir, án mikils kostnaðar eða umstangs, að hefja jafnframt slátrun sauðfjár, svo dæmi sé tekið. Aðalstefnandi telji að rétt skilgreining hins landfræðilega markaðar sé í báðum fyrrgreindum tilvikum landið allt, Ísland. Sé því þess vegna mótmælt að markaður fyrir kjötafurðir eða svínarækt kunni að skiptast á milli Norðurlands annars vegar og Suðurlands hins vegar. Þá hafi ekki verið sýnt fram á í ákvörðun stefnda að aðstæður eða samkeppnisskilyrði séu með einhverju móti ólík á milli landshluta. Með vísan til þess að skilgreindir markaðir málsins séu annars vegar markaður fyrir framleiðslu kjötafurða, en ekki aðeins svínakjöts, og hins vegar markaður fyrir slátrun búfjár, en ekki aðeins slátrun svína, liggi fyrir að mat áfrýjunarnefndar á stöðu aðila á hinum skilgreindu mörkuðum sé rangt. Verði fallist á með aðalstefnanda að áfrýjunarnefndin og/eða stefndi Samkeppniseftirlitið hafi skilgreint markaði ranglega, eða að ekki hafi verið færð fullnægjandi rök fyrir þeirri markaðsskilgreiningu sem liggi til grundvallar úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 1/2011, beri þegar af þeirri ástæðu að fella úrskurðinn úr gildi, enda byggi öll eftirfarandi úrlausn málsins á markaðsskilgreiningunni. Í fyrri ákvörðun stefnda Samkeppniseftirlitsins sé fjallað um samþjöppun á markaði og HHI-stuðulinn og vísi áfrýjunarnefnd almennt til þeirrar umfjöllunar í fyrri úrskurði sínum. Sé ljóst að áfrýjunarnefndin hafi stuðst við niðurstöður stefnda um hækkun HHI-stuðuls eftir samruna til stuðnings þeirri afstöðu sinni að samruninn skapi alvarleg samkeppnisleg vandamál, en sú afstaða hljóti að hafa bein áhrif á niðurstöðu nefndarinnar. Það sé mat aðalstefnanda að stefndi hafi ekki stuðst við réttar forsendur við útreikning HHI-stuðuls í málinu. Nauðsynlegt hafi verið að taka tillit til m.a. breytinga á bústofni Brautarholts, en líkt og fyrr segi hafi öllum gyltum verið slátrað á búinu og hafi það alltaf legið fyrir að ákveðnum hluta af þeim bústofni sem meðalgöngustefnandi seldi yrði slátrað. Það gefi því ranga mynd af mögulegri samþjöppun að líta algerlega fram hjá þessum breytingum og láta sem hin keyptu svínabú verði rekin í óbreyttri mynd og stærð eftir samruna. Í umfjöllun stefnda komi einnig fram að HHI-stuðull fyrir slátrun svínakjöts taki ekki breytingum við samrunann. Þessu sé aðalstefnandi ósammála þar sem hann telji raunar að stuðullinn lækki, enda hafi bústofni Brautarholts verið slátrað og engin viðskipti því verið við þann aðila. Í ákvörðun sinni fjalli stefndi Samkeppniseftirlitið um hvort aðgangshindranir séu fyrir hendi inn á þá markaði sem stefndi skilgreindi. Það álitaefni hvort slíkar hindranir séu til staðar eða ekki skipti grundvallarmáli við mat á því hvort markaðsráðandi staða sé fyrir hendi á markaði eða sé líkleg til að skapast þar. Áfrýjunarnefnd fjalli hins vegar ekkert um þetta þýðingarmikla atriði í úrskurði sínum. Aðalstefnandi telji að umfjöllun í ákvörðun stefnda, að því er varði aðgangshindranir, gangi of langt og felist í úrlausn hans að þessu leyti röng og ómálefnaleg afstaða sem sé í andstöðu við meginreglur stjórnsýslu- og samkeppnisréttar. Við úrlausn samrunamála beri samkeppnisyfirvöldum að kanna hvort ætlaður efnahagslegur styrkur samrunaaðila takmarkist vegna kaupendastyrks viðsemjanda samrunaaðila. Samkeppniseftirlitið fjalli um þetta sjónarmið í ákvörðun sinni, en sem fyrr sé ekkert um þetta grundvallaratriði fjallað í úrskurði áfrýjunarnefndar. Mótmæli aðalstefnandi því harðlega sem fram komi í ákvörðun eftirlitsins að staða aðalstefnanda sé svo sterk að dagvöruverslanir hafi takmörkuð áhrif á hann á grundvelli kaupendastyrks þeirra. Fyrir liggi að þrjár stærstu matvöruverslanirnar hafi ríflega 90% markaðshlutdeild hér á landi. Þrátt fyrir að aðalstefnandi eigi ekki í beinum viðskiptum við þær, heldur í sumum tilvikum óbeint í gegnum kjötvinnslur þeirra, hafi þessi ótrúlega sterka staða veruleg áhrif á öll sölustig. Sé ótvírætt að svo sterk staða þessara aðila geti ekki leitt til annarrar niðurstöðu en að um verulegan kaupendastyrk sé að ræða. Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins sé að finna umfjöllun um það sem stefndi kalli efnahagslegan styrkleika og framleiðslugetu. Enga samsvarandi umfjöllun sé að finna í úrskurði áfrýjunarnefndar. Sé umfjöllun stefnda, og ályktanir sem hann dragi um þessi atriði, meingölluð og byggð á algerlega ófullnægjandi rannsókn og málsmeðferð. Aðalstefnandi mótmæli þeirri fullyrðingu stefnda að efnahagslegur styrkleiki hans sé nokkur í hlutfalli við keppinauta félagsins. Um sé að ræða grundvallarforsendu fyrir því mati stefnda, og að sínu leyti áfrýjunarnefndar, að aðalstefnandi komist í eða styrki markaðsráðandi stöðu með samrunanum. Fullyrðingin sé sem fyrr segi byggð á algerlega ófullnægjandi rannsókn og grundvelli. Fallist dómur ekki á að fella beri úrskurð áfrýjunarnefndar í máli nr. 1/2011 úr gildi af einhverjum framangreindum ástæðum kveðst aðalstefnandi byggja á því að úrskurðurinn sé ógildanlegur þar sem hann byggi á efnislega og lagalega röngu mati á því sjónarmiði sem í samkeppnisrétti sé kallað fyrirtæki á fallanda fæti. Nánar tiltekið felist í því sjónarmiði að jafnvel þótt talið verði að tiltekinn samruni leiði til röskunar á samkeppni, sem undir venjulegum kringumstæðum myndi leiða til þess að hann yrði ógiltur eða honum sett skilyrði, sé ekki heimilt að beita slíkri íhlutun ef félögin, eða reksturinn sem yfirtekinn sé, uppfylli skilyrði um að vera fyrirtæki á fallanda fæti. Aðalstefnandi telji að sá rekstur sem hann hafi yfirtekið hafi uppfyllt þau skilyrði sem viðurkennd séu í langri réttarframkvæmd að við eigi og sem málefnalegt sé að gera kröfu um. Viðurkennd fræðileg viðhorf, sem einnig styðjist við áralanga réttarframkvæmd í íslenskum samkeppnisrétti og framkvæmd samrunamála hjá framkvæmdastjórn ESB, sem samkeppnisyfirvöld líti jafnan til við túlkun samkeppnislaga, feli í sér að miðað sé við þrjú meginskilyrði, sem ekki séu ófrávíkjanleg, þegar metið sé hvort samruni skuli heimilaður á þeim grundvelli að yfirtekið fyrirtæki sé á fallanda fæti. Í fyrsta lagi að brotthvarf hins fallanda félags af markaði sé yfirvofandi, t.d. vegna ógjaldfærni eða mikilla rekstrarerfiðleika. Í öðru lagi að ekki séu til staðar aðrar raunhæfar leiðir sem hefðu minni skaðleg áhrif en hinn tilkynnti samruni, t.d. annar kaupandi en yfirtökufélagið. Í þriðja lagi sé það gert að skilyrði að eignir hins fallandi félags myndu hverfa af markaði ef ekki yrði af hinum tilkynnta samruna. Sé þriðja skilyrðið augljóslega nátengt öðru skilyrðinu. Telji aðalstefnandi að stefndi hafi í ákvörðun sinni réttilega metið hvert og eitt framangreindra skilyrða uppfyllt. Í úrskurði áfrýjunarnefndar séu að mati aðalstefnanda gerðar óraunhæfar og ómálefnalegar kröfur um atriði sem þurfi að liggja fyrir svo unnt sé að fallast á sjónarmið um fyrirtæki á fallanda fæti. Til að mynda virðist sem svo að áfrýjunarnefndin geri kröfu um að samrunaaðilar sanni að markaðshlutdeild hins fallandi félags myndi, hvort sem af samruna yrði eða ekki, öll færast til yfirtökufélagsins, þ.e. aðalstefnanda. Þessi krafa eigi sér ekki stoð í viðurkenndum lögskýringargögnum eða réttarframkvæmd og hvergi sé t.d. vikið að þessu í leiðbeiningum framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins um mat á láréttum samruna. Sem dæmi megi nefna að aðalstefnanda sé með öllu ófært að færa fram óyggjandi sönnun þess að öll hlutdeild hinna keyptu svínabúa hefði, hvort sem af samruna hefði orðið eða ekki, færst yfir til aðalstefnanda. Um sé að ræða forsendu sem einungis sé unnt að leiða líkum að. Aðalstefnandi telji reyndar augljóst að sú markaðshlutdeild sem hin yfirteknu svínabú hafi haft hefði að verulegu leyti færst til aðalstefnanda ef búin hefðu verið lögð niður og eignirnar horfið af markaði. Til þess standi hvað sem öðru líði verulega sterkar líkur. Við mat á því hvort sjónarmið um fyrirtæki á fallanda fæti eigi við verði í fyrsta lagi að skoða hvort hin skaðlegu áhrif á samkeppni hefðu allt að einu orðið hvort sem af samrunanum hefði orðið eða ekki. Sé út frá því gengið að hlutdeild aðalstefnanda hafi verið 34% fyrir samruna og hlutdeild yfirteknu búanna alls 21% hefði hlutdeild aðalstefnanda hækkað um 9% hið minnsta ef eignir búanna hefðu horfið af markaði. Hlutdeild aðalstefnanda hefði þannig orðið í það minnsta 43% ef ekki hefði komið til samrunans, eignir hinna yfirteknu svínabúa hefðu horfið af markaði og hlutdeild þeirra tveggja dreifst hlutfallslega á þá aðila sem eftir væru á markaðinum. Hlutdeild næst stærsta aðilans, Síldar og fisks hf., hefði hækkað um ca. 3,5%, eða úr 13% í 16,5%. Hlutdeild annarra hefði hækkað enn minna. Ef mið væri tekið af þeim forsendum sem stefndi hafi lagt til grundvallar skilgreiningu markaða og mati á stöðu aðila á hinum skilgreindu mörkuðum, sem aðalstefnandi hafi raunar ávallt lýst sig ósammála, verði ekki á annan veg ályktað en að markaðsráðandi staða aðalstefnanda hefði eftir sem áður orðið að veruleika, hvort sem af samrunanum yrði eða eignir hinna ógjaldfæru félaga hyrfu af markaði. Aðalstefnandi hafi í báðum þessara tilvika verið stærsti framleiðandi svínakjöts og meira en tvisvar sinnum stærri en sá aðili sem á eftir kæmi. Einnig sé rétt að geta þess að ef mið væri tekið af tekjum hefði hlutdeild aðalstefnanda orðið enn hærri, Í öðru lagi megi greina af fyrrgreindri skoðun aðalstefnanda að samþjöppun markaðarins hefði allt að einu orðið hvort sem eignir hyrfu af markaði eða samruni þessi kæmi til framkvæmda. Sýni útreikningar aðalstefnanda miðað við framangreindar forsendur að svokallaður HHI-stuðull hafi þannig hækkað um a.m.k. 677 stig við það eitt að eignir hinna ógjaldfæru svínabúa hafi horfið af markaði. Stefndi hafi sjálfur miðað við það í ákvörðun sinni að samruni hafi neikvæð áhrif á samkeppni þegar HHI-stuðull hækki um 150 stig eða meira. Sé sú viðmiðun lögð til grundvallar blasi við að brotthvarf hinna yfirteknu búa af markaði hefði haft slík neikvæð áhrif þótt af samruna við aðalstefnanda hefði ekki orðið. Af þessu megi glögglega sjá að hin meintu neikvæðu áhrif á markaðinn hefðu eftir sem áður sannanlega orðið hvort sem af samruna þeim sem hér sé fjallað um hefði orðið eða ekki. Sömu áhrif komi jafnframt í ljós ef HHI-stuðull taki mið af hlutdeild aðila miðað við tekjur. Breyti þar engu að upplýsingar þær sem aðalstefnandi styðjist við um hlutdeild aðila, og þ.a.l. HHI-stuðul, séu ekki nákvæmar. Í þriðja lagi, og til viðbótar við fyrsta sjónarmiðið hér að ofan, verði einnig að hafa í huga að verulegar líkur séu á því að hlutdeild aðalstefnanda hefði hækkað enn frekar ef rekstur hinna yfirteknu svínabúa hefði verið lagður niður og skortur hefði orðið á framboði. Fyrir liggi að aðalstefnandi hafi verið sá eini sem hafi haft fjárhagslega burði til að kaupa hin yfirteknu svínabú. Hefði ekki orðið af þessum viðskiptum hefði aðalstefnandi haft þá fjármuni sem nýttir hafi verið til kaupanna til ráðstöfunar í annars konar fjárfestingar. Aðalstefnandi hefði því með nokkuð greiðum hætti ýmist getað ráðist í breytingar/viðbyggingar á fyrirliggjandi húsnæðiskosti eða fjárfest í nýju húsnæði og þar með aukið framleiðslu sína enn frekar, til viðbótar við það svigrúm sem hann hafi þegar haft til framleiðsluaukningar við því sem næst óbreyttan húsnæðiskost. Af þessu leiði að verulegar líkur séu á því að hlutdeild aðalstefnanda hefði aukist enn frekar en fyrrgreindir útreikningar á jafnri hlutfallslegri dreifingu gefi til kynna. Í fjórða lagi verði ekki hjá því litið að vegna stærðar aðalstefnanda hefði sú eftirspurn sem áður hafi leitað til hinna yfirteknu svínabúa að öllum líkindum færst að miklu leyti til aðalstefnanda á grundvelli hagkvæmnissjónarmiða. Þrátt fyrir að smærri svínabú hafi aukið framleiðslu sína að einhverju leyti sé ólíklegt, og jafnvel útilokað, að hvert þeirra geti annað eftirspurn stærri viðskiptavina. Það væri hins vegar óhagkvæmt, og í því fólginn aukinn kostnaður fyrir viðskiptavini, ef þeir þyrftu að kaupa svín á fæti af mörgum framleiðendum. Af því myndi skapast bæði aukinn flutningskostnaður og óhagræði. Líkur séu þ.a.l. á því að stærri viðskiptavinir myndu leita til aðalstefnanda þar sem hann geti annað heildareftirspurn þeirra eða í það minnsta verulegum hluta eftirspurnarinnar. Sömu sjónarmið eigi einnig við um sláturmarkaðinn. Í fimmta lagi telji aðalstefnandi að meira tjón hefði orðið fyrir aðila á markaði fyrir slátrun svína ef ekki hefði orðið af samruna og eignir hinna ógjaldfæru svínabúa hefðu horfið af markaði. Fyrir liggi að ef eignirnar hefðu horfið af markaði hefði sláturhluti aðalstefnanda orðið af tekjum frá Brautarholti, enda hafi hann keypt flesta grísi þess svínabús á fæti til slátrunar. Til að halda áþekkum afköstum í sláturhúsi sínu hafi aðalstefnandi því átt þess kost að segja upp samningum sínum við SS og aðra sláturleyfishafa, og framkvæma í kjölfarið alla slátrun á eigin grísum sjálfur. Aðalstefnandi hafi selt um 200 grísi á fæti í hverri viku til annarra sláturleyfishafa, eða um 800 tonn. Hlutdeild annarra sláturleyfishafa en aðalstefnanda hefði því minnkað á markaði fyrir slátrun svína ef aðalstefnandi hefði þurft að grípa til þessara aðgerða. Áfrýjunarnefnd víki einnig í úrskurði sínum að því að þar sem afkastageta svínaframleiðslu sé meiri en eftirspurn hafi „jafnvel verið heppilegra, í samkeppnislegu tilliti, að leggja hin ógjaldfæru svínabú niður“. Þetta sjónarmið áfrýjunarnefndar sé ekki aðeins órökstutt heldur lýsi það ótrúlegu viðhorfi til þess hvernig hagsmunir neytenda verði best tryggðir með samspili framboðs og eftirspurnar. Telji aðalstefnandi með ólíkindum að fullyrðing af þessu tagi komi frá stjórnvaldi á sviði samkeppniseftirlits og feli þetta eitt í sér staðfestingu á því að mat áfrýjunarnefndar byggi á röngum fræðilegum grundvelli. Að því er varði niðurstöðu áfrýjunarnefndar um meintan skort á gleggri upplýsingum varðandi aðgerðir meðalgöngustefnanda í aðdraganda yfirtöku bankans á svínabúunum og þess söluferlis sem viðhaft hafi verið telji aðalstefnandi raunar að þegar hafi með skýrum hætti verið leitt í ljós að allar leiðir til endurskipulagningar á fjárhag hinna ógjaldfæru svínabúa hafi verið reyndar til þrautar. Þá hafi ekkert í ítarlegum skýringum bankans undir rekstri málsins, bæði hjá Samkeppniseftirlitinu og áfrýjunarnefnd, bent til annars en að faglega hefði verið staðið að öllu söluferlinu. Hafi mögulegum áhugasömum kaupendum verið vel kunnugt um fyrirhugaða sölu, enda hefði verið fjallað með ítarlegum hætti í fjölmiðlum um yfirtöku bankans, vandræði greinarinnar og mögulega sölu Arion banka hf. Engin formleg tilboð, önnur en tilboð aðalstefnanda, hafi hins vegar borist í hin ógjaldfæru svínabú. Að öllu fyrrgreindu virtu telji aðalstefnandi að samrunaaðilar hafi fært fram sönnun þess að skilyrði þess að samþykkja samruna á grundvelli fyrirtækis á fallanda fæti séu uppfyllt í málinu. Á því sé og byggt að áfrýjunarnefnd hafi ekki haft heimild að lögum til að vísa máli til nýrrar meðferð Samkeppniseftirlitsins. Þegar stjórnvald taki ákvarðanir um réttindi og skyldur manna verði það að gæta þess að formhlið stjórnvaldsathafnar sé rétt, þ.e. að við töku hennar sé farið að réttum reglum. Sé stjórnvaldsathöfn ógilt af æðra stjórnvaldi vegna þess að lægra stjórnvaldið hafi ekki tekið hana með réttum hætti kunni að vera eðlilegt að lagt sé fyrir sama stjórnvald að taka nýja ákvörðun. Í þeim tilvikum taki æðra stjórnvaldið ekki ákvörðun sem byggja megi á efnislegan rétt heldur vísi það málinu til lægra setta stjórnvaldsins til nýrrar meðferðar. Þessi almenna framkvæmd innan stjórnsýslunnar endurspeglist á vissan hátt í 2. mgr. 17. gr. e laga samkeppnislaga, en með ákveðnum takmörkunum þó, þar sem stefnda sé heimilt að taka samruna til skoðunar að nýju ef áfrýjunarnefnd ógildi ákvörðun hans um höfnun samruna eða um setningu skilyrða fyrir samruna vegna formgalla á málsmeðferð. Í máli því sem hér sé til meðferðar hafi ekki verið um að ræða ógildingu á ákvörðun stefnda vegna formgalla á málsmeðferð í tengslum við höfnun samruna eða setningu skilyrða fyrir samruna. Sú afstaða áfrýjunarnefndar í úrskurði 1/2011 að skort hafi á sönnun þess að viðmiðum um fyrirtæki á fallanda fæti hafi verið mætt lúti að efnishlið málsins en ekki formhlið. Eðli máls samkvæmt megi enn fremur ætla að ógilding ákvörðunar um að heimila samruna á grundvelli formgalla komi aldrei til skoðunar þar sem um sé að ræða ívilnandi ákvörðun sem aðilar megi vænta að standi og þeir geti byggt rétt sinn á. Samrunaaðili í samrunamáli, þar sem Samkeppniseftirlitið hafi ekki talið ástæðu til að aðhafast, hafi þannig enga hagsmuni af því að skjóta málinu til áfrýjunarnefndar vegna formgalla á málsmeðferð, enda sé endanleg niðurstaða honum hagfelld. Hafi löggjafanum því að líkindum ekki þótt ástæða til að kveða á um heimild til heimvísunar samrunamáls í slíkum tilvikum. Úrskurðarnefndir innan stjórnsýslunnar séu við meðferð mála bundnar af rannsóknarreglunni, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Rannsóknarreglan leiði til þess að málsforræðisreglunni sé að verulegu leyti vikið til hliðar, þ.e. að aðilar eigi síður á hættu að tapa rétti vegna þess að þeir hafi ekki í málatilbúnaði sínum byggt á öllu því sem gæti orðið til að styrkja málstað þeirra. Þá sé réttaröryggi jafnframt ein helsta forsenda þess að til staðar séu úrskurðarnefndir, þ.e. að til staðar sé hlutlæg, ítarleg og skilvirk málsmeðferð. Í greinargerð með frumvarpi til samkeppnislaga nr. 8/1993 segi m.a. um 9. gr., þar sem fjallað sé um áfrýjunarnefnd samkeppnismála, að til manna í áfrýjunarnefnd séu gerðar kröfur um ítarlega þekkingu á sviði samkeppnismála. Á grundvelli alls þessa telji aðalstefnandi að ef áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi talið að frekari gagna þyrfti að afla um sjónarmið samrunaaðila er vörðuðu fyrirtæki á fallanda fæti hafi nefndinni borið á grundvelli 10. gr. stjórnsýslulaga að hlutast til um að frekari upplýsinga yrði aflað. Að byggja úrskurð á sönnunarskorti standist því hvorki rannsóknarreglu stjórnsýslulaga né vandaða stjórnsýsluhætti. Fyrrgreindu til viðbótar verði að hafa í huga að í stjórnsýslurétti hafi sú regla verið lögð til grundvallar að ákvörðun stjórnvalds sé ógildanleg ef (i) hún er haldin form- eða efnisannmarka að lögum (ii) sem talist geti verulegur, (iii) enda mæli veigamikil rök ekki gegn því að ógilda hana, t.d. réttmætar væntingar málsaðila, góð trú málsaðila, hvort málsaðili sé byrjaður að nýta sér ákvörðunina og hvort ógilding ákvörðunar hafi í för með sér eyðileggingu verðmæta. Jafnframt sé við það miðað að ívilnandi ákvörðun, sem aðili hafi stuðst við um langt skeið, verði sjaldnast ógilt. Aðalstefnandi telji að áfrýjunarnefnd hafi ekki heimild að lögum til að ógilda ákvörðun Samkeppniseftirlitsins í málinu, m.a. vegna þess að til staðar séu veigamikil rök sem mæli gegn því. Til samanburðar megi þannig nefna að ákvörðun stjórnvalds um ráðningu aðila í starf verði almennt ekki ógilt þrátt fyrir að hún sé hugsanlega haldin ógildingarannmörkum. Komi þar m.a. til réttmætar væntingar þess sem starfið hlaut. Í máli því sem hér sé til umfjöllunar hafi samruni þegar komið til framkvæmda og allir frestir til íhlutunar samkeppnisyfirvalda verið fyrir löngu liðnir. Aðalstefnandi hafi því sannanlega haft réttmætar væntingar til þess að ákvörðunin um að aðhafast ekki vegna samrunans standi. Ekki síður verði til þess að líta að ógilding muni hafa í för með sér mikla eyðileggingu verðmæta, auk þess sem bæði aðalstefnandi og Arion banki hf. verði fyrirsjáanlega fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þá muni viðskiptavinir aðalstefnanda einnig verða fyrir tjóni ef samruni þessi verði ógiltur, þar sem framleiðsla hans muni ekki anna eftirspurn þeirra. Varðandi dómkröfu sína á hendur stefnda einum, er lýtur að ógildingu á úrskurði áfrýjunarnefndar í máli nr. 7/2011 og ákvörðun stefnda nr. 27/2011, kveðst aðalstefnandi í fyrsta lagi vísa til þess að engin lagaheimild hafi verið til íhlutunar af hálfu stefnda. Í 17. gr. d samkeppnislaga segi að stefndi skuli innan tiltekinna fresta, sem lengstir geti orðið 105 virkir dagar, taka ákvörðun um hvort samruni sem tilkynntur hafi verið skuli ógiltur eða honum sett skilyrði. Í 3. mgr. ákvæðisins segi að taki stefndi ekki ákvörðun um ógildingu samruna eða setningu skilyrða fyrir samruna innan fresta samkvæmt þessari grein geti stofnunin hvorki ógilt samrunann né sett honum skilyrði. Í 2. mgr. 17. gr. e segi svo: „Ef áfrýjunarnefnd samkeppnismála eða dómstóll ógildir ákvörðun um höfnun samruna eða um setningu skilyrða fyrir samruna vegna formgalla á málsmeðferð er Samkeppniseftirlitinu heimilt að taka samrunann til skoðunar að nýju.“ Samruni sá sem áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi til umfjöllunar í úrskurði sínum í máli nr. 1/2011 hafi hvorki verið ógiltur af stefnda né hafi hann sætt skilyrðum. Hann hafi þvert á móti verið samþykktur án skilyrða. Af þeim sökum sé augljóst að tilvitnað lagaákvæði í 17. gr. e gefi stefnda engar heimildir til neins konar afskipta af samrunanum eftir niðurstöðu áfrýjunarnefndar, enda hafi allir frestir til íhlutunar verið löngu liðnir. Þá verði einnig að nefna að niðurstaða áfrýjunarnefndar í máli nr. 1/2011 um að fella ákvörðun stefnda nr. 3/2011 úr gildi hafi ekki byggt á neins konar formgalla á málsmeðferð. Framangreind lagaákvæði feli í sér tæmandi talningu þeirra tilvika sem stefndi geti tekið samruna til efnislegrar meðferðar og eftir atvikum beitt íhlutun í kjölfar úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála eða niðurstöðu dómstóla, fyrir utan þó ákvæði 2. mgr. 17. gr. e. Þar sé fjallað um heimildir stefnda til að taka upp að nýju ákvörðun um að samruni sé samþykktur með eða án skilyrða. Sé það aðeins unnt að uppfylltum þeim skilyrðum sem nefnd séu í a- og b-lið ákvæðisins, en þau snúi að því að ákvörðun hafi verið byggð á röngum upplýsingum eða blekkingum eða fyrirtæki hafi brotið gegn skilyrðum sem samruna séu sett. Þessi atvik séu ekki fyrir hendi í þessu máli. Í umfjöllun sinni um framangreindan þátt málsins hefði áfrýjunarnefndin tekið fram að 2. mgr. 17. gr. e samkeppnislaga tæki „að sönnu“ til atvika þegar áfrýjunarnefnd eða dómstóll hafi ógilt ákvörðun um höfnun samruna eða um setningu skilyrða fyrir samruna vegna formgalla á málsmeðferð. Áfrýjunarnefndin hefði hins vegar talið að „sömu eðlisrök“ ættu við í máli þessu og í ljósi þess að stefndi hefði rannsakað þau atriði „sem efni stóðu til“ og lokið ákvörðun sinni í málinu innan 30 virkra daga væri því hafnað að frestir hafi verið liðnir í málinu. Þessari niðurstöðu áfrýjunarnefndar mótmæli aðalstefnandi harðlega. Skýrar reglur gildi í ákvæðum samkeppnislaga um málsmeðferðar- og íhlutunarfresti stefnda, enda séu hagsmunir aðila af því að þekkja tímamörk yfirvalda til íhlutunar verulegir. Þegar þessum skýru ákvæðum sleppi geti samkeppnisyfirvöld ekki gripið til nokkurs konar íhlutunar með vísan til „eðlisraka“. Í öðru lagi sé á því byggt vegna dómkröfunnar á hendur stefnda Samkeppniseftirlitinu eingöngu að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga hafi ekki verið virtar. Þannig telji aðalstefnandi að við meðferð málsins hjá stefnda hafi rannsóknar- og andmælaregla stjórnsýsluréttarins, sbr. 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga, ekki verið virtar. Þrátt fyrir ítarlegan rökstuðning aðalstefnanda í kæru til áfrýjunarnefndar hafi nefndin ekki tekið neina efnislega afstöðu til þessara málsástæðna aðalstefnanda heldur einungis fjallað með almennum hætti um þessi sjónarmið. Þannig sé ljóst að sú ákvörðun stefnda að taka einvörðungu til athugunar í nýju máli sjónarmið um fyrirtæki á fallanda fæti en láta alla aðra úrlausn, svo sem um mat á stöðu aðila á markaði og líklega framtíðarþróun o.fl., standa óbreytta frá fyrri ákvörðun, feli í sér brot gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Þegar seinni ákvörðun stefnda hafi verið tekin hafi verið liðnir 10 mánuðir frá því að samruninn átti sér stað og fimm mánuðir síðan fyrri ákvörðun stefnda var tekin. Á þessum tíma hafi margt breyst frá því sem áður var. Til dæmis hafi samruninn verið framkvæmdur fyrir löngu og margvíslegar breytingar verið gerðar á rekstri hinna yfirteknu búa. Reynsla hafi verið byrjuð að myndast á nýtt rekstrar- og markaðsumhverfi. Hægt hefði verið að afla upplýsinga um hvort framboð og eftirspurn hefði breyst, viðskipti færst o.s.frv. Við töku síðari ákvörðunarinnar hafi stefnda verið algerlega óheimilt að láta eins og heimurinn hefði allur staðið í stað frá því hann tók fyrri ákvörðun sína. Hafi honum því verið skylt að kanna hvort einhverjar breytingar hefðu þar orðið sem máli gætu skipt fyrir efnislegt mat stefnda. Úr framangreindum annmarka hafi ekki verið bætt í úrskurði áfrýjunarnefndar nema síður sé, framkvæmd stefnda hafi verið blessuð með þeim orðum, í úrskurði máls nr. 7/2011: „Í úrskurði áfrýjunarnefndar í máli nr. 1/2011 fólst ekki að rannsaka þyrfti málið frá grunni og taka afstöðu til annarra atriða en sérstaklega var bent á í úrskurði áfrýjunarnefndar í málinu.“ Verði í þessu sambandi að benda á að í fyrri úrskurði áfrýjunarnefndar hafi aðalstefnandi ekki átt þess kost að gæta hagsmuna sinna sem málsaðili þar sem hann hafi ekki verið kærandi við rekstur þess máls. Þá hafi honum ekki verið veitt staða aðila máls fyrir áfrýjunarnefndinni. Við málsmeðferð áfrýjunarnefndar í því máli hafi því ekki farið fram endurskoðun á fjölmörgum þeim sjónarmiðum sem aðalstefnandi hafi teflt fram um skilgreiningu markaða, mat á stöðu hans og keppinauta o.fl. Af þessum sökum hafi verið enn brýnna en almennt að málið væri allt tekið til endurskoðunar af hendi stefnda eftir úrskurð áfrýjunarnefndar nr. 1/2011. Þá standist það ekki kröfur um eðlilega og sanngjarna málsmeðferð að æðra stjórnvald, á borð við áfrýjunarnefnd samkeppnismála, handstýri því hvaða sjónarmiða lægra sett stjórnvald taki tillit til við töku nýrrar ákvörðunar, við aðstæður eins og þær sem uppi séu í þessu máli. Loks sé sú nálgun einfaldlega röng og ómálefnaleg að enga þörf hafi borið til að kanna neinar breytingar sem orðið hafi frá því fyrri ákvörðun stefnda hafi verið tekin og þar til sú seinni hafi verið tekin. Efnislegt mat í samrunamálum byggi allt á mati og áætlunum um hvernig markaðir séu líklegir til að þróast og nýjustu og bestu upplýsingar til stuðnings slíku mati hljóti alltaf að hafa verulegt vægi við töku ákvarðana. Einnig verði að telja það annmarka á meðferð málsins hjá stefnda Samkeppniseftirlitinu að óháð könnun eða rannsókn stjórnvaldsins á raunverulegri framleiðslugetu aðila hafi ekki verið framkvæmd heldur hafi stefndi einvörðungu leitað óformlegrar afstöðu aðila til þess hver væri hugsanleg vannýtt framleiðslugeta þeirra. Upplýsingar sem legið hafi fyrir hafi því verið afar ónákvæmar og ótækt hafi verið að byggja íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun á þeim. Sú skylda hvíli á stjórnvaldi að staðreyna eftir atvikum hvort upplýsingar frá aðilum séu réttar, þannig að tryggja megi að ákvörðun verði tekin á réttum grundvelli. Þá sé ljóst að ekkert hafi legið fyrir í málinu sem styðji þá niðurstöðu í seinni ákvörðun stefnda að raunhæft hafi verið fyrir keppinauta aðalstefnanda að auka framleiðslu sína eða að þessir aðilar hefðu séð sér hag í því. Loks sé á það bent varðandi brot stefnda Samkeppniseftirlitsins á rannsóknar- og andmælareglu stjórnsýsluréttarins að hvorki stefndi né áfrýjunarnefnd hafi tekið efnislega afstöðu til ítarlegra sjónarmiða aðalstefnanda, sem fram hafi komið við meðferð málsins hjá stefnda, um línulega dreifingu markaðshlutdeildar aðila ef hin yfirteknu svínabú hefðu verið lögð niður. Þá virðist engin efnislega afstaða hafa verið tekin til sjónarmiða aðalstefnanda um að hlutdeild hans hefði að öllum líkindum aukist umfram þá aukningu sem orðið hefði við línulega dreifingu hlutdeildar. Benda verði á að aðalstefnandi hafi sent þessar athugasemdir sínar hinn 20. júlí 2011. Þar sem ákvörðun eftirlitsins hafi legið fyrir degi síðar, eða 21. júlí, verði að telja að stefndi hafi ekki gætt að rannsóknarreglunni og lögbundnum rétti aðalstefnanda til að gæta andmæla, en rannsóknar- og andmælareglan séu að þessu leyti nátengdar. Ekki hafi heldur verið úr þessu bætt í úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 7/2011. Þar sem um íþyngjandi ákvörðun hafi verið að ræða hafi Samkeppniseftirlitið og áfrýjunarnefnd átt að huga sérstaklega að fyrrgreindum meginreglum stjórnsýsluréttarins. Þar sem þessar málsmeðferðarreglur hafi ekki verið virtar beri að ógilda bæði ákvörðun stefnda nr. 27/2011 og úrskurð áfrýjunarnefndar nr. 7/2011. Aðalstefnandi telji að ógilda beri úrskurð áfrýjunarnefndar í máli nr. 7/2011 þar sem ályktanir og niðurstaða að því er varði framangreint sjónarmið aðalstefnanda um fyrirtæki á fallanda fæti séu rangar. Verði enn að benda á að rökstuðningur fyrir því hvernig markaðshlutdeild hefði líklega þróast ef hin yfirteknu svínabú hefðu horfið af markaði geti ekki byggt á öðru en líkindum og rökstuddum áætlunum aðila. Séu líkur leiddar að fyrrgreindu verði að telja sannað að skilyrðið hafi verið uppfyllt. Sá sem vilji hnekkja þessu verði því að setja fram málefnaleg og rökstudd sjónarmið þess efnis að hlutdeild hefði þróast með öðrum hætti en samrunaaðilar hafi haldið fram. Virðist hafa vegið þungt í niðurstöðu áfrýjunarnefndar að hagsmunaaðilar hafi mótmælt rökstuðningi aðalstefnanda. Þetta telji aðalstefnandi verulegan annmarka á úrskurði áfrýjunarnefndar þar sem áfrýjunarnefnd hafi ekki kynnt fyrir aðalstefnanda athugasemdir hagsmunaaðila eða gefið honum færi á að koma að sjónarmiðum sínum vegna þeirra. Hafi aðalstefnanda því fyrst orðið kunnugt um slíkar athugasemdir þegar úrskurður áfrýjunarnefndar hafi verið birtur. Ljóst sé að sönnunarkröfur sem gerðar hafi verið vegna varnarinnar um fyrirtæki á fallanda fæti séu ekki sambærilegar þeim kröfum sem áður hafi verið gerðar í áþekkum málum hér á landi og telji aðalstefnandi það feli í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaganna. Megi í því sambandi nefna ákvarðanir Samkeppniseftirlitsins nr. 6/2009, nr. 50/2008 og nr. 61/2007, auk nýlegrar ákvörðunar nr. 33/2011. Af þeirri ákvörðun sé ekki að sjá að sönnun hafi legið fyrir þess efnis að markaðshlutdeild Byrs hf. hefði að verulegu leyti runnið til Íslandsbanka hf. hefði ekki orðið af samrunanum. Málsástæður og lagarök meðalgöngustefnanda Meðalgöngustefnandi kveðst reisa kröfur sínar á öllum sömu málsástæðum og lagarökum og aðalstefnandi. Málsástæður og lagarök stefnda Samkeppniseftirlitsins Stefndi Samkeppniseftirlitið kveður kröfu sína um sýknu af kröfum aðalstefnanda vera reista á því að samningar aðalstefnanda Stjörnugríss hf. og meðalgöngustefnanda Arion banka hf. um kaup á bústofni og fasteignum LS2 ehf. og kaup á bústofni og leigu á fasteignum Rekstrarfélagsins Brautar ehf. feli í sér samruna sem raski með umtalsverðum hætti samkeppni á mörkuðum fyrir svínarækt annars vegar og slátrun á svínum hins vegar. Stefndi hafi því haft rétt til að ógilda samrunann með ákvörðun sinni 21. júlí 2011 nr. 27/2011. Sé ósannað að samkeppni á þessum mörkuðum hefði raskast með sama hætti ef ekki hefði komið til samrunans. Af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum aðalstefnanda um að ákvörðun stefnda og úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 1/2011 og í máli nr. 7/2011 verði felldir úr gildi. Sé sérstaklega mótmælt þeirri staðhæfingu aðalstefnanda að fullnægjandi upplýsingar hafi ekki legið fyrir stefnda og nefndinni til að taka mætti ákvörðun um samrunann. Þá sé því mótmælt að aðalstefnandi hafi ekki átt þess kost að tjá sig eða koma að öllum sjónarmiðum sínum við meðferð málsins fyrir stefnda og nefndinni. Stefndi kveðst mótmæla þeirri málsástæðu aðalstefnanda að einn nefndarmanna í áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi verið vanhæfur til að fjalla um samrunann. Sá einstaklingur sem um ræði sé sjálfstæður í störfum sínum sem nefndarmaður í áfrýjunarnefnd samkeppnismála og nái boðvald þess ráðherra sem fari með sjávarútvegs- og landbúnaðarmál ekki til starfa hans í nefndinni. Þá liggi ekkert fyrir um að þáverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hafi haft eða reynt að hafa áhrif á viðkomandi nefndarmann í þeim málum sem hafi snert aðalstefnanda. Samkvæmt því sé ekki um vanhæfi að ræða. Stefndi mótmæli því og að frestur sá sem stefndi hafi haft til að ógilda samrunann hafi verið liðinn áður en stefndi tók fyrri ákvörðun sína nr. 3/2011. Í athugasemdum samrunaaðila við andmælaskjal stefnda hafi komið fram nýjar málsástæður og röksemdir, þ. á m. sjónarmið um félag á fallanda fæti. Afstaða samrunaaðila hafi leitt til þess að óhjákvæmilegt hafi verið að afla frekari upplýsinga. Af lokamálslið 17. gr. d samkeppnislaga verði ekki dregin sú ályktun að stefndi verði að tilkynna samrunaaðilum það sérstaklega telji hann rétt að nýta sér þann 20 daga viðbótarfrest sem stefnda sé veittur í slíkum tilvikum, enda ekki getið um slíka tilkynningu í ákvæðinu. Í lögunum sé sérstaklega kveðið á um í hvaða tilvikum stefndi eigi að senda tilkynningar til aðila máls, en svo sé t.d. í þeim tilvikum sem fjallað sé um í öðrum málsliðum 17. gr. d. Lögin áskilji því ekki að stefndi þurfi að tilkynna um framlengingu frestsins enda sé honum nauðsynlegt að afla frekari upplýsinga. Mótmælt sé þeirri málsástæðu aðalstefnanda að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi skort heimild til að vísa máli aðalstefnanda til frekari meðferðar og ákvörðunar stefnda. Úrskurður nefndarinnar hafi verið kveðinn upp að undangenginni kæru samkeppnisaðila aðalstefnanda, annarra stefndu í máli þessu. Það blasi við að heimild þessara aðila til að kæra ákvörðun stefnda færi fyrir lítið ef nefndin gæti ekki ógilt ákvörðunina og lagt fyrir stefnda að taka málið fyrir að nýju. Telja verði að nefndin hafi slíka heimild, með sama hætti og hún geti sjálf ógilt samrunann, og standi 17. gr. e samkeppnislaga þessu ekki í vegi, svo sem aðalstefnandi haldi fram. Stefndi kveðst og mótmæla þeirri staðhæfingu aðalstefnanda að frestur stefnda samkvæmt 17. gr. d í samkeppnislögum hafi verið liðinn er stefndi hafi tekið ákvörðun um að ógilda samrunann, sbr. ákvörðun nr. 27/2011. Eins og áður greini hafi stefndi tekið ákvörðunina í kjölfar þess að áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi með úrskurði sínum í máli nr. 1/2011 ógilt ákvörðun stefnda um að aðhafast ekki vegna samrunans og lagt fyrir hann að taka nýja ákvörðun í málinu. Samkeppnislög mæli ekki fyrir um ákveðinn frest fyrir stefnda til að taka afstöðu til samruna þegar svo hátti til og verði heimild hans til að ógilda samrunann því ekki dregin í efa. Í ljósi þeirra hagsmuna sem um sé að ræða hafi stefndi hins vegar ákveðið að flýta svo sem unnt hafi verið að taka nýja ákvörðun í málinu og hafi hún legið fyrir innan 30 virkra daga frá uppkvaðningu úrskurðar nefndarinnar. Aðalstefnandi haldi því fram að málsmeðferð stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála feli í sér brot gegn réttmætum væntingum aðalstefnanda. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu aðalstefnanda. Aðilar samrunans hafi frá upphafi gert sér grein fyrir þeirri röskun á samkeppni sem samruninn hefði haft í för með sér. Þá hafi afstaða stefnda verið kynnt með útgáfu andmælaskjals og frekari fyrirspurnum í framhaldi af því. Þá hafi aðalstefnanda verið kunnugt um andstöðu samkeppnisaðila samrunaaðila og hafi hann því mátt búast við að ákvörðun stefnda yrði skotið til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Það sé þess vegna rangt að aðalstefnandi hafi haft eða mátt hafa væntingar til þess að samruninn yrði heimilaður. Þá sé ljóst að ólögfestar reglur um réttmætar væntingar eigi ekki við í samrunamálum, enda séu ákvarðanir samkeppnisyfirvalda um samruna ekki þess eðlis að með þeim mótist almenn stjórnsýsluframkvæmd. Samrunaaðilar geti því í engum tilvikum haft réttmætar væntingar til að samruni verði heimilaður. Við mat á samruna verði ávallt að skoða stöðu samrunaaðila á þeim mörkuðum sem um ræði og hvort samruninn muni hindra virka samkeppni eða raska henni með umtalsverðum hætti, sbr. 17. gr. c samkeppnislaga. Sé oft og tíðum um að ræða flókið mat og þær aðstæður sem nú hafi skapast í íslensku efnahagslífi hafi þýðingu við það. Útilokað sé að á þessu sviði myndist almenn stjórnsýsluframkvæmd þannig að réttmætar væntingar skapist um að niðurstaða slíks mats verði tiltekins efnis, enda hvert og eitt mál einstakt. Tilvísun til eldri ákvarðana samkeppnisyfirvalda hafi þess vegna enga þýðingu. Stefndi mótmæli þeim málsástæðum aðalstefnanda er lúti að því að stefndi hafi ekki rannsakað málið með fullnægjandi hætti áður en hann hafi tekið ákvörðun sína nr. 27/2011. Áður en stefndi hafi tekið ákvörðun sína nr. 3/2011 hafi farið fram ítarleg rannsókn þar sem aflað hafi verið umfangsmikilla upplýsinga um markaðina sem um ræði og stöðu samrunaaðila og samkeppnisaðila þeirra á þeim. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi í úrskurði sínum nr. 1/2011 fallist á niðurstöður stefnda um hverjir væru markaðir málsins og stöðu aðila á þeim, en úrskurðurinn hafi verið kveðinn upp í tilefni af kæru samkeppnisaðila samrunaaðila á ákvörðun stefnda. Nefndin hafi á hinn bóginn talið að rannsaka hefði þurft betur hvort vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti ætti við um samrunann. Í ljósi þessa hafi ávallt legið fyrir að málsmeðferð stefnda myndi fyrst og fremst snúa að því að meta hvort vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti gæti átt við um samrunann og hafi aðilum verið sérstaklega gerð grein fyrir þessu með bréfi stefnda hinn 14. júní 2011. Í bréfinu hafi verið bent á að í ákvörðuninni yrði aðeins tekin afstaða til þess hvort fallast bæri á vörnina um fyrirtæki á fallanda fæti eða hvort ógilda bæri samrunann eða setja honum skilyrði. Með vísan til þessa hafi aðilum verið boðið að veita frekari upplýsingar og gera grein fyrir sjónarmiðum sínum og hafi þeir brugðist við því, meðal annars á fundum sem þeir hafi átt með stefnda, en auk þess hafi þeir sent stefnda skriflegar athugasemdir. Málsaðilar hafi því fengið fjölmörg tækifæri til að tjá sig áður en stefndi hafi tekið ákvörðun í málinu. Allt að einu skuli bent á að atriði sem varði andmælarétt á lægra stjórnsýslustigi geti ekki varðað ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands 19. febrúar 2004 í máli nr. 323/2003, Skífan gegn samkeppnisráði. Stefndi byggi á því að hann hafi aflað fullnægjandi upplýsinga um vannýtta framleiðslugetu samkeppnisaðila aðalstefnanda. Með bréfi, dags. 30. ágúst 2010, hafi stefndi óskað eftir upplýsingum frá aðilum á markaði um vannýtta framleiðslugetu þeirra. Í bréfinu hafi verið bent á að við því lægi refsing að veita stefnda rangar, villandi eða ófullnægjandi upplýsingar, sbr. 2. mgr. 41. gr. b samkeppnislaga. Upplýsingaöflun af þessum toga sé alvanaleg og hafi dómstólar ekki gert athugasemdir við að upplýsingar sem sé aflað með þessum hætti séu lagðar til grundvallar við úrlausn mála. Sé því ekkert komið fram um að þær upplýsingar sem stefndi hafi aflað hafi ekki verið á rökum reistar. Athugun stefnda hafi ekki leitt annað í ljós en að það hafi verið raunhæfur möguleiki fyrir samkeppnisaðila aðalstefnanda að auka framleiðslu sína. Hafi aðalstefnandi ekki fært fram nein haldbær rök fyrir því að svo hafi ekki verið. Stefndi mótmæli sérstaklega þeirri málsástæðu aðalstefnanda að við meðferð samrunamála eigi að meta stöðu aðila á nýjan leik eftir samruna. Í þessu sambandi verði að hafa í huga að aðalstefnandi framkvæmdi samrunann þrátt fyrir synjun stefnda á beiðni aðalstefnanda þar um. Ekki sé fallist á að líta eigi til slíks ólögmæts ástands við mat á samruna. Ekki standist sú fullyrðing aðalstefnanda að ákvörðun stefnda og úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála hafi byggst á rangri skilgreiningu markaða og að vegna þessa hafi staða hans á markaði ekki verið metin með réttum hætti. Að lokinni ítarlegri athugun á þeim mörkuðum sem samrunaaðilar starfi á hafi það verið niðurstaða stefnda að um væri að ræða markaði fyrir framleiðslu svínakjöts annars vegar og slátrun á svínum hins vegar. Sé þessi niðurstaða vandlega rökstudd í ákvörðun stefnda 3. febrúar 2011 nr. 3/2011 og vísist til þess sem þar komi fram. Í ákvörðuninni sé með sama hætti tekin rökstudd afstaða til sjónarmiða aðalstefnanda um þetta atriði. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi staðfest framangreindar niðurstöður stefnda. Að því er snerti ætlað brot á andmælarétti aðalstefnanda að þessu leyti sé ljóst að hann hafi getað komið sjónarmiðum sínum á framfæri við nefndina með skriflegum og munnlegum hætti. Þá verði að hafa í huga að sjónarmið hans hafi þegar legið fyrir í gögnum málsins og hafi því verið kunn nefndinni. Samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga sé nefndinni skylt að sjá til þess að mál séu upplýst með fullnægjandi hætti. Af þeim sökum taki nefndin sjálfstæða afstöðu til þess í hverju og einu máli á hvaða mörkuðum fyrirtæki starfi og hafi í úrskurði sínum nr. 1/2011 gert athugasemdir við niðurstöðu stefnda. Svo hafi þó ekki farið heldur hafi nefndin staðfest niðurstöður stefnda í öllum atriðum. Niðurstöður aðalstefnanda, um að stefndi hafi ekki framkvæmt rannsókn á markaðnum og afstöðu neytenda til mismunandi kjötafurða, byggist á staðlausum staðhæfingum án nokkurrar frekari skoðunar. Nægi í því sambandi að vísa til rökstuðnings stefnda með ákvörðun sinni 3. febrúar 2011 nr. 3/2011 og þeirra gagna og upplýsinga sem hann hafi aflað við rannsókn málsins. Af lestri ákvörðunarinnar megi glögglega sjá að yfirgripsmikil rannsókn hafi farið fram í tengslum við málið. Þannig hafi verið aflað fjölda umsagna frá aðilum á þeim mörkuðum fyrir svínarækt og slátrun á svínum svo og á tengdum mörkuðum. Einnig hafi verið haldnir fundir með þessum aðilum þar sem fram hafi komið frekari sjónarmið þeirra. Þá hafi verið leitað upplýsinga frá hvorum tveggja stjórnvöldum og samtökum hér á landi sem hafi búið yfir upplýsingum sem nýst hafi við rannsóknina. Með vísan til þessa mótmæli stefndi því að rannsókn málsins hafi verið ábótavant. Aðalstefnandi geri athugasemdir við umfjöllun stefnda um reglugerð nr. 461/2003 um slátrun og meðferð sláturafurða. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu aðalstefnanda sem þýðingarlausri. Til umræddrar reglugerðar hafi einvörðungu verið vísað til stuðnings niðurstöðu um að slátrun á svínum krefjist að einhverju leyti sérstaks útbúnaðar, auk þess sem slátrun svína hafi ekki farið fram með sama hætti og slátrun annarra dýra. Á sama hátt hafi enga þýðingu í þessu tilliti sú staðhæfing aðalstefnanda að markaður fyrir kjötafurðir kunni að skiptast milli Norður- og Suðurlands. Sjónarmið stefnda hvað þetta varði séu ítarlega rökstudd í ákvörðun hans. Þá hafi stefndi ekki talið nauðsynlegt að svo stöddu að skipta markaðnum fyrir svínarækt í afmarkaða landfræðilega markaði. Á sama hátt sé mótmælt umfjöllun stefnda um markað fyrir slátrun svína og þeirri staðhæfingu hans að stefndi hafi ekki komist að réttri niðurstöðu um hlutdeild aðalstefnanda á þeim markaði á árinu 2009 því hlutdeild hans hafi verið 59% en ekki 60-65%. Í ákvörðun stefnda nr. 3/2011 sé ítarlega rökstutt með hvaða hætti beri að skilgreina þá markaði sem samrunaaðilar starfi á. Þá hafi rökstudd afstaða verið tekin til sömu sjónarmiða og aðalstefnandi haldi fram. Hvað markaðshlutdeild aðalstefnanda varði liggi fyrir að markaðshlutdeild hans á markaði fyrir slátrun svína hafi verið nokkuð stöðug. Hafi markaðshlutdeildin verið nær þrefalt hærri en þess samkeppnisaðila sem næst kom. Aðalstefnandi hafi þannig verið með á bilinu 60-65% markaðshlutdeild. Aðalstefnandi haldi því fram að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi gert mistök við mat á stöðu samrunaaðila á markaði og að villandi sé að horfa eingöngu til framleidds magns fyrir samrunann við mat á því hver markaðshlutdeild hans yrði í kjölfar samrunans. Þá mótmæli aðalstefnandi því að upplýsingar um tekjur eða fjölda gylta og grísa gefi ekki rétta mynd við mat á markaðshlutdeild. Aðalstefnandi haldi því og fram að stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir niðurstöðu sinni. Stefndi mótmæli þessum málsástæðum aðalstefnanda. Um sé að ræða sömu athugasemdir og aðalstefnandi hafi komið á framfæri við meðferð stefnda á málinu. Vísist til þeirrar umfjöllunar sem sé að finna í ákvörðun stefnda. Við rannsókn málsins hafi stefndi óskað eftir upplýsingum um markaðshlutdeild samrunaaðila og samkeppnisaðila þeirra fyrir síðustu þrjú almanaksár á grundvelli tekna annars vegar og fjölda gylta og grísa hins vegar. Við rannsóknina hafi stefndi því beitt hefðbundnum aðferðum við mat á markaðshlutdeild. Þá hafi aðalstefnandi reiknað út markaðshlutdeild samrunaaðila á grundvelli framleidds magns í tonnum, líkt og samrunaaðilar hafi talið réttast. Niðurstaða stefnda hafi verið sú að markaðshlutdeildin væri áþekk óháð því hvaða mælikvarði væri notaður. Þannig hafi markaðshlutdeild samrunaaðila í öllum tilvikum verið hærri en 50%, jafnvel þótt miðað væri við útreikning þeirra sjálfra. Samkeppnisaðilar aðalstefnanda séu hins vegar smáir og enginn þeirra með háa markaðshlutdeild. Hafi markaðshlutdeild samrunaaðila verið mun hærri en þeirra, það er u.þ.b. 55-65%, eftir því hvaða mælikvarðar hafi verið lagðir til grundvallar. Í samkeppnisrétti sé litið svo á að fyrirtæki sem sé með 50% markaðshlutdeild sé markaðsráðandi nema í algjörum undantekningartilvikum. Þá hafi aðalstefnandi yfir að ráða stærra húsnæði en samkeppnisaðilar hans auk sérútbúins sláturhúss. Séu bæði þessi atriði til þess fallin að styrkja markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda. Með vísan til þessa mótmæli stefndi því sérstaklega að aðrir svínaræktendur hafi allt eins getað komist í markaðsráðandi stöðu ef þeir hefðu keypt svínabúin. Stefndi byggi á því að uppbygging markaðarins og smæð samkeppnisaðila aðalstefnanda dragi verulega úr því samkeppnislega aðhaldi sem samrunaaðilar myndu ella búa við. Í ljósi þess að aðalstefnandi geti framleitt nægilegt magn grísa til að halda sömu framleiðslu á slátruðu kjöti án þess að kaupa sláturgrísi sé ljóst að aðalstefnandi hafi yfirburðastöðu á markaðnum. Ljóst sé að vörnin um félag á fallanda fæti eigi ekki við um samrunann. Ákvæði 17. gr. c samkeppnislaga sé ætlað að koma í veg fyrir röskun á samkeppni sem stafi af því að fyrirtæki komist í markaðsráðandi stöðu eða styrki slíka stöðu sína. Með samrunanum verði til markaðsráðandi staða aðalstefnanda á markaði fyrir svínarækt en auk þess styrki samruninn markaðsráðandi stöðu fyrirtækisins á markaði fyrir slátrun svína. Samkvæmt því sé óumdeilt að samkeppni raskist á framangreindum mörkuðum. Ágreiningur málsaðila snúi að því hvort umrædd röskun sé til komin vegna samrunans eða ekki þannig að grípa megi til varnarinnar um félag á fallanda fæti. Vörnin um félag á fallanda fæti feli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að samkeppnisyfirvöld skuli grípa til íhlutunar vegna samruna sem skapi eða styrki markaðsráðandi stöðu. Regluna beri því að skýra þröngt. Eins og lýst sé í athugasemdum með frumvarpi til breytinga á samkeppnislögum, sbr. lög nr. 94/2008, beri við skýringu á samrunaákvæðum samkeppnislaga að hafa hliðsjón af leiðbeiningarreglum framkvæmdastjórnar ESB um lárétta samruna (O.J. 2004/C 31/03). Þar sé bent á að það hvíli á viðkomandi fyrirtækjum að sanna að vörnin um félag á fallanda fæti eigi við um samrunann sem um ræði. Eitt af því sem samrunaaðilar verði að sýna fram á sé að eignir fyrirtækisins sem stefni í þrot myndu óhjákvæmilega hverfa af markaðnum ef ekki kæmi til samrunans. Í kjölfar samrunans aukist markaðshlutdeild aðalstefnanda á hinum skilgreindu mörkuðum verulega. Vörnin um félag á fallanda fæti eigi hins vegar aðeins við í þeim tilvikum að fyrirtæki hefði náð markaðsráðandi stöðu eða styrkt slíka stöðu sína enda þótt samruninn hefði ekki komið til. Samkvæmt þessu þurfi að meta hvort samkeppni myndi raskast með sambærilegum hætti ef ekki kæmi til samrunans. Ekki sé fullnægjandi ef yfirtökufélagið hefði bætt við sig hluta af markaðshlutdeild yfirtekna félagsins enda sé með því staðfest að sá samruni sem um ræði leiði til röskunar á samkeppni. Í leiðbeiningum framkvæmdastjórnar ESB sé á sama hátt lagt til grundvallar að meta verði stöðu aðila á markaði ef samruni nái fram að ganga annars vegar og ef ekki verður af honum hins vegar. Sé á þessu byggt í niðurstöðu stefnda og áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Hvorki aðalstefnandi né meðalgöngustefnandi hafi leitt líkur að því að markaðshlutdeild hinna yfirteknu svínabúa hefði að öllu eða verulegu leyti fallið í skaut aðalstefnanda ef ekki hefði komið til samrunans. Athugun stefnda benti hins vegar til þess að líkur væru á að samkeppnisaðilar fyrirtækisins myndu nýta ónýtta framleiðslugetu sína til að auka framleiðslu sína, enda sé slíkt hagfelldara fyrir samkeppni heldur en styrking á yfirburðastöðu aðalstefnanda. Aðalstefnandi haldi því fram að markaðshlutdeild hans, miðað við fjölda gylta, hafi verið u.þ.b. 34% fyrir samrunann en hefði aukist í 43% hefðu eignir hinna yfirteknu svínabúa horfið af markaði. Í kjölfar samrunans sé markaðshlutdeild samrunaaðilanna hins vegar 55%. Stefndi byggi á því að tilvitnaðar málflutningsyfirlýsingar aðalstefnanda feli í sér staðfestingu á að vörnin um félag á fallanda fæti eigi ekki við um samrunann og að sá skaði sem hann valdi á uppbyggingu markaðarins sé mun meiri en ella. Í þessu sambandi veki stefndi athygli á því að aðalstefnandi lýsi því yfir að „smærri svínabú hefðu aukið framleiðslu sína að einhverju leyti“. Af framansögðu verði ekki dregin önnur ályktun en að samruninn raski samkeppni með umtalsverðum hætti. Í þessu sambandi verði ekki horft fram hjá því að verð á svínakjöti hafi hækkað í kjölfar yfirtöku aðalstefnanda á svínabúunum. Neikvæð áhrif samrunans séu því þegar komin fram. Sá skaði sem samruninn valdi til lengri tíma sé mun meiri en þær tímabundnu neikvæðu afleiðingar sem hljótist af lokun svínabúanna. Stefndi mótmæli sem ósönnuðum vangaveltum aðalstefnanda um að markaðshlutdeild hans hefði hækkað umfram aðra ef ekki hefði komið til samrunans. Ekkert hald sé fyrir aðalstefnanda að vísa til þess að samkeppnisaðilar hans hafi ekki talið ástæðu til að auka framleiðslu sína á tímum offramboðs á svínakjöti til stuðnings því að hann hefði einn framleiðenda aukið framleiðslu sína ef samruninn hefði ekki komið til. Þá sé ekkert hald fyrir hann að vísa til fjárhagsstöðu sinnar, enda hafi kaup hans verið fjármögnuð með lánsfé. Jafnframt sé ósannað hvort hann hefði haft sama aðgang að lánsfé og hver hefði verið kostnaður ef hann hefði sjálfur ráðist í frekari uppbyggingu. Samkvæmt framansögðu hafi aðalstefnandi ekki fært sönnur á að vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti eigi við í málinu. Til stuðnings málsástæðum sínum kveðst stefndi jafnframt vísa til þeirra sjónarmiða sem fram komi í ákvörðunum hans og í greinargerðum og athugasemdum til áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Einnig vísist til þeirra sjónarmiða sem fram komi í úrskurðum nefndarinnar. Málsástæður og lagarök annarra stefndu Aðrir stefndu en Samkeppniseftirlitið, hér á eftir kallaðir stefndu, krefjast þess að vera sýknaðir af dómkröfum aðalstefnanda og að öllum dómkröfum aðalstefnanda verði hafnað. Tekið sé fram að stefndu krefjist ekki einungis að fyrri dómkröfu aðalstefnanda, sem beint sé að öllum stefndu og Samkeppniseftirliti að auki, verði alfarið hafnað, heldur jafnframt að síðari lið dómkröfu aðalstefnanda verði hafnað, sem sé þó að forminu til einungis beint að stefnda Samkeppniseftirlitinu en ekki öðrum stefndu. Ráðist þetta af þeirri staðreynd að þótt stefndu hafi einungis átt formlega kæruaðild að máli því sem lokið hafi með úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 1/2011 eigi þeir jafnframt augljósa og lögvarða hagsmuni af niðurstöðu í öðrum þáttum málsins, þ.e. þeim þáttum sem lokið hafi með ákvörðun Samkeppniseftirlits nr. 27/2011 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 7/2011. Varðandi þá málsástæðu aðalstefnanda að einn nefndarmanna í áfrýjunarnefnd hafi verið vanhæfur við afgreiðslu málsins sé í fyrsta lagi á það bent að umræddur nefndarmaður hafi í nefndarstörfum sínum ekki verið að sinna starfsskyldum sínum sem starfsmaður ráðuneytis, heldur hafi hún væntanlega verið skipuð í nefndina á grundvelli faglegrar kunnáttu sinnar á sviði samkeppnis- og viðskiptamála, sbr. lokamálslið 2. mgr. 9. gr. samkeppnislaga. Þegar af þessari ástæðu séu sjónarmið aðalstefnanda um undirmannavanhæfi haldlaus, enda lúti nefndarmaður í áfrýjunarnefnd samkeppnismála í störfum sínum ekki boðvaldi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Í öðru lagi hafi það allt að einu verið meginregla í réttarframkvæmd að beita svokölluðum sérstökum mælikvarða varðandi vanhæfi eins nefndarmanns stjórnsýslunefndar. Þannig hafi lengst af verið talið að aðeins beri að ógilda ákvarðanir þegar atkvæði vanhæfs nefndarmanns hafi ráðið úrslitum. Þá hafi verið talið að minna þurfi til að úrskurður verði ógiltur þegar formaður nefndar væri vanhæfur þar sem hann stjórni störfum hennar. Í máli þessu sé umræddur nefndarmaður ekki formaður áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Þá liggi ekkert fyrir um að atkvæði nefndarmannsins hafi ráðið úrslitum máls eða hvort umræddur nefndarmaður hafi yfirhöfuð í raun haft áhrif á efni úrskurðarins. Mótmælt sé þeirri málsástæðu aðalstefnanda að hann hafi ekki haft tök á að koma að öllum þeim sjónarmiðum og málsástæðum sem hann hafi teflt fram á fyrri stigum þar sem hann hafi ekki átt aðild að kærumáli því sem lokið hafi með úrskurði áfrýjunarnefndar í máli nr. 1/2011. Umræddur úrskurður beri með sér að bæði aðalstefnanda og meðalgöngustefnanda hafi verið gefinn kostur á að koma að athugasemdum í málinu og hafi þær borist 4. og 5. apríl 2011. Auk þess hafi lögmaður aðalstefnanda, sem og tveir starfsmenn meðalgöngustefnanda, verið viðstaddir munnlegan flutning málsins og gefist þar kostur á að koma að athugasemdum, sem þeir og hafi gert. Þá sé tekið undir rökstuðning stefnda Samkeppniseftirlitsins varðandi þá málsástæðu aðalstefnanda að frestir til íhlutunar skv. 17. gr. hafi verið liðnir. Jafnframt sé á það bent að ummæli í greinargerð með frumvarpi varðandi fyrrgreinda fresti breyti engu í þessu tilliti, enda sé greinargerðin ekki lög. Þá sé því hafnað sem röngu að ónauðsynlegt hafi verið að nýta 20 daga viðbótarfrestinn til að afla gagna, enda hafi Samkeppniseftirlitið þegar útskýrt að í athugasemdum við andmælaskjal, sem hafi borist skömmu fyrir lok 70 dags frests laganna, hafi komið fram nýjar röksemdir sem einmitt hafi kallað á frekari rannsókn. Stefndu sjái ekki ástæðu til að bregðast við einstökum fullyrðingum aðalstefnanda um skilgreiningu markaða og telji að byggja eigi á þeirri markaðsskilgreiningu sem lögð hafi verið til grundvallar í kafla III í forsendum ákvörðunar Samkeppniseftirlits nr. 3/2011. Þessu mati Samkeppniseftirlits hafi áfrýjunarnefnd samkeppnismála jafnframt lýst sig sammála í forsendum úrskurðar í máli nr. 1/2011. Aðalstefnandi telji það ógildingarannmarka á úrskurði nefndarinnar að „engin rökstudd afstaða var þar tekin til ólíkra sjónarmiða um skilgreiningu markaða ...“. Þessu hafni stefndu og bendi á að nefndin hafi einmitt tekið skýra afstöðu með því að lýsa sig sérstaklega sammála því mati Samkeppniseftirlits að samruninn myndaði markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda í svínarækt og styrkti slíka stöðu á markaði fyrir slátrun á svínum. Hér feli hið meira í sér hið minna. Nefndin hafi því í reynd verið að staðfesta markaðsskilgreiningar Samkeppniseftirlits í málinu. Aðalstefnandi haldi því fram í stefnu að staða hans á markaði fyrir framleiðslu svínakjöts hafi verið ranglega metin og að hlutdeild hans á markaði fyrir svínakjöt árið 2010 hafi í reynd verið 45%. Stefndu telji að 45% hlutdeild á markaði fyrir svínakjöt sé einmitt staðfesting á að um markaðsráðandi stöðu hafi verið að ræða á þeim markaði. Viðurkennt sé í samkeppnisrétti að þegar markaðshlutdeild sé yfir 40% sé að öllu jöfnu um markaðsráðandi stöðu að ræða. Raunar geti markaðsyfirráð einnig verið til staðar þegar hlutdeildin sé á bilinu 25-40%, en þá þurfi að skoða önnur atriði, svo sem gerð markaðarins að öðru leyti, fjölda keppinauta, aðgang að fjármagni o.s.frv. Þá geri stefndu fyrirvara um hvernig markaðshlutdeild upp á 45% sé fengin og telji hana í reynd hærri, sbr. forsendur ákvörðunar Samkeppniseftirlits nr. 3/2011. Sama gildi um hlutdeild aðalstefnanda á markaði fyrir slátrun svína. Jafnvel þótt stuðst yrði við hans eigið mat á hlutdeild, þ.e. 59% hlutdeild á árunum 2009 og 2010, sé augljóslega um svo háa hlutdeild að ræða að hún teljist til markaðsyfirráða. Þannig sé viðurkennt í samkeppnisrétti að löglíkur séu fyrir markaðsyfirráðum þegar hlutdeild fari yfir 50%. Sé málsástæða aðalstefnanda undir þessum lið því með öllu haldlaus. Að síðustu skipti staða aðalstefnanda á markaði fyrir heildarslátrun á kjötafurðum engu við úrlausn málsins, enda verði svo rúm markaðsskilgreining ekki lögð til grundvallar. Stefndu telji óþarft að bregðast ítarlega og lið fyrir lið við ýmsum athugasemdum aðalstefnanda, sem lúti m.a. að samþjöppun á markaði, aðgangshindrunum, kaupendastyrk og efnahaglegum styrkleika og framleiðslugetu, af þeirri ástæðu að ekkert þessara atriða, hvort heldur eitt og sér eða metin heildstætt, hafi í raun áhrif á niðurstöðu samkeppnisyfirvalda. Ráðist þetta af þeirri einföldu staðreynd að sú markaðshlutdeild sem aðalstefnandi hafi náð með samrunanum leiði ein og sér, án tillits til nokkurra annarra þátta, til þeirrar niðurstöðu að markaðsráðandi staða hafi verið að myndast eða styrkjast við samrunann. Þetta sé sérstaklega augljóst á markaði fyrir slátrun svína, en þar sé aðalstefnandi samkvæmt eigin mati með 59% markaðshlutdeild. Af þeirri ástæðu einni hafi samkeppnisyfirvöldum verið heimilt að hlutast til um samrunann, enda sé það skilgreiningaratriði fyrir heimild til inngripa skv. 17. gr. c að „ markaðsráðandi staða eins eða fleiri fyrirtækja verði til eða slík staða styrkist “. Það hafi því verið hárrétt mat samkeppnisyfirvalda að markaðsráðandi staða á markaði fyrir slátrun svína styrktist. Að sama skapi hafi það verið rétt mat að markaðsráðandi staða á markaði fyrir framleiðslu svínakjöts hafi orðið til, enda leiði 45% markaðshlutdeild, en það sé mat aðalstefnanda á eigin hlutdeild, að öllu jöfnu til markaðsyfirráða, sbr. að framan. Stefndu séu sammála því mati stefnda, Samkeppniseftirlitsins, sem fram komi í ákvörðun nr. 3/2011, að öll þrjú skilyrði sem túlkunarreglur framkvæmdastjórnar ESB fjalli um þurfi að vera uppfyllt til að sjónarmið um fyrirtæki á fallanda fæti geti átt við, svo og að sönnunarbyrðin hvíli á samrunaaðilum. Jafnframt séu stefndu sammála því að fyrsta skilyrðið geti talist uppfyllt, þ.e. að rekstur Brautarholts og Grísagarðs hafi ekki verið lífvænlegur. Stefndu kveðast alfarið hafna þeirri staðhæfingu aðalstefnanda að annað skilyrði túlkunarreglnanna, skilyrðið um möguleika á annarri sölu sem hefði haft minni samkeppnisröskun í för með sér, hafi verið uppfyllt. Staðreyndin sé sú að möguleiki á sölu Brautarholts og Grísagarðs til annarra félaga hafi verið til staðar, þ. á m. til stefndu, og hafi hann verið fyllilega forsvaranlegur. Hafi bankanum verið ýmsar leiðir færar sem ekki hafi verið farnar í málinu. Orkað hafi tvímælis að áskilja að einungis mætti selja búin í einu lagi. Sama gildi um þá staðreynd að eignirnar hafi ekki verið auglýstar til sölu opinberlega. Aðalstefnandi haldi því fram varðandi þriðja skilyrðið að áfrýjunarnefndin geri þá kröfu að samrunaaðilar sanni að markaðshlutdeild hins fallanda félags myndi, hvort sem af samruna yrði eða ekki, öll færast til yfirtökufélagsins, þ.e. aðalstefnanda. Lestur forsendna áfrýjunarnefndar leiði hins vegar í ljós að nefndin geri ekki svo stranga kröfu að öll hlutdeildin hverfi að öðrum kosti til yfirtökufélagsins, heldur einungis að hún geri það að verulegu eða öllu leyti. Sé þetta skilyrði fyllilega í samræmi við erlenda dómaframkvæmd sem og viðurkennda afstöðu í samkeppnisfræðunum. Stefndu fái til að mynda með engu móti skilið hvers vegna umtalsverðar fjárfestingar í fasteignum og tækjum ættu ekki að nýtast áhugasömum aðilum í kjölfar þess að umrædd svínabú hafi verið tekin til slitameðferðar, ef því hafi verið að skipta. Raunar telji stefndu að umfjöllun aðalstefnanda í stefnu staðfesti einmitt að þriðja skilyrðið sé alls ekki uppfyllt. Þar komi fram það mat aðalstefnanda að ef enginn samruni hefði orðið og eignir horfið af markaði hefði markaðshlutdeild aðalstefnanda m.v. fjölda gylta hækkað úr 34% í 43%. Jafnframt komi fram að í reynd hafi markaðshlutdeild aðalstefnanda hækkað í 55% eftir samruna. Stefndu bendi á að miðað við þessar gefnu forsendur nemi samkeppnislegur skaði samrunans hækkun í hlutdeild upp á 12% umfram það sem annars hefði orðið. Þetta þýði m.ö.o. að skaðvænleg áhrif samrunans séu rúmlega helmingi meiri en annars hefði orðið. Svipað gildi ef miðað sé við markaðshlutdeild eftir tekjum. Þar með séu allar forsendur brostnar fyrir að vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti komi til greina, enda byggi sú vörn á þeirri grunnforsendu að engin skaðvænleg samkeppnisleg áhrif verði í raun af samruna. Þegar af þessari ástæðu sé ljóst að meginmálsástæða aðalstefnanda undir þessum lið sé með öllu haldlaus. Af sömu ástæðu telji stefndu enga þörf á að bregðast við öðrum sjónarmiðum aðalstefnanda varðandi kenninguna um félag á fallanda fæti, að öðru leyti en að mótmæla þeim með almennum hætti. Stefndu kveða engan vafa geta leikið á um heimild áfrýjunarnefndar til að vísa málinu til nýrrar meðferðar Samkeppniseftirlitsins. Sé hvað það varði tekið undir þau sjónarmið sem fram komi í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar nr. 7/2011 að kæruréttur stefndu á stjórnsýslustigi yrði augljóslega gerður með öllu marklaus ef ekki væri fallist á heimild áfrýjunarnefndar til að fella samrunaákvörðun úr gildi og vísa henni til nýrrar meðferðar. IV. Niðurstaða Eins og fyrr greinir lýtur kröfugerð aðalstefnanda og meðalgöngustefnanda, hér eftir almennt kallaðir stefnendur, að því að ógiltir verði með dómi úrskurðir áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 1/2011 og 7/2011, auk þess að ógilt verði ákvörðun stefnda Samkeppniseftirlitsins nr. 27/2011. Samkvæmt 40. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 verður ákvörðun Samkeppniseftirlitsins ekki borin undir dómstóla fyrr en úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála liggur fyrir í máli, en í 41. gr. laganna er aðila sem vill ekki una úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála heimilað að höfða dómsmál innan ákveðins frests til ógildingar á úrskurðinum. Hafa dómstólar litið svo á að með þessu sé skilið undan lögsögu dómstóla að kveða sérstaklega á um gildi ákvarðana Samkeppniseftirlitsins. Gildir það einnig þótt slík ákvörðun sé staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, enda er þá ákvörðunin efnislega orðin hluti úrskurðarins. Af þessum sökum, og með vísan til 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, verður kröfu stefnenda um ógildingu á ákvörðun stefnda nr. 27/2011 vísað frá dómi. Af hálfu stefnda Samkeppniseftirlitsins var því haldið fram við aðalmeðferð málsins að þar sem hvorki aðalstefnandi né meðalgöngustefnandi hefðu kært ákvörðun stefnda nr. 3/2011 til áfrýjunarnefndar samkeppnismála hefðu þeir ekki getað borið úrskurð nefndarinnar í máli nr. 1/2011 undir dómstóla. Með ákvörðun stefnda nr. 3/2011 var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru forsendur til að aðhafast frekar og var þar með fallist á sjónarmið samrunaaðilanna í málinu, stefnenda í þessu máli. Leiddi af þeirri niðurstöðu að þeir höfðu ekki ástæðu til að leita endurskoðunar á þeirri ákvörðun hjá áfrýjunarnefnd. Verður ekki á það fallist með stefnda Samkeppniseftirlitinu að aðili samruna geti ekki, þegar svo háttar til sem hér að áfrýjunarnefnd samkeppnismála kemst að öndverðri niðurstöðu við Samkeppniseftirlitið, leitað ógildingar þeirrar niðurstöðu fyrir dómstólum. Verður kröfum stefnenda því ekki vísað frá dómi af þessum sökum. Stefnendur byggja á því að Brynhildur Benediktsdóttir, nefndarmaður í áfrýjunarnefnd samkeppnismála, hafi verið vanhæf til að taka þátt í að úrskurða í umræddum málum nr. 1/2011 og 7/2011. Á því er byggt að hún hafi jafnframt verið starfsmaður í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, en þáverandi ráðherra Jón Bjarnason hafi reynt að hafa áhrif á umdeilda sölu á svínabúunum, auk þess sem hann hafi opinberlega lýst skoðunum sínum á samþjöppun eignarhalds á markaði fyrir svínarækt. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. samkeppnislaga skulu í áfrýjunarnefnd samkeppnismála sitja þrír menn og jafnmargir til vara, sem viðskiptaráðherra skipar eftir tilnefningu Hæstaréttar Íslands. Skulu aðrir fastir nefndarmenn en formaður nefndarinnar hafa faglega kunnáttu á sviði samkeppnis- og viðskiptamála. Verður að ætla að Brynhildur Benediktsdóttir hagfræðingur hafi verið skipuð í nefndina vegna faglegrar kunnáttu sinnar á sviði samkeppnis- og viðskiptamála. Vitnið Þórarinn Ingi Ólafsson, starfsmaður Arion banka hf., skýrði frá því við aðalmeðferð málsins að aðstoðarmaður ráðherrans hefði á þeim tíma, þegar tilraunir til að selja eignir svínabúanna stóðu yfir, hringt í sig og borið þau skilaboð frá ráðherranum að hann vildi að búin yrðu ekki seld án þess að áður yrði rætt við ráðherrann. Hafi það jafnframt komið fram að ráðherrann væri mjög mótfallinn sölunni til Stjörnugríss hf. Vildi hann helst að bankinn lokaði öðru búinu og að allt yrði reynt til að koma í veg fyrir það, enda væri slík sala óheppileg út frá samkeppnissjónarmiðum. Staðfesti vitnið Pétur Örn Richter, samstarfsmaður Þórarins Inga, að Þórarinn hefði á sínum tíma sagt sér frá greindu símtali. Enda þótt nefnd Brynhildur hafi verið fastur starfsmaður í sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, sem á þeim tíma sem hér um ræðir laut stjórn Jóns Bjarnasonar ráðherra, verður ekki fallist á að yfirlýsingar sem hafðar hafa verið eftir ráðherranum í tengslum við málið, hvort sem er í fjölmiðlum eða í einkasamtölum, geti leitt til vanhæfis hennar við afgreiðslu þess í áfrýjunarnefndinni. Liggur enda ekkert fyrir um að ráðherrann hafi átt verulegra persónulegra hagsmuna að gæta í þessu efni. Verður því hafnað þeirri málsástæðu stefnenda að ógilda beri úrskurði áfrýjunarnefndar af þeim sökum. Stefnendur telja að fella eigi úrskurð nr. 1/2011 úr gildi, svo og alla eftirfarandi málsmeðferð, á þeirri forsendu að þeir hafi ekki átt aðild að kærumáli því sem lokið hafi með úrskurðinum og af þeim sökum ekki komið þar að fjölda málsástæðna sem þeir hafi byggt á við meðferð málsins hjá stefnda Samkeppniseftirliti. Þessari málsástæðu er hafnað. Fyrir liggur að bæði aðalstefnanda og meðalgöngustefnanda var gefinn kostur á að koma að athugasemdum í málinu fyrir áfrýjunarnefnd og bárust þær með bréfum, dags. 4. og 5. apríl 2011. Þá kemur fram í úrskurði nefndarinnar að lögmaður aðalstefnanda, sem og tveir starfsmenn meðalgöngustefnanda, hafi verið viðstaddir munnlegan flutning málsins og gefist þar kostur að koma að athugasemdum, sem þeir og hafi gert. Verður því að telja að stefnendur hafi átt tök á því að koma að öllum þeim sjónarmiðum og málsástæðum sem þeir tefldu fram á fyrri stigum. Þá hafa þeir ekki bent á nein efnisatriði er nefndinni hafi ekki verið kunnugt um og hafi hugsanlega getað haft áhrif á ákvörðun hennar í málinu. Stefnendur halda því fram að frestur sá sem stefndi, Samkeppniseftirlitið, hafði til að ógilda samrunann hafi liðið hinn 6. janúar 2011, en stofnunin tók ekki fyrri ákvörðun sína fyrr en 3. febrúar 2011. Með því að frestir stefnda hafi verið liðnir hafi engin lagaskilyrði staðið til þess að áfrýjunarnefndin felldi ákvörðun stefnda úr gildi og legði málið fyrir stefnda að nýju. Samkvæmt ákv. lokamálslið 1. mgr. 17. gr. d samkeppnislaga er Samkeppniseftirlitinu heimilt að framlengja 70 virkra daga frest sem það hefur samkvæmt ákvæðinu til afgreiðslu máls um allt að 20 virka daga telji það nauðsynlegt að afla frekari upplýsinga í máli. Fyrir liggur að í athugasemdum aðalstefnanda Stjörnugríss hf. frá 23. desember 2010 við andmælaskjal stefnda frá 1. desember 2010 komu fram nýjar röksemdir sem Samkeppniseftirlitið taldi krefjast frekari rannsókna og gagnaöflunar. Er ekki tilefni til að raska því mati eftirlitsins, en fyrir liggur að frekari rannsókn og gagnaöflun fór fram. Þetta var rétt áður en 70 daga fresturinn rann út. Í tilvitnuðu lagaákvæði er ekkert kveðið á um að Samkeppniseftirlitinu sé skylt að tilkynna um það fyrirfram, eins og stefnendur halda fram, hyggist stofnunin taka sér umræddan viðbótarfrest. Lagaákvæðið er skýrt og breyta ummæli í greinargerð engu þar um. Verður þessari málsástæðu því hafnað. Stefnendur kveðast telja það ógildingarannmarka á úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 1/2011 að nefndin hafi ekki tekið neina rökstudda afstöðu til álitaefna um skilgreiningu markaða. Í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 3/2011 er skilgreiningu markaða gerð ítarleg skil. Áfrýjunarnefndin lýsti því í niðurstöðu sinni að hún væri sammála mati stefnda um að samruninn myndaði markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda í svínarækt og styrkti markaðsráðandi stöðu hans á markaði fyrir slátrun á svínum. Af úrskurði nefndarinnar verður ekki annað ráðið en hún taki undir forsendur og niðurstöður í ákvörðun stefnda og geri þær þar með að sínum. Verður því ekki fallist á þau rök aðalstefnanda að fella beri úrskurð áfrýjunarnefndar úr gildi af þessum sökum. Stefnendur vísa og til þess að úrskurður áfrýjunarnefndarinnar nr. 1/2011 og ákvörðun stefnda nr. 3/2011 hafi að ýmsu leyti byggst á röngu efnislegu mati og úrlausn varðandi samkeppnisskilyrði á þeim markaði/mörkuðum sem aðalstefnandi starfi á. Skilgreining stefnda á markaði sé of þröng. Miða hefði átt við að þeir markaðir sem aðalstefnandi starfaði á væru annars vegar markaður fyrir framleiðslu á kjötafurðum búfjár og hins vegar slátrun á kjötafurðum. Leiði þessi þrönga túlkun til þess að staða hans á markaði sé verulega ofmetin. Eins og áður segir er í fyrrgreindri ákvörðun stefnda ítarlega fjallað um skilgreiningu markaða, þar á meðal staðkvæmd á milli kjöts af ólíkum tegundum húsdýra. Er þar komist að þeirri niðurstöðu að almennt sé eftirspurnarstaðganga milli kjöttegunda ekki umtalsverð. Þá styðji sjónarmið um framboðsstaðgöngu það mat stofnunarinnar að svínakjöt sé á öðrum markaði en aðrar kjöttegundir, en ljóst sé að við framleiðslu kjöts af ólíkum dýrategundum sé að mörgu leyti beitt ólíkum aðferðum og þær krefjist allar sérútbúinna bygginga og búnaðar sem miðaður sé við þarfir hverrar dýrategundar fyrir sig. Með hliðsjón af þessu, auk tilvitnaðra fordæma framkvæmdastjórnar ESB, Samkeppniseftirlitsins sjálfs og áður samkeppnisráðs, þar sem jafnan hafi verið á því byggt að svínakjöt sé á sérstökum markaði á öllum sölustigum, kemst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að í máli þessu myndi svínaeldi, slátrun svína og vinnsla svínakjöts sérstaka markaði sem séu aðgreindir frá sambærilegum mörkuðum um viðskipti með kjöt af öðrum dýrategundum. Því næst eru í ákvörðuninni raktar í ítarlegu máli upplýsingar sem stofnunin hafi aflað frá markaðsaðilum um markaðshlutdeild svínabúa á árinu 2009, miðað við fjölda grísa og gylta, tekjur og framleitt magn í tonnum og markaðshlutdeild á árinu 2009, miðað við framleitt magn í tonnum að gefinni þeirri forsendu að Brautarholtsbúið hafi hætt framleiðslu. Má þar sjá að markaðshlutdeild samrunaaðila er í öllum tilvikum meiri en 50%. Tilgreindar eru og upplýsingar á markaðnum fyrir svínaslátrun á árunum 2008 og 2009 í tonnum og kemur þar fram að Stjörnugrís hf. hafi í öllum tilvikum verið með meira en þrisvar sinnum hærri markaðshlutdeild en sá keppinautur sem næst kom, á bilinu 60 til 70%. Þá er í ákvörðuninni gerð grein fyrir samþjöppun á markaðnum í heild sinni og í því sambandi stuðst við svokallaðan HHI-stuðul, sem almennt hefur verið talinn gefa vísbendingu um hve samþjöppun á markaði er mikil og hvers sé að vænta í þeim efnum í kjölfar samruna. Er stuðull þessi í ákvörðuninni reiknaður út frá markaðshlutdeild svínaræktenda eftir veltu og markaðshlutdeild í slátrun eftir slátruðu magni í tonnum fyrir og eftir samruna. Samkvæmt þessum útreikningum taldi Samkeppniseftirlitið breytinguna á samþjöppunarstuðlinum það mikla að samruninn hefði í för með sér verulega samþjöppun á markaði þar sem veruleg samþjöppun hafi verið fyrir. Með hliðsjón af framangreindu komst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu að yrði samruninn heimilaður myndi hann leiða til markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda Stjörnugríss hf. á markaðnum fyrir svínaeldi og styrkja markaðsráðandi stöðu hans á markaði fyrir slátrun á svínum. Með hliðsjón af tilvitnuðu ákvæði 17. gr. c í samkeppnislögum verður að játa Samkeppniseftirlitinu nokkuð svigrúm til mats á því hvenær samruni hindrar virka samkeppni „... með því að markaðsráðandi staða eins eða fleiri fyrirtækja verði til eða slík staða styrkist, eða verði til þess að samkeppni á markaði raskist að öðru leyti með umtalsverðum hætti“. Verður ekki annað séð en að framangreint mat stefnda hafi í hvívetna verið málefnalegt og í samræmi við lögbundin og venjubundin viðmið í samkeppnisrétti. Þá verður ekki talið að stefnendum hafi tekist að sýna fram á að stjórnsýslureglum hafi ekki verið fylgt við þetta mat eða við málsmeðferð áfrýjunarnefndar í málinu nr. 1/2011. Með vísan til þessa og forsendna áfrýjunarnefndar í úrskurði nr. 1/2011 og Samkeppniseftirlitsins í ákvörðun nr. 3/2011 er fallist á með stefndu að hinn umdeildi samruni myndi markaðsráðandi stöðu aðalstefnanda Stjörnugríss hf. í svínarækt og styrki markaðsráðandi stöðu félagsins á markaði fyrir slátrun á svínum. Á sama hátt er staðfest niðurstaða áfrýjunarnefndarinnar um önnur atriði sem leiða til sterkari stöðu Stjörnugríss hf. á markaði, eins og sterka stöðu félagsins á eggjamarkaði, minnkandi möguleika annarra samkeppnisaðila til að stunda virka samkeppni, verði samruninn að veruleika, og erfiðleika fyrir nýja aðila að hasla sér völl á markaði og veita samrunafyrirtækinu nægilega virka samkeppni. Verður því ekki fallist á þau rök stefnenda að fella beri úrskurð áfrýjunarnefndar úr gildi af þessum sökum. Eins og fram er komið átti aðalstefnandi Stjörnugrís hf. ekki hlut að áfrýjun á fyrri ákvörðun stefnda Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndarinnar heldur samkeppnisaðilar hans, aðrir stefndu í máli þessu. Verður ekki séð að ágreiningur sé milli aðila um að aðrir stefndu en Samkeppniseftirlitið hafi með réttu átt kæruaðild í málinu, enda sýnist sú niðurstaða og í samræmi við niðurstöður dómstóla og viðurkennd sjónarmið Evrópuréttar á sviði samkeppnismála. Í úrskurði sínum í málinu komst áfrýjunarnefndin að öndverðri niðurstöðu við Samkeppniseftirlitið varðandi vörn samrunaaðilanna sem lýtur að sjónarmiðum um félag á fallanda fæti. Var ákvörðun Samkeppniseftirlitsins felld úr gildi og málinu vísað aftur til eftirlitsins til frekari meðferðar og nýrrar ákvörðunar. Að lokinni frekari rannsókn Samkeppniseftirlitsins á atriðum er lutu sérstaklega að framangreindum sjónarmiðum, og að fengnum sjónarmiðum málsaðila og hagsmunaaðila þar um, tók eftirlitið nýja ákvörðun í málinu hinn 21. júlí 2011. Halda stefnendur því fram að Samkeppniseftirlitinu hafi skort lagaheimild til afskipta af samrunanum í framhaldi af niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar, enda sé í 2. mgr. 17. gr. e samkeppnislaga einungis kveðið á um slíka heimild þegar „ dómstóll eða áfrýjunarnefnd samkeppnismála ógildir ákvörðun um höfnun samruna eða um setningu skilyrða fyrir samruna vegna formgalla á málsmeðferð “ Þegar hafður er í huga viðurkenndur réttur samkeppnisaðila til að skjóta ákvörðun Samkeppnisstofnunar til áfrýjunarnefndar samkeppnismála verður ekki séð að það geti samræmst þeim rétti að túlka tilvitnað ákvæði á þann veg að það útiloki Samkeppniseftirlitið frá að taka nýja ákvörðun þegar áfrýjunarnefndin hefur á efnislegum forsendum ógilt ákvörðun þess um að hafast ekki að vegna samruna, eins og hér háttar til. Þá verður einnig, við skýringu á greindu ákv. 2. mgr. 17. gr. e, að líta til forsögu þess, en ákvæði þetta kom inn í samkeppnislögin með lögum nr. 94/2008. Í greinargerð með frumvarpi til þeirra laga kemur fram að gert sé ráð fyrir að Samkeppniseftirlitið muni eftir sem áður líta til framkvæmdar EES- og ESB-réttar við túlkun laganna. Þá kemur þar fram að fyrirmynd ákvæðisins sé sótt til 5. mgr. 10. gr. Evrópureglugerðar um samruna, reglugerð ráðsins (EB) nr. 139/2004 frá 20. janúar 2004. Tilvitnað ákvæði 5. mgr. 10. gr. reglugerðarinnar liggur ekki fyrir dóminum í íslenskri þýðingu en ekki verður séð að í því ákvæði sé að finna stoð fyrir þeirri þrengingu á endurskoðunarheimild Samkeppniseftirlitsins að hún sé bundin við ákvarðanir eftirlitsins um að ógilda samruna vegna formgalla. Að virtu því sem hér hefur verið rakið er framangreindri málsástæðu stefnenda hafnað. Fallist er á það með stefndu að Samkeppniseftirlitið hafi í framhaldi af ógildingu áfrýjunarnefndar á ákvörðun nr. 3/2010 haft 30 virka daga til að taka nýja ákvörðun, eins og raunin varð í máli þessu. Stefnendur hafa ekki sýnt fram á þær staðhæfingar sínar að rannsóknarregla, jafnræðisregla og andmælaregla stjórnsýsluréttarins, sbr. 10., 11. og 13. gr. stjórnsýslulaga, hafi verið virtar að vettugi við töku seinni ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins og seinni úrskurðar áfrýjunarnefndarinnar. Verður ekki annað séð en ítarleg sjónarmið málsaðila um þau atriði sem máli skiptu hafi legið fyrir Samkeppniseftirlitinu og áfrýjunarnefndinni, þar á meðal ítarleg viðbótarsjónarmið sett fram í framhaldi af úrskurði áfrýjunarnefndar nr. 1/2011 og ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 27/2011, ásamt gögnum varðandi skilyrðin um fyrirtæki á fallanda fæti o.fl. Skal í því sambandi tekið fram, vegna staðhæfinga stefnenda um að Samkeppniseftirlitið hafi vanrækt skyldu til að kanna hvort einhverjar breytingar hafi orðið á markaðsaðstæðum sem máli gætu skipt við mat stefnda, að aðilum samruna er sjálfum skylt samkvæmt ákv. 2. mgr. 17. gr. e í samkeppnislögum að tilkynna eftirlitinu um slíkar breytingar með nýrri samrunatilkynningu. Þá geta atriði sem varða andmælarétt stefnenda hjá Samkeppniseftirlitinu ekki varðað ógildingu úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum nr. 323/2003 og 37/2003. Verður þessum málsástæðum stefnenda því hafnað. Stefnendur byggja á því að þeir hafi fært fram sönnun fyrir því að uppfyllt séu skilyrði þess að samþykkja samruna svínabúanna á grundvelli sjónarmiðanna um fyrirtæki á fallanda fæti. Óumdeilt er að unnt sé, innan ramma gildandi samkeppnislaga, að taka tillit til varna samrunaaðila sem byggjast á sjónarmiðum um félag á fallanda fæti. Byggjast slík sjónarmið á framkvæmd og reglugerðum Evrópuréttar og eiga þau rætur sínar að rekja til þess að yfirtaka á félagi, sem ella yrði að hætta rekstri, geti í vissum tilvikum skipt litlu eða engu máli í samkeppnislegu tilliti. Felst í þessu að það geti verið í þágu langtímahagsmuna neytenda að framleiðslutæki haldist í rekstri þrátt fyrir að keppendum á markaði fækki við yfirtöku. Sýnist óumdeilt að miðað sé við eftirgreind meginskilyrði þegar metið er hvort félag sé á fallanda fæti: 1) Að fyrir liggi að félag það sem málsaðilar halda fram að stefni í þrot muni í nánustu framtíð hrökklast af markaðnum vegna fjárhagserfiðleika, 2) að möguleiki á annarri sölu nefnds félags, sem hefði minni röskun í för með sér, sé ekki til staðar og 3) að eignir þess félags sem stefnir í þrot myndu óhjákvæmilega hverfa af markaðnum og ekki verða grundvöllur nýs rekstrar, ef ekki kæmi til samrunans. Ljóst er að um er að ræða undantekningarreglu frá þeirri meginreglu að samkeppnisyfirvöld skuli grípa til íhlutunar vegna samruna sem skapar eða styrkir markaðsráðandi stöðu. Verður að telja að það hvíli á aðalstefnanda að sýna með óyggjandi hætti fram á að öllum framangreindum skilyrðum hafi verið fullnægt þannig að engin skaðvænleg samkeppnisleg áhrif verði í raun af samruna. Fyrir liggur að sala umræddra svínabúa var ekki auglýst opinberlega. Enda þótt framburður vitnanna Péturs Arnar Richter og Þórarins Inga Ólafssonar hafi upplýst frekar um hvernig að sölutilraunum bankans var staðið breytir það ekki því að ekki hefur verið nægilega í ljóst leitt að aðrir kaupendur hafi haft sömu möguleika og Stjörnugrís hf. á að kaupa svínabúin og að aðrir kostir hafi verið kannaðir nægilega. Hafa stefnendur því ekki sýnt fram á að ekki hafi verið fyrir hendi skárri leiðir í samkeppnislegu tilliti. Þá verður heldur ekki talið að aðilar stefnendur hafi sýnt nægilega fram á að markaðshlutdeild umræddra svínabúa hefði allt að einu fallið til Stjörnugríss hf. hefðu búin verið lögð niður og eignir þeirra horfið af markaði. Er í því sambandi sérstaklega til þess litið að aðilar samrunans hafa ekki hrakið það mat Samkeppniseftirlitsins að keppinautar aðalstefnanda hafi haft ónýtta framleiðslugetu sem líklegt væri að þeir hefðu leitast við að nýta til að auka framleiðslu sína, ef ekki hefði komið til samrunans, og þannig haft möguleika á að sækja þá markaðshlutdeild sem hin föllnu svínabú höfðu skilið eftir. Einnig er til þess horft að í stefnu Stjörnugríss hf. er tekið fram að miðað við að enginn samruni hefði orðið og eignir horfið af markaði megi áætla að markaðshlutdeild aðalstefnanda, miðað við fjölda gylta, hefði hækkað úr 34% í 43%, samanborið við að áætla megi að markaðshlutdeild félagsins í kjölfar samrunans nemi 55%. Verður samkvæmt því ekki annað ráðið en að samkeppnislegur skaði samrunans nemi 12% hækkun í markaðshlutdeild umfram það sem annars hefði orðið. Með hliðsjón af framangreindu, og þar sem vörnin um fyrirtæki á fallanda fæti byggir á því að engin skaðvænleg samkeppnisleg áhrif verði í raun af samruna, verður ekki fallist á með stefnendum að þeim hafi tekist að sýna fram á að uppfyllt séu skilyrði þess að samþykkja samruna svínabúanna á grundvelli þessara sjónarmiða. Að virtu öllu því sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að sýkna beri alla stefndu af dómkröfum aðalstefnanda og meðalgöngustefnanda um ógildingu úrskurða áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 1/2011 og 7/2011. Eftir þessum úrslitum málsins verða aðalstefnandi og meðalgöngustefnandi dæmdir til að greiða í sameiningu stefnda Samkeppniseftirlitinu 800.000 krónur og öðrum stefndu 800.000 krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Kröfu aðalstefnanda, Stjörnugríss hf., og meðalgöngustefnanda, Arion banka hf., um ógildingu á ákvörðun stefnda Samkeppniseftirlitsins nr. 27/2011, er vísað frá dómi. Stefndu, Samkeppniseftirlitið, Búvangur ehf., Hlíð ehf., Grís og Flesk ehf., Ormsstaðir ehf., Stefán Þórðarson ehf. og Baula ehf., eru sýknaðir af kröfum aðalstefnanda og meðalgöngustefnanda að öðru leyti. Aðalstefnandi og meðalgöngustefnandi greiði sameiginlega stefnda Samkeppniseftirlitinu 800.000 krónur og öðrum stefndu 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 177/2017
|
Lífeyrissjóður Lífeyrisréttur Örorkulífeyrir
|
Aðilar deildu um hvort L hefði verið heimilt að lögum að greiða G örorkulífeyri tvö ár aftur í tímann frá því að umsókn hans barst sjóðnum í stað þess að greiða honum lífeyrinn frá fyrra tímamarki eins og G gerði kröfu um í málinu. Talið var að játa yrði lífeyrissjóðum verulegu svigrúmi til að setja reglur um frekari skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris en mælt væri fyrir um í lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sbr. 7. mgr. 15. gr. og 8. tölulið 2. mgr. 27. gr. þeirra, að því tilskildu að slík skilyrði væru málefnaleg og jafnræðis gætt gagnvart sjóðsfélögum. Sú regla, sem væri að finna í samþykktum L þar sem kveðið væri á um að örorkulífeyri skyldi ekki greiða lengur aftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn barst honum, styddist við málefnaleg rök og þar væri jafnframt gætt meðalhófs gagnvart sjóðsfélögum án þess að þeim væri mismunað. Var því talið að reglan hefði fullnægjandi lagastoð. Réttur G til örorkulífeyris frá L hefði verið háður því að sótt væri sérstaklega um lífeyrinn. Samkvæmt þessu hefði sá réttur ekki orðið virkur fyrr en G hafði sótt um greiðslu lífeyrisins úr hendi L og þá tvö ár aftur í tímann frá því tímamarki. Var L því sýknaður af kröfu G.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygssonhæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og EiríkurTómasson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar17. mars 2017. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að stefnda beri aðgreiða sér örorkulífeyri frá 18. júní 2010, en til vara frá síðara tímamarki.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og fram kemur í hinum áfrýjaðadómi greinir aðila á um það hvort stefnda hafi verið heimilt að lögum að greiðaáfrýjanda örorkulífeyri frá 1. júlí 2012 eða tvö ár aftur í tímann frá því aðumsókn hans barst stefnda í stað þess að greiða áfrýjanda lífeyrinn frá fyrratímamarki eins og hann gerir kröfu um. Í 7. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem gilda umstefnda samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þeirra, kemur fram að í samþykktirlífeyrissjóðs skuli sett frekari ákvæði um örorkulífeyri en leiðir af öðrumákvæðum laganna, svo sem um örorkumat, fjárhæð örorkulífeyris, útreikning ogskilyrði fyrir greiðslu hans. Samkvæmt 8. tölulið 2. mgr. 27. gr. sömu lagaskal meðal annars kveða á um það í samþykktum lífeyrissjóðs hver séu réttindisjóðfélaga til lífeyris, hvernig útreikningi þessara réttinda skuli háttað oghver séu nánari skilyrði lífeyrisréttar.Samkvæmt framansögðu verður að játalífeyrissjóðum, þeirra á meðal stefnda, verulegu svigrúmi til að setja reglurum frekari skilyrði fyrir greiðslu örorkulífeyris en mælt er fyrir um í lögumnr. 129/1997, að því tilskildu að slík skilyrði séu málefnaleg og jafnræðis ségætt gagnvart sjóðfélögum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 17. desember2009 í máli nr. 665/2008. Fallist er á með héraðsdómi að sú regla, sem er aðfinna í grein 16.4. í samþykktum stefnda þar sem kveðið er á um aðörorkulífeyri skuli ekki greiða lengur aftur í tímann en tvö ár frá því aðumsókn barst honum, styðjist við málefnaleg rök og þar sé jafnframt gættmeðalhófs gagnvart sjóðfélögum, án þess að séð verði að þeim sé mismunað ánokkurn hátt. Samkvæmt þessu er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að reglanhafi fullnægjandi lagastoð.Réttur áfrýjanda til örorkulífeyrisfrá stefnda byggist á grein 13.1. í samþykktum hans, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganr. 129/1997, og er háður því að sótt sé sérstaklega um lífeyrinn, sbr. grein16.1. í samþykktunum. Samkvæmt því og með skírskotun til þess, sem að framangreinir, varð þessi réttur ekki virkur fyrr en áfrýjandi hafði sótt um greiðslulífeyrisins úr hendi stefnda og þá tvö ár aftur í tímann frá því tímamarki. Aðþessu virtu, en öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19.desember 2016. Málþetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl. var höfðað með birtingu stefnu 31.mars 2015. Stefnandi er Guðmundur R. Guðlaugsson, Fannarfelli 12 í Reykjavík ogstefndi er Lífeyrissjóður verslunarmanna, Kringlunni 7 í Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda beri að greiða honumörorkulífeyri frá 18. júní 2010 en til vara frá síðara tímamarki. Þá krefsthann málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og greiðslu málskostnaðar úr hans hendi. Málavextir ogágreiningsefni Stefnandier kjötiðnaðarmaður að mennt, með víðtæka starfsreynslu á því sviði og hófgreiðslu iðgjalda í stefnda á árinu 1980. Hann starfaði sem framleiðslustjórihjá Síld & fiski frá árinu 2008 fram til 11. apríl 2010 þegar hann varhandtekinn, settur í gæsluvarðhald og haldið í einangrun í 10 daga eða til 21.s.m. Eftir varðhaldsvistina taldi vinnuveitandi stefnanda ekki geta sinntstarfi sínu og var gerður við hann starfslokasamningur 26. apríl 2010. Þann 6.júlí 2010 tilkynnti ríkissaksóknari stefnanda að málið hefði verið fellt niðurhvað hann varðaði, þar sem það sem fram væri komið væri hvorki nægilegt nélíklegt til sakfellingar. Stefnandi hefur verið óvinnufær frá því þessiratburðir áttu sér stað. Þann9. júlí 2014 sótti stefnandi um örorkulífeyri frá stefnda og var umsókn hans umlífeyri miðað við fulla örorku samþykkt með úrskurði stefnda 14. ágúst 2014. Ágrundvelli þessa úrskurðar var honum greiddur lífeyrir tvö ár aftur í tímann ogmánaðarlega upp frá því. Beiðni stefnanda um greiðslur lengra aftur í tímannhefur hins vegar verið hafnað á grundvelli 4. mgr. 16. gr. í samþykktumstefnda. Í nefndri grein er svohljóðandi ákvæði: „Örorku- og makalífeyri skalekki greiða lengur aftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn barst sjóðnum.Greiðslur samkvæmt þessu ákvæði skulu vera á verðlagi hvers tíma. Vextirgreiðast ekki á lífeyrisgreiðslur.“ Ágreininguraðila snýst um það hvort framangreint ákvæði í samþykktum stefnda fari í bágavið lög. Auk þess telur stefndi ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tekjutapiallan þann tíma sem hann krefst viðurkenningar á greiðsluskyldu stefnda, svosem er skilyrði þess að réttur til örorkulífeyris stofnist. Málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandibyggir á því að 4. mgr. 16. gr. í samþykktum stefnda sé í andstöðu við ákvæðilaga nr. 129/1997, um skyldtryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða, og fari jafnframt í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar nr.33/1944. Hvaðlög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda varðar byggir stefnandi á því að ákvæðiþeirra séu ófrávíkjanleg sbr. 1. gr. laganna. Í lögunum komi fram aðskylduaðild sé að viðkomandi sjóðum. Aðildin sé því lögbundinn hluti affélagslega kerfinu í landinu. Hún sé jafnframt hluti af aðferð löggjafans tilað uppfylla ákvæði 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Þar er kveðið á um aðöllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegnasjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Íákvæðum laga nr. 129/1997 sé talað um lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóðirverði að veita. Þá vernd geti þeir ekki takmarkað með neinum hætti í samþykktumsínum. Í 13. gr. laganna segir að með iðgjaldagreiðslum til öflunarlífeyrisréttinda ávinni sjóðfélagi sér m.a. rétt til örorkulífeyris. Kemur framað hann megi ekki vera lakari en sá réttur sem um getur í III. kafla laganna.Síðan segir í síðari málslið 1. mgr. 13. gr.: „Í samþykktum lífeyrissjóðs skalkveðið nánar á um ávinnslu réttinda en hún getur verið mismunandi eftir þvíhvort iðgjald er til lágmarks- eða viðbótartryggingaverndar og eftir atvikumháð eða óháð aldri.“ Stefnandi byggir á því að með þessu ákvæði sé tæmanditalið hvað megi ákvarða í samþykktum viðkomandi lífeyrissjóðs og hvar heimildirlífeyrissjóðsins þrjóti. Hvergi sé heimilað að takmarka lögbundin réttindi meðþví að stytta lögbundinn fyrningarfrest skv. lögum nr. 150/2007, um fyrningukröfuréttinda. Í15. gr. laga nr. 129/1997 segir: „Sjóðfélagi á rétt á örorkulífeyri ef hannverður fyrir orkutapi sem metið er 50% eða meira.“ Þessi lögbundni réttur erskýlaus og verður ekki takmarkaður í samþykktum sjóðsins. Stefndihafi ekki borið fyrir sig fyrningu samkvæmt fyrningarlögum og ekki er deilt umupphafstíma fyrningarfrests. Stefnandi miðar við að hann hafi ekki getað gertkröfu á hendur stefnda fyrr en löngu eftir að örorkan féll til og í raun hafihonum ekki verið ljóst hvers kyns var fyrr en matsgerðum var lokið í júní 2014.Fram að því hafi hann reynt endurhæfingu í gegnum VIRK. Í öllu falli sé krafanhöfð uppi áður en fjögurra ára fyrningarfresti lauk kjósi stefndi að bera fyrirsig fyrningu. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví að samþykktir hans kveði skýrt á um að óheimilt sé að greiða örorkulífeyrilengra aftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn um lífeyri berst honum. Umþað vísar stefndi til 16. gr. samþykktanna sem ber yfirskriftina „Tilhögunlífeyrisgreiðslna“, en þar segi í gr. 16.4.: „Lífeyri skal ekki greiða lengraaftur í tímann en tvö ár frá því að umsókn barst sjóðnum.“ Stefndi starfi á grundvellistarfsleyfis fjármála- og efnahagsráðherra sem veiti ekki slíkt starfsleyfinema sjóðurinn uppfylli lagaskilyrði þar að lútandi, sbr. 25. gr. laga nr.129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Íákvæðinu komi m.a. fram að samþykktir sjóðsins þurfi að vera í samræmi við 27.gr. laganna, en þar segir í 1. mgr.: „Samþykktir lífeyrissjóðs skulu við þaðmiðaðar að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingar sínar.“ Í 2. mgr. 27. gr.laganna komi síðan fram hvað kveða skuli á um í samþykktum lífeyrissjóðs og í8. tölul. 2. mgr. segir: „Réttindi sjóðfélaga eða aðstandenda þeirra tillífeyris, hvernig útreikningi þessara réttinda skuli háttað og hver séu nánariskilyrði lífeyrisréttar. Þá skal og kveðið á um framkvæmd lífeyrisgreiðslna.“Auk þessa segi í 6. mgr. 15. gr. laganna: „Í samþykktir lífeyrissjóðs skulusett frekari ákvæði um örorkulífeyri, svo sem um örorkumat, fjárhæðörorkulífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans.“ Þá vísar stefnditil þess að fjármála- og efnahagsráðherra hafi, að fenginni umsögnFjármálaeftirlitsins, staðfest að samþykktir hans séu í samræmi við lög, svosem sé forsenda gildistöku þeirra sbr. 28. gr. laganna. Því liggi fyrir aðráðherra hafi samþykkt að umdeilt ákvæði í 4. mgr. 16. gr. í samþykktumstefnda, um að lífeyrir sé ekki greiddur lengra aftur í tímann en tvö ár fráþví að umsókn um lífeyri berst, fullnægi ákvæðum laga nr. 129/1997 og jafnframtað Fjármálaeftirlitið sé sama sinnis. Enn fremur sé vísað til þess að níu afellefu stærstu lífeyrissjóðum landsins séu með sambærilegt ákvæði í sínumsamþykktum. Loks megi finna sambærilega reglu í ákvæðum laga nr. 155/1998, umSöfnunarsjóð lífeyrisréttinda, og 10. gr. laga nr. 12/1991, um Lífeyrissjóðbænda. Með framangreindum lögum séu tekin af öll tvímæli um að umdeild tveggjaára regla sé lögmæt og hvorki í andstöðu við lög nr. 129/1997 né önnur ákvæðiíslenskra laga. Rökin að baki umdeildri regluséu m.a. þau að stefnda sé skylt að meta heildarskuldbindingar sínar og hagagreiðslu lífeyris í samræmi við fjárhagsstöðu sína sbr. 24. og 39. gr. laga nr.129/1997. Því hafi hann tiltekið svigrúm til að setja reglu sem takmarki óvissuum skuldbindingar sjóðanna. Eigi það alveg sérstaklega við um ákvæði umörorkulífeyri sem, eins og á við um stefnanda, veita réttindi til framtíðarþótt engin iðgjöld hafi verið greidd sem standa á bak við þau réttindi. Reglaní 4. mgr. 16. gr., um að ekki sé greitt lengra en tvö ár aftur í tímann, séhluti af heildarreglum sjóðsins um rétt til lífeyris og að almenn ákvæði lagaum fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007, sem vísað er til og byggt á af hálfustefnanda, eigi hér ekki við. Líta beri svo á að krafa til örorkulífeyris getiekki orðið virk lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að sótt er um greiðsluörorkulífeyris. Réttur til örorkulífeyris verði ekki virkur fyrr en stjórn hafiúrskurðað um kröfuna og það sé gert að fenginni umsókn og á grundvelli matstrúnaðarlæknis. Þá fyrst þegar úrskurður er kveðinn upp stofnast krafan. Verði ekki fallist áframangreind rök stefnda, byggir hann sýknukröfu sína á því að ósannað sé aðstefnandi hafi orðið fyrir tekjutapi allan þann tíma sem hann krefur stefnda umörorkulífeyri í þessu máli svo sem áskilið sé í 1. mgr. 13. gr. í samþykktumstefnda og 1. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997. Í gögnum málsins komi fram aðstefnandi hafi fengið greiðslu frá atvinnurekanda sínum í maí 2010 og jafnframtliggi fyrir að hann hafi fengið atvinnuleysisbætur, greiðslur frá sjúkrasjóðiVR og frá Tryggingastofnun ríkisins. Með hliðsjón af framangreindu sé ósannaðað hann hafi orðið fyrir tekjutapi vegna örorku sinnar á umræddum tíma, sem séforsenda þess að hann eigi rétt til lífeyrisgreiðslna frá stefnda. Auk þess séáreiðanlegt að hann eigi ekki rétt lengra aftur í tímann en til 1. apríl 2011þar sem fyrir liggi að hann hafi á tímabilinu 1. júlí 2010 til 1. apríl 2011fengið greiðslur úr sjúkrasjóði VR en stefndi greiði aldrei lífeyri fyrir samatímabil og sjúkrasjóður stéttarfélags greiðir viðkomandi sjóðfélaga bætur þarsem ekki sé unnt að vera á tvöföldum greiðslum vegna veikinda eða örorku. Forsendurog niðurstaða Meginágreiningur máls þessasnýst um það hvort 4. mgr. 16. gr. samþykkta stefnda stangist á við ákvæði laganr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða,og 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Í greininni segir að örorku- ogmakalífeyri skuli ekki greiða lengur aftur í tímann en tvö ár frá því að umsóknberst sjóðum. Óumdeilt er að þetta ákvæði girðir fyrir bótagreiðslu tilsjóðfélaga lengra aftur í tímann, jafnvel þótt önnur skilyrði greiðslna séufyrir hendi. Svo sem fram kemur í 1. mgr. 1.gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða, þá gilda þau um alla lífeyrissjóði eins og þeir eru skilgreindirí 2. mgr. sömu greinar. Stefndi er lífeyrissjóður og gilda lögin því umstarfsemi hans en ekki er um það deilt að hann hefur gilt starfsleyfi ogsamþykktir hans hafa verið samþykktar og öðlast gildi í samræmi við V. kaflalaganna. Í 13.–19. gr. a í lögunum, semsaman mynda III. kafla þeirra, er kveðið á um samtryggingarréttindi í lífeyrissjóðum.Svo sem sjá má af lestri kaflans eru í honum ýmis almenn ákvæði umlífeyrisréttindi sem gert er ráð fyrir að verði útfærð nánar í samþykktum hverslífeyrissjóðs. Sem dæmi má nefna 1. mgr. 13. gr. þar sem segir að kveðið skulinánar á um það í samþykktum lífeyrissjóðs hvernig sjóðfélagi ávinnur sér rétttil lífeyrisgreiðslna. Í 1. mgr. 14. gr. segir að í samþykktum skuli kveðiðnánar á um hvaða áhrif frestun eða flýting útgreiðslu lífeyris hafi á fjárhæðhans, nánar skal kveðið á um rétt til framreikninga skv. 2. mgr. 15. gr. ísamþykktum og í 7. mgr. sömu greinar segir að í samþykktum lífeyrissjóðs skulisett frekari ákvæði um örorkulífeyri, svo sem um örorkumat, fjárhæðörorkulífeyris, útreikning og skilyrði fyrir greiðslu hans. Jafnframt eru í kaflanumsettar fram takmarkanir á því hvernig réttindi sjóðfélaga eru útfærð ísamþykktum lífeyrissjóða. Segir þannig í 1. mgr. 13. gr. að réttur til lífeyrismegi ekki vera lakari en kveðið er á um í kaflanum og í 1. mgr. 19. gr. er bannvið því að kveða á um það í samþykktum lífeyrissjóðs að áunnin réttindiskerðist eða falli niður þótt sjóðfélagi hætti iðgjaldagreiðslum. Af framangreindum ákvæðumlaganna, og öðrum sambærilegum ákvæðum, má ráða að löggjafinn geri ráð fyrirþví að lífeyrissjóðir hafi talsvert svigrúm til að setja reglur um starfsemisína jafnvel þótt þær reglur kunni að hafa áhrif á rétt sjóðfélaga og fjárhæðbóta til þeirra. Í 27. gr. laganna eru talin upp þau atriði sem þurfa að komafram í samþykktum lífeyrissjóða. Ekki er um tæmandi talningu að ræða og erekkert því til fyrirstöðu að í samþykktum séu frekari ákvæði, að því tilskilduað þau fjalli almennt um gerð og rekstur viðkomandi lífeyrissjóðs og samrýmistfrumvarpinu að öðru leyti, eins og segir í athugasemdum við greinina í frumvarpitil lífeyrissjóðslaganna. Að mati dómsins fellur ákvæði16. gr. samþykkta að þeim kröfum sem gerðar eru um form og innihald samþykktastefnda samkvæmt því sem að framan er rakið. Heimild til að kveða á um skilyrðifyrir rétti til greiðslu örorkulífeyris er í 7. mgr. 15. gr. laga nr. 129/1997.Eðli máls samkvæmt gat réttur til greiðslu bóta þá fyrst orðið virkur þegarumsókn þar að lútandi barst stefnda. Ekki er fallist á það með stefnanda aðreglan fjalli um það hvenær krafa falli niður fyrir fyrningu, heldur fjallarákvæðið um skilyrði þess að krafa stofnist. Sú regla að greiða ekki lífeyrirlengra en tvö ár aftur í tímann frá því krafa stofnast styðst við málefnalegrök sem lúta að nauðsyn þess að stefndi þekki hverjar skuldbindingar hans eru áhverjum tíma og geti gripið til viðeigandi ráðstafna til að mæta þeim sbr. 39.gr. sömu laga, sbr. og 27. gr. laganna þar sem kemur fram að samþykktirsjóðsins skuli miðaðar við það að sjóðurinn geti staðið við skuldbindingarsínar. Þá verður að telja að með reglunni sé gætt meðalhófs og sjóðfélögumveitt eðlilegt svigrúm til að koma umsókn á framfæri við stefnda, eftir aðljóst verður að réttur til bóta hafi stofnast, og fá með sanngjörnum ogeðlilegum hætti greiddar bætur fyrir liðinn tíma. Með vísan til framangreindser það niðurstaða dómsins að umdeilt ákvæði samþykkta stefnda sé í samræmi viðþær kröfur sem lög nr. 129/1997 gera til samþykkta lífeyrissjóða og jafnframtað ákvæðið brjóti ekki gegn ákvæðum sömu laga um þá lágmarksvernd sem stefndaber að tryggja stefnanda. Þá hefur stefnandi ekki skýrt með fullnægjandi hættiá hvern hátt umdeild regla kann að hafa brotið á rétti stefnanda skv. 1. mgr.76. gr. stjórnarskrárinnar. Í því efni er þess að geta að engin gögn liggjafyrir í málinu um það hvaða réttar stefnandi naut samkvæmt gildandi lögum á þvítímabili sem krafan gagnvart stefnda lýtur að og jafnframt er óljóst hvaðaaðstoðar hann þurfti á að halda á sama tíma. Er því algerlega vanreifað meðhvaða ætti lög nr. 129/1997 um samþykktir stefnda kunna að hafa brotið gegnstjórnarskrárvörðum rétti stefnanda til aðstoðar. Kemur þessi málsástæðastefnanda því ekki til frekari skoðunar. Með framangreindum rökstuðningiverður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Rétt er að málskostnaður falliniður á milli aðila. Stefnandi nýtur gjafsóknar á grundvelli gjafsóknarleyfissem gefið var út 13. maí 2015. Gjafsóknarkostnaður hans greiðist því úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, Elvu Óskar Wiium, semeru hæfilega ákveðin 563.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóminn.Dómsorð: Stefndi, Lífeyrissjóðurverslunarmanna, er sýkn af kröfu stefnanda, Guðmundar R. Guðlaugssonar.Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Elvu Óskar Wiium hdl., 563.000 krónur
|
Mál nr. 54/2017
|
Fasteignakaup Tilboð Fyrirvari Samningur Riftun Gjafsókn
|
A og B höfðuðu mál á hendur C og kröfðust þess meðal annars að henni yrði gert skylt að gera kaupsamning við sig um nánar tilgreinda fasteign í hennar eigu samkvæmt samþykktu kauptilboði. Samkvæmt fyrirvara í kauptilboðinu skuldbundu A og B sig til að skila inn greiðslumati á skrifstofu fasteignasölunnar, sem hafði milligöngu um kaupin, innan ákveðins frests. Að öðrum kosti hefði stefnda heimild til að rifta kaupunum. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að tilkynning C um riftun hefði verið fullnægjandi og þá var talið ósannað, gegn andmælum C, að áðurnefnt greiðslumat hefði borist fasteignasölunni samkvæmt fyrirvara kauptilboðsins og var C því heimilt að rifta kaupunum að liðnum fresti til að skila greiðslumatinu sem fyrirvarinn var bundinn við. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu C því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og IngimundurEinarsson héraðsdómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 25. janúar 2017. Þau krefjast þess að stefndu verði gertskylt að gera kaupsamning við sig um fasteignina [...] í Reykjavík, eignarhluta0101, ásamt öllu sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber, gegn greiðslu aðfjárhæð 2.000.000 krónur, í samræmi við samning þeirra og stefndu, samkvæmtsamþykktu kauptilboði 10. september 2015, að viðlögðum 50.000 króna dagsektumfrá uppkvaðningu dóms þar til skyldum stefndu hefur verið fullnægt. Jafnframter þess krafist að viðurkenndur verði réttur áfrýjenda til skaðabóta úr hendistefndu vegna þess tjóns sem þau hafi orðið fyrir og muni verða fyrir vegnavanefnda hennar á samningi aðila. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjenda, en til vara aðkaupsamningur taki mið af upphaflegu kauptilboði aðila 10. september 2015. Þákrefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknarsem henni hefur verið veitt.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi samþykkti stefnda kauptilboðáfrýjanda 10. september 2015 í fyrrgreinda fasteign hennar. Samkvæmt tilboðinuvar kaupverð eignarinnar 27.000.000 krónur sem greiða átti með yfirtökuáhvílandi skuldar að fjárhæð 23.913.055 krónur og með peningagreiðslu annarsvegar að fjárhæð 2.000.000 krónur við gerð kaupsamnings og hins vegar 1.086.945krónur við útgáfu afsals 10. febrúar 2016. Stefnda mun hafa áritað kauptilboðiðaftur 30. september 2015 eftir að það hafði verið leiðrétt miðað við stöðuáhvílandi láns, sem nam 24.321.679 krónum. Í samræmi við það varpeningagreiðsla við útgáfu afsals lækkuð í 678.321 krónu. Í tilboðinu varfyrirvari áfrýjenda um greiðslumat sem þau skuldbundu sig til að skila áskrifstofu fasteignasölunnar, sem hafði milligöngu um kaupin, eigi síðar en 20dögum frá samþykki kauptilboðsins. Að öðrum kosti hefði stefnda heimild til aðrifta kaupunum.Samkvæmt 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup fellur kaupsamningur umfasteign niður að liðnum tveimur mánuðum frá því hann komst á efskuldbindingargildi hans er bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengiðeftir. Með fyrrgreindum fyrirvara um greiðslumat í samþykktu kauptilboði aðilavar vikið frá þessu með því annars vegar að mæla fyrir um styttri frest til aðskila matinu og hins vegar að veita stefndu heimild til að rifta samningi ístað þess að hann félli sjálfkrafa úr gildi.Svo sem fram kemur í héraðsdómi bar D, sálfræðingur, fyrir dómi að húnhefði 2. október 2015 komið því á framfæri símleiðis við fasteignasöluna fyrirhönd stefndu að kaupin væru fallin niður af hennar hálfu. Fyrir Hæstaréttihefur verið lagður fram tölvupóstur sama dag milli starfsmanna fasteignasölunnarþar sem fram kom að sálfræðingurinn hefði haft samband til að tilkynna aðstefna vildi „hætta við allt saman“. Þá verður ráðið af tölvupósti áfrýjandans A20. október 2015 til fasteignasölunnar að honum hafi borist upplýsingar um aðstefnda vildi falla frá kaupunum, en þar var gerð athugasemd við að stefndaætlaði að „hleypa kaupunum í uppnám tæpum mánuði eftir samþykki“. Þótt stefndahefði að réttu lagi átt að beina yfirlýsingu sinni um riftun til áfrýjendaverður að virtu því sem hér hefur verið rakið talið fullnægjandi að þeim hafiborist tilkynning þar að lútandi fyrir milligöngu þeirrar fasteignasölu semannaðist kaupin. Verður að leggja til grundvallar að bæði starfsmennfasteignasölunnar og áfrýjendur hafi skilið tilkynningu stefndu svo að í hennihafi falist riftun en ekki er gerð krafa um skriflegt form slíkrartilkynningar. Þá könnuðust starfsmennfasteignasölunnar ekki við fyrir dómi að greiðslumatið hefði boristfasteignasölunni, svo sem áskilið var í fyrirvara kauptilboðsins, og er það þvíósannað gegn andmælum stefndu. Samkvæmt þessu var stefndu heimilt eftirtilboðinu að rifta kaupunum að liðnum fresti til að skila greiðslumatinu semfyrirvarinn var bundinn við. Af þeirri ástæður verður niðurstaða hins áfrýjaðadóms staðfest.Stefnda hefur gjafsókn fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 127. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Um þann kostnað hennar fer eftir því sem greinirí dómsorði.Áfrýjendum verður gert að greiða í ríkissjóð málskostnað eins og segir ídómsorði.ritað kauptilboðið aftur 30.september 2015 eftir að kaupverð fasteignarinnar g annarrar tjDómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, C, greiðist úr ríkissjóði,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Sigurðar Sigurjónssonar,600.000 krónur.Áfrýjendur, A og B, greiði í ríkissjóð 600.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 21. október 2016, var höfðað 11. desember2015 af hálfu B, [...], Reykjavík og A, sama stað, á hendur C, [...], Reykjavíktil viðurkenningar á skyldum og skaðabótaábyrgð.Stefnendur krefjast þess að stefndu verði gert skylt með dómi að gerakaupsamning við stefnendur um fasteignina [...], í Reykjavík, eignarhluta 0101,ásamt öllu sem eignarhlutanum fylgir og fylgja ber, gegn greiðslukaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 2.000.000 króna, í samræmi við samningstefnenda og stefndu, samkvæmt samþykktu kauptilboði, dags. 10. september 2015,að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dóms þar til skyldum stefnduer fullnægt. Þá er þess krafist að viðurkenndur verði rétturstefnenda til skaðabóta úr hendi stefndu vegna þess tjóns sem stefnendur hafiorðið fyrir og muni verða fyrir vegna vanefnda stefndu á samningi aðila. Krafist er málskostnaðar samkvæmtmálskostnaðaryfirliti úr hendi stefndu. Stefnda gerir aðallega þær kröfur, að hún verði sýknuð af öllum kröfumstefnenda í málinu. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnenda aðskaðlausu, í samræmi við tímaskýrslu lögmanns, eins og málið væri eigi gjafsóknarmálog þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefndu til að greiða 24%virðisaukaskatt af þóknun lögmanns við ákvörðun málskostnaðar. Til vara gerir stefnda þá kröfu að hafnað verði skaðabótakröfu og kröfuum dagsektir á hendur stefndu og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnda lýsir málavöxtum svo að í maí 2014 hafi legið fyrir að hún myndimissa atvinnu sína við hreingerningar á [...] þá um haustið. Hún sé haldingeðröskunum og þunglyndi, sem hafi aukist mjög er fyrir hafi legið að hún myndimissa vinnu sína og hafi hún fallið í djúpt þunglyndi af þeim sökum. Þá hafihún misst tök á fjármálum sínum og leitað til fasteignasölunnar E ehf. í þvískyni að kanna hvort lausn væri fólgin í því að selja íbúð sína að [...].Heimilisaðstæður hennar séu þannig að hún sé einstæð móðir með 18 ára gamlanson, en hann þjáist einnig af þunglyndi. Hinn 10. september 2015 hafifasteignasalan E lagt fyrir stefndu kauptilboð í fasteignina. Var kaupverðsamkvæmt því 27.000.000 króna sem greiðast skyldu með yfirtöku áhvílandi lánsað fjárhæð 23.913.055 krónur, tvær milljónir króna skyldu greiðast viðkaupsamning og 1.086.945 krónur við útgáfu afsals. Afhending skyldi fara fram10. desember 2015. Kveðst stefnda hafa verið undir sterkum áhrifum lyfja, þegarþetta var og í djúpu þunglyndisástandi. Hún hafi mætt á fasteignasöluna en hafiekki gert sér grein fyrir því, að með undirritun á kauptilboð væri hún að gangatil samninga um sölu á heimili sínu.Stefnendur lýsa atvikum málsins með þeim hætti að þann 10. september 2015hafi þau gert fyrrgreint tilboð í fasteign stefndu. Í tilboðinu geri stefnendurfyrirvara um ástandsskoðun eignarinnar og skuldbindi sig til þess að skila inngreiðslumati eigi síðar en 20 dögum eftir samþykki tilboðs. Stefnda hafisamþykkt tilboðið samdægurs. Stefnendur gerðu engar athugasemdir við ástandeignarinnar og halda þau því fram að þau hafi innan tilskilins tíma lagt framgreiðslumat sem staðfesti getu þeirra til að kaupa eignina. Stefnda var boðuð áfasteignasöluna 30. september 2015 þar sem hún undirritaði uppfært kauptilboð ítilefni af nýjum upplýsingum um stöðu áhvílandi láns. Sú breyting var þá gerð ásamþykkta kauptilboðinu að fjárhæð yfirtekins láns hækkaði í 24.321.679 krónurog fjárhæð greiðslu við afsal lækkaði í 678.321 krónu. Stefnda kveðst hafa falið sálfræðingi sínum, D, að tilkynnafasteignasölunni að samningurinn væri fallinn niður og væri rift í samræmi viðheimild í kauptilboðinu sjálfu í byrjun október 2015, en þá hafi legið fyrir aðstefnendur hefðu ekki skilað inn greiðslumati á réttum tíma eins og áskiliðværi í kauptilboði. D hafði símasamband við fasteignasöluna 2. október 2015 ogræddi við löggiltan fasteignasala, F, sem tók að sér að koma skilaboðunum til G,sölufulltrúa. Stefnendur lýsa málavöxtum svo að um mánuði eftir samþykki tilboðsinshafi stefnda viljað hætta við og hafi reynt að fá stefnendur til þess að hættavið kaupin, en henni hafi verið gert það mjög ljóst að kaupunum væri haldið uppá hana. Í byrjun nóvember hafi stefnendur og stefnda mætt á kaupsamningsfund.Stefnda hafi verið mjög ósátt við það sem hún fengi greitt í peningum viðsöluna og hafi því ekki skrifað undir kaupsamning. Stefnda kveðst hafa veriðboðuð á fund þennan á fasteignasölunni, sem haldinn var 5. nóvember 2015, oghafi þá verið gerð grein fyrir því að stefnendur gerðu kröfu til þess að húngengi til kaupsamnings um sölu á fasteigninni. Þá hafi verið lagður fyrir hanakaupsamningur sem hún hafi neitað að undirrita og hafi hún vísað til þess aðhún hefði rift kaupunum. Öllum viðstöddum hafi orðið ljóst á fundinum hversuveik stefnda var, kalla þurfti eftir neyðaraðstoð og var hún flutt meðsjúkrabifreið á spítala, þar sem henni hafi verið komið undir læknishendur. Lögmaður stefndu sendi bréf til E 9. nóvember 2015 þar sem fram kom aðstefnda ætti við geðræn vandamál að stríða og að hún hefði samþykkt tilboðið ánþess að gera sér grein fyrir því að með því væri kominn á skuldbindandisamningur. Hún hafi þá eins og ávallt verið á lyfjum og ekki fær um að ráðaráðum sínum. Lögmaðurinn lagði til við fasteignasöluna að ráðlegast væri aðstefnda yrði leyst undan þessu tilboði og vísað var til kaupsamningsfundarinsþar sem stefnda hafi mætt og afhjúpað veikindi sín. Bréfinu fylgdi vottorðheimilislæknis stefndu, H, dags. 8. október 2015, þar sem segir að stefnda hafiátt við verulegt þunglyndi og kvíða að stríða í nokkur ár, einkenni hafi aukisttil muna sl. ár eftir að hún hafi misst vinnu sína og að fjárhagslegirerfiðleikar hafi verið til staðar. Í greinargerð stefndu kemur fram að lögmannistefndu hafi við ritun bréfsins verið ókunnugt um samskipti stefndu viðfasteignasöluna, m.a. um að stefnda hefði þá þegar rift kaupunum, og hafi hannþví lagt til að kauptilboðið yrði fellt niður í ljósi veikinda stefndu.Stefnendur leituðu til lögmanns og skiptust lögmenn aðila á bréfum, en máliðvar höfðað skömmu síðar, þann 11. desember 2015. Við meðferð málsins fyrir dóminum var I, læknir, dómkvaddur til að metageðrænt ástand stefndu, hvert geðrænt ástand hennar hafi verið 10. september2015, hvort hún hafi almennt verið hæf í september 2015 til þess að fara meðfjármál sín og skilja löggerninga um fasteignaviðskipti og loks hvort hún hafiverið fær um að skilja efni og innihald kauptilboðsins 10. september 2015. Ímatsgerð matsmannsins, dags. 16. mars 2016, kemur m.a. fram að stefnda séhaldin alvarlegu þunglyndi og að hún hafi þann 10. september 2015 verið haldinmiklum þunglyndiseinkennum sem farið hafi vaxandi. Hún hafi verið fær um aðráða persónulegum högum sínum og hafi skilið löggerninga um fasteignaviðskiptií september 2015. Hún hafi skilið efni og innihald kauptilboðsins sem hún hafisamþykkt 10. september 2015, en hún hafi ekki skilið merkingu þess plaggs semhún hafi skrifað undir þegar lánin hafi verið uppfærð. Aðalmeðferð málsins hófst þann 29. september 2016 og komu aðilar málsinsþá fyrir dóminn og gáfu skýrslur. Einnig komu þá fyrir dóminn vitnin G,sölufulltrúi hjá E, J, lögmaður ogfasteignasali hjá E, I, læknir og matsmaður, og D sálfræðingur. Þá gaf K,útibússtjóri Landsbankans á Reyðarfirði, vitnaskýrslu í síma. Við framhaldaðalmeðferðar málsins 21. október sl. kom fyrir dóminn vitnið F, löggilturfasteignasali á E. Þá gaf L, lögfræðingur og löggiltur fasteignasali á E, vitnaskýrsluí síma. Verður vísað til framburðar framangreindra eftir því sem þurfa þykir.Málsástæður og lagarök stefnendaÞegar stefnda hafi undirritað kauptilboðstefndu í fasteignina að [...] hafi komist á bindandi samningur í skilningimeginreglna kröfuréttar og samningaréttar, sbr. lög nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. sérákvæði í 7. gr.fasteignakaupalaga, nr. 40/2002, um samþykki kauptilboða í fasteignakaupum.Stefnendur eigi lögvarða kröfu til þess að stefnda standi við samninginn.Stefnda virðist byggja á því að 31. gr.samningalaga eigi við, þannig að gjörningur sá sem komist hafi á séógildanlegur þar sem hún hafi verið allsendis ófær um að átta sig áskuldbindingargildi þess að taka kauptilboði stefnenda. Stefnendur hafni þvíalgerlega að ákvæði þetta eigi við eða að stefnda hafi á nokkurn hátt veriðóhæf til þess að taka tilboði stefnenda. Stefndu hafi verið vel kunnugt hverréttaráhrif undirritunar hafi verið, auk þess sem þetta komi skýrlega fram ítilboðsgögnunum.Varðandi kröfu um greiðslu dagsekta sé vísað til 4. mgr. 114. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. Unnt sé að krefjast dóms um að stefndu verðigert að efna skyldu að viðlögðum dagsektum. Telji stefnendur nauðsynlegt aðgera kröfu um dagsektir til að tryggja að stefnda inni skyldur sínar samkvæmthinu samþykkta kauptilboði af hendi. Stefnendur hafi rækt allar þær skyldur semá þeim hvíli samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði og standi klár með fyrstugreiðslu sem inna eigi af hendi samkvæmt samningi aðila við undirritunkaupsamnings. Þá hafi stefnendur mikla hagsmuni af því að fá fasteigninaafhenta í samræmi við samning aðila. Sé krafa stefnenda um dagsektir að fjárhæð50.000 krónur á dag frá uppkvaðningu dóms því afar hófleg.Krafa stefnenda um viðurkenningu skaðabóta úr hendi stefndu byggi á þvíað stefnendur hafi orðið fyrir og muni verða fyrir tjóni vegna vanefnda stefnduá samningi aðila frá 10. september 2015, þ.e. með því að stuðla ekki að efndumsamningsins með því að rita undir kaupsamning. Stefnda beri ábyrgð á því beinaog óbeina tjóni sem vanefndir hennar hafi í för með sér fyrir stefnendur sem ogþví fjárhagstjóni sem stefnendur kunni að verða fyrir uns fasteign hafi veriðafhent. Tjón stefnenda felist í þeim lögfræðikostnaði sem hlotist hafi af þvíað fá lögmann sér til fulltingis við að knýja á um efndir og muni síðan felastm.a. í kostnaði vegna tímabundins húsnæðis þar til afhending fari fram.Stefnendur muni leggja fram gögn því til staðfestingar á síðari stigum semleiði að því nægjanlegar líkur. Engar réttmætar ástæður hafi verið færðar framaf hálfu stefndu sem undanþiggi hana hefðbundinni skaðabótaábyrgð í máli þessu.Þessi krafa stefnenda sé skaðabótakrafa og byggi á 1. mgr. 35. gr. laganr. 40/2002, um fasteignakaup, þar sem fram komi að kaupandi geti krafistskaðabóta vegna þess tjóns sem hann bíði vegna afhendingardráttar eða tjóns vegnasaknæmrar háttsemi seljanda. Samkvæmt meginreglum ásviði kaupa- og kröfuréttar beri að gera tjónþola eins settan og hefðisamningurinn réttilega verið efndur.Kröfu um viðurkenningu á bótarétti vegna tjóns stefnenda, sem rekja megitil vanefnda stefndu, byggi stefnendur á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Þar sem óljóst sé hvenær fasteign verði afhent, og þvíóljóst hvert heildartjón stefnenda verði vegna vanefnda stefndu, sé stefnendumnauðsynlegt að gera kröfu um viðurkenningu bótaréttar. Verði fallist á þessakröfu stefnenda megi búast við því að leitast verði við að ná samkomulagi umgreiðslu bóta og/eða að óskað verði eftir mati dómkvadds manns á tjónistefnenda.Um nánari skilyrði efndabóta vísi stefnendur til almennra reglnaskaðabóta- og fjármunaréttar um bætur fyrir fjártjón, sem feli það í sér aðstefnendur eigi kröfu til þess að verða jafnsettir fjárhagslega og ef enginvanefnd hefði orðið af hálfu stefndu.Um lagarök sé vísað til meginreglna kröfu- og samningaréttar umskuldbindingargildi samninga sem og til 7. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup. Kröfu um dagsektir byggistefnendur á 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um viðurkenningu bótaréttar tjóns stefnendabyggi stefnendur á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, oglögum nr. 40/2002, um fasteignakaup, sbr. einkum 34. gr. laganna. Varðandi málskostnaðarkröfu stefnanda sévísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, einkum 129. gr. og130. gr. laganna. Stefnendum beri nauðsyn til þess að fá dóm fyrirvirðisaukaskatti úr hendi stefndu og sé krafa um virðisaukaskatt grundvölluð álögum nr. 50/1988. Varðandi varnarþingvísist til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnduÍ máli þessu geri stefnda aðallega kröfur um sýknu. Aðalkröfusína byggi stefnda á óskráðri meginreglu norræns réttar um að löggerningar, errekja megi beint til andlegra vanheilinda manneskju, skuli metnir ógildir.Fyrir liggi að andlegt ástand stefndu hafi sett mark sitt á efni þess samnings,en stefnda hefði aldrei áritað kauptilboðið hefði hún gert sér grein fyrir þvíað hún væri að skuldbinda sig til að selja heimili sitt. Stefndu skortialgjörlega andlegt hæfi til að gera sér nokkra grein fyrir því hvað hún hafiverið að gera er hún hafi áritað kauptilboðið. Fyrir liggi að andleg veikindistefndu séu á mjög háu stigi. Stefnda, sem sé einstæð móðir með 18 ára unglingá framfæri sínu á heimili þeirra, berjist daglega í bökkum vegna atvinnuleysis.Veikindi stefndu valdi henni verulegri áþján og við hafi bæst áhyggjur vegnaþeirrar aðstöðu er hún ómeðvituð hafi komið sér í vegna andlegra veikindasinna. Stefnda hafiítrekað reynt að fá gagnaðila til að falla frá tilboði sínu og hafi m.a. haftsamband við fasteignasöluna, þegar hún hafi áttað sig á því hvaða afleiðingargerðir hennar hefðu og óskað eftir því við fasteignasöluna E að hætt yrði viðviðskiptin. Að sögn stefndu hafi þetta verið gert strax daginn eftir að húnundirritaði kauptilboð um íbúð sína. Þá hafi hún krafist þess að fá að hættavið allt saman, eins og stefnda lýsi því sjálf. Stefnda kveðst hafa verið orðinverulega hrædd á þessum tíma, engin rökhugsun hafi verið til staðar og andleglíðan hennar hræðileg. Síðar hafi hún krafist ógildingar og riftunar ákauptilboði vegna vanefnda kaupenda með atbeina umboðsmanns síns.Ljóst megi vera aðsamningur sá, sem verið sé að reyna að halda upp á stefndu sé afurð manneskjusem sé andlega vanheil. Í málinu liggi fyrir staðfestingar á andlegri áþján,líðan og stöðu stefndu. Þær séu allar á sömu leið. Ljóst megi vera að hún getisér enga grein gert fyrir áhrifum þeirra gerða sinna að undirrita kauptilboðið.Andleg vanheilindi stefndu séu á slíku stigi að hún verði ekki talin bundin aflöggerningi er hún hafi áritað. Allir sem að stefndu komi og þekki til hennarog ástands hennar geti vottað um slíkt. Því beri að sýkna stefndu af kröfustefnenda um að stefndu verði gert skylt með dómi að gera kaupsamning viðstefnendur um fasteignina [...] í Reykjavík, eignarhlut 0101. Verði ekki fallistá kröfu stefndu um sýknu á grundvelli andlegra veikinda hennar geri stefndakröfu til þess að verða sýknuð af kröfum stefnenda á grundvelli vanefndastefnenda. Í kauptilboði, dags. 10. september 2015, komi skýrlega fram, aðkaupendur skuldbindi sig til þess að skila greiðslumati eigi síðar en 20 dögumfrá samþykki kauptilboðs, ella hafi seljandi heimild til þess að rifta kaupunum.Þannig liggi fyrir, að stefnendum máls þessa hafi skilyrðislaust borið að skilatil fasteignasölunnar E greiðslumati í síðasta lagi innan 20 daga, þ.e. ísíðasta lagi miðvikudaginn 30. september 2015. Í málinu liggifyrir, að kaupendur hafi ekki skilað greiðslumati til E innan tiltekinsskilyrðislauss frests. Reyndar sé það svo, að stefnendur muni alls ekki hafaskilað greiðslumati til E. Stefnendur leggi fram í málinu „greiðslumat“, en þaðsé ódagsett og óundirritað. Umrætt greiðslumat hafi aldrei borist E og ekkistefndu, fyrr en í máli þessu. Stefnendur hafi þannig vanefntkaupsamningsskyldur sínar, vanefnd sem samkvæmt ákvæðum kauptilboðsins frá 10.september hafi heimilað stefndu að rifta kaupunum. Sálfræðingur stefndu hafihaft samband við fasteignasöluna E fyrir hönd stefndu 2. október 2015 ogtilkynnt fasteignasölunni að stefnda rifti samningnum. Stefnda hafi því haftfyllstu ástæðu til að ætla að samningurinn væri niður fallinn vegna vanefnda stefnenda. Stefnda hafi áttóskoraðan rétt til að tilkynna fasteignasölunni að samningurinn væri niðurfallinn, þegar vanefnd stefnenda hafi blasað við. Þannig hafi stefnda riftkaupunum, þegar lýst hafi verið yfir við fasteignasöluna E að samningurinn væriniður fallinn. Stefnendum hafi verið kynnt þessi afstaða stefndu. Þvíberi að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda. Komi til þess að ekki verði fallist á sýknukröfustefndu sé gerð krafa um að kaupsamningur verði í samræmi við upphaflegtkauptilboð. Krafist sé sýknu af skaðabótakröfu stefnenda. Krafan séósundurliðuð, með öllu órökstudd og ódómtæk. Þannig liggi engar upplýsingarfyrir um í hverju hið meinta tjón stefnenda felist, engar upplýsingar liggifyrir um atvik annað en almenn lýsing á einhverju tjóni, sem ekki verði séðhvert sé. Stefnendur hafi hvorki sýnt fram á tjón sitt né sundurliðað kröfugerðsína. Stefndu sé því ómögulegt að halda uppi vörnum gegn þessari kröfugerðstefnenda og geri hún kröfu til þess að verða sýknuð af þessum kröfum. Þá geristefnda kröfu til þess að vera sýknuð af kröfu stefnenda um greiðslu dagsektaog geri kröfu til þess að málskostnaður verði látinn niður falla. Vísað sé til óskráðrar meginreglu norræns réttar um aðlöggerningur, er rekja megi beint til andlegra vanheilinda manneskju, skulimetinn ógildur, til reglnasamninga- og kröfuréttarins um réttar efndir samninga og til laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991. Krafa stefndu um málskostnað sé byggð á ákvæðum XXVI.kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum ákvæða 129. gr. og 130.gr. laganna.NiðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar um það hvort stefnda verði talin bundin afsamþykki sínu við kauptilboði stefnenda í eign hennar að [...]. Í hinusamþykkta kauptilboði frá 10. september 2015, þar sem m.a. er gert ráð fyrirþví að kaupverð verði að miklu leyti greitt með yfirtöku áhvílandi skulda, erað finna svohljóðandi skilmála: „Kaupandi gerir fyrirvara um greiðslumat enhann skuldbindur sig til að skila greiðslumati á skrifstofu E eigi síðar en 20dögum frá samþykki kauptilboðs, ella hefur seljandi heimild til að riftakaupunum.“Í símtali D sálfræðings við F fasteignasala á E þann 2. október 2015 kom Dþví á framfæri fyrir hönd stefndu að kaupin væru fallin niður af hennar hálfu.Bar hún fyrir dómi að hún hefði hringt að beiðni stefndu, sem hefði talað umpappíra sem ekki hefðu skilað sér. Kvaðst hún þannig hafa rift kaupunum afhálfu stefndu og kvað starfsmann fasteignasölunnar hafa tekið við þeirritilkynningu. Um þessi atvik og tilkynningu um riftun þykir komin fram fullsönnun með vitnisburði D og F fyrir dómi, með staðfestingu í tölvupósti 22.janúar 2016 frá G til lögmanns stefndu og vitnisburði G fyrir dómi, aukframburðar stefndu sjálfrar. Óumdeilt er að þann dag, 2. október 2015, hafðifasteignasölunni ekki borist greiðslumat vegna stefnenda. Þá voru liðnir meiraen 20 dagar frá samþykki kauptilboðsins þann 10. september 2015.Fram kemur í tölvupósti stefnanda A til G þann 30. september 2015 aðgreiðslumatið verði tilbúið þann dag eða daginn eftir og í tölvupósti Amánudaginn 5. október s.á. segir að stefnendur hafi staðist greiðslumatið fyrirhelgi. Samkvæmt þessu áttu stefnendur þess kost að koma staðfestingu umgreiðslumat til fasteignasölunnar á síðasta degi frestsins eða næstu daga, áðuren stefnda rifti kaupunum. Við aðalmeðferð málsins var lagt fram nýtt dómskjalaf hálfu stefnenda, greiðslumat, dags. 13. október 2015, undirritað af stefnendum.Kvaðst stefnandi A þá hafa afhent skjalið fasteignasölunni þann dag eða þann14. október s.á. Starfsmenn fasteignasölunnar könnuðust ekki við það fyrirdóminum að greiðslumat hefði borist E og staðfestu að það væri ekki að finna ígögnum málsins.Ljóst er af tölvupóstsamskiptum stefnanda A við G að báðum var ljósafstaða stefndu um riftun kaupanna, enda báru þeir báðir fyrir dóminum að Ghefði símleiðis upplýst A um skilaboðin frá D. Vísar A m.a. til þess ítölvupósti að stefnda hefði ætlað að hleypa kaupunum í uppnám tæpum mánuðieftir samþykki. Þau ummæli benda til þess að hann hafi þá litið svo á aðsamþykki stefndu hafi verið veitt 10. september 2015, en ekki þann 30.september s.á., eins og haldið var fram af hálfu stefnenda við aðalmeðferð málsins.Því var þar haldið fram, til stuðnings þeirri málsástæðu að stefnendur hefðustaðið við allar sínar skyldur samkvæmt samþykktu kauptilboði, að meðundirritun aðila á uppfært kauptilboð 30. september 2015 hafi þeim skilmálumsem samþykktir voru 10. september s.á. verið breytt, sem hefði þau áhrif að nýr20 daga frestur byrjaði að líða fyrir kaupendur til að afhenda fasteignasölugreiðslumatið. Á þessa túlkun verður ekki fallist og fær það stoð í framburði Llögfræðings og sölumannsins G, um að áritun aðila 30. september 2015 ákauptilboðið, sem áfram bar dagsetninguna 10. september 2015, hefði aðeinsverið ætlað að fela í sér samþykki við leiðréttingum á fjárhæðum láns ogútborgunar, en ekki breytingar á skilmálum. Til þess er og að líta að stefnda áttaði sig ekki á gildi þess skjals semhún þá áritaði samkvæmt mati dómkvadds matsmanns, sem hann hefur staðfest fyrirdóminum og ekki hefur verið hnekkt með yfirmati eða með öðrum hætti. Gætiáritun hennar þann dag því ekki hafa falið í sér gilt samþykki á nýjukauptilboði, jafnvel þótt fallist væri á það sjónarmið stefnenda, sem dómurinngerir ekki, að um nýtt kauptilboð og samþykki þess hafi verið að ræða. Í framburði L og G kom fram að tilefni þess að fundur var haldinn áfasteignasölunni 5. nóvember 2015 hafiverið eindregin og ítrekuð ósk stefnenda um að reynt yrði að koma kaupunum á,þrátt fyrir riftun stefndu. Fær það stoð í þeim tölvupóstsamskiptum sem lögðhafa verið fram í málinu. G ritaði m.a. í tölvupósti til A þann 21. októbers.á. „við erum að vona að hún sjái að sér og standi við þetta“ og L, sem héltfundinn, bar fyrir dóminum að meiningin hefði verið að reyna að koma þessumkaupum á vegna mikilla óska frá stefnendum um að látið yrði á það reyna hvortaf þeim gæti orðið. Þegar til kom hafi verið ljóst að stefnda hafi ekki verið ístandi til að gera neitt.Ágreiningur aðila lýtur að því hvort stefnendur geti haldið umræddumkaupum upp á stefndu. Í ljósi þess sem að framan er rakið og fram er komið ímálinu er það niðurstaða dómsins að það geti þau ekki þegar af þeirri ástæðu aðstefnda rifti kaupunum í samræmi við fyrirvara í skilmálum hins samþykktakauptilboðs frá 10. september 2015. Stefnendum mátti vera ljós sú skylda sem áþeim hvíldi til að leggja fram greiðslumat innan tilskilins frests. Það gerðuþau ekki og verða því að sæta því að stefnda beitti heimild sinni til að riftakaupunum. Stefnda verður því sýknuð af kröfu stefnenda um að henni sé skylt aðgera kaupsamning við þau um eignina.Þótt krafa stefnenda um viðurkenningu á bótaskyldu sé óljós að því ervarðar umfang meints tjóns verður henni ekki vísað frá dómi, enda þykja leiddarað því nægar líkur að stefnendur hafi af því einhvern kostnað að reyna að haldakaupunum upp á stefndu. Á þeim kostnaði ber stefnda ekki bótaábyrgð og verður húnþví sýknuð af kröfunni.Stefnda hefur gjafsókn í máli þessu og gerir þá kröfu, svo sem áskilið erí gjafsóknarleyfi, að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri eigigjafsóknarmál. Eftir úrslitum málsins og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga,nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnendum gert að greiða málskostnaðsem renni í ríkissjóð, eins og í dómsorði greinir. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., sem ákveðin er samkvæmt 2. mgr.127. gr. laga um meðferð einkamála, 1.500.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R ÐStefnda, C, er í máli þessu sýknuð af kröfum stefnenda, B og A.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., 1.500.000 krónur, greiðist úrríkissjóði. Stefnendur greiði 1.500.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð.
|
Mál nr. 429/2007
|
Kaupsamningur Umboð Aðildarskortur
|
HJ taldi að samið hefði verið við ÓK, HR og H ehf. um að þau síðarnefndu myndu annast kaup á nánar tilgreindri bifreið fyrir sig frá Bandaríkjunum. Kvaðst hann hafa greitt umsamið kaupverð með því að millifæra tiltekna fjárhæð yfir á reikning kunningja síns B og að hann hefði síðan greitt kaupverðið inn á bankareikning ÓK. Hún og HR könnuðust ekki við að samið hefði verið um þessi viðskipti. Í héraði krafðist HJ aðallega að hann fengi bifreiðina afhenta sér og að ÓK, HR og H ehf. greiddu honum ákveðna fjárhæð í skaðabætur. Til vara krafðist hann endurgreiðslu á kaupverðinu. Í héraði var fallist á varakröfuna. HJ undi þessari niðurstöðu en ÓK, HR og H ehf. áfrýjuðu málinu og kröfðust sýknu. Enginn skriflegur samningur lá fyrir milli aðila. Ekki var talið að HJ hefði sýnt fram á að komist hefði á munnlegur samningur milli hans og áfrýjenda um kaup á bifreiðinni fyrir milligöngu B. Því lægi ekki fyrir að HJ væri réttur aðili að kröfu um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem B greiddi inn á reikning ÓK. Áfrýjendur voru því sýknaðir af kröfunni vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 16. ágúst 2007. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsaðilar deila um hvort Bjarki Þór Clausen hafi sjálfur átt í viðskiptum við áfrýjendur eða komið fram sem umboðsmaður stefnda þannig að stofnað hafi verið til samnings á milli áfrýjenda og stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að komist hafi á samningur milli hans og áfrýjenda fyrir milligöngu Bjarka Þórs Clausen um kaup á bifreið af gerðinni Cadillac Escalade. Samkvæmt gögnum málsins millifærði stefndi 1.714.000 krónur inn á reikning Bjarka Þórs, sem aftur millifærði 1.686.000 krónur inn á reikning áfrýjanda Ólafar og var skýring á færslunni tilgreind „escalade“. Bæði stefndi og Bjarki hafa borið að greiðslan hafi verið innt af hendi vegna kaupa á bifreið af gerðinni Cadillac Escalade. Þar sem bifreiðin hafi ekki verið afhent krefst stefndi endurgreiðslu á þeirri fjárhæð. Áfrýjendur kannast ekki við að hafa fengið vitneskju um framangreinda skýringu á greiðslunni og er ósannað í málinu að svo hafi verið. Áfrýjendur krefjast sýknu á grundvelli aðildarskorts þar sem þau hafi ekki verið í samningssambandi við stefnda. Þau hafi ekki hvorki gert munnlegan eða skriflegan samning né haft önnur samskipti við stefnda um sölu á umræddri bifreið. Bjarki Þór hafi unnið að viðgerðum á bifreiðum fyrir þau á þessum tíma, hafi þau selt honum tvær bifreiðar og hann innt af hendi greiðslur til þeirra af því tilefni. Komið hafi til tals að selja honum einnig umrædda bifreið af gerðinni Cadillac Escalade en af því hafi ekki orðið. Af hálfu áfrýjanda er bent á að ljóst sé að Bjarki Þór hafi ætlað að kaupa bifreiðina og selja síðan stefnda hana. Benda þau á bréfaskipti, sem farið hafi fram á milli hans og stefnda, þar sem ráðið verði að Bjarki Þór sé að bjóða stefnda bifreiðina til kaups. Óumdeilt er að ekki liggur fyrir skriflegur samningur milli aðila málsins um kaup á fyrrnefndri bifreið. Þá þykir stefndi ekki hafa fært sönnur á að komist hafi á munnlegur samningur milli hans og áfrýjenda um kaup á bifreiðinni fyrir milligöngu Bjarka Þórs. Stefndi hefur því ekki sýnt fram á að hann sé réttur aðili að kröfu um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem Bjarki Þór greiddi áfrýjendum. Verða þeir því sýknaðir af kröfu stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Áfrýjendur, Hverfisbær ehf., Ólöf Kristín Ingólfsdóttir og Hannes Ragnarsson, eru sýkn af kröfu stefnda, Hilmars Inga Jónssonar. Stefndi greiði áfrýjendum sameiginlega 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. maí 2007. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 30. október 2006. Stefnandi er Hilmar Ingi Jónsson, Breiðási 3, Garðabæ. Stefndu eru Ólöf Kristín Ingólfsdóttir, Hannes Ragnarsson og Hverfisbær ehf., öll til heimilis að Gljúfraseli 8, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega: 1. Að stefnda Hverfisbæ verði gert að afhenda og afsala stefnanda Cadillac Escalade bifreið fyrirtækisins, árgerð 2002, forskráningarnúmer SH-763, að viðlögðum dagsektum allt að 15.000 krónum á dag frá dómsuppkvaðningu. 2. Að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda in solidum 2.499.795 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. janúar 2006 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda in solidum 6.050.643 krónur með dráttarvöxum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. janúar 2006 til greiðsludags. Til þrautavara krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða in solidum 1.686.000 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 16. janúar 2006 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. MÁLSATVIK Stefnandi segir þannig frá að í nóvember 2005 hafi kunningi stefnanda, Bjarki Þór Clausen, bent honum á bifreið af gerðinni Cadillac Escalade, sem Bjarki hafi fundið á uppboðsvef á netinu. Bjarki hafi tjáð stefnanda að aðgangur að uppboðsvefnum væri læstur öðrum en skráðum notendum. Hafi Bjarki, sem ekki hafi haft aðgang að vefnum, boðist til að hafa milligöngu um að stefndu myndu bjóða í bifreiðina fyrir hönd stefnanda. Þetta myndi fela í sér lágmarkskostnað fyrir stefnanda þar sem bifreiðin yrði flutt inn með öðrum bifreiðum sem stefndu hafi verið að flytja inn á þessum tíma. Bjarki hafi talið sig geta komið þessu í kring vegna kunningsskapar við stefnda Hannes. Hannes er eiginmaður stefndu Ólafar Ingólfsdóttur, stjórnarformanns stefnda Hverfisbæjar ehf., en samkvæmt greinargerð stefndu snýst starfsemi félagsins einkum um innflutning notaðra bíla til Íslands. Stefnandi kveður svo hafa um samist að stefndu önnuðust kaup á bifreiðinni til landsins fyrir 1.686.000 krónur. Stefndu kveða slíkan samning aldrei hafa komist á. Stefnandi kveður tilboð í bifreiðina hafa verið samþykkt 29. nóvember 2005, og heildarkaupverð hafa verið 22.310 Bandaríkjadali. Miðað við gengi dals á uppboðsdegi hafi kaupverð í íslenskum krónum verið 1.410.215 krónur. Stefnandi kveðst hafa millifært 1.714.000 krónur á reikning Bjarka Þórs Clausen 5. desember 2005, og hafi Bjarki samdægurs greitt umsamið kaupverð, 1.686.000 krónur, inn á bankareikning stefndu Ólafar. Stefnandi kveður stefndu hafa lofað afhendingu á bifreiðinni innan sex vikna frá greiðslunni, 16. janúar 2006. Stefndu hafi jafnframt heitið því að stefnandi yrði skráður fyrir bifreiðinni bæði hjá farmflytjanda, Eimskipum hf., sem og annars staðar. Stefnandi kveður bifreiðina ekki hafa borist á umsömdum degi og hafi stefndu ekki svarað þegar stefnandi og Bjarki reyndu að hafa samband við þau vegna vanefndanna. Í lok febrúar 2006 hafi Bjarki haft samband við Eimskip og fengið þær upplýsingar að bifreiðin væri væntanleg til landsins á næstu dögum, ásamt tveimur öðrum bifreiðum sem hið stefnda fyrirtæki væri að flytja inn. Stefnandi hafi í kjölfarið árangurslaust reynt að hafa samband við stefndu. Hafi hann loks hringt í Tollstjórann í Reykjavík 29. mars 2006 og þá fengið staðfest að bifreiðin hefði komið til landsins 2. mars og væri tilbúin til tollafgreiðslu. Stefnandi hafi þá farið á starfstöð Tollstjórans til að efna sinn hluta samkomulagsins og hafi hann greitt tolla og aðflutningsgjöld, 1.151.016 krónur. Á kvittunum fyrir greiðslu vöru- og aðflutningsgjalda 29. mars 2006 er stefndi Hverfisbær skráður greiðandi. Stefnandi kveðst hafa greitt farmflutningsgjöldin og tekið við bifreiðinni, því næst farið með hana í hjólastillingu og burðarvirkismælingu. Á skoðunarstöð hafi komið í ljós að til þess að unnt væri að skrá ökutækið væri nauðsynlegt að fyrirsvarsmaður Hverfisbæjar, stefnda Ólöf, ritaði undir eyðublað frá Umferðarstofu um nýskráningu ökutækis, fyrir hönd innflytjanda. Ólöf hafi aftur á móti neitað að rita undir skjalið og tjáð stefnanda að Hverfisbær ætti bifreiðina. Af hálfu stefnanda var Hverfisbæ sent bréf 4. apríl 2006 þar sem krafist var að fyrirsvarsmenn stefnda gæfu út afsal fyrir bifreiðinni. Stefnandi hafi sjálfur sent stefndu tölvubréf 1. maí 2006 og ítrekað óskir um að honum yrði svarað. Lögmaður stefnanda hafi loks sent stefndu tölvubréf 16. maí 2006 þar sem hann óskað eftir því að stefndu hefðu samband og settu fram ákveðnar kröfur þannig að unnt yrði að leysa málið. Stefnandi kveður engu bréfanna hafa verið svarað. Kveðst stefnandi hafa fengið gjöld, greidd Eimskipum og Tollstjóra, endurgreidd gegn því að hann skilaði bifreiðinni aftur til Eimskips 1. júní 2006, enda hafi hann ekki getað nýtt bifreiðina. Loks sendi lögmaður stefnanda stefndu tölvubréf 27. júní 2006 og tilkynnti að stefnandi vænti þess enn að fá bifreiðina afhenta, en stefndu hafi ekki svarað. Stefnandi kveðst óttast að stefndu ætli sér að halda bæði greiðslu kaupverðs og bifreiðinni. Eigi stefnandi því engan annan kost en að höfða málið. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum. Þá komu stefndi Hannes Ragnarsson, starfsmaður Hverfisbæjar, stefnda Ólöf Kristín Ingólfsdóttir, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Hverfisbæjar, kona Hannesar, og vitnið Bjarki Þór Clausen fyrir dóminn. MÁLSÁSTÆÐUR Stefnandi kveður lög um neytendakaup nr. 48/2003 eiga við um viðskipti aðila, en tilgangur stefnda Hverfisbæjar ehf. sé meðal annars að kaupa og selja eignir. Bifreið stefnanda hafi komið til landsins með farmi sem stefndi Hverfisbær ehf. hafi flutt inn en auk hennar hafi verið í farmi þessum tvær aðrar bifreiðir sem ætlaðar hafi verið til endursölu. Ljóst sé því að fyrirtækið sé reyndur innflytjandi og endursöluaðili bifreiða. Stefnandi sé hins vegar almennur neytandi og hafi keypt bifreiðina utan atvinnustarfsemi. Stefndu Hannes og Ólöf hafi komið fram fyrir hönd Hverfisbæjar í viðskiptum aðila og eigi því aðild að málinu sem umboðsmenn fyrirtækisins í skilningi 4. mgr. 1. gr. laga nr. 48/2003 um neytendakaup og almennra reglna einkamálaréttarfars. Stefnandi byggir á því að samkomulag hafi stofnast um kaup og endursölu á nefndri bifreið. Skyldur kaupanda séu einungis fólgnar í því að veita keyptum hlut viðtöku og greiða umsamið verð. Bjarki Clausen hafi greitt umsamið kaupverð fyrir hönd stefnanda. Stefnandi segir stefndu hafa samþykkt að annast kaupin fyrir stefnanda fyrir 1.686.000 krónur. Innifalið í því hafi átt að vera kaupverð bifreiðarinnar, þóknun til stefndu og annar kostnaður við innflutninginn. Toll- og aðflutningsgjöld hafi ekki átt að vera innifalin en reiknað hafi verið með að slík gjöld næmu tæplega 1.000.000 króna. Umsamið heildarverð hafi þannig átt að vera um 2.600.000 til 2.700.000 krónur, aldrei þó hærra en 3.000.000 króna. Verðið og útreikningur þess hafi stafað frá stefndu. Stefnandi kveðst hafa samþykkt tilboð stefndu og gefið þeim umboð til að bjóða í bifreiðina fyrir sína hönd, en stefndu hafi verið sjálfstætt starfandi milliliðir um kaup á bifreiðinni. Stefnandi kveður stefndu hafa vanefnt samkomulag aðila. Samið hafi verið um að bifreiðin yrði tilbúin til afhendingar 16. janúar 2006, en hún hafi ekki enn verið réttilega afhent. Vísar stefndi í þessu samhengi til 9. gr. laga nr. 48/2003. Þar sem kaupverð hafi verið að fullu greitt og engar athugasemdir gerðar við efndir stefnanda hafi stefnda Hverfisbæ borið skylda til að yfirfæra ráðstöfunarrétt yfir bifreiðinni til stefnanda, en um sé að ræða afhendingardrátt af hálfu stefnda Hverfisbæjar, sbr. 6. og 19. gr. laga nr. 48/2003. Þá telur stefnandi að stefndu hafi vanefnt tilkynningarskyldu seljanda gagnvart honum. Eimskip hafi beint tilkynningu sinni til skráðs innflytjanda, stefndu, en bifreiðin komið til landsins 2. mars 2006. Þetta hafi stefndu ekki tilkynnt, og hafi þau ekki svarað fyrirspurnum Bjarka Clausen og stefnanda um hvenær bifreiðin myndi berast. Stefnandi vísar til laga um neytendakaup og almennra reglna kröfuréttar. Þá telur hann vera um verulega vanefnd að ræða á skyldum stefndu, skv. 3. mgr. 8. gr. og 25. gr. laga nr. 48/2003. Loks telur stefnandi hegðun stefndu eftir að bifreiðin barst til landsins benda til ásetnings um að vanefna samning aðila. Stefndu hafi þannig hvorki gert ákveðnar kröfur um aukagreiðslur vegna bifreiðarinnar né fært rök fyrir því að þeir eigi rétt á slíkum greiðslum. Stefndu hafi ekki tilkynnt stefnanda um komu bifreiðarinnar 2. mars og hafi virt fyrirspurnir hans að vettugi. Hafi sáttatillögum hans ekki verið svarað. Sýni það sem hér greinir, að stefndu ætli sér ekki að efna samkomulag aðila heldur halda bæði kaupverðsgreiðslunni og bifreiðinni sjálfri. Stefnandi kveður aðalkröfu vera um efndir samkomulagsins milli aðila in natura þannig að stefndi Hverfisbær afhendi bifreiðina og yfirfæri ráðstöfunarrétt yfir henni með afsali. Þá krefst stefnandi skaðabóta vegna afhendingardráttar, þar sem vanefndir stefndu hafi valdið stefnanda tjóni, sbr. 19., 21., og 24. gr. laga nr. 48/2003 og almennar reglur kröfuréttar, auk dráttarvaxta, skv. III. kafla laga nr. 38/2001. Stefnandi kveðst sundurliða bótakröfu sína svo: a) Bætur vegna verðrýrnunar bifreiðarinnar. Árleg verðrýrnun bifreiðar sé um það bil 15%, endursöluverð bifreiðar um fjórar milljónir. Réttur afhendingardagur bifreiðarinnar hafi verið 16. janúar 2006, en stefna þingfest 14. nóvember 2006. Sé miðað við 301 dags afhendingardrátt hafi verðrýrnun bifreiðarinnar verið 494.795 krónur (4.000.000x301/365x15%). b) Bætur vegna afnotamissis. Stefndi krefst bóta fyrir afnotamissi, 5.000 króna á dag fyrir hvern dag frá réttum afhendingardegi til þingfestingardags, eða 1.505.000 króna. Sé kostnaður við leigu bílaleigubíls til að mynda almennt hærri en 5.000 krónur á dag og verði því að telja kröfuna hóflega. Stefnandi vísar til greinargerðar með lögum nr. 48/2003, en um bótareglu 52. gr. segi að þrátt fyrir að það komi ekki fram beinum orðum í frumvarpinu eigi aðili rétt á skaðabótum vegna ófjárhagslegs tjóns sem leiði af vanefnd, byggist slíkar bætur á sanngirnismati. c) Bætur vegna annars óhagræðis stefnanda. Stefnandi kveðst fara fram á bætur vegna óhagræðis og tímataps sem leitt hafi af vanefndum stefndu. Hafi stefnandi þurft að vera í miklum samskiptum við Eimskip, embætti Tollstjórans í Reykjavík, Umferðarstofu, Bjarka Clausen, lögmann sinn og lögmann stefndu, með þeirri fyrirhöfn og kostnaði sem því fylgi. Tapað vinnuframlag stefnanda hafi verið umtalsvert. Stefnandi sé venjulegur neytandi og það sé kunnara en frá þurfi að segja hversu miklum óþægindum rekstur dómsmáls hafi valdið honum. Stefnandi telur bætur vegna þessa hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, og vísar til stuðnings kröfunni til 52. gr. laga nr. 48/2003. Þá kveðst hann gera kröfu um dagsektir og styður þá kröfu sína við 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi kveðst krefjast þess til vara að fá dæmdar bætur að fjárhæð 6.050.795 krónur, er geri hann sem líkast settan því sem hann hefði verð ef samningur aðila hefði verið efndur, auk dráttarvaxta. Vísar stefnandi kröfu sinni til stuðnings til 19., 24. og 52. gr. laga nr. 48/2003, og almennra reglna kröfuréttar um efndabætur. Varakröfu sína sundurliðar hann svo: a) Bætur miðað við endursöluverð Cadillac Escalade bifreiðar af árgerð 2002, fjórar milljónir. b) Bætur vegna óhagræðis, afnotamissis o.s.frv., sbr. liði b og c í aðalkröfu, samtals 1.999.795 krónur. c) Reikningur vegna burðarvirkismælingar, 20.00 krónur. d) Reikningur vegna hjólastöðuvottorðs, 13.948 krónur. e) Reikningur vegna kaupa á rafgeymi, 17.900 krónur. Til þrautavara krefst stefnandi endurgreiðslu á kaupverði bifreiðarinnar, 1.686.000 króna. Eigi stefndu ekki rétt á að halda bæði greiðslu fyrir bifreiðina og bifreiðinni sjálfri. Telji þau sig eiga rétt á að halda bifreiðinni beri þeim að endurgreiða kaupverðið. Stefnandi styður þrautavarakröfuna við 19., 24. og 52. gr. laga nr. 48/2003, almennar reglur íslensks kröfuréttar um endurgreiðslu og greiðslu bóta vegna vanefnda, og dráttarvaxtakrafa styðst við III. kafla laga nr. 38/2003. Stefndu benda á það til stuðnings sýknukröfu sinni að ekki séu lagðir fram neinir samningar um meint viðskipti aðila. Ekki sé einu sinni haldið fram af hálfu stefnanda að hann hafi verið í samskiptum við stefndu, gert við þau samning eða millifært fé til þeirra. Hafi Hverfisbær ehf. eða aðrir stefndu, ekki átt nein samskipti við stefnanda vegna viðskiptanna sem lýst sé í stefnu. Stefndu telja Bjarka Þór hafa selt stefnanda bifreið sem hann hafi ekki átt eignarrétt yfir. Fjárhæðum þeim sem stefnandi greiddi Bjarka og Bjarki svo stefndu beri ekki saman, og sé það sterk vísbending um að Bjarki hafi verið eini viðsemjandi stefnanda. Hafi Bjarki, á þeim tíma sem um ræðir, átt í viðskiptum við stefndu Ólöfu vegna annarra bifreiða, og greitt henni 1.686.000 krónur sem innborgun vegna þeirra viðskipta. Stefnda Ólöf kveðst ekki kannast við kvittun sem lögð sé fram af hálfu stefnanda vegna greiðslu Bjarka Clausen inn á reikning hennar, þar sem stendur escalade í reitnum: Skýring greiðslu. Hafi hvorki stefnandi né Bjarki keypt Cadillac bifreiðina af stefndu, og ættu kröfur stefnanda samkvæmt þessu að beinast að Bjarka en ekki stefndu. Hverfisbær ehf. byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi aldrei átt þau viðskipti við stefnanda sem lýst sé, og geti því ekki verið skuldbundinn honum. Félagið hafi ekki móttekið greiðslur né gert samninga um þau viðskipti sem lýst sé. Verði stefnandi að sanna að samningssamband hafi verið milli aðila, en í stefnu sé aðeins vísað til einhliða lýsinga Bjarka á meintum viðskiptum um bifreið og gerð grein fyrir því að hann hafi tekið á móti fjármunum frá stefnanda. Þá sé því lýst að hann hafi greitt stefndu Ólöfu aðra fjárhæð en stefnandi greiddi honum. Stefndu Hannes og Ólöf byggja sýknukröfu á því að þau séu ekki réttir aðilar að málinu. Aðild stefndu sé byggð á 4. mgr. 1. gr. laga nr. 4/2003 og því haldið fram að þau hafi við hin meintu viðskipti komið fram sem umboðsmenn stefnda Hverfisbæjar ehf. Ólöf sé aftur á móti framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og eigandi félagsins og Hannes hafi starfað hjá því. Hvorugt þeirra sé umboðsmaður félagsins, og taki fyrrnefnt ákvæði því ekki til þeirra. Verði Ólöf og Hannes talin vera umboðsmenn stefnda Hverfisbæjar ehf. byggi þau sýknukröfu sína á því að þau hafi ekki samið við stefnanda né nokkurn annan um viðskipti með fyrrnefnda bifreið. Engin gögn hafi verið lögð fram með stefnunni er gefi vísbendingar um slíkt. Stefndu telja málsatvikalýsingu ekki vera sannleikanum samkvæma. Þá séu kröfufjárhæðir í aðal- og varakröfu úr lausu lofti gripnar og ekki sönnun á meintu tjóni stefnanda. Sé þeim mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þrautavarakröfu um endurgreiðslu tiltekinnar fjárhæðar sé sérstaklega mótmælt þar sem ekkert hinna stefndu hafi tekið við greiðslu frá stefnanda geti því ekki orðið um endurgreiðslu til hans að ræða. Stefndi vísar um kröfur sínar til almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar. Málskostnaðarkrafa er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991, og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. NIÐURSTAÐA Ekki var gerður skriflegur samningur um kaup stefnda á Cadillac bifreiðinni. Stefnandi bar fyrir dómi að hann hefði ekki átt nein samskipti við stefndu fyrr en eftir að hann sótti bifreiðina í lok mars 2006 og fór til stefndu Ólafar Ingólfsdóttur til að fá undirskrift hennar á eyðublað vegna nýskráningar ökutækis, sem hún hafi neitað. Öll samskipti vegna kaupanna hafi fram að því verið í gegnum Bjarka Þór Clausen. Stefndi Hannes Ragnarsson sagði svo frá fyrir dóminum að hann hefði ekki verið í neinum viðskiptum við stefnanda. Hins vegar hefði hann rætt ýmsa möguleika varðandi sölu bifreiðarinnar við Bjarka Þór Clausen, aðallega um að Bjarki keypti bifreiðina sjálfur. Hannes kvað þær viðræður hafa farið fram eftir uppboðið á bifreiðinni. Til stuðnings því að samningur hafi verið gerður hefur stefnandi lagt fram ýmis gögn. Meðal þeirra er tölvupóstur sendur frá Bjarka Þór Clausen 23. nóvember 2005, til stefndu Hilmars og Ólafar, á netfangið þeirra, gljufrasel@hive.is, þar sem segir í í heiti póstsins „hér er einn sem félagi minn gæti haft áhuga á“ og í bréfinu sjálfu, „á hvað heldurðu að væri ekki hægt að koma svona bíl heim. þeas eftir að búið er að leggja á skatta flutning og gjöld“. Einnig liggur frammi póstur með myndum af bifreiðinni sem sendur var úr netfangi stefndu til Bjarka 29. nóvember 2005. Í skeytum sem fóru á milli stefnanda og Bjarka, segir Bjarki meðal annars að bifreiðin verði komin til landsins fyrir minna en þrjár milljónir, og kveðst vera að bjóða stefnanda þennan „díl“, enga aukaálagningu á bílinn nema bara rétt fyrir kostnaði og vinnu í kringum innflutninginn. Bréfin sýna aðeins samskipti Bjarka og stefnanda en þykja ekki sýna fram á að samningur hafi verið gerður milli stefnanda og stefndu. Þá liggja frammi skeyti frá manni að nafni Andrei Kruk til Bjarka, annars vegar bréf frá 10. febrúar 2006 þar sem Andrei greinir frá númeri á gámi sem bifreiðin var í hjá Eimskipum, og hins vegar bréf dagsett 1. mars 2006 þar sem segir að von sé á bifreiðinni innan fárra daga, og hvert sé „tracking“ númer hennar. Andrei var ekki leiddur fyrir dóminn, og ekki er upplýst nákvæmlega hvernig hann tengist Hverfisbæ ehf. Þykir ekki vera unnt, gegn mótmælum stefnda, að leggja til grundvallar að þessi skilaboð hafi verið á vegum Hverfisbæjar. Að auki voru þau send Bjarka en ekki stefnanda. Lagt er fram skjal með lotunúmerum bifreiða og verði þeirra. Fyrir neðan er handskrifaður útreikningur, samlagning, þar sem talan 2.600.000 kemur fram. Stefndi, Hannes Ragnarsson, kvað vel geta verið að hann hefði reiknað þetta, en sagðist ekki muna í hvaða tilgangi það hefði verið. Bjarki Þór Clausen kvað Hannes hafa gefið sér upp verð á bifreiðinni, og sagt að hún yrði flutt inn fyrir minna en þrjár milljónir, að meðtöldum toll- og aðflutningsgjöldum. Hafi Hannes svo komið með fyrrgreint skjal til Bjarka og sýnt honum það, en á því væru lotunúmerin á bílunum ásamt útreikningi frá Hannesi þar sem hann hefði sjálfur skrifað að verðið yrði um það bil 2,6 milljónir. Kvaðst Bjarki hafa talið að samningur hefði komist á þegar Hilmar samþykkti þetta. Tilgangur félagsins Hverfisbæjar ehf. er sem áður segir einkum sá að flytja inn notaða bíla til Íslands. Hannes kvaðst hafa verið starfsmaður Hverfisbæjar ehf. Ólöf kvað Hannes hafa séð um bifreiðaviðskiptin, sem starfsmaður hennar, og séð alfarið um viðskipti með þær bifreiðir sem hér um ræðir, Cadillac og Nissan, í umboði hennar. Stefnandi byggir á því að munnlegur samningur hafi komist á milli aðilanna. Um það hvað rætt var stendur orð gegn orði. Handskrifaðir útreikningar frá Hannesi sýna ekki fram á tengsl hans og stefnanda, og sama á við um tölvupóst sem farið hefur á milli stefnanda og Bjarka Þórs Clausen sem og upplýsingar um bifreiðina frá Andrei Kruk til Bjarka. Greiðsla fyrir bifreiðina sem barst stefndu frá Bjarka þykir ekki taka af tvímæli um að svo hafi um samist að stefndu tækju verkið að sér fyrir stefnanda fyrir þá fjárhæð. Þótt fram komi að rætt hafi verið um kaup einhvers aðila, Bjarka eða félaga hans, á bifreiðinni, hefur stefnanda ekki tekist að sanna að stefndu hafi tekið verkefnið að sér fyrir hann. Er því aðal- og varakröfu stefnanda hafnað. Stefnandi hefur lagt fram kvittun úr heimabanka fyrir millifærslu 5. desember 2005. Greiðandi er Bjarki og viðtakandi er stefnda Ólöf, en greiðslan nemur 1.686.000 krónum. Í reitnum „skýring færslu“, stendur „escalade“. Færslan er dagsett 5. desember 2005. Þá liggur frammi reikningsyfirlit yfir færslur í desember 2005 og janúar 2006, á þeim reikningi Ólafar Ingólfsdóttur sem greitt var inn á samkvæmt kvittuninni. Þar sjást eftirtaldar greiðslur frá Bjarka Þór Clausen: 5. desember eru færðar 1.686.000 krónur inn á reikninginn, 9. desember 950.000 krónur, 23. desember 100.000 krónur, og 27. desember 900.000 krónur. Á yfirliti þessu er ekki tiltekið að greiðslan sé vegna Escalade bifreiðar. Því er haldið fram af hálfu stefndu að greiðsla á 1.686.000 krónum hafi verið vegna kaupa Bjarka Þórs á tveimur Nissan Infiniti bifreiðum af stefnda. Þessu til stuðnings leggja stefndu fram kaupleigusamning dagsettan 8. desember 2005 vegna annarrar bifreiðarinnar, KK-244, og fylgigögn með honum, og fylgigögn með kaupleigusamningi fyrir hina bifreiðina, TB-394. Samningarnir eru á milli SP-Fjármögnunar og Bjarka Þórs Clausen. Kaupleigusamningnum vegna KK-244 fylgir kaupsamningur og afsal sem er ódagsett en stimplað um samþykki SP-Fjármögnunar 12. desember 2005. Samkvæmt kaupsamningnum er Ólöf Ingólfsdóttir seljandi bifreiðarinnar, Bjarki Clausen umráðamaður og SP-Fjármögnun kaupandi, en undirritað er að kaupandi hafi staðið seljanda að fullu skil á andvirði ökutækisins og teljist löglegur eigandi þess. Greiðslan frá Bjarka Þór til stefndu, 5. desember 2005, er 30.000 krónum hærri en kaupverð bifreiðarinnar, en hún fór fram sex dögum eftir að tilboðið var samþykkt. Ekkert í samningum um aðrar bifreiðar þykir sýna fram á að greiðslan hafi verið vegna þeirra. Þykir sú skýring, að stefndu hafi talið að um væri að ræða greiðslu vegna Nissan bifreiða, ekki vera sannfærandi, í ljósi þess sem hér að framan greinir, fjárhæð greiðslunnar, hvenær greitt var og viðræðnanna sem áttu sér stað vegna kaupa á Cadillac bifreiðinni. Það stóð stefndu nær að afla sér upplýsinga um það vegna hvers greiðslan var, hafi það ekki verið þeim ljóst, enda störfuðu þau við innflutning og sölu bifreiða og höfðu verið í viðræðum við Bjarka um hugsanleg kaup á bifreiðinni, þar sem félagi hans var meðal annars nefndur til sögunnar. Eftir að stefnandi sótti bifreiðina hjá Eimskipum 29. mars 2006 fór hann til Ólafar Ingólfsdóttur til að fá undirritun hennar, þannig að unnt yrði að skrá bifreiðina. Af hálfu stefnanda voru stefndu send bréf, hið fyrsta 4. apríl 2006. Stefndu svöruðu ekki bréfum stefnanda. Upplýst er um samtal milli lögmanns stefnanda og Hannesar, um hvernig leysa skyldi málið, og viðurkenndi Hannes fyrir dómi að hafa átt það samtal. Stefndu mátti því vera ljóst að stefnandi teldi sig eiga í viðskiptum við þau en stefndu höfðu samkvæmt framansögðu mörg tækifæri til að koma þeirri skoðun sinni á framfæri að stefnandi tengdist greiðslunni ekki. Greitt var inn á reikning Ólafar Ingólfsdóttur, vegna Hverfisbæjar, en Hannes var umboðsmaður stefnanda, sbr. til hliðsjónar 4. gr. 1. gr. laga um neytendakaup 48/2003. Þykir stefnandi hafa sýnt fram á að greiðsla frá honum hafi borist á reikning stefndu Ólafar vegna Hverfisbæjar ehf. Verður því fallist á þrautavarakröfu stefnanda um að dæma stefndu in solidum til að endurgreiða stefnanda 1.686.000 krónur, með vöxtum frá þeim degi er mánuður var liðinn frá fyrsta bréfi stefnanda. Málskostnaður ákveðst 400.000 krónur. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu Hverfisbær ehf., Ólöf Kristín Ingólfsdóttir og Hannes Ragnarsson, greiði stefnanda, Hilmari Inga Jónssyni, in solidum 1.686.000 krónur með dráttarvöxtum frá 4. maí 2006 til greiðsludags og 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 438/1999
|
Kærumál Ökuréttur Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Með dómi héraðsdóms var B sviptur ökurétti. B sótti um leyfi til áfrýjunar dómsins og krafðist þess í kjölfarið að sviptingu ökuréttar yrði frestað samkvæmt 2. málsl. 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms. Talið var að heimild til kæru væri ekki að finna í umferðarlögum. Þá yrði kæra ekki heldur reist á 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda tæki það ákvæði ekki til annarra úrskurða eða ákvarðana en þeirra er um ræddi í þeim lögum. Var málinu því sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. október 1999, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um frestun ökuréttarsviptingar. Hann krefst þess að sú krafa verði tekin til greina. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 20. september 1999 var varnaraðila gert að greiða 25.000 krónur í sekt og sæta sviptingu ökuréttar í einn mánuð frá birtingu dómsins fyrir brot gegn 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Var dómurinn birtur varnaraðila 17. október sl. Fór varnaraðili þess á leit við héraðsdóm 19. sama mánaðar að ákveðið yrði með úrskurði að frekari framkvæmd á ökuréttarsviptingu yrði frestað á grundvelli 2. málsl. 104. gr. umferðarlaga. Þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Í umferðarlögum er ekki að finna heimild til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms þess efnis, sem hér um ræðir. Kæruheimild verður heldur ekki reist á 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, enda tekur það ákvæði ekki til annarra úrskurða eða ákvarðana en þeirra, sem um ræðir í þeim lögum. Skortir því heimild til kæru málsins og verður því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 668/2007
|
Kærumál Kaupmáli Vottar
|
Niðurfelling kaupmála var ógilt þar sem ekki hafði verið gætt lögmæltra krafna um vottun á yfirlýsingu um afturköllun hans í veigamiklum atriðum, sbr. 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. desember 2007 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að afturköllun kaupmála samkvæmt skjali 30. mars 2006, skráðu hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 18. apríl sama ár, yrði úrskurðuð ógild. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að afturköllun kaupmálans verði dæmd ógild. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili og E gerðu með sér kaupmála 11. desember 1964, áður en þau gengu í hjúskap. E lést 7. ágúst 2006 og var bú hans tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 30. nóvember sama ár. Við skiptin reis ágreiningur um hvort fyrrgreindur kaupmáli hefði verið löglega felldur niður með yfirlýsingu sóknaraðila og E dagsettri 30. mars 2006. Úr þeim ágreiningi var leyst með hinum kærða úrskurði, en þar er nánar fjallað um málavexti og málsástæður aðila. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um að hafna þeim málsástæðum sóknaraðila að ógildi afturköllunar kaupmálans verði reist á því að undirritun sóknaraðila á skjalið hafi verið fölsuð eða að texti í meginmáli skjalsins hafi verið annars efnis þegar hún undirritaði hann en nú er. Sóknaraðili reisir kröfu sína ennfremur á því að það valdi ógildi afturköllunar kaupmálans að ekki hafi verið fylgt lögmæltum reglum um vottun hennar. Samkvæmt 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skal kaupmáli vera skriflegur. Undirritun hjóna eða hjónaefna skal staðfest af lögbókanda, héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanni eða fulltrúa þeirra eða af tveimur vottum, sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Í vottorði þeirra skal koma fram að skjalið, sem vottað er, sé kaupmáli. Samkvæmt 88. gr. laganna skal gæta sömu reglna við breytingu eða afturköllun á kaupmála. Þetta ákvæði um vottun kaupmála var nýmæli við gildistöku laganna, en engar kröfur um vottun voru í eldri lögum. Í athugasemdum með frumvarpi til hjúskaparlaga var þessi breyting rökstudd með því að þessa væri þörf þar sem kaupmáli sé oft veigamikill löggerningur og formið hvetji til þess að menn vandi til verka. Þá stuðli formið að því að sönnun fáist fyrir því að hjón hafi undirritað kaupmála af fúsum vilja og hvenær undirritun hafi farið fram. Neðan við meginmál hins umdeilda skjals og undirskriftir E og sóknaraðila er vélritaður svofelldur texti „Vottar að réttri dagsetningu, undirskrift og fjárræði:“ Aftan við orðið dagsetningu hefur verið skotið inn orðinu „kaupmálans“ og er það handritað. Undir þennan texta rita nöfn sín og kennitölur F, sem er dóttir sóknaraðila og E heitins og G, sambúðarmaður hennar. Þau gáfu bæði skýrslu fyrir héraðsdómi. F kvaðst ekki hafa verið viðstödd undirritun skjalsins. Þegar hún hafi ritað nafn sitt á skjalið hafi faðir hennar einn verið viðstaddur. Hafi það gerst rétt fyrir páska 2006, líklega 10. apríl. Hún taldi að handritaða orðið „kaupmálans“ hafi ekki verið í vottorðinu þegar hún undirritaði það. G kvaðst ekki hafa verið viðstaddur undirritun skjalsins. Hafi E heitinn einn verið viðstaddur vottunina. Taldi hann þetta hafa gerst 11. apríl 2006 og hafi nafn F þá verið á skjalinu. Hann minntist þess ekki að hafa séð orðið kaupmála í texta vottorðsins. Í 80 gr. hjúskaparlaga eru gerðar kröfur um að vottun kaupmála skuli vera með tilgreindum hætti. Liggur beint við að skýra orðalag ákvæðisins svo að gerningurinn sé því aðeins gildur að gætt sé þeirra aðferða við vottunina sem í ákvæðinu greinir og er vandséð að ákvæðið hafi þýðingu sé það ekki skýrt með þessum hætti. Þessa skýringu styðja og framangreind ummæli í greinargerð með frumvarpinu þar sem rökstudd var þörf á að herða reglur varðandi form kaupmála að þessu leyti. Verður engin gagnályktun dregin um efni 80. gr. laganna um vottun kaupmála af ákvæði 82. gr. þeirra þar sem kveðið er á um að skráning kaupmála sé skilyrði fyrir gildi hans, en það ákvæði er óbreytt frá eldri lögum. Af framangreindu er ljóst að lögmæltra krafna um vottun afturköllunar kaupmálans hefur ekki verið gætt í veigamiklum atriðum. Vottarnir voru ekki til kvaddir samtímis. Þeir voru hvorki viðstaddir undirritun skjalsins né staðfestu báðir aðilar gerningsins undirritun sína í viðurvist þeirra. Þá verður að telja ósannað að fram hafi komið í vottorðinu að skjalið væri kaupmáli þegar vottarnir undirrituðu það. Verður samkvæmt öllu framansögðu að fallast á kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á að afturköllun kaupmálans sé ógild. Varnaraðila verður gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Niðurfelling kaupmála E og sóknaraðila, A, samkvæmt skjali 30. mars 2006, sem skráð var hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 18. apríl 2006, er ógild. Varnaraðilar, B, C og D, greiði óskipt sóknaraðila samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Mál þetta var þingfest 30. mars 2007 og tekið til úrskurðar 15. nóvember sl. Sóknaraðili er A en varnaraðilar eru B, C og D. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að afturköllun kaupmála samkvæmt skjali dags. 30. mars 2006, skráðu hjá sýslumanni nr. Z-2519/2006, verði úrskurðuð ógild. Þá er þess krafist að varnaraðilar verði úrskurðaðir in solidum til þess að greiða sóknaraðila málskostnað. I. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 30. nóvember 2006 var dánarbú E, sem síðast var með lögheimili að H, og lést 7. ágúst 2006, tekið til opinberra skipta. Sama dag var skiptastjóri skipaður. Með bréfi skiptastjóra, sem móttekið var hjá Héraðsdómi Reykjaness 20. febrúar 2007, var krafist úrlausnar héraðsdóms um ágreining erfingja vegna skiptanna, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Málavextir eru að öðru leyti þeir að á árinu 1964 gengu sóknaraðili A og E í hjónaband. Af því tilefni gerðu þau með sér kaupmála 11. desember 1964 þar sem kemur m.a. fram að séreign hennar skuli vera hlutabréf á hennar nafni, arfur er henni kynni að falla í skaut eftir foreldra sína og fasteignin H. E og sóknaraðili áttu bæði 3 börn fyrir og eignuðust 1 barn saman, F. Varnaraðilar, B, C, og D eru börn E af fyrra hjónabandi. Er E og sóknaraðili tóku að eldast ákváðu þau að rétt væri að selja einbýlishúsið að H og kaupa sér íbúð í I. Í málinu hefur verið lagt fram skjal sem ber yfirskriftina: ,,Niðurfelling kaupmála”. Skjalið er dags. 30. mars 2006 og skráð hjá sýslumanni 21. apríl 2006 sem skjal nr. Z-2519/2006. Segir m.a. í skjalinu að hjónin E og A felli hér með niður kaupmála þann sem þau gerðu með sér 11. desember 1964. Þá segir að nú skuli allar eigur þeirra vera hjúskapareign. Undir skjal þetta rita þau hjónin svo og vottarnir F, dóttir þeirra, og sambýlismaður hennar, G. Sóknaraðili kveður E hafa tjáð sér að þar sem H, væri séreign hennar samkvæmt kaupmála yrði að aflýsa kaupmálanum af eigninni áður en unnt yrði að selja hana. Hún hafi því undirritað skjal sem E hafi samið til aflýsingar á kaupmálanum. Sóknaraðili kvaðst hafa undirritað þetta skjal 30. mars 2006 en það skjal hafi ekki komið fram. Engir vottar hafi verið viðstaddir þá undirskrift. Sóknaraðili segir að hún hafi átt við mikil veikindi að stríða undanfarin ár og því hafi E séð um þessi mál. Hún hafi treyst honum algerlega í þessum fasteignaviðskiptum enda ekki haft ástæðu til annars. E hafi alla ævi staðið í miklum viðskiptum og rekið mörg fyrirtæki. Hann hafi því verið gagnkunnugur skjalagerð og frágangi samninga. Hins vegar hafi hún aldrei undirritað skjal það sem fram hefur verið lagt í málinu og ber yfirskriftina ,,Niðurfelling kaupmála”. Hún hafi ekki séð skjalið fyrr en eftir lát E 7. ágúst 2006. Henni sé hulin ráðgáta með hvaða hætti undirskrift hennar hafi komið á skjalið en alls ekki hafi staðið til af hennar hálfu að breyta eða fella niður það séreignarfyrirkomulag sem hafi verið milli þeirra hjóna í 42 ár. Vitnið F sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hafi ritað á skjal sem vottur mánudaginn 10. apríl 2006 að beiðni föður síns, E. Vottunin hafi farið fram á skrifstofu hans og enginn verið viðstaddur nema þau tvö. Hún kveðst ekki hafa skoðað skjalið efnislega en séð undirskriftir foreldra sinna á skjalinu. Hún taldi víst að yfirskriftin: ,,Niðurfelling kaupmála” hafi ekki verið á skjalinu er hún hafi ritað undir það. Þá sagði hún að handskrifað leiðréttingarhak hafi ekki verið á skjalinu er hún hafi undirritaði það, en þar er bætt við orðinu ,,kaupmálans” í setninguna: ,,Vottar að réttri dagsetningu kaupmálans, undirskrift og fjárræði.” Vitnið, G, sambýlismaður F, skýrði á sama veg frá og F. II. Varnaraðili telur að hafna beri kröfum sóknaraðila um ógildingu þar sem mótbárur gegn gildi gerningsins eða niðurfellingarinnar séu ýmist ósannaðar eða eigi sér ekki stoð í lögum. Aðalmálsástæða sóknaraðila sé sú að annað hvort hafi undirritun hennar verið fölsuð eða því skjali sem hún ritaði undir hafi verið breytt eftir að hún gerði það. Sóknaraðili beri sönnunarbyrði fyrir öllum slíkum fullyrðingum. Þessum málsástæðum sé harðlega mótmælt enda hafi sóknaraðili ekki skotið nokkrum stoðum undir þessa fullyrðingu sína. Varnaraðili hafi reynt að afla sér frumrits af niðurfellingarskjalinu en án árangurs. Niðurfelling kaupmálans hafi verið skráð hjá embætti sýslumannsins í Hafnarfirði og hafi sýslumanni verið sent bréf 25. maí sl. með fyrirspurn um hvort umgjörð skjalsins bæri á einhvern hátt með sér að það væri falsað. Við bréfi þessu hafi ekki borist svar. Varnaraðili bendir á 72. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 í þessu sambandi en samkvæmt því ákvæði teljist einkaskjal með eiginhandarnafni útgefanda gefið út af honum sjálfum með því efni sem það hefur að geyma þar til hið gagnstæða sé sannað eða gert sennilegt. Þetta staðfesti þá sönnunaraðstöðu sem sé í málinu. Þá haldi sóknaraðili því fram að niðurfelling kaupmálans uppfylli ekki þær kröfur sem gerðar séu til kaupmála í 80. gr. laga nr. 31/1993 og beri að ógilda skjalið af þeim sökum. Málsástæðan sé studd þeim rökum að vottar hafi ekki verið viðstaddir undirritun útgefanda skjalsins. Þó að vottarnir hafi ekki verið viðstaddir við undirritun útgefanda skjalsins á sama tíma telja varnaraðilar að slíkt leiði ekki til ógildingar á skýrri yfirlýsingu um þann einfalda gerning sem niðurfellingin sé. Aðilar hafi undirritað niðurfellingu kaupmálans og það skjal skráð eins og lög geri ráð fyrir. Vottun kaupmálans sé aðeins staðfesting á undirritun og því á engan hátt unnt að leggja hana að líku við arfleiðsluvottun eins og sóknaraðili virðist byggja á. Sá sem rengi undirritun sína sé á lífi þegar á gerninginn reynir. Varnaraðili byggir á því að ákvæði 88. gr. hjúskaparlaga um breytingu og afturköllun kaupmála feli ekki í sér að hugsanleg mistök við vottun leiði ein og sér til ógildingar á afturköllun. Þar gildi almennar reglur fjármunaréttar. Ekki sé unnt að fallast á með sóknaraðila að strangari skilyrði gildi um kaupmála en erfðaskrár að þessu leyti. Í því sambandi skal benda á 2. mgr. 45. gr. erfðalaga nr. 8/1962 en samkvæmt henni sé hægt að sanna hæfi arfleiðanda þótt vottun hafi ekki verið í samræmi við skilyrði erfðalaga. Vottun samkvæmt erfðalögum sé því fyrst og fremst sönnunarregla og væri fráleitt ef ákvæði hjúskaparlaga meinuðu almenna sönnunarfærslu um gildi afturköllunar. Að mati varnaraðila sé formskilyrði hjúskaparlaga um vottun ekki gildisskilyrði fyrir kaupmálum og enn síður afturköllun þeirra. Þá byggir varnaraðili á því að afturköllun kaupmálans hafi verið eðlileg ráðstöfun í ljósi þeirra breytinga sem voru að verða á fjármálum E og sóknaraðila um þetta leyti og jafnframt með hliðsjón af þeim langa tíma sem þau höfðu haft með sér fjárfélag. III. Það er í fyrsta lagi málsástæða af hálfu sóknaraðila að undirskrift hennar sé fölsuð á skjali því sem ber yfirskriftina ,,Niðurfelling kaupmála” og út var gefið 30. mars 2006 og skráð hjá sýslumanni 21. apríl 2006. Engum stoðum hefur verið skotið undir þessa fullyrðingu sóknaraðila, hvorki með framlagningu gagna né vitnaframburði. Reyndar sagði sóknaraðili í skýrslu sinni fyrir dómi að ekki væri annað að sjá en það væri hennar rithönd sem væri undir skjalinu. Krafa um ógildingu skjalsins verður því ekki reist á þessari málsástæðu. Í öðru lagi byggir sóknaraðili á því að blaði með öðrum texta hafi verið komið fyrir yfir þeim texta sem nú er á skjalinu. Um þessa málsástæðu gildir það sama og um fyrstu málsástæðuna. Engin sönnunargögn hafa verið lögð fram til stuðnings þessari málsástæðu og gegn andmælum varnaraðila telst þessi staðhæfing sóknaraðila ósönnuð. Samkvæmt framansögðu verður talið að ákvæði 72. gr. laga nr. 91/1991 eigi við í málinu þar sem segir að einkaskjal með eiginhandarnafni útgefanda teljist gefið út af honum með því efni sem það hefur að geyma þar til það gagnstæða sé sannað eða gert sennilegt. Sem áður sagði hefur slík sönnun ekki tekist og telst því framlagt niðurfellingarskjal gefið út af sóknaraðila og E. Í þriðja lagi byggir sóknaraðili ógildingarkröfu sína á því að vottar hafi ekki verið viðstaddir er útgefendur skjalsins rituðu undir það eins og áskilið sé í 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Sá annmarki leiði til þess að ógilda eigi skjalið. Í 80. gr. hjúskaparlaga segir m.a. að undirritun hjóna eða hjónaefna skuli staðfest af lögbókanda, héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmanni eða fulltrúa þeirra eða af tveimur vottum sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Í 82. gr. laganna segir að kaupmáli sé ekki gildur milli hjóna gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt reglum sem í lögum þessum greinir. Samkvæmt 88. gr. skal gæta sömu reglna og að framan greinir við breytingu eða afturköllun á kaupmála. Í málinu liggur fyrir að vottarnir F og G undirrituðu skjalið eftir að útgefendur þess höfðu ritað nöfn sín á það. Þegar þessi ákvæði 80. og 82. gr. hjúskaparlaga eru borin saman verður ekki séð að vottun sé skilyrði þess að afturköllun kaupmála sé gild. Skráning er hins vegar gildisskilyrði samkvæmt 82. gr. Það telst því einungis formskilyrði að vottun fari fram á kaupmála eða afturköllun hans og er þá ætlast til að vottunin fari fram samtímis því sem hjón eða hjónaefni undirrita skjalið. Það eitt að út af þessu er brugðið raskar ekki gildi afturköllunar kaupmála. Samkvæmt öllu framansögðu verður að hafna kröfu sóknaraðila í málinu og eftir þeim úrslitum verður sóknaraðili úrskurðuð til að greiða varnaraðilum málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 150.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Hafnað er kröfu sóknaraðila, A, um að afturköllun kaupmála samkvæmt skjali dags. 30. mars 2006, skráðu hjá sýslumanni nr. Z-2519/2006 verði úrskurðuð ógild. Sóknaraðili greiði varnaraðilum, B, C og D, 150.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 494/2009
|
Jörð Kaupréttur Skiptasamningur Landbúnaður Sératkvæði
|
Árið 1971 óskuðu þau J, H og Þ eftir einkaskiptum á búi látinna foreldra sinna með þeim hætti að J gegnst einn við skuldum búsins og eignaðist einn aðaleign hennar, Jörðina K. Á móti skuldbatt J sig til þess að selja þeim H og Þ 1/3 hluta jarðarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það sem hann eignaðist jörðin á, færi svo að þau eða erfingjar þeirra vildu hefja búskap á jörðinni. Í málinu var deilt um hvort H gæti neytt réttar samkvæmt skiptagerðinni til kaupa á 1/3 hluta jarðarinnar, og hvaða verð honum bæri þá að greiða fyrir hlutann. Talið var að fyrrgreint skilyrði um að stunda búskap á jörðinni fæli það í sér að ásetningur stæði til þess að stunda atvinnustarfsemi sem teldist til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður yrði að skýra í ljósi atvinnuhátta á þeim tíma sem kaupréttar væri krafist. Ekki væri unnt að fallast á þann skilning H að kaupréttur hans á jörðinni væri skilyrðislaus. Þar sem H, eða afkomendur hans, hefðu ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að markmið þeirra eða vilji stæði til þess að hefja búskap á jörðinni K, var ekki talið uppfyllt skilyrði skiptagerðarinnar frá 1971 um kauprétt H.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2009. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjendum hvoru fyrir sig verði gert að gefa út afsal fyrir 1/6 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I á Fljótsdalshéraði ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum: einbýli, ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla- og verkfærageymslu og hesthúsi, gegn greiðslu kaupverðs til gagnáfrýjenda, sem skiptist til helminga milli þeirra, aðallega samtals að fjárhæð 95.551 króna, til vara 891.770 krónur en að því frágengnu fjárhæðar að mati dómsins. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að gagnáfrýjandanum Elsu G. Þorsteinsdóttur, vegna óskipts bús hennar og Jóns Bergssonar, verði einni gert að gefa út afsal fyrir 1/3 hluta fyrrgreindrar jarðar og mannvirkja gegn greiðslu sömu fjárhæða og greinir í aðalkröfu, aðallega, til vara og þrautavara. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu fyrir sitt leyti 3. nóvember 2009 og krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað sem þau krefjast úr hendi aðaláfrýjanda. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skiptagerð 12. maí 1965 var jörðinni Ketilsstöðum á Fljótsdalshéraði skipt í tvo hluta, Ketilsstaði I og Ketilsstaði II. Skipt var ræktuðu landi og flestum mannvirkjum, en mjólkurhús og verkfærageymsla skyldu vera í óskiptri sameign ásamt tilgreindri lóð undir og umhverfis mannvirki, beitilandi og veiðiréttindum. Eigendur Ketilsstaða I eru tilgreind hjónin Bergur Jónsson og Sigríður Hallgrímsdóttir, en eigendur Ketilsstaða II hjónin Jón Bergsson, sonur Bergs og Sigríðar, og kona hans gagnáfrýjandinn Elsa G. Þorsteinsdóttir. Sama dag var gerður kaupsamningur þar sem hjónin Bergur og Sigríður selja syni sínum Jóni helming jarðarinnar Ketilsstaða og helming húsakosts í samræmi við skiptagerðina. Hjónin Sigríður og Bergur létust á árunum 1967 og 1970. Erfingjar voru þrjú börn þeirra, fyrrnefndur Jón, Þórdís og aðaláfrýjandi. Hinn 4. nóvember 1970 mættu bræðurnir Jón og aðaláfrýjandi Halldór í skiptarétt Suður-Múlasýslu fyrir sína hönd og Þórdísar systur sinnar og voru eignir dánarbúsins þá skrifaðar upp og virtar. Aðaleign dánarbúsins var jörðin Ketilsstaðir I en samtals voru eignir metnar á 127.486 krónur, en skuldir á 343.227,40 krónur. Lýkur bókun sýslumanns með þessum hætti: „Fleira segja þeir bræður að ekki sé til að skrifa upp og virða eftir því sem þeir helzt vita. Þórdís systir þeirra, sem býr á Seyðisfirði, hafi eigi getað verið viðstödd þessa gerð, en áður hafi þau systkinin gert með sér það samkomulag, að Jón, nú bóndi á Ketilsstöðum, gengist einn við skuldum búsins, en fengi á móti full umráð og eignarhald óskert á jarðarhelftinni Ketilsstaðir I ásamt öllum tilheyrandi mannvirkjum.“ Hinn 23. febrúar 1971 var tekin fyrir framhaldsuppskrift á dánarbúi þeirra Sigríðar og Bergs og voru systkinin þá öll mætt. Er þá bókað að ótalin hafi verið í fyrra skiptið veðskuld að fjárhæð 68.000 krónur og auk þess séu öll lánin í vanskilum tveggja gjalddaga sem muni nema um 60.000 krónum. Samkvæmt þessu námu heildarskuldir búsins samtals um 471.227 krónum. Óska systkinin síðan eftir einkaskiptum á þann veg að Jón gangist einn við skuldum búsins og eignist einn „jarðarhelftina, Ketilsstaðir I, með öllum mannvirkjum.“ Síðan er bókað: „Á móti skuldbindur Jón sig til þess að selja þeim Hallgrími og Þórdísi 1/3 hluta jarðarhelftarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það, sem hann eignast jörðina á nú, fari svo að þau eða erfingjar þeirra vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I.“ Í máli þessu er deilt um hvort aðaláfrýjandi geti neytt réttar samkvæmt skiptagerðinni til kaupa á 1/3 hluta Ketilsstaða I og hvaða verð honum beri þá að greiða fyrir hlutann. Gagnáfrýjendur mótmæla ekki kauprétti aðaláfrýjanda, en telja hann skilyrtan og að aðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að hann uppfylli skilyrði sem þar er sett. Jón Bergsson er nú látinn en aðaláfrýjandi bar fram kröfu sína fyrir andlát hans. Í vætti systkinanna, aðaláfrýjanda og Þórdísar, kom fram að þau hefðu ekki viljað selja jörðina, en Jón bróðir þeirra hefði viljað taka alla jörðina með skuldum eða þá ekki. Einnig bar Þórdís, að hún hefði talið kjör þau sem Jón fékk jörðina á jafngilda því að vera gjöf. Hefði sýslumaður sett kaupréttarákvæðið inn í skiptagerðina að hennar beiðni til hagsbóta fyrir þau Hallgrím, enda hefðu þau ekki verið að fullu sátt en þó viljað stuðla að því að Jón byggi áfram á jörðinni. Eins og að framan greinir voru skuldir búsins verulega miklu hærri en matsverð eigna samkvæmt uppskriftargerðinni. Í fasteignamatsskrá frá 1971, sem er meðal gagna málsins, var fasteignamat Ketilsstaða I á hinn bóginn miklu hærra en þar segir. Árið 1965 keypti Jón heitinn Bergsson helming jarðarinnar, Ketilsstaði II, land og mannvirki, á 243.041 krónu. Ekki liggur fyrir mat á þeim kjörum sem Jón fékk jarðarhelminginn Ketilsstaði I á við skiptagerðina 1971. Orðalag hennar er hins vegar skýrt um það, að kaupréttur aðaláfrýjanda sé við það skilyrði bundinn, að hann „vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I“. Fallast verður á með héraðsdómi að í þessu orðalagi felist að ásetningur standi til að stunda atvinnustarfsemi sem teljist til landbúnaðar. Hugtakið landbúnaður verður hins vegar að skýra í ljósi atvinnuhátta á þeim tíma sem kaupréttar er krafist. Í skýrslu fyrir dómi lýsti aðaláfrýjandi því að hann ætti „20 til 30 hross, tryppi í uppvexti“ og að þeir feðgar hefðu áform um að hefja hrossarækt. Nánar spurður kvað hann þetta þó vera „bara áhugamál“. Sonur hans, Bergur Hallgrímsson, kvaðst fyrir dómi eiga um 10 til 15 hross og 10 með öðrum. Af framburði aðaláfrýjanda og vætti Þórdísar systur hans má ráða að þau líti svo á að kauprétturinn sé skilyrðislaus. Eins og áður greinir verður ekki á þann skilning fallist. Staðfest verður sú niðurstaða héraðsdóms að aðaláfrýjandi eða afkomendur hans hafi ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að markmið þeirra eða vilji sé að hefja búskap á Ketilsstöðum I. Verður hinn áfrýjaði dómur því þegar af þeirri ástæðu staðfestur eins og nánar greinir í dómsorði. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Elsa G. Þorsteinsdóttir og Bergur Jónsson, eru sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Hallgríms Bergssonar. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Við skýringu á efni skiptagerðarinnar 23. febrúar 1971 verður að mínum dómi að hafa í huga að aðaláfrýjandi, og raunar systir hans Þórdís einnig, létu þá eftir í þágu bróður síns Jóns tilkall sitt til arfs eftir foreldra sína að svo stöddu. Var hagsmuna þeirra við skiptin gætt með því að kveða á um rétt þeirra til kaupa með þeim skilyrðum og við því verði sem í skiptagerðinni greinir. Mælir þessi aðstaða gegn því að beita þrengjandi túlkun við skýringu á skilyrðum skiptagerðarinnar fyrir kauprétti aðaláfrýjanda. Hann hefur við málssókn þessa lýst yfir því að hann og synir hans hafi ákveðið að hefja búskap á Ketilstöðum I. Liggi fyrirkomulag búskaparins ekki nákvæmlega fyrir en ljóst sé að grundvöllur hans muni byggja á hestamennsku auk þess sem annað skepnuhald komi til greina, s.s. sauðfé og hænur, eins og þetta er orðað í stefnu. Svör hans fyrir dómi um að hrossarækt sé áhugamál hjá honum draga ekki úr vægi þessarar yfirlýsingar. Fyrir liggur einnig að búrekstur gagnáfrýjenda á jörðinni nú er einmitt fólginn í hrossarækt. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms og meirihluta Hæstaréttar er á því byggð að aðaláfrýjandi hafi ekki nægilega sannað vilja sinn til að hefja búskap á jörðinni. Vandséð er hvernig hann á að sanna vilja sinn í því efni með öðrum hætti en að skýra frá honum svo sem hann hefur gert. Leiðir úrlausn héraðsdóms og meirihluta Hæstaréttar til þess að aðaláfrýjandi getur freistað þess að neyta kaupréttar síns á ný með því einu að stíga ný skref til undirbúnings fyrirætlana sinna um búskapinn allt þar til fallist verður á að hann hafi sannað vilja sinn í því efni. Þessi aðstaða mælir að mínum dómi eindregið gegn þeirri aðferð við úrlausn á deilu aðila sem héraðsdómur og meirihluti Hæstaréttar beitir. Tel ég að aðaláfrýjandi hafi, með framangreindum yfirlýsingum sínum um vilja til að hefja sams konar búskap á jörðinni og gagnáfrýjendur reka þar, uppfyllt skilyrði skiptagerðarinnar fyrir því að mega neyta kaupréttarins. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir því hvernig aðaláfrýjandi hefur reiknað þær fjárhæðir sem hann býður fram til kaupa á jörðinni. Miðast þær við framreikning á fjárhæð þriðjungs þeirra skulda sem Jón Bergsson tók að sér að greiða er hann fékk jörðina 1971, en skuldirnar námu þá samtals 471.227 gömlum krónum, nú 4.712,27 krónum. Hefur aðaláfrýjandi framreiknað þriðjung fjárhæðarinnar, 1.570,76 krónur, til verðlags í nóvember 2007, en þá var birt stefna í fyrra máli sem hann höfðaði og nefnt er í héraðsdómi. Í aðalkröfu er þó aðeins miðað við framreikning fjárhæðarinnar frá maí 1979, þar sem aðaláfrýjandi telur skipta máli að fram að þeim tíma hafi verið óheimilt samkvæmt lögum að verðtryggja fjárskuldbindingar. Til vara krefst hann kaupa á verði sem miðast við framreikning samkvæmt tilgreindri vísitölu allt frá febrúar 1971, þegar skiptin fóru fram. Gagnáfrýjendur hafa mótmælt því að miða megi við framreikning samkvæmt verðlagsvísitölu, þar sem miða beri við markaðsverð jarðarinnar. Telja þau ósannað að kaupverðið 1971 hafi ekki verið markaðsverð, og jafnvel þótt svo hafi ekki verið, hljóti að vera eðlilegt að miða við slíkt verð á þeim tíma er aðaláfrýjandi neytir kaupréttar ef fallist er á kröfu hans í því efni. Þau hafa hins vegar ekki gert sérstakar athugasemdir við tölulegan útreikning aðaláfrýjanda miðað við vísitöluna sem hann notar. Samkvæmt skiptagerðinni 23. febrúar 1971 nýtur aðaláfrýjandi kaupréttar síns „á hlutfallslegu verði við það, sem [Jón Bergsson] eignast jörðina á nú“. Við skýringu á þessu ákvæði tel ég rétt að miða nýtingu kaupréttarins við verð sem hefur verið leiðrétt fyrir almennum verðlagsbreytingum frá tíma skiptagerðarinnar. Er ekki unnt að fallast á með gagnáfrýjendum að slík ákvörðun verðsins sé ósanngjörn gagnvart þeim, þó að fyrir liggi að markaðsverð jarðarinnar sé nú verulega miklu hærra en nemur slíkum framreikningi. Er þá haft í huga að einungis er verið að dæma aðaláfrýjanda þann rétt sem hann öðlaðist til eignarinnar 1971 og telja verður að hann eigi, fyrst hann nýtir réttinn, að njóta þessa mismunar að því er þennan eignarhluta varðar en ekki gagnáfrýjendur, sem hafa haft afnot eignarhlutans þann tíma sem liðinn er frá skiptagerðinni og notið afraksturs hans. Fellst ég á með aðaláfrýjanda að miða megi við verðlag í nóvember 2007, en þá var komin fram afdráttarlaus krafa hans um að neyta réttarins. Sjónarmið aðaláfrýjanda um að lagareglur um verðtryggingu fjárskuldbindinga skipti hér máli eru haldlaus, enda var ekki um að ræða fjárskuldbindingu fyrr en aðaláfrýjandi neytti kaupréttar síns. Tel ég að miða megi ákvörðun kaupverðsins við fjárhæðina sem greinir í varakröfu hans, 891.770 krónur. Af hálfu gagnáfrýjenda hefur því verið sérstaklega mótmælt að kaupréttur aðaláfrýjanda taki til hesthúss (fnr. 215-5157) og geymslu (fnr. 231-1020), en þessi hús hafi verið byggð á árinu 1989. Við samanburð á dómkröfu aðaláfrýjanda og gögnum frá Fasteignamati ríkisins sýnist þetta hesthús nefnt í dómkröfunni en ekki verður séð að geymslan sé þar nefnd. Tel ég að fallast beri á með gagnáfrýjendum að kaupréttur aðaláfrýjanda taki ekki til húsakosts á jörðinni sem bæst hefur við húsakost hennar eftir 1971. Fyrir liggur að gagnáfrýjandinn Bergur keypti helming jarðarinnar Ketilstaðir I af föður sínum 13. nóvember 2003. Í kaupsamningi þeirra var tekið fram að kaupanda væri „kunnugt um kvöð sem hvílir á Ketilstöðum I, skv. skiptagerningi dags. 24. feb. 1971, varðandi rétt Þórdísar og Hallgríms, systkina seljanda, og erfingja þeirra, á því að hefja búskap á jörðinni, og ganga inn í kaup á 1/3 hluta í jörðinni.“ Með hliðsjón af þessu og því sem rakið hefur verið að framan, tel ég að taka beri til greina kröfu aðaláfrýjanda um að hvort gagnáfrýjenda um sig skuli afsala honum 1/6 hluta jarðarinnar í heild, það er að segja 1/3 hluta af sínum eignarhelmingi í henni og greiða honum óskipt samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 10. júlí 2009. Mál þetta sem dómtekið var 15. júní sl. var höfðað 16. september 2008. Stefnandi er Hallgrímur Bergsson, Bláskógum 4, Egilsstöðum. Stefndu eru Elsa G. Þorsteinsdóttir, „vegna óskipts bús Jóns Bergssonar“, og Bergur Jónsson, bæði til heimilis á Ketilsstöðum, Fljótsdalshéraði. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi kauprétt að 1/3 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, landnr. 157-520, ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum á jörðinni; einbýli (fastanr. 217-5152), ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla/verkfærageymslu og hesthúsi (fastanr. 217-5149). Þess er jafnframt krafist að viðurkennt verði með dómi að hvor stefndu skuli gefa út afsal til stefnanda fyrir 1/6 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, landnr. 157-520, ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum á jörðinni; einbýli (fastanr. 217-5152), ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla/verkfærageymslu og hesthúsi (fastanr. 217-5149), gegn fullri greiðslu kaupverðs til stefndu að fjárhæð 95.551 krónur, sem skiptist til helminga milli stefndu. Til vara er þess krafist að auk viðurkenningarkröfu verði stefndu, Elsu G. Þorsteinsdóttur, vegna óskipts bús hennar og Jóns Bergssonar, einni gert að gefa út afsal fyrir 1/3 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, landnr. 157-520, ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum á jörðinni; einbýli (fastanr. 217-5152), ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla/verkfærageymslu og hesthúsi (fastanr. 217-5149), gegn fullri greiðslu kaupverðs til stefndu að fjárhæð 95.551 krónur. 2 Til þrautavara er þess krafist að kaupverð samkvæmt aðal- eða varakröfu, verði að fjárhæð 891.770 krónur en að því frágengnu að kaupverð samkvæmt aðal- og varakröfu verði fjárhæð að mati dómsins. Loks gerir stefnandi kröfu um málskostnað úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu úr hendi hans, að teknu tilliti til skyldu þeirra til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefnandi krafðist þess í stefnu að stefnunni yrði þinglýst á jörðina Ketilsstaði I, Fljótsdalshéraði, en stefndi mótmælti þeirri kröfu. Fallist var á kröfu stefnanda í úrskurði 18. nóvember sl. I Í máli þessu deila aðilar um rétt stefnanda til að kaupa 1/3 jarðarinnar Ketilsstaðir I, Fljótsdalshreppi. Liggur fyrir í gögnum málsins og kom einnig fram við aðila- og vitnaskýrslur að hjónin Bergur Jónsson og Sigríður Hallgrímsdóttir áttu jörðina Ketilsstaði á sjöunda áratug síðustu aldar og stunduðu þar búskap, en ekki liggja fyrir upplýsingar í málinu um það hvenær búskapur þeirra þar hófst. Þá liggur fyrir að sonur þeirra Jón Bergsson starfaði við búið. Hvernig það kom nánar til eða hvernig samvinnu þeirra feðga við búskapinn var háttað er ekki upplýst í málinu, en fyrir liggur að á árinu 1965 var jörðinni Ketilsstöðum skipt í Ketilsstaði I og II með skiptagerð dagsettri 12. maí það ár. Þá var gerður kaupsamningur þann sama dag þar sem Bergur Jónsson og Sigríður Hallgrímsdóttir seldu Jóni Bergssyni helming jarðarinnar Ketilsstaða með vísan í fyrrnefnda skiptagerð og var tekið fram í samningnum að hún væri hluti hans. Í skiptagerðinni er tekið fram að eftir skiptin séu hjónin Bergur Jónsson og Sigríður Hallgrímsdóttir eigendur Ketilsstaða I en hjónin Jón Bergsson og Elsa Þorsteinsdóttir eigendur Ketilsstaða II. Í framangreindri skiptagerð er því fyrst lýst hvernig ræktarlandi jarðarinnar skuli skipt um nánar tilgreinda línu. Þá er gerð grein fyrir að fjárhúsum og fjárhúshlöðu, fjósi og fjóshlöðu og fjárhúsum „(bragga) innan við aðalfjárhúsin“ skuli skipta þannig að hvor jörð um sig eigi nánar tiltekinn hluta byggingarinnar. Þá kemur og fram að mjólkurhús, verkfærageymsla utan íbúðarhúss, veiðiréttur og „annað land jarðarinnar“ sé í óskiptri sameign. Þá er sérstaklega tekið fram að lóð undir byggingar á jörðinni, samkvæmt nánari afmörkun, skuli vera í óskiptri sameign. Ekki er vikið að skiptum á íbúðarhúsi í skiptagerðinni, en lýsing á skiptingu þess kemur ítarlega fram í 3 kaupsamningi. Er þar kveðið á um að kaupandi fái allt íbúðarpláss á neðri hæð hússins ásamt herbergi á efri hæð. Þá kemur fram nánari tilgreining á því hver hluti hússin sé í sameign. Í stefnu er málsatvikum lýst með þeim hætti að í kjölfar láts Bergs Jónssonar, Ketilsstöðum á Völlum, þann 18. janúar 1970, hafi komið til skipta á búi hans og konu hans, Sigríðar Hallgrímsdóttur, sem látist hafi árið 1967. Meðal annars hafi verið í eigu dánarbúsins jörðin Ketilsstaðir I, ásamt öllum mannvirkjum. Umrædd jörð sé í fyrrum Vallarhreppi sem nú tilheyri sveitarfélaginu Fljótsdalshéraði. Jörðin sé um 7 km fyrir innan Egilsstaði og sé land hennar ræma milli Lagarfljóts og Eyvindarár í Fagradal. Jörðin hafi verið mjög landstór og hafi mörgum býlum verið skipt úr henni gegnum tíðina. Jörðin megi þó enn teljast landstór og sé land jarðanna Ketilsstaða I og II sagt vera 1825 ha., sbr. skráningu Nytjalands sem fyrir liggi í gögnum málsins. Stór hluti jarðarinnar liggi á láglendinu á Völlum. Skipti á dánarbúi Bergs Jónssonar hafi hafist með því að synir hans tveir, stefnandi Hallgrímur og Jón, hafi framvísað eigum dánarbúsins við fyrirtöku í skiptarétti Suður-Múlasýslu, dags. 4. nóvember 1970, sem haldinn hafi verið af Valtý Guðmundssyni sýslumanni. Skuldir dánarbúsins skv. uppskriftinni hafi verið samtals 471.227 krónur. Auk stefnanda Hallgríms og Jóns heitins, hafi erfingi Bergs Jónssonar og Sigríðar Hallgrímsdóttur verið systir þeirra, Þórdís Bergsdóttir. Í skiptarétti Suður-Múlasýslu 23. febrúar 1971 hafi skipti á dánarbúi Bergs Jónssonar og Sigríðar Hallgrímsdóttur verið tekin fyrir og í endurriti úr embættisbók segi orðrétt: „Erfingjarnir óska eftir einkaskiptum, þannig að Jón gangist einn við skuldum búsins og taki að sér að greiða þær, en eignist einn jarðarhelftina, Ketilsstaðir I, með öllum mannvirkjum. Á móti skuldbindur Jón sig til þess að selja þeim Hallgrími og Þórdísi 1/3 hluta jarðarhelftarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það, sem hann eignast jörðina á nú, fari svo að þau eða erfingjar þeirra vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I. Enda njóti þau Hallgrímur og Þórdís áfram hlutfallslegs arðs af vatnasvæði Lagarfljóts í gegnum Veiðifélag Lagarfljóts og Jökulsár, enda beri þau einnig hlutfallslegar skyldur. Að síðustu taka þau fram að Jón megi láta þinglýsa gerningi þessum sem eignarheimild sinni fyrir jarðarhelftinni, enda séu honum heimilar veðsetningar á henni eftir þörfum.“ 4 Einkaskiptin hafi verið staðfest af erfingjunum þremur og skiptin staðfest af Valtý Guðmundssyni sýslumanni og vottinum Valgeiri Davíðssyni. Staðfest endurrit framangreindra skipta hafi verið móttekið til þinglýsingar 24. febrúar 1971 og þinglesið á manntalsþingi í Vallarhreppi. Með kaupsamningi, dags. 13. nóvember 2003, hafi Jón Bergsson selt syni sínum, stefnda Bergi Jónssyni, helming jarðarinnar Ketilsstaða I. Í kaupsamningnum sé meðal annars eftirfarandi ákvæði: „Kaupanda er kunnugt um kvöð sem hvílir á jörðinni Ketilsstöðum I, skv. skiptagerningi dags. 24. febrúar 1971, varðandi rétt Þórdísar og Hallgríms, systkina seljanda og erfingja þeirra, á því að hefja búskap á jörðinni og ganga inn í kaup á 1/3 hluta í jörðinni.“ Eftir gerð kaupsamningsins hafi jörðin Ketilsstaðir I verið í eigu Jóns Bergssonar og Bergs Jónssonar. Jón Bergsson hafi látist 23. júlí 2008. Með leyfi til setu í óskiptu búi, dags. 30. júlí 2008, gefnu út af sýslumanninum á Seyðisfirði, hafi eiginkona Jóns, Elsa G. Þorsteinsdóttir, fengið eignarráð yfir jörðinni, skv. reglum um óskipt bú. Um eignarhald á jörðinni vísist til þinglýsingarvottorðs dags. 20. ágúst 2008 sem lagt hafi verið fram í málinu. Réttur Bergs Jónssonar til jarðarinnar komi þar fram, skv. afsali dags. 16. júlí 2008. Stefnandi hafi átt hross í langan tíma og hafi hann haldið þau á Ketilsstöðum í samkomulagi við stefndu og áður Jón Bergsson. Þá hafi synir hans, Sveinn Þór Hallgrímsson og Bergur Már Hallgrímsson aðstoðað stefnanda við hirðingu hrossa. Eftir að Bergur hafi flutt til Egilsstaða hafi umfang hestamennsku þeirra feðga aukist og sé hrossaeign þeirra nú 22 hross. Hrossin hafi verið haldin á Ketilsstöðum að öllu leyti, þar til samkomulag við núverandi eigendur hafi versnað vegna máls þessa. Stefnandi hafi þó starfað mikið á Ketilsstöðum í frítíma sínum. Vegna aukinna umsvifa í hestamennsku þeirra feðga hafi synir stefnanda ákveðið að hefja búskap á Ketilsstöðum I, enda yrði þriðjungur jarðarinnar seldur stefnanda í samræmi við kauprétt hans. Fyrirkomulag búskaparins liggi ekki nákvæmlega fyrir en ljóst sé að grundvöllur hans muni byggja á hestamennsku auk þess sem annað skepnuhald komi til greina, s.s. sauðfé og hænur. Búskapurinn fæli þannig m.a. í sér að auka við hrossaeign þeirra og stunda áfram og í umfangsmeira mæli ræktun og tamningar. Jafnframt sé ljóst að synir stefnanda hyggist byggja íbúðarhús á jörðinni. 5 Vegna þessa hafi stefnandi og synir hans afhent Jóni Bergssyni og stefnda Bergi Jónssyni, kauptilboð og útreikninga á kaupverði um mitt ár 2005. Í kauptilboðinu hafi verið tiltekið að óskað væri eftir að viðræður yrðu hafnar um nánara fyrirkomulag kaupanna, s.s. varðandi kaupverð og það hvernig taka ætti tillit til rýrnunar jarðarinnar, vegna sölu á spildum úr óskiptu landi Ketilsstaða. Viðbrögð við tilboðinu hafi verið afar neikvæð af hálfu stefnda Bergs Jónssonar og Jóns Bergssonar og ekki hafi komið til neinna viðræðna í kjölfarið. Vegna ásetnings stefnanda og sona hans um að nýta kauprétt að Ketilsstöðum I, hafi erindið verið ítrekað munnlega í nokkur skipti. Viðbrögð Jóns Bergssonar og stefnda Bergs Jónssonar hafi verið kynnt með bréfi dags. 17. maí 2007 en það hafi borist stefnanda síðsumars sama ár. Í bréfinu komi fram að þótt Jón og stefndi Bergur neiti ekki tilvist kaupheimildar stefnanda þá telji þeir hana háða ákveðnum skilyrðum sem ekki séu uppfyllt, auk þess sem þeir telji að ákvæði um kaupverð skv. skiptagerningnum, stæðust ekki fyrir dómstólum. Þá komi fram í bréfinu mótmæli við því að kaupheimildin taki til þeirra húsa og mannvirkja sem til staðar hafi verið á jörðinni 1971. Stefnandi telji að þau skilyrði sem Jón Bergsson og stefndi Bergur Jónsson telji að eigi við til þess að virkja kauprétt hans byggi ekki á skiptagerningnum frá 1971. Jafnframt sé ljóst að túlkun stefndu á skiptagerningnum leiði í raun til þess að ómögulegt sé að virkja kaupréttinn. Vegna þessa sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta til viðurkenningar á rétti sínum og til þess að fá aðfararhæfan dóm um skyldu stefndu til útgáfu afsals gegn greiðslu kaupverðs. Loks getur stefnandi þess að hann hafi höfðað mál af sama tilefni í desember 2007, en vegna eindreginna óska stefndu og Elsu G. Þorsteinsdóttur um frestun málsins vegna veikinda Jóns Bergssonar hafi stefnandi fallið frá þingfestingu málsins þá. Eins og áður segi hafi Jón látist 23. júlí 2008 og hafi Elsa G. Þorsteinsdóttir fengið leyfi sýslumanns til setu í óskiptu búi 30. júlí 2008. II Stefnandi kveðst byggja aðalkröfu sína á því að skiptagerðin frá 24. febrúar 1971 kveði á um kauprétt á þriðjungs eignarhluta af jörðinni Ketilsstöðum I, ásamt öllum gögnum og gæðum, auk hlutdeildar jarðarinnar í húsum og mannvirkjum á jörðinni sem til staðar hafi verið 1971. Með kauprétti sé átt við rétt aðila til að kaupa eign annars manns, án tillits til þess hvort eigandinn hafi tekið ákvörðun að selja hana, 6 sbr. meginreglur eignarréttar um kauprétt. Megintilgangur skiptagerðarinnar hafi verið að stuðla að áframhaldandi búskap á Ketilsstöðum I jafnvel þótt skiptin væru hagfelld Jóni Bergssyni, en jafnframt að tryggja að stefnandi og systir hans Þórdís, ættu tilkall í erfðahlut eftir foreldra þeirra. Byggt sé á almennum reglum samningaréttar um skuldbindingargildi samninga varðandi virkjun á kauprétti stefnanda og skilyrði hans. Ákvörðun erfingja um fyrirkomulag einkaskipta í skiptagerð sé í raun samningur þeirra á milli og því verði að líta til meginreglna samningaréttarins og ákvæða setts réttar, sbr. ákvæði samningalaga nr. 7/1936. Í skiptagerðinni frá 24. febrúar 1971 komi fram skýrt loforð af hálfu Jóns Bergssonar að selja 1/3 hluta í Ketilsstöðum I til stefnanda og það loforð hvíli á þeirri forsendu að stefnandi geti notið erfðahlutar eftir foreldra þeirra. Þá sé byggt á því að kaupréttur sé í eðli sínu kvöð og takmörkun á eignarráðum yfir fasteign, í þessu tilviki Ketilsstaða I, sbr. meginreglur eignarréttar. Á því sé byggt að með þinglýsingu kvaðarinnar hafi þeir sem síðar hafi eignast hluta jarðarinnar verið bundnir af kauprétti á jörðinni, í samræmi við reglur um gildi þinglýsingar, sbr. t. d. 33. gr. þinglýsingarlaga og meginreglur eignarréttar um gildi þinglýsingar. Með vísan til kaupsamnings stefnda Bergs Jónssonar um helming Ketilsstaða I, frá 13. nóvember 2003, sé ljóst að stefnda Bergi hafi verið fullkunnugt um þá takmörkun á eignarráðum sem felist í kauprétti stefnanda. Stefndi Bergur sé því bundinn af kaupréttinum rétt eins og Jón Bergsson hafi verið og síðan óskipt bú hans. Á því sé byggt að stefnandi, kaupréttarhafi, geti á eindæmi sitt ákveðið að kaupa þriðjungshlut í Ketilsstöðum I, ásamt tilheyrandi mannvirkjum, í samræmi við meginreglur eignarréttar um eðli kaupréttar. Stefnandi byggi á því að hann hafi virkjað kauprétt sinn með tilkynningum til Jóns Bergssonar og stefnda Bergs Jónssonar, þ.m.t. þegar stefna hafi verið birt í hið fyrra skipti í nóvember 2007, en í síðasta lagi hafi það gerst með höfðun dómsmáls þessa. Stefnandi byggi á því að orðalag skiptagerðarinnar eigi ekki að skilja á þann veg að það sé ófrávíkjanlegt skilyrði að á jörðinni sé hafinn búskapur í kjölfar beitingar kaupréttar. Orðalagið hafi eingöngu haft þann tilgang að kveða á um og skýra rétt kaupréttarhafanna til þess að hefja búskap á jörðinni, ef þeir nýttu kaupréttinn. Það hafi að sjálfsögðu verið ljóst að búskapur kaupréttarhafa myndi þrengja að búskap Jóns Bergssonar og/eða rétttaka hans. Af þessum sökum hafi verið 7 nauðsynlegt að kveða á um það að eftir beitingu kaupréttar, yrði ekki hægt að koma í veg fyrir það að kaupréttarhafi myndi hefja búskap, kærði hann sig um það. Þrátt fyrir þetta sé ljóst að áform sona stefnanda standi til þess að hefja búskap á Ketilsstöðum I. Þau áform feli í sér að búskapur þeirra á jörðinni nái til viðurkenndra búgreina, eins og hrossaræktar, sauðfjárbúskapar o.fl. og uppfylli því ætluð skilyrði umrædds orðalags, jafnvel miðað við þrengstu skýringu textans. Á því sé byggt að umræddar fyrirætlanir uppfylli fyllilega skilyrði um stofnum lögbýlis og önnur skilyrði um hugsanleg opinber leyfi. Stefnandi byggi á því að ætluð skilyrði um búskap eigi ekki að túlka þröngt með nokkrum hætti. Þannig beri að líta til þess að fyrirkomulag skiptagerðarinnar hafi byggt á ívilnandi ráðstöfun til handa Jóni Bergssyni, til þess að raska stöðu hans við búskap á Ketilsstöðum sem minnst. Um þetta vísist til sjónarmiða sem uppi hafi verið við gerð samningsins og áskilinn sé réttur til að færa fram með aðila- og vitnaskýrslum. Þá verði skýring á orðinu „búskapur“ ekki bundinn við þýðingu starfsgreinarinnar árið 1971, enda hafi kaupréttarákvæðinu beinlínis verið ætlað að hafa þýðingu í framtíðinni og það bersýnilega langri framtíð, sbr. tilvísun til erfingja kaupréttarhafa. Þar fyrir utan snúi fyrirætlanir sona stefnanda að landbúnaðarstarfsemi sem hafi verið viðurkenndar sem búskapur, bæði árið 1971 og síðar. Þá verði umrætt orðalag með engu móti skilið á þann veg að stefnandi eigi að gera grein fyrir þeim hlutum lands Ketilsstaða I sem nýta eigi undir búskap hans. Kauprétturinn nái bersýnilega til 1/3 hlutar í óskiptri sameign Ketilsstaða I, þ.m.t. til óskipts lands jarðarinnar og Ketilsstaða II. Þá verði umrætt orðalag með engu móti skýrt þannig að á stefnanda hvíli skylda til þess að leggja fram fyrirfram samþykki stjórnvalda um það hvort og hvernig fyrirætlanir sona stefnanda teljist vera búskapur. Ákvæði skiptagerðarinnar verði að skýra á þá leið að unnt sé að beita kaupréttinum á framkvæmanlegan hátt. Kveður stefnandi að með vísan til skiptingar jarðarinnar Ketilsstaða í Ketilsstaði I og II sé ljóst að kauprétturinn taki til 1/3 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, sem samsvari 1/6 hlut í óskiptu landi Ketilsstaða. Á því sé byggt að kaupréttur varðandi mannvirki og hús sé í samræmi við eignarhlutdeild Ketilsstaða I í þeim. Með vísan til skiptingar jarðarinnar með þeim hætti sem að framan greini sé ljóst að Ketilsstöðum I fylgi helmingshlutur í ákveðnum mannvirkjum og húseignum jarðarinnar og því taki kaupréttur stefnanda til 1/6 hlutar í þeim eignum. Um 8 tilgreiningu einstakra matshluta í fasteignamati sé vísað til útprentana úr skrám Fasteignamats ríkisins (FMR) frá 26. nóvember 2007, sem fyrir liggi í málinu. Þá sé á því byggt að ákvæði þinglýsta skiptasamningsins frá 1965 ráði því hvernig eignarhlutur í einstökum mannvirkjum sé ákveðinn, óháð því hvort og hvernig viðkomandi mannvirki og byggingar hafi verið skráðar hjá FMR. Þinglýst skráning eignarhalds gangi því fyrir í þeim tilvikum þar sem einstök mannvirki hafi verið skráð á jörðina Ketilsstaði I hjá FMR ef viðkomandi hús sé í raun sameign. Byggt sé á því að eðlilegt viðhald á mannvirkjum, s.s. ræktun og girðingum, og húsum á jörðinni leiði ekki til þess að þau mannvirki falli utan kaupréttarins. Þær fasteignir sem standi á jörðinni séu að grunni til allar frá því fyrir 1971, að undanskildu hesthúsi sem byggt hafi verið 1989. Á því sé byggt að þriðjungs eignarhlutur Ketilsstaða I í hesthúsinu fylgi einnig í kaupunum enda hafi hesthúsið verið byggt fyrir brunabótafé sem greitt hafi verið út til eigenda jarðanna, þegar fjós byggt fyrir 1971 hafi brunnið á Ketilsstöðum. Brunbótatrygging hafi þannig verið greidd út á húseign sem kaupréttur hafi náð til og nái kauprétturinn til nýju byggingarinnar í samræmi við fjárhæð brunabótatryggingar. Verði einstök mannvirki ekki talin falla undir kauprétt stefnanda sé unnt að fallast á dómkröfur að öðru leyti í samræmi við meginreglur einkamálaréttarfars um að dómkröfur kveði á um hámark þess sem dómur getur dæmt stefnanda í vil, sbr. meginreglu um málsforræði aðila. Með vísan til þess að eignarhlutur óskipts bús Jóns Bergssonar og Bergs Jónssonar í Ketilsstöðum I sé jafn, þ.e. hvor eigi helmingshlut og að ekki sé annað tekið fram í kaupsamningi þeirra á milli, sé byggt á að þeir beri skyldu til að þola kauprétt stefnanda með hlutfallslega jöfnum hætti. Stefndu skuli því afsala hvor um sig 1/6 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, ásamt tilheyrandi mannvirkjum og húsum til stefnanda. Með vísan til þess að eignarréttur stefnda Bergs hafi lengi vel hvílt á kaupsamningi, sem ekki hafi verið tilefni til að ætla annað um en að hafi verið efndur hafi kröfum ávallt verið beint að Bergi. Nú liggi fyrir afsal til Bergs sem staðfesti eignarrétt hans að helmingi jarðarinnar. Framangreind skýring á skyldu stefndu styðjist jafnframt við eðli skiptagerðarinnar frá 24. febrúar 1971, enda sé þar gert ráð fyrir þeim möguleika að Þórdís Bergsdóttir eigi jafnan kauprétt að þriðjungi eignarinnar. Stefnandi kveðst byggja á því að kaupverð Ketilsstaða I við beitingu kaupréttar hans skuli ákveðið í samræmi við ákvæði skiptagerðarinnar frá 24. febrúar 1971. Um 9 það sé vísað til framangreindra málsástæðna um skuldbindingargildi samninga og skýringu á ákvæðum skiptagerðarinnar. Í skiptagerðinni komi fram að kaupverð skuli vera hlutfallslegt verð við það sem Jón Bergsson hafi eignast jörðina á. Með vísan til skiptagerðarinnar hafi Jón Bergsson eignast jörðina Ketilsstaði I með því að yfirtaka skuldir dánarbús Bergs Jónssonar og Sigríðar Hallgrímsdóttur. Þær skuldir hafi numið 343.227 krónum, sbr. uppskriftargerð sem fyrir liggi í málinu. Auk þess hafi verið í fyrirtöku skiptaréttar 23. febrúar 1971 verið upplýst um skuldir að fjárhæð 128.000 krónur. Samtals hafi skuldir því numið 471.227 krónum (þá sé ekki tekið tillit til eigna dánarbúsins sem numið hafi 127.486 krónum). Stefnandi byggi á því að ákvörðun kaupverðs skuli fara fram með framreikningi á þeirri fjárhæð skulda sem stefndi Jón Bergsson hafi tekið við samkvæmt skiptagerðinni frá febrúar 1971. Við ákvörðun kaupverðs verði í öllu falli að taka tillit til þess að framangreindar fjárhæðir séu í gömlum krónum, en við upptöku nýrrar krónu árið 1981 hafi tvö núll verið felld niður m.v. verðlag gömlu krónanna. Á því sé byggt að við uppreiknun kaupverðs skuli ekki tekið tillit til verðlagsbreytinga fyrr en verðtrygging hafi almennt farið að tíðkast, sbr. svokölluð Ólafslög nr. 13/1979, sem tekið hafi gildi 1. maí 1979. Slíkur uppreikningur sé einnig eðlilegur þar sem að fyrir verðtryggingu hafi höfuðstólar lána rýrnað að raungildi, þ.m.t. vegna þeirra lána sem Jón Bergsson hafi tekið við skv. skiptagerðinni 1971. Höfuðstólar lánanna hafi haldið áfram að rýrna að raungildi vegna Ólafslaga, enda hafi lögin einungis getað kveðið á um verðtryggingu nýrra fjárskuldbindinga. Vísitala neysluverðs sé hin lögbundna vísitala til verðtryggingar fjárhagsskuldbindinga, sbr. 14. gr. laga nr. 38/2001 og mælikvarði á almennt verðlag. Stefnandi byggi þó á því að við reikning kaupverðs skv. kaupréttinum skuli kaupverðið verðbætt frá gildistöku Ólafslaga til hagsbóta fyrir stefndu. Á þeim grundvelli sé kaupverð Ketilsstaða I reiknað, m.v. verðlagsþróun samkvæmt vísitölu neysluverðs (grunnur 1968), sbr. útprentun af vef Hagstofu Íslands sem fyrir liggi í málinu. Kaupverðið sé reiknað fram til nóvember 2007 þegar stefnandi hafi birt stefnu með kröfum sínum í fyrra skipti. Byggi fjárhæð aðalkröfu á þeirri fjárhæð sem þannig sé fundin og nemi fullt kaupverð samkvæmt kaupréttinum skv. skiptagerðinni frá 1971 því 95.551 krónu. Um varakröfu kveðst stefnandi byggja á sömu málsástæðum og fyrir aðalkröfu. Stefnandi byggi á því að ef skylda samkvæmt þinglýstri skiptagerð um 10 kauprétt verði ekki lögð á stefndu sameiginlega verði hún í öllu falli lögð á stefndu Elsu Þorsteinsdóttur vegna óskipts bús Jóns Bergssonar, sem undirritað hafi skiptagerðina. Um þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda kveður hann að innan marka dómkröfu geti dómur ákveðið hærri fjárhæð kaupverðs. Þannig sé mögulegt að byggja eigi ákvörðun kaupverðs á þróun verðlags allt frá árinu 1971, t.d. samkvæmt neysluvísitölu, sbr. útprentun af heimasíðu Hagstofu Íslands sem fyrir liggi í málinu. Telur stefndi að uppreiknað kaupverð í samræmi við framangreindar forsendur nemi 891.770 krónum. Þá kveðst stefnandi byggja á því að dómur geti ákveðið kaupverð skv. kauprétti hans að álitum. Stefnandi kveðst ekki draga í efa að kaupverð samkvæmt kauprétti hans sé lægra en nemi markaðsverði 1/3 hlutar í Ketilsstöðum I. Það athugist hins vegar að stefndu hafi einnig notið þeirrar hækkunar sem orðið hafi á Ketilsstöðum I. Það sé því í fullu samræmi við grundvallar sanngirnisrök að baki umdeildri skiptagerð að stefnda Elsa G. Þorsteinsdóttir, vegna óskipts bús Jóns Bergssonar, og stefnandi njóti þess með jöfnum hætti hvernig fasteignaverð á erfðahlut eftir foreldra þeirra bræðra hafi hækkað. Um varnarþing kveðst stefnandi vísa til ákvæða um heimilisvarnarþing og fasteignavarnarþing í einkamálalögum. Um aðal- og varakröfu kveðst hann vísa til almennra reglna samningaréttar, s.s. um skuldbindingargildi samninga og skýringu samninga. Þá vísar stefnandi til meginreglna eignarréttar, s.s. um inntak kaupréttar og jafnframt til grundvallarreglna erfða- og skiptaréttar um skýringu skiptagerninga. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. III Í greinargerð stefndu er ágreiningsefni málsins lýst svo að deilt sé um grundvöll heimildar stefnanda til að kaupa „1/3 hluta jarðarhelftarinnar“ Ketilsstaða I. Stefnandi byggi tilvist heimildar sinnar á skjali frá 23. febrúar 1971, þar sem Jón Bergsson hafi gengist við skuldum dánarbús Sigríðar Hallgrímsdóttur og Bergs Jónssonar á Ketilsstöðum og hafi eignast einn jarðarhelftina Ketilsstaði I með öllum mannvirkjum. Á móti hafi hann skuldbundið sig til að selja systkinum sínum, Hallgrími og Þórdísi, 1/3 hluta „jarðarhelftarinnar“, þ.e. Ketilsstaða I, hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það sem hann eignaðist jörðina á færi svo að þau eða erfingjar 11 þeirra vildu hefja búskap á Ketilsstöðum I. Stefndu neiti ekki tilvist heimildar stefnanda til að kaupa umræddan þriðjung jarðarinnar en sú heimild sé háð ákveðnu skilyrði og geti ekki tekið til mannvirkja á jörðinni. Auk þess standist ekki krafa stefnanda um kaupverð jarðarinnar sem og sú aðferð sem viðhöfð sé af hans hálfu við útreikning á kaupverði. Hreint fráleitt sé að gera kröfu til þess að stefnanda verði afsalað umræddum hluta jarðarinnar fyrir 95.000 krónur eða lægri fjárhæð. Hér verði að hafa í huga að fyrrgreint ákvæði í skjalinu frá 1971 sé íþyngjandi fyrir eiganda jarðarinnar þar sem það feli í sér takmarkanir á eignarráðum hans og setji ákveðnar hömlur á ráðstöfunarrétt eignarinnar. Beri því að túlka ákvæðið þröngt og alls ekki víðtækar en tilgangur upphaflegra aðila samningsins hafi verið. Tilefni þess að Jón Bergsson hafi leyst til sín jörðina Ketilsstaði I árið 1971 hafi verið eindregin ósk systkina hans að hann tæki við jörðinni enda ekki á þeim tíma áhugi af hálfu þeirra til að setjast þar að og hefja búskap. En til þess að varðveita þann möguleika að systkinin eða erfingjar þeirra gætu hafið „búskap á Ketilsstöðum I“ hafi verið sett í skjalið ákvæði um rétt þeirra til að kaupa. Ljóst megi vera af orðalagi skjalsins að þessi réttur sé algjörlega háður því að það sé ætlun stefnanda að hefja „búskap“ á þeim hluta Ketilsstaða I sem yrði keyptur og þá með tilheyrandi búsetu og starfsemi sem teljist til landbúnaðar. Það sé því ekki um það að ræða að þessi réttur til kaupa hluta jarðarinnar dugi til þess eins að stefnandi eignist landið. Þá liggi það fyrir að ef til þess kæmi að stefnandi ætlaði að hefja búskap á hluta Ketilsstaða I þyrfti að skipta þeim hluta jarðarinnar út og fá til þess samþykki yfirvalda, þ.m.t. landbúnaðarráðuneytisins, og einnig til stofnunar nýbýlis, sbr. IV. og V. kafla jarðalaga nr. 80/2004. Minnt skuli á að landi jarðanna Ketilsstaða I og II hafi ekki verið skipt og takmarki það augljóslega alla möguleika til landaskipta og búskaparnota til landbúnaðar. Stefndu byggi á því að ekki geti komið til þess að stefnandi eigi rétt á að nýta heimildina til að kaupa 1/3 lands jarðarinnar Ketilsstaða I nema fyrir liggi hver ætli að hefja búskap þar og þá búskap sem landbúnaðarráðuneytið muni samþykkja sem nýbýli. Einnig þurfi að liggja fyrir hvernig eigi að skipta umræddu landi í heild eða hluta út úr Ketilsstöðum I, þ.e. sameiginlegu landi Ketilsstaða I og II, og hvaða áform séu um að reisa mannvirki eins og íbúðarhús og mannvirki til búreksturs. Það leiði af fyrirmælum jarðalaga nr. 80/2004 um landskipti og stofnun lögbýlis að uppfylla þurfi skilyrði um landstærð, mannvirki, búrekstraraðstöðu, o.fl. Því hvíli sönnunarbyrði á 12 stefnanda að sanna að þau áform, sem hann lýsi í stefndu sinni, séu möguleg að lögum og uppfylli þau skilyrði er þar greini. Engin sönnunarfærsla hafi farið fram af hálfu stefnanda hvað það varði. Þar sem tilgangurinn með umræddu ákvæði um heimild til kaupa 1/3 „jarðarhelftarinnar“ hafi fyrst og fremst verið búskapur, eins og skýrlega sé tekið fram í skjalinu sjálfu frá 1971, verði þessi atriði að liggja fyrir til þess að heimildin verði virk og að lagaskilyrðum sé fullnægt. Samkvæmt því sem fram komi í stefnu sé það ekki ætlun stefnanda sjálfs að hefja búskap á jörðinni eða búa þar í því skyni. Heimild til kaupa sé því ekki virk. Þá geti sú lýsing á meintum búskap aldrei fullnægt skilyrðum jarðalaga í því sambandi. Stefnandi virðist fyrst og fremst vera að lýsa frístundatilhögun, sem aldrei geti talist til landbúnaðar í skilningi laga eða „búskapar“ í skilningi skjalsins frá 1971. Allur búskapur verði að geta talist sambærilegur þeim búskap sem Jón hafi yfirtekið á sínum tíma og tekið að sér að reka til þess að heimildin geti orðið virk. Fráleitt sé að hugmyndir stefnanda geti uppfyllt þessi skilyrði. Þá taki heimild til kaupa á „1/3 hluta jarðarhelftarinnar“ ekki til hlutdeildar í þeim húsum og mannvirkjum sem til staðar hafi verið á jörðinni 1971, og kunni að vera þar enn, og þá enn síður til þerra mannvirkja sem reist hafi verið þar eftir 1971. Bæði komi þar til texti skjalsins frá 1971 og einnig að umrædd mannvirki, að því marki sem þau standi enn, hafi tekið breytingum vegna viðbóta og endurbóta. Hér megi t.d. benda á að hesthús (fnr. 215-5156) og geymsla (fnr. 231-1020) hafi verið byggð 1989. Tilvísun til bruna á fjósi 1986 eða tilhögun greiðslu tryggingafjár vegna þess geti ekki með nokkru móti fellt hesthús, byggt 1989, undir kaupheimildina. Auk þess sé hesthúsið talsvert stærra en fjósið hafi verið, því byggð hafi verið 10 x 10 m viðbygging við grunn fjóssins og þar að auki 300 rúmmetra áburðarkjallari undir þeirri viðbyggingu. Þá sé t.d. skráning í fasteignamati á véla/verkfærageymslu, byggðri 1916, röng. Engin slík geymsla sé til staðar. Að auki hafi Jón Bergsson keypt helming þess húsakosts sem var á jörðinni 1965 með kaupsamningi við foreldra sína það ár. Eigi þetta einnig við um ræktun á jörðinni. Samkvæmt framangreindu sé ekki unnt að túlka heimild stefnanda til kaupa á „1/3 hluta jarðarhelftarinnar“ með þeim hætti sem hann geri og beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda, eins og þær séu settar fram af hans hálfu. Þá sé sérstaklega mótmælt útreikningi stefnanda um ákvörðun kaupverðs og fjárhæð þess. Sú aðferð sem viðhöfð sé af hálfu stefnanda standist ekki. Ljóst sé að 13 ekki sé unnt að byggja á ákvæði skjalsins frá 1971 um ákvörðun kaupverðs, bæði vegna þess tíma sem liðinn sé frá því að skjalið hafi verið gert sem og gjörbreyttra aðstæðna nú. Sú aðferð sem þar sé miðað við geti ekki verið skuldbindandi heldur verði að færa ákvörðun kaupverðs til þess sem tíðkist um slík viðskipti í dag. Þá gleymi stefnandi því að allar skuldirnar hafi borið vexti, sem greiða hafi þurft og standa skil af. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að verð jarðarhelftarinnar árið 1971 hafi verið eitthvað annað en markaðsverð hennar á þeim tíma. Eins og fyrr greini hafi Jón Bergsson leyst til sín jörðina Ketilsstaði I við skipti á dánarbúi Bergs og Sigríðar. Skuldir búsins hafi verið nokkrar á þessum tíma. Samkvæmt uppskrift á eignum dánarbúsins 4. nóvember 1970 hafi skuldir búsins verið samtals 343.227,40 krónur. Síðan segi þar orðrétt: „Fleira segja þeir bræður að ekki sé til að skrifa upp og virða eftir því sem þeir bezt vita. Þórdís systir þeirra, sem býr á Seyðisfirði, hafi ekki getað verið viðstödd þessa gerð en áður hafi þau systkinin gert með sér það samkomulag að Jón, nú bóndi á Ketilsstöðum, gengist einn við skuldum búsins en fengi á móti full umráð og eignarhald óskert á jarðarhelftinni Ketilsstaðir I ásamt öllum tilheyrandi mannvirkjum.“ Við framhaldsuppskrift á eignum búsins hafi síðan komið til frekari skuldir, þ.e. veðskuld við Búnaðarbanka Íslands ca. 68.000,00 krónur og vanskil tveggja gjalddaga allra lána ca. 60.000,00 krónur, samtals 128.000,00 krónur. Skuldir búsins hafi því samtals verið 471.227,40 krónur. Hafi Jón einnig tekið við þessum viðbótarskuldum, sem fram hafi komið. Af þessu verði ekki annað ráðið en að erfingjar búsins hafi ekki talið markaðsvirði jarðarhelftarinnar auk mannvirkja vera hærra en skuldir búsins. Systkini Jóns hafi því samþykkt að hann tæki við jörðinni gegn yfirtöku allra skulda búsins. Við framhaldsuppskriftina hafi verið mælt fyrir um kaupheimild systkina Jóns að þriðjungi jarðarhelftarinnar ef þau vildu hefja búskap á Ketilsstöðum I. Tilvísun til „hlutfallslegs verðs“ geti ekki átt við annað en hlutfall af verðmæti jarðarinnar á þeim tíma er kaupheimild verði virk í samræmi við það sem tíðkist um slík viðskipti á þeim tíma. Ljóst sé að önnur niðurstaða sé ótæk og ósanngjörn í garð núverandi eigenda jarðarinnar. Þá myndi kröfugerð stefnanda, ef á yrði fallist, leiða til ólögmætrar auðgunar hans á kostnað stefndu. Einnig sé byggt sjálfstætt á 36. gr. laga nr. 7/1936 og sjónarmiðum að baki því ákvæði. Vegna umfjöllunar í stefnu um ráðstöfun á landi úr jörðinni skuli tekið fram að 14 engar takmarkanir hafi verið gerðar á heimild Jóns Bergssonar til sölu eða annarrar ráðstöfunar á þeim eignum sem hann hafi eignast, heldur sé beinlínis tekið fram að Jón megi láta þinglýsa gerningnum sem eignarheimild fyrir jarðarhelftinni og honum séu heimilar veðsetningar á henni eftir þörfum. Sala á landspildum úr landi jarðarinnar hafi verið öllum kunn, þ. á m. stefnanda, og þar hafi verið reist mannvirki. Hafi það engum athugasemdum sætt. Ljóst sé að umrædd kaupheimild til þriðjungshlutar geti einungis tekið til þess sem þá standi eftir af landi Ketilsstaða I. Um lagarök vísa stefndu til almennra reglna samninga- kröfu- og eignarréttar. Einnig sé byggt á 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Ennfremur sé vísað til hinnar ólögfestu auðgunarreglu kröfuréttar. Að því er málskostnaðarkröfu varði sé byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Við munnlegan flutning málsins gerði lögmaður stefnda grein fyrir sjónarmiðum sínum um formgalla á málatilbúnaði stefnanda sem leiða ættu að hans mati til frávísunar málsins ex officio, en ekki var gerð frávísunarkrafa í greinargerð hans. Lutu þessar athugasemdir annars vegar að aðild Elsu G. Þorsteinsdóttur að málinu og hins vegar að fyrri hluta aðalkröfu stefnanda. Taka má undir það með stefndu að tilgreining aðildar Elsu G. Þorsteinsdóttur í upphafi stefnu þar sem sagt er að henni sé stefnt „vegna óskipts bús Jóns Bergssonar“ er ekki svo skýr sem ætlast mætti til. Hins vegar veldur engum vafa þegar stefna málsins er lesin í heild að Elsu G. Þorsteinsdóttur er stefnt á grundvelli setu hennar í óskiptu búi samkvæmt búsetuleyfi útgefnu af til þess bærum aðila. Hefur hún í samræmi við 12. gr. erfðalaga nr. 8/1962 eignarráð á fjármunum búsins og ber ábyrgð á skuldum þess eins og um hennar eigin skuldir væri að ræða. Þykir persónuleg aðild hennar að málinu því ekki vera vafa undirorpin og framangreind ónákvæmni ekki slík að leiða eigi til frávísunar málsins af sjálfsdáðum. Í fyrri hluta aðalkröfu stefnanda er krafist viðurkenningar með dómi á því að hann eigi kauprétt á 1/3 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í nánar tilgreindum mannvirkjum. Síðari hluti aðalkröfu hans verður ekki skilinn á annan veg en að hann krefjist þar aðfararhæfs dóms um að stefndu verði gert að gefa út afsal fyrir sömu réttindum gegn greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar. 15 Varakrafa stefnanda er efnislega samhljóða utan að hún beinist að Elsu G. Þorsteinsdóttur einni. Í þrautavarakröfu er vísað til aðal- og varakröfu um þau réttindi sem krafist er framsals á en byggt á annarri og hærri fjárhæð til endurgjalds, en að því frágengnu er gerð krafa um að dómurinn ákveði endurgjald að álitum. Fyrri hluti aðalkröfu stefnanda felur í sér málsástæðu fyrir síðari hluta kröfunnar. Varakröfur hans eru í öllum tilvikum byggðar upp með sama hætti, þar sem vísað er til viðurkenningarkröfunnar í öllum tilvikum. Verður ekki séð að stefnandi hafi, eins og hann setur kröfugerð sína fram, lögvarða hagsmuni af úrlausn þessarar kröfu sérstaklega og verður henni því vísað frá dómi af sjálfsdáðum. Í máli þessu deila aðilar um efnisinntak skiptagerðar frá 23. febrúar 1971, þar sem Jón, Hallgrímur og Þórdís Bergsbörn gengu frá einkaskiptum eftir foreldra sína, eftir lát föður síns Bergs Jónssonar sem setið hafði í óskiptu búi. Var þar meðal annars bókað: „Erfingjar óska eftir einkaskiptum, þannig að Jón gangist einn við skuldum búsins og taki að sér að greiða þær, en eignist einn jarðarhelftina, Ketilsstaðir I, með öllum mannvirkjum. Á móti skuldbindur Jón sig til þess að selja þeim Hallgrími og Þórdísi 1/3 hluta jarðarhelftarinnar hvoru um sig á hlutfallslegu verði við það, sem hann eignast jörðina á nú, fari svo að þau eða erfingjar þeirra vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I. ... Að síðustu taka þau fram, að Jón megi láta þinglýsa gerningi þessum sem eignarheimild sinni fyrir jarðarhelftinni, enda séu honum heimilar veðsetningar á henni eftir þörfum.“ Stefndu hafna ekki tilvist eða skuldbindingargildi framangreinds loforðs Jóns Bergssonar gagnvart stefnanda, en telja að stefnandi hafi ekki uppfyllt það skilyrði fyrir beitingu kaupréttar samkvæmt loforðinu að sýna fram á að hann eða erfingjar hans „vilji hefja búskap á Ketilsstöðum I“. Stefnandi byggir um þetta atriði aðallega á að kaupréttur hans sé ekki skilyrtur með þessum hætti, en til vara að fyrir liggi að hann hyggist hefja hrossarækt á jörðinni ásamt syni sínum Bergi Má Hallgrímssyni og því sé skilyrðið, ef það teljist fyrir hendi, uppfyllt. Að mati dómsins er tilvitnuð skiptagerð orðuð með einföldum og skýrum hætti og gefur ekki tilefni til annarrar túlkunar en samkvæmt orðanna hljóðan. Jón Bergsson gekkst einn við skuldum dánarbúsins og liggur fyrir í málinu hverrar fjárhæðar þær voru. Gegn þessu eignaðist Jón einn jörðina Ketilsstaði I og kom fram í aðilaskýrslu stefnanda, sem og í vitnaskýrslu Þórdísar systur hans, að Jón hafi viljað alla jörðina eða ekkert. Með einkaskiptagerðinni sem þau bæði undirrituðu féllust þau á greinda kröfu Jóns. 16 Þá kemur fram í skiptagerðinni loforð Jóns Bergssonar um að selja systkinum sínum, hvoru fyrir sig, nánar tilgreindan hlut í Ketilsstöðum I ef þau eða erfingjar þeirra vilji hefja þar búskap. Felur þetta m.a. í sér að mati dómsins ótvíræða skyldu Jóns til að selja stefnanda umræddan hluta jarðarinnar að kröfu hans, en telja verður jafn ótvírætt að í orðalagi skiptagerðarinnar felst að til þess að framangreind skylda verði virk þarf tilgangur kaupa stefnanda að vera sá að hann eða afkomendur hans vilji hefja búskap á jörðinni. Ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að svo sé. Verður að telja, þó að deila megi um skilgreiningu hugtaksins „búskapur á jörð“ og þá ef til vill hvernig inntak þess hafi breyst frá gerð einkaskiptagerðarinnar til dagsins í dag, að orðið búskapur í þessu samhengi vísi til atvinnustarfsemi sem telst til landbúnaðar. Í stefnu er fullyrt að það séu áform sona stefnanda að hefja búskap á jörðinni og að þau áform feli í sér að búskapur þeirra nái til viðurkenndra búgreina, eins og hrossaræktar og sauðfjárbúskapar o.fl. Í aðilaskýrslu stefnanda kvað hann tilgang með því að eignast jarðarhlutann einkum hrossarækt, en útilokaði ekki aðspurður að annað skepnuhald kæmi til greina. Sama kom fram í vitnaskýrslu sonar stefnanda, Bergs Más. Þau skjallegu gögn sem stefnandi hefur lagt fram um áform sín er eitt dómskjal þar sem fram kemur að hann eigi 8 hesta og sonur hans Bergur Már 10. Þeir feðgar lýstu og hestaeign sinni í skýrslum sínum fyrir dómi. Er þessi sönnunarfærsla ekki nægileg að mati dómsins til að gera líklegt að stefnandi eða erfingjar hans hyggist hefja búskap á jörðinni í þeim skilningi sem að lágmarki verður að leggja í það hugtak. Liggur fyrir að í kjölfar þess að stefnandi lagði fram kauptilboð í jörðina á árinu 2003 ritað stefndi Bergur bréf þar sem hann lét í ljósi þann skilning sinn að upplýsa þyrfti áður en lengra væri haldið með hvaða hætti stefnandi eða afkomendur hans hygðust hefja búskap á jörðinni. Leiddi þetta ekki til þess að stefnandi upplýsti þetta nánar og verður ekki séð að slíkar áætlanir hafi verið mótaðar, þótt fyllsta ástæða hefði verið til í ljósi afstöðu stefnda og föður hans. Verður ekki fallist á með stefnanda að krafa um að hann sýni fram hvernig hann hyggst fullnægja framangreindu skilyrði fyrir kaupum á jarðarhlutanum geti talist ósanngjörn í hans garð, eða geri kaupin óframkvæmanleg. Með vísan til alls framangreinds er það mat dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að hann eða afkomendur hans hyggist í raun hefja búskap á jörðinni Ketilsstöðum I. Þegar af þeirri ástæðu eru ekki fyrir hendi skilyrði þess að kaupréttur stefnanda á 1/3 hlut jarðarinnar hafi orðið virkur og verða stefndu því sýknuð af kröfum hans í málinu. Rétt þykir að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Halldór Björnsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Vísað er frá dómi kröfu stefnanda, Hallgríms Bergssonar, um að viðurkennt verði með dómi að hann eigi kauprétt að 1/3 hluta jarðarinnar Ketilsstaða I, landnr. 157-520, ásamt samsvarandi hluta jarðarinnar í eftirtöldum mannvirkjum á jörðinni; einbýli (fastanr. 217-5152), ræktuðu landi, fjárhúsum, hlöðu, votheysgryfju, véla/verkfærageymslu og hesthúsi (fastanr. 217-5149). Stefndu Elsa G. Þorsteinsdóttir og Bergur Jónsson eru sýkn af öðrum kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 102/2013
|
Hylming
|
A var ákærður fyrir fjögur hylmingarbrot og eina tilraun til sams konar brots, með því að hafa keypt eða reynt að kaupa díselolíu sem tekin hafði verið ófrjálsri hendi af nafngreindum manni. Talið var að þegar litið væri til framburðar A fyrir dómi, þess endurgjalds sem hann greiddi fyrir eldsneytið og aðstæðna við kaupin að öðru leyti yrði að telja að honum hafi hlotið að vera ljóst að eldsneytisins hafi verið aflað með auðgunarbroti, en látið sér það í léttu rúmi liggja. Var A því sakfelldur fyrir þrjú hylmingarbrot. Hins vegar var A sýknaður af einu hylmingarbroti auk tilraunar til sams konar brots. Var refsing hans ákveðin skilorðsbundið fangelsi í 30 daga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu samkvæmt ákæruköflum I og II, en að ákærði verði sýknaður af ákærukafla III. Þá er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði felld niður eða milduð. I Í I. kafla ákæru eru ákærða gefin að sök þrjú hylmingarbrot framin á árinu 2011, með því að hafa keypt samtals 600 lítra af díselolíu á 100 krónur lítrann af A, sem sá síðarnefndi greiddi fyrir með viðskiptakorti, áður en ákærði og annar tilgreindur maður dældu olíunni á brúsa. Samkvæmt ákærunni gaf A ákærða þá skýringu á sölunni að hann ætti fyrirtæki sem væri að verða gjaldþrota og vildi reyna að ná sem mestu út úr fyrirtækinu áður en til þess kæmi. Við meðferð málsins játaði ákærði málsatvikum rétt lýst en kvaðst þó ekki hafa vitað að eldsneytið hefði verið tekið ófrjálsri hendi. Fyrir dómi var ákærði spurður um hvort hann hefði aldrei grunað að umrætt viðskiptakort væri stolið og kvað hann sér og félaga hans, sem einnig keypti eldsneyti af A, hafa fundist ,,svolítið skrýtið að það væru svona lág verð en við hugsuðum ekki mikið í þetta.“ Jafnframt kvaðst ákærði hafa rætt við sama félaga um það hvers vegna A seldi eldsneytið á svo lágu verði. A hafi forðast að gefa skýr svör um þetta. Ákærði kvaðst ekki hafa heyrt þá skýringu A á lágu verði eldsneytisins að fyrirtæki hans væri að verða gjaldþrota. Við aðalmeðferð máls þessa kvaðst fyrrgreindur A hafa gefið ákærða þá skýringu á lágu verði eldsneytisins að fyrirtæki hans væri á leið í gjaldþrot og hann ætlaði að ná sem mestu út úr því áður en svo yrði. Hann kvað ástæðu þess að hann hafi valið bensínstöð Orkunnar við Kænuna í Hafnarfirði til sölunnar vera þá að hún hafi verið nokkuð úr alfaraleið. A var með dómi héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2012 sakfelldur fyrir þjófnað, en hann hafði stolið umræddu viðskiptakorti sem var í eigu tilgreinds félags og tekið út samtals 22.648 lítra af díselolíu með því. Á meðal úttekta hans voru þær sem mál þetta tekur til. Þegar litið er til framburðar ákærða fyrir dómi sem áður er rakinn, endurgjalds sem hann greiddi fyrir eldsneytið og aðstæðna við kaupin að öðru leyti, er fallist á það mat héraðsdóms að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að eldsneytisins hafði verið aflað með auðgunarbroti, en látið sér það í léttu rúmi liggja. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það fær þessari niðurstöðu ekki breytt að ekki var getið í verknaðarlýsingu ákæru að eldsneytisins hafði verið aflað með þjófnaðarbroti, en þess í stað tilgreind sú skýring A á lágu verði eldsneytisins að fyrirtæki hans væri að verða gjaldþrota. Nægir til sönnunar á ásetningi ákærða að hann hafi talið verðmætin stafa frá auðgunarbroti samkvæmt tilgreindum ákvæðum XXVI. kafla almennra hegningarlaga. II Í II. kafla ákæru er ákærða gefin að sök tilraun til hylmingar, með því að hafa ætlað að kaupa díselolíu af fyrrgreindum A á 100 krónur lítrann, en ekkert hafi orðið af kaupunum þar sem búið var að fullnýta heimild á viðskiptakorti því sem A notaði. Hylmingarákvæði 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga felur í sér eftirfarandi hlutdeild í auðgunarbroti, sem þegar er fullframið. Felst hylmingin í að halda ólöglega fyrir eiganda verðmæti sem aflað hefur verið með brotum er varða við ákvæði 244., 245. eða 247.-252. gr. almennra hegningarlaga, taka þátt í ávinningi af slíku broti eða stuðla að því að halda við ólöglegum afleiðingum brotsins. Hið ólögmæta ástand sem lýst er í ákvæðinu leiðir af brotum sem þegar eru fullframin, sbr. og 4. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem A tókst ekki sú fyrirætlun sín að taka eldsneyti ófrjálsri hendi umrætt sinn gat samkvæmt framangreindu ekki komið til eftirfarandi hlutdeildar ákærða í því broti. Ákærði verður því sýknaður af þeirri tilraun til hylmingar sem honum er gefin að sök í II. kafla ákæru. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök í III. kafla ákæru. Fyrir Hæstarétti krefst ákæruvaldið þess að hann verði sýknaður af þessum sakargiftum, þar sem sakfelling héraðsdóms hafi ekki verið í samræmi við framburð ákærða fyrir héraðsdómi og hjá lögreglu. Þá hafi framburður A ekki verið skýr um þetta sakarefni. Samkvæmt þessu verður ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem greinir í þessum kafla ákæru. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Verður fallist á kröfu ákæruvalds um staðfestingu á héraðsdómi um ákvörðun refsingar ákærða, þar með talið skilorðsbindingu hennar. Í ljósi sýknu ákærða af háttsemi þeirri er greinir í II. og III. kafla ákæru verður honum eftir kröfu ákæruvaldsins gert að greiða 2/3 hluta sakarkostnaðar eins og hann var ákveðinn í héraði og 2/3 hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talda 2/3 hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða, Arunas Brazaitis skal vera óraskað. Ákærði greiði 2/3 hluta heildarsakarkostnaðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, sem nemur samtals 463.094 krónum, þar með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur, en 1/3 hluti heildarsakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 12. nóvember sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 18. september 2012, á hendur Arunas Brazaitis, kt. [...], Sogavegi 136, Reykjavík, fyrir neðangreind hylmingarbrot: I. Fyrir hylmingu, með því að hafa, í tvö skipti í mars og eitt skipti í apríl 2011, á sjálfsafgreiðslustöð Orkunnar við Kænuna í Hafnarfirði keypt samtals 600 lítra af dísilolíu á 100 krónur lítrann af A, sem A greiddi fyrir með greiðslukorti áður en ákærði og B dældu olíunni á brúsa, en A gaf ákærða þá skýringu fyrir sölunni að hann ætti fyrirtæki sem væri að verða gjaldþrota og vildi reyna að ná sem mestu út úr fyrirtækinu áður en það yrði gjaldþrota. II. Fyrir tilraun til hylmingar, með því að hafa í apríl 2011, á sjálfsafgreiðslustöð Orkunnar við Kænuna í Hafnarfirði, ætlað að kaupa dísilolíu á 100 krónur lítrann af A en A gaf ákærða þá skýringu fyrir sölunni að hann ætti fyrirtæki sem væri að verða gjaldþrota og vildi reyna að ná sem mestu út úr fyrirtækinu áður en það yrði gjaldþrota, en ekkert varð af kaupunum þar sem búið var að fullnýta úttektarheimildina á kortinu sem A ætlaði að nota. III. Fyrir hylmingu, með því að hafa þann 4. apríl 2011, á sjálfsafgreiðslustöð Orkunnar við Kænuna í Hafnarfirði, selt B samtals 50 lítra af dísilolíu á 130 krónur lítrann, sem A greiddi fyrir með greiðslukorti áður en ákærði og B dældu olíunni á brúsa, en A gaf ákærða þá skýringu fyrir sölunni að hann ætti fyrirtæki sem væri að verða gjaldþrota og vildi reyna að ná sem mestu út úr fyrirtækinu áður en það yrði gjaldþrota. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærði kom fyrir dóminn við þingfestingu málsins og játaði þá háttsemi sem lýst er í ákæru en neitaði að hafa vitað að um refsiverða háttsemi hafi verið að ræða. Hann hafi verið í þeirri trú að A hafi haft heimild til að taka út þá olíu sem ákærði síðan keypti af honum. Krafðist ákærði sýknu en til vara vægustu refsingar og að málskostnaður greiddist úr ríkissjóði. Fór aðalmeðferð fram þann 12. nóvember sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Málavextir. Samkvæmt gögnum málsins er upphaf máls þessa að C og D tilkynna lögreglu að tvö greiðslukort í eigu fyrirtækis sem þeir reki, [...] ehf., hafi verið notuð til að svíkja út eldsneyti frá 29. maí 2009 til 4. apríl 2011 fyrir alls 4.600.000 krónur. Þann 21. mars 2011 hafi starfsmaður [...] uppgötvað að ekki var unnt að nota viðskiptakort vegna úttektar á eldsneyti en úttektarmörk á það kort var 800.000 krónur. Við eftirgrennslan kom í ljós að úttektir gætu tengst A og var því opnað aftur fyrir úttektarheimild á kortinu jafnframt því sem eftirlitskerfi var sett upp hjá Skeljungi auk þess sem eftirlitsmyndavélar voru settar upp hjá Orkunni við Kænuna í Hafnarfirði og á Skemmuvegi í Kópavogi en þar höfðu engar eftirlitsmyndavélar verið. Urðu fulltrúi Skeljungs og [...] vitni að notkun kortsins auk þess sem öll atvik málsins voru tekin upp á upptökubúnað og ökutækinu sem notað var við fjársvik var veitt eftirför að húsnæði þar sem olía var borin inn. Að verki voru bílstjóri og farþegi bifreiðar sem merkt var [...] og síðan fjórir aðilar sem tóku á móti eldsneytinu en yfirgáfu síðan staðinn á bifreið í eigu B. Húsleit var gerð á heimili A þar sem hann framvísaði greiðslukortinu og kvaðst hafa stolið því úr bifreið [...]. Þá fór fram húsleit að [...] í Hafnarfirði en í vinnubili við hliðina, á verkstæði B, fundust þrír brúsar af dísilolíu. Kvaðst B hafa keypt olíuna af samlöndum sínum við bensínstöð Orkunnar við Kænuna í Hafnarfirði. Samkvæmt lögregluskýrslu sem tekin var af A kvaðst hann hafa í upphafi hringt í félaga sinn E og boðið honum olíu á góðu verði. Í fyrsta skiptið hafi hann fyllt eldsneytistankinn á jeppa E og hafi E greitt honum 5000 krónur með peningum. Það hafi svo komið upp síðar að E hafi spurt hann hvort félagar hans, einhverjir [...], mættu koma líka og fá eldsneyti hjá honum, sem A hafi samþykkt. Í byrjun hafi það verið í gegnum E en fljótlega hafi það undið upp á sig og „[...]“ farið að hringja í hann beint og biðja um meiri olíu. Fyrstu skiptin hafi félagarnir verið á fólksbíl með brúsa í skottinu en síðar hafi þeir farið að mæta á sendibíl til að fylla á fleiri brúsa. Þetta hafi alltaf verið á svipuðum tíma, um kvöldmatarleytið, á Kænunni í Hafnarfirði. Þeir hafi aldrei vitað að kortið væri stolið en undir lokin hafi þeir spurt hvernig hann gæti farið að þessu og A þá svarað að greiðslukortið væri á gamalli kennitölu á fyrirtæki sem A ætti og væri að fara í gjaldþrot. Hann vildi því reyna að ná sem mestu út á kennitöluna. Fyrir lögreglu kvaðst ákærði hafa verið undrandi á því að A hafi selt honum olíu á svo góðu verði en hann hafi aldrei grunað að þetta væri illa fengið. Hann hafi aldrei spurt A og talið að það væri bara hans vandamál. Ákærða hafi aldrei grunað neitt misjafnt. Kvað ákærði alla geta lent í því að einhver bjóði upp á ódýrt eldsneyti. Ákærði hafi bara borgað fyrir eldsneytið og farið síðan. Hann hafi bara nýtt sér tækifærið og keypt eldsneyti af A. Ákærði kvaðst hafa verið í vinnu hjá [...] á umræddum tíma sem [...]. Hann hafi getað fengið vinnubíl lánaðan utan vinnutíma ef hann bæði sérstaklega um hann. Kvaðst ákærði hafa keypt eldsneyti í um þrjú skipti, samtals tvö hundruð lítra, og greitt A 100 krónur fyrir lítrann. Ákærði og B hafi farið saman á bensínstöðina, hitt A þar, A hafi greitt fyrir eldsneytið og þeir dælt í brúsa fyrir alla heimildina og farið síðan hvor í sína áttina. Það hafi yfirleitt bara verið heimild fyrir fjögur hundruð lítrum í hvert sinn. Þeir hafi farið tvisvar í mars og einu sinni í apríl 2011. Í þriðja skiptið hafi ekki verið heimild á kortinu en heimild hafi verið veitt í apríl og þeir þá tekið olíu. Aðspurður hjá lögreglu hvort grunur hafi vaknað hjá ákærða um að eldsneytið hafi verið illa fengið, svaraði ákærði því þannig að það hafi vaknað einhver grunur hjá honum en hvað hafi hann átt að gera? Ákærði og B hafi grunað að A væri með falsað kort eða eitthvað en ekki pælt frekar í því. Ákærði kvaðst hafa farið með eldsneytið í bílskúr rétt hjá heimili sínu og síðan helt með könnu yfir í bifreið sína þegar hann vantaði olíu. Þá kvaðst ákærði einnig hafa farið með eldsneyti á heimili B þar sem þeir hafi selt vinum B lítrann á 130 krónur. Í lögregluskýrslu ákærða, þann 8. apríl 2011, upplýsir hann að hann og B hafi keypt eldsneyti af A, fjögur hundruð lítra í hvert sinn, samtals 1.200 lítra og greitt samtals 120.000 krónur fyrir það. Skýrslur fyrir dómi. Ákærði kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið á bensínstöð og tekið eldsneyti og A hafi greitt fyrir það. B hafi þekkt A og A hafi hringt í hann í upphafi. Kvaðst hann hafa greitt 55.000 krónur samtals fyrir eldsneytið. Kvað hann A hafa sagt þeim að hann fengi mikinn afslátt og hann ætti fyrirtæki þar sem olíufyrirtækið gæfi A mikinn afslátt. Ákærði kvaðst aldrei hafa grunað að A væri með stolið greiðslukort. Þeim hafi þó fundist skrýtið hvað verðið væri lágt en þeir hafi ekki velt því meira fyrir sér. Spurður út í frásögn hans hjá lögreglu um að þeir hafi bara nýtt sér tækifærið en sjái að það hafi verið mistök, kvaðst hann hafa gert sér grein fyrir því að hann væri kominn í eitthvað ólöglegt þegar lögreglan hafði fyrst samband við hann. Spurður út í hvort hann hafi ekki grunað að eldsneytið væri illa fengið, hafi hann svarað lögreglu þannig að þá hafi grunað að ekki væri allt með felldu og rætt það við B, hvers vegna A seldi þeim ódýrt eldsneyti. Þeir hafi spurt A af því að þeim þótti skrýtið að fá svo ódýrt eldsneyti en A hafi ætíð svarað þeim að hann ætti fyrirtæki sem hefði góðan afslátt og ætíð gefið þeim sama svarið. Spurður út í það hvort hann hafi selt B eldsneyti neitaði hann því, hann hafi bara átt að koma eldsneyti til hans. Ákærði kvaðst aldrei hafa átt fyrirtæki á Íslandi og ekkert vita um það hvort hægt væri að fá mikinn afslátt á eldsneyti hér á Íslandi. Ákærði kvaðst vera raffræðingur að mennt og hafa starfað við það í sínu heimalandi. Á Íslandi hafi hann unnið við uppsetningu á gluggatjöldum. Ákærði kvaðst hafa búið á Íslandi síðastliðin tíu ár. Hann hafi átt og rekið bifreið allan þann tíma. Ákærði hafi kynnst A í gegnum þessi eldsneytiskaup. Hann hafi ekki einu sinni heilsað A þegar þeir hittust á bensínstöðinni í fyrsta sinn, hann hafi bara komið til að ná í eldsneytið. B hafi hringt í ákærða og sagt honum frá ódýru eldsneyti. Ákærði kvaðst hafa þekkt B í eitt og hálft til tvö ár, þeir hafi kynnst á bar þar sem þeir hafi báðir verið dyraverðir. Vitnið A kvaðst hafa sagt ákærða að hann væri með kort sem væri í eigu fyrirtækis sem hann ætti og væri að fara í gjaldþrot. Vitnið kvaðst örugglega hafa gefið þeim aftur sömu ástæðuna þegar þeir spurðu hann um ástæðu þess að hann seldi þeim olíu svo ódýrt. Þeir hafi örugglega spurt hvers vegna þeir gætu fengið ódýrt eldsneyti og hann því gefið þeim þessa skýringu. Ákærði hafi aldrei vitað að kortið væri stolið. Samskipti þeirra fóru yfirleitt þannig fram að hann hringdi í B, eða sendi honum SMS eða þá að B hringdi í hann. Vitnið kvaðst hafa valið til viðskiptanna bensínstöð þar sem lítil umferð var. Ákærði og B hafi alltaf dælt eldsneytinu sjálfir en hann staðið hjá og spjallað við þá á meðan. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa spurt þá hvað þeir gerðu við olíuna, hann hafi þó haft á tilfinningunni að þeir væru að kaupa fyrir fleiri eða selja til kunningja sinna. Einhvern tíma hafi annar komið með þeim. Stundum hafi þeir verið á Benz, B hafi verið á Benz en ákærði Arunas hafi verið á Volkswagen eða sendibíl. Þeir hafi einhvern tíma verið að miðla eldsneyti til þriðja manns. Aðspurður um B kvaðst hann ekki þekkja það nafn en vel gæti verið að hann hafi komið með ákærða og B. Vitnið kvaðst ekki muna hvort hann hafi sagt ákærða að fyrirtæki hans væri að fara í þrot eða hvort kortið væri bara á hans vegum. Kvað vitnið samskipti þeirra hafa farið fram á ensku, þeir hafi allir talað góða ensku. Vitnið kvaðst hafa heyrt að olíufélög hafi verið að veita allt að 14 króna afslátt af lítranum, en hann hafi selt ákærða lítrann á 100 krónur. Lítrinn hafi eflaust kostað miklu meira á þessum tíma. Forsendur og niðurstöður. Ákærði krefst sýknu af refsikröfu þar sem honum hafi ekki verið ljóst að kaup hans á eldsneyti af A hafi verið refsiverður verknaður. Ákærði hafi fengið þá skýringu að A væri að taka fé út úr fyrirtæki sem hann ætti og væri að fara á hausinn og því ætlaði hann að ná eins miklu út úr því og kostur væri. Hafi hann talið að væri eitthvað misjafnt við framferði A þá hafi það verið samningur A eða fyrirtækis hans við olíufélagið, sem væri ákærða óviðkomandi. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið þátt í skilasvikum A, en ásetningur sé skilyrði til þess að ákærði verði sakfelldur fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga. Þá sé útilokað að sakfella ákærða fyrir hylmingu í ákærulið II. Þar hafi tilraun A ekki tekist og varðandi ákærulið III þá hafi B keypt sjálfur beint af A en ekki ákærða og því verði ákærði ekki sakfelldur fyrir þá háttsemi. Þá sé brot A skilasvik en ekki þjófnaður og því sé heimfærsla í ákæru ekki rétt. Ákærði kvað, bæði fyrir lögreglu og dóminum, að A hafi gefið sér þá skýringu, þegar ákærði innti hann eftir því hvers vegna hann seldi þeim olíuna svona ódýrt, að hann ætti kennitölu eða fyrirtæki sem væri að fara í gjaldþrot og hann ætlaði að ná eins miklu og hann gæti út úr fyrirtækinu áður en það færi á hausinn. A lýsti þar með refsiverðri háttsemi fyrir ákærða, hvort sem hún var samkvæmt sannleikanum eða ekki. Brot ákærða er í ákæru heimfært til 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við mat á því hvaða vitneskju ákærði hafði um heimildir A til að taka út fé eins og hann lýsti fyrir ákærða, er til þess að líta að upphaf að skiptum ákærða við A, sem ákært er út af, var að frumkvæði félaga ákærða B, en hann er samlandi og vinnufélagi ákærða. Ákærði hafði þá búið hér á landi í um tíu ár og átt og rekið bifreið allan þann tíma. Samkvæmt því gat ákærða ekki dulist strax í upphafi að hann var að fá ódýrt eldsneyti á mjög óvenjulegan máta. Því til staðfestu dældi ákærði fleiri hundruðum lítra af olíu á brúsa og tunnur ásamt B, sem ákærður er fyrir sömu háttsemi í máli nr. S-[...]/2012, þeir greiddu A með reiðufé og fóru síðan hvor í sína áttina. Þrátt fyrir þann grun sinn að ekki væri allt með felldu, lét ákærði sig þetta engu frekara varða. Ákærði hefur borið fyrir sig að það sé viðtekin venja í hans heimalandi að stunda svartamarkaðsbrask og hann hafi ekki haft neinar forsendur til að ætla að slíkt væri ekki stundað með löglegum hætti hér á landi. Bar hann þannig fyrir sig lögvillu. Þegar allt framangreint er virt þykir verða fullyrt að ákærði hafi haft grunsemdir um það sem fram fór hjá A og þannig haft ásetning til að hylma yfir með auðgunarbroti A og njóta góðs af sjálfur. Auk þess, þegar litið er til þess hversu verulegan afslátt hann fékk af olíunni, hefði það ekki átt að dyljast honum að atferli A var ekki eðlilegt og það jafnvel þótt hann hafi ekki í upphafi verið viss um þá háttsemi. Það verður því að meta það svo að ákærða hafi staðið ásetningur til að taka þátt í refsiverðum verknaði með því að kaupa ítrekað mikið af dísilolíu af A, ekki bara fyrir sjálfan sig, heldur einnig til að selja áfram sjálfur og hagnast af. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til 254. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærði sakfelldur fyrir alla ákæruliðina en samkvæmt ákærulið II var ásetningur ákærða að kaupa olíu af A, þó svo að það hafi ekki gengið í það skiptið. Er sú háttsemi réttilega heimfærð í ákæru til refsiákvæðis. Vitnið A sagði fyrir dóminum að ákærði B hafi einhvern tíma verið að miðla olíu til þriðja manns sem hann þekkti ekki. Kemur það heim og saman við ákærulið þrjú. Þykir dóminum því hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði Arunas hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Verður hann sakfelldur fyrir hana. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur gengist við broti sínu þrátt fyrir að halda því fram að það hafi verið refsilaust. Þá er litið til þess að ekkert liggur fyrir um það að ákærði hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Með hliðsjón af framangreindu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Með vísan til ofangreinds skal refsingu ákærða frestað og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 218. gr. laga nr. 88/2008, sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Sveins Andra Sveinssonar hrl., á rannsóknarstigi og fyrir dómi, sem þykja hæfilega ákveðin 180.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Arunas Brazaitis, kt. [...], skal sæta fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 180.000 krónur.
|
Mál nr. 191/2008
|
Kærumál Fjárslit milli hjóna Frávísun frá Hæstarétti að hluta
|
M og K fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng árið 2003 og gerðu af því tilefni með sér fjárskiptasamning. Talið var að réttaráhrif þess skilnaðar hefðu fallið niður þar sem þau hefðu tekið upp sambúð að nýju. M og K fengu aftur skilnað að borði og sæng árið 2006. Var talið að við fjárslit vegna síðari skilnaðarins skyldi á grundvelli 111. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna sbr. 1. mgr. 104. gr. sömu laga, að því er varðaði lán sem K hafði tekið í tengslum við hinn fyrri fjárskiptasamning og upplýst var að hún hefði greitt til M. Á þessum grundvelli var talið að K gæti fengið fasteign búsins og bifreið sér útlagða gegn nánar tiltekinni greiðslu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2008, þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum varðandi opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennt verði að beita eigi helmingaskiptareglu hjúskaparlaga nr. 31/1993 við fjárslit aðila vegna skilnaðar þeirra, að viðurkennt verði að við fjárslitin verði miðað við þær eignir og skuldir sem til staðar hafi verið við framlagningu beiðni varnaraðila um skilnað að borði og sæng hjá sýslumanninum í Reykjavík 15. febrúar 2006, að viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til að krefja varnaraðila um húsaleigu frá samvistarslitum þeirra í desember 2005 vegna veru hennar í íbúð þeirra hjóna, og að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila 19.675.366 krónur vegna fjárslita þeirra, gegn því að sóknaraðili aflýsi tilgreindu tryggingarbréfi að fjárhæð 5.000.000 krónur, með veðrétti í fasteign aðila að A í Reykjavík. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Kröfu sóknaraðila um greiðslu húsaleigu úr hendi varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Sóknaraðili gerir hins vegar ekki kröfu um að frávísunarkvæði hins kærða úrskurðar verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka þessa kröfu til efnismeðferðar heldur krefst hann efnisúrlausnar um hana fyrir Hæstarétti. Slík kröfugerð fær ekki staðist og verður kröfunni því vísað frá Hæstarétti af sjálfsdáðum. Með hinum kærða úrskurði var fallist á varakröfu varnaraðila um að við opinber skipti til fjárslita milli málsaðila skyldi vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga með nánar tilgreindum hætti, sbr. 1. mgr. 104. gr. sömu laga. Var þá meðal annars horft til fjárskiptasamnings sem aðilar höfðu gert vegna fyrri skilnaðar þeirra, en ekki hafði verið að fullu efndur, þegar þau tóku upp samvistir að nýju. Þessi niðurstaða héraðsdómara og röksemdir fyrir henni fá stoð í 111. gr. sömu laga. Líta verður svo á að meginforsenda niðurstöðu hins kærða úrskurðar sé að varnaraðili fái útlagðar nánar tilgreindar eignir búsins gegn greiðslu þeirrar fjárhæðar sem þar var ákveðin og með þeirri greiðslu verði lokið fjárskiptum milli málsaðila. Þess er getið stuttlega í hinum kærða úrskurði að sóknaraðili hafi samþykkt að umræddar eignir komi í hlut varnaraðila gegn greiðslu og verður ekki séð að þessi fullyrðing héraðsdómara sæti andmælum af hálfu aðila. Þó verður ekki séð að tekin hafi verið afstaða til útlagningar eigna þessara á skiptafundi, þannig að bindandi sé fyrir báða aðila, og er því ekki unnt að mæla fyrir um slíka útlagningu í máli þessu. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur á þann hátt sem greinir í dómsorði. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað í héraði verður staðfest, en sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfu sóknaraðila, M, um greiðslu húsaleigu úr hendi varnaraðila, K. Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila og varnaraðila vegna hjónaskilnaðar þeirra skal við það miðað að varnaraðili geti fengið sér útlagt við skiptin fasteign þeirra að A í Reykjavík og bifreiðina B, gegn greiðslu 13.751.423 króna. Sóknaraðili skal þá aflýsa tryggingarbréfi á 5. veðrétti í framangreindri fasteign. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 25. júlí 2006, var ákveðið að opinber skipti færu fram til fjárslita á milli málsaðila. Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 19. febrúar 2007, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 2. mars 2007 og tekið til úrskurðar 13. febrúar sl. Endanlegar dómkröfur sóknaraðila, M, eru: 1. Að viðurkennt verði að beita eigi helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við fjárslit aðila vegna skilnaðar þeirra. 2. Að viðurkennt verði að við fjárslitin verði miðað við þær eignir og skuldir sem til staðar voru við framlagningu beiðni varnaraðila um skilnað að borði og sæng hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 15. febrúar 2006. 3. Að viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til að krefja varnaraðila um húsaleigu frá samvistarslitum þeirra í desember 2005, vegna veru hennar í íbúð þeirra hjóna. 4. Að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila 20 milljónir króna vegna fjárslita þeirra, eða hærri eða lægri upphæð eftir því sem uppreiknuð staða eigna og skulda segir til um. 5. Að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila málskostnað fyrir rekstur og flutning máls þessa, þar með talinn matskostnað. Endanlegar dómkröfur varnaraðila, K, eru aðallega að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila og viðurkennt að skilnaðarsamningur aðila, dags. 30. apríl 2003, verði að fullu efndur af varnaraðila með greiðslu á kr. 4.743.736,- til sóknaraðila til lúkningar fjárslitum þeirra gegn því að sóknaraðili aflýsi tryggingarbréfi á 5. veðrétti við Sparisjóðs vélstjóra af fasteigninni A í Reykjavík (...). Til vara krefst varnaraðili þess að viðurkennt verði að varnaraðila beri ekki að greiða sóknaraðila hærri fjárhæð en kr. 13.751.423,- til lúkningar fjárslitum þeirra gegn því að sóknaraðili aflýsi tryggingarbréfi á 5. veðrétti við Sparisjóð vélstjóra af fasteigninni A í Reykjavík (...). Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar. I. Málsaðilar hófu sambúð 1984 og gengu í hjónaband á árinu 1996. Saman eiga þau 5 börn. Sóknaraðili er vélstjóri að mennt og hefur stundað sjómennsku um alllangt skeið. Hann kveðst að jafnaði hafa verið mjög tekjuhár, en vegna tveggja vinnuslysa er hann lenti í á árunum 1991 og 1996 hafi starfsgeta hans skerst töluvert. Varnaraðili kveður sóknaraðila einnig hafa unnið sem launþega í landi og hafa auk þess braskað með ýmislegt, m.a. stofnað fyrirtæki. Þannig hafi hann átt aðild að C ehf., sem flutti inn [...]. Félagið hafi orðið gjaldþrota 2005. Varnaraðili kveðst meðfram barneignum og barnauppeldi, sem mikill tími hafi eðlilega farið í, hafa starfað úti við og/eða verið dagmóðir. Hún hafi farið í nám og tekið kennarapróf frá Kennaraháskóla Íslands [...]. Námið hafi hún fjármagnað með námslánum frá LÍN og þannig lagt fram fé til framfærslu barnanna, ásamt barnabótum. Hún hafi ein greitt afborganir af námsláninu. Frá 1996 að skilnaði 2003 hafi hún starfað við kennslu. Aðilar fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng þann 7. maí 2003. Samkvæmt skilnaðarsamningi aðila, dags. 30. apríl 2003, kom íbúðin í húsinu nr. [...] við A í Reykjavík í hlut konunnar. Skyldi hún yfirtaka áhvílandi veðskuldir aðrar en skuld á 4. veðrétti að fjárhæð kr. 5.000.000, sem maðurinn yfirtók. Fyrir hlut mannsins í fasteigninni átti hún að greiða kr. 9.219.420. Til að standa sóknaraðila skil á kaupverðinu tók varnaraðili í júlí 2003 hámarkslán hjá Íbúðalánasjóði, að fjárhæð kr. 5.467.113. Kveður varnaraðili upphæðina hafa gengið óskerta til sóknaraðila sem hafi varið henni til persónulegra þarfa, þ.e. til áhættureksturs einkahlutafélags síns C. Eftirstöðvar kaupverðsins, kr. 3.752.307, hafi sóknaraðili ekki viljað fá greiddar af einhverjum ástæðum. Með afsali, dags. 2. maí 2003, hafi sóknaraðili afsalað henni 50% eignarhluta sínum í íbúðinni að A og hún þá orðið 100% eign hennar. Hún hafi ein greitt afborganir, vexti og verðbætur af húsbréfaláninu allar götur frá því í júlí 2003. Með afsali, dagsettu 29. desember 2003, afsalaði varnaraðili sóknaraðila 50% íbúðarinnar að A. Afsal þetta var móttekið til þinglýsingar 5. desember 2005. Kveður varnaraðili sóknaraðila hafa með blekkingum fengið hana til að undirrita afsalið. Athugun hennar hafi leitt í ljós að þegar afsalið til hennar fyrir íbúðinni var útbúið í apríl 2003, af þáverandi lögmanni sóknaraðila, D hdl., hafi sóknaraðili látið lögmanninn útbúa eitt eintakið sem afsal hennar til sóknaraðila fyrir 50% af eigninni. Þannig hafi einni setningu í einu skjali af mörgum, sem öll virtust eins að efni, verið snúið við. Sóknaraðili kveður aðila hafa, þrátt fyrir skilnaðinn, búið saman til hausts 2003. Þau hafi síðan tekið upp samvistir vorið 2004 sem staðið hafi nær óslitið frá þeim tíma til 25. nóvember 2005. Sóknaraðili kveðst hafa flutt af sameiginlegu heimili þeirra, A, Reykjavík, þann 15. desember 2005. Varnaraðili kveður bresti löngum hafa verið í sambandinu, ekki síst vegna misnotkunar sóknaraðila á áfengi. Það hafi ekki reynst neitt áhlaupaverk fyrir hana að fara fram á skilnað og standa í slíku með svo stórt heimili. Þá hafi skilnaður dregist vegna þess að oft hafi orðið hlé á vandamálum tengdum áfengisnotkun sóknaraðila vegna þess að hann var oft langdvölum á sjó. Veturinn 2002-2003 hafi verið sérlega erfiður og henni þá orðið ljóst að eitthvað þyrfti að gera í málunum. Hún hafi þurft að fara af heimilinu með börnin í lok nóvember 2002 yfir helgi vegna ofbeldis sóknaraðila og áfengisneyslu. Í desember 2002 hafi sóknaraðili pantað tíma hjá sýslumanni vegna skilnaðar að borði og sæng en síðan afpantað. Í ársbyrjun 2003 hafi sóknaraðili klippt í sundur debetkort hennar, sem tengt var launareikningi hans, og þar með lokað á öll fjármálatengsl við hana. Þar með hafi aðilar í raun slitið fjárfélagi sínu og frá þeim tíma hafi hún staðið að mestu ein að rekstri heimilisins. Skilnaðarmál aðila hafi loks verið tekið fyrir hjá sýslumanni 30. apríl 2003. Leyfi til skilnaðar að borði og sæng hafi verið gefið út af sýslumanninum í Reykjavík þann 7. maí 2003. Þrátt fyrir skilnaðinn hafi sóknaraðili ekki flutt út af heimilinu fyrr en nokkru síðar. Sóknaraðili hafi frá 1. maí 2003 greitt meðlag og menntunarframlag með börnunum fimm. Vorið 2003 hafi verið ferming og stúdentsútskrift hjá tveimur barnanna og hafi hún borið af því mestan kostnað þar sem hún hafði ekki aðgang að launum sóknaraðila. Sumarið 2004 hafi sóknaraðili pressað verulega á hana um að þau hæfu sambúð á ný og hún látið undan þeim þrýstingi í lok júní 2004. Sóknaraðili hafi eftir sem áður átt lögheimili að E, þangað sem hann hafði flutt lögheimili sitt við skilnaðinn 2003. Þrátt fyrir tilraunir aðila til samvista hafi sóknaraðili haldið áfram að greiða meðlag með börnum aðila. Þá hafi hann í raun lagt lítið sem ekkert til heimilishaldsins. Hún hafi ekki fengið aðgang að launum sóknaraðila og haldið áfram að greiða ein af öllum lánum, fasteignagjöld, allar tryggingar, þungaskatt af bíl, rafmagn, hita, síma, sjónvarp, blað og flest það sem fylgi heimilishaldi. Sóknaraðili hafi þó oft verslað í matinn, borgað kostnað vegna bifreiðar o.fl. Þá hafi sóknaraðili einn vetur greitt helmingshlut í tómstundum yngstu barnanna. Allar tilraunir aðila til að endurvekja samvistir hafi reynst henni erfiðar og ekki síður börnunum. Í júní 2005 hafi orðið afar erfið uppákoma á heimilinu vegna skapofsa og drykkju sóknaraðila eins og lögregluskýrslur séu til vitnis um. Þá hafi hún flutt aftur út af heimilinu með börnin og ekki komið til baka fyrr en sóknaraðili var fluttur út. Nokkurn tíma hafi tekið að koma íbúðinni í íbúðarhæft ástand að nýju eftir dvöl sóknaraðila þar. Ekki hafi liðið á löngu þar til sóknaraðili þrýsti aftur á um að fá að flytja heim. Það hafi hún aftur látið eftir sóknaraðila í því skyni að sameina fjölskylduna og vinna í málunum. Þegar áðurnefnd sambúðartilraun hafi staðið yfir hafi sóknaraðili fallið á áfengisbindindinu en það að sóknaraðili héldi bindindi hafi ávallt verið forsenda af hennar hálfu fyrir áframhaldandi sambúð. Vegna þess hafi sóknaraðila og eldri syni aðila lent saman í nóvember 2005 og hafi sonurinn kært sóknaraðila til lögreglu fyrir líkamsárás. Málið hafi verið látið niður falla en heimilið sé þó á skrá hjá Barnavernd Reykjavíkur sem heimili þar sem ofbeldi hefur farið fram. Enn og aftur hafi hún og börnin flutt út af heimilinu og í þetta sinn til lengri tíma. Hún hafi áttað sig á að ástandið var að eyðileggja alla og fyrst og fremst börnin. Hún hafi tekið á leigu húsnæði í um þrjár vikur og samið um það við sóknaraðila að hann flytti út af heimilinu. Þá hafi verið um það samið að hann léti bifreiðina af hendi enda hafi hún verið á hennar nafni og átt að koma í hennar hlut samkvæmt skilnaðarsamningi aðila. Hún hafi flutt með börnin á heimili þeirra að A um miðjan desember 2005 og hafi þau búið þar síðan. Þá þegar hafi hún hafist handa við að fá lögskilnað frá sóknaraðila. Þegar sóknaraðili hafi ekki mætt hjá sýslumanni 3. janúar 2006 hafi henni orðið ljóst að sóknaraðili kysi að draga málið á langinn. Varnaraðili sótti um leyfi til lögskilnaðar við sóknaraðila þann 15. febrúar 2006 á grundvelli skilnaðarleyfisins frá 2003, en til vara um leyfi til skilnaðar að borði og sæng. Sóknaraðili hafnaði aðalkröfu varnaraðila um lögskilnað á þeim grundvelli að réttaráhrif hjúskapar þeirra hefðu raknað við að nýju við sambúð þeirra. Sóknaraðili samþykkti hins vegar kröfuna um skilnað að borði og sæng. Fengu aðilar leyfi til skilnaðar að borði og sæng þann 7. maí 2003. Málsaðilar leituðust við að ná samkomulagi um fjárslit vegna skilnaðarins vorið 2006. Það tókst ekki og þann 20. júní 2006 fór varnaraðili fram á opinber skipti til fjárslita. Með úrskurði uppkveðnum 25. júlí 2006 var ákveðið að opinber skipti til fjárslita færu fram á milli þeirra. Ekki tókst að leysa ágreining aðila fyrir milligöngu skiptastjóra. Sóknaraðili telur eftirgreindar eignir koma til skipta. Íbúð að A, Reykjavík. Bifreiðina B, árg. 1998. Innbú. Skuldir eru við Íbúðalánasjóð, Lífeyrissjóðs sjómanna, Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og Lánasjóð íslenskra námsmanna. Hinn 4. maí 2007 voru þeir Jón G. Briem hrl. og Franz Jezorski hdl. dómkvaddir til að meta verð íbúðarinnar að A, Reykjavík. Niðurstaða þeirra, dags 13. júlí 2007, er að eðlilegt og sanngjarnt verð fasteignarinnar ásamt öllu því sem henni fylgir og fylgja ber, miðað við staðgreiðslu, sé krónur 43.900.000. Með yfirmatsbeiðni, dags. 28. september 2007, fór lögmaður sóknaraðila þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu þrír yfirmatsmenn til að meta gangverð íbúðarinnar að A, Reykjavík. Yfirmatsgerð matsmannanna, Péturs Péturssonar, löggilts fasteignasala, Brynjólfs Jónssonar, löggilts fasteignasala og Ingólfs Gissurarsonar, löggilts fasteignasala, er dagsett 13. nóvember 2007. Niðurstaða matsmannanna er að söluverðmæti eignarinnar sé kr. 46.000.000. Þá liggur frammi í málinu mat Björgvins Björgvinssonar, löggilts fasteignasala og leigumiðlara, dags. 4. desember 2007, sem sóknaraðili aflaði, en samkvæmt því staðfestir hann að leiguverð fyrir íbúð ásamt bílskúr, samtals 230 fm, á svæði [...] í Reykjavík, hafi á árinu 2006 verið kr. 140.000 til 160.000 krónur á mánuði og 170.000 til 190.000 á mánuði árið 2007. Mismunur á leiguverði ráðist af ástandi eignar, frá því að vera sæmileg og til þess að vera í góðu standi. Þá liggur einnig fyrir mat Þórhalls Björnssonar löggilts leigumiðlara, sem sóknaraðili aflaði, dags. 17.12.2007. Mat hans er að hugsanlegt leiguverð íbúðarinnar gæti verið á bilinu 200-240 þúsund krónur. Árið 2006 séu líklegar tölur 170-220 þúsund krónur. Þá liggur frammi í málinu kauptilboð frá Heklu í bifreiðina B upp á kr. 362.000 sem gildir til 13. febrúar 2008. II. Sóknaraðili byggir á að skilnaður þeirra hjóna, á árinu 2003, hafi verið til málamynda, enda hafi sambúð þeirra varað með litlum hléum til loka nóvember 2005. Réttaráhrif skilnaðarleyfisins frá 2003 hafi því verið fallið niður, sbr. 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Skilnaðarmál aðila hafi fyrst verið tekið fyrir hjá sýslumanni þann 15. febrúar 2006 og sé sú dagsetning til viðmiðunar varðandi þær eignir og skuldir sem komi til skipta. Tryggingarbréfi Sparisjóðs vélstjóra, að fjárhæð 5 milljónir króna, muni sóknaraðili aflýsa eigi síðar en við greiðslu varnaraðila til hans, en engin krafa sé á bak við bréfíð. Við skiptin skuli miða við helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. og 109. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Miðað við yfirmat á verðmæti fasteignarinnar, kr. 46.000.000, og verðmæti bifreiðarinnar, kr. 1.050.000, séu heildareignir búsins kr. 47.050.000. Að frádregnum áhvílandi skuldum kr. 11.649.269 sé helmingur af skírri hjúskapareign hvors hjóna um sig kr. 17.700.366. Krefst sóknaraðili að varnaraðili greiði sér þá fjárhæð við fjárslitin. Hefur sóknaraðili fyrir sitt leyti þá fallist á að varnaraðili fái íbúðina og bifreiðina í sinn hlut gegn greiðslunni. Sóknaraðili hafi flutt úr íbúð þeirra hjóna þann 15. desember 2005. Varnaraðili hafi búið í íbúðinni frá þeim tíma, en sóknaraðili framan af verið í húsnæðishraki og síðan þurft að leigja sér dýrt húsnæði. Varnaraðila verði því gert að greiða honum hæfilega húsaleigu vegna búsetu hennar í íbúðinni frá því hann flutti þaðan út og til greiðsludags. Taka beri tillit til þess að samkvæmt upplýsingum varnaraðila nemi kostnaður við rekstur íbúðarinnar, þ.e. rekstur og afborganir, um kr. 1.037.646 á ári eða 86.470 á mánuði. Kostnaðurinn sem leggist á hvort hjóna sé þannig 43.235 krónur á mánuði. Við munnlegan málflutning kom fram að sóknaraðili krefðist þess að varnaraðili greiddi honum kr. 79.000 í 25 mánuði í húsaleigu eða kr. 1.975.000. Er krafan byggð á meðaltals leigu samkvæmt mati Þórhalls Björnssonar, löggilts leigumiðlara, að frádreginni kostnaðarhlutdeild sóknaraðila í rekstri fasteignarinnar. Miðað við uppreiknaða stöðu sé endanlega dómkrafa sóknaraðila þannig kr. 19.675.366 (17.700.366 +1.975.000). Sóknaraðili styður kröfur sínar m.a. við ákvæði laga um skipti á dánarbúum o.fl., nr. 20/1991, einkum 104., 109., 112. og 122. gr. laganna. Einnig styður sóknaraðili kröfur sínar við ákvæði hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum 35. gr., 99.-101. og 103. gr. laganna. III Varnaraðili byggir á að sambúð aðila hafi lokið í aprílmánuði 2003 og leyfi til skilnaðar að borði og sæng hafi verið gefið út 7. maí 2003. Fyrir liggi að á þeim tíma hafi legið fyrir fullgildur og endanlegur samningur aðila um skilnaðarkjör, sem bæði sóknaraðili og varnaraðili hafi farið eftir og efnt að því frátöldu að varnaraðili standi í skuld við sóknaraðila með eftirstöðvar samningsgreiðslu aðila samkvæmt 5. gr. samningsins. Sú skuld, kr. 3.752.307,- sé einvörðungu til komin vegna þess að sóknaraðili hafi neitað að taka við frekari greiðslu og verið ósáttur við hlutskipti sitt. Varnaraðili viðurkenni þannig skuld við sóknaraðila kr. 3.752.307 á verðlagi í apríl 2003 en framreiknað miðað við vísitölu neysluverðs nú kr. 4.743.736. Fyrir liggi óumdeilt að sóknaraðili hafi efnt samninginn í einu og öllu m.a. með greiðslu meðlags og menntunarframlaga vegna barna aðila. Varnaraðili hafi ein séð um rekstur heimilisins frá byrjun árs 2003 til þessa dags, þó með mjög óverulegu fjárframlagi sóknaraðila, sem þó sé að mestu samkvæmt samningi aðila. Varnaraðili hafi þannig staðið straum af öllum útgjöldum vegna fasteignar búsins, allt frá ársbyrjun 2003 þegar sóknaraðili sleit fjárfélagi aðila. Þrátt fyrir að aðilar hafi reynt samvistir á ný í tví- eða þrígang, eftir útgáfu skilnaðarleyfisins, leiði það ekki til þess að réttaráhrif skilnaðarins falli niður enda verði sá skilningur ekki leiddur af 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Þvert á mót sé þar að finna skýr ákvæði um að réttaráhrif skilnaðar falli ekki niður þótt hjón taki síðar upp sambúð ef um sé að ræða skammvinna tilraun til að endurvekja samvistir að nýju. Varnaraðili hafni því alfarið að skilnaður aðila á árinu 2003 hafi verið til málamynda. Þá hafni varnaraðili því alfarið að viðmiðunardagur skipta sé 15. febrúar 2006, enda hafi skilnaðarmál aðila fyrst verið tekið fyrir hjá sýslumanni í aprílmánuði 2003. Varnaraðili hafi á árinu 2003 verið beitt blekkingum til að undirrita ódags. afsal fyrir 50% eignarhluta hennar í fasteigninni A til sóknaraðila, skjal sem sóknaraðili dagsetti síðar, eða 29. desember 2003 og framvísaði til þinglýsingar í byrjun desember 2005, þegar að þrengdi í lífi sóknaraðila og honum varð fullljóst að ítrekaðar tilraunir hans og þrýstingur á varnaraðila til samvista var endanlega runninn út í sandinn. Áhvílandi skuldir sem komi til frádráttar markaðsverði eignar búsins séu lán Íbúðalánasjóðs á 1. veðrétti kr. 2.500.000 og lán við Lífeyrissjóð sjómanna á 2. veðrétti kr. 300.000. Yfirtaka varnaraðila á tilgreindu láni á 1. veðrétti vegna skilnaðarins 2003 hafi þegar verið samþykkt af Íbúðalánasjóði. Aðrar áhvílandi veðskuldir séu persónulegar skuldir varnaraðila, þ.e. lán frá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, kr. 351.000, og við Lánasjóð íslenskra námsmanna, kr. 2.070.543. Samtals kr. 5.221.543. Þá liggi fyrir að bifreiðin B sé eign varnaraðila samkvæmt skilnaðarsamningi aðila frá 30. apríl 2003 og geti því ekki komið til skipta nú. Um það vitni einnig skrifleg staðfesting sóknaraðila sjálfs dags. 28. nóvember 2005. Varnaraðili byggir á að eina tilboðið sem komið hafi í eignina sé upp á kr. 42.500.000 og það sé því eina raunhæfa viðmiðunarverðið. Þá sé söluverðmæti eignarinnar kr. 46.000.000 samkvæmt mati yfirmatsmannanna Péturs Péturssonar, löggilts fasteignasala, Brynjólfs Jónssonar, löggilts fasteignasala og Ingólfs Gissurarsonar, löggilts fasteignasala, frá 13. nóvember 2007. Miðað við að verðmæti fasteignarinnar sé kr. 42.500.000 sé hrein eign að frádregnum áhvílandi sameiginlegum skuldum, samtals kr. 5.221.543, samtals kr. 37.640.457. Skír hjúskapareign hvors um sig sé kr. 18.820.229. Verðmæti innborgunar varnaraðila til sóknaraðila samkvæmt samningi sé nú, framreiknuð samkvæmt vísitölu neysluverðs, kr. 6.818.805. Ógreiddar eftirstöðvar varnaraðila nemi samkvæmt þessu kr. 12.001.423. Að teknu tilliti til hækkunar á markaðsverðmæti fasteignar búsins samkvæmt yfirmatinu 13. nóvember 2007 (kr. 46.000.000) sé hrein eign til skipta að frádregnum áhvílandi sameiginlegum skuldum, samtals kr. 5.221.543, samtals kr. 41.140.457. Skír hjúskapareign hvors um sig sé kr. 20.570.229. Verðmæti innborgunar varnaraðila til sóknaraðila samkvæmt samningi sé nú, framreiknuð samkvæmt vísitölu neysluverðs, kr. 6.818.805. Ógreiddar eftirstöðvar varnaraðila nemi samkvæmt þessu kr. 13.751.423 sem sé hámark varakröfu varnaraðila. Varnaraðili byggir á að henni beri ekki að greiða sóknaraðila húsaleigu þar sem hún hafi orðið löglegur eigandi fasteignarinnar samkvæmt afsali frá sóknaraðila dags. 2. maí 2003. Blekkingar sóknaraðila í garð varnaraðila breyti engu þar um. Krafa sóknaraðila um húsaleigu sé að auki miðuð við óheyrilega háa mánaðarleigu húsnæðis og sé með öllu órökstudd og því ódómhæf. Sóknaraðili hafi af einhverjum ástæðum ekki lagt fram neinn kostnað af leigu íbúðarhúsnæðis. Varnaraðili hafi á hinn bóginn lagt fram ítarlegar upplýsingar um kostnað við rekstur fasteignar búsins á umliðnum mánuðum. Sá kostnaður nemi liðlega kr. 600.000 fyrir 12 mánaða tímabil. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að varnaraðila beri að greiða sóknaraðila einhverja húsaleigu sé þess krafist að allar slíkar greiðslur verði látnar mæta sjálfsagðri kostnaðarhlutdeild sóknaraðila í rekstri fasteignarinnar á sama tíma, þannig að hvorugur aðili eigi rétt á greiðslu. Varnaraðili styður kröfur sínar við ákvæði hjúskaparlaga nr. 31/1993, einkum 35. gr. og 99.-103. gr. laganna. Þá er vísað til laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. IV Fyrir liggur að málsaðilar fengu skilnað að borði og sæng 7. maí 2003 og gerðu af því tilefni fjárskiptasamning þar sem m.a. var kveðið á um að varnaraðili keypti hlut sóknaraðila í íbúðinni að A í Reykjavík og greiddi sóknaraðila fyrir hann kr. 9.219.420. Samkvæmt 35. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 falla réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng niður ef makar halda áfram sambúð umfram stuttan tíma sem sanngjarnt er að ætla þeim, einkum vegna búferlaflutninga og öflunar nýs húsnæðis. Þá falla réttaráhrifin einnig niður ef hjón taka síðar upp sambúð nema um sé að ræða skammvinna tilraun til að endurvekja samvistir á ný. Varnaraðili kveður sóknaraðila ekki hafa flutt út strax eftir skilnaðinn að borði og sæng í maí 2003. Það hafi hann ekki gert fyrr en skömmu síðar. Sóknaraðili kveðst hins vegar ekki hafa flutt út fyrr en um haustið. Þá liggur fyrir að aðilar tóku upp sambúð aftur á árinu 2004. Kveður sóknaraðili það hafa verið um vorið en varnaraðili kveður það hafa verið í lok júní. Sóknaraðili kveður sambúðina síðan hafa staðið nær óslitið til 25. nóvember 2005. Varnaraðili kveður upp úr sambúðinni hafa slitnað tímabundið í júní 2005 og endanlega í nóvember s.á. Aðila greinir samkvæmt framangreindu á um hvenær sóknaraðili flutti út af heimilinu í kjölfar skilnaðar þeirra í maí 2003. Verður því ekki talið að réttaráhrif skilnaðarins hafi fallið niður vegna áframhaldandi sambúðar aðila. Hins vegar liggur fyrir, samkvæmt því sem að framan er rakið, að aðilar tóku upp sambúð um mitt ár 2004 sem stóð að mestu óslitin til nóvember 2005. Er umrædd sambúð svo löng, þó að hlé hafi orðið á henni, að hún telst meira en skammvinn tilraun til að endurvekja samvistir á ný. Samkvæmt því verður að telja að réttaráhrif skilnaðar aðila hafi fallið niður, sbr. 35. gr. hjúskaparlaga. Í skilnaðarsamningi aðila var m.a. kveðið á um íbúð á 1. hæð í húsinu nr. [...] við A kæmi í hlut varnaraðila og að hún greiddi sóknaraðila fyrir hans hlut í fasteigninni kr. 9.219.420. Til að standa sóknaraðila skil á kaupverðinu tók varnaraðili í júlí 2003 lán hjá Íbúðalánasjóði að fjárhæð kr. 5.467.113. Kveðst varnaraðili ein hafa greitt afborganir, vexti og verðbætur af húsbréfaláninu allar götur síðan. Kveður varnaraðili upphæðina hafa gengið óskerta til sóknaraðila sem hafi varið henni til persónulegra þarfa. Eftirstöðvar kaupverðsins, kr. 3.752.307, hafi sóknaraðili ekki viljað fá greiddar. Fyrir liggur að með afsali dags. 2. maí 2003 afsalað sóknaraðili varnaraðila 50% eignarhluta sínum í íbúðinni að A og var hún þá orðið 100% eign hennar. Sóknaraðili heldur því fram að skilnaðurinn að borði og sæng hafi verið til málamynda. Hann hafi á þessum tíma staðið í áhættusömum rekstri og því hafi þau ákveðið að skilja. Liður í því hafi verið að varnaraðili yrði ein þinglesinn eigandi íbúðarinnar. Sala á eignarhluta hans í íbúðinni hafi því verið til málamynda enda hafi, um leið og hann afsalaði varnaraðila eignarhluta sínum í íbúðinni, verið gengið frá afsali varnaraðila á eignarhlutanum aftur til hans. Lögmaður sóknaraðila kveður sóknaraðila hafa rætt um það að afsala varnaraðila eignarhluta sínum í fasteigninni til að koma í veg fyrir að skuldheimtumenn gengju að eigninni. Kveðst lögmaðurinn hafa gert sóknaraðila grein fyrir því að slíkt héldi ekki vegna riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga. Hann telji því að sala sóknaraðila til varnaraðila hafi verið raunveruleg. Fyrir liggur að með afsali dagsettu 29. nóvember 2003 afsalaði varnaraðili sóknaraðila 50% eignarhluta í íbúðinni að A. Afsal þetta var afhent til þinglýsingar 5. desember 2005. Heldur varnaraðili því fram að hún hafi verið blekkt til að undirrita afsalið þegar hún undirritaði afsalið frá 2. maí 2003 þegar hún keypti hlut sóknaraðila í eigninni. Lögmaður sóknaraðila kveðst hafa útbúið afsalið fyrir eignarhluta sóknaraðila til varnaraðila en kannast ekki við afsalið frá varnaraðila til sóknaraðila. Það líti þó út eins og það stafi frá honum. Hann hafi mögulega sent sóknaraðila afsalið frá sóknaraðila til varnaraðila á diskettu eða með tölvupósti. Fyrir liggur að vottarnir voru ekki viðstaddir undirritun skjalsins. Í máli þessu verður ekki úr því leyst hvort varnaraðili hafi verið beitt blekkingum er hún undirritaði afsalið til sóknaraðila. Verður því við úrlausn málsins við það að miða, í samræmi við þinglýstar heimildir, að aðilar hafi verið sameigendur að fasteigninni A, Reykjavík, þegar varnaraðili sótti um skilnað þann 15. febrúar 2006. Er því til úrlausnar hvort skilyrði séu til að víkja frá helmingaskipta reglu 103. gr. laga nr. 31/1993 við skiptin á milli aðila hvað varðar fasteignina A, Reykjavík. En auk fasteignarinnar deila aðilar um bifreiðina B. Hefur sóknaraðili samþykkt að eignir þessar komi í hlut varnaraðila gegn greiðslu. Fyrir liggur að sóknaraðili fékk eftir að aðilar skildu að borði og sæng, eða í júlí 2003, greiddar kr. 5.467.113 vegna kaupa varnaraðila á eignarhluta hans í íbúðinni að A. Greiðsluna fjármagnaði varnaraðili með láni frá Íbúðalánasjóði með veði í íbúðinni sem hún hefur ein greitt af alla tíð síðan. Óumdeilt er að greiðslan var lögð inn á reikning sóknaraðila og að hann ráðstafaði fénu til greiðslu skulda fyrirtækis síns. Sóknaraðili hefur, frá skilnaði aðila í maí 2003, greitt meðlög og menntunarframlög með börnum sínum. Þá þykir ekki annað liggja fyrir en að varnaraðili hafi að meginstefnu til frá sama tíma staðið ein straum af rekstarkostnaði heimilisins þ.á m. ein greitt afborganir áhvílandi lána, fasteignagjöld, allar tryggingar, þungaskatt af bifreið, rafmagn, hita, síma sjónvarp, blað og flest það sem fylgir heimilishaldi. Verður því ekki séð að með aðilum hafi tekist fjárhagsleg samstaða, eftir skilnaðinn að borði og sæng 7. maí 2003, þó að þau hafi tekið upp sambúð á ný. Meginskilyrði 104. gr. laga nr. 31/1993 fyrir því að heimilt sé að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna er að það sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir að skipti verði bersýnilega ósanngjörn. Með hliðsjón af því sem hér að framan er rakið er það álit dómsins að það væri bersýnilega ósanngjarnt ef ekki yrði við skiptin tekið tillit til þeirrar greiðslu er varnaraðili innti af hendi til kaupa á eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni á árinu 2003 enda hefur hún ein greitt af láni því sem hún tók til að fjármagna greiðsluna. Í ljósi þessa þykja vera uppfyllt skilyrði 104. gr. laga nr. 31/1991 til að víkja frá helmingaskiptum þannig að tekið verði tillit til þessa við skiptin á milli aðila. Að öðru leyti fari um skiptin samkvæmt því sem segir í 103. gr. laganna. Við skiptin þykir rétt að leggja verðmat yfirmatsmannanna á fasteigninni, kr. 46.000.000, og verðmat bifreiðarinnar B, kr. 362.000, til grundvallar. Að teknu tilliti til þessa og í samræmi við útreikning varakröfu varnaraðila, sem ekki hefur verið mótmælt tölulega, er það niðurstaða dómsins að varnaraðila beri að greiða sóknaraðila kr. 13.751.423,- til lúkningar fjárslitum þeirra gegn því að sóknaraðili aflýsi tryggingarbréfi á 5. veðrétti við Sparisjóðs vélstjóra af fasteigninni A í Reykjavík (010101). Krafa sóknaraðila um að viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til að krefja varnaraðila um húsaleigu uppfyllir ekki skilyrði d. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður henni þegar af þeirri ástæðu vísað frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Varnaraðili greiði sóknaraðila 13.751.423 krónur til lúkningar fjárslitum þeirra gegn því að sóknaraðili aflýsi tryggingarbréfi á 5. veðrétti við Sparisjóð vélstjóra af fasteigninni A í Reykjavík. Kröfu sóknaraðila, um að viðurkenndur verði réttur sóknaraðila til að krefja varnaraðila um húsaleigu frá samvistarslitum þeirra í desember 2005, vegna veru hennar í íbúð þeirra hjóna, er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 393/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember 2000, kl. 16.00. [...] Verið er að rannsaka ætluð brot kærða gegn fíkniefnalöggjöfinni sem gætu varðað hann fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19,1940 ef þau sönnuðust. Rannsóknargögn gefa ástæðu til að ætla að kærði tengist fíkniefnainnflutningi þannig að refsivert sé. Nú í nótt og morgun voru aðilar sem kunna að tengjast brotum þeim sem kærði er grunaður um handteknir og er ljóst af rannsóknargögnum að brýnir rannsóknarhagsmunir eru í því fólgnir að kærði sæti gæsluvarðhaldi áfram eins og rannsókn málsins er nú komið. Þykir því rétt sbr. a- lið 103. gr. laga nr. 19,1991 að verða við kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um áframhaldandi gæsluvarðhald kærða og þegar litið er til hinna brýnu rannsóknarhagsmuna, sem áður er vísað til, þykir mega fallast á kröfu um lengd gæsluvarðhaldstímans. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 9. nóvember 2000, kl. 16.00.
|
Mál nr. 421/2001
|
Kærumál Fjárnám
|
F krafðist þess að ógilt yrði aðfarargerð sem gerð var í eign hans að beiðni L. Með hliðsjón af gögnum málsins þótti ósönnuð sú fullyrðing F að krafa L á hendur honum væri að fullu greidd. Ekki þótti F heldur hafa sýnt fram á að umrædd krafa ætti að sæta lækkun. Þá var ennfremur hafnað þeirri málsástæðu F að aðfararbeiðni L fullnægði ekki skilyrðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989. Kröfum F var því hafnað og aðfarargerðin staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. nóvember 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. október 2001, þar sem staðfest var aðfarargerð sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði í eign sóknaraðila 27. júlí 2001. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að umrædd aðfarargerð verði úr gildi felld. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Friðrik Gunnar Gíslason, greiði varnaraðila, Löggarði ehf., 60.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var tekið til úrskurðar 19. þ.m. Sóknaraðili er Friðrik Gunnar Gíslason, kt. 230763-2759, Burknabergi 10, Hafnarfirði. Varnaraðili er Löggarður ehf., kt. 450789-6269, Kringlunni 7, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að aðallega að ógilt verði aðfarargerð nr. 36-2001-00863, sem fram fór hjá sýslumanninum í Hafnarfirði 27. júlí 2001. Til vara er þess krafist „að með úrskurði héraðsdómara verði aðfarargerð sýslumanns breytt til lækkunar”. Í aðal- og varakröfu er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Fallist dómurinn ekki á kröfu sóknaraðila um ógildingu aðfarargerðar eða lækkun samkvæmt framansögðu krefst sóknaraðili þess að mælt verði fyrir um það í úrskurði að málskot til Hæstaréttar fresti frekari fullnustuaðgerðum varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að framangreind aðfarargerð á hendur sóknaraðila verði staðfest. Þá er krafist málskostnaðar. I. Hinn 27. júlí 2001 var tekin fyrir hjá sýslumanninum í Hafnarfirði beiðni varnaraðila um fjárnám hjá sóknaraðila til tryggingar skuld að fjárhæð 2.536.100 krónur. Studdist beiðnin við dóm bæjarþings Reykjavíkur frá 14. febrúar 1991 í máli sem Myndbandaleiga kvikmyndahúsanna hf. höfðaði á hendur sóknaraðila. Með dóminum var sóknaraðili dæmdur til að greiða stefnanda málsins 2.536.600 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. maí 1989 til greiðsludags og 365.000 krónur í málskostnað. Hinn 10. desember 1994 framseldi stefnandi varnaraðila kröfu sína samkvæmt dóminum. Í aðfararbeiðni varnaraðila var krafist fjárnáms fyrir höfuðstól og málskostnaði samkvæmt framansögðu, fjárnámsgjaldi í ríkissjóð og kostnaði vegna ritunar fjárnámsbeiðni, samtals að fjárhæð 14.500 krónur, og dráttarvöxtum að fjárhæð 2.120.000, en að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.500.000 krónur. Við fyrirtöku málsins krafðist sóknaraðili þess að beiðninni yrði vísað frá þar sem ekki væri tilgreint í henni hvenær innborgunin hefði verið innt af hendi. Þá hélt hann því ennfremur fram að krafan væri að fullu greidd. Af hálfu varnaraðila var þess hins vegar krafist að umbeðin gerð færi fram, enda hefði sóknaraðili ekki hnekkt þeim dómi sem aðfararbeiðnin styddist við né þeirri tilgreiningu á innborgun sem sett væri fram í henni. Fulltrúi sýslumanns tók andmæli sóknaraðila ekki til greina og ákvað að beiðni varnaraðila um aðfarargerð skyldi ná fram að ganga. Var því þá lýst yfir af hálfu sóknaraðila að hann gæti ekki greitt kröfuna og ekki bent á eignir sem dygðu til tryggingar henni eins og hún væri fram borin. Var gerðinni þá að kröfu varnaraðila lokið án árangurs. Leitast sóknaraðila nú aðallega við að fá gerð þessa fellda úr gilda og barst héraðsdómi krafa þess efnis 5. f.m. II. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila er krafa hans um ógildingu aðfarargerðarinnar frá 27. júlí 2001 annars vegar byggð á því að fjárkrafa varnaraðila samkvæmt dóminum frá 14. febrúar 1991 sé að fullu greidd. Hins vegar heldur sóknaraðili því fram að aðfararbeiðni varnaraðila hafi ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og aðfarargerð á grundvelli hennar hafi því ekki átt að ná fram að ganga. Varakröfu sína reisir sóknaraðili á því að fjárkrafa varnaraðila á hendur honum sé í öllu falli umtalsvert lægri en aðfararbeiðni segi til um. III. Samkvæmt gögnum málsins gekkst sóknaraðili undir dómsátt 18. janúar 1991 þar sem hann skuldbatt sig til að greiða Hólmaseli 4 sf. 550.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 15. febrúar 1989 til greiðsludags og 63.000 krónur í málskostnað. Í greinargerð varnaraðila kemur fram að Hólmasel 4 sf. hafi verið í eigu sömu aðila og stóðu að Myndabandaleigu kvikmyndahúsanna hf. Sóknaraðili greiddi ekki skuld sína samkvæmt dómsáttinni og dóminum frá 14. febrúar 1991. Eftir að farið hafði verið fram á fjárnám hjá sóknaraðila vegna þessara skulda hans var hinn 8. mars 1993 gerður samningur á milli aðila um uppgjör á þeim. Er hann svohljóðandi: „Við undirritaðir, Hólmasel s.f. og Myndbandaleiga kvikmyndahúsanna h.f. annars vegar og Friðrik Gíslason hins vegar gerum með okkur eftirgreint samkomulag varðandi uppgreiðslu skuldar Friðriks við Hólmasel s.f. skv. dómsátt og M.K. h.f. skv. dómi: 1. Samkomulag er um að heildarskuldin teljist vera kr. 2.400.000 [...] og afhendir Friðrik 11 ávísanir til greiðslu á mánaðar fresti. 2. Reynist innistæða einnar ávísunar ekki fyrir hendi þá er samkomulag þetta niðurfallið og verða skuldir Friðriks innheimtar miðað við raunverulega stöðu þeirra.” Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að fimm af þeim ellefu ávísunum, sem kröfuhöfum voru afhentar í samræmi við samninginn, hafi fengist innleystar en hinar sex ekki. Nam þessi innborgun 1.100.000 krónum. Kom fram í ræðu lögmanns varnaraðila við aðalmeðferð málsins að sóknaraðili hafi óskað eftir því þegar fimm fyrstu ávísanirnar, sem gefnar voru út af eiginkonu hans, höfðu verið innleystar, að þeim ávísunum sem eftir stæðu yrði ekki framvísað í banka. Segir í greinargerð varnaraðila að sóknaraðili hafi verið í sambandi við lögmann varnaraðila, sem hafi haft báðar kröfurnar til innheimtu, fyrst eftir að greiðslufall varð og meðal annars afhent honum tvö veðskuldabréf til innheimtu vorið 1994. Hafi andvirði þeirra átt að renna til greiðslu á framangreindri skuld sóknaraðila. Við nauðungarsölu á hinni veðsettu eign 13. maí 1996 hafi engin greiðsla fengist upp í kröfu samkvæmt veðskuldabréfum þessum. Frekari greiðslur hafi ekki borist frá sóknaraðila. Samningurinn frá 8. mars 1993 hafi með vísan til þessa og efnis hans fallið úr gildi. Engu að síður hafi verið ákveðið að falla frá frekari kröfum á hendur sóknaraðili samkvæmt dómsáttinni, en innborgunum sóknaraðila hafi alfarið verið ráðstafað til greiðslu á henni. Tekur varnaraðili í því sambandi fram að krafa samkvæmt sáttinni hafi í desember 1992 numið tæpum 1.500.000 krónum. Þá hafi varnaraðili af ástæðum sem gerð er grein fyrir í greinargerð hans ákveðið að gefa sóknaraðila afslátt af kröfu sinni upp á 2.500.000 krónur. Hafi þessi afsláttur verið veittur þá er aðfararbeiðni var rituð 13. febrúar 2001 og sé þar kominn sá frádráttarliður sem í beiðninni er tilgreindur sem innborgun. Í greinargerð varnaraðila er tekið fram að fjárhæð dráttarvaxta samkvæmt aðfararbeiðni svari til áfallinna dráttarvaxta á höfuðstól dómkröfu og málskostnað frá 14. febrúar 1997 til 14. febrúar 2001. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að sóknaraðili hafi ekki lagt fram gögn er sýni það að hann hafi innt af hendi greiðslur inn á fjárkröfu varnaraðila. Þá hafi hann ekki með öðrum hætti rennt stoðum undir málatilbúnað sinn. Samkvæmt þessu og með vísan til atvika samkvæmt framansögðu beri að hafna kröfum sóknaraðila í máli þessu og úrskurða hann til greiðslu málskostnaðar. Í ræðu lögmanns sóknaraðila við aðalmeðferð málsins var því mótmælt að sóknaraðili hafi ekki staðið við samninginn frá 8. mars 1993. Sóknaraðili hafi aldrei óskað eftir því að sex af þeim ellefu ávísunum sem hann afhenti til greiðslu á skuld sinni yrðu ekki innleystar, svo sem varnaraðili haldi fram. Eigendur þeirra fjárkrafna sem samningurinn varðaði hafi ekki látið á það reyna hvort innstæða væri fyrir þeim. Því verði að leggja það til grundvallar við úrlausn málsins að sóknaraðili hafi fyrir sitt leyti staðið við samninginn. Af því leiði að skuld sóknaraðila samkvæmt dóminum frá 14. febrúar 1991 sé að fullu greidd. Þá mótmælir sóknaraðili því að heimilt hafi verið að ráðstafa innborgunum hans á árinu 1993 með þeim hætti sem að framan er lýst og telur að við það verði að miða að þær hafi með réttu átt að ganga til greiðslu á skuld hans samkvæmt dóminum. IV. Við úrlausn málsins kemur það fyrst til skoðunar hvort líta megi svo á að sóknaraðili hafi fyrir sitt leyti efnt samninginn frá 8. mars 1993 og að fjárkrafa varnaraðila samkvæmt dómi frá 14. febrúar 1991, sem hann leitaði fjárnáms fyrir með aðfararbeiðni 13. febrúar 2001, sé þar með að fullu greidd. Svo sem áður er rakið bar sóknaraðila samkvæmt samningnum að afhenda viðsemjendum sínum ellefu tékka, samtals að fjárhæð 2.400.000 krónur. Við það stóð hann. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að sex af þessum ellefu tékkum hafi að beiðni sóknaraðila ekki verið innleystir, en þeir áttu að koma til innlausnar á tímabilinu 26. júlí 1993 til 31. janúar 1994. Þessu mótmælir sóknaraðili. Varðandi þennan ágreining aðila er fyrst til þess að líta að ekkert hefur komið fram í málinu sem gerir það líklegt að eigandi þeirrar kröfu sem hér um ræðir hafi kosið að falla frá samningi sínum við sóknaraðila um greiðslu á henni eða að rekja megi ástæður þess að umræddir tékkar voru ekki innleystir til annarra atvika sem séu á ábyrgð kröfuhafans. Þvert á móti rennir afhending sóknaraðila á tveimur veðskuldabréfum, samtals að fjárhæð 1.300.000 krónur, stoðum undir framangreinda staðhæfingu varnaraðila og að þeim hafi þannig verið ætlað að koma í stað hinna óinnleystu tékka. Þykir að þessu virtu mega leggja það til grundvallar við úrlausn málsins að sóknaraðili hafi ekki efnt samninginn samkvæmt efni hans. Þá hefur sóknaraðili ekki andmælt þeirri fullyrðingu varnaraðila að veðskuldabréfin hafi ekki fengist greidd. Verður því fallist á það með varnaraðila að þar með hafi samningurinn endanlega fallið úr gildi. Að svo komnu og í samræmi við niðurlagsákvæði hans röknuðu fjárkröfur samkvæmt dómsáttinni frá 18. janúar 1991 og dóminum frá 14. febrúar 1991 við að nýju. Þá hefur sóknaraðili ekki borið því við að hann hafi innt af hendi greiðslur vegna þessara krafna umfram það sem að framan greinir. Samkvæmt þessu og enda þótt ekki liggi fyrir staðfesting greiðslubanka um að innstæða fyrir umræddum sex tékkum hafi ekki verið fyrir hendi á viðkomandi tékkareikningi á tilgreindum útgáfudegi þeirra verður að hafna þeirri viðbáru sóknaraðila að sú krafa hans, sem hin umdeilda aðfarargerð tók til og hann fékk framselda 14. desember 1994, sé að fullu greidd. Varnaraðili byggir kröfugerð sína á hendur sóknaraðila á því að greiðslum þeim, sem sóknaraðili telst samkvæmt framansögðu hafa innt af hendi árið 1993, hafi í engu verið ráðstafað til lækkunar á höfuðstól dómkröfu hans. Heldur varnaraðili því fram að þær hafi alfarið gengið til greiðslu á kröfu samkvæmt dómsáttinni frá 18. janúar 1991. Greiðslur þær sem hér um ræðir studdust við samninginn frá 8. mars 1993. Lítur dómurinn svo á að þegar hann féll úr gildi hafi kröfuhafar átt val um það með hvaða hætti þeim yrði ráðstafað inn á þær kröfur sem samningurinn tók til og þá miðað við stöðu þeirra á hverjum tíma. Samkvæmt aðfararbeiðnum á hendur sóknaraðila, sem varnaraðili hefur lagt fram í málinu, nam skuld hans samkvæmt dómsáttinni 1.459.459 krónum í desember 1992, en 6.414.575 krónum samkvæmt dóminum. Þessu hefur sóknaraðili ekki andmælt sérstaklega. Innborganir frá sóknaraðila nema svo sem fram er komið 1.100.000 krónum. Í málinu er ekki annað fram komið en að eigandi kröfunnar samkvæmt dómsáttinni hafi ákveðið í ljósi þessara innborgana að falla frá frekari kröfum á grundvelli hennar. Þá er krafa varnaraðila um greiðslu dráttarvaxta samkvæmt aðfararbeiðni einskorðuð við vexti sem fallið hafa á tildæmdar fjárhæðir frá 14. febrúar 1997, en beiðnin var móttekin af sýslumanni 14. febrúar 2001. Loks leggur varnaraðili það til grundvallar kröfugerð sinni samkvæmt aðfararbeiðni að sá afsláttur sem hann hefur veitt sóknaraðila eigi að koma til frádráttar kröfu hans miðað við stöðu hennar 13. febrúar 2001. Gegn öllu framangreindu hefur sóknaraðili ekki fært fram rök sem leitt geta til þess að fjárkrafa varnaraðila eigi að sæta frekari lækkun en í aðfararbeiðni greinir. Í aðfararbeiðni varnaraðila var svo sem fram er komið krafist fjárnáms fyrir höfuðstól og málskostnaði samkvæmt dóminum frá 14. febrúar 1991, fjárnámsgjaldi í ríkissjóð og kostnaði vegna ritunar fjárnámsbeiðni, samtals að fjárhæð 14.500 krónur, og dráttarvöxtum að fjárhæð 2.120.000, en að frádreginni innborgun að fjárhæð 2.500.000 krónur. Samkvæmt þessu og með vísan til þess sem rakið hefur verið hér að framan verður ekki fallist á það með sóknaraðila að aðfararbeiðni varnaraðila hafi ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Er í því sambandi sérstaklega til þess að líta að enda þótt það tímabil sem dráttarvaxtakrafa nær til sé ekki tilgreint í beiðninni er sundurliðun kröfunnar samkvæmt henni í samræmi við ákvæði lokamálsliðar tilvitnaðs ákvæðis. Samkvæmt öllu framansögðu verður kröfum sóknaraðila um ógildingu eða breytingu á umræddri aðfarargerð hafnað og fallist á kröfu varnaraðila um staðfestingu hennar. Ekki eru næg efni til að fallast á þá kröfu sóknaraðila að kæra á úrskurði þessum til Hæstaréttar fresti frekari fullnustuaðgerðum varnaraðila. Eftir framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 60.000 krónur. Það athugast að af endurriti úr gerðabók sýslumannsins í Hafnarfirði um aðfarargerð þá sem hér er til umfjöllunar verður ráðið að sóknaraðili sé ekki eignalaus, en eigi ekki eignir sem nægi sem trygging fyrir fjárkröfu varnaraðila eins og hún er sett fram í aðfararbeiðni. Að réttu lagi hefði að fenginni yfirlýsingu sóknaraðili þessa efnis átt að skora á hann að benda á eignir til fjárnáms og ljúka gerðinni eftir atvikum án árangurs að hluta að ábendingu hans fenginni. Sóknaraðili hefur ekki borið því við að þessi annmarki á gerðinni eigi að leiða til ógildingar hennar. Þá er ennfremur til þess að líta að fjárnám sem er árangurslaust að hluta er grundvöllur gjaldþrotaskipta með sama hætti og fjárnám sem alfarið er árangurslaust, sbr. 1. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Aðfarargerð nr. 036-2001-00863, sem framkvæmd var af sýslumanninum í Hafnarfirði 27. júlí 2001, er staðfest. Kæra á úrskurði þessum frestar ekki frekari fullnustuaðgerðum varnaraðila. Sóknaraðili, Friðrik Gunnar Gíslason, greiði varnaraðila, Löggarði ehf., 60.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 589/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. september 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. september 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. október 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 263/2008
|
Skaðabætur Börn Fasteign Frávísun frá Hæstarétti að hluta Áfrýjunarfrestur Málsástæða
|
A hlaut varanlegt líkamstjón í starfi sínu sem kennari er nemandi hennar, B, sem haldin var Asperger-heilkenni, skellti aftur rennihurð þannig að hún lenti á höfði A. A krafðist bóta óskipt úr hendi B og sveitarfélagsins D, sem hafði með höndum rekstur skólans. Í héraði var ekki talið sýnt fram á að rennihurðin hafi verið haldin vanköntum eða ekki verið í samræmi við gildandi reglur um byggingu og aðbúnað í skólahúsnæði. Var því talið að slysið yrði ekki rakið til hættueiginleika hurðarinnar sem slíkrar og D sýknað af kröfum A. Hins vegar var talið að B hafi mátt vera ljóst að sú háttsemi hennar að loka hurðinni með afli hafi verið hættuleg og hafi hún hlotið að gera sér grein fyrir því hversu alvarlegar afleiðingar sú háttsemi gat haft í för með sér. Var hún því dæmd til greiðslu skaðabóta. B áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar. A gagnáfrýjaði fyrir sitt leyti gagnvart B og D með heimild í 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 innan frests sem þar er kveðið á um. Sá frestur gilti þó ekki gagnvart D, enda varðaði málskot B það ekki. Hefði A því borið að áfrýja gagnvart D innan fresta 1. og 2. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá Hæstarétti að því er varðaði D. Fyrir Hæstarétti krafðist B aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms þar sem héraðsdómara hefði borið að kalla til sérfróðan meðdómsmann með þekkingu á heilsufarslegum vandamálum hennar vegna Asperger-heilkennisins. Til vara krafðist hún sýknu þar sem sýnt væri fram á með nýjum gögnum um heilsufar hennar að ekki væru skilyrði til að fella á hana skaðabótaábyrgð. Talið var að staðið hafi verið þannig að málsvörn B í héraði að ekki hafi verið tilefni til að kveðja þar til setu í dómi sérfróðan mann um sjúkdóm hennar. Var því hafnað kröfu hennar um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Þá var talið að henni hafi verið í lófa lagið að styðja þar kröfu sína um sýknu við þá málsástæðu sem hún haldi fram fyrir Hæstarétti og afla því til stuðnings matsgerðar og annarra sérfræðilegra gagna. Hafi þetta ekki verið gert. Ekki séu skilyrði til þess að þessi nýja málsástæða komist að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Var því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að B skyldi greiða A skaðabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 2. júlí 2008 og krefst þess að aðaláfrýjandi og stefndi D kaupstaður verði í sameiningu dæmd til að greiða sér 9.732.098 krónur með 4,5% ársvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 15. nóvember 2005 til 13. september 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi D kaupstaður krefst þess aðallega að málinu verði að því er hann varðar vísað frá Hæstarétti og gagnáfrýjanda gert að greiða sér málskostnað hér fyrir dómi. Til vara krefst stefndi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en að krafa gagnáfrýjanda verði ella lækkuð og málskostnaður felldur niður. Gagnáfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu. I Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 14. mars 2008. Með honum var aðaláfrýjandi dæmd til að greiða gagnáfrýjanda 9.732.098 krónur með tilgreindum vöxtum frá 15. nóvember 2005 til greiðsludags, en stefndi D kaupstaður var sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi fékk áfrýjunarstefnu gefna út 9. maí 2008 og beindist málskotið að gagnáfrýjanda, sem neytti heimildar samkvæmt 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum til að gagnáfrýja héraðsdómi innan þess sérstaka frests, sem þar er kveðið á um. Sá frestur gilti hins vegar ekki gagnvart stefnda D kaupstað, enda varðaði málskot aðaláfrýjanda hann ekki. Gagnáfrýjanda hefði því borið að áfrýja gagnvart stefnda innan þeirra fresta, sem um ræðir í 1. mgr. og 2. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991. Með því að það var ekki gert verður að fallast á kröfu stefnda um að málinu verði vísað frá Hæstarétti að því er hann varðar. Rétt er að málskostnaður milli hans og gagnáfrýjanda falli niður hér fyrir dómi. II Eins og nánar greinir í héraðsdómi leitar gagnáfrýjandi í máli þessu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna varanlegs líkamstjóns, sem sú fyrrnefnda hlaut í starfi sem kennari þeirrar síðarnefndu í [...]skóla á D 15. nóvember 2005. Aðaláfrýjandi, sem var 11 ára að aldri, skellti þá aftur rennihurð, sem skildi að kennslustofu og geymsluherbergi, með þeim afleiðingum að gagnáfrýjandi hlaut verulegt höfuðhögg. Aðaláfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt vottorð barna- og unglingageðlæknis 14. maí 2008. Þá fékk hún dómkvadda tvo slíka lækna 27. júní sama ár til að láta í té álit um í fyrsta lagi hvaða fötlun eða heilsufarslegu vandamál aðaláfrýjandi hafi verið greind með í nóvember 2005, í öðru lagi hvort þessi fötlun eða heilsufarslegu vandamál hafi haft áhrif á hæfni hennar til að bregðast við utanaðkomandi áreiti samanborið við heilbrigt barn á sama aldri, í þriðja lagi hvort og þá hversu mikið þessi atriði hafi haft áhrif á hegðun hennar í aðdraganda þess atviks, sem málið varðar, og loks í fjórða lagi hvort þessi atriði hafi haft áhrif á getu hennar til að gera sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna í umrætt sinn. Matsmennirnir luku matsgerð 26. september 2008 og staðfestu hana við skýrslugjöf fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 12. nóvember sama ár. Við málflutning fyrir Hæstarétti var viðurkennt af hálfu aðaláfrýjanda að sá annmarki sé á matsgerð þessari að matsmenn hafi ekki gætt að því að kveðja til matsfundar umboðsmenn annarra málsaðila og hafi þeir því ekki látið þessa sönnunarfærslu til sín taka. Því var á hinn bóginn borið við að þetta fái því ekki breytt að til matsgerðarinnar megi líta sem álits óháðra sérfræðinga um atriði, sem á reyni í málinu. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur á því að héraðsdómara hefði borið að kalla til sérfróðan meðdómsmann með þekkingu á heilsufarlegum vandamálum hennar, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Aðaláfrýjandi sé með svokölluð Asperger-heilkenni, sem sé sjaldgæfur og flókinn sjúkdómur, og hafi ekki verið á færi leikmanna að dæma um áhrif hans á gerðir aðaláfrýjanda undir þeim kringumstæðum, sem voru á vettvangi atvika málsins. Hefði því borið nauðsyn til að fá atbeina sérfróðs meðdómsmanns til að meta framferði aðaláfrýjanda út frá þessari fötlun, enda hafi hún vegna þessara aðstæðna sinna brugðist við á annan hátt en góður og gegn nemandi myndi hafa gert og gildi því ekki um hana almennur mælikvarði sakarreglunnar, sem gagnáfrýjandi reisi kröfu sína á. Varakrafa aðaláfrýjanda um sýknu er byggð á því að sýnt sé með fyrrnefndum nýjum gögnum að ekki séu skilyrði til að fella á hana skaðabótaábyrgð fyrir að hafa átt þann hlut að slysi gagnáfrýjanda, sem áður er lýst. Samkvæmt greinargerð aðaláfrýjanda í héraði var sýknukrafa hennar reist á því að hún hafi ekki skellt rennihurðinni af öllu afli, hún hafi ekki skellt hurðinni viljandi og ósannað væri að hún hafi vitað eða mátt vita að gagnáfrýjandi eða nokkur annar myndi stinga höfðinu í dyragættina um leið og hurðinni var lokað. Þannig hafi ekki verið sýnt fram á sök aðaláfrýjanda. Til stuðnings varakröfu um lækkun skaðabóta til gagnáfrýjanda var því borið við að aðaláfrýjandi gæti ekki borið ábyrgð á hættulegum búnaði hurðarinnar, svo og að afleiðingar slyssins hafi orðið langt umfram það sem gæti talist fyrirsjáanlegt. Krafa gagnáfrýjanda væri því „utan þess sviðs sem tjónvaldur kann að bera ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins.“ Í greinargerðinni var að sönnu tekið fram í atvikalýsingu að aðaláfrýjandi hafi verið greind með Asperger-heilkenni og þess getið í samhengi við það að sá sjúkdómur birtist meðal annars „í því að hún hefur átt erfitt með að mynda félagsleg tengsl við nemendur og kennara og skýrir það viðbrögð hennar við áreiti bekkjarfélaganna.“ Málsástæður í greinargerð fyrir dómkröfum hennar voru á hinn bóginn í engu á því reistar að þessi sjúkdómur eða fötlun hafi valdið því að hún hafi ekki mátt gera sér grein fyrir hættunni af því skella aftur hurðinni við þær aðstæður, sem voru á vettvangi slyssins. Við upphaf aðalmeðferðar málsins 3. mars 2008 lagði aðaláfrýjandi fram bækling með almennum upplýsingum um Asperger-heilkenni og var vikið að þessum sjúkdómi hennar eða fötlun í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Að öðru leyti verður ekkert ráðið af gögnum málsins um hvort eða hvernig á þessu kunni að hafa verið byggt við munnlegan flutning þess í héraði. Samkvæmt framangreindu var staðið þannig að málsvörn aðaláfrýjanda í héraði að ekkert tilefni var til að kveðja þar til setu í dómi sérfróðan mann um sjúkdóminn eða fötlunina, sem hún á við að etja. Af þeim sökum getur ekki komið til álita að verða við kröfu aðaláfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Henni var og í lófa lagið að styðja þar kröfu sína um sýknu við þá málsástæðu, sem hún heldur nú fram fyrir Hæstarétti, og afla því til stuðnings matsgerðar og annarra sérfræðilegra gagna. Allt var þetta látið ógert. Ekki eru skilyrði samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 til að þessi nýja málsástæða komist að fyrir Hæstarétti. Eins og málið liggur fyrir Hæstarétti að virtu því, sem að framan segir, verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að staðfesta niðurstöðu hans að því er varðar kröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur og vexti úr hendi aðaláfrýjanda. Verður aðaláfrýjanda jafnframt gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar kröfu gagnáfrýjanda, A, á hendur stefnda D kaupstað. Málskostnaður þeirra í milli fyrir Hæstarétti fellur niður. Aðaláfrýjandi, B, greiði gagnáfrýjanda 9.732.098 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.523.100 krónum frá 15. nóvember 2005 til 15. maí 2006, af 10.913.391 krónu frá þeim degi til 3. ágúst 2007 og af 9.732.098 krónum frá þeim degi til 13. september 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 10. september 2007 og dómtekið 3. mars 2008. Stefnandi er A, [...], Reykjavík. Stefndu eru D kaupstaður, [...] og C fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, B, báðar til heimilis að [...]. Réttargæslustefndu eru Sjóvá Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík og Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 9.732.098 með 4,5% ársvöxtum af 1.523.100 krónum frá 15. nóvember 2005 til 15. maí 2006 en frá þeim degi af 10.913.391 krónu til 3. ágúst 2007 en frá þeim degi af 9.732.098 krónum til þingfestingardags en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefndu. Komi til þess að stefndi D kaupstaður verði einn dæmdur skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda lækki krafan um 2.297.652 krónur miðað við greiðsludag þeirrar fjárhæðar hinn 9. maí 2007 og eru þá kröfur á hendur stefnda D kaupstað að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 7.434.446 krónur með 4.5% ársvöxtum af 1.523.100 krónum frá 15. nóvember 2005 til 15. maí 2006, en frá þeim degi af 10.913.391 krónu til 9. maí 2007 en frá þeim degi af 8.615.739 krónum til 3. ágúst 2007 en frá þeim degi af 7.434.446 krónum til þingfestingardags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi D kaupstaður krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða honum málskostnað. Til vara gerir hann þær kröfur að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnda C fyrir hönd B gerir þær kröfur að hún verði sýknuð og stefnandi dæmd til að greiða henni málskostnað. Til vara krefst hún þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu í málinu og gera þeir engar kröfur heldur. Málsatvik eru þau að stefnandi starfaði sem kennari við [...]skóla skólaárið 2005-2006 og kenndi hún 6. bekk C við skólann. Einn nemendanna var ófjárráða dóttir stefndu C, B, en hún hefur verið greind með Aspergerheilkenni. Hinn 15. nóvember 2005 voru nemendur stefnanda að undirbúa kynningu á landafræðiverkefni sem foreldrum var boðið á og var kynningin um það bil að hefjast þegar stefnandi áttaði sig á að B vantaði í nemendahópinn. Fékk hún þær upplýsingar frá öðrum nemendum að B væri inni í geymslu sem er inn af skólastofunni en þeirri geymslu er lokað með rennihurð. Stefnandi fór þá að sækja B og kveðst hún hafa opnað rennihurðina, rekið höfuðið inn í geymsluna og sagt B að allt væri klárt og hvort hún væri ekki að koma. Þá hafi hún allt í einu fundið að rennihurðin skall á andliti hennar hægra megin á augað og hafi hún henst út í vegg og lent með höfuðið á veggnum vinstra megin. Samkvæmt gögnum málsins hafði B eitthvað sinnast við skólabræður sína og þess vegna fór hún inn í geymsluna umrætt sinn. Umrædd geymsla var að sögn stefnanda lítið notuð og hafi nemendur ekki átt að vera þar inni. Kveðst stefnandi hafa geymt gögn þar inni. Er óumdeilt að stefnandi fékk töluverða áverka af þessu höggi og varð hún óvinnufær í kjölfar slyssins. Á þessum tíma hafði stefnandi fengið úthlutað námsleyfi var hún í því leyfi skólaárið 2006-2007. Í dag er stefnandi í veikindaleyfi. Stefnandi leitaði til Heilsugæslunnar á D á slysdag en hún fann fyrir óþægindum og höfuðverk. Kom hún þangað aftur í skoðun sex dögum síðar og var þá með veruleg óþægindi í hægra auga auk þess sem hún fann fyrir andlegri vanlíðan. Hún reyndi að fara aftur til vinnu en gafst upp á því. Fór síðasta skoðun fram á heilsugæslustöðinni í lok apríl 2006 og kemur fram í vottorði heilsugæslulæknisins að bati sé hægur og óþægindi viðvarandi. Hún þjáist af höfuðverk, eymsli í hálsi og herðum. Þá séu þreyta og þrekleysi enn að trufla hana. Hinn 13. mars 2006 skoðaði Heilbrigðiseftirlit Kjósarsvæðis vettvang slyssins og lagði til í kjölfarið að ráðstafanir yrðu gerðar til að draga úr áhættu á slysum við rennihurðir skólans. Taldi eftirlitið að helst kæmi til greina að fjarlægja hurðirnar, hafa þær úr léttara efni eða setja upp búnað svo sem hemla á hurðirnar eða viðnám á rennsli þeirra. Stefndi D kaupstaður hefur með höndum rekstur [...]skóla á D og var með ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda, Sjóvá Almennum tryggingum hf. Stefnda C var með fjölskyldutryggingu hjá réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Hinn 20. mars 2006 var réttargæslustefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf. tilkynnt um slysið og hinn 14. apríl 2006 barst Vinnueftirlitinu slysatilkynning vegna þessa en viðbrögð við þeirri tilkynningu voru að engin rannsókn fór fram þar sem svo langur tími hafði liðið frá slysinu þegar það var tilkynnt. Tryggingastofnun ríkisins var svo tilkynnt um slysið 17. nóvember 2006. Í taugasálfræðilegri athugun Jónasar G. Halldórssonar, sérfræðings í taugasálfræði og fötlunum, frá 12. júlí 2006 kemur fram að úthald stefnanda sé lítið og að hún þoli illa áreiti. Þá sé hún haldin auknum kvíða, viðkvæmni og óöryggi. Þá eigi hún í erfiðleikum með lestur. Í læknisvottorði Guðrúnar R. Sigurðardóttur, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum 6. september 2006, sem skoðaði stefnanda um tíu mánuðum eftir slysið, kemur fram að stefnandi hafi verið með glóðarauga í þrjár vikur. Þá hafi hún verið með þrálátan höfuðverk vinstra megin í höfði og að hún þoli illa hljóðáreiti. Hafi hún verið í samtölum hjá sálfræðingi til þess að minnka kvíða sem hafi fylgt atburðinum. Þá kemur fram hjá Guðrúnu að stefnandi eigi erfitt með einbeitingu auk þess sem hjá henni hafi greinst minnkun í hraða og öryggi í máltjáningu ásamt heyrnarnæmum minnisþáttum. Þá hafi hún hlotið wiplash áverka og hafi borið á þunglyndi og svefntruflunum hjá henni. Í vottorði Guðrúnar frá 9. mars 2007 kemur fram að stefnandi hafi greinilega minnkað þol við áreitum eins og ljósi og hljóðum og fái hún auðveldlega höfuðverk. Þá hafi nám hennar gengið erfiðlega og hún sé í stöðugri lyfjameðferð. Með matsbeiðni 5. janúar 2007 óskuðu réttargæslustefndu og stefnandi eftir mati Sigurðar Thorlacius læknis og Jörundar Gaukssonar héraðsdómslögmanns á afleiðingum slyssins og hinn 2. apríl 2007 skiluðu matsmenn matsgerð. Niðurstaða matsgerðarinnar er sú að stefnandi hafi verið óvinnufær til 30. apríl 2006. Stöðugleikapunktur miðist við þann dag og að varanlegur miski hennar og varanleg örorka sé 20%. Með matsbeiðni 10. janúar 2007 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta umrædda rennihurð og búnað hennar. Hinn 9. febrúar 2007 var Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur dómkvaddur til starfans og er matsgerð hans dagsett í maí 2007. Hinn 9. maí 2007 greiddi réttargæslustefndi, Sjóvá Almennar hf., stefnanda 2.297.652 krónur í bætur úr slysatryggingu launþega. Með bréfum lögmanns stefnanda 22. maí 2007 til réttargæslustefndu var þeim send matsgerð hins dómkvadda matsmanns og var óskað afstöðu þeirra til bótaskyldu stefndu. Þá sendi lögmaður stefnanda réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. bréf 26. júní 2007 þar sem hann lýsti þeirri skoðun sinni að frumorsök slyss stefnanda mætti rekja til ásetnings eða gáleysis B. Með tölvupósti 26. júní 2007 hafnaði réttargæslustefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. því að stefnandi ætti rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu stefnda D kaupstaðar, þar sem sá síðarnefndi væri ekki skaðabótaskyldur vegna tjónsins. Með bréfi 6. júlí 2007 hafnaði réttargæslustefndi Tryggingamiðstöðin hf. því að stefnandi ætti rétt til bóta úr fjölskyldutryggingu stefndu C, þar sem ósannað væri að B hefði með saknæmri háttsemi valdið tjóni stefnanda, heldur væri um að ræða óhappatilvik. Stefnandi óskaði hinn 30. maí 2007 eftir mati Örorkunefndar á afleiðingum slyssins. Í áliti nefndarinnar frá 15. ágúst 2007 kemur fram að nefndin metur afleiðingar slyssins til 20% varanlegs miska en telur hins vegar að varanleg örorka stefnanda sé 25%. Þá telur nefndin að stöðugleikapunktur sé 15. maí 2006 og að stefnandi hafi verið veik án þess að vera rúmliggjandi frá 15. nóvember 2006 til 15. maí 2006. Í málinu er ekki deilt um afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda heldur snýst megin ágreiningur um skaðabótaskyldu stefndu. Stefnandi kveðst miða kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku við laun síðustu 3ja almanaksára fyrir slysið. Þá hafi ríkið greitt 11.5% lífeyrisframlag á móti stefnanda í A deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og 2% framlag í séreignarsjóð. Viðmiðunartekjur séu uppfærðar miðað við meðalvísitölu hvers árs til 15. maí 2006 en þá sé launavísitala 289.1. Þannig séu viðmiðunartekjur stefnanda eftir árum sem hér segir. Árið 2002 kr. 2.996.393. Launavísitala 226.4/289.1 kr. 3.826.224 Árið 2003 kr. 2.893.024. Launavísitala 239.1/289.1 kr. 3.498.006 Árið 2004 kr. 3.292.434. Launavísitala 250.3/289.1 kr. 3.802.807 Meðaltekjur uppfærðar með launavísitölu til 15. maí 2006 séu því kr. 3.709.012 krónur. Stefnandi sé fædd 12. júlí 1964 og hafi því verið 41 árs á slysdegi. Stuðull samkvæmt 6.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sé því 10.127. Miðað við 25% varanlega örorku sé krafa hennar 9.390.291 króna. Frá dragist eingreiðsla frá slysatryggingardeild Tryggingarstofnunar ríkisins frá 3. ágúst 2007 að fjárhæð 1.181.293 krónur. Krafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé því 8.208.998 krónur. Fullur varanlegur miski samkvæmt 4.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 miðað við ágúst 2007 sé 6.569.000 krónur. Miðað við 20% varanlegan miska sé krafa stefnanda 1.313.800 krónur. Samkvæmt áliti Örorkunefndar hafi stefnandi verið veik án þess að vera rúmliggjandi frá slysdegi til 15. maí 2006. Miðað við fjárhæð þjáningabóta 1.150 krónur í ágúst 2007 nemi krafa stefnanda vegna þjáningabóta 209.300 krónur. Samtals sé því krafa stefnanda að fjárhæð 9.732.098 krónur. Við aðalmeðferð málsins kvað lögmaður stefnanda það óumdeilt að réttargæslustefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. hefði greitt stefnanda 2.297.652 krónur úr slysatryggingu launþega. Þrátt fyrir það taldi hann ekki rétt að breyta kröfugerð stefnanda en ef til þess komi að stefndi D kaupstaður verði einn dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur sé krafan á hendur honum sú sama og greini í stefnu allt að frádregnum 2.297.652 krónum sem dragist frá kröfunni miðað við greiðsludag þeirrar fjárhæðar hinn 9. maí 2007. Af hálfu stefnanda er á því byggt að slysið megi bæði rekja til þess að rennihurð sú sem skildi af skólastofu og herbergi innan af skólastofu hafi verið hættuleg og ekki í samræmi við þær kröfur sem gera verði til hurða í skólastofum. Sé um það vísað til álits dómkvadds matsmanns sem hafi komist að þeirri niðurstöðu að hurðin væri haldin vanköntum. Á hurðinni hafi ekki verið hemlunarbúnaður auk þess sem hún hafi verið utanáliggjandi sem væri þess valdandi að hægt væri að renna henni af miklu afli. Það ásamt þunga hurðarinnar hafi gert hana hættulega. Þá hafi flái hurðarinnar sem endi við vegg verið 4 mm sem hafi gert hurðina óþarflega hættulega. Hafi matsgerð hins dómkvadda matsmanns ekki verið hnekkt. Þá bendi stefnandi einnig á athugasemdir Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis, sem hafi eftirlit með skólahúsnæði á grundvelli reglugerðar nr. 941/2002. Þannig hafi hurðin ekki uppfyllt þær öryggisreglur sem mælt sé fyrir um í 37.gr. reglugerðarinnar og hafi hún verið óþarflega hættuleg miðað við staðsetningu. Þá sé einnig vísað til III. kafla laga um grunnskóla nr. 66/1995, en samkvæmt honum sé rekstur og viðhald skólahúsnæðis á ábyrgð þess sveitarfélags sem reki skólann. [...]skóli sé rekinn af stefnda D kaupstað. Hafi heilbrigðiseftirlit Kjósarsvæðis krafist úrbóta á frágangi hurðarinnar og það sé til marks um hversu hættuleg hurðin hafi verið. Sé því á því byggt að stefndi D kaupstaður beri skaðabótaábyrgð samkvæmt almennu sakarreglunni þar sem búnaður hurðarinnar hafi ekki verið eins og við megi búast í skólahúsnæði og andstæður þeim reglum er gildi um slíkt húsnæði. Sú staðreynd að hurðin hafi nú verið tekin úr notkun og fest með nöglum segi í raun allt sem segja þurfi. Í því felist ákveðin viðurkenning á því að hurðin hafi verið hættuleg. Hinar alvarlegu afleiðingar slyssins styðji einnig fullyrðingu stefnanda um hættulega eiginleika hurðarinnar. Þá sé einnig á því byggt að slysið megi rekja til þess að B hafi skellt hurðinni af öllu afli á stefnanda eftir að hún leit inn í herbergið. Hafi hún þannig af ásetningi valdið stefnanda líkamstjóni. Til vara sé því haldið fram að nemandinn hafi af gáleysi rennt hurðinni af fullu afli á höfuð kennarans. Hafi nemandinn þekkt vel til hurðarinnar enda hafði hún verið eitt skólaár í sömu skólastofu. Þá hafi hún vitað að hún mætti ekki vera í geymslunni sem sé ekki hluti af skólastofunni og hafi hún því verið þarna í óleyfi. Þá hafi henni mátt vera ljóst að skapast gæti hætta ef þungri hurðinni væri skellt af alefli þegar einhver væri í hurðagættinni. Voru athafnir hennar því í andstöðu við það sem góður og gegn nemandi aðhafist við slíkar aðstæður. Beri B því ábyrgð á grundvelli almennu sakarreglunnar á öllu því tjóni sem hlaust af hinni saknæmu hegðan hennar, hvort sem tjónið verði rakið til ásetnings eða gáleysis hennar. Stefnandi vísar til 51.gr. lögræðislaga nr. 71/1997 varðandi aðild stefndu C, móður B, en hún hafi verið með ábyrgðarþátt í fjölskyldutryggingu hjá réttargæslustefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Þá hafi stefndi D kaupstaður ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda Sjóvá Almennum tryggingum hf. og um ábyrgð hans vísist til 91. gr. laga nr. 20/1954. Um þjáningabætur vísar stefnandi til 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, um miska til 4.gr. sömu laga og um varanlega örorku til 5.-7.gr. sömu laga. Þá sé um ársvexti vísað til 16.gr. sömu laga. Um málskostnað vísar stefnandi til 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og þess sérstaklega krafist að matskostnaður og kostnaður vegna endurmats Örorkunefndar verði greiddur stefnanda í formi málskostnaðar. Málsástæður og lagarök stefnda D kaupstaðar Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að ósannað sé að tjón stefnanda verði rakið til meints vanbúnaðar á rennihurð eða annarra atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Um ábyrgð stefnda fari samkvæmt sakarreglunni. Sé því mótmælt að beita skuli ströngu sakarmati gagnvart stefnda, eins og stefnandi virðist byggja á. Byggi stefndi á því að orsök tjóns stefnanda megi að öllu rekja til háttsemi meðstefndu og/eða til óhappatilviljunar. Stefndi D kaupstaður reisi sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að tjón stefnanda megi að öllu leyti rekja til háttsemi meðstefndu. Af gögnum málsins blasi við að slys stefnanda verði alfarið rakið til þess að meðstefnda hafi skellt rennihurð á höfuð stefnanda þegar hún hugðist sækja meðstefndu úr geymslurýminu. Af gögnum málsins megi ætla að um óhapp hafi verið að ræða en það sé stefnda óviðkomandi og geti ekki haft áhrif á bótaskyldu hans. Í öðru lagi byggi stefndi sýknukröfu sína á því að umrædd rennihurð hafi ekki verið vanbúin auk þess sem orsök slyss stefnanda verði ekki rakið til vanbúnaðar rennihurðarinnar. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og að mati stefnda séu ekki skilyrði til að víkja frá þeirri meginreglu og leggja sönnunarbyrðina á stefnda. Í því sambandi er rétt að benda á að [...]skóli hafi verið byggður í tveimur áföngum og hafi umrædd kennslustofa tilheyrt síðari áfanganum. Sá áfangi hafi verið tekinn í notkun árið 1992 og hafi umrædd rennihurð verið til staðar og verið í fullri notkun frá þeim tíma. Sömu tegund rennihurðar sé einnig að finna á öðrum stað í byggingunni og hafi engin slys hlotist af notkun hurðanna frá því skólinn var byggður. Mótmæli stefndi því sem röngu og ósönnuðu að rennihurðin hafi verið haldin vanköntum og að hún hafi ekki verið í samræmi við gildandi reglur um byggingu og aðbúnað í skólahúsnæði, líkt og stefnandi byggi á. Hafi kennslustofan og vinnslurýmið sem hurðinni sé ætlað að skilja frá kennslustofunni verið byggð að öllu leyti í samræmi við teikningar, hönnunargögn og þau laga- og reglugerðarákvæði sem giltu um skólahúsnæði, sbr. VIII. kafli reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti og laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Þannig hafi hurðin uppfyllt þær öryggiskröfur sem mælt sé fyrir um í lögum og byggingarreglum, meðal annars í 37. gr. reglugerðar nr. 941/2002. Stefndi bendi á að engar sérstakar reglur gildi í dag eða hafi gilt á byggingartíma um stærð, þyngd eða aðra eiginleika hurða, þ.m.t. rennihurða. Sé því með öllu ósannað að umrædd rennihurð hafi brotið gegn ákvæðum framangreindrar reglugerðar eða öðrum lagareglum. Þessu til stuðnings bendi stefndi á að Vinnueftirlit ríkisins hafi mætt reglulega í skólann frá byggingu hans til að hafa eftirlit með aðbúnaði og aldrei hafi sú stofnun gert athugasemdir við frágang rennihurðarinnar. Hafi umrædd rennihurð uppfyllt allar þær öryggiskröfur sem almennt séu gerðar til innréttinga í skólahúsnæði. Stefndi hafni því að rennihurðin hafi verið þannig útbúin að sérstök hætta, umfram aðrar hurðir, hafi stafað frá rennihurðinni eða að hún hafi verið hættuleg vegna frágangs hennar. Sé fráleitt að álit Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis hafi nokkuð sönnunargildi í málinu sem geti skotið stoðum undir meinta bótaábyrgð stefnda vegna slyssins. Þá mótmæli stefndi því harðlega að niðurstöður dómkvadds matsmanns í matsgerð geti orðið grundvöllur undir bótaskyldu stefnda vegna slyssins. Mótmæli stefndi því að það að hurðin sé utanáliggjandi auki sérstaklega hættueiginleika hurðarinnar og bendir á að þær rennihurðir sem séu innbyggðar í veggi hafi að geyma sérstaka hurðarhúna eða handföng sem geri það einnig að verkum að auðvelt sé að ná taki á þeim og renna þeim af miklu afli. Útilokað hefði því verið að koma í veg fyrir slysið með því að hafa hurðina innbyggða, líkt og matsmaður ýi að. Sé alkunna að rennihurðir séu oft utanáliggjandi og það eitt og sér geri hana ekki hættulegri en aðrar hurðir. Umrædd rennihurð sé þannig smíðuð að henni sé ætlað að leggjast að vegg sem myndi 45 gráðu horn á hurðina. Skýrist þetta af því að rýmið sem hurðin sé að standi í horni kennslustofunnar. Af þeim sökum sé hurðarkanturinn óhjákvæmilega með fláa svo hann leggist upp að veggnum þegar hurðinni sé lokað. Sé því alfarið mótmælt að þetta geri hurðina hættulegri en ella. Sem úrbót á þessum meinta annmarka leggi matsmaður til að karmstykki verði fest á vegginn sem hurðin leggist að svo að stykkið myndi 90 gráðu horn við hurðarflekann. Stefndi bendi á í því sambandi að sérstakur hurðarfals, sem hurðinni sé ætlað að rennast inn í, sé til þess fallinn að auka jafnvel enn frekar á hættueiginleika hurðarinnar, verði eitthvað á milli hennar og veggjarins þegar henni sé lokað. Þannig auki það líkurnar á því að alvarlegri meiðsli hljótist af, til dæmis ef einhver klemmir sig á milli hurðarinnar og falsins. Slík ráðstöfun myndi því síður en svo draga úr hættunni á líkamstjóni. Stefndi kveðst ekki geta útilokað að hægt sé að draga úr slysahættu með því að koma bremsubúnaði fyrir á rennibúnaði hurðarinnar. Hann bendir hins vegar á að mjög fátítt sé að rennihurðir séu með slíkum útbúnaði og sé það sé jafnvel óþekkt. Þá beri að hafa í huga að hurðin, ásamt annarri samskonar hurð annars staðar í byggingunni, hafði verið notuð frá árinu 1992 og aldrei á þeim tíma valdið slysum á fólki eða ógnað öryggi starfsmanna eða nemenda. Hafi stefndi því ekki mátt ætla að bremsuútbúnaðar væri þörf, enda ekkert sem kveði á um það í byggingarreglugerðum eða hönnunargögnum. Í niðurstöðum matsgerðar hins dómkvadda matsmanns sé jafnframt fullyrt að rennihurðin sé almennt talið hættuleg, sérstaklega vegna eðli skólahúsnæðis. Þá taki matsmaður undir sjónarmið Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis sem telji hurðina of þunga og því sé hún frekar til þess fallin að valda slysum. Þessu hafni stefndi alfarið og bendi á að frágangur hurðarinnar sé að öllu leyti eðlilegur og í samræmi við almennar kröfur um útbúnað innréttinga í skólahúsnæði. Umrædd hurð sé alls ekki þung miðað við stærð hennar en það sé stærð hurðarinnar sem fyrst og fremst ráði þyngdinni. Stefndi fullyrðir að erfitt hefði verið að hafa hurðina léttari og bendir sérstaklega á að hurðin sé ekki tréfyllt eða spónlögð eins og aðrar hurðir í skólanum. Þetta geri hana léttari en aðrar hurðir skólans miðað við stærð. Þá mótmæli stefndi þeirri fullyrðingu matsmanns að hurðin sé stærri en almennt sé um rennihurðir milli herbergja. Komi rennihurðir í öllum stærðum og gerðum og útilokað sé að tala um eina almenna stærð slíkra hurða. Þvert á móti sé ekkert óeðlilegt við stærð hurðarinnar eða þyngd hennar og allar fullyrðingar stefnanda í þá veru séu ósannaðar. Að mati stefnda sé útilokað að hanna hurðir með þeim hætti að engin hætta geti stafað af þeim auk þess sem ómögulegt sé að gera þá kröfu til fasteignareigenda að þeir hanni mannvirki sín með þeim hætti að af þeim geti engin hætta stafað. Slíkar kröfur væru augljóslega alltof íþyngjandi fyrir fasteignareigendur. Almennar öryggiskröfur lúti eingöngu að því að fasteignareigendur hagi innréttingum fasteigna þannig að sem minnst hætta stafi af þeim og sé ljóst að stefndi hafi gert það. Beri þá sérstaklega að hafa í huga að hættueiginleikar hurða, þ.m.t. rennihurða, séu yfirleitt metnir með það fyrir augum að einhver geti klemmst á milli stafs og hurðar. Eigi þetta sér í lagi við um hurðir í grunnskólahúsnæði. Ekki sé hægt að gera þá kröfu að höfð sé í huga við smíði hurða sú hætta sem geti stafað af þeim, sé þeim skellt á höfuð þeirra sem ganga inn um þær, enda verði slíkt að teljast afar ósennilegt. Eigi þetta ekki síst við þegar litið sé til þess að hurðin hafi verið að geymslurými sem almennt megi ætla að ekki sé mikill umgangur um og hætta því að sama skapi lítil af völdum hennar. Þá mótmæli stefndi því að í þeirri háttsemi stefnda að taka rennibúnað hurðarinnar úr notkun eftir slysið hafi falist viðurkenning á hættueiginleikum hurðarinnar umfram aðrar hurðir. Hafi hann talið öruggara að festa hurðina í ljósi slyssins og hafi það eingöngu verið gert til að fyrirbyggja fleiri slys, þótt afar ósennileg væru. Reyni stefndi eftir fremsta megni að tryggja öryggi kennara og nemenda og kappkosti að takmarka slysahættu í skólabyggingum sínum. Varakrafa stefnda um verulega lækkun sé byggð á því að lækka verði skaðabótakröfu stefnanda með tilliti til greiðslu réttargæslustefnda Sjóvár Almennra trygginga hf. úr slysatryggingu launþega. Hinn 9. maí 2007 hafi réttargæslustefndi Sjóvá Almennar tryggingar hf. greitt stefnanda 2.297.652 krónur og beri að draga þessa greiðslu frá bótakröfu stefnanda, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá frá höfuðstólnum en ekki sem innborgun inn á kröfu stefnanda miðað við greiðsludag. Um lagarök vísi stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, reglugerðar nr. 941/2002 um hollustuhætti, laga nr. 66/1995 um grunnskóla og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísi hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu C fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar B. Stefnda mótmælir því að B hafi skellt hurðinni af öllu afli á kennara sinn eftir að hún leit inn í herbergið. Sé það algerlega ósannað að sú hafi verið raunin og sé því harðlega mótmælt að B hafi viljandi skellt hurðinni á kennara sinn. Hafa beri í huga að alfarið sé hér byggt ódagsettri frásögn stefnanda af atvikinu og verði úrlausn dómsmáls ekki byggð á slíkri skýrslu nema að því marki sem hún sé skýrslugefanda óhagstæð og vísist um þetta til einkamálalaga nr. 91/1991. Hvað varði meint gáleysi B sé það sama uppi á teningnum að ósannað sé að hún hafi vitað eða mátt vita að kennarinn eða einhver annar myndi stinga höfðinu í gættina um leið og hurðinni var lokað. Sé það almenna skaðabótareglan sem hér sé er til skoðunar og til þess að hún komi yfirleitt til álita sem bótagrundvöllur þurfi að vera um sök að ræða hjá meintum tjónvaldi og það sé stefnenda að sýna fram á að svo hafi verið. Því sé eindregið mótmælt að um slíkt geti verið að ræða varðandi B, enda liggi ekkert fyrir í málinu um vitneskju hennar að þessu leyti. Sé það stefnandi sem beri sönnunarbyrðina um að það sem hún byggi á í málinu teljist sannað og þar sem sú sönnun hafi ekki tekist gagnvart stefndu og hljóti því að verða að sýkna hana af kröfum stefnanda í málinu. Þá geti barnið B aldrei borið ábyrgð á hættulegum búnaði hurðarinnar sé sú raunin og einnig verði að telja að afleiðingar slyssins fyrir stefnanda séu langt umfram það sem geti talist fyrirsjáanlegt miðað við atburðarásina, eða vávænar og krafa stefnanda því utan þess sviðs sem tjónvaldur kann að bera ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins. V Stefnandi hefur byggt kröfur sínar á hendur báðum stefndu á því að þau beri ábyrgð á tjóni hennar á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Beri stefndi D kaupstaður skaðabótaábyrgð þar sem umrædd rennihurð hafi verið hættuleg og búnaður hennar ekki verið eins og við mátti búast í skólahúsnæði og hafi hann verið andstæður þeim reglum sem gildi um skólahúsnæði. Stefnda C fyrir hönd B beri skaðabótaábyrgð þar sem B hafi með saknæmri hegðun sinni annaðhvort af ásetningi eða gáleysi valdið tjóninu. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda D kaupstað fyrst og fremst á matsgerð Freys Jóhannessonar byggingatæknifræðings. Samkvæmt matsbeiðni var hann beðinn um að gefa álit á því hvort umrædd hurð uppfyllti almennar kröfur um útbúnað slíkra hurða í skólastofum. Þá var hann beðinn um álit á því hvort hurðin hafi verið hættuleg eins og hún var útbúin miðað við hvar hún væri. Í svari hans kemur fram að erfitt sé að benda á ákvæði í lögum og reglugerðum sem kveði á um útfærslu á hurðum í skólastofum og verði því að draga almennar ályktanir af þeim ákvæðum sem geri kröfur um öryggi þeirra sem dvelji í slíku húsnæði. Í 37. gr. reglugerðar um hollustuhætti nr. 941/2002 segir að innréttingar og búnað skuli miða við að auka öryggi og koma í veg fyrir slys og vera í samræmi við staðla. Í 18. gr. laga um grunnskóla nr. 66/1995 segir að grunnskólinn sé vinnustaður nemenda og við hönnun og byggingu skólahúsnæðis skuli taka mið af þörfum nemenda og líðan og leggja áherslu á öruggt náms- og starfsumhverfi. Í byggingarreglugerð nr. 441/1998 eru ákvæði um að íslenskir staðlar skuli almennt vera leiðbeinandi við gerð bygginga og annarra mannvirkja og á þeim sviðum sem staðlar taki ekki til skuli við hönnun og framkvæmdir höfð hliðsjón af leiðbeiningarritum, orðsendingum, tilkynningum og öðrum sérritum sem stofnanir sem sjá um byggingarmál gefi út. Þá segir í henni að innra fyrirkomulag húsa skuli þannig hannað og frágengið að það henti almennt séð vel til þeirra nota sem því sé ætlað og sé vandað og hagkvæmt með tilliti til öryggis, heilbrigðis, aðgengis og afnota allra svo og til reksturs og viðhalds. Í svokölluðu Rb blaði Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins frá 2002 (Rb(72).002.2) um innréttingar og búnað í grunn- og leikskólum með tilliti til öryggis barna, þar sem fjallað er um klemmuvarnir hurða, segir að mikilvægt sé að hafa hurðabremsur á innihurðum því mjög mörg slys á fingrum hafi orðið þegar börn skelli hurðum eða þær lokist í gegnumtrekk. Framangreind ákvæði eru almenns eðlis og má af málatilbúnaði stefnanda ráða að hann byggi á að þessum ákvæðum hafi ekki verið fullnægt við gerð þeirrar hurðar sem í máli þessu er fjallað um. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns er ekki tekin afstaða til þess hvort og þá hvaða reglur hafi verið brotnar og er það niðurstaða matsmannsins að erfitt sé að benda á ákvæði í lögum og reglum sem kveði á um útfærslu á hurðum í skólastofum og verði því að draga almennar ályktanir af þeim ákvæðum sem geri kröfur um öryggi þeirra sem dvelji í slíku húsnæði. Helstu annmarka á hurðinni telur matsmaður vera að hún sé utanáliggjandi en ekki innbyggð, hurðarkanturinn sé með fláa og ekki sé bremsa á henni eða rennibraut hennar. Þá kemur fram hjá matsmanni að algengast sé að rennihurðir séu innbyggðar í léttan vegg auk þess sem hún sé stærri en rennihurðir milli herbergja séu almennt. Í svari matsmanns varðandi það hvort umrædd hurð væri hættuleg þá taldi hann svo vera með vísan til þeirra annmarka sem hann teldi vera á hurðinni og að framan eru raktir. Hinn dómkvaddi matsmaður rökstyður þá niðurstöðu sína, að hurðin sé haldin annmarka þar sem hún sé utanáliggjandi, með því að þá sé hægt að renna henni með miklu afli að veggnum. Ef hún væri innbyggð væri ekki hægt að ná eins góðu taki á henni. Þessi rök matsmannsins eru að mati dómsins ekki haldbær. Þykir ekkert verða fullyrt um það að ekki væri hægt að ná góðu taki á henni og renna hurðinni með sama afli að veggnum væri hún innbyggð. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum rökum að það auki sérstaklega hættueiginleika hurðarinnar að hún sé utanáliggjandi og að hægt hefði verið að koma í veg fyrir slysið hefði hurðin verið innbyggð í vegg. Þá telur matsmaður að hurðin sé haldin annmarka að því leyti að vegna fláa á kanti hurðarinnar myndist um 4 mm breiður flötur og gefi hann allt að tíu sinnum meira högg á flatareiningu á þann flöt sem verði á milli við lokun hennar heldur en ef kanturinn væri með fullri breidd og hornréttur á hurðarflekann. Í þessu sambandi hlýtur að skipta máli hvernig staða þess er sem verður fyrir hurðinni og er allt eins líklegt að hurðarkantur í fullri breidd geti valdið miklu tjóni á þeim sem verður á milli stafs og slíkrar hurðar. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á það svo óyggjandi sé að fláinn á hurðarkantinum hafi aukið hættueiginleika hurðarinnar með tilliti til þess áverka sem stefnandi varð fyrir. Þá er það niðurstaða matsmanns að hurðinni sé ábótavant að því leyti að ekki hafi verið á henni bremsa. Telur hann að hægt væri að draga úr slysahættu með því að hafa bremsu á hurðinni sem myndi draga úr hraða hennar við lokun. Fyrir dómi bar matsmaður að hann teldi að slíkur búnaður væri til á markaði, en ef til vill þyrfti þá að skipta um rennibraut. Vitnið Maggi Jónsson, arkitekt, sem teiknaði skólabygginguna og þar með umrædda geymslu og rennihurð, kvað slíkan búnað ekki til á markaði nema þegar um væri að ræða rafdrifnar hurðar. Ekki hefur verið sýnt fram á það í málinu að til hafi verið búnaður sem komið gæti í veg fyrir slys af því tagi sem um er að ræða í máli þessu. Dómurinn telur að á hurðarbúnaði þeim sem hér um ræðir, hurð eða vegg sem hurðin lokast að, þurfi að vera klemmivörn af einhverju tagi. Hvað aðra þætti hurðarinnar sem fjallað er um í matsgerð snertir er ekki fallist á að um annmarka sé að ræða. Hurðin er ekki stærri en tilefni gefst til, og ekkert sem gefur til kynna að þyngd hennar sé ekki eðlileg. Þá er flái á kanti eðlilegur miðað við staðsetningu hurðarinnar og að auki er algengt að rennihurðir séu utanáliggjandi. Miðað við breidd hurðarinnar og hurðaropsins hefði klemmivörn ekki byrjað að virka fyrr en hurðin hefði verið komin það nærri mótveggnum að það hefði engu breytt um að hún hefði skollið á stefnanda hvort sem er. Þá var matsmaður beðinn um álit á því hvort þær athugasemdir sem gerðar hafi verið af Heilbrigðiseftirliti Kjósarsvæðis hefðu átt rétt á sér. Telur hann að þær hafi átt fyllilega rétt á sér svo langt sem þær nái og séu þær í góðu samræmi við niðurstöður matsmanns. Í bréfi Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis 19. apríl 2006 kemur fram að eftirlitið hafi skoðað vettvang slyssins og þær rennihurðir sem í skólanum eru. Segir þar að umræddar hurðir séu þungar og fláinn á enda þeirra myndi nokkuð skarpa brún. Þá segir orðrétt: “Að öllum líkindum getur hreyfiorka hurðanna verið umtalsverð þar sem þær eru þungar og leika hangandi í rennibraut. Áverkarnir sem verða í þessu slysi eru til merkis um það. Áhættan sem fylgir notkun rennihurðanna getur verið umtalsverð ef slysin sem geta orðið eru alvarleg. Þá er æskilegt að grípa til aðgerða jafnvel þótt líkur á slysi séu litlar enda getur slys valdið alvarlegum líkamsáverkum.” Leggur heilbrigðiseftirlitið til að gerðar verði ráðstafanir til að draga úr áhættu á slysum vegna hurðanna. Ekki verður af þessu bréfi Heilbrigðiseftirlits Kjósarsvæðis ráðið að umræddar hurðir hafi ekki uppfyllt þær öryggiskröfur sem mælt sé fyrir um í 37. gr. gr. reglugerðar um hollustuhætti nr. 941/2002 svo sem stefnandi virðist byggja á. Hins vegar má af bréfinu draga þá ályktun að eftirlitið telji með hliðsjón af því slysi sem varð að hreyfiorka hurðarinnar sé umtalsverð þar sem hún sé þung og leiki hangandi á rennibraut. Þá verður heldur ekki af bréfi þessu ráðið að krafist sé úrbóta heldur er lagt til að gerðar verði ráðstafanir til að draga úr hættu á slysum og gefnar tillögur í þeim efnum. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að umrædd hurð hafi verið haldin vanköntum og að hún sé ekki í samræmi við gildandi reglur um byggingu og aðbúnað í skólahúsnæði. Umrædd geymsla var ekki ætluð nemendum og áttu þeir ekkert erindi inn í hana. Þá verður ekki séð að með því að festa hurðina eftir slysið hafi stefndi D kaupstaður viðurkennt að hurðin væri hættuleg. Þykir ljóst að orsök slyssins var sú að hurðinni var skellt á höfuð stefnanda en hún verður ekki rakin til hættueiginleika hurðarinnar sem slíkrar. Hefur stefnandi því ekki sýnt fram á það að stefndi D kaupstaður beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda og verður hann því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Eins og fram er komið var aðdragandi slyssins sá að B sinnaðist við skólafélaga sína og fór hún í kjölfarið inn í umrædda geymslu. Stefnandi hugðist sækja hana og hvort sem hún þurfti að opna hurðina eða hvort hún var opin fyrir er ljóst að hún stakk höfðinu í gættina til að ræða við stúlkuna. Í þeirri andrá sem hún stakk inn höfðinu kveðst hún hafa spurt B hvort hún ætlaði ekki að fara að koma og þá hafi hurðin skollið á henni. Er óumdeilt að B lokaði hurðinni umrætt sinn. Stefnandi kveður hurðina hafa skollið á sér með miklum þunga og hafi hún við það kastast út í vegginn hinum megin. Fær sú lýsing stoð í læknisvottorði heilsugæslulæknis sem tók á móti henni á slysdegi. Þá fær sú lýsing einnig stoð í framburði vitnisins Dagbjartar H. Kristinsdóttur, sem er hjúkrunarfræðingur, en hún var stödd í kennslustofunni þegar atburðurinn átti sér stað. Kvaðst hún ekki hafa séð þegar hurðin lenti á stefnanda en hún hafi strax séð að áverkarnir væru alvarlegir. Þá bera afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda vott um að hurðin skall með þunga á vinstri vanga hennar og við það kastaðist hún yfir á vegginn á móti og lenti með höfuðið á veggnum. Þykir því engum vafa undirorpið að hurðinni var lokað með miklum krafti. Við mat á því hvort tjónvaldur geti borið skaðabótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar þurfa að liggja fyrir að sérstakar huglægar afsökunarástæður eigi ekki við um hann svo sem æska eða skortur á andlegri heilbrigði. Í málinu liggur fyrir að B hefur verið greind með Aspergerheilkenni. Í fyrirliggjandi bæklingi um þá fötlun segir meðal annars að Aspergerheilkenni sé ekki sjúkdómur heldur fötlun skyld einhverfu. Kemur þar og fram að ólíkt flestum einhverfum hafi einstaklingar með Aspergerheilkenni ekki alvarlega skertan mál- og vitsmunaþroska. Komi lykileinkenni Aspergerheilkennis fram á tveim sviðum, annars vegar í félagstengslum og samspili við aðra og hins vegar í sérkennilegri og áráttukenndri hegðun og áhugamálum. Samkvæmt gögnum málsins hefur B góða námsgetu og gerir hún greinarmun á réttu og röngu. Þetta staðfestu móðir hennar, stefnandi sem hafði einnig verið kennari hennar í 5. bekk og sérkennari hennar E. Kom fram hjá móður hennar að fötlun hennar hafi helst háð henni félagslega og hún lendi oft í útistöðum. Þá kvað hún dóttur sína hafa sérkennileg áhugamál og að hún þoli illa breytingar. Hún hafi verið þunglynd og líði oft illa. Þá kom fram hjá vitninu E að B væri mjög hvatvís og hún verði til dæmis pirruð ef röskun verður á stundaskrá hennar. B var nýorðin 11 ára þegar atburður sá sem hér er fjallað um átti sér stað. Af því sem að framan er rakið þekkti hún muninn á réttu og röngu og er ekkert í málinu sem bendir til þess að fötlun hennar hafi skert dómgreind hennar eða að vitsmunaþroski hennar hafi verið minni en almennt hjá börnum á sama aldri. Ekkert liggur fyrir um það í málinu að B hafi ætlað sér að skella hurðinni á stefnanda umrætt sinn heldur er líklegra að hvatvísi hennar hafi þar ráðið för eða reiði vegna þess að henni hafði sinnast við skólabræður sína. Á hinn bóginn mátti henni vera ljóst, að sú háttsemi hennar að loka hurðinni með afli eins og slegið hefur verið föstu að hún gerði, væri hættuleg og hlaut hún að gera sér grein fyrir því hversu alvarlegar afleiðingar sú háttsemi gat haft í för með sér. Verður ekki séð á hverju stefnda C byggir að krafa stefnanda sé utan þess sviðs sem tjónvaldur kunni að bera ábyrgð á samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins, en sú krafa hennar er ekki rökstudd. Að því virtu sem nú hefur verið rakið ber B skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Eins og rakið hefur verið er ekki ágreiningur um afleiðingar tjónsins og hefur matsgerð Örorkunefndar ekki verið hnekkt í málinu. Verður dómkrafa stefnanda á hendur stefndu, C, fyrir hönd B, því tekin til greina eins og hún er fram sett með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði en vaxtakröfur stefnanda hafa ekki sætt andmælum. Af hálfu stefndu C var til vara krafist lækkunar kröfunnar á þeim forsendum að örorka væri of hátt metin í matsgerð auk þess sem tölulegri útfærslu kröfunnar var mótmælt. Áskildi hún sér rétt til að sýna fram á það síðar. Það gerði hún hins vegar ekki og verður málatilbúnaður hennar því ekki skilinn á annan veg en að fallið hafi verið frá varakröfunni um lækkun. Eftir þessum úrslitum verður stefnda, C fyrir hönd B, dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og matskostnaðar að fjárhæð 180.000 krónur. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli stefnanda og stefnda D kaupstaðar verði felldur niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðni Á. Haraldsson hrl. Af hálfu stefnda D kaupstaðar flutti málið Haukur Örn Birgisson hdl., en af hálfu stefndu C f.h. ófjárráða dóttur hennar B flutti málið Guðmundur Pétursson hrl. Dóminn kveða upp Greta Baldursdóttir héraðsdómari sem formaður dómsins og meðdómsmennirnir Ásmundur Ingvarsson verkfræðingur og Jón Ágúst Pétursson tæknifræðingur. Stefndi, D kaupstaður, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, A í máli þessu. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda D kaupstaðar fellur niður. Stefnda, C fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, B greiði stefnanda skaðabætur að fjárhæð 9.732.098 með 4,5% ársvöxtum af 1.523.100 krónum frá 15. nóvember 2005 til 15. maí 2006 en frá þeim degi af 10.913.391 krónu til 3. ágúst 2007 en frá þeim degi af 9.732.098 krónum til 13. september 2007 en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 til greiðsludags. Stefnda, C fyrir hönd B, greiði stefnanda 1.000.000 króna í málskostnað.
|
Mál nr. 206/2004
|
Vörumerki Firma Dagsektir
|
Danska fyrirtækið P ApS, sem selt hafði vörur sínar, m.a. vítamín og fæðubótarefni, hér á landi frá árinu 1988, fékk skráð vörumerkið Pharma Nord árið 1994 fyrir allar vörur í flokkum fyrir m.a. lyf, vítamín og fæðubótarefni. Eftir að P hf. hóf notkun á firmaheitinu PharmaNor árið 2002, og fékk það skráð sem vörumerki í flokki fyrir auglýsingastarfsemi o.fl., krafðist P ApS þess að P hf. hætti að nota nafnið. Deildu aðilar um hversu víðtæka vernd vörumerki P ApS nyti gagnvart vörumerki og fimanafni P hf. Meginstarfsemi P hf. fólst í innflutningi og heildsölu á lyfjum en P ApS seldi ekki lyf hér á landi. Vörur hans voru hins vegar seldar í lyfjaverslunum sem og almennum verslunum. Litið var til þess að P ApS átti skráð vörumerki, sem náði til allra tegunda lyfja og verndaði hann gegn heimildarlausri notkun P hf. á nafninu í atvinnustarfsemi sinni. Var því talið fullnægt skilyrði vörumerkjalaga um að notkun á nafninu tæki til eins eða svipaðrar vöru og þjónustu og vörumerkjarétturinn náði til. Þá var einnig talin augljós hætta á að ruglast yrði á merkjunum, en bæði fyrirtækin seldu vörur sínar til lyfjaverslana. Skilyrðum 1. mgr. 4. gr. vörumerkjalaga var talið fullnægt og var niðurstaðan sú að P hf. var talið óheimilt að nota neitið PharmaNor í atvinnustarfsemi sinni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. maí 2004. Hann krefst aðallega sýknu af aðalkröfum stefnda og að varakröfu verði vísað frá dómi, en til vara krefst hann sýknu af varakröfunni. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi, sem er í eigu danskra aðila, á firmaheitið Pharma Nord skráð í Danmörku og hefur notað nafnið sem vörumerki og firmaheiti frá stofnun félagsins 1981, en hann framleiðir og selur lyf, vítamín, fæðubótarefni og heilsuvörur. Á árinu 1994 fékk stefndi, sem hefur selt vörur sínar hér á landi frá 1988, skráð vörumerkið PHARMA NORD nr. 579/1994 fyrir allar vörur í 3. og 5. flokki vöru og þjónustu, sbr. nú auglýsingu nr. 945/2001 um flokkun vöru og þjónustu vegna vörumerkja með áorðnum breytingum. Meðal þeirra vara, sem þarna falla undir, eru lyf, bæði lyfseðilskyld og önnur, vítamín, fæðubótarefni og skyldar vörur. Eftir eigendaskipti að áfrýjanda 2002 var félaginu gefið nýtt nafn, PharmaNor hf. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár var tilgangur félagsins „innflutningur og heildsala á lyfjum, snyrtivörum, hjúkrunarvörum og skyldum vörum. Ennfremur rekstur fasteigna og önnur skyld þjónusta svo og verðbréfaviðskipti og annar atvinnurekstur er stjórn félagsins kann að ákveða.” Hinn 9. september 2002 sótti áfrýjandi um skráningu á vörumerkinu PHARMANOR fyrir vörur meðal annars í flokkum nr. 3 og 5, en Einkaleyfastofan hafnaði skráningu 4. nóvember sama ár þar sem fyrir væri skráð vörumerki stefnda í sömu flokkum og hætta gæti skapast á ruglingi á merkjunum. Áfrýjandi sótti á ný um skráningu á vörumerkinu en einungis um skráningu fyrir eftirfarandi þjónustu í 35. flokki: „Auglýsingastarfsemi; rekstur og stjórnun fyrirtækja; skrifstofustarfsemi; söfnun saman til hagsbóta fyrir aðra margvíslegum vörum (þó ekki flutningur á þeim), sem gerir viðskiptavinum kleift að skoða og kaupa þessar vörur á þægilegan hátt í heildverslun.” Einkaleyfastofan féllst á skráningu merkisins í 35. flokk og var það skráð fyrir þessa þjónustu 4. febrúar 2003 og fékk númerið 120/2003. Með bréfi 3. júlí 2003 fór stefndi þess á leit við áfrýjanda að hann hætti að nota nafnið PharmaNor og léti afmá það úr hlutafélagaskrá en á það var ekki fallist. Í kjölfarið höfðaði stefndi mál það, sem hér er til meðferðar. II. Í máli þessu er ekki deilt um það, að skráður vörumerkjaréttur stefnda til auðkennisins Pharma Nord er eldri en réttur áfrýjanda á vörumerkinu og firmaheitinu PharmaNor. Ágreiningur aðila lýtur að því hversu víðtæka vernd vörumerki stefnda njóti gagnvart vörumerki og firmanafni áfrýjanda. Í 3. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki segir, að vörumerkjaréttur geti stofnast annars vegar með skráningu vörumerkis fyrir vöru eða þjónustu í samræmi við ákvæði laganna og hins vegar með notkun vörumerkis sem er og hefur verið notað hér á landi fyrir vöru eða þjónustu. Stefndi byggir kröfur sínar ekki eingöngu á skráningu vörumerkisins heldur einnig á notkun á firmaheitinu og vörumerkinu á umbúðum þeirra vara, sem hann hefur selt hér síðan 1988 og í auglýsingum og kynningum, sbr. 5. gr. laganna. Í 1. mgr. 4. gr. laganna er kveðið á um það, að í vörumerkjarétti felist, að aðrir en eigandi vörumerkis megi ekki heimildarlaust nota í atvinnustarfsemi tákn, sem eru eins eða lík vörumerki hans, ef notkunin taki til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nái til og hætt sé við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með merkjunum. Eins og að framan greinir er tilgangur áfrýjanda samkvæmt samþykktum hans meðal annars innflutningur og heildsala á lyfjum, snyrtivörum, hjúkrunarvörum og skyldum vörum. Meginstarfsemi félagsins felst í því að flytja inn til landsins og selja lyf, bæði lyfseðilsskyld og önnur, svo og rannsóknarvörur, lækningatæki og hjúkrunarvörur, en lyfjaþátturinn er sá veigamesti í starfsemi áfrýjanda. Vörur hans eru markaðssettar undir merkjum framleiðenda eða með sérstökum vörumerkjum fyrir þá vöru, sem í hlut á hverju sinni. Þótt áfrýjandi markaðssetji ekki vörur, sem auðkenndar eru vörumerkinu PharmaNor, liggur fyrir að í öllum umbúðum lyfseðilsskyldra lyfja er miði með nafni áfrýjanda og það kemur einnig fram í fylgiskjölum með vörunni svo og í auglýsingum og er líka notað sem lén fyrirtækisins. Það er því ljóst, að áfrýjandi notar merkið í atvinnustarfsemi sinni eins og kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Vörumerki aðila eru nánast eins bæði að því er varðar sjónlíkingu og hljóðlíkingu og einnig merkingu. Áfrýjandi viðurkennir, að um merkjalíkingu sé að ræða í skilningi 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Eins og að framan greinir nær vörumerkjaréttur stefnda til allra vara í 5. flokki, meðal annars til allra tegunda lyfja, vítamína og fæðubótarefna. Eru vörur hans seldar í lyfjaverslunum og almennum verslunum. Vörumerki áfrýjanda er skráð í 35. flokk, sem er þjónustuflokkur fyrir auglýsingastarfsemi, rekstur og stjórnun fyrirtækja og skrifstofustarfsemi. Er ljóst, að ekki er samræmi milli þessarar lýsingar og þeirrar starfsemi, sem í raun fer fram hjá áfrýjanda, en meginstarfsemi hans felst, eins og að framan greinir, í markaðssetningu lyfja, sem seld eru í lyfjaverslunum. Áfrýjandi heldur því fram, að málsaðilar starfi á ólíkum markaði en grundvallarmunur sé á þeim lyfjum, sem hann selji, og þeim bætiefnum, sem stefndi selji, en stefndi selji ekki lyf hér á landi, þótt hann framleiði þau. Strangar reglur gildi um auglýsingar, kynningu og sölu lyfja, sem áfrýjandi selji, sem ekki eigi við um vörur stefnda. Vörumerkin birtist gerólíkum viðskiptahópum þar sem nafn áfrýjanda komi aðeins fram í samskiptum hans við seljendur og fagfólk, svo sem lækna og starfsfólk sjúkrahúsa. Vörumerki stefnda birtist hins vegar neytendum í sjálfvali í verslunum. Enda þótt áfrýjandi markaðssetji ekki lyf og lækningavörur í eigin nafni, þá flytur hann vörur inn og selur í heildsölu. Ekki skiptir máli, þótt stefndi selji í reynd ekki lyf hér á landi. Þótt vörur hans séu seldar í almennum verslunum, þá eru þær einnig seldar í lyfjaverslunum. Hann á skráð vörumerki, sem nær til allra tegunda lyfja og verndar hann gegn heimildarlausri notkun áfrýjanda á nafninu í atvinnustarfsemi sinni. Er því fullnægt skilyrði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um, að notkunin taki til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nær til. Áfrýjandi heldur því fram, að ekki sé hætta á því, að menn ruglist á merkjunum, eins og kveðið er á um í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Vörumerkin séu skráð í ólíka vöruflokka og sé almennt viðurkennt, að ekki sé ruglingshætta á þjónustu og vöru, þótt ekki sé það útilokað. Vörumerkin beinist að ólíkum viðskiptahópum, eins og að framan greinir, og komi merki áfrýjanda ekki fram gagnvart neytendum. Viðskiptavinir áfrýjanda séu fyrst og fremst þeir, sem taki ákvarðanir um innkaup fyrir lyfjaverslanir, sjúkrahús og rannsóknarstofur og sé ekki líklegt að þeir ruglist á merkjunum. Eins og áður segir selur stefndi einnig vörur til lyfjaverslana þannig að viðsemjendur málsaðila geta að hluta verið þeir sömu. Þar sem merkin eru nánast eins er augljós hætta á að ruglast verði á þeim. Stefndi starfar meðal annars á lyfjamarkaði og á skráðan vörumerkjarétt, sem nær yfir öll lyf. Samkvæmt öllu framansögðu er skilyrðum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 fullnægt og verða aðalkröfur stefnda teknar til greina. Niðurstaða héraðsdóms er því staðfest um annað en málskostnað og dagsektir, sem taka að falla á að liðnum 30 dögum frá uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað og dagsektir. Dagsektir, að fjárhæð 100.000 krónur, taka að falla á að liðnum 30 dögum frá uppsögu dóms þessa. Áfrýjandi, PharmaNor hf., greiði stefnda, Pharma Nord ApS, samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars síðastliðinn var höfðað af Pharma Nord Aps., Sadelmagervej 30-32, 7100 Vejle í Danmörku gegn PharmaNor hf., Hörgatúni 2, Garðabæ til að afmá skráningu á nafni félagsins hjá hlutafélagaskrá, til að afmá vörumerkjaskráningu félagsins hjá Einkaleyfastofunni og til að stöðva notkun á heitinu PHARMANOR og til greiðslu málskostnaðar. Dómkröfur stefnanda eru: Aðallega: 1. Að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota heitið PHARMANOR í atvinnustarfsemi sinni, hvort sem er á bréfhausum, í kynningum, á heimasíðu sinni eða á annan sambærilegan hátt. 2. Að stefnda, verði með dómi gert að afmá skráningu á heitinu PharmaNor hjá hlutafélagaskrá að viðlögðum 100.000 króna dagsektum er renni til stefnanda og verði fullnægingarfrestur skyldunnar 15 dagar frá uppkvaðningu dóms. 3. Að staðfest verði að vörumerkjaskráning nr. 120/2003 PHARMANOR sé ógild og að hún verði felld úr gildi með dómi. Til vara: Ef ekki verður fallist á aðalkröfu töluliðar nr. 3, þá er þess krafist að vörumerkjaskráning nr. 120/2003 PHARMANOR verði felld úr gildi að hluta með dómi, það er, að þjónustulisti skráningarinnar í 35. flokki verði takmarkaður þannig að við hann verði bætt setningunni “þó ekki lyf, fæðubótarefni, vítamín eða önnur efni til lækninga eða heilsuverndar”. Í aðal- og varakröfum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum aðalkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að staðfest verði skráning vörumerkis þess sem skráð var sem nr. 120/2003. Stefndi krefst aðallega frávísunar á varakröfum stefnanda, en til vara sýknu. Í aðalkröfum og varakröfum er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. I. Stefnandi á firmaheitið Pharma Nord, skráð hjá hlutafélagaskrá í Danmörku. Nafnið hefur stefnandi notað sem vörumerki og firmaheiti frá stofnun félagsins árið 1981. Fyrirtækið er að öllu leyti í eigu danskra aðila og framleiðir og selur lyf, vítamín, fæðubótarefni og heilsuvörur um allan heim. Hjá fyrirtækinu vinna um það bil 300 starfsmenn en auk hins danska fyrirtækis eru dótturfyrirtæki með sama heiti í Noregi, Svíþjóð, Finnlandi, Bretlandi, Þýskalandi, Hollandi, Belgíu, Frakklandi, Spáni, Tékklandi, Ungverjalandi, Póllandi og Baltik-löndunum. Auk þess eru umboðsmenn fyrirtækisins í Sviss, Grikklandi, Ítalíu, Slóvakíu, Ísrael, Sameinuðu arabísku furstadæmunum, Suður-Afríku og Tælandi. Stefnandi á skráð vörumerkið PHARMA NORD í 3. og 5. flokki hér á landi skv. skráningu nr. 579/1994 meðal annars fyrir lyf, vítamín, fæðubótarefni og skyldar vörur og hann hefur selt á Íslandi frá árinu 1988. Pharmaco hf. hóf rekstur á árinu 1956. Um miðjan apríl 2002 voru tvö ný félög stofnuð um starfsemi Pharmaco hf., annars vegar Pharmaco Ísland snyrtivörur ehf. og hins vegar Pharmaco Ísland ehf. Þann 1. júlí 2002 kaupir Veritas Capital ehf. um það bil 80% hlutafjár í Pharmaco Ísland ehf. og Pharmaco Ísland snyrtivörur ehf. Forsvarsmaður Veritas Capital ehf. er Hreggviður Jónsson og tók hann við starfi forstjóra Pharmaco-Íslands ehf. þann 1. júlí 2002. Áður hafði Hreggviður Jónsson ekki komið að rekstri stefnda. Eftir eigendaskipti var ákveðið að gefa stefnda nýtt nafn. Pharmaco Ísland snyrtivörur var valið firmaheitið Cosnor og til samræmis varð fyrir valinu firmaheitið PharmaNor á stefnda þann 1. september 2002 í stað Pharmaco Ísland en starfsemi þess má skipta í fjóra meginþætti: 1. Innflutning. 2. Markaðssetningu og heildsöludreifingu á lyfjum. 3. Markaðssetningu og heildsöludreifingu á lækningartækjum, rannsóknarvörum og hjúkrunarvörum. 4. Markaðssetningu og heildsöludreifingu á dýralyfjum og landbúnaðarvörum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að um 90 95% af þeim lyfjum sem hann markaðssetji séu lyfseðilsskyld, en uppistaðan í ólyfseðilsskyldum lyfjum sé sala á nikótínlyfinu Nicorette. Starfsemi stefnda taki í engu til bætiefna. Hins vegar sjái Cosnor ehf., sem sé dótturfélag stefnda um innflutning á snyrtivörum og flytji einnig inn og selji í heildsölu bætiefni, þar með talið vítamín, sem sé sú vörutegund sem stefnandi framleiði og selji. Að auki flytji Cosnor ehf. inn og markaðssetji náttúrulyf. Stefnandi segist hafa orðið þess nýlega var að nafni fyrirtækisins Pharmaco-Ísland ehf. hafi verið breytt þann 18. september 2002 í PharmaNor hf. Viðskiptavinur hafði sambandi við stefnanda og upplýsti að hann hefði lent í ógöngum þar sem hann hefði haft samband við stefnda í þeirri trú að stefndi væri útibú stefnanda á Íslandi. Stefndi hefur aðsetur að Hörgatúni 2, Garðabæ og er tilgangur félagsins eftirfarandi: Innflutningur og heildsala á lyfjum, snyrtivörum, hjúkrunarvörum og skyldum vörum, rekstur fasteigna og önnur skyld þjónusta svo og verðbréfaviðskipti og annar atvinnurekstur er stjórn félagsins kann að ákveða. Á heimasíðu stefnda kemur fram að stefndi sinni eingöngu sölu lyfja og vara á heilbrigðissviði. Þar er starfsemin skýrð þannig að PharmaNor hf. sé “leiðandi fyrirtæki á sviði markaðssetningar, innflutnings og dreifingar á lyfjum á Íslandi. PharmaNor er einnig mikilvægur birgir með vörur fyrir sjúkrahús og rannsóknarstofur, hreinlætisvörur og vörur til dýralækninga”. Einnig segir “PharmaNor er nú með ríflega þriðjung af lyfjamarkaðnum á Íslandi. Sala á lyfjum til lyfjaverslana og sjúkrahúsa stendur fyrir um 75% af veltu fyrirtækisins, en sala á öðrum vörum hefur verið í stöðugum vexti á undanförnum árum. Heildarvelta árið 2002 var um 4 milljarðar kr.” Þann 9. september 2002 sótti stefndi um skráningu á vörumerkinu PHARMANOR, en Einkaleyfastofan hafnaði skráningu á merkinu með eftirfarandi athugasemdum: “Í vörumerkjaskrá er skráð vörumerkið PHARMA NORD (orðmerki), nr. 579/1991, fyrir vörur í flokknum nr. 3 og 5. Skráður eigandi merkisins er Pharma Nord ApS., Sadelmagervej 30-32, 7100 Vejle, Danmörku. Umboðsmaður er Sigurjónsson & Thor, ehf., Skólavörðustíg 16, 101 Reykjavík. Þér sækið um skráningu á vörumerkinu PHARMANOR (orðmerki) fyrir vörur í flokknum nr. 1,3,5,9,10,29, og 35. Þar sem vörumerkjum þessum er ætlað að vera auðkenni fyrir vörur er heyra undir sömu vöruflokka og vörumerki yðar svipar mjög til vörumerkjarkráningar nr. 579/1994, er það mat Einkaleyfastofunnar að hér geti skapast hætta á ruglingi.
|
Mál nr. 44/2006
|
Kynferðisbrot Miskabætur Sératkvæði
|
G var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við X í samkvæmi á meðan hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Í héraðsdómi, sem staðfestur var um sakfellingu ákærða, var talið sannað að G hefði notfært sér svefndrunga X til að koma fram vilja sínum og þar með brotið gegn 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann dæmdur í 15 mánaða fangelsi og til að greiða X 700.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. janúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms, þyngingar á refsingu og miskabóta að fjárhæð 1.000.000 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Hann krefst þess einnig að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsenda hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða, miskabætur og um sakarkostnað. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði Dómsorð: Ákærði, Guðbjörn Árni Konráðsson, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 281.631 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ákærða er í máli þessu gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa aðfararnótt fimmtudagsins 21. apríl 2005 að [...] haft samræði við X, og við það notfært sér það að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Var samkvæmi haldið í umræddu húsi eftir dansleik í [...]. Voru ákærði og X ein í herbergi í húsinu er atvik gerðust og sumir gesta farnir úr samkvæminu. Ekki er ástæða til að rekja málavexti frekar en gert er í héraðsdómi en nauðsynlegt er að gera athugasemdir við eftirfarandi atriði sem liggja til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms. Af héraðsdómi verður ekki annað ráðið en að niðurstaða hans um sakfellingu ákærða sé meðal annars á því reist að ótrúverðugur sé sá framburður ákærða að hann hafi, þegar hann fór inn í herbergi til X, verið að færa henni skilaboð frá vinkonu hennar, A, um að hún „væri farin“ úr samkvæminu. Tilgreinir héraðsdómur sérstaklega til rökstuðnings þessari ályktun að A hafi ekki kannast við að hafa beðið ákærða um að flytja X slík skilaboð. Er komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði séð að ákærði hafi átt nokkurt erindi inn í herbergi til X, sem ekki hafi gefið honum neitt tilefni til þess, hvað þá gefið honum til kynna að hún vildi hafa við hann kynmök. Þessi rökstuðningur fær að mínum dómi ekki staðist. Hjá lögreglu var A sérstaklega spurð um framangreinda fullyrðingu ákærða og var bókað: „Kvaðst Aekki kannast við það en þó sé það ekki útilokað að hún hafi sagt eitthvað í þessa veru en sé búin að gleyma því núna enda hafi hún verið ölvuð umrædda nótt.“ Er hún var fyrir dómi spurð út í þessa fullyrðingu ákærða, svaraði hún: „Ég man ekki eftir því.“ Samkvæmt þessu verður sakfelling ákærða varla studd við þennan framburð A. Í rökstuðningi héraðsdóms fyrir sakfellingu ákærða segir einnig að frásögn hans um að einhver samdráttur hafi verið milli þeirra X á dansleiknum og í samkvæminu fái ekki stoð í framburði vitna. Ég tel hins vegar að líta verði til þess að X bar um mikil samskipti hennar og ákærða umrætt kvöld og nótt. Hafi þau átt samræður „um gamla tíma“ og um hvað þau væru að „gera í dag.“ Þá hafi þau „dansað rosalega mikið saman“ á dansleiknum. Sá framburður X er í samræmi við framburð ákærða að öðru leyti en því að hún andmælti þeim framburði ákærða að þau hafi kysst á dansleiknum. Einnig bar X að ákærði hefði boðið sér heim „í tveggja manna partý“ að loknum dansleik. Hún hafi hafnað því en síðar boðið honum í umrætt samkvæmi þar sem vinir hennar voru. Þá tók framburður E fyrir dómi nokkrum breytingum frá framburði hennar hjá lögreglu um samdrátt ákærða og X umrætt kvöld. Í niðurstöðu héraðsdóms er sérstaklega skírskotað til framburðar G um að áður en ákærði fór inn í herbergið þar sem X var, hafi hann sagt við sig að hann „væri að fara inn í herbergi til kæranda til að sofa hjá vinkonu sinni.“ Þessi orð G eru tekin upp úr lögregluskýrslu, en fyrir dómi kvað hún hins vegar ákærða hafa sagst ætla „að sofa hjá vinkonu sinni eða gista þar.“ Jafnframt bar G fyrir dómi að sér hafi fundist það skrýtið þar sem ákærði væri ekki einn úr þeirra „hóp.“ Þess vegna hafi hún ekki yfirgefið húsið heldur verið í næsta herbergi ásamt F. Í framburði G hjá lögreglu kom einnig fram að hún hefði heyrt „einhver hljóð“ frá X og að hljóðin hefðu verið „óeðlileg miðað við að um væri að ræða samfarir með hennar samþykki.“ Fyrir dómi bar G að hún hafi heyrt „einhverjar raddir eins og í henni“ en ekki heyrt orðaskil. Hefðu hljóðin verið það mikil að hún hefði heyrt þau þótt steyptur veggur væri á milli herbergjanna. Áðurnefndur F kvaðst hjá lögreglu ekkert muna eftir atvikum sökum ölvunar og gaf hann ekki skýrslu fyrir dómi. Framburður G um að óeðlileg hljóð hefðu heyrst á milli herbergja fær ekki stoð í framburði ákærða og X sjálfrar. Þau lýsa bæði atvikum þannig að ákærði hafi átt samfarir við X en hætt um leið og hún gerði athugasemdir, en þeim ber ekki saman um hvort X hafi við upphaf samfara ekki getað spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga, eins og greinir í ákæru. Tel ég að framangreint hefði átt að hafa sérstaklega í huga þegar metinn var framburður G. Við upphaf skýrslugjafar allra vitna, annarra en X, hjá lögreglu var tilefni skýrslutökunnar kynnt með eftirfarandi hætti: „Fram kemur í ofangreindu máli að X hafi verið nauðgað að [...] að morgni þann 21.04.05. Fram kemur að X hafi sofnað í rúmi í herbergi að [...] og hafi svo vaknað við það að “Bubbi” var að hafa við hana samfarir.“ Telja verður að þessar staðhæfingar lögreglu gagnvart vitnum við upphaf skýrslutöku séu ámælisverðar og brjóti í bága við grunnreglur laga um meðferð opinberra mála um hlutlægni rannsóknarvalds. Eins og fram kemur í héraðsdómi er framburður X staðfastur. Hann er þar metinn trúverðugur, þrátt fyrir að hún geti ítarlega lýst samræðum sínum við A í umræddu herbergi skömmu eftir að hún var að eigin sögn „dauð eða þannig“ í sófa í stofu. Kveðst hún þó lítt muna eftir öðrum samskiptum áður en hún fór inn í herbergið. Héraðsdómur nefnir einnig að ákærði hafi staðfastlega neitað sök. Þar er hins vegar tiltekið sérstaklega til rökstuðnings fyrir ótrúverðugleika framburðar ákærða og sakfellingu að hann hafi annars vegar komist svo að orði fyrir dómi að X hafi skyndilega frosið er þau voru í samförum og sagt: „Farðu af“ og því næst horft á sig og sagt: „Þú ert ekki sá“. Hins vegar hafi verið bókað eftir ákærða hjá lögreglu að X hafi „skyndilega hætt í miðjum samförum, ýtt honum af sér og sagst ekki geta þetta.“ Af því sem fram er komið í málinu verður ekki fallist á að þessar lýsingar ákærða séu í þannig innbyrðis ósamræmi að áhrif eigi að hafa til sakfellingar. Mat héraðsdóms á trúverðugleika framburðar ákærða og vitna kemur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi. Hins vegar eru að framan nefnd nokkur atriði sem héraðsdómur hefði þurft að víkja að við þetta mat sitt. Verður ekki hjá því komist að ætla að niðurstaða héraðsdóms að þessu leyti kunni að vera röng svo einhverju skipti um úrslit máls, sbr. 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Þá er framburður vitna um atvik misvísandi um sum þau atriði sem héraðsdómur byggir á sem staðreyndum. Ég tel ekki þörf á að málinu verði vísað til nýrrar meðferðar í héraði, en í því sambandi ber að líta til þess að X og ákærði eru ein til frásagnar um það sem ákært er fyrir. Að þessu virtu og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 er varhugavert, gegn staðfastri neitun ákærða, að telja sekt hans sannaða. Þá verður ekki talið að lýsingar vitna um að X hafi síðar sagt þeim frá atvikum fái breytt þessari niðurstöðu. Að öllu framangreindu virtu tel ég að sýkna beri ákærða af kröfu ákæruvaldsins. Einnig beri að vísa framkominni skaðabótakröfu X frá dómi samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 og fella allan sakarkostnað á ríkissjóð samkvæmt 1. mgr. 166. gr. sömu laga. Mál þetta höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 29. ágúst 2005 á hendur ákærða, Guðbirni Árna Konráðssyni, kt. [...]. Málið var dómtekið 12. desember 2005. Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegn ákærða „fyrir kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 21. apríl 2005, að [...], haft samræði við X, og við það notfært sér það að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Telst þetta varða við 196. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa á hendur ákærða: Af hálfu X, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 auk vaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. apríl 2005 til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er krafist sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Jafnframt gerir ákærði þá kröfu að bótakröfu á hendur honum verði vísað frá dómi. I. Hinn 2. maí 2005 mætti X, fædd árið 1983, á lögreglustöðina í Reykjavík og lagði fram kæru á hendur ákærða vegna kynferðisbrots sem kærandi taldi sig hafa orðið fyrir að morgni 21. apríl sama ár að [...]. Við skýrslutökuna var haft eftir kæranda að hún hefði legið í sófa í stofunni og verið hálf sofandi. Einhver strákur hefði þá komið og spurt hvort hún vildi ekki leggjast fyrir inni í svefnherbergi sem hún hefði þegið. A vinkona kæranda hefði því næst komið inn í herbergið og spurt hvort þær ættu ekki að fara saman þar sem þær höfðu orðið sér úti um gistingu, en A hefði ekkert litist á ákærða sem hefði reynt að fá hana heim með sér. Kærandi kvaðst hafa ákveðið að sofa í herberginu og þar hefði hún háttað sig og farið upp í rúm í bol og nærbuxum. Það næsta sem kærandi sagðist muna var að hún sjálf sagði upphátt eitthvað í þá veru „Hver gaf þér leyfi ?“, en þá hefði ákærði legið nakinn á kæranda að hafa við hana samfarir um leggöng. Kærandi kvaðst eingöngu hafa verið í bol og gerði sér ekki grein fyrir hve lengi ákærði hefði haft samfarir við hana. Við þetta hefði ákærði hætt samförunum og taldi kærandi að honum hefði ekki orðið sáðlát. Því næst sagðist kærandi hafa farið í nærbuxurnar og út úr herberginu. Ákærði hefði síðan komið fram og sagt margsinnis „Ég gerði ekkert rangt“, auk þess sem hann hefði sagt: „Ég myndi ekki gera þetta án þíns leyfis“. Kærandi kvaðst þá hafa farið aftur inn í herbergið og þangað hefði ákærði komið til að sækja jakka sinn og farið úr húsinu. Eftir þetta kvaðst kærandi hafa sofnað en um hádegisbilið kvaðst hún hafa hringt í A og vinir hennar hefðu í kjölfarið komið á bifreið og sótt kæranda. Síðar um daginn kvaðst kærandi hafa sagt A og kunningja að nafni B frá því sem hún hefði orðið fyrir. Áður en kæra var lögð fram hjá lögreglu hafði kærandi mætt á Neyðarmóttöku Landspítalans í Fossvogi 29. apríl 2005. Í skýrslu Neyðarmóttökunnar er höfð eftir kæranda frásögn af atburðinum, auk þess sem skráð var lýsing á ástandi hennar. Kemur fram í skýrslunni að kærandi hafi komið vel fyrir og verið trúverðug. Einnig segir að henni hafi liðið mjög illa og verið upptekin af því að hugsa um atburðinn. Þá segir að hvorki hafi verið merki um áverka á kynfærum né annars staðar á líkamanum. Kæranda var af Neyðarmóttöku Landspítalans vísað í viðtöl hjá G. Rögnu Ragnarsdóttur, sálfræðingi. Í bréfi hennar frá 2. desember 2005 kemur fram að kærandi hafi fyrst komið í viðtal 20. september og alls komið í átta viðtöl. Einnig kemur fram í bréfinu að kæranda hafi á tímabili liðið mjög illa, átt erfitt og verið að kljást við einkenni sem algengt er að sjá hjá fórnarlömbum kynferðisbrota. Verulega hafi dregið úr þessum einkennum en þó sýni kærandi enn sterk kvíða- og streitueinkenni. Jafnframt hafi þau einkenni aukist þegar leið að aðalmeðferð málsins. Niðurstöður sínar reisir sálfræðingurinn meðal annars á prófum sem lögð voru fyrir kæranda til að mæla áfallastreituröskun. II. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að hann hefði hitt kæranda þegar langt var liðið á dansleikinn. Þau hefðu tekið tal saman og dansað og sagði ákærði að á dansgólfinu hefðu nokkrir litlir kossar gengið á milli þeirra. Eftir ballið sagði ákærði að þau hefðu staðið fyrir utan Hótelið og þá hefði kærandi sagt sér frá samkvæmi að [...]. Þangað hefði kærandi síðan farið á undan ákærða en hann hefði orðið samferða félaga sínum, C, í samkvæmið. Ákærði taldi að um hálf klukkustund hefði liðið frá því dansleiknum lauk þar til hann var kominn í samkvæmið. Ákærði sagði að í samkvæminu hefðu hann og kærandi setið í sama sófa og verið að spjalla saman meðal annars um liðna tíð frá því þau og bróðir kæranda gengu í sama grunnskóla. Ákærði sagði að kærandi hefði hallað höfði að öxl sinni og sagst vera þreytt. Hún hefði síðan fært sig í sófa beint á móti þar sem ákærði sat. Aðspurður sagði ákærði að samskiptin hefðu ekki verið nánari þegar hér var komið og hvorugt þeirra hefði verið að reyna við hitt. Ákærði lýsti framhaldinu þannig að kærandi hefði farið inn í herbergi í íbúðinni. Um ástand kæranda fyrir utan þreytu sagði ákærði að hún hefði ekki verið ölvuð að sjá eða reikul í spori. Ákærði kvaðst síðan hafa verið úti á svölum að reykja þegar D hefði verið að fara úr samkvæminu með vinkonu kæranda. Sú vinkona, sem mun vera A, hefði síðan beðið ákærða að skila til kæranda að hún væri að fara. Því næst kvaðst ákærði hafa farið inn í íbúðina og haldið áfram að neyta áfengis. Þar inni hefði þá verið E, sem síðan hefði farið úr samkvæminu. Einnig hefðu verið þar F og G. Ákærði sagði að F hefði farið inn í herbergi og þá hefði G sest hjá sér. Hún hefði síðan farið inn í herbergið til F en ákærði inn í herbergið til kæranda. Aðspurður taldi ákærði að um 30-40 mínútur hefðu liðið frá því kærandi fór inn þar til hann fór inn til hennar. Þegar ákærði var kominn inn í herbergið til kæranda kvaðst hann hafa spurt hana hvort hún væri sofandi en því hefði hún svarað neitandi. Ákærði kvaðst þá hafa flutt henni skilaboðin frá A en síðan hefðu þau farið að ræða saman. Ákærði sagðist hafa setið á rúmgaflinum hjá kæranda og eitt hefði leitt af öðru. Þau hefðu farið að kyssast og haldið um hvort annað og haft samfarir. Tók ákærði fram að þetta hefði ekki verið gert með neinni hörku heldur vilja hjá báðum. Þegar ákærði var í samförum við kæranda hefði hún skyndilega eins og frosið og sagt: „Farðu af“. Við þetta sagði ákærði að sér hefði brugðið og farið af kæranda. Hún hefði síðan horft á sig og sagt: „Þú ert ekki sá“. Í framhaldinu sagði ákærði að hann hefði klætt sig og farið út úr herberginu. Nánar aðspurður sagði ákærði að kærandi hefði verið eins og í öðrum hugarheimi en ákærði taldi þó að henni hefði ekki getað dulist að það var hann sem kom inn í herbergið og hafði átt undanfarandi samskipti við hana. Þá taldi ákærði að hann og kærandi hefðu verið í tvo til þrjá stundarfjórðunga saman inni í herberginu. Eftir að ákærði fór út úr herberginu þar sem hann hafði dvalið með kæranda sagðist hann hafa farið inn til G og F og spurt hvort G ætlaði að verða honum samferða. Ákærði kvaðst hafa beðið nokkra stund eftir G og hún hefði síðan komið eftir að hann hefði ítrekað spurt hvort hún væri að koma. Þegar út var komið sagði ákærði að G hefði beðið sig að segja ekki kærasta sínum, C, frá samskiptum hennar og F. Jafnframt sagðist ákærði hafa sagt G frá því að kærandi hefði talið sig einhvern annan og að sér hefði brugðið. Annað hefði þeim ekki farið á milli og neitaði ákærði því að hafa sagt við G að hann óttaðist að verða kærður. Þá þvertók ákærði fyrir að hafa sagt við G að hún yrði næst. Aðspurður sagði ákærði að frá klukkan 10 um kvöldið til klukkan 5-6 um morguninn hefði hann alla vega drukkið 6 lítra af bjór og eina flösku af Vodka. Kvaðst ákærði hafa verið nokkuð ölvaður en hann þyldi áfengi vel og myndi eftir atburðum. Einnig neitaði ákærði að hafa sagt við nokkurn að hann hefði gert eitthvað rangt. Þá kannaðist ákærði ekki við að hafa reynt við A í samkvæminu eins og hún hefði haldið fram. Loks sagði ákærði að hann hefði ekki áður átt í kynferðislegum samskiptum við kæranda. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 3. júní 2005 og neitaði þá einnig sakargiftum. Þar var frásögn hans í öllum aðal atriðum samhljóða skýrslu hans hér fyrir dómi. Þó sagði hann þar að kærandi hefði skyndilega hætt í miðjum samförum, ýtt honum af sér og sagst ekki geta þetta. III. Kærandi gaf skýrslu fyrir dómi og lýsti atburðum þannig að hún og vinkona hennar, A, hefðu farið saman á dansleik að kvöldi síðasta vetrardags á Hótel [...]. Þar kvaðst kærandi hafa hitt ákærða sem hún kvaðst þekkja frá því þau gengu í sama grunnskóla. Um samskipti þeirra á ballinu sagði kærandi að þau hefðu rætt saman og dansað. Aðspurð sagði kærandi að þau hefðu ekki verið að kyssast á ballinu eða neitt í þá veru. Þegar dansleiknum var lokið sagði kærandi að ákærði hefði spurt sig hvort hún væri í sambandi og kvaðst kærandi hafa svarað því neitandi. Ákærði hefði þá spurt hvort hún vildi koma í tveggja manna partý heim til sín. Kærandi sagðist hafa svarað þessu þannig að hún vildi halda áfram að skemmta sér. Hún kvaðst síðan hafa hitt A sem hefði sagt sér frá samkvæmi heima hjá H að [...]. Þær hefðu síðan farið út af Hótelinu og þar hefði kærandi hitt ákærða aftur og sagt honum frá samkvæminu. Hann hefði þá sagst ætla heim að ná í bjór en kærandi kvaðst hafa farið með vinum sínum í samkvæmið. Í samkvæminu sagði kærandi að hún hefði lagt sig fyrir í sófa þar sem þreyta hefði sótt á sig. Ákærði hefði síðan komið í samkvæmið en þá hefði kærandi verið hálf sofandi og frekar ölvuð. Þegar hér var komið hefði C, sem kærandi þekkti ekki, spurt sig hvort hún vildi ekki heldur færa sig inn í herbergi. Hann hefði síðan spurt húsráðandann, H, hvort það væri ekki í lagi og H hefði farið og búið um kæranda. Aðspurð sagði kærandi að hún myndi ekki hvort hún hefði farið ein inn í herbergið eða hvort einhver hefði aðstoðað sig. Þessu næst sagði kærandi að A hefði komið til sín og spurt hvort hún vildi ekki heldur fara þangað sem þær hefðu upphaflega ætlað að gista hjá vini A í [...]. A hefði hins vegar ætlað að fara heim með strák sem hún var að slá sér upp með. Einnig sagði kærandi að A hefði sagt að sér litist ekki á ákærða sem fyrr um kvöldið hefði verið að reyna við hana í samkvæminu. Kærandi kvaðst hafa sagt A að hún ætlaði að halda kyrru fyrir í íbúðinni um nóttina. Hún hefði síðan háttað og farið upp í rúm í nærbuxum og hlýrabol. Þar kvaðst kærandi hafa steinsofnað en vaknað við að ákærði lá ofan á sér að hafa við hana samfarir. Kvaðst kærandi þá hafa spurt hann: „Hver gaf þér leyfi ?“. Kærandi sagði að ákærði hefði strax farið af sér en hún mundi ekki hvort hún ýtti honum eða sagði honum að hætta. Kærandi kvaðst síðan hafa beðið ákærða að fara út úr herberginu en við því hefði hann ekki orðið. Hún sagðist þá hafa farið í nærbuxurnar, tekið sængina og farið fram. Þessu næst sagði kærandi að hún hefði farið fram í stofu og legið í sófa þegar ákærði hefði komið og sagt að hann hefði ekki gert neitt rangt. Einnig sagði kærandi að ákærði hefði sagt að hann hefði aldrei gert neitt slíkt nema með sínu samþykki. Kærandi kveðst ekki hafa svarað þessu neinu. Ákærði hefði síðan sagt henni að fara aftur inn í herbergið en kærandi kvaðst ekki hafa orðið við þeim tilmælum. Ákærði hefði þá tekið sængina og farið inn í herbergið. Kærandi sagðist hafa brugðist við þessu með að fara á eftir ákærða og öskra eitthvað að honum. Við þetta hefði ákærði farið út úr herberginu en komið aftur inn í það til að sækja úlpu sína. Kærandi kvaðst hafa dvalið áfram í íbúðinni fram að hádegi en þá hringt í A vinkonu sína sem hefði ætlað að senda B að sækja sig. Um þetta leyti hefði H húsráðandi komið inn til hennar í herbergið en þau ekkert rætt saman. B og annar strákur með honum hefðu síðan komið að sækja hana og kvaðst kærandi hafa farið með þeim þangað sem A hafði dvalið um nóttina. Á leiðinni sagði kærandi að B hefði spurt sig hvort ekki væri allt í lagi. Fyrir utan húsið þar sem A hafði dvalið sagðist kærandi hafa kastað upp og sagt vinkonu sinni frá atburðum næturinnar. Þær hefðu síðan farið ásamt B að fá sér að borða og þar hefði hún einnig sagt honum frá þessu. Aðspurð sagði kærandi að ákærði hefði ekki verið að reyna við sig í samkvæminu áður en hún fór að sofa, enda hefði ekkert slíkt verið þeirra á milli. Einnig var frásögn ákærða borin undir kæranda og sagði hún hana ranga. Loks sagði kærandi útilokað að ákærði hefði mátt ætla að hann hefði samræði við sig með hennar samþykki. Um afleiðingar atburðarins sagði kærandi að hann hefði haft áhrif á skólagöngu sína. Einnig ætti hún erfitt með að vera innan um fólk, hún fengi grátköst og hefði átt erfitt með svefn. Þá hefði atburðurinn ýft upp gömul sár hjá kæranda. IV. Vitnið, C, bar fyrir dómi að hefði farið á dansleikinn á Hótel [...] með unnustu sinni, G, og fleira fólki. Eftir ballið sagði vitnið að unnusta sín hefði farið á undan í samkvæmið að [...] en vitnið kvaðst hafa komið þangað með ákærða. Vitnið kvaðst hafa tekið eftir kæranda hálf liggjandi í sófa í samkvæminu við það að sofna. Hefði hún verið mjög drukkin og kvaðst vitnið hafa farið með kæranda og þurft að styðja hana inn í herbergi þar sem hún hefði lagst í rúm sem búið hafði verið um fyrir hana. Vitnið sagðist síðan hafa slökkt og lokað herberginu og ekki vita hvort kærandi hefði farið úr fötunum. Um 15 til 20 mínútum eftir þetta kvaðst vitnið hafa farið úr samkvæminu. Aðspurt sagðist vitnið hvorki hafa séð til samskipta ákærða og kæranda á ballinu né í samkvæminu. Einnig sagðist vitnið hafa verið búið að neyta áfengis en þó hefði það ekki verið mjög ölvað og myndi atburði í grófum dráttum. Vitnið, H, greindi frá því fyrir dómi að í samkvæminu á heimili vitnisins hefði kærandi beðið um gistingu. Kvaðst vitnið hafa útbúið herbergi fyrir kæranda og þangað hefði hún farið til að sofa. Um ástand kæranda sagði vitnið að það hefði verið í lagi en hún hefði verið eitthvað ölvuð. Aðspurt sagðist vitnið halda að kærandi hefði farið ein inn í herbergið. Þá sagðist vitnið ekki hafa tekið eftir samskiptum milli ákærða og kæranda. Um morguninn kvaðst vitnið hafa farið inn í herbergið til kæranda en lítið hefði farið þeirra á milli. Kvaðst vitnið ekki hafa tekið eftir neinu sérstöku en kærandi hefði þó verið eitthvað þögul. Vitnið, G, gaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa verið í samkvæminu að [...]. Vitnið sagðist að mestu hafa verið í eldhúsi íbúðarinnar og rétt litið fram í stofu. Kvaðst vitnið hafa tekið eftir því að kærandi var ölvuð og að sofna. Kærasti vitnisins, C, hefði síðan komið og sagt vitninu að hann hefði fylgt kæranda inn í herbergi. Vitnið kvaðst hafa haldið áfram að skemmta sér í samkvæminu en gestirnir hefðu tínst úr því hver af öðrum þar til vitnið, ákærði og E voru eftir að ræða saman. Ákærða og E hefði síðan orðið sundurorða og hún farið. Vitnið sagðist þá hafa farið inn í herbergi þar sem F var en ákærði hefði sagt að hann ætlaði inn í herbergi til kæranda í þeim tilgangi að sofa hjá vinkonu sinni. Eftir að nokkur tími var liðinn sagðist vitnið hafa heyrt umgang og læti án þess að greina orðaskil. Ákærði hefði því næst komið inn í herbergið til vitnisins og sagt að hann væri að fara en vitnið taldi að æðibunugangur hefði verið á honum. Vitnið sagðist hafa kallað á eftir ákærða og beðið hann að bíða eftir sér til að þau yrðu samferða. Kvaðst vitnið hafa farið út úr íbúðinni á eftir ákærða og þá hefði hann sagt við sig að núna mætti hann vænta þess að verða sakaður um kynferðislega áreitni eða eitthvað í þá veru. Hann hefði gert það sem hann væri vanur, farið úr fötunum og upp í rúm til kæranda. Vitnið sagðist hafa gengið áleiðis með ákærða en þegar leiðir skildu hefði hann sagt að það sem hann ætti eftir að gera væri að sofa hjá vitninu. Um ástand sitt sagði vitnið að það hefði verið undir áhrifum áfengis en myndi þó eftir öllu. F var ekki leiddur fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann gaf hins vegar skýrslu hjá lögreglu 30. maí 2005 og sagðist ekkert muna eftir samskiptum við G þegar komið var fram undir morgun, enda hefði hann sofnað vegna áfengisneyslu og verið mjög ölvaður. Vitnið, E, sagði fyrir dómi að hún hefði verið í samkvæminu en myndi óljóst eftir atburðum. Kom fram hjá vitninu að kærandi hefði setið í sófa verulega ölvuð. Þar hefði einnig verið ákærði að reyna við kæranda sem hefði lítið viljað með hann hafa. Vitnið kvaðst síðan hafa verið inni í eldhúsi að ræða við ákærða og G en hafa farið eftir að ákærði sagði eitthvað sem vitninu sárnaði. Vitnið, A, kom fyrir dóm og sagðist hafa farið á dansleikinn og í samkvæmið að [...]. Eftir að hafa verið nokkra stund í samkvæminu sagðist hún hafa tekið eftir því að kærandi hefði verið orðinn þreytt. A kvaðst síðan hafa farið út úr íbúðinni til að spjalla við vin sinn og þegar hún kom inn aftur hefði hún hvergi séð kæranda og farið að leita hennar. Vitnið kvaðst hafa fundið kæranda inni í herbergi þar sem hún hefði verið að hátta sig. Vitnið kvaðst þá hafa spurt hvort kærandi vildi ekki koma með sér þangað sem þær voru búnar að verða sér úti um gistingu en því hefði kærandi neitað og sagt að hún væri búin að fá leyfi til að sofa í herberginu um nóttina. Við það kvaðst vitnið hafa lokað hurðinni og farið á brott með vini sínum, D, og gist hjá honum um nóttina. Daginn eftir kvaðst vitnið hafa farið í hús á [...] og þangað hefði kærandi komið. Hún hefði lítið sagt en fyrir utan húsið kvaðst vitnið hafa tekið eftir að kæranda leið mjög illa. Þar hefði hún kastað upp og síðan sagt sér frá hvað sig hefði hent um nóttina. Einnig sagði vitnið að kærandi hefði greint B frá atburðum. Aðspurt kannaðist vitnið við að hafa sagt við kæranda um nóttina að sér litist ekki á ákærða sem reynt hefði við sig í samkvæminu. Einnig sagði vitið að kærandi hefði ekki verið mjög drukkin en þreytt. Vitnið sjálft kvaðst einnig ekki hafa verið mikið drukkið en undir áhrifum. Þá kvaðst vitnið ekki muna eftir að það hefði beðið ákærða að skila til kæranda að vitnið væri farið úr samkvæminu. Vitnið, D, kom fyrir dóm og kvaðst hafa verið á dansleiknum á Hótel [...]. Eftir ballið kvaðst vitnið hafa farið heim til sín en skipst á SMS-skilaboðum við A. Vitnið sagðist síðan hafa farið í samkvæmið á [...] og dvalið þar í klukkustund en þá farið heim með A. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa séð kæranda í samkvæminu. Einnig sagðist vitnið ekki muna eftir því að A hefði minnst á kæranda þegar þau fóru. Vitnið, B, bar fyrir dómi að hann hefði farið á dansleikinn á Hótel [...] og þar hefði hann séð ákærða og kæranda dansa saman. Vitnið kvaðst síðan hafa farið í samkvæmið á [...] en stoppað stutt við eða í 10-15 mínútur. Í samkvæminu kvaðst vitnið hafa tekið eftir ákærða og kæranda sitjandi í sófa en ekki séð frekar til þeirra. Um ástand kæranda sagði vitnið að hún hefði verið ölvuð en ekki dauðadrukkin. Daginn eftir um hádegisbilið sagði vitnið að A hefði haft samband símleiðis og beðið sig að sækja kæranda. Þegar út var komið kvaðst vitnið hafa tekið eftir að kærandi var ekki eins og hún á að sér að vera. Nánar lýsti vitnið þessu þannig að kærandi hefði verið fámál og einkennileg. Kvaðst vitnið hafa spurt hana hvort eitthvað amaði að en hún engu svarað. Eftir að hafa sótt kæranda sagði vitnið að þau hefðu farið í hús á [...] og þar hefði kærandi hitt A. Þau hefðu síðan farið að fá sér að borða á veitingaskálanum [...]. Vitnið sagði að sér hefði verið sagt frá því hvað hent hafi kæranda en vitnið var ekki klárt á því hvort kærandi sjálf greindi frá þessu eða A. V. Í ákæru hefur misritast að ætlað brot hafi verið framið að [...] en ekki í húsi nr. [...] við sömu götu. Með vísan til 1. mgr. 117. gr. laga um meðferð opinberra mála, nr. 19/1991, stendur þetta ekki í vegi þess að málið verði dæmt að efni til, enda hefur vörn ekki verið áfátt af þessum sökum. Ákærði hefur fyrir dómi og hjá lögreglu staðfastlega neitað sakargiftum. Fyrir dómi hefur ákærði lýst atburðum þannig að kærandi hafi verið orðin þreytt og farið inn í herbergi þar sem þau voru í samkvæmi að [...] eftir að hafa verið á dansleik. Eftir um það bil 30 til 40 mínútur hafi ákærði farið inn til hennar í herbergið að flytja henni skilaboð frá vinkonu hennar, A, þess efnis að hún væri farin úr samkvæminu. Kærandi hafi verið vakandi og þau farið að ræða saman og síðan hafi eitt leitt af öðru þar til þau voru í samförum. Þá skyndilega hafi kærandi frosið og sagt: „Farðu af“. Hún hafi því næst horft á sig og sagt: „Þú ert ekki sá“. Aðspurður taldi ákærði að kæranda hefði ekki getað dulist að það var hann sem kom inn í herbergið. Við yfirheyrslu hjá lögreglu sagði ákærði hins vegar að kærandi hefði skyndilega hætt í miðjum samförum, ýtt honum af sér og sagst ekki geta þetta. Fyrir dómi og hjá lögreglu hefur kærandi borið að hún hafi hitt ákærði á dansleik og þar hafi hann fært í tal við sig að þau tvö færu heim til ákærða. Því hafi hún neitað eða engu svarað en þau síðan hist í samkvæminu að [...]. Þar hafi þreyta sótt á kæranda sem var ölvuð og hafi hún hálf sofnað í sófa. Hún hafi síðan að höfðu samráði við húsráðanda lagt sig inni í herbergi og sofnað. Þar hafi hún síðan vaknað við það að ákærði var að hafa við hana samfarir. Hún hafi þá spurt ákærða: „Hver gaf þér leyfi ?“ og ýtt honum af sér eða sagt honum að hætta. Í framburði sínum hefur kærandi verið stöðug og lýst atburðum skilmerkilega og hefur ekkert komið fram sem fer í bága við framburð hennar nema frásögn ákærða. Hjá ákærða hefur komið fram að hann og kærandi hafi verið að kyssast þegar þau dönsuðu saman fyrr um kvöldið á dansleiknum á Hótel [...]. Einnig hefur ákærði greint frá því að kærandi hafi hallað höfði að honum í samkvæminu. Þetta kannast kærandi ekki við og um þetta hafa vitnið ekki getað borið ef frá er talin E sem sagði að ákærði hefði verið að reyna við kæranda sem hefði lítið viljað með hann hafa. Frásögn ákærða um að með honum og kæranda hafi verið einhver samdráttur fær því ekki stoð í framburði vitna. Fyrir dómi sagði ákærði að kærandi hefði sagt við sig í samkvæminu að hún væri þreytt. Framburður kæranda og vitna er einnig á þá leið að þreyta hafi sótt að kæranda. Um ástand kæranda kom fram hjá vitninu G að kærandi hefði verið ölvuð og að sofna. Einnig sagði vitnið E að kærandi hefði setið í sófa verulega ölvuð. Þá sagði vitnið C að kærandi hefði verið mikið drukkin og hálf liggjandi í sófa og við það að sofna. Kvaðst vitnið síðan hafa stutt kæranda inn í herbergi þar sem búið hafði verið um fyrir hana. Kom einnig fram í vætti H að hann hefði útbúið herbergið fyrir kæranda þar sem hún fór að sofa. Að virtum framburði þessara vitna hefur verið leitt í ljós að kærandi var ölvuð og svefn sótti á hana þegar hún lagðist til hvílu seint um nótt í rúmi sem búið hafði verið um fyrir hana. Ákærði hefur fyrir dómi lýst því að nokkur tími hafi liðið frá því að kærandi fór inn í herbergi að sofa þar til hann fór inn til hennar. Ber ákærða og vitnunum G og E saman um að þau þrjú hafi verið að ræða saman en E horfið á brott. Einnig ber ákærða og G saman um að hún hafi þá farið inn í herbergi til F en ákærði inn í herbergið til kæranda. Á þeirri stundu var komið fram undir morgun og gestir í samkvæminu voru ýmist farnir eða gengnir til náða. Verður að telja ótrúverðugt að ákærði hafi á þeim tíma verið að færa kæranda skilaboð um að vinkona hennar, A, væri farin úr samkvæminu. Hefur A heldur ekki kannast við að hafa beðið ákærða að flytja henni slík skilaboð. Þá kemur þetta engan veginn heim og saman við framburð G, sem borið hefur að ákærði hafi sagt að hann væri að fara inn í herbergi til kæranda til sofa hjá vinkonu sinni. Einnig þykir lítt sennilegt í ljósi þess sem hér hefur verið rakið að ákærði hafi komið að kæranda vakandi og rætt við hana um stund og síðan haft við hana samfarir en þá hafi hún brugðist við eins og einhver annar ætti í hlut. Um viðbrögð kæranda er heldur ekki fullt samræmi í frásögn ákærða fyrir dómi og hjá lögreglu en þar sagði hann að kærandi hafi skyndilega hætt í miðjum samförum og sagst ekki geta þetta. Vitnið H hefur borið fyrir dómi að kærandi hafi verið þögul þegar hann fór inn í herbergi til hennar þegar liðið var fram á morguninn. Einnig hefur A borið að daginn eftir hafi kæranda liðið illa og hún skýrt frá atburðum næturinnar. Vitnið B hefur einnig borið að kærandi hafi verið fámál og einkennileg og honum verið greint frá atburðum næturinnar. Fær framburður kæranda að þessu leyti nokkra stoð í vætti þessara vitna um líðan kæranda í kjölfar samskipta hennar og ákærða. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er framburður kæranda í góðu samræmi við það sem komið hefur fram hjá vitnum en á hinn bóginn er frásögn ákærða um samskipti hans og kæranda ótrúverðug og fær ekki að neinu leiti stoð í öðru sem komið hefur fram í málinu. Ákærði fór einn inn í herbergi til kæranda er nokkru áður hafði gegnið til náða, þreytt og undir áhrifum áfengis. Ekki verður séð að ákærði hafi átt nokkurt erindi inn í herbergi til kæranda, en hún hafði ekki gefið honum neitt tilefni til þess, hvað þá gefið honum til kynna að hún vildi hafa við hann kynmök. Að öllu þessu gættu og með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið þykir ekki varhugavert gegn eindreginni neitun ákærða að slá því föstu að hann hafi notfært sér svefndrunga kæranda vegna þreytu og undanfarandi áfengisdrykkju til að koma fram vilja sínum. Þar sem ákærði hefur kannast við að hafa haft samfarir við kæranda er sannað að hann hafi framið það brot sem honum er gefið að sök og er brotið réttilega fært til refsilaga í ákæru. Ákærði var 24 ára að aldri þegar hann framdi brotið og hefur hreint sakavottorð. Hann hefur verið fundinn sekur um kynferðisbrot gegn brotaþola og engar refsilækkunarástæður eða málsbætur eru fyrir hendi. Að þessu gættu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í eitt ár og eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna að neinu leyti. VI. Brotaþoli hefur krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.000.000 króna auk dráttarvaxta frá 21. apríl 2005 til greiðsludags. Til stuðnings kröfunni vísar brotaþoli til þess að ákærði hafi freklega notfært sér aðstöðu sína til að hafa samræði við brotaþola án hennar vitundar þegar hún svaf ölvunarsvefni og gat ekki spornað við verknaðinum. Ákærði hefur verið fundinn sekur um þá háttsemi sem er grundvöllur bótakröfunnar og er fallist á bótaábyrgð með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta er litið til verknaðarins og hvaða áhrif hann hefur haft á líðan brotaþola sem hefur þurft að leita sér sérfræðiaðstoðar. Að þessu gættu þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 700.000 krónur. Ber krafan vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá því brotið var framið til 15. október 2005 en þá var mánuður liðinn frá því ákærða var kynnt krafan við þingfestingu málsins, sbr. 9. gr. sömu laga. Frá þeim degi til greiðsludags ber krafan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 28/2001. Mál þetta dæma Benedikt Bogason, héraðsdómari, og meðdómsmennirnir Símon Sigvaldason, héraðsdómari, og Kristinn Halldórsson, settur héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Guðbjörn Árni Konráðsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði brotaþola, X, 700.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðbætur, nr. 38/2001, frá 21. apríl 2005 til 15. október sama ár og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, samtals 572.633 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Inga Tryggvasonar, héraðsdómslögmanns, 311.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur, héraðsdómslögmanns, 199.200 krónur.
|
Mál nr. 204/2016
|
Kærumál Aðfarargerð Eignarnám
|
L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. R ehf., Ó og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að nánar greind landsréttindi í óskiptu landi jarðarinnarHeiðarland Vogajarða á Vatnsleysuströnd yrðu tekin úr vörslum varnaraðila meðbeinni aðfarargerð og fengin sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin tilgreina. Þá krefst hann kærumálskostnaðarVarnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að aðfararbeiðni sóknaraðila fullnægi þeim skilyrðum,sem gerð eru til forms slíkrar beiðni í 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 78. gr.laga nr. 90/1989.Eins og greinir í úrskurðinum gerirsóknaraðili kröfu um að sér verði fengin umráð áðurgreindra landsréttinda meðbeinni aðfarargerð á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24.febrúar 2014 þar sem sóknaraðila var heimilað með vísan til raforkulaga nr.65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu, svonefndrarSuðurnesjalínu, um óskipt land jarðarinnar Heiðarland Vogajarða sem er í eiguvarnaraðila. Er krafa sóknaraðila jafnframt byggð á úrskurði matsnefndareignarnámsbóta 30. júlí 2015 um hæfilegar bætur fyrir eignarréttindin til handavarnaraðilum. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989verða þau réttindi gerðarbeiðanda, sem hann tjáir sig eiga, að vera svo ljós aðsönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður eftir 83. gr.laganna. Þótt svo sé fyrir mælt í 60. gr. stjórnarskrárinnar, að enginn getikomið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms,hafa varnaraðilar fært fyrir því rök, sem ekki verður augljóslega vísað á bug,að heimild sóknaraðila til eignarnáms þess, sem hér um ræðir, fái ekki staðistað lögum og borið þann ágreining undir dómstóla. Héraðsdómur í því máli varkveðinn upp 30. júní 2015 og hefur málinu verið áfrýjað til Hæstaréttar þar semfyrirhugað er að flytja það 20. apríl 2016. Sökum þess að heimild sóknaraðilatil eignarnáms er sem fyrr segir ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnardómstóla um lögmæti hennar er að vænta innan skamms verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Landsnet hf., greiði varnaraðilum, Reykjaprenti ehf., ÓlafiÞór Jónssyni og Sigríði Jónsdóttur, 150.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016.Málþetta, sem barst dóminum 10. nóvember 2015, var tekið til úrskurðar 18. febrúar2016. Gerðarbeiðandi er Landsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Gerðarþolar eruReykjaprent ehf., Síðumúla 14, Reykjavík, Sigríður Jónsdóttir, Hvassaleiti 56,Reykjavík, og Ólafur Þór Jónsson, Sléttuvegi 31, Reykjavík. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þærað eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslumgerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 6,957 hektarar lands gerðarþola íóskiptu landi Heiðarlands Vogajarða á Vatnsleysuströnd, landnr. 206748, semgerðarbeiðanda var heimilað að taka eignarnámi með eignarnámsákvörðun iðnaðar-og viðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir 4.463 metra langt og 46metra breitt háspennulínubelti, samtals 476 metra langa og 6 metra breiðavegslóða, 13 burðarmöstur og 1 hornmastur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali3. Gerðarþolar krefjast þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðandaverði hafnað. Verði fallist á beiðni gerðarbeiðanda krefjast gerðarþolar þessað kveðið verði á um að málskot til Hæstaréttar fresti aðfarargerð á hendurþeim þar til endanlegur dómur réttarins gengur. Þá gera gerðarþolar kröfu ummálskostnað. I.Málsatvikeru þau að með beiðni 20. febrúar 2013 fór gerðarbeiðandi þess á leit viðatvinnuvega- og nýsköpunarráðherra að gerðarbeiðanda yrði heimilað að takaeignarnámi tiltekin réttindi í óskiptu landi jarðarinnar Heiðarland Vogajarða áVatnsleysuströnd, í þágu hluta Suðurnesjalínu 2, á grundvelli 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Um er að ræða háspennulínu sem fyrirhugað er að reisamilli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Meðákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 var gerðarbeiðandaheimilað að „framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu(Suðurnesjalínu 2) á landi undir 4.463 metra langt og tæplega 46 metra breittháspennulínubelti, samtals 476 metra langa og 6 metra breiða vegslóða, 13burðarmöstur og 1 hornmastur, samanber yfirlitskort af jörðinni HeiðarlandVogajarða í fylgiskjali 1 við framlagða eignarnámsbeiðni, dags. 20. febrúar2013. Eignarnámið er heimilað til ótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf.“ Íþessu skyni skyldi kvöð verða þinglýst á jörðina. Með henni fylgdi að óheimiltværi að koma fyrir mannvirkjum á 46 metra breiðu belti undir og við línuna.Einnig var Landsneti heimilað að leggja 476 metra langan vegslóða aðlínunni. Í kjölfar ákvörðunar ráðherra fórgerðarbeiðandi þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að meta til fjárendurgjald það sem gerðarbeiðandi skyldi greiða gerðarþolum fyrir hin eignarnumdulandsréttindi, sbr. 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Í úrskurði30. júlí 2015 í máli nr. 8/2014 var það mat nefndarinnar að hæfilegar bæturværu 45.628.180 kr., auk málskostnaðar. II.Íaðfararbeiðni segir að gerðarbeiðandi geri kröfu um að eftirgreindireignarhlutir gerðarþola verði afhentir honum:Nafngerðarþola: Samtals ha:Reykjaprentehf. 4,897SigríðurJónsdóttir 1,030ÓlafurÞór Jónsson 1,030Gerðarbeiðandibyggir á því að samkvæmt 13. gr. laga nr. 11/1973 um eignarnám geti eignarnemi,þegar mat liggur fyrir, tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslumatsfjárhæðar og kostnaðar af mati. Með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda 18. ágúst2015 til lögmanns gerðarþola hafi verið óskað eftir upplýsingum umreikningsnúmer vegna greiðslu eignarnámsbóta og kostnaðar. Í bréfi lögmannsgerðarþola 25. ágúst 2015 hafi komið fram að gerðarþolar myndu ekki veitagerðarbeiðanda umráð hins eignarnumda lands nema þar til bærir aðilar heimiliðuaðför, sbr. 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Afstaðagerðarþola sé sú að afhenda ekki hið eignarnumda land fyrr en niðurstaða liggifyrir í dómsmáli sem gerðarþolar hafa höfðað á hendur gerðarbeiðanda umógildingu eignarnámsákvörðunar ráðherra. Með dómi 30. júní 2015 hafi héraðsdómurhafnað kröfum gerðarþola um ógildingu eignarnámsins. Dóminum hafi verið áfrýjaðtil Hæstaréttar en það fresti á engan hátt réttaráhrifum eignarnámsins.Gerðarbeiðandi þurfi að fá hið eignarnumda land sem fyrst, enda hafi hannfengið útgefið framkvæmdaleyfi í öllum sveitarfélögum á línuleiðinni. Gerðarbeiðandi kveðst hafagreitt bætur inn á geymslureikning samkvæmt heimild í lögum nr. 9/1978, en í 1.gr. laganna segir að hver sá sem eigi að inna af hendi peningagreiðslu en fáiekki greitt kröfueiganda vegna aðstæðna eða atvika sem kröfueigandi beri ábyrgðá geti fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að greiða skuldina ágeymslureikning í viðskiptabanka eða sparisjóði. Gerðarbeiðandi byggir á því aðenginn ágreiningur sé um það að lögformleg heimild gerðarbeiðanda liggi fyrir.Afstaða gerðarþola sé engu að síður sú að andlagið verði ekki afhentgerðarbeiðanda nema með beinni aðfarargerð. Gerðarbeiðanda sé því nauðugur einnsá kostur að krefjast úrskurðar um að umrædd réttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslu gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Ekki verði séð aðneinar varnir geti komið sem hindri rétt gerðarbeiðanda. III.Gerðarþolar byggja á því í greinargerð sinni að hvorki form- néefnisskilyrði fyrir aðfararbeiðninni séu uppfyllt. Um skort á formskilyrðumvísa gerðarþolar til 10. gr. laga nr. 90/1989um aðför, þar sem m.a. séu fyrirmælium að í aðfararbeiðni skuli koma fram, svoekki verði um villst, við hverja heimild hún styðst. Í aðfararbeiðni sé hvergiað finna tilvísun til þeirra lagaheimilda sem gerðarbeiðandi styður beiðni sínavið. Ekki sé að finna eina einustu tilvísun til laga um aðför. Gerðarþolar eigiþví mjög örðugt með að setja fram varnir sínar. Telja gerðarþolar hafið yfirvafa að aðfararbeiðni málsins fullnægi ekki skilyrðum 10. gr. laga um aðför,sbr. og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar afþessari ástæðu beri að hafna beiðni gerðarbeiðanda. Gerðarþolar byggi jafnframt á því að framsetning kröfugerðargerðarbeiðanda uppfylli ekki áskilnað 72. gr. aðfararlaga, sbr. 1. mgr. 78. gr.laganna. Af ákvæðunum leiði að krafa gerðarbeiðanda um beina aðför verði aðvera í þeim búningi að þess sé krafist að „sýslumaður“ taki umráð afgerðarþolum, enda standi ekki heimild í tilvitnuðum ákvæðum til annars. Krafagerðarbeiðanda sé hins vegar á þá leið að krafist er dómsúrskurðar um aðtiltekin landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþolaog fengin gerðarbeiðanda, án þess að tilgreint sé hverjum eigi að felaframkvæmd aðfararbeiðninnar. Slík krafa uppfylli sýnilega ekki fyrirmælid-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991, þar sem mælt sé fyrir um skýrleika krafna. Með vísan til framangreinds telja gerðarþolar ljóst aðstórkostlegir formgallar séu á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda og gerðarþolum sé ómögulegt að verjast málatilbúnaði gerðarbeiðanda ogundirbúa efnislegar varnir. Framsetningaðfararbeiðninnar fullnægi auk þess ekki réttarfarskröfumeinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. d- og f-lið 1. mgr.80 gr. laga um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 84. gr. aðfararlaga. Telja gerðarþolar að af þessum sökum verði ekki hjá þvíkomist að hafna beiðni gerðarbeiðanda í heild sinni á grundvelli 1. mgr. 10.gr., 13. gr. og 78. gr. aðfararlaga. Að öðrum kosti gefist gerðarþolum ekkisanngjarn kostur á að verjast beiðninni. Gerðarþolar telja að hvað sem formgöllum líði sé ekki unnt aðfallast á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda á meðan verulegur vafi leiki á umlagagrundvöll þeirrar framkvæmdar er liggi beiðninni að baki. Gerðarþolar vísatil þess að þeir hafi skotið eftirfarandi ágreiningsefnum er varða framkvæmdinatil dómstóla: 1) Dómum HéraðsdómsReykjavíkur frá 30. júní 2015 í málum nr. E-2012/2014, E-2073/2014, E-2624/2014og E-2625/2014, um lögmæti ákvarðanaatvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um eignarnám ájörðum gerðarþola, hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnum 7. ágúst2015, sbr. mál nr. 511/2015, 512/2015, 513/2015 og 541/2015. Gagnaöflun málsinsí Hæstarétti sé lokið og bíði málið munnlegs málflutnings. 2) Dómi HéraðsdómsReykjavíkur frá 21. október 2015 í máli nr. E-1051/2014 um lögmæti ákvörðunarOrkustofnunar frá 5. desember 2013 hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar meðáfrýjunarstefnu 30. nóvember 2015, sbr. mál 706/2015. Ákvörðunin varðileyfisveitingu Orkustofnunar til handa gerðarbeiðanda til að reisa og rekaSuðurnesjalínu 2. Gerðarþoli hafi skilað Hæstarétti greinargerð sinni 13.janúar sl. 3) Ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veitagerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 hafi veriðborin undir Héraðsdóm Reykjaness með réttarstefnu, dags. 3. nóvember 2015. Fallisthafi verið á að málið sæti flýtimeðferð á grundvelli 1. mgr. 123. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Auk framangreindra mála séu rekin mál ástjórnsýslustigi fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála um lögmætiútgefinna framkvæmdaleyfa í Hafnarfjarðarbæ, Sveitarfélaginu Vogum,Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ, bæði af hálfu gerðarþola og annarra hagsmunaðila.Að mati gerðarþola er ótækt aðgerðarbeiðanda verði veitt umráð lands meðan dómstólar og úrskurðarnefndir hafatil umfjöllunar lögmæti eignarnáms, framkvæmdaleyfis og ákvörðunarOrkustofnunar. Gerðarþolarsegja að mál þessi varði öll kjarnaatriði eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnarum almenningsþörf og meðalhóf. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar og1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, sé eignarrétturinn friðhelgur. Gerðarþolar telja framangreindarákvarðanir haldnar verulegum form- og efnisannmarka og óhjákvæmilegt sé aðfella þær úr gildi. Af þessum sökum sé afar brýnt að fá úrlausn dómstóla um þaðhvort umrædd framkvæmd, sem skerði eignarréttindi gerðarþola, hafi sætt lögmætuundirbúningsferli og hvíli á lögmætum grunni. Það hljóti að vera réttur þeirraað fá niðurstöðu um slíkt áður en gerðarbeiðandi fái umráð og hefjist handa viðóafturkræfar framkvæmdir á eignarlandi gerðarþola. Sú staða gæti komið upp aðdómstólar myndu komast að þeirri niðurstöðu að framangreindar ákvarðanir séureistar á ólögmætum grundvelli en að óafturkræft jarðrask væri þá þegaryfirstaðið á landi gerðarþola. Þábyggja gerðarþolar á því að skilvirkur aðgangur að dómstólum og réttur tilraunhæfrar endurskoðunar á úrskurðum stjórnvalda njóti einnigstjórnarskrárverndar og verndar mannréttindasáttmálans, sbr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálans. Gerðarþolar eigi rétt áþví að fá úrlausn dómstóla um lögmæti framangreindra ákvarðana. Að öðrum kosti verði að engu gerð þauréttindi gerðarþola að geta leitað til dómstóla til þess að fá skorið úr umlögmæti íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana sem að þeim beinast. Ekki sé heldurútilokað að í áðurnefndum dómsmálum muni dómendur vilja ganga á vettvang tilþess að skoða aðstæður. Mikilvægt sé að vettvangsgöngur fari fram áður enóafturkræf spjöll séu unnin á landinu. Auk þessa fáistekki séð að það myndi vera gerðarbeiðanda íþyngjandi að þurfa að bíðaniðurstöðu dómstóla og stjórnvalda um framangreind álitaefni. Í þessu sambandi bendir gerðarþoli á aðundirbúningur að lagningu Suðurnesjalínu 2 hafi staðið yfir í langan tíma, eðaallt frá árinu 2007. Álit Skipulagsstofnunar vegna framkvæmdarinnar hafi legiðfyrir í september 2009, en gerðarbeiðandi hafi þó ekki hafið samningaviðræðurvið gerðarþola fyrr en á árinu 2011. Seint á árinu 2012 og snemma árs 2013 hafigerðarbeiðandi sótt um leyfi til Orkustofnunar og heimild til eignarnáms.Athafnir gerðarbeiðanda sjálfs bendi því ekki til að nauðsyn standi til þess aðhann fái umráð landsins nokkrum vikum eða mánuðum áður en dómstólar komast aðniðurstöðu um lögmæti áformanna. Samkvæmt framanrituðu telja gerðarþolar það íandstöðu við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglurstjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar að veita gerðarbeiðanda umráð landsins. Afþeim sökum sé óhjákvæmilegt annað en að synja aðfararbeiðninni með vísan tilþess að varhugavert sé að hún fari fram í skilningi 3. mgr. 83. gr.aðfararlaga.Um lagarök vísa gerðarþolar til 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1.gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Þá vísast, eftir því sem við á, til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför og laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa gerðarþola um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. IV. Í máli þessu byggja gerðarþolará því að ekki séu fyrir hendi formskilyrði til að fallast á kröfugerðarbeiðanda. Í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda kemur skýrt fram hvers erkrafist með aðfarargerð og fullnægir kröfugerð gerðarbeiðanda formskilyrðum 1.mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í aðfararbeiðninni er um heimild tilaðfarargerðar vísað til sérreglu 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms, sem kveður á um heimild til að beita beinni aðfarargerð, og íkröfugerð gerðarbeiðanda kemur skýrt fram að krafist er „beinnaraðfarargerðar“. Að þessu virtu og þar sem gerðarþolar virðast ekki hafa átt ívandræðum með að taka til varna í málinu leiðir sá annmarki á aðfararbeiðnigerðarbeiðanda að vísa ekki til ákvæða í lögum nr. 90/1989 ekki til þess aðkröfu gerðarbeiðanda verði hafnað. Samkvæmt1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verður krafa gerðarbeiðanda að vera svo ljósað hægt sé að sanna réttindi hans með þeim gögnum sem verður aflað samkvæmt 83.gr. laganna, þ.e. með sýnilegum sönnunargögnum. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið aðgerðin nái fram að ganga. Þannig veldur vafi um réttmæti kröfu gerðarbeiðandaþví að synja ber um aðför. Gerðarbeiðandireisir kröfu sína á ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 24. febrúar2014, þar sem heimilað var að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínuá landi gerðarþola, og úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 8/2014þar sem metnar voru bætur til gerðarþola. Ágreiningur er um téða ákvörðunráðherra. Einnig er ágreiningur um lögmæti ákvörðunar Orkustofnunar frá 5.desember 2013 til handa gerðarbeiðanda til að reisa og reka Suðurnesjalínu 2 ogeinnig um ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veitagerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar línunnar. Úr þessum ágreiningiverður ekki leyst í aðfararmáli þessu. Að mati dómsins er að svo stödduvarhugavert að fallast á kröfu gerðarbeiðanda, sem myndi hafa í för með séróafturkræf umhverfisáhrif, meðan ekki hefur verið endanlega leyst úr ágreiningium framangreindar ákvarðanir fyrir dómstólum. Af þessu, ásamt e-lið 1. mgr.114. gr. laga nr. 91/1991, leiðir að ekki er ástæða til að fjalla um þærmálsástæður sem teflt var fram af hálfu gerðarþola við munnlegan flutningmálsins til viðbótar því sem fram kemur í greinargerð þeirra, um að krafagerðarbeiðanda gangi mun lengra en leiða má af ákvörðun ráðherra frá 24.febrúar 2014 og að krafa gerðarbeiðanda sé ekki í samræmi við meginreglur umsérstaka sameign. Samkvæmtframansögðu er kröfu gerðarbeiðanda um aðför hafnað. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr.84. gr. laga nr. 90/1989, verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþolamálskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að vinna lögmannsgerðarþola í þessu máli nýtist jafnframt ímálum nr. A-351/2015, A-352/2015 og A-353/2015. Er málskostnaðurhæfilega ákveðinn 65.000 krónur til hvers gerðarþola um sig. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda,Landsnets hf., um að eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 6,957hektarar lands gerðarþola í óskiptu landi Heiðarlands Vogajarða áVatnsleysuströnd, landnr. 206748, sem gerðarbeiðanda var heimilað að takaeignarnámi með eignarnámsákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 24.febrúar 2014, undir 4.463 metra langt og 46 metra breitt háspennulínubelti,samtals 476 metra langa og 6 metra breiða vegslóða, 13 burðarmöstur og 1hornmastur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali 3. Gerðarbeiðandi greiðigerðarþolum, Reykjaprenti hf., Sigríði Ólafsdóttur og Ólafi Þór Jónssyni,hverjum um sig 65.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 793/2016
|
Kærumál Vanhæfi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu A, um að héraðsdómarinn Á viki sæti í tengslum við kröfu rannsóknarnefndar Alþingis um að A gæfi skýrslu fyrir dómi, var hafnað. Byggði A aðallega á því að Á væri vanhæfur til að fara með málið þar sem hann og skipaður stjórnandi rannsóknar á vegum nefndarinnar störfuðu báðir sem héraðsdómarar við sama dómstól. Í dómi Hæstaréttar var vísað í dóm réttarins í máli nr. 487/2002 þar sem fram kom að héraðsdómari yrði aldrei stöðu sinnar vegna vanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varðaði persónu, störf eða hagsmuni annars héraðsdómara og helgaðist það af meginreglunni um sjálfstæði dómara, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998. Þá hafði A að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl milli rannsakandans og Á væru með þeim hætti að með réttu væri unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og HelgiI. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. nóvember 2016, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um aðÁsmundur Helgason héraðsdómari víki sæti í tengslum við kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðili gefi skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 umrannsóknarnefndir. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verðitekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar 8.nóvember 2002 í máli nr. 487/2002 verður héraðsdómari aldrei stöðu sinnar vegnavanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varði persónu, störfeða hagsmuni annars héraðsdómara. Helgast það af meginreglunni um sjálfstæðidómara sem fram kemur í 1. mgr. 24 gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, um aðdómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum og leysi þau af hendi á eigin ábyrgð, envið úrlausn máls fara þeir eingöngu eftir lögum og lúta þar aldrei boðvaldiannarra. Þá hefur varnaraðili að öðru leyti ekki sýnt fram á að tengsl milli héraðsdómaransog skipaðs stjórnanda rannsóknar samkvæmt ályktun Alþingis 2. júní 2016 séu meðþeim hætti að með réttu sé unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa, sbr. g.lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur, en kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2016. KjartanBjarni Björgvinsson hefur krafist þess fyrir hönd rannsóknarnefndar Alþingis aðA, kt. [...], verði gert að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr.laga nr. 68/2011, um rannsóknarefndir. Í kröfusóknaraðila kemur fram að Alþingi hafi ályktað 2. júní 2016 að fram færirannsókn á þátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA íkaupum á 45,8% eignarhlut ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Forseti hafiskipað Kjartan Bjarna Björgvinsson til að stýra ofangreindri rannsókn 16. júlísl. en hann er skipaður héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur. Í kröfunnikemur fram að hann hafi boðað vitnið, A, ásamt öðrum þeim sem krafa sóknaraðilalýtur að, 11. nóvember sl. til skýrslutöku á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011, en vitnið sé fyrrverandi framkvæmdastjóri [...]. Í bréfi til vitnisinshafi verið upplýst að þar sem rannsóknarnefnd þeirri sem komið var á fót meðályktun Alþingis 2. júní sl. hefði ekki verið falið að veita álit sitt á þvíhvort til staðar kynnu að vera lögfræðileg atriði sem gætu varpað ljósi á hvorttilefni væri til þess að þar til bær stjórnvöld könnuðu grundvöll ábyrgðareinstaklinga eða lögaðila, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011, teldi nefndinað ákvæði 1. málsliðar 1. mgr. 10. gr. sömu laga ættu ekki við um réttarstöðuvitnisins fyrir nefndinni. Því erlýst í kröfunni að vegna nánar tilgreindra viðbragða vitnisins teljirannsóknarnefndin að vitnið hafi ekki orðið við ósk rannsóknarnefndar umskýrslutöku fyrir nefndinni, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011. Því óskarsóknaraðili eftir því að hann verði kvaddur fyrir dóm til skýrslutöku og til aðsvara spurningum nefndarinnar. Í kröfuvitnisins um að dómari víki sæti í málinu er vísað til g-liðar 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Almennt hafi verið litið svo á að þegardómari eigi aðild að dómsmáli verði allir dómarar við sama dómstól að víkjasæti á grundvelli vanhæfis, sbr. fyrrgreint ákvæði sakamálalaga. Fordæmi úrréttarframkvæmd styðji þá ályktun. Lítur vitnið svo á að leggja verði stöðuKjartans að jöfnu við að hann sé aðili að þessu máli. Niðurstaða Málþetta er rekið á grundvelli sérlaga nr. 68/2011, um rannsóknarnefndir. Einungiser óskað atbeina dómara til að vitnið gefi skýrslu fyrir dómi um þau atvik semrannsóknin, sem Alþingi hefur ályktað að fram skuli fara, beinist að, þar semsóknaraðili telur að skilyrðum 2. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga sé fullnægt.Dómara er einungis ætlað að stýra þeirri skýrslutöku en kemur ekki aðrannsókninni að öðru leyti. Kjartan Bjarni Björgvinsson er skipaðurhéraðsdómari við sama dómstól og undirritaður héraðsdómari. Honum hefur veriðfalið af forseta Alþingis á grundvelli laga nr. 68/2011 að stýra umræddrirannsókn. Hann á hins vegar enga hagsmuni tengda niðurstöðu þeirrar rannsóknar.Að teknu tilliti til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómara aðekki séu fyrir hendi atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess að dragaóhlutdrægni undirritaðs dómara með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laganr. 88/2008. Kröfu vitnisins um að dómarinn víki sæti er því hafnað.ÚRSKURÐARORÐ: Hafnaðer kröfu vitnisins, A, um að dómarinn, Ásmundur Helgason, víki sæti í málinu.
|
Mál nr. 20/2018
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem máli D á hendur L hf. var vísað frá Landsrétti sökum þess að kæra barst ekki fyrr en að liðnum kærufresti.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, KarlAxelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 10. september 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 29. ágúst 2018 þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Kæruheimild er í 5.mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar,en til vara að úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2018 „verðiendurskoðaður og uppboðið verði lýst ógilt eins og allar þær afleiðingar ogaðgerðir sem á eftir fylgdu. Að kröfur Landsbankans sé hafnað í heild sinni þarsem kröfurnar eru fyrndar. Að skulda kröfur Landsbankans ef þær eru til, verðiskuldajafnað með reikningum Pelkó ehf. sem voru í vörslu Landsbankans, sembankinn skilaði ekki, og leiddi til gjaldþrots á því sama. Að viðurkennaskaðabætur, og tjón eins og vátryggingafélagsskuldbinding. Eða gera dóminnógildan samkvæmt lög 151/2010 gr. 2/mgr.e (XIV) sem breyta lögum 38/2001 kaflaXIV (mál eins og þetta verður að vera lokið 16. júní 2018).“Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Landsréttar 29.ágúst 2018.Landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, ÁsmundurHelgason og Ragnheiður Harðardóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru7. ágúst 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9.sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2018, ímálinu nr. A-44/2018, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðiliyrði með beinni aðfarargerð borin út úr fasteign varnaraðila að Miklubraut 90 íReykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, um aðför.2. Varnaraðili hefur ekki látið máliðtil sín taka fyrir Landsrétti.Niðurstaða 3. Í 84. gr. laga nr. 90/1989 er að finna ákvæði ummálskot úrskurða sem kveðnir eru upp samkvæmt lögunum. Í lokamálslið 4. mgr.greinarinnar segir að um kærufresti, kæruna sjálfa og meðferð hennar í héraðiog fyrir Landsrétti gildi sömu reglur og um kæru í almennu einkamáli. 4. Samkvæmt endurriti úr þingbók HéraðsdómsReykjavíkur var sótt þing af hálfu málsaðila við uppkvaðningu hins kærðaúrskurðar 26. júní 2018. Er kæra barst héraðsdómi 7. ágúst 2018 var því liðinntveggja vikna kærufrestur samkvæmt 1. mgr. 144. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Verður málinu því vísað frá Landsrétti. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti.
|
Mál nr. 273/1999
|
Kærumál Gerðardómur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Án tillits til nánara efnis ákvæðis í samningi málsaðila um að bera ætti ágreiningsefni þeirra undir gerðardóm var talið að héraðsdómara hefði ekki verið rétt að vísa máli frá dómi, en hvorugur aðila hafði gert kröfu um frávísun málsins af þessum sökum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 11. júní 1999, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma verður ekki vísað frá dómi máli, sem höfðað hefur verið fyrir almennum dómstóli um ágreiningsefni, sem á undir gerðardóm samkvæmt gildum gerðarsamningi, nema krafa sé gerð um það. Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili ekki kröfu um frávísun, heldur krafðist sýknu af kröfum sóknaraðila. Án tillits til nánara efnis ákvæðis í samningi aðilanna um að bera ætti ágreiningsefni þeirra undir gerðardóm var héraðsdómara samkvæmt þessu ekki rétt að vísa málinu frá dómi án kröfu. Af þessum sökum verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Stefnandi þessa máls er Eðvarð Sigmar Hallgrímsson, byggingameistari, kt. 220148-2549, Heimatúni 1 Bessastaðahreppi. Stefnt er Hjördísi Benediktsdóttur, húsmóður, kt. 150630-3719, Eyri Svínadal Hvalfjarðarstrandarhreppi. Málið var höfðað með áritun lögmanns stefndu á stefnu 25. nóvember 1998 og þingfest 15. desember sama ár. Það var tekið til úrskurðar að lokinni aðalmeðferð 27. maí sl. Dómkröfur stefnanda eru þessar: I. Að lóðarleigusamningur frá 25. nóvember 1990 milli stefnanda og stefndu um leigu stefnanda á sumarbústaðarlóð nr. 33 í Eyrarskógi í Svínadal, Eyrarhreppi [Svo í stefnu. Á að vera Hvalfjarðarstrandarhreppi. Innskot dómara], Borgarfjarðarsýslu, verði felldur úr gildi. Verði ekki fallist á að ofangreindur samningur verði felldur úr gildi með dómi, gerir stefnandi þá dómkröfu, að lóðarleigusamningnum milli stefnanda og stefndu frá 25. nóvember 1990 verði rift með dómi. II. Í báðum tilvikum gerir stefnandi þá dómkröfu að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda 1.705.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. III. Stefnandi krefst málkostnaðar að skaðlausu, þar sem tekið verði tillit til þess að hann er ekki virðisaukaskattskyldur. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst hún verulegrar lækkunar á skaðabótakröfum stefnanda. Í báðum tilvikum krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt gjaldskrá Lögmanna Mörkinni 1 sf. og skv. fram lögðu málskostnaðaryfirliti. Þess er krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Um atvik máls. Um atvik er þetta upplýst af málskjölum og skýrslum aðilja: Árið 1985 er stefnandi búsettur á Skagaströnd. Hann kvaðst þá hafa farið að leita sér að lóð „sunnanlands” til trjáræktar og útivistar. Hann hefði tekið í það góðan tíma. Haustið 1989 kvaðst hann hafa séð auglýsingu í DV, þar sem auglýst var til sölu lóð í Eyrarskógi. Hann hringdi í uppgefið símanúmer og talaði við mann að nafni Svavar Ottósson, sem sagði honum hvar lóðin væri. Stefnda upplýsti fyrir dóminum að á undan stefnanda hefðu tvenn hjón haft lóð nr. 33 í Eyrarskógi á leigu. Annar karlanna hefði verið Svavar Ottósson. Hinn 9. desember 1989 undirrita stefnandi og nefndur Svavar Ottósson handskrifað skjal, fram lagt í dóminum, sem ber yfirskriftina Yfirlýsing. Þar er þetta skráð: „Við undirritaðir höfum ákveðið að gera með okkur samning um kaup á sumarbústaðarlandi nr. 33 í Eyrarskógi. Seljandi lofar að selja og kaupandi lofar að kaupa. Kaupverð er ákveðið 450.000.- kr. Gengið verður frá kaupunum eigi síðar en 22. des. 1989.“ Upplýst er að stefnandi greiddi Svavari nefnda fjárhæð, kr. 450.000. Sagði stefnandi fyrir dómi að hann hefði greitt þá fjárhæð fyrir lóð, sökkla og teikningar af húsi. Ekki varð af því að stefnandi og Svavar Ottósson gerðu formlegan kaupsamning, en það varð að ráði milli aðilja þessa máls að þau gerðu með sér leigusamning um nefnda lóð nr. 33. Lóðarleigusamningur aðilja er undirritaður 25. nóvember 1990. Aðiljum ber saman um að það hafi verið gert á Eyri í Svínadal. Vottar að undirskrift, dagsetningu og fjárræði aðilja voru makar þeirra, Jón Eggertsson, eiginmaður stefndu, og Helga Guðmundsdóttir, eiginkona stefnanda. Samningurinn er í 19 greinum. Í fyrstu gr. segir að leigusali (stefnda) leigi leigutaka (stefnanda) lóð undir sumarbústað, merkta nr. 33 í Eyrarskógi, samkvæmt deiliskipulagi Magnúsar H. Ólafssonar arkitekts, dags. 4. maí 1988, ásamt áorðnum breytingum í júlí 1988. Skipulag þetta ásamt texta teljist vera hluti af samningnum. Í 2. gr. samningsins segir að leigutíminn sé 25 ár frá dagsetningu samnings, en framlengist þá sjálfkrafa um eitt ár í senn, sé honum ekki sagt upp af samningsaðiljum með minnst sex mánaða fyrirvara. Í 5. gr. segir að leigutaki greiði árlegt leigugjald fyrir lóðina, og er gjalddagi ákveðinn 15. apríl ár hvert. Árgjaldið skal vera kr. 14.100 og breytist í hlutfalli við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar frá grunnvísitölu, sem í samningnum er 108,7 stig. Í 8. gr. samningsins segir að leigusali beri „ekki ábyrgð á spjöllum eða skemmdum, sem sumarbústaðurinn eða önnur mannvirki á lóðinni kunna að verða fyrir, svo sem af völdum manna og dýra, náttúruhamfara o.fl.“ Í 9. gr. segir að leigutaka sé heimilt að gróðursetja tré á lóðinni. Í 10. gr. er kveðið á um að leigutaki hafi rétt til að láta leggja raflínu að sumarbústaðnum á sinn kostnað, og í 15. gr. segir að leigusali skuli leggja grófíborinn veg og vatnslögn að lóðarmörkum og girða sumarbústaðasvæðið. Í þeirri grein er einnig ákvæði um að vegna kostnaðar leigusala við þessar framkvæmdir skuli leigutaki greiða ákveðið stofngjald samkv. samkomulagi aðilja. 18. grein lóðarleigusamningsins hljóðar svo: „Verði ágreiningur milli leigusala og leigutaka um túlkun samnings þessa eða fylgiskjala hans, og náist ekki samkomulag, skal leggja ágreininginn í úrskurð gerðardóms, sem skipaður verði þremur mönnum, einum tilnefndum af leigusala, öðrum tilnefndum af leigutaka og oddamanni tilnefndum af sýslumanni Mýra- og Borgarfjarðarsýslu.“ Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði byggt sumarbústað sinn á árunum 1990-1991, og í stefnu segir að það hafi verið gert eftir teikningu arkitekts. Undir bústaðinn hafi verið settar „hefðbundnar undirstöður“ og fyllingar. Stefnandi hafi látið gera rotþró og leggja frárennslislagnir. Lagt hafi verið rafmagn í bústaðinn og hann að öllu leyti fullgerður. Stefnandi hafi gróðursett fjölmargar trjáplöntur á lóðinni og látið gera rúmgott bílastæði og stíg að bústaðnum. Þá segir í stefnu að stefnandi telji lóðina fallegan stað að sumarlagi. Í raun sé hún skjólgóður hvammur. Hann hafi reist bústaðinn nánast á miðri lóð. Við vettvangsgöngu mældist dómarunum fjarlægð grunns bústaðar upp frá vegi við lóðarmörk 19 skref. Í stefnu segir að stefnandi hafi alltaf hugsað sér að nota bústaðinn sem heilsársbústað. Snemma hafi þó komið í ljós að erfitt hafi verið að nota hann að vetrarlagi. Hann hafi æði oft þurft að láta moka burt snjó, svo að komast mætti að bústaðnum. Þetta hafi þó gengið stórvandræðalaust þangað til kom fram á veturinn 1994/1995. Þá hafi svo mikill snjór lagst á bústaðinn, að hann hafi farið á kaf. Stefnandi hafi þá látið moka af húsinu til að fyrirbyggja skemmdir, eftir því sem tök voru á. Hann hafi þó ekki haft undan snjókomu, og svo hafi farið að bústaðurinn hafi látið undan og verið metinn ónýtur. Upplýst er í málinu, m.a. með skýrslu stefnanda fyrir dómi, að hann hafði tryggt bústaðinn fyrir tjóni að völdum snjóþunga. Eftir þeim upplýsingum sem fyrir liggja verður að telja að húsið hafi skemmst í mars 1995. Var tjónið metið altjón af tryggingarfélagi stefnanda. Stefnandi lét síðan húsið af hendi við fólk sem flutti það norður í Eyjafjörð og reisti það þar. Kvaðst hann ekki hafa fengið greiðslu fyrir, en þeir sem eignuðust húsið hefðu séð um að taka það af grunni og flytja það. Í stefnu segir að eftir veturinn 1994/1995 hafi stefnandi gert sér ljóst að lóðin nr. 33 væri með öllu óbyggingarhæf. Hann hafi einnig heyrt frá því sagt að hvammur sá, sem lóðin nær yfir, hafi í sveitinni verið nefndur „Hvítiblettur“, sökum þess að snjó leysti þar ekki fyrr en seint á hverju vori. Hinn 16. júní 1995 hafi stefnandi ritað byggingarnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps bréf og óskað eftir mati á því hvort lóðin nr. 33 væri byggingarhæf. Samkv. fram lögðum bréfum byggingafulltrúa og oddvita hreppsins til stefnenda, dags. 30. júní og 13. desember 1995, fjallaði byggingarnefnd um erindi stefnanda 28 júní, og var afgreiðsla hennar þannig skv. bréfi byggingafulltrúa: „Eftir að hafa farið á staðinn komst byggingarnefnd að þessari niðurstöðu. Nefndin mælir ekki með því að lóð no. 33 verði nýtt sem byggingarlóð fyrir sumarhús, lóð nr. 32 sé byggingarhæf en staðsetning hússins á lóðinni sé óheppileg.“ Í bréfi hreppsnefndar kemur fram að hún staðfesti samþykkt bygginga- og skipulagsnefndar á fundi 2. nóvember 1995. Með bréfi dags. 25. september 1996 heimilaði byggingafulltrúi að sumarhúsið að Eyrarskógi 33 yrði flutt burt af lóðinni. Svo sem sjá má af samþykkt bygginganefndar fjallaði hún um tvær lóðir, nr. 32 og 33. Leigjandi lóðar nr. 32, Vilhjálmur Guðmundsson, kærði ákvörðun byggingarnefndar til Umhverfisráðuneytisins. Krafðist hann þess að fá sömu málsmeðferð og leigutaki lóðar nr. 33, stefnandi þessa máls, og að ábyrgur aðili bætti honum lóðina ásamt framkvæmdum sem ekki yrðu fluttar af staðnum auk flutnings bústaðar síns á nýja lóð. Ráðuneytið leitaði m.a. umsagnar Skipulagsstjórnar ríkisins, og liggur hún frammi í málinu, á þessa leið: „Í byggingar og skipulagslögum og reglugerðum er ekki fjallað sérstaklega um byggingarhæfi lóða út frá snjóþyngslum. Byggingarnefnd rökstyður ekki niðurstöðu sína um byggingarhæfi lóðarinnar sem um er rætt, eða á hverju mismunandi byggingarhæfi lóðanna nr. 32 og 33 í Eyrarskógi byggi. Skipulagsstjórn ríkisins telur því ekki byggjandi á niðurstöðu byggingarnefndar um byggingarhæfi lóðanna, enda er hvorki lagagrundvöllur né annar rökstuðningur fyrir niðurstöðunni. Skipulagsstjórn ríkisins telur, að í deiluskipulagi verði m.a. að taka á og kanna snjóþyngsli á byggingarlóðum, þannig að ekki sé úthlutað lóðum, sem ekki eru fallnar til húsbygginga. Því beri út frá þeirri reynslu sem nú hefur fengist, m.a. af snjóþyngslum á umræddum lóðum, að taka til endurskoðunar deiliskipulag sumarbústaðahverfis í Eyrarskógi.“ Úrskurður Umhverfisráðuneytisins í kærumáli leigutaka lóðar nr. 32 er dagsettur 30. desember 1996. Hann féll þannig að krafa hans var ekki tekin til greina. Í forsendum úrskurðarins segir m.a., að líta verði svo á, „að ákvörðun bygginganefndar um að meta lóð nr. 33 óbyggingarhæfa hafi skort lagagrundvöll og er því ekki á henni byggjandi“. Í greinargerð stefndu er því haldið fram um málsatvik, að stefnda hafi, áður en hún samþykkti yfirtöku stefnanda á lóðinni nr. 33, vakið athygli hans á því að fleiri lóðir væru lausar til leigu, sem honum stæðu til boða. Henni hafi þó fljótlega orðið ljóst að lóðin nr. 33 hefði verið sú sem stefnandi vildi og að hann hefði gert upp hug sinn. Í greinargerðinni segir að stefnda minnist þess að hafa nefnt það við stefnanda að lóðin stæði á svonefndum „Hvítabletti“. Að því er stefnda best viti sé sú nafngift til komin af því að kjarr umlyki allan blettinn, og þannig skeri hann sig úr landslaginu, jafnvel úr nokkurri fjarlægð. Hún hafi ekki við kaupin leitt að því hugann að snjó kynni að festa á þessum bletti, fremur en öðum. Hún telur fullyrðingar stefnanda um óeðlileg snjóalög á lóðinni fjarstæðukenndar. Stefnda tekur fram að hún hafi ekki krafist stofngjalds af stefnanda. Fyrri leigutakar hafi staðið skil á því. Í greinargerð stefndu segir ennfremur að hún hafi vissu fyrir því, að hvorki hafi þak né útveggir bústaðar stefnanda gefið sig í fannferginu, heldur hafi hann skemmst með þeim hætti að tré dregarar undir honum hafi spennst upp. Orsök þess hafi vafalaust verið sá óvenjulegi byggingarmáti að dregararnir hafi náð út fyrir sjálfan bústaðinn og verönd hans verið smíðuð ofan á þá. Þegar snjór hafi safnast á veröndina, hafi dregararnir spennst upp. Stefnda kveðst líta svo á að lóðarleigusamningur aðilja sé í fullu gildi. Stefnandi hafi staðið í skilum með leigugreiðslur. Meira en 5 ár hafi verið liðin af leigutíma stefnanda, þegar skemmdirnar, sem lýst sé í stefnu, hafi átt að eiga sér stað. Þá hafi stefnandi aldrei kvartað yfir galla á lóðinni og ávallt staðið í skilum með árlegt leigugjald án þess að gera fyrirvara eða aðrar athugasemdir. Eftir að óánægja stefnanda hafi borist í tal við stefndu hafi hún margboðið honum aðra lóð á svæðinu í stað lóðar nr. 33. Upplýst er að stefnandi greiddi afgjald af lóðinni síðast 16. apríl 1998, kr. 29.885. Sundurliðun á fjárkröfu stefnanda. Í stefnu segir að stefnandi sundurliði tjón sitt þannig: Málsástæður og lagarök aðilja. Stefnandi byggir kröfur sína um ógildingu leigusamnings aðilja á því, að allar forsendur fyrir notkun lóðarinnar séu brostnar, og einnig á því að ósanngjarnt sé, miðað við það sem síðar hafi til komið, að stefnandi verði skuldbundinn samkv. samningnum. Kröfu sína um riftun byggir stefnandi á því að lóðin nr. 33 í Eyraskógi sé haldin verulegum galla. Hún sé ekki byggingarhæf; hluti hennar sé tíðum undir snjó fram undir mánaðarmótin júní/júlí. Hún hafi verið gölluð þegar samningur um hana milli aðilja komst á. Lóðin hafi ekki haft þá eiginleika sem stefnandi hafi áskilið og mátt búast við, „þar sem hann hafi verið að kaupa lóð undir sumarbústað“, eins og segir í stefnu. Ennfremur „hafi lóðin aukinheldur ekki haft þau verðmæti, sem slíkar lóðir eigi að hafa og aðrar lóðir í því hverfi, sem lóðin er í, hafi. Ljóst sé að stefnda hafi ábyrgst að lóðin væri byggingarhæf. Stefnda hafi vitað um þann galla sem lóðin var haldin. Verði fallist á riftun samningsins, skuldbindur stefnandi sig til að skila lóðinni til baka og aflýsa lóðarleigusamningnum. Stefnandi kveðst í stefnu byggja á því að ekki sé fyrir það girt að hann geti borið ágreining þessa máls undir dóm, þrátt fyrir ákvæði 18. gr. lóðarleigusamnings aðilja. Ágreiningurinn snerti ekki það efni sem tilgreint er í þeirri grein, sem einvörðungu lúti að framkvæmd samningsins. Ákvæði 18. greinar sé ekki bindandi um ágreining þessa máls, þar sem ekki sé um eiginlegan gerðarsamning að ræða og þau atriði, sem bera á undir gerðardóm, séu ekki nægilega afmörkuð í samningsákvæðinu. Um lagarök segir í stefnu að stefnandi styðji dómkröfur sínar við ógildingareglur samningaréttarins um brostnar forsendur og sanngirnismat 36. greinar [svo í stefnu. Á mjög líklega að vera 36. gr. samningalaga. Innskot dómara], reglu kröfuréttarins um brostnar forsendur og riftunarreglur kröfuréttarins. Verði fallist á ógildingu lóðarleigusamningsins eða riftun hans, byggir stefnandi fjárkröfu sína á reglum kröfuréttarins um vangildisbætur. Ennfremur segir í stefnu. „Stefnandi vísar dómkröfum sínum til grundvallar einnig til sakarreglunnar innan og utan samninga. Stefnandi vísar og til reglna leiguréttar og reglna um grunnleigusamninga.“ Í greinargerð stefndu segir að byggingarmáti bústaðar stefnanda hafi verið óvenjulegur og án þess að samþykktar burðarþolsteikningar hafi legið til grundvallar. Úr þessu, þegar stefnandi hafi látið flytja bústaðinn norður í land, verði vart leitt í ljós hver raunveruleg orsök meintra skemmda á honum hafi verið. Kröfu um sýknu af kröfu um ógildingu lóðarleigusamningsins segir stefnda byggða á því, að engar forsendur hafi brostið fyrir samningnum, sem leitt geti til ógildingar hans. Stefnda sjái heldur ekki að hvaða leyti samningurinn geti talist ósanngjarn. Að mati stefndu hafi það eitt gerst að sumarbústaður stefnanda hafi orðið fyrir skemmdum við afar sérstæðar vetraraðstæður, sem komið hafi landsmönnum flestum í opna skjöldu. Á þessu beri stefnda ekki ábyrgð. Hún leyfi sér að líta svo á að henni verði ekki kennt um þessar nátturuhamfarir eða tjón af þeirra völdum. Bendir hún í þessu sambandi á 8. gr. lóðarleigusamningsins. Krafa stefndu um sýknu af riftunar- og skaðabótakröfu er á því reist að umrædd lóð hafi ekki verið haldin neinu því sem talist geti galli, hvað þá að um verulegan galla hafi verið að ræða. Sök stefndu sé engin hvernig sem á það sé litið, og bendir stefnda í því sambandi á eftirfarandi: Stefnda hafi engar ábyrgðaryfirlýsingar gefið um snjóleysi og stefnandi hafi ekki áskilið sér slíka eiginleika. Stefnandi hljóti að hafa verið verið meðvitaður um að snjó gæti fest á lóðinni, eins og víða annars staðar í náttúrunni. Lóðin sé í sumarbústaðalandi samkvæmt deiliskipulagi, hönnuðu af arkitekt, samþykktu af skipulagsyfirvöldum. Skipulagið sé hluti af lóðarleigusamningnum, þar sem tekið sé fram að stefnandi hafi kynnt sér það og sætt sig við það að öllu leyti. Stefnandi hafi sjálfur valið umrædda lóð og hafi þegar verið búinn að semja við fyrri leigutaka, þegar lóðarleigusamningur aðilja var gerður. Landkostir blasi við þegar lóðin sé skoðuð. Stefnandi hafi borið almenna skoðunarskyldu, og þá skyldu verði að meta í því ljósi að hann sé byggingameistari og búi yfir sérþekkingu sem stefnda hafi ekki. Meira en 5 ár hafi verið liðin af leigutíma stefnanda, er þær skemmdir sem lýst er í stefnu, hafi átt að eiga sér stað. Á þessum tíma hafi stefnandi aldrei kvartað yfir galla á lóðinni eða óeðlilegum snjóþyngslum og ávallt staðið í skilum með árleg leigugjöld án þess að gera fyrirvara eða aðrar athugasemdir. Af því verði dregin sú ótvíræða ályktun að stefnandi hafi ávallt verið ánægður með lóðina og hún ekki verið búin öðrum landkostum en hann hafði gert ráð fyrir. Ef sú ályktun er röng, séu öll hugsanlega úrræði vegna þess fallin niður sökum tómlætis. Stefnda bendir á að mat á galla miðast við það tímamark, þegar afhending samkvæmt samningi fór fram, og á grundvelli þeirrar þekkingar sem þá var fyrir hendi. Stefnda mótmælir því að hún hafi beitt svikum eða leynt stefnanda einhverjum þeim upplýsingum sem máli skipta. Nafngift hafi ekkert að gera með hlutlegt mat á kostum eða göllum í lagalegri merkingu. Stefnda mótmælir sérstaklega skaðabótakröfu stefnanda af þeirri ástæðu að engir reikningar séu lagðir fram henni til stuðnings. Fjárhagstjón það sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir, sé með öllu ósannað. Stefnda hafi ekki fengið greitt stofngjald úr hendi stefnanda og hönnunarkostnað hafi stefnandi fengið bættan úr tryggingu, hafi stefnandi lagt úr í slíkan kostnað á annað borð. Um lagarök stefndu segir í greinargerð hennar að hún byggi sýknukröfur sínar á almennum reglum samninga-, skaðabóta- og kröfuréttar. Hún leggur áherslu á meginregluna um skuldbindingargildi samninga. Að því leyti sem málið snýst um sönnun, sönnunarbyrði og tilkynningarskyldu, minnir stefnda á almennar sönnunarreglur réttarfars og áhrif tómlætis í því sambandi, sbr. undirstöðurök 52. og 54. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og 21. og 22. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Mótmæli gegn dráttarvaxtakröfu byggjast á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkröfu sína styður stefnda við 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfuna um virðisaukaskatt af þóknun lögmanns segir hún vera skaðleysiskröfu, þar sem hun sé ekki virðisaukaskattskyld. Skýrslur fyrir dómi. Aðiljar gáfu skýrslu fyrir dómi, og Trausti Jónsson veðurfræðingur bar vitni. Til skýrslu stefnanda hefur verið vitnað nokkuð í málavaxtalýsingu hér að framan. Í skýrslu hans kom fram að eftir að hann hafði náð sambandi við Svavar Ottósson haustið 1989, þá hefði hann farið í Eyrarskóg í október til að skoða lóðina nr. 33. Hann sagði að sér hefði litist vel á hana, sér hefði virst landið skjólsælt og ákjósanlegt til þeirra hluta sem hann hefði hugsað sér. Eftir þá för hefði hann tilkynnt Svavari Ottóssyni að hann hefði mjög mikinn áhuga á lóðinni. Stefnandi kvaðst aftur hafa komið að skoða lóðina í byrjun desember þetta haust. Eftir það hefðu þeir Svavar komist að samkomulagi um hvað hann skyldi greiða fyrir lóðina og undirritað yfirlýsinguna, sem fyrr er lýst um vilja beggja til að gera kaupsamning. Þetta kvaðst stefnandi hafa gert vegna þess að hann hefði haft samband við stefndu og borið þetta mál undir hana. Hún hefði tjáð sér að þetta væri ein besta lóðin í skóginum og hún hefði jafnvel hugsað sér að láta hana ekki af hendi, heldur hafa hana fyrir sig og sína fjölskyldu. Stefnandi sagði að hann og stefnda hefðu orðið sammála um að gera leigusamning um lóðina, en hann hefði greitt fyrri lóðarleiguhöfum umsamið verð. Stefnandi sagðist hafa komið í Eyrarskóg í byrjun maí 1990 til að huga að framkvæmdum. Þá hefði verið töluverður snjór á lóðinni. Honum hefði ekki litist á þetta þangað til að hann ræddi málið við landeigendur. Þá hefði honum verið sagt að veturinn hefði verið óvenju snjóþungur; það kæmi stundum snjór í þessa lægð. Hann þyrfti ekki að hafa af þessu áhyggjur. Hann kvaðst hafa hafið framkvæmdir þarna í júníbyrjun, en snjór hefði verið á lóðinni eitthvað fram í júní. Bústaðinn hefði hann reist á árunum 1990-1991. Næstu vetur, 1991 og 1992, hefðu ekki verið mjög snjóþungir, en þó hefði verið snjór þarna í lægðinni fram í maílok. Hann kvaðst þá hafa verið farinn að sjá að sennilega væri þetta ekki svo slæmur staður vegna snjóa, og hann hefði farið að planta trjám í lóðina. Stefnandi kvaðst hafa hugsað sér að vera nokkuð mikið í sumarhúsinu, hann hefði byggt það sem heilsárshús; hann hefði ætlað sér að vera þarna mikið að vetrarlagi. Veturinn 1992-93, eða fyrr part ársins 1993, hefði verið verulegur snjór á lóðinni. Þá hefði hann þurft að moka snjó af veröndinni, og snjór hefði þá gengið upp á þakið. Snjórinn hefði verið fram í miðjan júní. Hann kvaðst hafa hugsað að um þetta þýddi ekki að fást, hann væri búinn að gera samning. Næsti vetur, 1993-94, hefði líka verið erfiður, verulega mikill snjór og langt fram á sumar. Þá kvaðst stefnandi hafa farið að átta sig á því að snjórinn þarna skriði nokkuð mikið fram, „þannig að hann felldi öll tré sem maður var að reyna að planta þarna, þau lögðust niður og brotnuðu.“ Hann hefði séð að lóðin var ekki nýtileg til trjáræktar, nema 10-15 m breitt belti fremst á lóðinn, þangað hefði snjórinn ekki náð að ráði. Stefnandi sagði að báða þessa vetur, 1992-93 og 1993-94, hefði hann mokað snjó ofan af húsinu. Veturinn 1993 hefði næsti bústaður við, á lóð nr. 32, farið á kaf, og þar hefði orðið snjóþungatjón. Sá bústaður hefði verið fremur lágreistur miðað við sinn, sem hefði verið háreistur með svefnlofti. Stefnandi sagði að veturinn 1994-95 hefði tekið steininn úr. Vetur hefði lagst snemma að og mikið snjóað, þó ekki meira en veturna næsta á undan, fyrr en í mars. Um mánaðamót febrúar/mars hefði gert gífurleg snjóalög, sem fært hefðu allt á kaf, bólakaf. Snjókoman hefði verið bæði ofankoma og skafrenningur. Skafhríð hefði verið mikil. Undir húsinu hefðu verið þrír dregarar. Þeir hefðu náð út fyrir húsið. Einn þeirra hefði brotnað, en hinir tveir svignað. Húsið hefði sligast meira eða minna. Stefnandi kvaðst áætla að snjóþykkt ofan á mæni hefði verið um fjórir metrar og að um 300 tonna snjóþungi hefði verið ofan á húsinu. Hann kvaðst hafa látið moka ofan af húsinu 13. mars. Þá hefði það ekki alveg verið farið á kaf. Síðar í þeim mánuði, að sig minnti 18. mars fremur en 19., hefði það farið endanlega á kaf. Stefnandi kvaðst hafa verið með snjóþungatryggingu á húsinu. Hann hefði fengið húsið sjálft að full greitt, tjónið hefði verið metið altjón. Hann kvaðst hafa gengið úr skugga um að hús reist á þessari lóð fengist ekki aftur tryggt snjóþungatryggingu. Í framhaldi af þessu hefði hann ritað bygginga- og skipulagsnefnd og spurt hvort hún teldi lóðina byggingarhæfa og síðan fengið leyfi til að flytja bústaðinn burt af lóðinni. (Sbr. málavaxtalýsingu hér að framan. Bréf stefnanda til bygginga- og skipulagsnefndar er dags. 28. ágúst 1996.) Stefnandi sagði að bústaðurinn hefði verið fluttur norður í Eyjafjörð. Til sín hefði komið fólk sem verið hefði í bústað skammt frá, og spurt hvort það gæti fengið húsið til að fjarlægja það og koma því í stand. Það fólk hefði greitt kostnað við flutninginn. Það hefði rætt þann möguleika að rétta húsið af með því að setja það á góðar og réttar undirstöður, hefðbundinn sökkul. Þá yrðu teknir undan dregararnir sem brotnuðu. Undir stefnanda var borið það sem í greinargerð stefndu segir, að bústaðurinn hefði verið reistur án þess að samþykktar burðarþolsteikningar hefðu legið til grundvallar. Stefnandi sagði að hann hefði keypt húsið með teikningum, og þær hefðu verið samþykktar. Fram kom hjá stefnanda að hann hafði kynnst miklum snjóalögum áður en hann reisti sumarhúsið á lóð nr. 33; hann hefði átt heima á Skagaströnd í 17 ár. Stefnda sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að lóð nr. 33 hefði verið leigð tvennum hjónum. Þegar stefnandi hefði komið til hennar og sagt henni að hann hefði keypt af þeim og beðið hana um að fá lóðina leigða, hefði hún verið fús til þess. Hún sagði aðspurð að stefnandi hefði ekki gert henni ljóst að hann ætlaði að nota bústað þarna sem heilsárshús. Ekki væri gert ráð fyrir að þarna væri íbúðabyggð, og ekki væru dæmi þess að leigjendur byggju þarna allt árið, en sumir kæmu oft. Stefnda var spurð hvort henni hefði verið kunnugt um óeðlileg snjóalög á lóð nr. 33. Hún kvað nei við, sagði að hún hefði engar kannanir gert á snjóalögum á þessari lóð fremur en öðrum. Magnús H. Ólafsson arkitekt hefði skipulagt sumarbústaðasvæðið fyrir hana og hún hefði lagt traust sitt á vinnu hans. Skipulagið hefði verið samþykkt af bygginganefnd, hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps, skipulagsstjórn ríkisins, jarðanefnd og líka Náttúrverndarráði. Nánar spurð sagði stefnda að ráðherra hefði staðfest skipulagið. Hún sagði að deiliskipulagið hefði ekki verið tekið til endurskoðunar. Stefnda sagði aðspurð að hún hefði nefnt við stefnanda að lóðin nr. 33 væri á svonefndum Hvítabletti. Hún var þá spurð hvernig sú nafngift væri til komin. Hún sagðist lítið vita um það. Hún hefði fengið þá skýringu að nafnið væri til komið af því að kjarr væri kringum blettinn. Hún kvaðst hafa flutt að Eyri árið 1975. Stefnda sagði að stefnandi hefði aldrei kvartað við sig yfir lóðinni fyrr en árið 1995. Stefnda var spurð hver hefði samið lóðarleigusamning aðilja. Hún sagðist hafa gert það, hún hefði tekið þetta upp úr öðrum samningum hingað og þangað. Hún hefði ekki látið lögmann fara yfir þennan samning. Stefnda kvaðst hafa boðið bæði stefnanda og leiguhafa lóðar nr. 32 aðra lóð, en þeir hefðu ekki viljað þiggja það. Trausti Jónsson veðurfræðingur bar vitni í máli þessu. Frammi liggur í málinu minnisblað hans til Umhverfisráðuneytisins í sambandi við kæru Vilhjálms Guðmundssonar til ráðuneytisins vegna lóðar nr. 32 í Eyrarskógi. Minnisblaðið er dagsett 6. mars 1996. Þar segir m.a.: „Snjóalögum við sumarbústaðinn er þannig háttað í árferði því sem ríkt hefur undarnfarin ár að telja má að þau rýri notagildi lóðarinnar. Snjór er greinilega mun meiri og þaulsetnari heldur en er á öðrum byggðum sumarbústaðalóðum jarðarinnar, eða undantekinni lóðinni næst vestan við umrædda lóð Vilhjálms, en þar er snjórinn jafnvel enn meiri.“ Lóðin sem hér er talað um næst vestan við lóð Vilhjálms er lóð nr. 33. Vitnið Trausti sagði að hann hefði farið í Eyrarskóg í desember 1995 að ósk Umhverfisráðuneytisins til að meta aðstæður á lóð nr. 32. Hann sagði að veturinn 1995 (1994-95) hefði verið snjóþungur, snjósöfnun hefði verið óvenjulega mikil. Þó hefði hann ekki verið alveg einstakur í sinni röð. Álíka mikil snjór hefði verið þarna nokkrum vetrum áður, hugsanlega bæði 1989 og 1990. Í mjög slæmu norðaustan veðri sem gert hefði 15.-17. mars 1995 hefði keyrt um þverbak. Það veður hefði þó sem slíkt ekki verið verra en búast mætti við á eins til þriggja ára fresti, en veður þetta hefði að sumu leyti verið óeðlilegt. Víða hefði orðið óvenjuleg snjósöfnun. Óvenjulega mikill snjór hefði verið til staðar þegar veður þetta gekk í garð. Bylurinn hefði orðið mjög slæmur, fyrst og fremst skafrenningur, en ofankoma líka. Vitnið var spurt með hve margra ára millibili mætti búast við svona veðri. Trausti svaraði að það hefði ekki verið reiknað út, en hann hefði skrifað dálítið um tíðni ofviðra og gert almennar athuganir. Sér sýndist að búast mætti við veðri af þessu tagi 5-10 sinnum á öld, þ.e. með 10-20 ára millibili, en veðrunum væri misdreift. Forsendur og niðurstöður. Að mati dómara er ekki unnt að skilja málatilbúnað stefnanda öðru vísi en svo að hann telji galla lóðarinnar eða forsendubrest í samningssambandi aðilja felast í því „að hluti lóðarinnar sé tíðum undir snjó, þar til fram undir mánaðamótin júní/júlí.“ Bæði krafa stefnanda um ógildingu á lóðarleigusamningi aðilja og riftunarkrafa hans byggjast þannig á þeirri ástæðu að lóðin nr. 33 í Eyrarskógi hafi reynst vera óbyggingarhæf vegna snjóalaga. Stefnda ber fyrir sig 8. gr. lóðarleigusamnings aðilja, en þar segir að leigusali beri ekki ábyrgð á spjöllum eða skemmdum, sem sumarbústaðurinn eða önnur mannvirki á lóðinni kunna að verða fyrir, svo sem af völdum manna og dýra, náttúruhamfara o. fl. Úrlausn ágreinings aðilja felst skv. þessu í túlkun á því hvort meint tjón stefnanda stafar af óvenjulegum veðuraðstæðum, sem réttnefndar væru náttúruhamfarir, eða viðvarandi eða nánast árvissum miklum snjóalögum á lóð nr. 33, sem hugsanlega yrðu metin sem galli á lóðinni, sem leitt gæti til ógildingar eða riftunar á samningi aðilja um hana. Með öðrum orðum veltur niðurstaða málsins á túlkun á 8. gr. lóðarleigusamningsins. Í 18. grein lóðarleigusamningsins eru ákvæði um það að slíkan ágreining skuli leggja í úrskurð gerðardóms, ef ekki næst samkomulag. Er kveðið á um hvernig sá gerðardómur skuli skipaður. Þar sem aðiljar málsins hafa um þetta samið á sakarefnið ekki undir dómstóla samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991, og ber að vísa því frá dómi án kröfu. Frávísunin tekur til krafna stefnanda um ógildingu og riftun lóðarleigusamningsins. Forsenda kröfu stefnanda um vangildisbætur er, að fallist verði á kröfu hans um ógildingu eða riftun. Þar sem það er ekki gert er ekki unnt að taka efnislega afstöðu til bótakröfunnar, og verður því málinu í heild vísað frá dómi án kröfu. Um málskostnað. Eftir úrslitum máls ber að dæma stefnanda til að dæma stefndu málskostnað, sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, og þykir dómara hann hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi, Eðvarð Sigmar Hallgrímsson, greiði stefndu 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 842/2015
|
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Meðdómsmaður Ómerking héraðsdóms
|
A krafðist skaðabóta úr ábyrgðartryggingu vegna tjóns sem hann varð fyrir í vinnu sinni þegar vinnupallur gaf sig og A féll niður með þeim afleiðingum að hann hlaut slæmt brot á fæti. Aðilar deildu meðal annars um það hvort slysið mætti rekja til bilunar eða vanbúnaðar í vinnupallinum og hvort A hefði sett vinnupallinn upp með réttum hætti. Talið var, eins og málið lá fyrir og án þess að fram hefði farið fullnægjandi rannsókn Vinnueftirlits og lögreglu, að héraðsdómara hefði verið ókleift að fjalla um málsástæður sem uppi voru hafðar um þennan þátt málsins á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagakunnáttu. Hefði því verið þörf á sérkunnáttu og héraðsdómara borið að kveðja til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandinn Tryggingamiðstöðin hf.skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2015. Hann krefst aðallega sýknu entil vara að áfrýjandinn A verði látinn bera tjón sitt sjálfur að veruleguleyti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti úr hendiáfrýjandans. Áfrýjandinn Aáfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 30. desember 2015 gagnvart stefndaVátryggingafélagi Íslands hf. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms aðöðru leyti en því að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úrábyrgðartryggingu B ehf., hjá stefnda, sameiginlega með ábyrgðartryggingu C hf.hjá áfrýjandanum Tryggingamiðstöðinni hf., vegna vinnuslyss 6. júní 2012. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt. StefndiVátryggingafélag Íslands hf. krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Tilvara krefst hann þess að bótaréttur áfrýjandans A verði aðeins viðurkenndur aðhluta og málskostnaðarákvörðun hins áfrýjaða dóms staðfest. Loks krefst hannmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem rakið er íhéraðsdómi varð áfrýjandinn A, þá starfsmaður B ehf., fyrir slysi 6. júní 2012 umborð í togaranum […] en áfrýjandinn vann þá að viðgerð á honum og notaði tilþess vinnupall í eigu útgerðar skipsins, C hf. Fyrir liggur að lögreglatilkynnti Vinnueftirliti ríkisins samdægurs um slysið.Áfrýjandinn A byggir á þvíað vinnuveitandi hans og C hf. beri sameiginlega ábyrgð á slysinu og afleiðingum þess en það megi fyrstog fremst rekja til bilunar eða vanbúnaðar í vinnupalli sem hann hafi notað viðverk sitt. Fyrir liggur að áfrýjandinn A setti sjálfur upp umræddan vinnupallog deila aðilar meðal annars um hvort hann hafi gert það með réttum hætti. Eins og málið liggur fyrir og án þess að fram hafifarið fullnægjandi rannsókn Vinnueftirlitsins og lögreglu var héraðsdómaraókleift að fjalla um málsástæður semuppi eru hafðar um þennan þátt málsins á grundvelli almennrar þekkingar ogmenntunar eða lagakunnáttu. Því var þörf á sérkunnáttu og bar héraðsdómara aðkveðja til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Þar sem héraðsdómari lét það ógert er óhjákvæmilegt að ómerkja hinnáfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar áný.Rétt er aðaðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Um gjafsóknarkostnað A fyrir Hæstarétti fer eins og ídómsorði greinir en gjafsóknarleyfi hans, útgefið 24. febrúar 2016, nær ekkitil áfrýjunar hans gagnvart stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar ogdómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður.GjafsóknarkostnaðurA fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 600.000krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 2015. I. Mál þetta var höfðað 19. nóvember2014 og dómtekið 9. september 2015. Stefnandier A, til heimilis að […], en stefndu eru Tryggingamiðstöðin hf., Síðumúla 24,Reykjavík, og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta in solidum úrábyrgðartryggingu B ehf., hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., ogábyrgðartryggingu C hf., hjá Tryggingamiðstöðinni hf., vegna vinnuslyss sem stefnandivarð fyrir þann 6. júní 2012. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi,Tryggingamiðstöðin hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en tilvara að stefnandi verði látinn bera hluta tjóns síns sjálfur að verulegu leyti.Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda,auk málskostnaðar, en til vara er þess krafist að bótaréttur stefnanda verðiaðeins viðurkenndur að hluta og málskostnaður felldur niður. II. Stefnandi var starfsmaður hjá Behf. þegar hann slasaðist á fæti þann 6. júní 2012 við vinnu að viðgerð áskipinu […] sem lá við bryggju í […]. Skipið er eigu útgerðarfélagsins C hf. […].Við vinnuna notaði stefnandi vinnupall í eigu C hf. Þegar stefnandi fór niðuraf vinnupallinum að lokinni vinnu sinni hrundi pallurinn. Féll stefnandi niðurmeð pallinum og hlaut slæmt brot á hægri fæti. Stefnandivar 59 ára á slysdegi, […] að mennt, og hafði starfað hjá B ehf. við almennarviðgerðir og […] í um 13 ár þegar slysið varð. Lögreglavar kvödd samdægurs á vettvang slyssins. Samkvæmt vettvangsskýrslulögreglunnar, sem dagsett er sama dag og slysið varð, þ.e. þann 6. júní 2012,skoðaði lögregla vinnupallinn og tók myndir af honum. Segir í vettvangsskýrslulögreglu að stefnandi hafi verið að vinna við breytingar á skipinu. Hann hafiverið á pallinum í einhvern tíma þegar hann færði sig til. Pallurinn hafi þáfallið saman og stefnandi fallið á gólfið. Segir í skýrslu lögreglu að við skoðun á pallinum þá er hann samsetturmeð 4 þverstífum 2 neðarlega og 2 ofarlega og einni skástífu. Læsing er á efrihluta skástífunnar og hefur hún losnað. Segir í skýrslunni að óskað hafiverið eftir starfsmanni frá Vinnueftirlitinu á vettvang. Samkvæmtskýrslu lögreglu, þann 28. ágúst 2012, lýsir stefnandi aðstæðum þannig að hannhafi verið við vinnu á pallinum í tvo og hálfan tíma. Að lokinni vinnu þegarstefnandi hafi verið á leið niður af pallinum hafi hann dottið í sundur. Kvaðsthann ekki vita hvers vegna pallurinn datt í sundur. Hann hafi sjálfur settpallinn saman og það hafi hann gert hundrað sinnum og kunni alveg á þetta.Þetta væri mjög einfalt. Behf. tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins um slysið þann 5. desember 2012. Segirm.a. í tilkynningu að vinnueftirlitið hafi verið kallað til þegar slysið varðen hafi fyrst neitað að koma þar sem slysið hafi orðið um borð í skipi. Segir ítilkynningunni að stefnandi hafi verið á vinnupalli í lest […]. Þegar hann hafifarið niður af pallinum hafi hann þurft að „smokra“ sér af honum og hafifestingar losnað, því þegar hann stígi niður á þrepin til að komast niður hafipallurinn hrunið. Hafi stefnandi dottið niður um 2,5-3 metra og pallurinn ofaná hann. Samkvæmtþví sem greinir í tölvuskeyti Vinnueftirlits ríkisins til lögmanns stefnanda,dags. 3. september 2015, fékk vinnueftirlitið tilkynningu um slysið sama dag ogþað gerðist. Segir þar að vinnueftirlitið hafi farið á slysstaðinn, en þegarþangað var komið hafi enginn verið á staðnum. Er tekið fram í tölvuskeytinu aðerfitt sé að rannsaka slys sem þetta án þess að ná sambandi við einhvern semþekki aðstæður vel og/eða hafi orðið vitni af slysinu. Því hafi verið tekinákvörðun um að ræða við vitni síðar og skoða lögregluskýrslu þegar hún lægifyrir. Eftirlitsmaður sem kom á staðinn tók ljósmyndir af vettvangi slyssinssem liggja fyrir í gögnum málsins. Meðal þeirra eru engar myndir afvinnupallinum. Stefnandigaf aðilaskýrslu fyrir dóminum. Einnig gáfu skýrslu fyrir dóminum þeir D,verkstjóri hjá B ehf. og E, fyrrverandi verkstjóri á vélaverkstæði C hf. Stefnandikvaðst fyrir dóminum ekki hafa fengið leiðbeiningar við uppsetninguvinnupallsins. Hann hafi ávallt sett þverstífurnar á láréttu böndin og þannighafi hann sett pallinn saman þegar slysið varð. Kvaðst hann hafa farið nokkrumsinnum upp og niður af pallinum áður en slysið varð. Geti hann ekki gert sérgrein fyrir hvers vegna pallurinn hafi hrunið. Þá sagðist hann fyrst hafa heyrtþað ári eftir að slysið varð að setja ætti þverstífurnar á lóðréttu stöngina,en ekki á þverstöngina eins og hann hefði ávallt sett palla saman. Tók hannfram að umræddur pallur hefði verið úr léttu áli sem auðvelt væri að setjasaman. Þá kvaðst hann oft hafa sett saman sambærilega vinnupalla. Þá kvaðsthann oft áður hafa unnið fyrir C hf. Dtók, m.a. fram að allur gangur væri á því hvernig menn settu vinnupalla saman.Sumir setji þverböndin í láréttu stöngina og aðrir í þá lóðréttu. Þá tók hannfram að pallar væru mismunandi að gerð og settir saman á mismunandi vegu. Ekvaðst hafa komið á vettvang skömmu eftir slysið og skoðað aðstæður. Hann telurað pallurinn hafi ekki verið rétt reistur af stefnanda. Eftir að hafa horft ápallinn sé það hans skoðun að pallurinn hafi ekki verið settur rétt saman ogeftir slysið væru pallar alltaf rétt upp settir. Þá taldi hann að ekki hefðiverið þörf á að leiðrétta stefnanda þar sem hann hefði haft mikla reynslu.Vitnið kvaðst hafa skoðað pallinn ásamt öryggisfulltrúa C hf. skömmu eftirslysið. Pallurinn hafi verið settur saman á láréttu bitana, en ekki þálóðréttu. Hann tók fram að haldið hefði verið áfram með verkið. Pallurinn hefðiverið reistur aftur, langstífur settar á réttan stað og pallurinn notaður. Þáværi pallurinn enn í notkun og hefði ekki fallið saman síðan. Það væri ekki séðað galli hefði verið í pallinum sjálfum. Allt hefði fylgt með þegar hann hefðiverið reistur aftur. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að slysið megirekja til vanrækslu og vanbúnaðar sem B ehf. og C hf. beri sameiginlegaskaðabótaábyrgð á. B ehf. hafi verið vinnuveitandi stefnanda og þannig boriðábyrgð á öryggi á vinnustað. C hf. hafi verið eigandi vinnupallsins og lagtstefnanda hann til við vinnuna. Það sé skylda vinnuveitanda að tryggja öruggtstarfsumhverfi fyrir starfsmenn sína, hvort sem starfsmenn séu að vinna fyrirvinnuveitanda á starfsstöð hans eða annars staðar, auk þess að útvega starfsmönnumfullnægjandi og örugg tæki til að vinna vinnuna. Bæði B ehf. og C hf. hafiborið að fylgja lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum og öryggisreglum, en þá skyldu hafi báðir vanrækt. Því beri þeirbótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefnandivísar til 13., 14., 37., 42. og 65. gr. a í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Hafi ofangreindir aðilar ekki gætt aðnefndum lagaákvæðum, enda brotið gegn skráðum hátternisreglum. Stefnandi vísareinnig til 8. gr. reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir ábyggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996, semmælir fyrir um að atvinnurekandi eða verktaki skuli við framkvæmd verks hverjusinni sjá til þess að skipulag á byggingarvinnustað sé fullnægjandi, sbr.einnig d-lið 3. tölul. sömu greinar. Þá vísar stefnandi til greinar 3.2. íreglum um röraverkpalla nr. 331/1989 þar sem segir að atvinnurekandi skuli sjátil þess að þeir sem noti verkpalla fái nauðsynlegar leiðbeiningar um notkunþeirra. Samkvæmt grein 4.1. í sömu reglum skuli aldrei taka verkpall í notkunfyrr en frá honum hafi verið gengið á fullnægjandi hátt. Enginn hluti íverkpalli megi geta losnað við notkun hans, sbr. grein 5.2. Stefnanditelur ljóst að orsök slyssins sé að rekja til þess að skrúfa eða læsing hafilosnað á vinnupallinum með þeim afleiðingum að pallurinn féll saman undirhonum. Þetta komi fram í lögregluskýrslu sem gerð hafi verið eftir slysið ogeinnig í tilkynningu vinnuveitanda stefnanda til Vinnueftirlitsins þann 5.desember 2012. Því sé ljóst að vinnupallurinn hafi ekki uppfyllt lögbundnaröryggiskröfur og að skyldum B ehf. og C hf. hafi ekki verið fullnægt. Stefnandivísar til þess sem fram kemur í lögregluskýrslu um að vinnupallurinn hafistaðið á trégrind sem hafi verið óstöðug og hreyfst ef þungi var settur ofan áhana. Slíkur aðbúnaður sé ófullnægjandi, sbr. grein 4.3.3. í viðauka meðreglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Í greindu ákvæði komi fram að tryggjaskuli að burðareiningar vinnupalls renni ekki til, með því að festa þær viðundirstöðuna eða með búnaði sem hindri að þær renni til eða á einhvern annanhátt með sömu áhrifum. Auk þess verði undirstöður og gólfeiningar að hafanægilegt burðarþol og að tryggja verði að vinnupallur sé stöðugur. Á þeimvanbúnaði beri B ehf. og C hf. ábyrgð. Stefnandi vísar til skyldna verkstjóra í21. og 23. gr. laga nr. 46/1980. Hafi áðurgreindir aðilar vanrækt að hafaverkstjóra á staðnum til að tryggja öryggi á vinnustað í samræmi við greindarreglur. Þá vísar stefnandi til 5. og 7. gr. reglugerðar nr. 367/2006, varðandiráðstafanir atvinnurekanda til að tryggja að tæki hæfi því verki sem verið séað vinna að og um upplýsingaskyldu varðandi notkun tækja. Stefnandi vísareinnig til 10. gr. sömu reglugerðar um skoðunarskyldu atvinnurekanda eftir aðtæki hafi fyrst verið sett upp. Stefnanditekur fram að kallað hafi verið eftir lögreglu þegar slysið átti sér stað og aðhún hafi mætt á slysstað. Vinnuveitandi hafi ekki tilkynnt slysið tilvinnueftirlitsins samdægurs eins og lög geri ráð fyrir og því hafi enginrannsókn farið fram á tildrögum þess og á því hvers vegna festingin losnaði eðagaf sig með þeim afleiðingum að pallurinn hrundi. Stefnandi vísar til 79. gr.laga nr. 46/1980 þar sem fram kemur að atvinnurekandi skuli án ástæðulausrartafar tilkynna til Vinnueftirlitsins slys þar sem starfsmaður verður óvinnufærí einn eða fleiri daga. Telur stefnandi að sinnuleysi gagnvart lögbundinnitilkynningarskyldu hafi komið í veg fyrir að Vinnueftirlit og lögregla könnuðutildrög slyssins. Beri stefndu hallann af þeim sönnunarskorti. 2. Helstumálsástæður og lagarök stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Sýknukrafa stefnda er í fyrstalagi byggð á aðildarskorti. Ekkert samningssamband hafi verið á milli stefnda ogÚtgerðarfélagsins C hf. og hafi félagið ekki borið vinnuveitandaábyrgð ástefnanda þegar hann vann verk sín. Bendir stefndi á að B ehf. hafi tekiðumrætt verk að sér fyrir útgerðarfyrirtækið C hf. og sinnt því verki semsjálfstæður verktaki. Stefnandi hafi verið starfsmaður þessa sjálfstæðaverktaka. Fram komi í lögregluskýrslu, dags. 28. ágúst 2012, sem tekin var afstefnanda þann sama dag, að verkstjóri og yfirmaður stefnanda hafi verið D,starfsmaður B ehf. Stefnandi hafi því sjálfur litið svo á að hann starfaðiundir verkstjórn B. Hafi vinnuveitanda hans borið að sjá honum fyrir öruggustarfsumhverfi. Þábendir stefndi á að tilkynningu til vinnueftirlitsins hafi verið fullnægt, sbr.það sem segir í lögregluskýrslu, dags. 6. júní 2012. Starfsmaður þess hafikomið á vettvang. Stefnditekur fram að ekkert sé komið fram sem bendi til þess að vinnuumhverfi áslysstað hafi ekki verið forsvaranlegt. Þá telur stefndi að slysið verði fyrstog fremst rakið til rangrar uppsetningar vinnupallsins. Stefnandi hafi einnunnið að uppsetningu hans. Stefndi telur að eignarhald á vinnupallinum skiptiengu máli í tengslum við mat á bótaskyldu í máli þessu. Það sem skipti máli séhvort pallurinn hafi verið forsvaranlegur og hvort hann hafi verið settur samaná réttan hátt. Samkvæmt gögnum málsins hafi pallurinn verið í fullkomnuástandi. Það sem hafi orsakað slysið hafi verið röng uppsetning hans og hannþví óstöðugri en annars hefði verið, sem stefnandi beri einn ábyrgð á. Hannberi því alla ábyrgð á eigin tjóni og beri því að sýkna stefnda af öllumkröfum. Varakrafastefnda um eigin sök stefnanda byggir á því að stefnandi hafi sjálfur sett uppvinnupallinn og það hafi hann í þessu tilviki gert með röngum hætti. Stefnandahafi borið að kanna styrkleika vinnupallsins áður en hann hóf störf á honum ogmeð því að gera það ekki hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Á því berihann einn ábyrgð og eigi hann að bera verulegan hluta tjónsins sjálfur.3. Helstumálsástæður og lagarök stefnda, Vátryggingarfélags Íslands hf. Krafa stefnda um sýknu er ífyrsta lagi byggð á því að B ehf. eigi enga sök á slysi stefnanda, þar sem Bhafi hvorki haft umráðarétt yfir þeim vinnustað sem slysið varð á, þ.e. um borðí togaranum […], né heldur verkstjórnarvald á staðnum. Það hafi verið í höndum eigandaog útgerðarmanns togarans. Þá átti B ehf. Ekki rörapallinn eða lét stefnandahann í té. Þannig hafi B ekki borið ábyrgð á vinnustaðnum og vinnuörygginu þarsem slysið varð eða tækjum og tólum sem þar voru notuð. Telur stefnandi þaðmeginreglu í íslenskum rétti að vinnuveitandi beri ekki bótaábyrgð á öðrumvinnustað en sínum eigin. Eigi staðhæfingar stefnanda um meint brot B ehf. átilvísuðum lögum og reglum um aðbúnað og öryggi á vinnustöðum, um rörapalla ogum notkun tækja sér því enga stoð. Þáhafi B ehf. ekki haft neitt verkstjórnarvald á umræddum vinnustað. Verkstjórnarvaldhafi verið í höndum C hf. Auk þess hafi engin þörf verið fyrir sérstaka eðaviðvarandi verkstjórn af hálfu verkstjóra við að setja saman rörapallinn, þegarlitið sé til fagþekkingar og starfsreynslu stefnanda og þess að um einfalt verkhafi verið að ræða. Stefndimótmælir því að vinnuveitandi hafi ekki tilkynnt slysið strax tilvinnueftirlitsins og að stefndi beri af þeim sökum ábyrgð á tjóni stefnanda. Séstaðhæfing þessi röng og bótaregla þar að lútandi ekki til í íslenskum rétti.Slysið var tilkynnt strax til vinnueftirlitsins eins og fram kemur ívettvangsskýrslu lögreglu og slysatilkynningu B ehf. Þátelur stefndi ósannað að slysið megi rekja til saknæmrar vinnuaðstöðu um borð ítogaranum, skorts á viðhaldi með búnaði og tækjum eða til bilunar eða galla írörapallinum, skorts á leiðbeiningum við uppsetningu, skorts á verkstjórn eðaskorts á áhættumati. Það eina sem liggi fyrir um orsök slyssins sé að skrúfaeða læsing á efri hluta skástífunnar hafi losnað, sbr. það sem fram kemur ílögregluskýrslu, og að pallurinn hafi hrunið af þeim ástæðum. Hvergi sé ískýrslum lögreglu minnst á bilun eða galla í pallinum eða búnaði hans. Telurstefndi að orsök slyss stefnanda sé ekki að rekja til annars en að skrúfa eðalæsing á efri hluta skáskífunnar hafi losnað og pallurinn þess vegna hrunið. Umþað hafi stefnandi hins vegar ekki við aðra að sakast en sjálfan sig. Stefnandihafi sett saman rörapallinn og staðið einn að því verki. Átti stefnandi í ljósireynslu og fagþekkingu sinnar að vita manna best, hvað þyrfti til að skrúfaneða læsingin losnaði ekki meðan hann væri að vinna á pallinum. B ehf. Og C hf.áttu ekki að þurfa að vaka yfir og leiðbeina stefnanda um þetta. Leiði þettaeinnig til sýknu stefnda. Varakrafastefnda sé byggð á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með þvíað búa ekki svo um hnútana að skrúfan eða festingin á skáskífunni gæti ekkilosnað, en það hafi verið mjög brýnt þar sem unnið hafi verið í mikilli hæð.Beri því að skerða rétt stefnanda til bóta verulega og viðurkenna aðeinsbótarétt að hluta, sbr. 1. mgr. 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993. Telurstefndi að skerða beri rétt stefnanda til bóta eigi minna en að hálfu, verðifallist á bótaskyldu. IV. NiðurstaðaFyrir liggur í máli þessu aðþegar stefnandi slasaðist á fæti þann 6. júní 2012 var hann starfsmaður hjá Behf. Stefnandi er […] að mennt og hafði unnið hjá B í um 13 ár þegar slysiðvarð. Hann var sendur til vinnu um borð í togara sem er í eiguútgerðarfélagsins C hf. Við vinnu sína um borð í skipinu notaði hann vinnupallsem var í eigu C hf. Stefnandi setti vinnupallinn sjálfur saman um borð ískipinu og liggur fyrir að hann hafi oft áður reist slíka vinnupalla. Viðuppsetningu pallsins í umrætt sinn setti hann þverstífurnar á láréttu böndineins og hann hafði ávallt gert þegar hann reisti vinnupalla. Í skýrslu lögreglusem kom á slysstað segir að læsing á efri hluta skástífunnar hafi losnað.Vinnueftirlit ríkisins var kvatt á staðinn af lögreglu sama dag og slysið varð.Þegar eftirlitið kom á staðinn til að kanna slysstað var enginn á vettvangi tilþess að taka á móti fulltrúa þess og því var slysið ekki rannsakað afvinnueftirlitinu, hvorki þá né síðar. Ekkiliggja fyrir gögn í málinu um hver hafi verið rétt uppsetning á umræddumrörapalli. Stefnandi telur að honum hafi orðið ljóst ári eftir slysið að festabæri þverstífur í lóðrétta stöng vinnupallsins. Á hinn bóginn telur vitnið E aðhonum hafi verið ljóst að ávallt bæri að festa þverstífur í lóðrétta stöngvinnupallsins. Vitnið D telur að á þessu sé allur gangur. Samkvæmtframansögðu er í máli þessu deilt um tilurð slyssins. Er einkum deilt um hvaðhafi orðið þess valdandi að vinnupallurinn féll saman þegar stefnandi steigniður af pallinum. Stefnandi telur ljóst að slysið sé að rekja til þess aðskrúfa eða læsing hafi losnað af vinnupallinum með þeim afleiðingum aðpallurinn féll saman undir stefnanda, sbr. skýrslu lögreglu. Stefndu telja aðslysið verði fyrst og fremst rakið til rangrar uppsetningar vinnupallsins, meðvísan til sömu lögregluskýrslu, enda séu engin gögn eða upplýsingar um biluneða galla í umræddum vinnupalli. Úrlausnmálsins ræðst af því hvort tildrög slyssins hafi verið nægjanlega upplýst viðskoðun lögreglu á slysadegi og þar með hvort rannsókn vinnueftirlitsins ávinnupallinum hefði varpað öðru ljósi á orsök þess ef hún hefði farið framstrax eftir slysið. Í1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum er kveðið á um skyldu vinnuveitanda að tilkynna slys tilVinnueftirlits ríkisins. Eins og þar kemur fram er skylda þessi tengd viðalvarleika slyss. Samkvæmt ákvæðinu skal atvinnurekandi, m.a. tilkynna tilVinnueftirlits ríkisins öll slys þar sem starfsmaður verður óvinnufær í einneða fleiri daga. Eins og áður segir var slysið tilkynnt Vinnueftirliti ríkisinssamdægurs af lögreglu, en eftirlitið sá sér ekki kleift að rannsaka slysstað,þar sem enginn var um borð í skipinu við komu þess. Því liggja ekki fyrir aðrarupplýsingar um vinnupall þennan en þær sem fram koma í skýrslu lögreglu. Teljaverður að með skoðun vinnueftirlitsins hefði mátt fá nánari upplýsingar umorsök slyssins og þar með hvað hafi orðið þess valdandi að skrúfa eða læsinglosnaði af vinnupallinum og þá hvers vegna eða hvort e.t.v. aðrar ástæður kunniað hafa valdið slysinu. Chf. var eigandi vinnupallsins sem stefnandi féll af og lagði honum til pallinní því skyni að hann notaði hann við störf sín um borð í skipi félagsins. Telurdómurinn með vísan til fyrrgreinds ákvæðis að sú skylda hafi hvílt á C hf. aðtilkynna um slysið til vinnueftirlitsins og sjá til þess að vinnueftirlitinuværi gert kleift að skoða slysstað um borð í skipi félagsins. Verðurþví að leggja til grundvallar í málinu að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóniumrætt sinn sem rekja megi til bilunar í festingum pallsins eða öðrum búnaðihans eða skorts á leiðbeiningum við uppsetningu hans og frágang. Ber C hf. þvískaðabótaábyrgð á tjóni sem stefnandi varð fyrir og rekja má til ófullnægjandibúnaðar pallsins. Í ljósi þessa telur dómurinn ósannað að stefnandi hafiviðhaft rangt verklag við uppsetningu vinnupallsins umræddan dag. Er þvíviðurkenndur réttur stefnanda til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu C hf. hjáTryggingamiðstöðinni hf. vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir þann 6. júní2012. Semfyrr segir var C hf. eigandi vinnupallsins sem stefnandi notaði um borð í skipifélagsins. B ehf. hafði því hvorki boðvald yfir stefnanda við það verk, aukþess sem B ehf. hafði engan umráðarétt yfir starfsaðstöðu stefnanda sem hanninnti af hendi um borð í skipi C hf. Með vísan til þeirrar meginreglu íslensksréttar og dómafordæma að vinnuveitandi beri ekki ábyrgð á öðrum vinnustað en sínumeigin, verður stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. því sýknað af öllum kröfumstefnanda. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnda,Tryggingamiðstöðinni hf., að greiða stefnanda, A 1.400.000 krónur ímálskostnað. Málskostnaðurá milli stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., fellur niður. RagnheiðurSnorradóttir, héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Viðurkenndur er réttur stefnanda,A, til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu C hf. hjá Tryggingamiðstöðinni hf., vegnavinnuslyss sem stefnandi varð fyrir þann 6. júní 2012. Stefnda,Tryggingamiðstöðinni hf., ber að greiða stefnanda 1.400.000 krónur ímálskostnað. Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknað af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður ámilli stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., fellur niður
|
Mál nr. 381/1999
|
Kærumál Gagn Verjandi
|
Kærður var úrskurður héraðsdómara um að framlengja í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991, frest til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls sem beinist að honum. Í ákvæðinu eru fyrirmæli um töku skýrslu fyrir dómi af sakborningi eða vitni á meðan á rannsókn opinbers máls stendur. Samkvæmt því getur dómari framlengt frest til að synja verjanda um aðgang að rannsóknargögnum þegar lögregla hefur leitað eftir töku slíkrar skýrslu. Ekki var upplýst að leitað hefði verið eftir því að skýrsla samkvæmt heimild í umræddu ákvæði hefði verð tekin né að slík skýrslutaka væri áformuð og var því talið að ekki væri heimilt að synja verjanda X um aðgang að gögnum á grundvelli
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 1999, þar sem fallist var með nánar tilgreindum undantekningum á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur hans til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að honum. Kæruheimild er í 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili fyrrgreinda kröfu sína á ákvæði b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Í þeirri lagagrein eru fyrirmæli um töku skýrslu fyrir dómi af sakborningi eða vitni á meðan rannsókn opinbers máls stendur yfir hjá lögreglu, en áður en ákæra er gefin út. Í b. lið 1. mgr. greinarinnar er kveðið sérstaklega á um töku slíkrar skýrslu áður en verjandi sakaðs manns fær aðgang að skjölum eða öðrum gögnum máls samkvæmt ákvæði 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999. Þegar lögregla hefur leitað eftir skýrslu samkvæmt þessari heimild getur dómari framlengt einnar viku frest, sem mælt er fyrir um í síðastnefndu lagaákvæði, í allt að þrjár vikur „svo að hægt verði að ljúka skýrslutöku innan hans“, eins og segir í niðurlagi b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Er ljóst af framanröktu efni ákvæðisins að með tilvitnuðum ummælum sé átt við að lengja megi frest til að ljúka skýrslutöku fyrir dómi. Af gögnum málsins verður ekki séð að sóknaraðili hafi leitað eftir því að skýrsla verði tekin vegna rannsóknar málsins fyrir dómi af varnaraðila eða öðrum samkvæmt fyrrnefndri heimild í b. lið 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Í málatilbúnaði sóknaraðila er áðurgreind krafa hans heldur ekki tengd slíkri ráðagerð á nokkurn hátt. Brestur því heimild til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum á grundvelli umrædds ákvæðis. Verður kröfu sóknaraðila þannig hafnað. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans í Reykjavík, um að verjanda varnaraðila, X, verði um þriggja vikna skeið synjað um aðgang að gögnum um rannsókn opinbers máls, sem beinist að honum.
|
Mál nr. 582/2009
|
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X, sem veitt hafði verið reynslulausn, á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, skyldi afplána 651 dag eftirstöðvar refsingar, enda taldist kominn fram sterkur grunur um að X hefði framið brot varðað gæti allt að 6 ára fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að afplána 651 dag eftirstöðva fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómum Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí og 21. september 2007 og 19. nóvember 2008 og Héraðsdóms Suðurlands 10. október 2008 og 2. júlí 2009. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með kröfu beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri í 9. október sl., er þess krafist að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að afplána 651 dag eftirstöðvar reynslulausnar dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 12. júlí 2007, dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 21. september 2007, dóms Héraðsdóms Suðurlands frá 10. október 2008, dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 19. nóvember 2008 og dóms Héraðsdóms Suðurlands frá 2. júlí 2009, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 8. júlí 2009. Af hálfu kærða er kröfunni mótmælt Í greinargerð lögreglustjóra segir að með dómi Héraðsdóms Reykjaness frá 12. júlí 2007 hafi kærði hlotið 21 mánaða fangelsisdóm fyrir fjölda brota, m.a. þjófnað, hylmingu, nytjastuld, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness frá 21. september 2007 hafi kærði hlotið 1 mánaðar fangelsisdóm fyrir þjófnað og nytjastuld. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 10. október 2008 hafi kærði hlotið 8 mánaða fangelsisdóm fyrir þjófnað, nytjastuld og fjársvik. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness frá 19 nóvember 2008 hafi kærði hlotið 4 mánaða fangelsisdóm fyrir þjófnað. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 2. júlí 2009 hafi kærði 2 mánaða fangelsisdóm fyrir fíkniefnalagabrot og tilraun til fjársvika. Með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 8. júlí hafi honum verið veitt reynslulausn á eftirstöðvum refsingarinnar, 651 dag. Lögregla hefur nú til rannsóknar eftirgreind mál, þar sem kærði sé sterklega grunaður um aðild: 007-2009-62363 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009, í búningsklefa í íþróttahúsinu við Strandgötu í Hafnarfirði, stolið jakka af gerðinni Hummel. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. Kærði klæddist jakkanum er hann var handtekinn. 007-2009-62372 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009 brotist inn í bifreiðina [...], þar sem hún stóð fyrir utan verslunarmiðstöðina Fjörður í Hafnarfirði, með því að brjóta fremri hliðarrúðu á hægri hlið bifreiðarinnar, og stolið úr henni tösku af gerðinni Chanel, sem innihélt snyrtivörur, og ýmsum smáhlutum. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. 007-2009-62360 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009, í félagi við tvo men, farið inn í verslunina Mind X-tra í verslunarmiðstöðinni Fjörður og stolið þaðan 3. stk. hálsmen, 2. stk. armbönd, Úlpu, tösku og 4000 krónum í seðlum auk ótilgreindrar smámyntar úr sjóðsvél verslunarinnar. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. 007-2009-62412 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009 farið inn í bifreiðina [...], þar sem hún stóð við [...] í Hafnarfirði, og stolið þaðan 500 krónur í skiptimynt, leðurhanska að verðmæti um 10.000 krónur og geisladiskahulstri sem innihélt geisladiska. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. 007-2009-62347 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009 brotist inn í íbúð [...] við [...] í Reykjavík, með því að brjóta stóra glerrúðu í útidyrahurð með grjóti, og stolið þaðan flatskjá, heimabíó, vöðlum, veiðistöng, veiðivesti, 2 stk. jakki, leðurjakka, tölvu og tölvuskjá. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. 007-2009-60843 Fyrir þjófnað, með því að hafa laugardaginn 3. október 2009 brotist inn í bifreiðina [...] þar sem hún stóð við [...] í Hafnarfirði og stolið úr henni DVD spilara að verðmæti um 30.000 krónur. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. 007-2009-60408 Fyrir nytjastuld, með því að hafa á tímabilinu 30. september-1. október 2009, í félagi við annan mann, tekið bifreiðina [...] án þess að hafa til þess heimild og ekið henni víðsvegar um Hafnarfjörð uns akstri lauk við [...]. 007-2009-60127 Fyrir þjófnað, með því að hafa miðvikudaginn 30. september 2009, í félagi við annan mann, í kennslustofu 204 í húsnæði Verslunarskóla Íslands við Ofanleiti 1 í Reykjavík, stolið fartölvu af gerðinni Apple, svartri úlpu, farsíma af gerðinni Samsung og Ipod. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við yfirheyrslu neitar kærði sök. Á myndum úr öryggismyndavél sést hvar kærði kemur inn í skólann og fer inn í umrædda kennslustofu. 007-2009-58159 Fyrir þjófnað, nytjastuld og fjársvik, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 22. september 2009 brotist inn í íbúð við [...] í Hafnarfirði og stolið þaðan Canon ljósmyndavél ásamt tösku og aukahlutum að samanlögðu andvirði um 100.000 krónur, um 80.000 krónum í seðlum og kveikjuláslyklum bifreiðarinnar [...], svartur Lexus RX400H jeppabifreið, en bifreiðin var í kjölfarið tekin í heimildarleysi. Í bifreiðinni var seðlaveski sem innihélt greiðslukort og kom í ljós að kortin höfðu verið misnotuð eftir þjófnaðinn. Háttsemin er talin varða við 244. gr., 248. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og í málinu er komið fram vitni sem segir kærða, auk annars manns, hafa ekið bifreiðinni og einnig að sömu menn hafi verið viðriðnir kortamisnotkunina. 007-2009-57631 Fyrir tilraun til þjófnaðar, með því að hafa laugardaginn 19. september 2009, í félagi við annan mann og í auðgunartilgangi, brotist inn í raðhúsíbúð að [...] í Reykjavík, með því að spenna upp glugga á baðherbergi íbúðarinnar, og rótað í skápum en horfið á braut án þess að hafa með sér verðmæti. Kærði náðist á hlaupum frá vettvangi og við yfirheyrslu kvaðst hann ekkert muna sökum lyfja- og sveppaáts. Háttsemin telst varð við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. laganna. 007-2009-51392 Fyrir þjófnað, með því að hafa mánudaginn 24. ágúst 2009, í verslun Hagkaupa í Smáralind í Kópavogi, stolið ilmvatnsglasi með því að setja glasið í hettu á peysu félaga sins, en þeir voru stöðvaðir af öryggisvörðum er þeir gengu út úr versluninni. Við yfirheyrslu neitaði kærði að hann hafi ætlað að stela ilmvatnsglasinu. Háttsemin telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að öll lagaskilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsingar sé fullnægt, enda hafi kærði með ofangreindri háttsemi sinni rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnar. Þá sé og ljóst að hann sé undir sterkum rökstuddum grun um að hafa framið afbrot sem varðað getur allt að 6 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsingar sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu lögreglustjóra um að honum verði gert að afplána framangreindar eftirstöðvar fangelsisrefsingar og hefur krafist þess að henni verði hafnað. Að öllu framanrituðu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður að fallast á það með lögreglustjóra að fyrir liggi sterkur grunur um að kærði gerst sekur um brot sem varðað geta allt að 6 ára fangelsi, og þannig rofið gróflega skilyrði reynslulausnar. Eru því uppfyllt skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga til að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar 651 dag, sem hann hlaut með dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2007, dómi Héraðsdóms Reykjaness 21. september 2007, dómi Héraðsdóms Suðurlands 10. október 2008, dómi Héraðsdóms Reykjaness 19. nóvember 2008 og dómi Héraðsdóms Suðurlands 2. júlí 2009. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Kærði, X, afpláni 651 dag eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Héraðsdóms Reykjaness 12. júlí 2007, dómi Héraðsdóms Reykjaness 21. september 2007, dómi Héraðsdóms Suðurlands 10. október 2008, dómi Héraðsdóms Reykjaness 19. nóvember 2008 og dómi Héraðsdóms Suðurlands 2. júlí 2009.
|
Mál nr. 318/2005
|
Kaupréttur
|
Samkvæmt kaupréttaryfirlýsingu átti Ú rétt á að kaupa tilteknar lóðir af B fram til ákveðins tíma gegn greiðslu á 9.000.000 króna og var B skylt að gefa út afsal þegar greiðslan hefði verið innt af hendi eða um hana samið. Ú tilkynnti B að félagið ætlaði að kaupa lóðirnar og að 4.000.000 króna hefðu verið greiddar inn a bankareikning B, en Ú fékk loforð hjá bankanum F fyrir 5.000.000 króna láni sem greiða átti inn á reikning B. Talið var að B hefði verið ljóst að Ú vildi nýta kauprétt sinn að lóðunum og borið að ganga til samninga við félagið samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni. Var ekki talið að Ú hefði glatað rétti til að knýja kaupin fram. Var því fallist á kröfu Ú og viðurkennt að í gildi væri kaupsamningur á milli félagsins og B og var B gert að gefa út afsal til Ú fyrir lóðunum gegn greiðslu kaupverðs.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júlí 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur meðal annars byggt dómkröfu sína á því, að stefndi hafi látið bakfæra til sín greiðslu að fjárhæð 4.000.000 krónur sem hann hafði látið millifæra inn á bankareikning áfrýjanda 11. nóvember 2004. Hafi stefndi ekki sýnt fram á að þessi hluti kaupverðs lóðanna nr. 21 og 23 við Skógarás, Reykjavík, hafi verið til reiðu 15. nóvember 2004 er ljúka skyldi greiðslu samkvæmt yfirlýsingu aðila 27. júlí 2004 um kauprétt stefnda. Stefndi hefur lýst því að þessi bakfærsla hafi verið gerð fyrir misskilning sem honum hafi fyrst orðið kunnugt um á miðjum degi 15. nóvember 2004. Hafi hann verið með þetta fé tiltækt, þegar áfrýjandi lét fram koma í símskeyti 16. nóvember 2004 að kaupverðið hefði ekki verið greitt og að kröfu stefnda um kaup á lóðunum væri hafnað, en samkvæmt gögnum málsins var þetta fyrsta tilkynning áfrýjanda um þá afstöðu. Verður ekki talið að stefndi hafi glatað rétti til að knýja kaupin fram, þótt hann hafi ekki látið færa fjárhæðina á ný til áfrýjanda eftir að hafa fengið þessa tilkynningu. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Byggingarfélagið Gustur ehf., greiði stefnda, Útgerðarfélagi Ólafsvíkur ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2005. I Mál þetta sem dómtekið var 22. apríl sl. höfðaði Útgerðarfélag Ólafsvíkur, kt. 520303-2780, Ennisbraut 55, Ólafsvík gegn Byggingarfélaginu Gusti ehf., kt. 630293-2439, Stekkjarseli 9, Reykjavík með stefnu birtri 3. desember 2004. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði að kaupsamningur hafi komist á milli stefnanda og stefnda um einbýlishúsalóðirnar Skógarás 21 og Skógarás 23 í Reykjavík og að stefnda verði gert að gefa út afsal til stefnanda fyrir lóðunum gegn greiðslu umsamins kaupverðs, 9 milljónum króna. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð kr. 10 milljónir króna auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmur málskostnaður úr hendi stefnda að mati dómsins. Hinn 21. desember sl. gekk úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem stefnanda var heimilað að þinglýsa stefnu þessa máls á fasteignirnar Skógarás 21 og Skógarás 23. II Hinn 23. júlí 2004 undirrituðu aðilar málsins svohljóðandi yfirlýsingu: „Byggingarfélagið Gustur ehf. (kt. 630293-2439), hér eftir nefnt BG, og Útgerðarfélag Ólafsvíkur ehf. (kt. 520303-2780), hér eftir nefndur ÚÓ, gera með sér eftirfarandi samkomulag. Fram til 15. nóvember 2004 á ÚÓ möguleika á að kaupa lóðirnar nr. 23 og 21 við Skógarás í Reykjavík. Um er að ræða byggingarlóðir, sem eru eignarlóðir og í eigu BG. Ef af framangreindu samkomulagi verður skal ÚÓ greiða kr. 9.000.000 - Níu milljónir króna - og skoðast það fullnaðarverð fyrir umræddar lóðir. Afsal verður gefið út þegar framangreind greiðsla hefur átt sér stað eða um hana samið í síðasta lagi fyrir 15. nóvember 2004. Eftir 15. nóvember fellur samkomulag þetta úr gildi og er BG óbundið af því eftir þann dag.“ Samkvæmt afsali, undirrituðu 27. júlí, 2004 keypti stefnandi af stefnda byggingarlóð undir einbýlishús að Skógarási 20 í Reykjavík fyrir kr. 6.000.000. Í stefnu kemur framað hinn 9. nóvember 2004 hafi stefnandi tilkynnt forsvarsmanni stefnda, Guðmundi Franklín Jónssyni, að hann ætlaði að kaupa lóðirnar samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni. Í því skyni hefði hann greitt 4 milljónir króna inn á bankareikning stefnda 11. nóvember. Kvittun fyrir greiðslunni hefði framkvæmdastjóri stefnanda, Elmar Örn Sigurðsson, afhent eiginkonu forsvarsmanns stefnda sama dag á heimili þeirra, en eiginkonan sé meðstjórnandi í hinu stefnda fyrirtæki. Upplýst er að greiðslan að fjárhæð kr. 4.000.000 var bakfærð af reikningi stefnda og verður vikið að því síðar. Í stefnu er einnig sagt að framkvæmdastjóri stefnanda hafi jafnframt fengið loforð hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. fyrir láni að fjárhæð kr. 5.000.000. Með þetta lánsloforð og veðskuldabréf fyrir því hefði hann farið heim til forsvarsmanns stefnda hinn 12. nóvember og afhent þau eiginkonu hans. Þá hafi stefnandi sent stefna símskeyti 15. nóvember og tilkynnt í því um þá ákvörðun stefnanda að neyta kaupréttarins samkvæmt yfirlýsingunni frá 27. júlí. Í skeytinu hafi janframt verið greint frá greiðslunni 11. nóvember og afhendingu veðskuldabréfsins 12. nóvember og þess krafist að stefndi virti skuldbindingu sína samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni og gæfi tafarlaust út afsal fyrir lóðunum. Af hálfu stefnanda hefur verið lagt fram bréf hans til stefnda dags. 12. nóvember 2004. Aðalefni þess er svohljóðandi: „Það hefur verið hálf erfitt að ná í þig, sennilega mikið að gera en ég er tilbúinn með 9 milljónir fyrir lóðunum, þær voru tilbúnar þann 11. nóvember. Þann 11. nóv. lagði ég inn á reikning hjá Gusti ehf. 4 milljónir og þið (Gustur ehf.) þurfið bara að undirrita pappírana og þá borgar bankinn þessar 5 milljónir sem upp á vantar inn á reikning hjá Gusti ehf., samtals 9 milljónir sem er eins og þinglýst samkomulag mælir fyrir um. Þessar 5 milljónir voru tilbúnar hjá bankanum þann 11. nóv. 04 en vegna þess að ekki hefur verið hægt að ná í þig til að ganga frá afsali þá hafa þessar 5 milljónir ekki verið millifærðar. Það væri gott ef við gætum gengið frá þessu sem fyrst en ég tel mig hafa staðið við þinglýst samkomulag þann 11/11 04, var þá tilbúinn með peningana. Að öðru leyti þá eru þetta pappírarnir sem Gustur ehf. þarf að undirrita við höfum þegar undirritað þá fyrir hönd Útgerðarfélags Ólafsvíkur ehf. Eftirtalin gögn fylgja bréfi þessu: · Greiðslukvittun fyrir 4 milljónum til handa Gusti vegna lóða · Þinglýst yfirlýsing um forkaupsrétt Útgerðarfélagsins · Veðbókarvottorð fyrir Skógarás 21-23 · Undirritað afsal af hálfu útgerðarfélagsins um lóðarkaup sem þið þurfið að undirrita. · Veðskuldabréf frá Frjálsa fjárfestingarbankanum sem Gustur þarf að undirrita vegna láns Útgerðarfélags Ólafsvíkur · Ráðstöfun á 5 milljón króna láni inn á reikning Byggingarfélagsins Gusts ehf. Þessi gögn þurfa að berast bankanum svo hægt sé að klára málið.“ III Framkvæmdastjóri stefnanda, Elmar Örn Sigurðsson, kom fyrir dóminn. Hann kvaðst vera húsasmiður, en stundaði útgerð og gripi í húsasmíðar af og til. Mætti kvaðst hafa unnið hjá stefnda árið 1996 eða 1997. Á sínum tíma hefði hann bent stefnda á að hinar umdeildu lóðir væru til sölu og því hafi hann vitað um eignarhald stefnda á þeim. Mætti kvað ástæðu þess að hann hefði keypt eina lóð og gert kaupréttarsamning um tvær vera þá að á þessum tíma hefði hann ekki haft meira handbært fé. Framkvæmdastjóri stefnda hefði sagt að hann vildi fá 18 milljónir fyrir allar lóðirnar. Þeir hefðu samið um að stefndi seldi allar lóðirnar á 15 milljónir króna en stefnandi greiddi 6 milljónir fyrir lóð nr. 20 og 9 milljónir fyrir hinar tvær þannig að kaupverð allra lóðanna yrði samtals 15 milljónir. Mætti kvaðst hafa byrjað að vinna að fjármögnun kaupanna samkvæmt kaupréttarsamningnum í byrjun nóvember og leitað til Frjálsa fjárfestingarbankans. Hinn 8. eða 9. nóvember hefði hann fengið að vita að sennilega fengi hann lán hjá bankanum og það hafi hann fengið staðfest 10. nóvember. Hinn 9. nóvember hefði hann hitt framkvæmdastjóra stefnda, Guðmund Franklín Jónsson, og félaga hans, Jón Gísla Þorkelsson, á byggingarstað, þar sem þeir voru að vinna, og skýrt þeim frá því að hann vildi kaupa lóðirnar, væri búinn að útvega 4 milljónir og fengi lán fyrir 5 milljónum sem væri staðgreiðsla sem yrði færð beint inn á bankareikning stefnda. Þannig hefði stefndi ekki þurft að taka neina áhættu og ekki verið að lána stefnanda neitt. Daginn eftir hefði hann hringt í Guðmund Franklín og tilkynnt honum að pappírarnir yrðu tilbúnir daginn eftir og spurt hann að því hvort endurskoðandinn, sem samið hefði afsalið fyrir lóðinni nr. 20, gæti ekki samið afsal fyrir lóðunum tveimur þannig að þeir gætu gengið frá málunum þann 11. nóvember þegar allt hafi átt að vera tilbúið hjá bankanum. Guðmundur Franklín hefði hvorki svarað af né á og kvaðst mætti hafa jafnvel haldið að hann væri í óþægilegri aðstöðu til þess að tala í síma. Mætti kvaðst hafa farið snemma morguns 11. nóvember í bankann og hitt þar bankastjóra sem hafi verið með alla pappíra tilbúna. Hefði hann sagt bankastjóranum að lánsféð ætti að leggja inn á reikning stefnda. Þá hefði bankastjórinn spurt að því hvert reikningsnúmer stefnda væri. Mætti kvaðst hafa hringt í Guðmund Franklín til að fá það upplýst og þá sagst vera staddur í bankanum. Bankastjórinn hefði einnig talað við Guðmund Franklín í smástund. Eftir samtalið hafi bankastjórinn sagt sér að fara með pappírana og láta þá kvitta undir, síðan yrði málið afgreitt. Í framhaldi af þessu hafi hann lagt 4 milljónirnar inn á reikning stefnda. Síðan hafi hann farið með pappírana á byggingarstaðinn og ætlað að ganga frá kaupunum þar. Þar hafi Jón Gísli verið en ekki Guðmundur Franklín. Mætti kvaðst hafa gert Jóni grein fyrir því að hann væri búinn að greiða 4 milljónir og allt væri tilbúið hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Þá hafi Jón Gísli sagt sér að Guðmundur Franklín væri í önnum einhvers staðar úti í bæ og hafi sagt að málið yrði að ræða við hann. Mætti kvaðst þá hafa reynt að hringja í Guðmund Franklín en ekki náð sambandi við hann. Hann hefði farið heim til Guðmundar Franklín um kvöldið og hitt þar eiginkonu Guðmundar sem hafi sagt sér að hann hefði þurft að skreppa upp í sumarbústað til þess að laga vatn. Mætti kvaðst hafa afhent konunni greiðslukvittun. Mætti kvaðst hafa hringt hvað eftir annað heim til Jóns Gísla en þar hafi ekki verið svarað og eins í gsm síma Guðmundar Franklín sem ekki hafi svarað. Strax næsta morgun, þ.e. 12. nóvember, kvaðst mætti hafa strax farið upp á byggingarsvæðið til að hafa uppi Guðmundi Franklín og haft með sér alla pappíra. Meðal þeirra hefði verið afsal fyrir lóðunum sem hann hefði útbúið sjálfur í samræmi við afsalið fyrir lóðinni nr. 20. Mætti kvaðst hafa hitt Jón Gísla sem hefði sagt að Guðmundur Franklín væri í önnum og gæti eflaust ekki svarað í síma. Jón Gísli hefði ekki verið tilbúinn til þess að skrifa undir pappírana en undirskrift þeirra beggja hefði verið nauðsynleg. Mætti kvaðst hafa verið farinn að hafa smááhyggjur á þessum tíma af því að ekki væri allt með felldu. Í þetta skipti hafi Jón Gísli sagt sér að eitthvert vandræðamál hefði komið upp hjá Guðmundi Franklín varðandi skuldbindingar sem numið hafi háum fjárhæðum. Vegna þessa kvaðst mætti hafa haft áhyggjur af því að hann væri búinn að greiða 4 milljónir króna. Um hádegið hefði hann verið búinn að hringja hvað eftir annað í Guðmund sem ekki hefði svarað. Þá kvaðst mætti hafa hringt í Sparisjóð Ólafsvíkur og lýst aðdraganda málsins og áhyggjum sínum út af millifærslu fjögurra milljónanna. Mætti kvaðst hafa spurt starfsmanninn hvort hann gæti athugað fyrir sig hvort eitthvert ólag væri á málum þeirra félaganna tveggja. Það hafi starfsmaðurinn ætlað að gera. Mætti kvaðst áfram hafa reynt að hafa uppi á Guðmundi Franklín en ekki tekist. Seinni part dagsins hafi starfsmaður bankans hringt í sig og sagt sér að allt væri í fínu lagi með þetta, þ.e. það sem beðið var athugunar á. Mætti kvaðst ekki hafa haft grun um það að millifærslan, þ.e. 4 milljónirnar, væru komnar inn á reikning stefnanda fyrr en um hádegisbilið á mánudag, þ.e. 15. nóvember, og þá í sms-boðum. Það sé misskilningur sem komi fram á yfirlýsingu Sparisjóðs Ólafsvíkur að hann hafi beðið um millifærsluna. Starfsmaðurinn hefði misskilið þetta því ætlun sín hafi ekki verið að biðja um að peningarnir væru millifærðir en þannig hafi það farið hjá bankamanninum sem hann hafi talað við. Mætti kvaðst aðeins hafa beðið um að kannað yrði hvort allt væri í lagi hjá stefnda. Mætti kvaðst áfram hafa farið á byggingarstaðinn um daginn og talað við Jón Gísla sem vísað hafi á Guðmund Franklín. Um kvöldið hafi hann farið á heimili Guðmundar Franklín og afhent eiginkonu hans umslag með skuldabréfi frá bankanum, undirritað af stefnanda og afsal sem hann hefði samið sjálfur. Hann hefði beðið konuna um að láta Guðmund Franklín fá þessi gögn og að hafa samband við sig. Guðmundur hefði ekki haft samband. Gögnin hefði hann ekki fengið aftur. Yfir helgina hefði hann hvað eftir annað reynt að ná í Guðmund en ekki tekist. Á mánudaginn 15. nóvember hafi hann séð að ekki væri allt með felldu og talið að þeir félagar ætluðu að láta tímann líða og gefa sér ekki kost á að kaupa lóðirnar. Þá hafi hann farið til lögmanns sem útbúið hefði símskeyti til þeirra félaga og hafi það verið áður en hann fékk sms-boðin um að búið væri að leggja 4 milljónirnar inn á reikning stefnanda. Mætti kvaðst ekki hafa heyrt neitt í þeim félögum frá þessum tíma. Ástæðuna fyrir því að hann hefði ekki sett lóðina nr. 20 að veði fyrir láninu í Frjálsa fjárfestingarbankanum kvað mætti vera þá að bankastjórinn hefði sagt sér að best væri að haga málinu eins og gert var. Mætti kvaðst ekki hafa verið búinn að greiða þinglýsingarkostnað en hafa gert til þess ráðstafanir. Mætti kannaðist ekki við að forsvarsmenn stefndu hefðu sagt við sig að þeir vildu engin skuldabréfaviðskipti heldur einungis peningagreiðslu. Aldrei hefði staðið til að stefndi veitti stefnanda nein lán heldur kæmu peningarnir samhliða veðsetningu lóðanna. Framkvæmdastjóri stefnda, Guðmundur Franklín Jónsson, kom fyrir dóminn. Hann kvaðst vera eigandi stefnda ásamt Jóni Gísla Þorkelssyni. Mætti kvaðst hafa heyrt í Elmari, framkvæmdastjóra stefnanda, vegna lóðaviðskiptanna í kring um 10. nóvember. Fyrstu samskiptin hefðu verið þau að Elmar hefði hringt í sig frá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Orðaskipti þeirra hefðu verið stutt því að bankastjórinn, Eiríkur, hefði komið í símann og talað við sig. Bankastjórinn hafi spurt sig að því hvort rétt væri að stefnandi væri að kaupa af þeim lóðir og hefði hann svarað því játandi. Bankastjórinn hafi sagt sér frá því að hann hefði bréf í höndunum og hvort hann væri tilbúinn til þess að veðsetja lóðirnar til þess að stefnandi gæti greitt fyrir þær. Mætti kvaðst hafa sagt að það kæmi ekki til greina af sinni hálfu. Næst hefði það gerst að kallað hefði verið á sig vegna frostskemmda í sumarbústað sínum uppi í Hvítársíðu og þar sé lélegt símasamband. Það sé ástæða þess að ekki hafi náðst í sig. Mætti kvaðst ekki kannast við það að framkvæmdastjóri stefnanda hefði hitt sig á byggingarstað ásamt Jóni Gísla. Mætti kvaðst hafa verið í sárum eftir það sem hann hefði „skrifað upp á“ á sínum tíma og ekki hefðu komið til greina neinir pappírar. Þeir hefðu ekki verið með neina fasteignasala til þess að ganga frá lóðakaupunum, þetta hafi þeir viljað hafa á hreinu eins og með fyrri lóðina, peninga á móti afsalinu. Mætti kvaðst fyrst hafa vitað um að 4 milljónir hefðu verið lagðar inn á reikning stefnda þegar Brynja, starfsmaður SPRON, hefði haft samband við sig og talað um að mistök hefðu orðið í Sparisjóði Ólafsvíkur. Þessi greiðsla hefði ekki átt að fara til stefnda. Mætti kvaðst hafa sagt þessum starfsmanni að greiðsluna mætti taka út af reikningi stefnda því að ekki ætlaði hann að neyða stefnanda til að kaupa lóðirnar af stefnda. Þetta hefði starfsmaðurinn gert að beiðni Sparisjóðs Ólafsvíkur. Mætti sagðist vera mjög góður að byggja hús en afleitur í pappírum og vildi hafa pappírana sem minnsta, sér í lagi þegar hann væri ekki með fasteignasala við hliðina. Mætti kvaðst ekki hafa haft samband við fasteignasala sinn eftir að framkvæmdastjóri stefnanda hefði haft samband við sig. Sér hefði fundist augljóst að stefnandi ætlaði að kaupa lóðirnar þegar 4 milljónirnar hefðu verið lagðar inn á reikning stefnda. Mætti kvað afsalið fyrir lóðunum tveimur hafa verið tilbúið af hendi stefnda, en endurskoðandi fyrirtækisins hefði samið það svo framarlega sem greitt hefði verið í peningum fyrir lóðirnar. Mætti kvaðst hafa verið í sambandi við heimili sitt á þeim tíma sem hann var uppi í sumarbústaðnum. Kona sín hefði látið sig vita af heimsóknum framkvæmdastjóra stefnanda og hvaða gögn hann hefði komið með. Mætti kvaðst ekki hafa reynt að ná í framkvæmdastjóra stefnanda á þessum tíma utan einu sinni, þá hefði hann ekki svarað. Mætti taldi að lóðirnar hvor um sig væru nú meira virði en 4,5 milljónir, verðið væri líklega um 10 milljónir hvor um sig. Jón Gísli Þorkelsson, annar eigandi stefnanda, kom fyrir dóminn. Hann kvað framkvæmdastjóra stefnanda hafa hitt sig 11. nóvember. Þá hefði framkvæmdastjórinn komið út af bréfunum frá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Mætti kvaðst hafa tjáð framkvæmdastjóranum að ekki kæmi til greina að veðsetja lóðirnar. Það hefðu þeir getað gert strax í júlí þegar kaupréttarsamningurinn varð gerður, hefði komið til greina að veðsetja lóðirnar á annað borð, en þá hefði stefnda skort fé. Framkvæmdastjórinn hefði þrjóskast við og kvaðst mætti þá hafa sagst skyldu tala við Guðmund. Það hefði hann gert og hafi þeir verið sammála um að veðsetning kæmi ekki til greina, enginn fasteignasali hefði verið til þess að ganga frá þessu fyrir þá. Peningar hefðu átt að koma á móti afsalinu. Fresturinn til 15. nóvember hafi verið gefinn stefnanda til þess að afla peninga til þess að geta greitt með þeim. Eftir samtalið við Guðmund hefði hann skýrt framkvæmdastjóranum frá þessari niðurstöðu. Endurskoðandinn hefði verið búinn að útbúa afsalið á föstudaginn en framkvæmdastjóri stefnanda hefði ekki verið látinn vita um það. Mætti kvaðst hafa vitað að stefnandi ætlaði að kaupa lóðirnar. Aðspurður hvort hann hefði ekki gert ráð fyrir því að fá staðgreiðslu frá Frjálsa fjárfestingarbankanum svaraði mætti því til að hann væri ekkert inni í þessum pappírum og vissi ekki hvernig það væri. Mætti sagði að þeir Guðmundur Franklín hefðu starfað saman líklega frá 1993 og byggt og selt íbúðir og hefðu þeir því umtalsverða reynslu af byggingu og sölu fasteigna. Salan fari almennt í gegnum fasteignasala. Þeir Guðmundur Franklín hefðu ekki rætt sín á milli að hafa samband við fasteignasalann vegna lóðaviðskiptanna. Vitnið Brynja Þorkelsdóttir, starfsmaður SPRON, kom fyrir dóminn. Vitnið skýrði frá því að fyrirspurn hefði komið frá Sparisjóði Ólafsvíkur um það hvort ekki væri hægt að bakfæra greiðsluna á 4 milljónunum. Engin skýring hefði verið gefin á beiðninni, aðeins að mistök hefðu orðið hjá sparisjóðnum. Vitnið kvaðst hafa haft samband við forsvarsmenn stefnda og fengið leyfi hjá þeim til að leiðrétta færsluna. IV Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann hafi tilkynnt stefnda 9. eða 10. nóvember sl. að hann ætlaði að neyta kaupréttarins á lóðunum við Skógarás 21 og 23 samkvæmt yfirlýsingunni frá 27. júlí 2004. Auk þessa hafi stefnandi greitt hluta kaupverðsins 11. nóvember, afhent lánsskjöl 12. nóvember og tilkynnt í símskeyti 15. nóvember að hann ætlaði að kaupa lóðirnar. Með þessum hætti hafi stefnandi komið ákvöð til vitundar stefnda um það að honum bæri að efna skyldur sínar samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni, en ákvöð sé óformbundinn gerningur. Þannig hafi komist á bindandi kaupsamningur um lóðirnar við Skógarás 21 og 23 á milli aðila málsins. Stefnda hafi ekki getað dulist vilji stefnanda til kaupanna og hafi honum því borið að gera stefnanda kleift að greiða kaupverðið jafnframt því að gefa út afsal fyrir lóðunum. Stefndi hafi hins vegar lagt sig fram um að gera stefnanda kaupin ómöguleg. Þannig hafi framkvæmdastjóri stefnda verið utanbæjar þessa daga, ekkert látið frá sér heyra og ekki náðst í hann þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir stefnanda. Stefndi hafi ekki brugðist við aðgerðum stefnanda á þann hátt sem honum hafi borið skylda til. Stefnandi hafi með greiðslu 4 milljóna króna og lánsloforði frá Frjálsa fjárfestingarbankanum boðið fram staðgreiðslu á kaupverði lóðanna því að lánsféð hefði runnið beint inn á reikninga stefnda. Þessum greiðsluhætti hefði engin áhætta fylgt fyrir stefnda. Þetta hafi báðum eigendum stefnda verið ljóst enda séu þeir vanir fasteignaviðskiptum. Á þetta atferði stefnda verði að líta sem drátt á viðtöku kaupverðsins. Það hafi hvorki verið ætlun stefnanda né vilji að greiðslan, kr. 4 milljónir, yrði bakfærð á reikning stefnanda og hafi það ekki verið gert með vitund hans. Þar hafi átt sér stað mistök sem stefndi hafi ekki mátt ætla að þýddu að stefnandi væri hættur við kaupin. Stefnandi hafi ekki vitað betur en greiðslan stæði óhögguð á reikningi stefnda, en hann hafi eftir þetta sent símskeyti og krafist þess að stefndi stæði við kaupin. Stefnandi bendir á að texti yfirlýsingarinnar frá 27. júlí hafi verið saminn af endurskoðanda og trúnaðarmanni stefnda og sé eitthvað óljóst í honum beri að meta það stefnda í óhag. Í textanum sé talað um greiðslu eða samning um greiðslu og sé því ljóst að stefndi hafi á þessum tíma og samkvæmt efni yfirlýsingarinnar ekki endilega gert ráð fyrir að lóðirnar yrðu staðgreiddar. Stefnandi byggir varakröfu sína á því að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti komið í veg fyrir að stefnandi eignaðist lóðirnar tvær til þess að hagnýta sér þær. Þessar lóðir hafi tvöfaldast í verði og nemi tjón stefnanda því um 9-10 milljónum króna. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki gengið frá greiðslu kaupverðs samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni með viðunandi hætti í tæka tíð. Því hafi kaupréttur stefnanda fallið niður og kaupréttaryfirlýsingin sömuleiðis. Því sé stefndi óbundinn af kaupréttaryfirlýsingunni. Í yfirlýsingunni hafi verið kveðið á um greiðslu á kr. 9.000.000 eða að samið yrði um greiðsluna. Um þetta fyrirkomulag séu engir fyrirvarar gerðir. Stefnandi hafi aðeins greitt kr. 4.000.000 hinn 11. nóvember, og þá án vitundar stefnda, en farið fram á það að stefndi veitti veðleyfi í eignum sínum fyrir kr. 5.000.000 láni sem stefnandi ætlaði að taka. Þannig hafi staðgreiðsla ekki verið boðin fyrir lóðirnar. Stefnandi hafi sjálfur átt lóð sem hann hafi getað sett að veði en ekki gert. Framkvæmdastjóri stefnda og meðeigandi hans hafi báðir alfarið hafnað þessu og sagt stefnanda, 9. eða 10. nóvember, að ekki yrði skrifaði upp á neina pappíra. Til þess hafi stefnda engin skylda borið, hvorki samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni né að lögum. Greiðslan, kr. 4.000.000, hafi verið bakfærð með samþykki stefnda. Eftir þetta hafi stefndi litið svo á með réttu að stefnandi væri hættur við kaupin og hafi hann ekkert ólögmætt aðhafst. Stefndi beri enga skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda og hugleiðingum hans um verðhækkun á lóðunum sé mótmælt. Beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnda. Í kaupréttaryfirlýsingu aðila málsins er sú skylda lögð á stefnda að gefa út afsal þegar greiðsla umsamins kaupverðs lóðanna tveggja hefði verið innt af hendi eða um hana samið. Orðalag þetta verður að skýra þannig að samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni hafi aðilar við undirritun hennar ekki sammælst um það að staðgreiðsla lóðaverðsins væri skilyrði fyrir því að stefnandi gæti nýtt sér kaupréttinn, heldur hafi þeir haft í huga að hægt væri að semja um annað fyrirkomulag á greiðslunni. Orðalagið þykir samt sem áður ekki útiloka það að stefndi hafi ekki getað krafist staðgreiðslu eða ígildi hennar þegar til þess kom að stefnandi vildi nýta kauprétt sinn. Samkvæmt því sem komið er fram í málinu verður á því byggt að forsvarsmönnum stefnda hafi verið ljóst að stefnandi vildi nýta kauprétt sinn á lóðunum tveimur. Símskeytið, sem stefnandi sendi forsvarsmönnum stefnda hinn 15. nóvember, ber það glöggt með sér svo og aðrar tilraunir stefnanda til að nýta kaupréttinn sem lýst er fyrr í dóminum. Stefnda bar því að ganga til samningaviðræðna við stefnanda samkvæmt kaupréttaryfirlýsingunni. Forsvarsmenn stefnda hafa borið það báðir að ekki hafi komið til greina að stefndi fullnægði því ákvæði kaupréttaryfirlýsingunni að afsala stefnanda lóðunum því að stefndi hafi ekki viljað lána stefnanda hluta kaupverðsins og honum hafi ekki borið skylda til þess að heimila stefnanda að fá veð í lóðunum fyrir láni sem hann hafði fengið loforð fyrir. Það fyrirkomulag, að lánsfé stefnanda, kr. 5.000.000, átti að renna beint frá Frjálsa fjárfestingarbankanum til stefnda, verður að meta sem boð um staðgreiðslu. Stefndi var því ekki að lána stefnanda fé eins og hann heldur fram. Einnig verður að líta svo á að kr. 4.000.000 hafi verið stefnda til reiðu af hálfu stefnanda áður en tímafrestur kaupréttaryfirlýsingarinnar rann út, enda þótt þær hefðu fyrr verið greiddar inn á reikning stefnda og síðan bakfærðar þaðan. Stefnda mátti einu gilda þótt lóðirnar yrðu veðsettar fyrir láni stefnanda, þegar ljóst var að hann myndi fá lóðaverðið staðgreitt á sama tíma og afsal yrði gefið út. Stefnda voru lóðirnar óviðkomandi eftir þann tíma og veðsetning þeirra gat ekki skaðað hann. Þykir stefndi ekki á grundvelli kaupréttaryfirlýsingarinnar geta hafnað því að fullnægja skyldum sínum samkvæmt yfirlýsingunni með því að bera það fyrir sig að hann vilji ekki heimila veðsetningu lóða sem honum þó hefur verið boðin staðgreiðsla fyrir. Samkvæmt framanskráðu ber að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Málskostnaður sem stefndi greiði stefnanda ákveðst kr. 300.000. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð Í gildi er kaupsamningur á milli stefnanda, Útgerðarfélags Ólafsvíkur ehf., og stefnda, Byggingarfélagsins Gusts ehf., um einbýlishúsalóðirnar Skógarás 21 og Skógarás 23 í Reykjavík. Stefnda ber að gefa út afsal til stefnanda fyrir báðum lóðunum gegn greiðslu á kr. 9.000.000. Stefndi greiði stefnanda kr. 300.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 588/2012
|
Aðildarskortur Fjármálafyrirtæki Slit
|
Ó höfðaði mál gegn L hf. til heimtu skuldar á grundvelli tveggja samninga við LÍ hf., forvera L hf., um stundarviðskipti með gjaldeyri sem fram fóru 8. október 2008, en uppgjörsdagur var 10. október sama ár. Hinn 7. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar LÍ hf., vék stjórn hans frá og setti skilanefnd yfir bankann. Þá var eignum og skuldum LÍ hf. ráðstafað til nýs banka, sem síðar varð L hf., með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október sama ár sem breytt var 12. og 19. sama mánaðar. Með vísan til þess að skuldir vegna gjaldmiðlaviðskipta af því tagi sem Ó gerði við LÍ hf. hefðu ekki verið færðar yfir til L hf. við uppskiptingu eigna og skulda bankans í október 2008 staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu L hf. af kröfu Ó vegna aðildarskorts.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.209.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á niðurstöðu hans um að málinu verði ekki vísað frá héraðsdómi með því að áfrýjandi hafi, áður en hann höfðaði mál þetta, lýst kröfu við slitameðferð Landsbanka Íslands hf. II Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerðu áfrýjandi og Landsbanki Íslands hf. með sér tvo svokallaða stundarsamninga 8. október 2008 um viðskipti með gjaldeyri. Samkvæmt viðskiptastaðfestingu um samning nr. 3016751 keypti Landsbanki Íslands hf. 20.000 sterlingspund af stefnanda gegn greiðslu á 4.980.400 krónum, sem jafngilti gengi sterlingspunds gagnvart krónu 249,02. Samkvæmt viðskiptastaðfestingu um samning nr. 3017606 seldi Landsbanki Íslands hf. stefnanda 20.000 sterlingspund gegn greiðslu á 3.771.000 krónum, sem jafngilti gengi sterlingspunds gagnvart krónu 188,55. Samningsdagur var tilgreindur 8. október 2008, en gjalddagi 10. október sama ár. Samkvæmt heimild í 100 gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki,sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti skilanefnd yfir bankann. Stofnaður var nýr banki á grunni þess fallna, sem bar nafn eldri bankans en með viðbótinni ,,Nýi“ fremst í nafninu. Sá banki ber nú heiti stefnda. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. ráðstafað. Hinn 12. október sama ár breytti Fjármálaeftirlitið ákvörðun sinni og enn á ný 19. október sama ár. Í sérstöku skjali sem Fjármálaeftirlitið staðfesti og er frá 14. október 2008 og var endurskoðað 19. sama mánaðar og ber yfirskriftina ,,Forsendur fyrir skiptingu efnahagsreiknings“ kemur fram að Fjármálaeftirlitið hafi tekið saman samræmd viðmið um framsetningu stofnefnahagsreiknings nýs banka, en markmiðið væri að samræma vinnubrögð við yfirfærslu eigna og skulda í nýjan banka og koma með tillögu um áætlað mat en formlegt verðmat eigna og skulda færi fram síðar. Þá sagði í skjalinu að þar væri gerð nánar grein fyrir einstökum liðum opnunarefnahagsreiknings. Í framhaldinu var síðan vikið að því hvaða eignir og skuldir hefðu verið fluttar yfir í nýjan banka. Fyrir liggur yfirlýsing Melrósar Eysteinsdóttur forstöðumanns fjárhagssviðs Landsbanka Íslands hf. 2. maí 2011, sem hún hefur staðfest fyrir dómi, um að samningar þeir, sem mál þetta lýtur að, væru hluti af efnahag Landsbanka Íslands hf. og tilheyrðu honum. Kröfur vegna umræddra samninga hafi ekki verið framseldar stefnda og væri það staðfest í efnahagsreikningi Landsbanka Íslands hf. miðað við 8. október 2008, sem samþykktur hafi verið af bankanum sjálfum og Fjármálaeftirlitinu. Samkvæmt framangreindu voru skuldir vegna gjaldmiðlaviðskipta af því tagi sem áfrýjandi gerði við Landsbanka Íslands hf., ekki færðar yfir til stefnda við uppskiptingu eigna og skulda bankans í október 2008. Ber því þegar af þeirri ástæðu að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, sbr. dóm Hæstaréttar 31. maí 2012 í máli nr. 568/2011. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Óskar Veturliði Sigurðsson, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2012. Stefnandi er Óskar Veturliði Sigurðsson, Fífuseli 32, Reykjavík. Stefndi er NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.209.400 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. október 2008 til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu auk virðisaukaskatts samkvæmt vinnuskýrslum lögmanna sinna. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. I. Stefnandi og Landsbanki Íslands hf., kt. 540291-2259, gerðu 8. október 2008 tvo samninga, svokallaða stundarsamninga, um viðskipti með gjaldeyri. Viðskiptastaðfestingar vegna samninganna eru í kerfum Landsbanka Íslands hf. auðkenndir annars vegar nr. 3016751 og hins vegar nr. 3017606. Samkvæmt viðskiptastaðfestingu um samning nr. 3016751 keypti Landsbanki Íslands hf. 20.000 sterlingspund (GBP) af stefnanda gegn greiðslu á 4.980.400 krónum, sem jafngildir gengi sterlingspunds gagnvart krónu 249,02. Samkvæmt viðskiptastaðfestingu um samning nr. 3017606 seldi Landsbanki Íslands hf. stefnanda 20.000 sterlingspund gegn greiðslu á 3.771.000 krónum, sem jafngildir gengi sterlingspunds gagnvart krónu 188,55. Gjalddagi beggja samninganna var 10. október 2008. Samkvæmt viðskiptastaðfestingunum, sem eru samhljóða að þessu leyti, átti Landsbanki Íslands hf. að gera upp viðskipti aðila með millifærslu og skuldfærslu tiltekinna reikninga stefnanda. Daginn áður en aðilar gerðu samningana, 7. október 2008, neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Þann 9. október s.á. tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Samkvæmt ákvörðuninni tók stefndi við eignum og skuldbindingum Landsbanka Íslands hf., öðrum en þeim sem taldar voru upp í viðauka við ákvörðunina. Sérstaklega var tekið fram í 2. ml. 7. tl. ákvörðunarinnar að stefndi tæki yfir réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum. Þann 12. október s.á. ákvað Fjármálaeftirlitið að breyta ákvörðun sinni frá 9. október s.á., þannig að áðurnefndur 2. ml. 7. tl. ákvörðunarinnar var felldur úr gildi. Fjármálaeftirlitið ákvað 19. október s.á. að breyta aftur ákvörðun sinni frá 9. október s.á. Með þessari síðustu ákvörðun var m.a. bætt við 1. tl. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 ákvæði um að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum flyttust ekki yfir til stefnda. Uppgjör milli aðila fór ekki fram á gjalddaga samninganna 10. október 2008. Krafa stefnanda er sú að stefndi verði dæmdur til að greiða honum hagnaðinn sem hafi myndast í viðskiptum aðila (4.980.400 3.771.000 = 1.209.400). Með bréfi dagsettu 28. október 2009 lýsti stefnandi m.a. sömu kröfu í Landsbanka Íslands hf. í slitameðferð en stefnandi lagði kröfulýsinguna fram við aðalmeðferð að áskorun stefnda. Aðilar málsins eru ekki á einu máli um hvor þeirra hafi átt frumkvæði að þessum viðskiptum. Stefnandi byggir á því að viðskiptin hafi farið fram að frumkvæði Landsbanka Íslands hf., en stefndi mótmælir því. II. Krafa stefnanda er, eins og áður sagði, byggð á fyrrgreindum samningum aðila um stundarviðskipti með gjaldeyri og staðfestingum Landsbanka Íslands hf. á þeim viðskiptum. Stefnandi telur að stefnda beri að greiða stefnanda umrædda skuld í samræmi við meginreglur samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða sem og ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins um flutning eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til stefnda. Stefnandi segir að þegar hann hafi krafið stefnda um greiðslu skuldarinnar hafi stefndi borið því við að samningur stefnanda og Landsbanka Íslands hf. sé afleiðusamningur. Því hafi samningurinn ekki verið fluttur til stefnanda (sic) samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008 eins og þeirri ákvörðun var breytt með ákvörðun eftirlitsins frá 12. október 2008 og síðar með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 19. október 2008. Stefndi hefur að mati stefnanda ekki fært fullnægjandi rök fyrir þeirri afstöðu sinni. Stefnandi heldur því fram að samningar aðila séu um svokölluð núviðskipti, líkt og staðfestingar nr. 3016751 og 3017606 beri með sér, en slík viðskipti séu stundum nefnd stundarviðskipti (e. spot transaction) og samningar um þau viðskipti stundarsamningar. Núviðskipti séu skilgreind í 15. tl. 2. gr. reglna nr. 834/2003 um reikningsskil lánastofnana og 34. lið 1. mgr. 2. gr. reglna nr. 215/2007 um eiginfjárkröfur og áhættugrunn fjármálafyrirtækja. Núviðskipti samkvæmt framangreindum reglum séu viðskipti sem gerð séu upp eigi síðar en tveimur virkum dögum eftir upphafsdag þeirra. Upphafsdagur, þ.e. samningsdagur, aðila hafi verið 8. október 2008 og hafi bankanum borið að reikningsfæra bankareikninga stefnanda tveimur virkum dögum síðar. Stefnandi bendir á að viðskiptastaðfestingarnar beri heitið ,,Stundarsamningur á gjaldeyri“ og miðist uppgjör samninganna við stundargengi sterlingspunds gagnvart krónu á samningsdegi en ekki framvirkt gengi. Þá sé ekki um það að ræða að hvor samningsaðila greiði hinum fjárhæð sem taki mið af breytingum á gengi sterlingspunds á mismunandi dögum gagnvart íslenskum krónum eða framvirku vaxtareiknuðu gengi. Augljóslega sé því ekki um að ræða framvirkan samning eða skiptasamning, en slíkir samningar teljist afleiður samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Umræddar staðfestingar á stundarviðskiptum aðila með sterlingspund og krónur falli ekki undir afleiðuhugtak laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og beri engin einkenni afleiðna eins og þeim einkennum hafi verið lýst af fræðimönnum. Í fyrsta lagi hefði verið ómögulegt að framselja umræddar staðfestingar enda uppgjörið bundið við persónulega reikninga stefnanda. Í öðru lagi séu samningarnir ekki gerðir upp af viðurkenndum uppgjörsaðila og í þriðja lagi þá hafi samningarnir um stundarviðskipti með gjaldmiðla ekki verið háðir reglulegum veðköllum. Þetta séu einfaldir samningar um núviðskipti með gjaldeyri þar sem einn gjaldeyrir sé seldur gagnvart öðrum en slíkir samningar séu ekki fjármálagerningar í skilningi laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Ljóst sé af framangreindu að kröfu stefnanda um greiðslu 1.209.400 króna sé réttilega beint að stefnda. Skuldin sé til komin vegna óuppgerðra viðskipta sem hafi færst frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda 9. október 2008 og þeirri tilfærslu hafi ekki verið breytt eða hún afturkölluð. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða, en reglur þessar eigi sér m.a. stoð í lögum nr. 7/1936, og til ákvæða samninga stefnanda og stefnda um gjaldeyrisviðskipti. Um eðli krafna stefnanda vísar hann til laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 með síðari breytingum sem og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins á grundvelli laga nr. 125/2008. Þá vísar stefnandi til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, reglna nr. 834/2003 um reikningsskil lánastofnana og reglna um eiginfjárkröfur og áhættugrunn fjármálafyrirtækja nr. 215/2007. Varðandi dráttarvexti vísar stefnandi til III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, þá sérstaklega 1. mgr. 6. gr. Krafa um málskostnað er byggð á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði byggist á lögum nr. 50/1988. Lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn á að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. III. Stefndi vísar til þess að samkvæmt kröfuskrá Landsbanka Íslands hf. hafi stefnandi lýst kröfu í bú bankans að fjárhæð 10.405.746 krónur vegna afleiðusamninga og sé krafan nr. 5.664. Eins og áður sagði lagði stefnandi fram kröfulýsinguna að áskorun stefnda. Stefndi heldur því fram að samkvæmt 6. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. hafi kröfulýsing sömu réttaráhrif og ef mál hefði verið höfðað um kröfuna. Í raun hafi stefnandi því sama sakarefnið uppi á hendur Landsbanka Íslands hf. og stefnda sem virðist í andstöðu við 4. mgr. 94. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi bendir á að krafa stefnanda byggi á tveimur gjaldeyrissamningum sem hann gerði við Landsbanka Íslands hf. 8. október 2008. Engar greiðslur hafi farið fram á uppgjörsdegi og hafi hvorki stefnandi né Landsbanki Íslands hf. efnt samningsskyldur sínar. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir beinu fjárhagstjóni vegna umræddra samninga. Þegar þessir samningar hafi verið gerðir, fyrir stofnun stefnda, hafi stefnandi gert sér ljóst að staða Landsbanka Íslands hf. hafi verið alvarleg og alls óvíst að bankinn gæti staðið við skuldbindingar sínar. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 7. október 2008 komi fram að ástæða inngrips eftirlitsins sé að skilyrði 100. gr. a. laga um fjármálafyrirtæki séu uppfyllt, m.a. vegna knýjandi fjárhags- og rekstrarerfiðleika Landsbanka Íslands hf. Þetta hafi verið degi áður en stefnandi hafi ákveðið að gera umrædda gjaldeyrissamninga við bankann. Honum hafi þá þegar mátt vera fulljós staða Landsbanka Íslands og að alls óvíst væri að efndir samninganna gætu átt sér stað. Þá heldur stefndi því fram að fyrir liggi að umræddir samningar hafi orðið eftir hjá Landsbanka Íslands hf. og því ekki færðir yfir til stefnda við uppskiptingu bankans. Enn fremur telji Landsbanki Íslands hf. samningana vera skuldbindingu sem honum beri að standa skil á. Stefnandi hafi í október 2008 verið upplýstur um að krafa hans samkvæmt umræddum samningum hafi ekki verið færð til stefnda. Þá bendir stefndi á að í greinargerð Fjármálaeftirlitsins um endurskipulagningu bankakerfisins komi fram að Fjármálaeftirlitið hafi, með aðstoð endurskoðenda frá þremur af fremstu alþjóðlegu endurskoðunarfyrirtækjunum (Deloitte, KPMG og PwC), sett upp stofnefnahagsreikninga til bráðabirgða fyrir hvern hinna nýju banka. Krafa stefnda byggi því aðallega á því að hann hafi ekki haft ákvörðunarvald um hvaða eignir og skuldbindingar hafi verið færðar yfir til hans. Stefndi hafi sem sjálfstætt fjármálafyrirtæki samið við Landsbanka Íslands hf. um endurgjald vegna þeirra eigna og skuldbindinga sem hann hafi yfirtekið á grundvelli þess efnahagsreiknings sem ákveðinn hafi verið. Hafi mistök verið gerð við uppskiptingu bankanna sé ekki hægt að beina kröfum á hendur stefnda heldur beri að beina slíkri kröfu á hendur þeim sem endanlega ábyrgð hafi borið á uppskiptingunni. Dómkröfu stefnanda sé því ranglega beint að stefnda. Því beri að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda vegna aðildarskorts með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Verði ekki fallist á sýknu vegna aðildarskorts byggir stefndi á því að umræddir gjaldmiðlasamningar séu í eðli sínu afleiðusamningar í skilningi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins og hafi því ekki átt að flytjast til stefnda. Samningarnir uppfylli hugtakaskilgreiningu á afleiðu þar sem verðmæti þeirra á uppgjörsdegi ráðist af verðþróun undirliggjandi myntar frá samningsdegi til uppgjörsdags. Líta beri á hvern samning sjálfstætt en ljóst sé að stundargengi á samningsdegi sé í raun hið framvirka gengi sem uppgjör miðist við tveimur dögum síðar. Verðþróun undirliggjandi mynta ráði hvort viðskiptin hafi leitt til hagnaðar eða taps aðila á uppgjörsdegi. Það sé ekki skilyrði þess að um afleiðu geti verið að ræða að viðkomandi samningar hafi þau einkenni sem stefnandi vísi til í stefnu. Þá vísar stefndi til skilgreiningar á afleiðu í lögum nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti. Verði ekki talið að um afleiðusamninga sé að ræða byggir stefndi á því að ekki sé um óuppgerð viðskipti að ræða í skilningi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008. Við skiptingu bankanna hafi verið skilgreint hvers konar viðskipti teldust óuppgerð en gjaldmiðlasamningar líkt og þeir sem fjallað sé um í þessu máli hafi ekki fallið þar undir. Engir sambærilegir samningar og þeir sem mál þetta lúti að hafi því verið færðir yfir til stefnda. Undir óuppgerð viðskipti hafi aðallega fallið verðbréfaviðskipti þar sem annar aðilinn hefði afhent endurgjald sitt eða skuldbundið sig með óafturkallanlegum hætti gagnvart þriðja aðila til að afhenda það. Þær ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins sem vísað sé til í stefnu hafi að geyma ítarlega fyrirvara um að Fjármálaeftirlitið geti gert hvers konar breytingar á ákvörðunum. Einnig sé í forsendum fyrir skiptingu efnahagsreiknings Landsbanka Íslands hf., Kaupþings hf. og Glitnis hf. tekið fram að forsendur gætu breyst á meðan vinna við skiptingu efnahags bankanna þriggja standi yfir. Niðurstaðan hafi orðið sú að við skiptingu efnahagsreiknings Landsbanka Íslands hf. hafi gjaldmiðlasamningar ekki verið færðir yfir til stefnda. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda telur stefndi að stefnandi hafi fyrirgert kröfu sinni vegna tómlætis. Stefnandi hafi fyrst beint kröfu að stefnda rúmum tveimur árum eftir að hann sé upplýstur um að umræddir samningar hafi ekki verið fluttir yfir til stefnda. Stefnandi hafi margoft ítrekað kröfur sínar á hendur Landsbanka Íslands hf. enda hygðist hann skuldajafna kröfunni á móti kröfu þeirri sem stefndi eigi á hendur honum vegna lánssamnings. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar, laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og eldri laga um sama efni, laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins á grundvelli laga nr. 125/2008. Krafa um málskostnað byggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málsflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnanda. IV. Í máli þessu hefur stefndi bent á að í raun hafi stefnandi sama sakarefnið uppi á hendur Landsbanka Íslands hf. og stefnda, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einnig 6. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að þegar mál hafi verið þingfest verði dóms ekki krafist um þær kröfur sem séu gerðar í því í öðru máli. Sé dóms krafist þannig um kröfu í öðru máli skuli vísa henni frá dómi. Í 6. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 segir að kröfulýsingu fyrir skiptastjóra fylgi sömu áhrif og ef mál hefði verið höfðað um kröfuna á þeirri stund sem hún berist honum. Verði fallist á þessa málsástæðu stefnda leiðir það samkvæmt framangreindu til frávísunar málsins án kröfu og ber því að leysa fyrst úr henni. Samrit af kröfulýsingu stefnanda vegna þessara krafna er meðal gagna málsins. Kröfulýsingin er dagsett 28. október 2009 og móttekin af slitastjórn Landsbanka Íslands hf. 30. sama mánaðar. Þetta mál var höfðað 8. mars 2011. Við munnlegan flutning málsins kom fram hjá lögmanni stefnanda að slitastjórn Landsbanka Íslands hf. hafi frestað að taka afstöðu til kröfu stefnanda. Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gilda ákvæði 18. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess. Meðal þeirra ákvæða eru 1. mgr. 116. gr. og 1. mgr. 117. gr., en af þeim leiðir að stefnanda var ekki unnt að höfða mál gegn stefnda og Landsbanka Íslands í einu máli. Fyrrnefnd kröfulýsing stefnanda við slitameðferð Landsbanka Íslands hf. beinist að þeim aðila og snýst um að stefnandi fái hlutdeild í eignum þrotabúsins eftir því sem þær koma til uppgjörs á samþykktum kröfum í búið. Stefndi er á hinn bóginn annar og sjálfstæður lögaðili og mál stefnanda á hendur honum snýst um greiðslu skuldar vegna samninga. Er því ekki um sömu aðila né kröfur í málunum í skilningi 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 að ræða, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 12. janúar sl. í máli nr. 660/2011. Verður málinu því ekki vísað frá dómi á grundvelli 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir á því að skuldbindingar vegna þeirra samninga sem um er deilt í málinu hafi með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 7. október 2008, eins og henni var breytt með ákvörðunum eftirlitsins 12. október 2008 og 19. október 2008, verið færðar frá Landsbanka Íslands hf. til stefnda og beri stefnda því að standa við samningana. Stefndi telur að skuldbindingar vegna þeirra samninga sem um er deilt í málinu hafi aldrei verið færðar yfir til hans frá Landsbanka Íslands hf. Málinu sé því ranglega beint að stefnda og beri að sýkna hann vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar málsins deila um það hvort samningar þeirra séu afleiður. Stefnandi byggir á því að svo sé ekki, en stefndi telur að samningarnir séu afleiður. Samningar aðila, sem eru samhljóða, bera fyrirsögnina ,,Stundarsamningur um gjaldeyri“. Samningarnir eru gerðir 8. október 2008 og samkvæmt efni þeirra kaupir Landsbanki Íslands hf. af stefnanda tiltekna fjárhæð og selur honum aðra fjárhæð. Samkvæmt samningi með auðkennið 3016751 kaupir Landsbanki Íslands hf. 20.000 sterlingspund af stefnanda en selur honum 4.980.400 krónur. Samkvæmt samningi með auðkennið 3017606 kaupir Landsbanki Íslands hf. 3.771.000 krónur af stefnanda en selur honum 20.000 sterlingspund. Báðir samningarnir eru á gjalddaga 10. október 2008. Afleiður eru skilgreindar í d- til h-lið 2. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í athugasemdum við 2. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 108/2007 kemur m.a. fram að undir d- til h-liði falli afleiður sem ekki séu framseljanlegar og teljist því ekki til verðbréfa. Uppgjör afleiðusamninga geti ýmis falist í afhendingu á undirliggjandi verðmæti eða í uppgjöri í peningum samkvæmt uppgjörsákvæði sem byggist á breytingu einhvers þáttar á tilteknu tímabili. Við mat á því hvort samningur um uppgjör í undirliggjandi þáttum teljist til afleiðu í skilningi ákvæðisins beri að líta til þess hvort hann hafi fjármálatilgang. Með framvirkum samningi (e. forwards) sé átt við óframseljanlegan samning þar sem kveðið sé á um skyldu samningsaðila til að kaupa eða selja tilekna eign fyrir ákveðið verð á fyrir fram ákveðnum tíma. Uppgjör slíkra samninga geti ýmist falist í afhendingu á undirliggjandi verðmæti eða í fjárhagslegu uppgjöri. Að mati dómsins eru samningar aðila tvímælalaust framvirkir samningar, eins og þeir eru skilgreindir í tilvitnuðum ummælum í athugasemdum við 2. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 108/2007. Óumdeilt er að umræddir samningar eru ekki framseljanlegir. Þá fela þeir í sér skyldu Landsbanka Íslands hf. til að kaupa tiltekna eign af stefnanda, í þessu tilviki tiltekna fjárhæð, fyrir ákveðið verð á fyrir fram ákveðnum tíma. Uppgjör samninganna gat falist í því að hvor aðili um sig afhenti hinum þau verðmæti sem samningarnir tóku til, eða í fjárhagslegu uppgjöri. Teljast umræddir samningar því vera afleiður, sbr. einnig dóm Hæstaréttar Íslands frá 23. maí 2011 í máli nr. 77/2011. Samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 7. október 2008, eins og henni var breytt með ákvörðunum eftirlitsins 12. október 2008 og 19. október 2008, tók stefndi ekki yfir afleiðusamninga. Þá kemur fram í bréfi Melrósar Eysteinsdóttur, forstöðumanns fjárhagssviðs Landsbanka Íslands hf., að umræddir samningar séu hluti af efnahag bankans og tilheyri honum. Hún staðfesti þetta fyrir dóminum við aðalmeðferð. Enn fremur að kröfur vegna þessara samninga hafi ekki verið framseldar stefnda. Með vísan til alls þessa er ljóst að stefndi er ekki réttur aðili að málinu og verður hann því sýknaður af öllum kröfum stefnanda samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í samræmi við niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem þykir eftir atvikum og umfangi málsins, þ. á m. með hliðsjón af vinnuskýrslu lögmanna stefnda, hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, NBI hf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Óskars Veturliða Sigurðssonar. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 18/2003
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Aðilaskipti Kærufrestur Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Úrskurður héraðsdóms um gildi nauðungarsölu varð ekki kærður í nafni F ehf., þar sem bú félagsins hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta nokkru áður en kæra í þess nafni barst héraðsdómi. Þá hafði ekki verið sýnt fram á að fyrrum stjórnarformaður eða framkvæmdastjóri félagsins gætu notið réttar samkvæmt 130. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. til að taka við rekstri málsins. Var kærufrestur auk þess liðinn þegar tilkynning þeirra barst héraðsdómi. Var málinu samkvæmt þessu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. janúar 2003. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. nóvember 2002, þar sem hafnað var kröfu Fiskvinnslunnar Ól ehf. um að ógilt yrði nauðungarsala á fasteigninni Pálsbergsgötu 1, Ólafsfirði, sem sýslumaðurinn á Ólafsfirði seldi við uppboð 15. maí sama árs. Um kæruheimild vísa sóknaraðilar til 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hinum kærða úrskurði verði hrundið og nauðungarsalan ógilt. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Byggðastofnun og Sparisjóður Ólafsfjarðar krefjast aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti, en til vara að það verði fellt niður. Að því frágengnu er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Varnaraðilarnir Ólafsfjarðarkaupstaður og Stáltak hf. hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Aðalkrafa varnaraðila um frávísun málsins er á því reist að sóknaraðilar hafi ekki gætt ákvæðis 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við framlagningu kæru í málinu. Samkvæmt gögnum málsins var hinn kærði úrskurður kveðinn upp á dómþingi Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. nóvember 2002, en í héraði var Fiskvinnslan Ól ehf. sóknaraðili málsins. Í þingbók er þess ekki getið að lögmenn aðilanna hafi þá verið staddir á dómþingi, en bókað að þeim hafi verið tilkynnt um uppsöguna með símbréfi. Þá var lögmanni sóknaraðila í héraði sendur úrskurðurinn sama dag samkvæmt fyrirliggjandi orðsendingu dómstólsins. Kæra í nafni Fiskvinnslunnar Ól ehf. barst héraðsdómi 10. desember 2002, en bú félagsins hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði dómstólsins 3. sama mánaðar. Með bréfi skiptastjóra þrotabús félagsins 15. desember 2002 var því lýst yfir að búið myndi ekki halda áfram rekstri máls þessa fyrir dómi, en bent á heimildir kröfuhafa eða þrotamanns til þess að halda rekstri þess áfram samkvæmt 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Það var ekki fyrr en með bréfi 20. desember 2002, sem barst Héraðsdómi Norðurlands eystra 23. sama mánaðar, sem þau Aðalheiður H. Jóhannsdóttir, fyrrum stjórnarformaður Fiskvinnslunnar Ól ehf., og Rúnar Sigvaldason, áður framkvæmdastjóri sama fyrirtækis, kröfðust þess að taka við rekstri málsins með vísan til áðurnefndrar 130. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt framansögðu varð úrskurður héraðsdóms ekki kærður í nafni Fiskvinnslunnar Ól ehf. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að fyrrum stjórnarformaður eða framkvæmdastjóri félagsins geti notið réttar samkvæmt 130. gr. laga nr. 21/1991 til að taka við rekstri málsins, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. apríl 2002 í máli nr. 187/2002. Var kærufrestur auk þess liðinn þegar tilkynning þeirra barst héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991. Verður samkvæmt öllu framanröktu að vísa málinu frá Hæstarétti. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðilunum Byggðastofnun og Sparisjóði Ólafsfjarðar kærumálskostnað, eins og nánar segir í dómsorði, en milli annarra málsaðila verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðilar, Aðalheiður H. Jóhannsdóttir og Rúnar Sigvaldason, greiði óskipt varnaraðilunum Byggðastofnun og Sparisjóði Ólafsfjarðar hvorum um sig 100.000 krónur í kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur kærumálskostnaður niður.
|
Mál nr. 403/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. júní 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. júlí 2011 klukkan 11. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins lagði B, móðir A, fram kæru á hendur varnaraðila hjá embætti sýslumannsins í Vestmannaeyjum 31. maí 2010. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 480/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 10. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 380/2003
|
Fuglaveiði Friðun Upptaka Ákæra
|
Á grundvelli framburðar vitna þótti sannað að B og S hefðu brotið gegn gegn lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, svo og reglugerð nr. 252/1996 um friðun tiltekinna villtra fuglategunda, friðlýsingu æðarvarps, fuglamerkingar, hamskurð o.fl. með skotveiðum á sjó. Þótti refsing hvors um sig hæfilega ákveðin 75.000 krónur, en auk þess var veiðifang gert upptækt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar að fengnu áfrýjunarleyfi 17. september 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu, sem verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, en til vara ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar. Að því frágengnu krefjast ákærðu sýknu af kröfu um refsingu og um upptöku veiðifangs. Ákærðu er gefið að sök í málinu að hafa brotið gegn lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum og reglugerð nr. 252/1996 um friðun tiltekinna villtra fuglategunda, friðlýsingu æðarvarps, fuglamerkingar, hamskurð o.fl. með skotveiðum á sjó við norðanverðan Hvalfjörð 8. maí 2002. Ákæra, sem gefin var út 11. mars 2003, er haldin annmörkum, eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi. Þrátt fyrir það verður fallist á með vísan til forsendna héraðsdóms að ekki séu alveg næg efni til að vísa málinu frá dómi af þeim sökum. Verður samkvæmt því hvorki aðalkrafa né varakrafa ákærðu tekin til greina. Brot þeirra er sannað með vætti vitna, svo sem ítarlega er rakið í héraðsdómi. Verður niðurstaða dómsins um sakfellingu ákærðu staðfest með vísan til forsendna hans. Með háttsemi sinni hafa ákærðu unnið sér til refsingar, sem er hæfilega ákveðin 75.000 króna sekt fyrir hvorn um sig og komi 15 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákvæði héraðsdóms um upptöku veiðifangs og sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Bjarni Ingvar Halldórsson og Svanur Þór Brandsson, greiði hvor um sig 75.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi 15 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins. Ákvæði héraðsdóms um upptöku veiðifangs og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra fyrir Hæstarétti, Ólafs Sigurgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 27. maí 2003. Sýslumaðurinn í Borgarnesi gaf út ákæru í máli þessu 11. mars 2003. Dómari gaf út fyrirköll 14. sama mánaðar, og var málið höfðað með birtingu þeirra og ákæru fyrir báðum ákærðu 18. mars. Það var þingfest 26. mars og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 16. maí 2003. Ákærðir eru Bjarni Ingvar Halldórsson, [ . . . ], og Svanur Þór Brandsson, [ . . . ], ,,fyrir brot á lögum um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, með því að hafa miðvikudagskvöldið 8. maí 2002, verið við skotveiðar á sjó við norðanverðan Hvalfjörð, en ströndin frá Þyrli að Katanesi er friðlýst vegna æðarvarps. Telst þetta varða við 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og spendýrum nr. 64, 1994 og 3. gr., sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 252, 1996. Þess er krafist, að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til að sæta upptöku á 74 svartfuglum sem lögreglan lagði hald á, skv. 3. tl. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940." Svo hljóðar ákæruskjalið. Sækjandi krefst þess að ákærðu verði dæmdir til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu ákærðu er þess krafist aðallega að ákærðu verði báðir sýknaðir, en til vara að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar sem lög heimila og þá í mesta lagi til 30.000 króna sektar hvor. Upptökukröfu á 74 svartfuglum er mótmælt. Verjandi krefst málsvarnarlauna. Upphaf máls Frumskýrsla lögreglu í þessu máli er tímasett 8. maí 2002 kl. 20:22. Þá, segir í skýrslunni, tilkynnti V lögreglunni í Borgarnesi að þrír menn væru að skjóta fugl á Hvalfirði. Tveir lögreglumenn fóru þá suður á Hvalfjarðarströnd. Segir í skýrslunni að mennirnir þrír á bátnum hafi verið skammt innan við Ferstiklu þegar lögreglumenn komu á vettvang. Þegar báturinn hafi verið staddur rétt ,,fyrir innan Þyrilsnesið" [Svo í skýrslunni, en augljóst virðist af framhaldinu og öðrum málsgögnum að standa ætti fyrir utan. Aths. dómara] hafi lögreglubifreiðinni verið ekið út á bryggju Olíustöðvarinnar. Lögreglan hafi gefið ljós- og hljóðmerki og einnig kallað til mannanna í bátnum að láta af veiðunum og koma að landi, en þeir hafi engu sitt því og haldið áfram að skjóta fugl við Þyrilsnesið. Mennirnir á bátnum hafi síðan haldið yfir fjörð. Lögreglan í Borgarnesi leitaði aðstoðar Reykjavíkur-lögreglu. Um kl. 22:19 tilkynnti hún lögreglunni í Borgarnesi að mennirnir væru komnir að landi í Hvammsvík sunnan fjarðar. Lögreglan í Borgarnesi fór til móts við bátsverja í Hvammsvík. Þeir voru ákærðu og S, f. 1980. Í frumskýrslunni segir orðrétt: ,,Aðspurðir sögðust þeir hafa verið að veiða svartfugl og ekki vitað að skotveiði væri bönnuð á Hvalfirði. Þeim var gerð grein fyrir að skotveiði væri bönnuð á þessum árstíma í Hvalfirði vegna friðlýsts æðarvarps í Hvalfirði. [ . . .] Bjarni Svanur og S framvísuðu 74 svartfuglum sem þeir kváðust hafa skotið á Hvalfirðinum, ýmist út á miðjum firðinum eða upp undir landi að norðanverðu í firðinum og við Þyrilsnesið." Ákærðu framvísuðu skotvopnum, en S kvaðst ekki hafa verið að veiða, hann hefði lagt til bátinn og stjórnað honum við veiðarnar. Ákærðu höfðu skotvopnaleyfi og gild veiðikort. Ásgeir Rafnsson héraðslögreglumaður ritaði frumskýrslu. Hann staðfesti hana fyrir dómi. Ákærðu neituðu sakargiftum. Við þingfestingu tóku þeir báðir fram að þeir hefðu ekki verið að veiðum á því svæði sem ákæra tiltekur. Ákærði Bjarni Ingvar Halldórsson sagði í skýrslu sinni við aðalmeðferð að þeir ákærðu hefðu lagt upp í veiðiferðina frá Hvammsvík. Þeir hefðu í fyrstu haldið sig við Hvammsvíkina, verið þar fyrsta klukkutímann. Þeir hefðu verið þar í leyfi landeiganda. Þeir hefðu skotið svartfugla þar í grenndinni. Síðan hefðu þeir orðið skotfæralausir og haldið í skoðunarferð og siglt um fjörðinn. Ákærði var spurður hvort þeir hefðu farið með ströndinni að norðanverðu. ,,Ekki með ströndinni neitt," svaraði ákærði. Þeir hefðu bara verið úti á miðjum firði. Hann kannaðist ekki við að þeir hefðu komið nærri ströndinni, hvorki við Saurbæ né við Hvalstöðina, en þeir hefði verið í námunda við Geirshólma, þó ,,ekki neitt nærri honum". Þeir hefðu ekki farið inn fyrir hann. Þeir hefðu ekki farið inn í Helguvík. Hann sagði að sig minnti að þeir hefðu tekið sveig í áttina að Þyrilsnesinu. Ákærði sagði að þeir hefðu ekki farið lengra út fjörðinn en á móts við Dranganes, sem væri við Hvammsvíkina. [Á landabréfi, sem ákæruvaldið lagði fram, er merkt örnefnið Draganesi, skammt utan við Hvammsvík. Aths. dómara.] Ákærði Bjarni Ingvar sagði að fuglana, sem þeir hefðu skotið, hefðu þeir veitt við Selsker, ,,alla vega þarna í Hvammsvíkinni og svo kannski þarna við Ytra-leiti og þar." Ákærði tók fram, sérstaklega spurður, að þeir ákærðu hefðu ekki verið að veiðum á norðursrönd Hvalfjarðar og heldur ekki í námunda við hana. Ákærði staðfesti fyrir dómi skýrslu sem hann gaf fyrir lögreglu 7. október 2002. Þar segir m.a. að þeir ákærðu ,,hefðu verið að veiða fuglinn úti á miðjum firði og hefðu örugglega ekki komið nær landi en 3-400 metra út frá Hvammsvík. Þeir hefðu tekið skoðunarferð meðfram landi en ekki skotið neitt í þeirri ferð að það sé ekki rétt að þeir hefðu skotið fugla á friðlýstu svæði." Hann var þá spurður hvort þeir hefðu reynt að afla sér þekkingar á hvort eitthvað af strandlengju Hvalfjarðar væri friðlýst. ,,Bjarni segir að þeir hefðu ekki verið búnir að kynna sér það, enda ekki hægt um vik, þessar upplýsingar liggi ekki frammi. Þeir hefðu verið með upplýsingar frá veiðistjóraembættinu, þar eru merktar inn friðlýsingar en þetta svæði var ekki merkt þar inn." Ákærða var kynntur framburður V um að þeir hefðu skotið mikið 50 metra frá landi við Saurbæ og Ferstiklu. Hann neitaði þessu, þeir hefðu aldrei farið svo nærri landi, hvað þá skotið þar fugl. Þeir hefðu verið ,,fyrir miðjum firði, hann viti ekki hvað fjörðurinn er breiður þarna, telur þó að þeir hafi ekki verið nær landi en 200-300 metra frá Saurbæ og Ferstiklu." Fyrir dóminum sagði ákærði að þeir hefðu ekki verið að skjóta þarna. Þegar minnt var á að vitni bæru að þau hefðu heyrt þá skjóta, áréttaði ákærði það sem fram kemur í lögregluskýrslunni, að ólag hefði verið á mótornum í bátnum, og hvað eftir annað hefðu orðið í honum sprengingar. Ákærði Svanur Þór Brandsson var spurður hve langt þeir ákærðu hefðu farið út fjörðinn. Hann svaraði að þeir hefðu siglt víða um, hann myndi ekki nákvæmlega hvar. Til þess var vísað að vitni hefðu borið að þeir hefðu stoppað og verið að tína eitthvað upp úr sjónum, og var ákærði spurður hvað það hefði verið. Hann sagði að þeir hefðu ekkert tínt upp úr sjónum, ekki sem hann myndi eftir. Hann var spurður um leið þeirra inn fjörðinn. Hann kvaðst ekki muna svo glöggt hvort þeir hefðu siglt með ströndinni eða um miðjan fjörð. Þá var hann spurður hve langt inn fjörð þeir hefðu farið. Hann sagði að þeir hefðu verið einhvers staðar fyrir utan Geirshólma, þeir hefðu ekki farið inn fyrir hann svo að hann myndi eftir. Ákærði Svanur Þór lýsti svo bátnum sem þeir ákærði voru á að þetta væri plastbátur úr hörðu plasti, búinn til úr rörum. Hann væri með utanborðs mótor. Ákærði staðfesti skýrslu sem hann gaf fyrir lögreglu 11. september 2002. Þar segir ákærði að þeir ákærðu hafi siglt ,,fyrir framan Hvammsvík vorum að skjóta svartfugl þar. [ . . .] Við sigldum inn og út fjörðinn." Síðan segir orðrétt: ,,Við vorum að [svo] næst landi að norðan verðu en ekki get ég áætlað hversu langt frá landi við vorum að skjóta. Við skutum næst landi við Hvítanes, en sama er, ég veit ekki hve langt frá landi, get ekki giskað á fjarlægð. Við reyndum að halda okkur um 250 metrum frá stórstraumsfjöruborði." Undir ákærða var í lögregluskýrslunni borinn framburður vitnis um að þeir hefðu verið að skjóta ,,svona 50 metra frá andarmerkjum Saurbæjar og Ferstiklu". Svar: ,,Mér finnst það frekar ólíklegt, en við vorum að sigla þarna mikið framan við, en aðal skotveiðin fór fram utan við Hvítanes. Það getur verið að það rugli vitnin að gangtruflanir voru í mótornum hjá okkur og við þurftum að stöðva nokkrum sinnum af þeim sökum." Hann var spurður hvort hann hefði vitað ,,að þarna væri friðlýst æðarvarp á þessum tíma?" Hann kvað nei við því. Vitni fyrir dómi báru 5 bændur á Hvalfjarðarströnd: V, M, B, E og SG. Vitnið V, f. 1929, sagði að það hefði verið um áttaleytið að kvöldi 8. maí, að hann hefði séð bát koma, að hann hefði haldið sunnan fyrir fjörð. Hann hefði þá verið staddur á hlaðinu heima hjá sér á Ferstiklu. Bærinn stæði svona 60-70 metra yfir sjó, og þaðan væri gott útsýni yfir fjörðinn. Frá bæ til sjávar væru 700 metrar. Hann hefði heyrt skothríð nokkuð langt frá landi. Báturinn hefði síðan stefnt út fjörð, hefði farið mjög nálægt merkjakletti sem héti Snekkja, milli Saurbæjar og Ferstiklu, varla steinsnar frá klettinum. Hann hefði síðan haldið áfram út með landi, skotið fugl af og til, sér hefði virst hann taka eitthvað af fugli upp en ekki hirða allt. Nánar spurður um þetta sagði V að hann hefði séð mennina í bátnum taka upp fugla, og eins hefði hann séð hvernig sjór ýfðist kringum fugl sem skotið var á, sem ekki hefði verið hirtur. Síðan hefði bátnum verið siglt inn með aftur í ótal krókum. Bátsverjar hefðu ekki nema stundum stoppað hjá fugli til að taka hann upp. Þeir hefðu síðan komið inn með nokkuð nærri landi á Ferstiklu, svona 300-400 metra frá landi. Þeir hefðu farið í ótal króka fyrir framan Saurbæ og Ferstiklu og skotið feikilega mikið. Þegar þeir hefðu farið hjá Ferstiklu kvaðst V hafa hringt í lögregluna í Borgarnesi og óskað eftir að veiðar bátverja væru stöðvaðar. Hann kvaðst síðan hafa fylgst áfram með athæfi mannanna. Hann hefði farið á eftir lögreglunni inn á Brekkumýrar hjá Önundarhóli. Báturinn hefði þar horfið honum sjónum undir Stapa, móbergsstapa utan við Miðsand. Bátnum hefði verið siglt með landi hjá Miðsandsflúðum og inn í krikann hjá Helguhóli, sem væri fyrir neðan bæ á Þyrli. Þeir hefðu skotið þar mikið. Þarna væru fuglabjörg. Þyrilsnesið að vestanverðu væri samfellt fuglabjarg að heita mætti, engin fjara undir bjarginu. Þegar lögregla hefði reynt að stöðva þá hefðu þeir tekið strikið suður fyrir Geirshólma og hefðu haldið þar skotveiðum áfram. Þegar hann hefði horfið af vettvangi hefði verið orðið rokkið. Þá hefði báturinn verið kominn úti fyrir Grænuvík, næstu vík innan við Hvammsvík. V sagði aðspurður að hvellirnir sem hann heyrði frá bátnum hefðu verið skothvellir, ekki hljóð frá vél bátsins. Vitnið sagði að æðarvarpið á Ferstiklu væri með ströndinni milli merkja, 3ja km langri, og dreift upp að þjóðvegi. Á allri Hvalfjarðarströndinni væri dreift varp, nema á Þyrli. Þar væri það þéttara í eyju og í Þyrilsnesi. Aðspurður um hvernig varpið væri merkt, sagði V að friðlýsingarmerki væri þar sem vegur lægi niður í varplandið. Önnur merki væru ekki nema hvað hreiðrin væru merkt með veifum. Hann sagði að ekki væru miklar fjárhagslegar tekjur af varpinu. Þetta væri hins vegar elskuleg búgrein sem byggðist á umhyggju og gæslu. Vitnið M [ . . . ]. Hann sagðist fyrst hafa orðið var við umræddan bát út af Haukstanga, sem væri beint niður af Svarthamarsrétt. Báturinn hefði verið norðan við miðlínu fjarðar. Hann hefði heyrt skothvelli til bátsins. Báturinn hefði farið inn fjörðinn. Síðast hefði hann séð hann inn undir Þyrilsnesi. Hann hefði farið upp á veg og fylgst með honum af brekkunni utan við Miðsand. Hann hefði farið alveg inn undir Þyrilsnesið, innan við Geirshólma. Vitnið B, kvaðst búa á [ . . . ] ásamt eiginkonu sinni, sem væri skráður bóndi þar. Á jörðinni væri umtalsvert æðarvarp. Þar fengjust 15-16 kg af hreinsuðum dún árlega. Vitnið sagðist mundu hafa séð bát ákærðu fyrst upp úr kl. 7 um kvöldið og þá fram undan Hvalstöðinni. Honum hefði svo verið siglt inn að Þyrilsnesinu og meðfram því. Þá hefði Borgarneslögreglan verið komin. Þegar hún hefði verið komin fram á bryggju með sírenu og ljós hefði bátnum verið siglt út með nesinu, milli þess og Geirshólma, og út á fjörðinn. Hann hefði verið svona 400-500 metra frá Mjóanesinu (þar sem Þyrilnesið er mjóst). Milli Geirshólma og nessins sagði vitnið að væri styst 700-800 metrar. B kvaðst hafa heyrt bátsverja skjóta. Í skýrslu sem vitnið gaf fyrir lögreglu 10. júlí 2002 er haft eftir vitninu að hann hafði orðið var við ,,umrædda veiðimenn um kl. 21:00 þann 08.05.2002 og hefðu þeir verið á dökkum hraðskreiðum bát er þeir voru við veiðar að vestanverðu við Þyrilsnes, B kvað mennina haf skotið mikið og kvað þá hafa þrætt meðfram ströndinni á ofangreindum bát og hefðu verið um 100 metra frá landi." Skýrslu þessa staðfesti vitnið fyrir dómi. Um mismun á tímaákvörðun sagði B að hann hefði fært tímann ,,upp úr sjö" í dagbók sína. Vitnið E [ . . . ]. Hann kvaðst hafa nytjar af æðarvarpi, sem hann hefði verið að byggja upp. Á [ . . . ] væru 200-300 hreiður. Hann kvaðst fyrst hafa orðið var við bátinn nokkuð djúpt út af merkjum Brekku og Miðsands, heldur nær norðurlandi en suðurströnd. Bátnum hefði verið siglt inn og að Geirshólma. Hann hefði séð lögregluna fara niður á bryggju við Hvalstöð og setja á sírenu og blikkljós og kalla með gjallarhorni. Þá hefði báturinn verið ,,á móts við hólmann". Honum hefði þá verið siglt út. Bátsverjar hefðu skotið miðsvæðis á móts við Hvítanes. Hann hefði heyrt skothvelli og í kíki séð rót á sjó þegar skotið var. Báturinn hefði stoppað, að því að vitnið taldi, til að taka upp fugl. Vitnið S [ . . . ]. Hann sagði að þar væri svolítið æðarvarp. Hann kvaðst fyrst hafa orðið var við bátinn seinni part dags, sennilega milli sex og sjö. Þá hefði hann verið skammt undan Hvammsvík. Hann hefði þá verið á inneftir leið. Hann hefði farið inn að Hólma, verið svona á miðjum firði. Mennirnir á bátnum hefðu verið að skjóta. Hann kvaðst ekki geta borið um hvort báturinn hefði farið inn fyrir Geirshólma. Hann sagði að bátsverjar hefðu skotið fyrir framan Bjarteyjarsand, að hann hélt nærri miðjum firði. Hann sagðist ekki hafa tekið eftir því hvort þeir hefðu tínt upp fugl, hann hefði verið í önnum. Vitnið Ásgeir Rafnsson er lögreglumaður. Hann ritaði frumskýrslu, svo sem fyrr greinir. Hann sagði að báturinn hefði verið undan landi Ferstiklu þegar lögreglan kom á vettvang, á að giska 200-300 metra frá landi. Honum hefði verið haldið inn fjörðinn, stundum stöðvaður, og lögreglan hefði heyrt skothríð. Hann hefði farið inn undir Þyrilsnes, mjög nærri landi milli nessins og Geirshólma. Þeir hefðu síðan siglt ,,út fjörðinn", við og við stoppað, tekið hring, og bátsverjar hefðu virst vera að taka upp fugl. Síðan haldið í Hvammsvík. S bar vitni dómi. Hann gaf og skýrslu fyrir lögreglu og hafði þar stöðu sakbornings. Í lögregluskýrslunni kemur fram að hann hafi haft umræddan bát til umráð og hafi stjórnað honum. Báturinn tilheyri Hvammsvík. Þetta sé stór plastbátur, af svipaðri gerð og Zodiak gúmmíbátur. Á honum hafi verið 40 ha Yamaha utanborðs mótor, og hafi hann ganghraða 15-20 sml/klst. Hann taldi sig í umræddri ferð hafa siglst á 5-10 sjómílna hraða. Lögregluskýrsluna staðfesti vitnið fyrir dóminum. Að öðru leyti telur dómari ekki ástæðu til að rekja framburð vitnisins, sem var ekki greinargóður. Forsendur og niðurstöður Leitt hefur verið í ljós með greinargóðu vætti vitnisins V og vætti fleiri vitna, einkum Ásgeirs Rafnssonar og B, að ákærðu voru að skotveiðum við norðurströnd Hvalfjarðar að kvöldi 8. maí 2002. Sannað er að þeir fóru sums staðar mjög nærri landi, svo að nam fáeinum hundruðum metra eða minna. Fram undan landi Ferstiklu voru þeir mjög skammt frá landi, sbr. vætti V og Ásgeir Rafnssonar. Þá er og í ljós leitt með vætti vitna, svo að óyggjandi er, að þeir fóru mjög nærri Þyrilsnesi og skutu fugl þar, en Geirshólmi er samkvæmt fram lögðu landabréfi í mælikvarða 1:5.000 700-800 metra frá nesinu. Ennfremur er leitt í ljós með framburði vitna að ákærðu skutu fugl á leið sinni frá Þyrilsnesi yfir í Hvammsvík. Fjarlægð frá Geirshólma að miðlínu fjarðar í stefnu á Hvammshöfða er tæpir 5 km, fjarlægð frá Þyrilsnesi að miðlínu í stefnu á Hvítanesi er um 1 km og vegarlengd frá Þyrilsnesi í stefnu hávestur á Hvammshöfða að miðlínu fjarðar er u.þ.b. 1.250 metrar. Vitnið E bar að bátsverjar hefðu skotið ,,miðsvæðis á móts við Hvítanes". Vitnið M bar að hann hefði séð bát ákærðu suður af Haukatanga, sem er neðan við Svarthamarsrétt, og þá norðan við miðlínu fjarðar. Hefðu bátsverjar þá verið að skjóta. Fjarlægð milli norður- og suðurstrandar fjarðarins er þarna um 1,5 km. Vitnið SG bar að bátsverjar hefðu verið að skjóta nær miðjum firði fram undan Bjarteyjarsandi. Samkvæmt framanrituðu skutu ákærðu víða fugl innan tveggja km frá norðurströnd Hvalfjarðar utan frá Ferstiklu inn til Þyrilsness. Ákærðu hafa ekki borið á móti því að þeir hafi farið á bátnum um þetta svæði, en þeir hafa neitað því að þeir hafi skotið þar. Þeir hafa sagt að það kunni að hafa villt um fyrir vitnum að sprengingar hafi verið í vél bátsins. Dómari telur þá skýringu ekki tæka. Vitni hafa lýst því að þau hafi séð ákærðu skjóta, sigla bátnum í krókum og taka upp fugl. Í ákæru er háttsemi ákærðu talin brot gegn 1. mgr. 10. gr. laga nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum (hér á eftir nefnd villidýralög). Fyrri málsliður 1. mgr. lagagreinarinnar hljóðar svo: ,,Veiðar skulu óheimilar á svæðum sem eru friðlýst vegna dýralífs." Með ákvæði þessi er átt við friðlýst svæði samkvæmt náttúruverndarlögum, svo sem glöggt má sjá af skýringum með 10. gr. frumvarps til villidýralaga. Hafa ákærðu ekki gerst brotlegir við þetta lagaákvæði, og ber að sýkna þá af ákæru um brot gegn því. Friðlýsing æðarvarpa fellur undir 18. gr. villidýralaga, en þar segir í 2. mgr.: ,,Umhverfisráðherra setur reglugerð um hvernig staðið skuli að skilgreiningu og friðlýsingu æðarvarps samkvæmt lögum þessum." Sú reglugerð hefur verið sett og er nr. 252/1996, sbr. ákæru. Háttsemi ákærðu felur í sér brot gegn 1. mgr. sömu lagagreinar, en þar segir í 1. málslið: ,,Frá 15. apríl til 14. júlí ár hvert eru öll skot bönnuð nær friðlýstu æðarvarpi en 2 km nema brýna nauðsyn beri til." Til þessarar málsgreinar 18. gr. villidýralaga er ekki vísað í ákæru, og verður að telja það annmarka á henni. Að mati dómara leiðir hann þó hvorki til frávísunar né sýknu. Í ákæru er vitnað til 3. gr. reglugerðar nr. 252/1996, sem eins og fyrr segir er sett með heimild í 2. mgr. 18. gr. villidýralaga. Í 3. gr. reglugerðarinnar segir í 1. málslið: ,,Friðlýsing æðarvarps gildir á tímabilinu frá 15. apríl til og með 14. júlí ár hvert. Friðlýsingin felur það í sér að öll skot eru bönnuð nær friðlýstu æðarvarpi en 2 km, nema brýna nauðsyn beri til. Ákvæði þetta er efnislega samhljóða 1. ml. 1. mgr. 18. gr. villidýralaga. Nægir tilvísun ákæranda til reglugerðarinnar til þess að að ákærðu verði sakfelldir. Með auglýsingu í Lögbirtingablaði, sem út kom föstudaginn 20. júní 1997 friðlýsti sýslumaðurinn í Borgarnesi æðarvörp á allmörgum jörðum í umdæmi sínu með vísan til 18. gr. villadýralaga. Þannig voru friðlýst vörp á 10 jörðum í Hvalfjarðarstrandarhreppi, þeirra á meðal Brekku, Bjarteyjarsandi, Hrafnabjörgum, Ferstiklu I og II, Saurbæ og Þyrli. Um afmörkun æðarvarpanna á þessum jörðum, öðrum en Þyrli, segir: ,,Friðlýsingin tekur til lands jarðanna frá þjóðvegi að sjávarmáli, auk þess sem friðlýsingin taki til Bjarteyjar og Hrafnabjargarhólma." Um æðarvarp á Þyrli segir: ,,Friðlýsingin tekur til Þyrilseyjar, Geirshólma og Þyrilsness að þjóðvegi." Þá segir í auglýsingunni að á skrifstofu sýslumanns í Borgarnesi liggi frammi skrá um friðlýst æðarvörp í umdæminu ásamt kortum hvar hin friðlýstu æðarvörp eru afmörkuð." Ekkert í máli þessu bendir til að ekki hafi verið staðið að friðlýsingu æðarvarpanna, sem hér greinir, svo sem lög kveða á um. Það er almenn regla að sá sem gerist brotlegur við lög getur ekki borið fyrir sig að hann hafi ekki þekkt lögin. Á sama hátt er ákærðu í þessu máli ekki vörn í því að þeir hafi ekki vitað af friðlýsingu æðarvarpanna á Hvalfjarðarströnd. Þeir voru enda að skotveiðum á öndverðum varptíma og hefðu því átt að fara með mikilli gát sem góðir og gegnir veiðimenn. Verjandi ákærðu hélt því fram í málflutningi sínum að staðartilgreining brots í ákæru, við norðanverðan Hvalfjörð, væri ekki nægjanleg samkvæmt c-lið 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á þetta fellst dómari ekki, enda liggur að nokkru nákvæmari tilgreining í eftir farandi orðum: "en ströndin frá Þyrli að Katanesi er friðlýst vegna æðarvarps." Er þessi tilgreining nægjanleg eins og ferðum ákærðu við skotveiðarnar var háttað. Það verður niðurstaða dómara að ákærðu verða sakfelldir fyrir brot gegn 3. mgr. reglugerðar nr. 252/1996 um friðun tiltekinna villtra fuglategunda, friðlýsingu æðarvarps og fleira, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 64/1994 um vernd , friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, sbr. og 1. málslið 1. mgr. sömu lagagreinar. Ákvörðun refsingar. Hana ber að ákvarða samkvæmt 1. mgr. 19. gr. villidýralaga nr. 64/1994. Hún verður ákvörðuð með tilliti til þess að ákærðu höfðu tilskilin opinber leyfi til skotveiða, skotvopnaleyfi og veiðikort. Ekki er fram komið að þeir hafi skotið aðrar tegundir fugla en ófriðaðar. Dómari hefur ennfremur hliðsjón af því að ekkert er fram komið að þeir hafi með skotveiðum sínum nærri norðurströnd Hvalfjarðar valdið tjóni á æðarvörpum. Ákærði Bjarni Ingvar Halldórsson hefur ekki fyrr sætt refsingu samkvæmt sakavottorði. Ákærði Svanur Þór Kristvinsson hefur nokkrum sinnum sætt refsingu á árabilinu 1991 til 2001. Síðast sætti hann refsingu 14. nóvember 2001 fyrir ölvunarakstur, 40.000 króna sekt, og var sviptur ökurétti í 6 mánuði. Næstsíðasta refsingin var 16. apríl 1998, 24.000 króna sekt fyrir hraðakstur. Dómari lætur ekki fyrri refsingar þessa ákærða hafa áhrif á refsingu hans í þessu máli. Dómara þykir refsing ákærðu, hvors um sig, hæfilega ákveðin 25.000 króna sekt, en 6 daga fangelsi komi í stað sektar ef hún verður ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Um kröfu ákæruvalds um upptöku fugla. Af hálfu ákærðu er kröfu þessari mótmælt. Verjandi þeirra benti á það fyrir dóminum, að veiðar þeirra hefðu verið löglegar að því leyti að þeir hefðu veitt ófriðaða fugla. Það sem bannað væri skv. 1. mgr. 18. gr. villidýralaga væri að hleypa af skoti, en ekki að veiða fugl. Á þetta fellst dómari ekki. Veiðifangsins, 74 svartfugla, öfluðu ákærðu með háttsemi sem var brýnt brot á villidýralögum. Ber því að gera það upptækt samkvæmt 3. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, svo sem krafist er, sbr. og 3. mgr. 19. gr. villidýralaga. Sakarkostnaður. Eftir úrslitum máls verða ákærðu dæmdir til að greiða in solidum allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda þeirra, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., sem skulu vera 100.000 krónur auk virðisaukaskatts. Stefán Skarphéðinsson sýslumaður sótti málið. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð Ákærðu, Bjarni Ingvar Halldórsson og Svanur Þór Brandsson, eiga að vera sýknir af ákæru um brot gegn 1. mgr. 10. gr. laga nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á á villtum fuglum og villtum spendýrum. Ákærði Bjarni Ingvar Halldórsson greiði 25.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms, en sæti ella 6 daga fangelsi. Ákærði Svanur Þór Brandsson greiði 25.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms, en sæti ella 6 daga fangelsi. Gerðir eru upptækir í ríkissjóð 74 svartfuglar, veiðifang ákærðu, sem lögregla lagði hald á 8. maí 2002. Ákærðu greiði in solidum allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., 100.000 krónur auk virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 239/2003
|
Laun Stjórnsýsla Kjarasamningur
|
Grunnskólakennarinn H krafðist þess að laun, sem hún hafði þegið meðan á námsleyfi hennar stóð, yrðu greidd samkvæmt hærri launaflokki en gert var. Beindi H kröfum sínum óskipt að A og n. A var sýknaður vegna aðildarskorts. Hvorki var talið að lög né kjarasamningar kvæðu á um hvaða laun skyldi greiða kennurum í námsleyfi. Í ljósi þess hlutverks sem n er falið með 25. gr. laga nr. 66/1995 var það talið á verksviði n að setja slíkar reglur að gættum almennum stjórnsýslureglum. Talið var að á grundvelli fyrri framkvæmdar og reglna um n, sem giltu á þeim tíma sem H var veitt námsleyfið og þegar hún hóf töku þess, hafi H getað haft réttmætar væntingar um að njóta fullra launa í námsleyfinu. Stjórn n hafi ekki verið heimilt að láta nýjar reglur um laun í námsleyfum taka gildi varðandi H eftir að hún hafði hafið töku námsleyfis síns. Því hafi H átt rétt á að njóta í námsleyfinu fastra launa er starfinu fylgdu eins og verið hafði í eldri framkvæmd. Var n dæmdur til að greiða H umkrafða fjárhæð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Akraneskaupstaður skaut málinu til Hæstaréttar 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Námsleyfasjóður grunnskólakennara áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 19. júní 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og að áfrýjendur verði dæmdir til að greiða henni óskipt málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Stefnda er grunnskólakennari við Grundaskóla á Akranesi. Stefnda sótti um námsleyfi 30. september 2000. Var umsókninni beint til Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem samkvæmt 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla, annast skrifstofuhald fyrir áfrýjandann námsleyfasjóð. Laut umsóknin að námsleyfi í 12 mánuði „tímabilið“ 2001 til 2002. Á umsóknareyðublaðinu voru reitir fyrir launaflokk og launaþrep, sem stefnda fyllti út. Stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs svaraði erindinu 27. nóvember sama árs og samþykkti að veita stefndu umbeðið námsleyfi skólaárið 2001 til 2002. Var þar meðal annars tekið fram að staðfesting viðkomandi skóla og frekari gögn um námið þyrftu að hafa borist fyrir 1. mars 2001. Ekki var í svarinu vikið að launakjörum stefndu í námsleyfinu. Þann 9. janúar 2001 var undirritaður nýr kjarasamningur milli launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla. Í samningnum fólust róttækar kerfisbreytingar á launum kennara, sem taka skyldu gildi 1. ágúst 2001, en fyrri kjarasamningur var framlengdur til þess tíma með tilteknum breytingum. Stefnda hóf námsleyfi sitt 1. ágúst 2001. Voru henni þann dag greidd „laun í námsleyfi“ fyrir ágústmánuð miðað við launaflokk 236.5 í nýja kjarasamningnum. Launin voru innt af hendi af áfrýjandanum Akraneskaupstað á launaseðli merktum kaupstaðnum. Var sami háttur hafður á um greiðslu launa til stefndu í upphafi hvers mánaðar í námsleyfinu til og með greiðslu vegna marsmánaðar 2002, að öðru leyti en því að eftir ágústmánuð 2001 voru námsleyfislaunin miðuð við launaflokk 235.5. Stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs kom saman til fundar 14. ágúst 2001 og tók samhljóða ákvörðun um laun kennara og skólastjóra í námsleyfi skólaárið 2001 til 2002. Í henni kom meðal annars fram að allir kennarar í námsleyfi skyldu fá grunnlaun samkvæmt launaflokki 232 í nýgerðum kjarasamningi. Við þennan launaflokk skyldu þó bætast launaflokkar annars vegar vegna menntunar og leyfisbréfs en hins vegar vegna símenntunar og var um þessa flokka vísað til tiltekinna greina kjarasamningsins. Var námsleyfisþegum og „launagreiðendum þeirra“, þar á meðal stefndu og áfrýjandanum Akraneskaupstað, tilkynnt þessi ákvörðun með bréfi daginn eftir. Með bréfi 29. ágúst 2001 mótmælti Kennarasamband Íslands framangreindri ákvörðun námsleyfasjóðs og krafðist þess að kennarar og skólastjórar nytu sömu launa í námsleyfi og þeir væru með í starfi. Með bréfi 10. október sama árs fór Félag grunnskólakennara þess á leit við námsleyfasjóð að þeim félagsmönnum, sem í orlofi væru skólaárið 2001 til 2002 yrðu til viðbótar fyrri ákvörðun greiddir tveir launaflokkar úr svonefndum skólastjórapotti samkvæmt grein 1.3.2 í kjarasamningnum. Áfrýjandinn námsleyfasjóður hafnaði erindi síðarnefnda félagsins 7. nóvember 2001 með vísan til fyrrnefndrar bókunar á stjórnarfundinum 14. ágúst. Félag grunnskólakennara mun hafa gert sams konar kröfu um hækkun launa í námsleyfi á hendur áfrýjandanum Akraneskaupstað með bréfi 9. janúar 2002. Því hafnaði Akraneskaupstaður 5. febrúar 2002 með vísan til þess að kaupstaðurinn greiddi þessi laun í umboði áfrýjandans námsleyfasjóðs og hefði ekki vald til að ákveða kjör kennara í námsleyfi. Í máli þessu gerir stefnda kröfu til þess að áfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér laun í námsleyfi samkvæmt launaflokki 238.5 í margnefndum kjarasamningi á tímabilinu ágúst 2001 til mars 2002. Tekur fjárkrafa hennar mið af mun á þessum launaflokki og þeim launaflokkum, sem hún samkvæmt framansögðu fékk greitt eftir á meðan á námsleyfinu stóð. Ekki er tölulegur ágreiningur um þá kröfu. II. Í 25. gr. laga nr. 66/1995, sbr. 1. gr. laga nr. 1/1997, er kveðið á um að sveitarstjórnir greiði upphæð er svari til 1,3% dagvinnulauna kennara og skólastjóra í sérstakan sjóð. Úr sjóði þessum skulu greidd laun kennara og skólastjóra vegna námsleyfa allt að einu ári. Stjórn sjóðsins er skipuð fimm mönnum, tveimur tilnefndum af heildarsamtökum kennara á skyldunámsstigi og þremur af Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Skal stjórnin meta umsóknir um framlög úr sjóðnum og ákveða árlega úthlutun, sem lokið skal fyrir 1. desember ár hvert. Þá skal stjórn sjóðsins setja sér starfsreglur og birta þær. Þrátt fyrir skýrt lagaákvæði um að laun kennara í námsleyfum skuli greidd úr sjóðnum hefur framkvæmdin verið sú að einstök sveitarfélög hafa annast greiðslu námsleyfislaunanna, en fengið útgjöldin endurgreidd frá námsleyfasjóði á þriggja mánaða fresti. Var sá háttur hafður á um greiðslu námsleyfislauna stefndu. Ekki liggja í málinu fyrir neinir formlegir samningar milli áfrýjandans námsleyfasjóðs og einstakra sveitarfélaga varðandi þetta fyrirkomulag. Stefnda heldur því fram að þessi framkvæmd hafi helgast af því að áfrýjandinn námsleyfasjóður hafi ekki átt aðild að Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins og kennarar í námsleyfi hafi því ekki getað áunnið sér lífeyrisrétt í þeim sjóði, að minnsta kosti ekki í B-deild hans, ef námsleyfasjóðurinn væri launagreiðandi. Áfrýjandinn námsleyfasjóður tekur undir að aðgangur að þessum lífeyrissjóði kunni að vera ein ástæða fyrir framkvæmdinni, sem hafi að þessu leyti verið ákveðin kennurum til hagsbóta, en á hinn bóginn hafi þessi háttur á afgreiðslu launanna horft til einföldunar í framkvæmd. Samkvæmt framansögðu er skýrlega kveðið á um það í 25. gr. laga nr. 66/1995 að laun í námsleyfi kennara skuli greidd úr námsleyfasjóði. Ljóst er og að allur kostnaður vegna greiðslu launa í námsleyfum er borinn af sjóðnum. Einnig er ljóst samkvæmt sama ákvæði að allar ákvarðanir, er tengjast því hvort einstökum kennara er veitt námsleyfi og hversu lengi, eru teknar af áfrýjandanum námsleyfasjóði án nokkurrar þátttöku viðkomandi sveitarfélags. Sjóðurinn setur sér einnig starfsreglur, sem um leið eru almennar reglur varðandi námsleyfin. Þá hafa ákvarðanir um greiðslu námsleyfislauna verið teknar af stjórn námsleyfasjóðs, þar á meðal sú ákvörðun, sem um er deilt í máli þessu. Þegar þetta er allt virt, sem og það að stefnda var ekki við störf hjá áfrýjandanum Akraneskaupstað meðan á námsleyfi hennar stóð, verður að telja að kröfum vegna launa í námsleyfi verði réttilega beint að áfrýjandanum námsleyfasjóði en sýkna beri áfrýjandann Akraneskaupstað vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Breytir engu í þeim efnum þótt Akraneskaupstaður hafi samkvæmt framansögðu í framkvæmd annast greiðslu námslaunanna til stefndu í umboði námsleyfasjóðs og þar með sinnt öllum þeim skyldum, sem því fylgdu, svo sem greiðslu í lífeyrissjóð og til stéttarfélags enda voru þau útgjöld endurgreidd af hálfu áfrýjandans námsleyfasjóðs með sama hætti og námsleyfislaunin. Það fær heldur ekki breytt þessari niðurstöðu þótt þessi framkvæmd kunni að hafa skapað stefndu réttindi, er tengd eru starfsaldri, umfram það sem ella hefði orðið. Rétt er að stefnda og áfrýjandinn Akraneskaupstaður beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. III. Í 40. gr. laga nr. 63/1974 um grunnskóla voru ákvæði um námsleyfi kennara. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar gat menntamálaráðuneytið veitt kennara orlof allt að einu ári með föstum embættislaunum, ef það mat umsókn hans fullnægjandi. Í lögum nr. 49/1991 um grunnskóla, sem leystu fyrrgreind lög af hólmi, voru hliðstæð ákvæði í 42. gr., en þar var í 1. mgr. einnig kveðið á um að veita mætti kennara námsleyfi á föstum launum í allt að eitt ár. Er ágreiningslaust að í gildistíð þessara laga var framkvæmd ríkisins á launagreiðslum í námsleyfum kennara þannig að þeir nutu þeirra föstu launa, er starfi þeirra fylgdu. Með lögum nr. 66/1995, sem leystu af hólmi lög nr. 49/1991, var rekstur grunnskóla fluttur frá ríki til sveitarfélaga. Ákvæði um námsleyfi kennara er í 25. gr. þeirra, en þar er, eins og að framan er rakið, kveðið á um að úr námsleyfasjóði skuli kennurum greidd laun. Hér er ekki kveðið á um að greiða skuli föst laun andstætt því sem gert var í eldri ákvæðum. Í athugasemdum með greininni í frumvarpi til grunnskólalaga var tekið fram að ákvæðum greinarinnar væri „ætlað að viðhalda sams konar möguleikum kennara og skólastjóra til námsleyfa og gilt hafa skv. 42. gr. gildandi grunnskólalaga.“ Þá var gildistaka laganna meðal annars háð því skilyrði samkvæmt b. lið 57. gr. þeirra að Alþingi hefði samþykkt lög um ráðningarréttindi kennara, sem tryggi þeim efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda. Stefnda heldur því fram að í ljósi eldri lagaákvæða og langrar hefðar um framkvæmd þeirra, sem og með hliðsjón af framangreindum ummælum um 25. gr. í greinargerð og ákvæði 57. gr., verði að líta svo á lög standi því í vegi að laun kennara í námsleyfi verði ákveðin önnur en föst laun, er fylgja starfi þess kennara er námsleyfi fær. Eins og að framan er rakið er í núgildandi lögum ekki kveðið á um að greiða skuli kennurum í námsleyfi föst laun andstætt því sem áður var. Enda þótt ljóst sé af framangreindum ummælum í greinargerð með 25. gr. grunnskólalaganna að vilji hafi staðið til þess að lögin leiddu ekki til breytinga á möguleikum kennara til námsleyfa verður ekki talið að þau ummæli né önnur framangreind rök stefndu leiði til þess að skýra verði ákvæðið svo að lögbundið sé að námsleyfislaun kennara skuli samsvara föstum launum, er hann hefði haft í starfi. Í framangreindum kjarasamningi Kennarasambands Íslands og launanefndar sveitarfélaga um grunnskóla eru engin efnisákvæði um laun kennara í námsleyfi og er áfrýjandinn námsleyfasjóður ekki aðili að samningnum. Í 10. kafla samningsins er fjallað um endurmenntun og eftirmenntun. Þar er í grein 10.1 varðandi framhaldsnám kennara vísað til ákvæða laga um grunnskóla og reglna áfrýjandans námsleyfasjóðs. Verður ekki talið að ákvæði kjarasamningsins standi því í vegi að laun kennara í námsleyfi verði ákveðin önnur en föst laun, er starfi hans fylgja. Þá verður heldur ekki séð að 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna eigi við um ákvörðun launa kennara í námsleyfum. Samkvæmt framansögðu verður hvorki talið að lög né kjarasamningar kveði á um hvaða laun skuli greiða kennurum í námsleyfi. Verður að telja í ljósi þess hlutverks, sem áfrýjandanum námsleyfasjóði er falið með 25. gr. laga nr. 66/1995, að það sé á hans verksviði að setja slíkar reglur að gættum almennum stjórnsýslureglum. Aðila greinir ekki á um að frá gildistöku laga nr. 66/1995 fram til 1. ágúst 2001 voru laun kennara í námsleyfi miðuð við föst laun er starfinu fylgdu eins og verið hafði í gildistíð eldri grunnskólalaga. Það voru því þær reglur sem giltu í lok ársins 2000 þegar umsókn stefndu um námsleyfið var samþykkt. Samkvæmt 6. mgr. 25. gr. laga nr. 66/1995 skal stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs setja sér starfsreglur og birta þær. Meðal gagna málsins eru ódagsettar reglur um sjóðinn, sem ekki er ágreiningur um að gilt hafi á þeim tíma er stefndu var veitt námsleyfið og þegar hún hóf töku þess. Í þessum reglum eru ekki ákvæði um hver vera skuli laun kennara í námsleyfum. Af 4. gr. þeirra, sem fjallar um skilyrði fyrir veitingu námsleyfa, verður þó ekki betur séð en gengið sé út frá því að miðað skuli við föst laun í þeim efnum. Stefnda gat því þegar umsókn hennar var samþykkt síðla árs 2000, haft réttmætar væntingar um að njóta fullra launa í námsleyfinu. Eins og að framan er rakið voru í janúarmánuði 2001 undirritaðir nýir kjarasamningar, sem fólu í sér róttækar breytingar á launakerfi kennara. Þessar breytingar gáfu stjórn námsleyfasjóðs fullt tilefni til að taka nýjar ákvarðanir um launaviðmiðun í námsleyfum kennara á komandi skólaári. Það bar sjóðsstjórninni þó að gera án ástæðulauss dráttar í ljósi þess sem að framan er rakið. Þessa gætti sjóðstjórnin ekki heldur tók ákvörðun sína 14. ágúst 2001, tveimur vikum eftir að námsleyfi stefndu hófst, og því var reglunum ætlað að gilda með afturvirkum hætti gagnvart stefndu. Verður að telja að stjórn áfrýjandans námsleyfasjóðs hafi ekki verið heimilt með samþykkt í ágústmánuði 2001 að láta nýjar reglur um laun í námsleyfum taka gildi varðandi stefndu, sem þá hafði hafið töku námsleyfis síns. Átti hún því rétt á að njóta í námsleyfinu fastra launa er starfinu fylgdu eins og verið hafði í eldri framkvæmd. Með hinum nýja kjarasamningi voru, eins og að framan er rakið, gerðar miklar breytingar á launakerfi kennara. Var skólastjórum meðal annars falið vald til að ákveða kennurum viðbótarlaunaflokka úr svonefndum skólastjórapotti samkvæmt grein 1.3.2 og skyldi sú ákvörðun endurskoðuð árlega. Það var því engan veginn eins augljóst og verið hafði í gildistíð eldri kjarasamnings að ákveða hvaða laun stefnda hefði haft ef hún hefði ekki farið í námsleyfi, en eðli málsins samkvæmt tók skólastjóri Grundaskóla ekki ákvörðun um úthlutun viðbótarlaunaflokka til stefndu skólaárið 2001 til 2002 þar sem hún var ekki í starfi. Af vottorði skólastjórans og framburði hennar fyrir héraðsdómi verður þó ráðið að stefnda hefði í starfi umrætt skólaár að minnsta kosti notið launa samkvæmt þeim launaflokki, sem hún miðar við í kröfugerð sinni og að framan er rakið. Verður krafa stefndu á hendur áfrýjandanum námsleyfasjóði grunnskólakennara því tekin til greina og sjóðurinn dæmdur til að greiða henni 128.731 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandinn Akraneskaupstaður skal vera sýkn af kröfu stefndu, Hafdísar Fjólu Ásgeirsdóttur. Málskostnaður milli þessara aðila fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu, Hafdísi Fjólu Ásgeirsdóttur, 128.731 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 11.212 krónum frá 1. ágúst 2001 til 1. september sama árs, af 27.787 krónum frá þeim degi til 1. október sama árs, af 44.362 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama árs, af 60.937 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, af 77.512 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2002, af 94.585 krónum frá þeim degi til 1. febrúar sama árs, af 111.658 krónum frá þeim degi til 1. mars sama árs en af 128.731 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjandinn námsleyfasjóður grunnskólakennara greiði stefndu samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 31. janúar 2003. Stefnandi þessa máls er Hafdís Fjóla Ásgeirsdóttir, kt. 300757-2279, Höfðabraut 5 Akranesi. Stefnt er Akraneskaupstað, kt. 410169-4449, Stillholti 16-18 Akranesi, og Námsleyfasjóði grunnskólakennara, kt. 491096-2929, Háaleitisbraut 11 Reykjavík. Málið var höfðað með framlagningu stefnu í dóm 15. október 2002. Það var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 16. janúar 2003. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnanda kr. 128.731. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 11.212 frá 1. ágúst 2001 til 1. sept. s.á., en frá þeim degi af kr. 27.787 til 1. október s.á. en frá þeim degi af kr. 44.362 til 1. nóvember s.á., en frá þeim degi af kr. 60.937 til 1. desember s.á., en frá þeim degi af kr. 77.512 til 1. janúar 2002, en frá þeim degi af kr. 94.585 til 1. febrúar s.á., en frá þeim degi af kr. 111.658 til 1. mars 2002 en frá þeim degi af kr. 128.731 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnanda málskostnað skv. gjaldskrá Löggarðs ehf. Stefndi Akraneskaupstaður krefst þess - að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tilliti til skyldu stefnda til að greiða 24,5% virðisaukaskatt af þjónustu lögmanna. Stefndi Námsleyfasjóð grunnskólakennara krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Málsatvikum er svo lýst í stefnu: Stefnandi er lærður sem kennari með kennarapróf frá Kennaraháskóla Íslands 1981. Hún hefur starfað sem grunnskólakennari við Grundaskóla á Akranesi. Hún hefur öll árin starfað sem sérkennari og auk þess sinnt störfum fagstjóra 5 tíma í viku. Hún er félagsmaður í Félagi grunnskólakennara sem aftur á aðild að Kennarasambandi Íslands. Árið 2000 sótti stefnandi um námsleyfi til stefnda Námsleyfasjóðs. Námsleyfasjóður segir stefnandi að sé rekin á grundvelli 25. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995. Reglur um námsleyfi eigi upphaflega rót sína að rekja aftur til grunnskólalaga nr. 63/1974, en í 40. gr. þeirra laga hafi verið að finna ákvæði þess efnis að kennarar ættu þess kost að taka sér leyfi frá störfum til endurmenntunar. Samkvæmt ákvæðinu hafi verið heimilt að veita kennara orlof allt að einu ári á launum. Reglurnar hafi síðan verið teknar upp í grunnskólalögin nr. 49/1991, en í 42. gr. þeirra komi fram að menntamálaráðherra gæti veitt kennara námsleyfi á föstum launum í allt að eitt ár til þess að efla þekkingu sína og færni. Úthlutun námsleyfa hafi á þessum tíma verið á vegum nefndar sem skipuð var fulltrúum kennarasamtaka, skólastjóra og menntamálaráðuneytis. Þá segir í stefnu að samkvæmt svari forstöðumanns Launaskrifstofu ríkisins hafi kennarar notið samningsbundinna breytinga á kjörum meðan á námsleyfi frá störfum hjá ríkinu stóð. Ríkinu sem launagreiðanda á þessum tíma hafi verið tryggðar greiðslur á fjárlögum til þess að standa straum af námsleyfum þessum. Þannig hafi á þessum tíma ekki verið til neinn sérstakur námsleyfasjóður. Með lögum nr. 66/1995 um grunnskóla yfirtóku sveitarfélögin rekstur grunnskóla. Stefnandi vitnar til athugasemda með frumvarpi að lögunum, en þar segi um 25. gr. laganna að ætlunin sé að viðhalda sams konar möguleikum kennara og skólastjóra til námsleyfa og gilt hefðu skv. 42. gr. gildandi grunnskólalaga (l. nr. 49/1991). Í því skyni því skyni hafi verið settur á stofn námsleyfasjóður. Með lögum nr. 11/1997 hafi ákvæði 25. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995 um námsleyfasjóð verið breytt þannig að í stað 1% framlags af dagvinnulaunum kennara og skólastjóra til sjóðsins skyldu sveitarfélög framvegis greiða 1.3% af dagvinnulaunum til sjóðsins. Námsleyfasjóður starfar skv. reglum sem sjóðurinn hefur sjálfur sett sér. Stjórn sjóðsins er skipuð 5 mönnum þar af þremur tilnefndum af Sambandi ísl. sveitarfélaga og tveimur tilefndum af heildarsamtökum kennara á skyldunámsstigi. Stjórn sjóðsins metur umsóknir og velur styrkþega. Stefnandi segir að stefndi Námsleyfasjóður hafi tilkynnt sveitarfélögum að styrkir hans til sveitarfélaga miðist við launaflokk umsjónarkennari 2 skv. kjarasamningi Launanefndar og Kennarasambands Íslands (K.Í.). Kennarar í námsleyfi fái laun greidd frá viðkomandi sveitarfélagi en það fái hins vegar styrk frá Námsleyfasjóði sem standa eigi straum af launagreiðslum þessum. Þannig hafi stefnandi fengið laun sín greidd frá Akraneskaupstað meðan hún var í námsleyfi. Greitt hafi verið af launum hennar í lífeyrissjóð og tekið félagsgjald af launum hennar til KÍ. Á engan hátt hafi hún fengið laun sín greidd frá stefnda Námsleyfasjóði. Umsókn stefnanda um námsleyfi var samþykkt 27. nóvember 2000 í Námsleyfasjóði og var stefnandi í námsleyfi skólaárið 2001/2002. Stefnandi segir að laun hennar á námsleyfistímabili hafi verið greidd skv. launaflokki 235.5 nema fyrir ágústmánuð, en þá hafi laun verið greidd skv. launaflokki 236.5. Samkvæmt gr. 1.3.1 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar eigi að raða stefnanda í launaflokk 233 sem sérkennara, síðan eigi hún tvo launaflokka fyrir aldur og einn fyrir framhaldsnám. Þannig sé lágmarksréttur hennar launaflokkur 236.5. Skv. gr. 1.3.2 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar skuli skólastjóri úthluta ákveðnum launaflokkum til viðbótar sem m.a. ræðst af færni, starfsskiptingu og öðru því sem upp er talið í gr. 1.3.2. Með bréfi Félags grunnskólakennara dags. 9. janúar 2002 var stefndi Akraneskaupstaður krafinn um leiðréttingu launa til handa stefnanda sem hún hafði fengið eftir að hún fór í námsleyfi. Með bréfi stefnda, dags. 5. febrúar 2002, var kröfunni hafnað á þeirri forsendu að stefndi væri að greiða laun í umboði stefnda Námsleyfasjóðs og því væri það einfaldlega ekki á valdi sveitarfélagsins að ákveða kjör kennara í námsleyfi. Í greinargerð stefnda Akraneskaupstaðar er um málavexti er að mestu vísað til stefnu. Sérstaklega er tekið fram að ekki séu gerðar athugasemdir við tölulega kröfugerð stefnanda. Stefndi Akraneskaupstaður vísar til 25. gr. grunnskólalaganna nr. 66/1995, þar sem segir m.a. að sveitarstjórnir skuli greiða sem “svarar 1,3% af dagvinnulaunum kennara og skólastjóra í sveitarfélaginu í sérstakan sjóð er Samband íslenskra sveitarfélaga annast rekstur á og varðveitir. Úr sjóði þessum skulu greidd laun kennara og skólastjóra við grunnskóla vegna námsleyfa allt að einu ári.” Þá komi fram í 6. mgr. 25. gr. að stjórn sjóðsins setji sér starfsreglur og birti þær. Í kjarasamningi sé ekki að finna ákvæði um námsleyfi. Stefndi Námsleyfasjóður starfi á grundvelli 25. gr. laga nr. 66/1995. Á það er bent í greinargerð stefnda Akraneskaupstaðar að kennari beini umsókn sinni til Námsleyfasjóðs, meðstefnda, ef hann óskar eftir því að fá námsleyfi. Þurfi hann ekki atbeina eða samþykki þess sveitarfélags er hann starfar hjá. Telji stjórn Námsleyfasjóðs, meðstefnda, að umsækjandi uppfylli skilyrði til að fá námsleyfi og fallist á umsóknina sé viðkomandi sveitarfélagi tilkynnt um námsleyfið. Tilhögun greiðslna til kennara í námsleyfi hafi verið með þeim hætti að sveitarfélagið greiði kennaranum þau laun í námsleyfi er stjórn Námsleyfasjóðs hefur ákveðið og sé það gert mánaðarlega. Meðstefndi Námsleyfasjóður endurgreiði sveitarfélaginu útlagðan kostnað/útlögð laun kennara í námsleyfi á 3ja mánaða fresti. Frá gildistöku grunnskólalaganna frá 1995 hafi það verið stjórn Námsleyfasjóðs sem hafi ákveðið hve háar greiðslur skuli vera til kennara í námsleyfi. Sveitarfélögin hafa ekki á nokkurn hátt komið þar nærri. Fái sveitarfélögin ekki hærri endurgreiðslu frá stefnda Námsleyfasjóði en sem svarar til þeirrar fjárhæðar er stjórn Námsleyfasjóðs hefur samþykkt. Í greinargerð stefnda Námsleyfasjóðs grunnskólakennara er um málavexti m.a. vísað til greinargerðar stefnda Akraneskaupstaðar. Af hálfu þessa stefnda er málavöxtum ennfremur svo lýst að á árinu 1996 hafi sveitarfélög tekið við rekstri grunnskóla af íslenska ríkinu. Hafi tilflutningur á starfsemi grunnskóla frá ríki til sveitarfélaga farið fram að undangengnum viðræðum hagsmunaaðila, þ.m.t. Sambands íslenskra sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands. Þá hafi Alþingi samþykkt ný lög um grunnskóla, sbr. lög nr. 66/1995. Umrædd lög hafi tekið gildi þegar við setningu þeirra og skyldu að fullu hafa komið til framkvæmda þann 1. ágúst 1996, sbr. ákvæði 57. gr. laganna. Um réttindi og skyldur stefnanda fari því eftir ákvæðum laga nr. 66/1995 um grunnskóla, laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvæðum laga nr. 72/1996, um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda svo og samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands. Þá kemur fram að stefndi Námsleyfasjóður grunnskólakennara var formlega stofnaður á árinu 1996 og skráður hjá Hagstofu Íslands. Hann hafi í samræmi við ákvæði 6. mgr. 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla sett sér starfsreglur. Þann 14. ágúst 2001 hafi á fundi stjórnar stefnda Námsleyfasjóðs verið gerð svofelld samhljóða samþykkt: “Eftirfarandi var samþykkt varðandi greiðslur í námsleyfi kennara: Allir kennarar í námsleyfi fái grunnlaun skv. lfl. 232. Við þennan launaflokk bætast launaflokkar skv. 1.3.3., menntun og leyfisbréf og skv. 1.3.5., símenntun. Varðandi skólastjóra þá verður þeim greidd grunnlaun í samræmi við stærð skóla en álagsflokkar vegna sérdeilda og/eða lengdrar viðveru greiðast ekki. Allt frá yfirtöku sveitarfélaga á rekstri grunnskóla, segir í greinargerð stefnda Námsleyfasjóðs, hafa kennarar sótt um námsleyfi til Námsleyfasjóðs grunnskólakennara sem starfi samkvæmt framangreindum heimildum. Svo hafi verið um stefnanda þessa máls. Með bréfi Kennarasambands Íslands til stjórnar stefnda Námsleyfasjóðs, dags. 29. ágúst 2001, hafi ofangreindri samþykkt stjórnar Námsleyfasjóðs frá 14. ágúst 2001 verið mótmælt. Í því bréfi segi m.a. að Kennarasamband Íslands dragi þá ályktun að um brot á kjarasamningi sé að ræða vegna þess að skv. samþykkt stjórnar Námsleyfasjóðs fái kennarar ekki laun miðað við launaflokk skv. kjarasamningi. Með bréfi formanns Félags grunnskólakennara í Kennarasambandi Íslands, dags. 10. október 2001, til stjórnar Námsleyfasjóðs, hafi þess verið farið á leit að þeim félagsmönnum sem voru í orlofi á vegum Námsleyfasjóðs skólaárið 2001-2002 yrðu greiddir tveir launaflokkar skv. gr. 1.3.2 í kjarasamningi. Með bréfi stjórnar stefnda Námsleyfasjóðs til Félags grunnskólakennara, dags. 7. nóvember 2001, hafi samþykkt stjórnar frá 14. ágúst 2001 verið áréttuð. Í niðurlagi bréfsins segi einnig að í samræmi við fyrrnefnda samþykkt séu laun í námsleyfi greidd yfirstandandi orlofsár. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa á hendur stefnda Akraneskaupstað: Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi Námsleyfasjóður geti ekki einhliða ákvarðað henni laun eftir launaflokki sem hann ákveður, né eigi stefndi Akraneskaupstaður að fara eftir slíkri ákvörðun, heldur eigi um laun hennar í námsleyfi að fara eftir þeim kjarasamningi sem hún tekur laun eftir. Það sé staðreynd og viðurkennt af hálfu ríkisins meðan grunnskólinn var hjá því, að laun til kennara tóku breytingum skv. ákvæðum kjarasamninga meðan á námsleyfi stóð. Stefnandi telur það einnig vera staðreynd að ekki hafi verið ætlunin að breyta þessu fyrirkomulagi er grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna. Til marks um það sé athugasemd með frumvarpi að lögum nr. 66/1995 um grunnskóla en þar segi um 25 gr: ,,Ákvæðum greinarinnar er ætlað að viðhalda sams konar möguleikum kennara og skólastjóra til námsleyfa og gilt hafa skv. 42. gr. gildandi grunnskólalaga”. Í 42. gr. grunnskólalaga nr. 49/1991 hafi verið kveðið á um að Menntamálaráðuneytið gæti veitt kennurum námsleyfi á föstum launum í allt að eitt ár. Þá sé einnig vert að benda á 57. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla sem átt hafi að tryggja kennurum og skólastjórnendum sömu réttindi fyrir og eftir flutning grunnskólans til sveitarfélaganna. Stefnandi segist hafa verið ráðin hjá stefnda Akraneskaupstað sem kennari. Ráðningu hennar hafi ekki verið slitið við það að hún fór í námsleyfi, heldur hafi hún verið í fullu gildi, enda henni áfram greidd laun frá stefnda. Þau laun geti aldrei verið lægri en réttur hennar skv. kjarasamningi segir til um, sbr. 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Þá segir stefnandi að stefndi Námsleyfasjóður sé ekki launagreiðandi í skilningi laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna né í skilningi kjarasamnings KÍ og Launanefndar. Hann veiti einungis sveitarfélögum styrk til þess að fjármagna launagreiðslur meðan á námsleyfum stendur. Stefnandi segir að skv. gr. 1.3.1 í kjarasamningi eigi henni að vera raðað í launaflokk 236.5, þar sem hún er sérkennari fædd 1957 og með framhaldsmenntun. Hún hefði einnig átt að fá tvo launaflokka til viðbótar skv. gr. 1.3.2 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar, hefði hún verið við störf. Á því er byggt að hún eigi að halda sömu launum í námsleyfi eins og hún hefði haft, hefði hún verið við störf. Við mat skv. gr. 1.3.2 bendir hún á að Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins greiði öllum lífeyrisþegum tvo launaflokka vegna greinarinnar. Stjórnir Endurmenntunarsjóðs K.Í. og Námsleyfasjóðs K.Í. fylgi sömu reglu. Skólastjóri Grundaskóla hafi með fram lagðri yfirlýsingu staðfest að stefnandi hefði að minnsta kosti fengið úthlutað þremur launaflokkum, hefði hún verið í starfi. Þar sem fyrir liggi að stefnanda hefði þannig verið raðað í launaflokk 238.5 eigi hún að njóta þeirra réttinda, enda hafi henni ekki verið sagt upp. Ráðning hennar og önnur ráðningartengd réttindi haldist í námsleyfi, og þannig eigi 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opb. starfsmanna í raun hér við einnig. Ákvæði kjarasamninga séu ákvæði um lágmarkskjör. Krafa á hendur stefnda Námsleyfasjóði grunnskólakennara: Stefnandi segir að krafa hennar á hendur þessum stefnda grundvallist á þeirri staðreynd, að skv. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 66/1996 sé sjóðnum falið það hlutverk að greiða grunnskólakennurum laun í námsleyfum þeirra. Þá sé með hliðsjón af meginreglunni er fram komi í 1. og 2. mgr. 18.gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála nauðsynlegt að stefna sjóðnum þar sem skyldur hans og Akraneskaupstaðar fari saman í máli þessu. Þá byggir stefnandi á sömu sjónarmiðum og málsástæðum og hann byggir kröfu sína á hendur stefnda Akraneskaupstað. Stefnandi leggur áherslu á að ætlun löggjafans hafi verið sú að kennarar nytu sömu réttinda að því er varðar námsleyfi eins og þeir höfðu er ríkið sá um rekstur grunnskólans. Fyrir liggi staðfesting frá starfsmannaskrifstofu Fjármálaráðuneytis um, og það sé í raun óumdeilt, að kennara hafi á þeim tíma fengið allar þær launahækkanir og öll þau kjör er fylgdu kjarasamningi þeirra meðan á námsleyfi stóð. Þannig hafi þeir haldið sömu grunnlaunum og staðgenglar þeirra nutu. Stefndi Námsleyfasjóður geti nú ekki skert kjör kennara og tekið þá einhliða ákvörðun að greiða laun ekki í samræmi við kjarasamning þeirra, enda vandséð hvar mörkin lægu í þeim efnum ef slíkt væri viðurkennt. Slíkt sé auk þess í andstöðu við áratuga hefð og í andstöðu við þau loforð sem samtökum kennara voru gefinn og löggjafinn setti fram í 57. gr. laga um grunnskóla nr. 66/1995. Stefndi Námsleyfasjóður geti ekki sjálfur ákveðið hvaða laun eigi að greiða, heldur verði hann að halda í heiðri þann kjarasamnings sem kennarar taka laun eftir. Sá samningur sé samningur um lágmarkskjör, sbr. 24.gr. laga 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Hér sé um launagreiðslu að ræða. Til marks um það sé að greitt sé af launum þessum í lífeyrissjóð. Þá séu öll önnur launatengd gjöld greidd. Í 25. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995 sé tekið fram að sjóðurinn skuli greiða kennurum laun í námsleyfi en ekki styrk. Því hafi sjóðurinn ekki heimild til þess að ákvarða laun sem séu í andstöðu við umsamin laun kennara skv. þeirra kjarasamningi. Slíkt væri brot á því samkomulagi sem gert var við flutning grunnskólans og minnt var á hér að framan. Stefnandi bendir að lokum á það að skv. fram lagðri fundargerð stjórnar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi lífeyrissjóðurinn tekið upp regluna sem fram kemur í grein 1.3.2 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar og haft hana sem viðmiðun við ákvörðun viðmiðunarlauna. Stefnandi sundurliðar dómkröfu sína þannig: Hún hafi fengið laun greidd skv. launaflokki 235.5 fyrir tímabilið september 2001 til mars 2002. Í ágúst 2001 hafi hún fengið greitt skv. launaflokki 236.5. Hún eigi skv. röðun og grein 1.3.1 og 1.3.2 í kjarasamningi að fá laun skv. launaflokki 238.5 fyrir þetta sama tímabil. Launaflokkur 238.5 hafi verið kr. 195.337 fram að áramótum en kr. 201.198 eftir það. Það sem á vanti: 1. Laun í ágúst 2001 kr. 11.212 2. Laun í sept.-des. 2001, 4x16.575 kr. 66.300 3. Laun í jan.-mars 2002, 3x17.073 kr. 51.219 Samtals kr. 128.731 Málsástæður og lagarök stefnda Akraneskaupstaðar Sýknukrafa þessa stefnda er í fyrsta lagi byggð á því að stefndi eigi ekki aðild að málinu, en aðildarskortur leiði til sýknu, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi heldur stefndi því fram að stjórn meðstefnda Námsleyfasjóðs hafi fulla heimild til að ákvarða laun kennara í námsleyfi og einnig að eigi séu efnisrök til að taka til greina kröfu stefnanda um launaflokkahækkun skv. gr. 1.3.2 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar. I. Stefndi Akraneskaupstaður vísar til þess sem hann hefur áður rakið, með hvaða hætti staðið er að því að kennarar (þ.á m. stefnandi) fá námsleyfi. Ákvörðunarvald og forræði á því hvort kennari fá námsleyfi og hvaða greiðslur kennara fá sé í höndum stjórnar stefnda Námsleyfasjóðs. Námsleyfasjóður starfi á grundvelli 25. gr. laga nr. 66/1995, en ekki samkvæmt kjarasamningi KÍ og Launanefndar sveitarfélaga. Í ákvæðinu segi að laun kennara skuli greidd úr sjóðnum. Samkvæmt orðanna hljóðan sé því sjóðurinn greiðandi launa kennara í námsleyfi. Beri að skýra ákvæðið í samræmi við skýrt efni þess, og sé það í samræmi við hefðbundin lögskýringarsjónarmið. Það hafi verið fyrst og fremst af hagkvæmnisástæðum að stefndi greiddi stefnanda laun í námsleyfi samkvæmt ákvörðun og fyrirmælum meðstefnda, Námsleyfasjóðs. Sjóðurinn hafi síðan endurgreitt stefnda fjárhæðina á 3ja mánaða fresti ásamt launatengdum gjöldum. Launaseðlar stefnanda séu útgefnir af stefnda, en á þeim sé skýrlega tekið fram að um sé að ræða laun í námsleyfi. Sú óvenjulega staða er uppi, segir stefndi, að Námsleyfasjóður ákveður að taka til greina umsókn stefnanda um námsleyfi án þess að stefndi hafi nokkuð um það að segja og úr sjóðnum séu laun stefnanda greidd, þó að með óbeinum hætti sé. Þá sé það sjóðurinn, meðstefndi, sem ákveður fjárhæð launa í námsleyfi, en ekki stefndi. Ef stefndi greiddi stefnanda hærri fjárhæð en meðstefndi hefði samþykkt myndi stefndi ekki fá þá fjárhæð greidda úr sjóðnum. Samt verði ekki staðhæft að ráðningarsamband stefnanda og stefnda rofni eða falli niður við það að stefnandi fari í námsleyfi. Engu að síður telji stefndi óhjákvæmilegt vegna orðalags 25. gr. laga nr. 66/1995 að líta svo á að það hafi verði meðstefndi Námsleyfasjóður sem greiddi stefnanda laun í námsleyfinu en ekki stefndi. Samkvæmt því eigi stefndi ekki aðild að málinu og beri því að sýkna hann, sbr. 16.gr. laga nr. 91/1991. Þá vekur stefndi athygli á að Kennarasamband Íslands hefur beint andmælum sínum og kröfum vegna meðstefnda Námsleyfasjóðs til stjórnar sjóðsins, en ekki til stefnda Akraneskaupstaðar. Sýni það glöggt að stéttarfélag stefnanda líti sjálft svo á að meðstefndi hafi forræði á málefnum sjóðsins, þ.m.t. á launum kennara í námsleyfi. II. Þá heldur stefndi Akraneskaupstaður því fram, að meðstefndi Námsleyfasjóður hafi fulla heimild til að ákvarða fjárhæð launagreiðslna til kennara í námsleyfi. Meðstefndi starfi á grundvelli 25. gr. laga nr. 66/1995 en ekki samkvæmt kjarasamningi KÍ og Launanefndar sveitarfélaga. Stjórn sjóðsins sé skipuð tveimur mönnum tilnefndum af heildarsamtökum kennara á skyldunámsstigi, en stjórn Sambands íslenskra sveitarfélaga tilnefni þrjá. Frá gildistöku laga nr. 66/1995 til 1. janúar 2001 hafi kennarar í námsleyfi fengið greidd þau grunnlaun er þeir höfðu haft árið fyrir námsleyfi, án allrar yfirvinnu eða annarra aukagreiðslna. Með kjarasamningum Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla, er gildi tóku þann 1. janúar 2001, hafi verið gerðar miklar breytingar á launakerfi/flokkun kennara. Aukagreiðslur hafi verið teknar inn í launaflokka. Á fundi stjórnar meðstefnda þann 14. ágúst 2001 hafi verið til umfjöllunar að taka ákvörðun um hvaða laun fylgi kennurum í námsleyfi. Segi í bókun stjórnarinnar: “Í hinum nýja kjarasamningi eru margir launaflokkar bundnir álagi á kennara í starfi en það álag er ekki til staðar í námsleyfi.” Samþykkt hafi verið að allir kennarar í námsleyfi fengju grunnlaun samkvæmt launaflokki 232, og við þennan launaflokk bættust launaflokkar samkvæmt 1.3.3, menntun og leyfisbréf, og skv. 1.3.5, símenntun. Þá hafi ennfremur verið samþykkt að skólastjórar fengju ekki greidda álagsflokka vegna sérdeilda og/eða lengrar [svo] viðveru. Þessari samþykkt sjóðsins hafi síðar verið andmælt af hálfu Kennarasambands Íslands. Stefndi Akraneskaupstaður heldur því fram að meðstefndi starfi samkvæmt 25. gr. grunnskólalaga, en ekki samkvæmt kjarasamningi KÍ og Launanefndar. Honum beri að setja sér starfsreglur. Stjórn meðstefnda hafi fulla heimild til að ákveða hvað teljist hæfileg laun í námsleyfi, en að sjálfsögðu með hliðsjón af gildandi kjarasamningi. Vegna fyrirmæla 25. gr. grunnskólalaga sé stefnda ekki annað fært en að fara eftir ákvörðunum meðstefnda. Stefnandi hafi með því að sækja um og taka námsleyfi gengist undir að námsleyfið verði með þeim skilmálum er meðstefndi ákveður, enda fari námsleyfið ekki eftir kjarasamningi. Mótmælir stefndi því að verið sé að brjóta ákvæði kjarasamnings um lágmarkskjör. Þar sem stefnandi vitnar í stefnu til ummæla í greinargerð með frumvarpi til 25. gr. grunnskólalaga, telur stefndi telur að þessi ummæli sýni aðeins þá fyrirætlun að til eigi að vera sjóður er geri kennurum og skólastjórum kleift að fara í námsleyfi. Telur stefndi að ekki verði dregnar víðtækari ályktanir af ummælunum. Þá heldur stefndi því fram, að ákvörðun meðstefnda byggist á lögmætum sjónarmiðum, þeim að gætt skuli jafnræðis milli kennara er fá námsleyfi, svo og þess að sem flestir kennarar fái námsleyfi. Stefndi telur og bendir á að heimild til launaflokkahækkunar samkvæmt grein 1.3.2 í kjarasamningi KÍ og Launanefndar sé bundin við að kennari sé að störfum. Horft skuli til ábyrgðar og skoða sérstaklega ,,umfang umsjónarstarfa, faglega, stjórnunarlega og fjárhagslega ábyrgð.” Þessu sé ekki til að dreifa þegar kennari er í námsleyfi. Þá ítrekar stefndi þau sjónarmið er koma fram í bókun stjórnar meðstefnda að röðun kennara í launaflokka samkvæmt kjarasamningi ráðist af álagi í starfi, en um álag vegna kennslustarfs sé ekki að ræða í námsleyfi. Í gr. 1.3.2 í kjarasamningi segi að röðun úr launaflokkapottinum skuli endurskoða árlega út frá störfum og persónulegri færni. Þessi röðun geti því breyst og sé tekið sérstaklega fram að endurmat kennara geti hækkað eða lækkað. Laun kennara geti því breyst frá einu ári til annars. Stefnandi geri kröfu um röðun í launaflokk 233, sérkennara. Þessi launaflokksröðun byggist m.a. á því að kennari hafi með höndum sérkennslu, sem nemi a.m.k. 50% af starfi. Því sé ekki til að dreifa þegar um er að ræða kennara í námsleyfi. Bendir stefndi hér á að sérkennslu sé mismikil frá ári til árs. Þá bendir stefndi á að í yfirlýsingu skólastjóra Grundaskóla, sem vitnað er til í stefnu, segi aðeins að ef stefnandi hefði verið við störf hefði stefnandi fengið ákveðna launaflokkahækkun. Stefndi telur því að yfirlýsingin hafi ekki þýðingu. Stefndi telur einnig að framkvæmdin fyrir gildistöku laga nr. 66/1995 hafi ekki þýðingu við úrlausn þessa máls. Við gildistöku laganna hafi verið komið á nýju fyrirkomulagi námsleyfa kennara. Þá telur stefndi það einnig þýðingarlaust með hvaða hætti Lífeyrissjóður starfsmanna ákvarðar lífeyrisþegum röðun til ákvörðunar á lífeyri, enda gilda þar önnur sjónarmið en við töku námsleyfa. Þá bendir stefndi á að fulltrúi Kennarasambandsins hafi samþykkt launa-flokkaröðun á fundi meðstefnda þann 14. ágúst 2001 fyrir skólaárið 2001 til 2002. Telur stefndi að sú ákvörðun hafi verið bindandi fyrir m.a. stefnanda. Af hálfu stefnda er lögð á það áhersla að röðun kennara í launaflokk í námsleyfi skv. 25. gr. grunnskólalaganna sé ekki ákvörðuð af kjarasamningi; að ákvörðun meðstefnda um launaflokkaröðun kennara í námsleyfi hafi byggst á lögmætum, málefnalegum og almennum mælikvarða, sem eigi sér fulla stoð í kjarasamningi. Ekki sé um brot að ræða á ákvæðum um lágmarkskjör. Málsástæður og lagarök stefnda Námsleyfasjóðs grunnskólakennara Stefndi Námsleyfasjóður grunnskólakennara byggir sýknukröfu sína m.a. á því að hann hafi að fullu og öllu leyti staðið við allar skuldbindingar gagnvart stefnanda og samkvæmt því verði engar frekari kröfur hafðar uppi á hendur honum. Stefndi heldur því fram til stuðnings sýknukröfunni að stefnandi hafi notið greiðslna í samræmi við gildandi samþykktir og reglur á hverjum tíma og samkvæmt því verði engar frekari kröfur hafðar uppi á hendur honum. Hann bendir á að um réttindi, skyldur svo og starfskjör stefnanda fari samkvæmt ákvæðum laga nr. 66/1995 um grunnskóla, ákvæðum laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna, ákvæðum laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda svo og samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands. Byggir stefndi á því að ákvæði nefnds kjarasamnings hafi ekki að geyma umfjöllun um heimildir stefnanda til að njóta launaðs námsleyfis. Samkvæmt því verði slíkur réttur því ekki leiddur af kjarasamningsbundnum skyldum viðsemjanda á hverjum tíma. Varðandi rétt stefnanda til að njóta launaðs námsleyfis verði einungis vísað til ákvæðis 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Slíkur réttur stefnanda fari því alfarið eftir nefndu ákvæði og sæti takmörkunum eftir fyrirmælum sama ákvæðis svo og starfsreglna sem settar hafa verið á grundvelli þess. Af ákvæði 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla verði ráðið, að Námsleyfasjóði sé ætlað það hlutverk að veita kennurum námsleyfi í samræmi við starfsreglur. Réttur kennara til launaðs námsleyfis sé ekki skilyrðislaus; samkvæmt 3. mgr. nefndrar 25. gr. skuli stjórn sjóðsins meta umsóknir um framlög úr sjóðnum og ákveða árlega úthlutun. Þá hafi starfsreglur einnig að geyma takmarkanir sama efnis. Stefndi tekur fram að starfsreglur sjóðsins hafi verið samþykktar samhljóða sem og t.d. samþykkt stjórnar sjóðsins frá 14. ágúst 2001. Af hálfu stefnda er á því byggt að Námsleyfasjóður eigi sjálfur um það ákvörðunarvald hvaða greiðslur verði inntar af hendi í námsleyfi kennara. Slíkur réttur verði einungis leiddur af ákvæði 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Réttur til greiðslu launa í námsleyfi sé því ívilnandi réttur og beri að skýra ákvæði 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla með hliðsjón af því. Samkvæmt þessu sé stjórn Námsleyfasjóðs í reynd algjörlega óbundin við ákvörðun á samþykktum sjóðsins um viðmið sem lögð verða til grundvallar greiðslum í námsleyfi. Samkvæmt því sé stjórn Námsleyfasjóðs óbundin af ákvæðum kjarasamnings á hverjum tíma. Í máli þessu liggi fyrir að stefnandi naut greiðslna í námsleyfi í samræmi við ákvæði samþykkta sjóðsins, og geti stefnandi samkvæmt því engar frekari kröfur gert til greiðslna. Mótmælir stefndi málsástæðu um að greiðslur til stefnanda í launuðu námsleyfi hafi brotið gegn ákvæðum laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna og ákvæðum kjarasamnings um lágmarkskjör. Samkvæmt framangreindu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Af hálfu stefnda Námsleyfasjóðs er ennfremur á því byggt að stefnanda beri ekki réttur til launa samkvæmt kjarasamningi í námsleyfi enda hafi kjarasamningur ekki að geyma fyrirmæli þessa efnis. Þess í stað njóti stefnandi greiðslna frá stefnda, en í framkvæmd sé það svo að stefndi endurgreiði sveitarfélögum kostnað sem rekja má til þessa. Ætla megi að slík tilhögun miði öðru fremur að því að tryggja starfsmanni að öðru leyti samfelld og óslitin réttindi, t.d. vegna greiðslna í veikindum, barnsburðarleyfi o.þ.h. Stefndi áréttar að hvorki ákvæði kjarasamnings né ákvæði laga mæli fyrir um að starfsmaður skuli njóta sérstakra réttinda í námsleyfi, sbr. þó umfjöllun 25. gr. laga nr. 66/1995. Í ljósi framanritaðs þykir stefnda sýnt að stefnandi njóti ekki launa frá vinnuveitanda á meðan á námsleyfi stendur, heldur njóti hann í reynd greiðslna úr Námsleyfasjóði grunnskólakennara samkvæmt reglum sem sá sjóður hefur sjálfur sett. Af framangreindu leiði að ekki sé unnt að draga víðtækari ályktanir af tilhögun greiðslna í námsleyfi en af framangreindum heimildum leiðir. Af hálfu stefnda Námsleyfasjóðs er ennfremur á því byggt að mismunandi sjónarmið og áherslur ríki varðandi störf stefnanda annars vegar og launað námsleyfi hans hins vegar. Í ljósi uppbyggingar kjarasamnings þykir stefnda sýnt að margvíslegar greiðslur, sem kennarar kunna almennt að njóta, tengjast sérstöku álagi í starfi o.þ.h. Augljóst sé að sambærileg sjónarmið eigi ekki við í launuðu námsleyfi og samkvæmt því hafi stefndi samþykkt reglur sem gera greinarmun á þessu tvennu. Í því sambandi beri að hafa í huga að réttur stefnanda til launa í námsleyfi grundvallast ekki á gildandi kjarasamningi. Jafnvel þó svo slíkur réttur yrði leiddur af ákvæðum kjarasamnings þyki stefnda sýnt að heimilt væri að beita öðrum sjónarmiðum við ákvörðun greiðslna í launuðu námsleyfi, m.a. vegna þess að álag o.þ.h., sem sérstakar greiðslur tengjast samkvæmt kjarasamningi, eigi ekki við undir slíkum kringumstæðum. Samkvæmt því væri bæði eðlilegt og málefnalegt að leggja slík sjónarmið til grundvallar. Þá séu slíkar álagsgreiðslur ennfremur ákvarðaðar tímabundið af skólastjórum og eftir atvikum hverju sinni. Stefnda sýnist að réttur til að gera greinarmuninn væri óumdeilanlega fyrir hendi jafnvel þótt réttur yrði leiddur af ákvæðum kjarasamnings. Af hálfu stefnda er því mótmælt að afstaða Fjármálaráðuneytis skipti almennt og yfirhöfuð nokkru máli við úrlausn þessa máls. Beri í því sambandi að leggja til grundvallar að ný lög gilda nú um grunnskóla auk þess sem kjarasamningur er á milli annarra aðila. Framangreindu til viðbótar bendir stefndi á að verulegar breytingar hafi orðið á ákvæðum kjarasamnings frá árinu 1996, þ.e. frá því að Fjármálaráðuneytið fór með fyrirsvar gagnvart Kennarasambandi Íslands. M.a. í ljósi grundvallarbreytinga á ákvæðum kjarasamnings hafi stjórn stefnda gert viðeigandi breytingar á reglum um greiðslur í námsleyfi. Á sama hátt er því alfarið mótmælt að afstaða, túlkun og/eða framkvæmd Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins hafi hér nokkur áhrif. Af hálfu stefnda er því ennfremur mótmælt að í umdeildri afstöðu [svo í grg.] felist brot á ákvæðum 57. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla, þ.e. að tilgangur laganna hafi verið sá að tryggja kennurum efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda. Heldur stefndi því fram að tilgreind réttindi teljist á engan hátt ráðningarbundinn réttindi, enda sé mælt fyrir um þau í 25. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla. Í því sambandi beri að hafa í huga að það sé ekki á valdi vinnuveitanda að veita launuð námsleyfi, heldur hafi stjórn Námsleyfasjóðs grunnskólakennara um það ákvörðunarvald. Þá byggir stefndi ennfremur á því að allar launagreiðslur samkvæmt hinum nýja kjarasamningi hafi hækkað svo mikið frá gildistöku laga nr. 66/1995, að stefnandi njóti nú, þrátt fyrir að dómkröfur hans verði ekki teknar til greina, miklu hærri greiðslna í námsleyfi en hann hefði gert fyrir gildistöku laganna, jafnvel þótt tekið væri tillit til almennra launahækkana. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda í þessu máli. Fari svo að dómur komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi geti leitt rétt sinn af ákvæðum kjarasamnings, líkt og fram komi í stefnu, byggir stefndi sýknukröfu sína á því að þá beri að líta á starfsreglur stefnda Námsleyfasjóðs sem og samþykktir stjórnar sjóðsins, þ.m.t. samþykktir stjórnar frá 14. ágúst 2001, sem kjarasamning eða ígildi kjarasamnings. Beri við slíkar kringumstæður að líta til þess að stjórn sjóðsins hefur tekið samhljóða ákvörðun um tilgreinda tilhögun, og verði hún því lögð til grundvallar við úrlausn máls. Af hálfu stefnda er því ennfremur haldið fram að hann verði aldrei krafinn um hærri greiðslur en samþykkt hans kveður á um. Fari svo að dómur taki til greina kröfu stefnanda um greiðslu mismunar, hljóti sú krafa að beinast að vinnuveitanda. Þannig sé kröfu ranglega beint að stefnda Námsleyfasjóði. Krefst hann við þær kringumstæður sýknu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi bendir á að hann fari ekki með fyrirsvar fyrir sveitarfélög við gerð kjarasamninga og sé samkvæmt því ekki samningsaðili um kaup og kjör. Stefndi verði því aldrei bundinn af slíkum gerningum sem launagreiðandi. Af því leiði að sýkna beri stefnda, eftir atvikum á grundvelli 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna; til laga nr. 66/1995 um grunnskóla; til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum ákvæði 16. gr. þeirra. Um málskostnað vísar stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málfríður Hrönn Ríkharðsdóttir skólastjóri Grundaskóla Akranesi kom fyrir dóminn sem vitni. Í málinu liggur frammi svarbréf hennar til lögmanns stefnanda, dags. 30. apríl 2002. Þar kemur fram að stefnandi ,,hefði fengið að lágmarki þrjá launaflokka úr lauanflokkapottinum, hefði hún verið hér í starfi," þ.e skólaárið 2001-2002. Þessa yfirlýsingu staðfesti vitnið. Hún staðfesti að stefnandi hefði verið fagstjóri í sérkennslu í Grundaskóla. Henni hefði átt að raða að grunni til í launaflokk 233 vegna sérkennslu, og til viðbótar hefði hún átt að fá einn launaflokk skv. gr. 1.3.3 í kjarasamningi (Viðbótarflokkar vegna prófa og leyfisbréfa), og þrjá launaflokka skv. gr. 1.3.5 (Viðbótarlaunaflokkar vegna símenntunar). Að lágmarki hefði hún því átt að raðast í launaflokk 237. Vitnið taldi að stefnandi hefði átt skv. þessu að vera í launaflokki 240. [Aths. dómara: Lögmaður stefnanda gat þess í málflutningi að vitnið hefði ofmetið aldur stefnanda og þar með talið hana eiga að fá þrjá launaflokka skv. gr. 1.3.5, en þeir ættu í raun að vera tveir.] Forsendur og niðurstöður Stefnandi er kennari við grunnskóla í Akraneskaupstað. Hún var í námsleyfi samkvæmt ákvörðun stefnda Námsleyfasjóðs skólaárið 2001-2002. Hún var á launum í námsleyfinu. Þau voru greidd af atvinnurekanda hennar, stefnda Akraneskaupstað, en hann fékk þær greiðslur endurgreiddar úr Námsleyfasjóði í samræmi við 1. mgr. 25. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995, þar sem segir að úr sjóði þessum skuli greidd laun kennara og skólastjóra við grunnskóla vegna námsleyfa allt að einu ári. Kjarasamningur sá sem stefnandi átti að taka laun eftir var gerður 9. janúar 2001 og kom til framkvæmda skólaárið 2001-2002, það ár sem stefnandi var í námsleyfi. Aðilar kjarasamningsins voru (og eru) Launanefnd sveitarfélaga f.h. sveitarfélaga í landinu og Kennarasamband Íslands f.h. Félags grunnskólakennara og Skólastjórafélags Íslands. Stefnandi er starfsmaður stefnda Akraneskaupstaðar sem kennari við grunnskóla á Akranesi. Hún er í Félagi grunnskólakennara og þannig bundinn af þessum samningi. Á sama hátt er stefndi Akraneskaupstaður bundinn af samningi þessum gagnvart stefnanda. Ráðningarsamningur stefnanda og stefnda Akraneskaupstaðar rofnaði ekki þótt stefnandi færi í námsleyfi, enda greiddi þessi stefndi henni laun allan námsleyfistímann. Úr hendi stefnda Akraneskaupstaðar átti stefnandi rétt á þeim launum sem kjarasamningur kvað á um. Lengi hefur tíðkast að kennarar hafa átt kost á námsleyfi eða orlofi frá störfum á launum til að auka þekkingu sína og kennarahæfni. Um þetta voru ákvæði í eldri grunnskólalögum en þeim sem nú gilda, þ.e. meðan ríkið annaðist rekstur grunnskóla. Þannig sagði t.a.m. í 2. mgr. 40. gr. laga nr. 63/1974 um grunnskóla: ,,Ef menntamálaráðuneytið telur umsókn og greinargerð kennara fullnægjandi, getur það veitt honum orlof allt að einu ári með föstum embættislaunum." Í 1. mgr. 42. gr. grunnskólalaga nr. 49/1991 sagði: ,,Menntamálaráðuneytið getur veitt kennara námsleyfi á föstum launum í allt að eitt ár til að efla þekkingu sína og starfshæfni." Í hvorum tveggja þessara ákvæða eru nefnd föst laun. Í málinu hefur verið lagður fram ráðningarsamningur stefnanda við Fjármálaráðuneytið frá 13. júní 1994. Þar segir m.a.: ,,Um launagreiðslur, launaflokk og starfsaldur til launa fer eftir því sem í samningi þessum greinir og samkvæmt kjarasamningi þess stéttarfélags sem tilgreint er að ofan, eins og hann er á hverjum tíma . . ." Þá hefur og verið lagt fram svarbréf Fjármálaráðuneytisins, dags. 30 apríl 2002, við fyrirspurn lögmanns stefnanda um laun grunnskólakennara í námsleyfum. Þar segir: ,,Laun grunnskólakennara í námsleyfum á skólaárinu 1995 til 1996 og fyrr voru með þeim hætti hjá ríkinu að greidd voru mánaðarlaun, þ.e. föst laun fyrir dagvinnu skv. gr. 1.1.1 í kjarasamningum. Þau laun tóku þeim breytingum sem leiddu [svo] af breyttum kjarasamningum, aldursþrepi eða launaflokki vegna starfsaldurs á leyfistímanum." Í 57. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995 segir að lög þessi öðlist þegar gildi og komi að fullu til framkvæmda 1. ágúst 1996, ,,enda hafi Alþingi þá samþykkt : a [. . .] b. Lög um ráðningarréttindi kennari og skólastjórnenda við grunnskóla sem tryggi þeim efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda . . ." 25. grein grunnskólalaganna nr. 66/1995 fjallar um Námsleyfasjóð, um það hvernig sveitarfélög skulu greiða í hann, um laun og styrki úr honum, um stjórn hans, úthlutun úr honum, um rekstur og skrifstofuhald og að lokum um það að stjórn sjóðsins skuli setja sér starfsreglur og birta þær. Í greininni segir í 1. mgr.: ,,Úr sjóði þessum skulu greidd laun kennara og skólastjóra við grunnskóla vegna námsleyfa allt að einu ári." Í greinargerð með frumvarpi að lögunum segir í athugasemdum við þessa grein: ,,Ákvæðum greinarinnar er ætlað að viðhalda sams konar möguleikum kennara og skólastjóra til námsleyfa og gilt hafa skv. 42. gr. gildandi grunnskólalaga." Af tilvitnunum sem hér hafa verið saman dregnar er sýnilegt að það hefur ekki verið ætlan löggjafans að breyta þeirri reglu að kennari í námsleyfi fengi greidd ,,föst laun", svo sem verið hafði um langan aldur. Í málinu er ekki komin fram nein vísbending um annað. Í forsendum hér að framan er sagt að stefnandi hafi átt rétt á því að stefndi Akraneskaupstaður greiddi henni þau laun veturinn 2001-2002 sem kjarasamningur kvað á um. Akraneskaupstaður greiddi henni hins vegar laun eftir ákvörðun stefnda Námsleyfasjóðs. Í títtnefndri 25. gr. grunnskólalaga nr. 66/1995 segir í 6. mgr.: ,,Stjórn sjóðsins setur sér starfsreglur og birtir þær." Þessar reglur eru meðal dómskjala. Í þeim er ekki kveðið á um það hver skuli vera laun einstakra kennara í námsleyfi, enda verður ekki séð að slík ákvæði sett af stefnda Námsleyfasjóði eigi sér stoð í lögum. Engu að síður samþykkti stjórn stefnda m.a. þetta á fundi sínum 14. ágúst 2001 (skv. fram lögðu bréfi formanns stjórnarinnar til Félags grunnskólakennara, dags. 7. nóvember 2001): ,,Allir kennarar í námsleyfi fái grunnlaun samkv. lfl. 232. Við þennan launaflokk bætast launaflokkar skv. 1.3.3, menntun og leyfisbréf og skv. 1.3.5, símenntun" Það er álit dómarans að stjórn stefnda Námsleyfasjóðs hafi ekki verið bær til að taka þá ákvörðun um laun kennara í námsleyfi sem hún gerði. Því beri og að hafna sem stefndi heldur fram að hér sé um ígildi kjarasamnings að ræða. Skiptir í því sambandi ekki máli þótt fulltrúar kennara í stjórn stefnda hafi greitt samþykktinni atkvæði, enda var samþykkt þessari mótmælt af Kennarasambandi Íslands. Lítur dómarinn svo á að stefndi Námsleyfasjóður sé bundinn af kjarasamningum um laun kennara í námsleyfi. Er reyndar sýnilegt að stjórnin telur sig vera það, þar sem telja verður að í samþykktinni felist túlkun á þeim samningi. Á hér ekki að skipta máli þótt í kjarasamningi sé ekki berum orðum kveðið á um hver eigi að vera laun kennara í námsleyfi. Dómari fellst ekki á það með stefnda Námsleyfasjóði að réttur kennara til þeirra launa verði einungis leiddur af 25. gr. grunnskólalaga. Stefnandi telur að henni beri að raða í fyrstu í launaflokk 233 skv. gr. 1.3.1 í kjarasamningi. Við þetta eigi að bætast einn launaflokkur samkv. gr. 1.3.3 og tveir launaflokkar skv. gr. 1.3.5. Þá beri henni a.m.k. tveir launaflokkar samkv. gr. 1.3.2, sem kveður á um viðbótarlaun vegna verkaskiptingar og færni. Er hér um að ræða svokallaðan launapott. Segir í upphafi greinarinnar að ,,til að ná fram markmiðum þessa kjarasamnings hefur skólastjóri jafnframt til umráða sem svarar til þriggja launaflokka kennara og leiðbeinenda við skólann m.v. launaflokk 235,5. þrep . . ." Samkvæmt yfirlýsingu Málfríðar Hrannar Ríkharðsdóttur skólastjóra Grundaskóla, sbr. vætti hennar fyrir dóminum, hefði stefnandi ekki átt að fá minna úr þessu potti en þrjá launaflokka. Dómari telur að ekki fari milli mála að launaflokkar kennara skv. gr. 1.3.2 séu hluti af föstum launum hans. Í því sambandi var á það bent af hálfu stefnanda í málflutningi að þeir launaflokkar væru ekki einungis greiddir þegar kennari væri að störfum, heldur einnig í orlofi. Guðni Á. Haraldsson hrl. sótti málið fyrir stefnanda. Tryggvi Bjarnason hdl. hélt uppi vörn fyrir stefnda Akraneskaupstað og Óskar Norðmann hdl. fyrir stefnda Námsleyfasjóð grunnskólakennara. Finnur Torfi Hjörleifsson kveður upp þennan dóm. Stefndu, Akraneskaupstaður og Námsleyfasjóður grunnskólakennara, greiði stefnanda, Hafdísi Fjólu Ásgeirsdóttur, in solidum kr. 128.731. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 11.212 frá 1. ágúst 2001 til 1. sept. s.á., en frá þeim degi af kr. 27.787 til 1. október s.á. en frá þeim degi af kr. 44.362 til 1. nóvember s.á., en frá þeim degi af kr. 60.937 til 1. desember s.á., en frá þeim degi af kr. 77.512 til 1. janúar 2002, en frá þeim degi af kr. 94.585 til 1. febrúar s.á., en frá þeim degi af kr. 111.658 til 1. mars 2002 en frá þeim degi af kr. 128.731 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda in solidum 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 408/1999
|
Kærumál Skýrslugjöf Verjandi
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdómara um að verjendur annarra sakborninga en þess sem taka átti skýrslu af, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, skyldu ekki vera viðstaddir skýrslutökuna, þar sem það var ekki talið hættulaust fyrir rannsókn málsins, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 19/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Björgvin Þorsteinsson hæstaréttarlögmaður, skipaður verjandi annars sakbornings en varnaraðila, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að nefndum hæstaréttarlögmanni væri ekki heimilt að vera viðstaddur skýrslutöku fyrir dómi af varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Lögmaðurinn krefst þess að fá að vera viðstaddur skýrslutökur fyrir dómi af varnaraðila. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess, að við skýrslutöku yfir varnaraðila yrði verjendum annarra sakborninga en varnaraðila í málinu vísað úr dómsal, þar sem um væri að ræða skýrslutöku í máli á rannsóknarstigi. Fallist verður á með héraðsdómara að ákvæði 2. mgr. 42. gr. laga nr. 19/1991 eigi við þegar skýrsla er tekin af sakborningi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Þrátt fyrir að skýrslutaka fari fram fyrir dómi er málið enn á rannsóknarstigi og ákæra hefur ekki verið gefin út. Rannsókn í málinu er skammt á veg komin og ósamræmis gætir í framburði sakborninga. Verður að telja að ekki sé hættulaust vegna rannsóknar málsins að verjendur annarra sakborninga en þess, sem taka á skýrslu af, séu viðstaddir skýrslutökuna, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 207/2007
|
Verksamningur Frávísun frá héraðsdómi að hluta Dráttarvextir Sýkna að svo stöddu
|
Með munnlegum samningi tók S að sér að vinna tiltekin verk við fasteign B fyrir ákveðið tímagjald. Ágreiningur reis milli aðila um hvort tímagjaldið væri með eða án virðisaukaskatts. Þá taldi S að B ætti eftir að greiða fyrir vinnu í nóvember og desember 2003. B áleit að ákveðnir annmarkar hefðu verið á verkinu auk þess sem hann hefði verið krafinn um greiðslu fyrir fleiri tíma en eðlilegt var. Þá mótmælti hann kröfu S vegna verksins í nóvember og desember 2003. S hafði ekki gefið út formlega reikninga vegna verksins og ekki hafði verið vikið að virðisaukaskatti á uppgjörsblöðum frá honum. Samkvæmt 32. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup bar honum að tilgreina öll innifalin opinber gjöld í verðinu. Með hliðsjón af þessu var B sýknaður af kröfu S varðandi umsamið tímagjald. B var hins vegar ekki talinn hafa sýnt fram á annmarka á verkinu eða að S hefði krafið hann um greiðslu fyrir of marga tíma. Þá var ekki talið að S ætti að bera ábyrgð á vinnu málara eða múrara þannig að unnt væri að fallast á kröfu B á hendur honum vegna ofgreiðslu til þeirra. Þá var B sýknaður að svo stöddu um greiðslu vegna vinnu í nóvember og desember 2003 enda hefði S ekki gefið út reikning vegna þeirrar vinnu fyrr en eftir áfrýjun héraðsdóms og sá reikningur verið án virðisaukaskattsnúmers og ekki samrýmst 34. gr. laga nr. 42/200 þrátt fyrir kröfu B um slíkan reikning. Dráttarvaxtakröfum beggja aðila var vísað frá dómi þar sem í þeim var hvorki vísað til ákveðins vaxtafótar eða til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2007. Hann krefst þess í aðalsök að gagnáfrýjandi greiði sér 1.976.348 krónur með „dráttarvöxtum“ frá 5. mars 2003 á nánar tilgreindum dögum til greiðsludags. Þá krefst hann sýknu í gagnsök. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfu aðaláfrýjanda, Sæþórs Þórðarsonar, á hendur gagnáfrýjanda, Bjarka Ólafssonar, um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Kröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjandi er sýkn að svo stöddu af kröfu aðaláfrýjanda vegna verks við fasteignina Ægissíðu 72, Reykjavík, tímabilið nóvember og desember 2003, en að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. janúar 2007. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 29. apríl 2005 og dómtekið 8. þ.m. Stefnandi er Sæþór Mildinberg Þórðarson, Svöluási 7, Hafnarfirði. Stefndi er Bjarki Ólafsson, 1300 Beddington Park, Nashville, TN 37215-5838, USA. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 1.976.348 krónur ásamt dráttarvöxtum af 89.474 krónum frá 5. mars 2003 til 5. apríl s.á., en af 238.777 krónum frá þeim degi til 5. maí s.á., en af 308.308 krónum frá þeim degi til 5. júní s.á., en af 396.704 krónum frá þeim degi til 5. júlí s.á., en af 497.497 krónum frá þeim degi til 5. ágúst s.á., en af 569.184 krónum frá þeim degi til 5. september s.á., en af 639.793 krónum frá þeim degi til 5. október s.á., en af 817.124 krónum frá þeim degi til 5. nóvember s.á., en af 946.484 krónum frá þeim degi til 5. desember s.á., en af 1.631.234 krónum frá þeim degi til 5. janúar 2004 en af 1.976.348 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi höfðaði gagnsök með gagnstefnu sem var birt 30. maí 2005. Gagnstefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.243.629 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. maí 2005 til greiðsludags svo og málskostnað. Í gagnsök krefst stefndi sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Þá er þess krafist að lögmaður gagnstefnanda verði dæmdur til greiðslu réttarfarssektar. I. Aðalsök Stefndi, sem er læknir búsettur í Bandaríkjunum, festi á árinu 2002 kaup á 190 fermetra íbúð á tveimur hæðum auk 31 fermetra bílgeymslu að Ægisíðu 72 í Reykjavík. Í desember 2002 samdist um það milli stefnda og stefnanda, sem er húsasmíðameistari, að stefnandi tæki að sér að vinna að gagngerum endurbótum á húseigninni, en þeim verður nánar lýst í næsta kafla dómsins. Samningsgerð var eingöngu munnleg og er þess ekki getið að vitni hafi verið að henni. Jafnframt tók stefnandi að sér að útvega málara og múrara til verksins. Hann annaðist enn fremur efnisútveganir og hafði að einhverju leyti með höndum umsjón og verkstjórn alls verkefnisins. Umboðsaðili stefnda var faðir hans, Ólafur Guðbrandsson, og annaðist hann greiðslur. Ágreiningslaust er að svo var um samið að verkið yrði unnið í tímavinnu og skyldi stefndi greiða stefnanda og iðnaðarmönnum á hans vegum 2.200 krónur á tímann og stefndi skyldi greiða stefnanda 5. hvers mánaðar fyrir vinnu undanfarins mánaðar, en með honum vann, eftir því sem fram er komið, Jóhannes Jónsson húsasmiður. Aðila greinir á um hvort framangreind fjárhæð, 2.200 krónur, skyldi vera heildargreiðsla, eins og stefndi heldur fram, eða hvort við hana skyldi bætast virðisaukaskattur. Framkvæmdir við húseign stefnda hófust í febrúar 2003. Í stefnu segir að þegar skammt hafi verið liðið á verkið hafi stefndi tjáð stefnanda að hann hygðist ekki greiða virðisaukaskatt af verkinu. Stefnandi hafi á næstu mánuðum reynt að fá stefnda til að gera upp við sig í samræmi við samning aðila en án árangurs. Stefnandi hafi lokið framkvæmdum á fasteign stefnda um áramótin 2003/2004. Þegar stefnandi hafi ætlað að innheimta það sem þá var ógreitt, þ.e. vegna vinnu í nóvember-desember, efniskostnað fyrir nóvember, ógreiddan virðisaukaskatt og aksturskostnað (fallið hefur verið frá upphaflegum kröfuliðum vegna efniskostnaðar og aksturs) hafi stefndi tjáð honum að hann hygðist ekki greiða honum krónu meira en þegar hefði verið greitt. Í málinu liggja frammi handskrifuð, óformleg uppgjör/greiðslukvittanir stefnanda vegna mánaðanna febrúar-október. Þar er hverju sinni skráður tímafjöldi og heildarfjárhæð miðað við 2.200 krónur á tímann auk útlagðs efniskostnaðar stöku sinnum. Samtals greiddi stefndi stefnanda 3.911.800 krónur fyrir 1779 unnar klukkustundir. Í greinargerð stefnda segir að í desember 2003 hafi stefnandi tilkynnt að hann hefði lokið allri vinnu í íbúðinni og jafnframt að aðrir iðnaðarmenn hefðu lokið sínum verkþáttum. Þegar að hafi verið gáð hafi komið í ljós að svo var ekki. Málningarvinna hafi verið illa unnin og ófrágengin. Fjórar svalir hafi verið sandblásnar, ekki verið gert við sprungur eða svalirnar málaðar. Því hafi orðið vart við leka inn í íbúðina og m.a. gólfefni skemmst vegna þessa. Málarameistarinn hafi lagfært galla á málningu að beiðni stefnda en kvörtunum, sem beint hafi verið til stefnanda, hafi ekki verið sinnt. Í marsmánuði árið 2004 hafi stefndi gefist upp á því að endurbæta íbúðina og selt hana þá um vorið en hann hafi þurft að lækka verð hennar um 2,5 milljónir króna vegna ástands hennar. Samskiptum aðila hafi lokið þá um vorið með því að stefndi hafi tjáð stefnanda að heyrði hann aldrei framar frá honum mundi hann ekki gera kröfur á hendur honum vegna vanefnda hans og svika. Lögmaður stefnanda krafði stefnda um ógreiddar eftirstöðvar framangreinds verks með tölvupósti 29. júní 2004. Þar kemur fram að ógreitt sé fyrir 250 klst. vinnu í nóvember 2003 og 126 klst. vinnu í desember s.á. Að auki er m.a. krafið um greiðslu virðisaukaskatts vegna allrar vinnu, jafnt ógreiddrar sem þegar greiddrar. Krafan var ítrekuð með tölvupósti 29. október 2004. Af svörum stefnda í tölvupóstum 20. og 23. nóvember 2004 varð ljóst að hann hygðist ekki greiða kröfu stefnanda heldur þess í stað að hafa uppi gagnkröfu. Með tölvupósti föður stefnda til lögmanns stefnanda var m.a. óskað eftir og fá fyrir 15. febrúar 2005 sundurliðun á vinnu, 550.000 kr. vegna nóvember 2003 og 277.200 vegna desember 2003, við hvaða verkefni hafi verið unnið. Þessu var ekki svarað. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð að krafist er greiðslu verklauna fyrir nóvember og desember 2003, samtals 827.200 krónur, og ógreidds virðisaukaskatts af verklaunum á öllum verktímanum, febrúar-desember 2003, samtals 1.149.148 krónur. Af hálfu stefnanda er á því byggt að með því að neita að greiða honum umsamdar verkgreiðslur hafi stefndi brotið gegn verksamningi aðila, meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga; einnig gegn meginreglu verktakaréttar um greiðslu verkkaups og gegn ákvæðum laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, einkum 7. og 28. gr. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ógreitt sé fyrir einhverja vinnu sem stefnandi hafi innt af hendi í þágu hans. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á hver sú vinna hafi verið sem ógreidd sé og er vísað til þess að faðir stefnda hafi engin svör fengið er hann óskaði eftir skýringum frá stefnanda á þessu atriði. Þá er því mótmælt að umsamið tímagjald hafi verið 2.739 krónur með virðisaukaskatti heldur hafi umsamið tímagjald verið 2.200 krónur eins og tímaskýrslur stefnanda sjálfs beri með sér. Kröfuhættir stefnanda vegna virðisaukaskatts séu ólögmætir. Ljóst sé að stefnandi stundi virðisaukaskattskylda starfsemi og er vísað til þess að samkvæmt 20. gr. laga nr. 50/1988 beri honum að gefa út reikninga vegna þjónustu sinnar þar sem fram komi m.a. einingaverð og heildarverð reikninganna og hvort virðisaukaskattur sé innifalinn og samkvæmt 15. gr. sömu laga beri skattskyldum aðila að greiða í ríkissjóð mismun innskatts og útskatts hvers uppgjörstímabils, sbr. 24. gr. laganna. Með hliðsjón af framangreindu, en einnig sjálfstætt og sérstaklega, sé sýknukrafa stefnda byggð á því að hann eigi hvað sem öðru líður gagnkröfu á hendur stefnanda sem nemi mun hærri fjárhæð en sem svarar dómkröfu hans. Stefndi verður talinn hafa haft uppi andmæli gegn kröfugerð stefnanda innan hæfilegs og sanngjarns frests og skal tekið fram að ekki verður séð að krafist hafi verið launa vegna nóvember- og desembermánaða 2003 fyrr en með tölvupósti lögmanns stefnanda 29. júní 2004. Stefnandi hefur ekki gert stefnda sundurliðaðan reikning fyrir vinnu sinni mánuðina nóvember og desember 2003 í samræmi við gildandi opinber fyrirmæli um gerð reikninga þannig að unnt sé að sjá með hvaða hætti verð umkrafinnar þjónustu sé reiknað út. Með vísan til 2. mgr. 34. gr. laga nr. 42/2000 ber að sýkna stefnda að kröfu stefnanda sem lýtur að þessu. Til grundvallar þeim greiðslum verklauna, sem stefndi innti af hendi til stefnanda, lágu ekki reikningar sem uppfylli áskilnað 1. mgr. 20. gr. laga nr. 50/1988 og engir slíkir reikningar hafa verið lagðir fram í málinu. Samkvæmt því ber að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um greiðslu virðisaukaskatts. II Gagnsök Að beiðni stefnanda í gagnsök voru á dómþingi 7. október 2005 Hjalti Sigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari og Flosi Ólafsson múrarameistari dómkvaddir til að skoða og meta framkvæmdir í fasteigninni að Ægissíðu 72, Reykjavík, sérstaklega eftirfarandi atriði: „Óskað er eftir sundurliðuðu mati matsmanna á því hversu margar útseldar vinnustundir sé eðlilegt og sanngjarnt að greitt sé fyrir vegna þeirrar vinnu sem (1) matsþoli innti sjálfur af hendi, (2) málari innti af hendi og (3) múrari innti af hendi. Sú vinna fólst einkum í eftirfarandi verkþáttum: 1) Laga þurfti nokkra glugga og skipta um gler í þeim. 2) Rífa þurfti vegg á neðri hæð hússins, hlaða að nýju og útbúa snyrtingu í því rými. 3) Taka átti gólfefni af gangi á neðri hæð og fræsa þar úr gólfi fyrir hitalögnum. 4) Ganga átti frá baðherbergjum á efri og neðri hæð. 5) Leggja þurfti sandstein á gang á neðri hæð. 6) Smíða þurfti einn sólbekk og styrkja aðra sólbekki í íbúðinni. 7) Taka þurfti niður eldhúsinnréttingu og koma nýrri eldhúsinnréttingu fyrir. 8) Smíða þurfti nokkra skápa undir súð á efri hæð og í hjónaherbergi. 9) Parket í stofu á neðri hæð þurfti að pússa og lakka. 10) Ganga þurfti frá arni. 11) Í bílskúr þurfti að glerja einn lítinn glugga og koma fyrir bílskúrshurð. 12) Mála þurfti alla íbúðina með hefðbundnum undirbúningi og frágangi. 13) Að utan þurfti að sandblása svalir, flota þær og mála. Skorað er á matsþola að upplýsa með sundurliðuðum hætti um alla vinnu sem hann innti af hendi fyrir matsbeiðanda í og við fasteign hans. Jafnframt er skorað á matsþola að upplýsa með sundurliðuðum hætti um alla vinnu sem unnin var af hálfu múrara annars vegar og málara hins vegar, en tímaskýrslur þessara aðila voru staðfestar sem réttar af hálfu matsþola. Í því hlýtur að felast að matsþoli viti hvaða verkefnum og vinnu umræddir aðilar sinntu í húsinu, enda átti hann að hafa umsjón með þeim. Óskað er eftir sundurliðuðu mati matsmanna á því hvað eðlilegt og sanngjarnt sé að ætlast til að greitt sé fyrir margar útseldar vinnustundir vegna þeirrar vinnu sem upplýst verður um að hálfu matsþola.“ Í niðurstöðukafla matsins segir: Matsmenn öfluðu teikninga hjá byggingafulltrúa. Matsmenn hafa skoðað öll þau atriði sem upp eru talin í matsbeiðni ásamt þeim sem matsþoli vísaði til á matsfundi. Nokkuð er um liðið síðan verkið var unnið og kom það fram að margir verkþættir höfðu verið unnir sem ekki er getið í matsbeiðni. Matsþoli var ekki með heildar yfirlit yfir það sem gert hafði verið og margt rifjaðist upp fyrir honum um leið og skoðað var. Matsmenn geta ekki sagt um hvort það var tæmandi en ganga út frá því. Matsmenn hafa farið yfir hvern þeirra liða sem fram kom að unnir voru og metið hæfilegan tímafjölda við að vinna þá. Gengið er út frá því að faglærðir menn í viðkomandi iðngrein vinni verkið. Metnir tímar eru sundurliðaðir eins og um er beðið í matsbeiðni á matsþola sjálfan, á málara og á múrara. Auk þess eru áætlaðir tímar á aðra iðnaðarmenn sem eru rafvirki og pípulagningarmaður. Matsmenn vita ekki og geta ekki sagt til um hvort matsþoli vann sjálfur hluta þeirra liða sem tilgreindir eru undir öðrum iðnaðarmönnum en fram kom á matsfundi að hann muni hafa unnið ýmsa verkþætti með öðrum iðnaðarmönnum. Í þeim tilfellum er vinna matsþola sjálfs innifalin í vinnu viðkomandi iðnaðarmanns. Metinn tímafjöldi kemur fram í meðfylgjandi töflu, sundurliðaður eftir verkþáttum. Hversu margar vinnustundir fara í verk er háð ýmsum breytuþáttum s.s. afköstum þess sem vinnur verkið, reynslu og færni, líkamlegu atgervi o.fl. Aðstæður á verkstað ráða þar einnig miklu, t.d. hvort unnið er á jarðhæð eða á efri hæðum í húsi, hvort aðstæður eru þröngar eða ekki. Þá hefur það áhrif hvort unnið er við eign þar sem gæta þarf þess að skaða ekki byggingarhluta sem á að nota áfram eða hvort ekkert slíkt er til staðar. Vel er þekkt að viðhaldsverkefni og endurbyggingarverkefni eru tímafrekari en önnur verk. Þau vinnast oft ekki eins og nýbyggingarverkefni og oft þarf að stöðva vinnu við verkliði og kalla til aðra iðnaðarmenn áður en hægt er að halda áfram, nema þá að viðkomandi sé nægilega fjölhæfur til að geta unnið sjálfur við það sem upp kemur. Engu að síður valda slíkar aðstæður töfum og því eðlilegt að gera ráð fyrir þeim. Einnig koma í ljós atriði sem ekki var búist við eða gerðar eru breytingar á eða bætt við verkefnin í miðju kafi. Í hverju verki er töluverður tími óvirkur, m.a. vegna efnisútvegunar, útvegunar tækja og tóla, biðtíma vegna ákvarðana hönnuða/eiganda, samráð við hönnuði/eiganda o.s.frv. en einnig vegna eðlilegra biðtíma á milli verkþátta s.s. vegna þess að efni þurfa að þorna og/eða harðna. Matsmenn eru á því að almennt sé það verk sem unnið var, fagmannlega og vel af hendi leyst en jafnframt margþætt og krefjandi. Að öllum þáttum metnum er niðurstaða matsmanna að hæfilegur fjöldi vinnustunda til að vinna verkið sé eins og fram kemur í eftirfarandi töflu. Metinn er hæfilegur tími sem þarf til að vinna hvern verklið og þeim skipt á matsþola sjálfan, á málara, á múrara og á aðra sem eru pípulagningarmaður og rafvirki. Þá setja matsmenn fram það sem þeir telja hæfilega metinn tíma á verkliðina, en eðlileg frávik frá því telja matsmenn geta verið 20% til lækkunar og 30% til hækkunar.“ Niðurstaða matsins er síðan sú á grundvelli ítarlegrar sundurliðunar að samtals sé hæfilega metinn fjöldi vinnustunda a) matsþola, Sæþórs Mildinbergs Þórðarsonar, 1998 klst. b) málara 643 klst. c) múara 474 klst. d) pípulagningarmanns og rafvirkja 215 klst. Matsmennirnir staðfestu matið fyrir dómi. Á því er byggt af hálfu stefnanda gagnsakar að stefndi hafi krafið hann um ósanngjarnt og óskuldbindandi endurgjald fyrir þá vinnu sem hann segist hafa innt af hendi fyrir stefnanda. Jafnframt hafi stefndi brotið gegn samningsskyldum sínum við stefnanda með því að láta viðgangast að aðrir iðnaðarmenn, sem hafi verið á vegum hans við vinnu í húsi stefnanda, hafi einnig tekið sér alltof hátt og ósanngjarnt endurgjald fyrir vinnu sína. Með þessu telur stefnandi að stefndi hafi vanefnt samning þeirra. Er þess krafist að stefndi endurgreiði stefnanda oftekna þóknun hvað hann varðar og bæti stefnanda það tjón sem vanefndir hans hafi valdið ella. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð: 1. Ofgreitt vegna vinnu stefnanda kr. 1.555.400. Greitt hafi verið fyrir 1779 stundir. Margir liðir í mati hinna dómkvöddu matsmanna hafi verið metnir samkvæmt munnlegum fullyrðingum stefnda á matsfundi um verk sem hann hafi sinnt en sem engin leið sé að staðreyna nokkuð um. Heildarfjöldi tíma, sem hæfilegur teljist hafa verið til verksins, sé 1072. Mismunur sé 707 stundir sem margfaldaðar með 2.200 kr. geri 1.555.500 krónur. 2. Ofgreitt vegna vinnu málara kr. 1.711.509. Samkvæmt matsgerð telji matsmenn hæfilegan tímafjölda vegna málningarvinnu vera 643 stundir. Greitt hafi verið fyrir 1511 stundir vegna þessarar vinnu. Mismunur sé ofgreiddir tímar, alls 867. Heildargreiðsla vegna vinnunnar hafi verið 2.850.800 kr. og meðaltalsgreiðsla pr. klst. því 1.887 kr. Kröfuliðurinn sé því þannig reiknaður að ofgreiddir tímar séu margfaldaðir með meðalverði pr. klst., 867x1.887. 3. Ofgreitt vegna vinnu múrara kr. 552.200. Samkvæmt matsgerð telji matsmenn að hæfilegur tímafjöldi vegna múrverks hafi verið 474 tímar. Samkvæmt framlögðu yfirliti stefnanda hafi fjöldi vinnustunda, sem fyrstu múrarar sem komu að vinnu að Ægisíðu 72 kröfðust greiðslu fyrir, verið 400. Þeir múrarar hafi ekki lokið verkinu. Múrarar, sem hafi verið fengnir í þeirra stað, hafi krafist greiðslu fyrir 325 vinnustundir. Heildarfjöldi stunda, sem krafist hafi verið greiðslu fyrir, hafi því verið 725. Mismunur á því og hæfilegum fjölda stunda sé 251. Sá tímafjöldi er margfaldaður með tímagjaldi múrara, kr. 2.200 4. Veðmætislækkun Ægissíðu 72 við sölu kr. 2.500.000. Kröfuliðurinn er reistur á því að við sölu umræddrar fasteignar hafi stefnandi orðið að gefa kaupandanum afslátt að fjárhæð 2.500.000 krónur vegna leka frá svölum sem stefndi hafi átt að hafa lagfært. Af hálfu stefnda er vísað til þess varðandi ætlaða ofgreiðslu til hans að stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við tímaskráningu eða vinnu hans. Hafi stefnandi nokkru sinni átt kröfu á hendur stefnda vegna ætlaðrar umframvinnu sé réttur hans til að hafa uppi kröfu vegna þess fyrir löngu fallinn niður sökum tómlætis, sbr. 1. mgr. 17. gr. laga nr. 42/2000. Varðandi kröfu stefnanda vegna ætlaðrar ofgreiðslu til málara og múrara er á því byggt af hálfu stefnda að engin eftirlitsskylda hafi hvílt á honum á verkum þessara verktaka. Hvorki hafi verið verktaka- eða vinnuréttarsamband milli stefnda og þessara aðila né hafi stefndi verið einhverskonar ábyrgðaraðili verkframkvæmdanna. Einnig er vísað til fyrirvara- og athugasemdalausra greiðslna stefnanda vegna vinnu múrara og málara og tómlætis hans, sbr. m.a. 17. gr. laga nr. 42/2000. Kröfu stefnanda um bætur vegna verðmætislækkunar er harðlega mótmælt sem rangri og ósannaðri. Auk þess sem ekkert hafi verið að athuga við vinnubrögð eða verklag stefnda, sem hafi staðið við samningsskuldbindingar sínar, er vísað til tómlætis stefnanda, sbr. m.a. 17. gr. laga nr. 42/2000. Þá sé krafan vanreifuð og óútskýrð og sé það hulin ráðgáta hvernig hin umkrafða fjárhæð, 2.500.000 krónur, sé fundin. Um 1. kröfulið: Stefnandi hefur ekki fært sönnur að ágöllum matsgerðar sem geti varðað ógildingu niðurstöðu hennar sem hann hefur ekki heldur leitast við að hnekkja með yfirmati. Vinnustundafjöldi, sem stefndi fékk greitt fyrir, rúmast vel innan marka metins vinnustundafjölda. Um 2. og 3. kröfuliði: Stefnandi hefur lagt fram tímaskýrslur/kvittanir vegna málningarvinnu þar sem skráð er t.d. „75 tímar 136.600“. Tímarnir eru alls 1356 og tilgreindar fjárhæðir samtals 2.051.800 krónur en í tveimur tilvikum er upphæða ekki getið. Á öllum miðunum er áritað samþykki stefnda og í flestum tilvikum tilgreind dagsetning greiðslu. Engin slík skjöl eru lögð fram varðandi vinnu múrara. Fallist er á það með stefnda að ekkert sé fram komið um að hann hafi verið ábyrgðaraðili annarra verktaka, s.s. múrara og málara, eða að á milli hans og þeirra hafi verið með einhverjum hætti verktaka- eða vinnuréttarsamband. Þá verður ekki talið að í áritunum stefnda að því er varðar framangreind skjöl vegna vinnu málara hafi falist annað en staðfesting á viðveru þeirra. Um 4. kröfulið: Af hálfu stefnanda var lagður fram kaupsamningur, dags. 26. júlí 2004, þar sem hann selur Þórði Magnússyni og Mörtu Maríu Oddsdóttur þá fasteign sem um ræðir í málinu fyrir 704.897 dollara. Í samningnum er svofellt ákvæði: „Kaupandi stakk upp á að seljandi gæfi kaupanda kr. 500.000 í afslátt af lokagreiðslu sem seljandi fellst á. Seljandi lítur svo á að kaupandi sætti sig við ástand eignarinnar eins og það er við afhendingu. Ekki verða hafðar uppi frekari kröfur í málinu af hendi kaupanda.“ Einnig er lagður fram tölvupóstur frá Þórði Magnússyni til stefnanda þar sem segir: „Ég get staðfest við þig að ég hafði verulegar áhyggjur af leka sem var í stofulofti og stofuveggjum á Ægisíðu þegar við hjónin keyptum af þér á sl. ári. Ég get staðfest við þig að verðið var lækkað sérstaklega um 500 þús. kr. frá því verði sem við höfðum áður komist að samkomulagi um. Verðlækkunin var alfarið vegna þessa leka sem ekki hafði tekist að komast fyrir. Einnig get ég staðfest að lekinn og raki í lofti og veggjum hafði áhrif við upphaflegt verðtilboð sem var ca. 2 mkr. frá þínum verðhugmyndum.“ Með þessum tölvupósti var stefnanda veitt umbeðið svar við tölvupósti hans þar sem segir m.a.: „Þessar lækkanir fundust okkur báðum réttlátar og sanngjarnar þar sem svalir voru ófullgerðar og leki í stofunni við afhendingu. Sæþór taldi íbúðina þá fullgerða og tilbúna.“ Stefnandi hefur ekki fært fram fullnægjandi sönnur að ætluðu tjóni sínu né heldur bótaskyldu stefnda. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda af öllum kröfuliðum stefnanda í gagnsök. III Réttarfarssekt. Málskostnaður. Krafa gagnstefnda um réttarfarssekt, sbr. XXII. kafla laga nr. 91/1991, er reist á eftirfarandi ummælum lögmanns gagnaðila: 1. Blaðsíða 4 í greinargerð: „Stefndi telur augljóst að stefnandi hafi haft hann að féþúfu og tekið sér langtum hærri fjárhæðir fyrir vinnu sína en réttmætt og sanngjarnt getur talist. Jafnframt hafi stefnandi látið viðgangast að aðrir iðnaðarmenn gerðu slíkt hið sama. Með þessu hafi stefnandi brotið gróflega gegn skyldum sínum gagnvart stefnda og svikið hann. Ljóst er að stefndi lét gabbast til að greiða uppsettar fjárhæðir af hálfu stefnanda og annarra iðnaðarmanna að því leyti sem getið hefur verið um að framanverðu í greinargerð þessari.“ 2. Blaðsíða 5 í greinargerð: „Stefnda varð ljóst, þegar stefnandi tilkynnti honum að verkinu væri lokið, að stefnandi, málari og múrari höfðu tekið sér þóknun fyrir vinnu sína langt umfram það sem eðlilegt getur talist.“ 3. Blaðsíða 2 í gagnstefnu: „Jafnframt hafi gagnstefndi brotið gegn samningsskyldum sínum við gagnstefnanda með því að láta viðgangast að aðrir iðnaðarmenn, sem voru á vegum gagnstefnda við vinnu í húsi gagnstefnanda, tóku sér einnig allt of hátt og ósanngjarnt endurgjald fyrir vinnu sína.“ 4. Blaðsíða 2 í gagnstefnu: „Gagnstefndi skrifaði upp á tímaskýrslur vegna múrverks og staðfesti þannig gagnvart gagnstefnanda að þær væru réttar þótt augljóst sé að svo hafi ekki verið.“ Við mat á því hvort ummæli lögmanna í sóknar- og varnarskjölum eða við flutning máls að öðru leyti séu ósæmileg þannig að varði réttarfarssektum, sbr. e lið 135. gr. laga nr. 91/1991, ber að hafa í huga að játa verður þeim allrúmt tjáningarfrelsi, eðli máls og dómvenju samkvæmt. Niðurstaða dómsins er sú að tilgreind ummæli séu ekki slík að rétt sé að fallast á kröfu stefnda í gagnsök um réttarfarssekt. Með vísun til niðurstöðu málsins að öðru leyti er ákveðið að málskostnaður í aðalsök og gagnsök skuli falla niður. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Ásmundur Ingvarsson byggingaverkfræðingur og Steingrímur Hauksson byggingatæknifræðingur. D ó m s o r ð: Í aðalsök er stefndi, Bjarki Ólafsson, sýkn af kröfum stefnanda, Sæþórs Mildingbergs Þórðarsonar. Í gagnsök er stefndi, Sæþór Mildinberg Þórðarson, sýkn af kröfum stefnanda, Bjarka Ólafssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 418/2016
|
Fasteign Fjarskipti Lögskýring Eignarréttur Stjórnarskrá
|
Í málinu krafðist R þess að ógiltur yrði úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá árinu 2013 þar sem staðfest var ákvörðun P um að R yrði á grundvelli 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti gert á sinn kostnað að færa nánar tiltekinn hluta rafmagnsgirðingar á jörð sinni úr stað. Var niðurstaða nefndarinnar reist á því að girðingin truflaði símsamband um símalínu í eigu M ehf., sem lá að hluta í gegnum jörð R, en fyrir lá að R reisti rafmagnsgirðinguna árið 1981 og að símalínan var lögð um jörð hans tveimur árum síðar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki lægi annað fyrir nú en að R hefði á sínum tíma orðið við skyldu sinni samkvæmt þágildandi lögum nr. 30/1941 um fjarskipti til að leyfa lagningu símalínunnar, eignarnám hefði ekki verið gert á hluta af landi hans og hann hefði ekki fengið bætur vegna hennar. Þá hefði R ekki sérstaklega verið hafður með í ráðum um hvar línan yrði lögð. Að virtri forsögu 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 og með hliðsjón af 71. gr. þeirra var talið ljóst að fyrrnefnda ákvæðið sneru að því að vernda fjarskiptavirki, sem þegar væru fyrir hendi, fyrir röskun af framkvæmdum eða annars konar aðgerðum, sem síðar kæmu til. Gagnvart þeim aðstæðum, sem uppi væru í málinu, myndi önnur skýring á orðalagi ákvæðisins að auki skerða réttindi R, sem varin væru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda væri honum þá ekki aðeins gert að sæta með lögum almennri skerðingu á eignarréttindum sínum, svo sem heimilt væri í þágu almannahagsmuna, heldur jafnframt að bera kostnað af skerðingunni. Var því fallist á kröfu R.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandinn Póst- og fjarskiptastofnunskaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2016. Áfrýjandinn Míla ehf. skaut þvíupphaflega til réttarins 3. sama mánaðar, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingumálsins að því er hann varðar 20. júlí 2016 og áfrýjaði hann öðru sinni 22. þessmánaðar.Áfrýjendur krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefurverið veitt.IEins og nánar er rakið í hinumáfrýjaði dómi hóf stefndi á árinu 1980 búskap á jörð sinni Neðri-Tungu, sem núer í sveitarfélaginu Vesturbyggð. Hann kveðst ári síðar hafa reistrafmagnsgirðingu á hluta af landi sínu til að afmarka beitarsvæði fyrirnautgripi. Nokkru eftir þetta, líklega á árinu 1983, mun póst- ogsímamálastjórnin hafa látið leggja í jörðu símalínu gegnum land stefnda og láhún að hluta nærri fyrrnefndri rafmagnsgirðingu. Bæði eru girðingin og símalínanþar enn, en línan mun nú tilheyra áfrýjandanum Mílu ehf. og hann hafa á hendirekstur þessa fjarskiptavirkis. Fyrir liggur að áfrýjendunum munu á árunum 2011og 2012 hafa borist kvartanir um truflanir á símsambandi á svæði í námunda viðjörð stefnda. Þessar truflanir töldu áfrýjendur mega rekja tilrafmagnsgirðingarinnar í landi hans. Að undangenginni málsmeðferð, sem ítarlegaer lýst í hinum áfrýjaða dómi, tók áfrýjandinn Póst- og fjarskiptastofnunákvörðun 13. júní 2013, þar sem stefnda var á grundvelli 2. mgr. 64. gr. laganr. 81/2003 um fjarskipti gert á sinn kostnað að færa nánar tiltekinn hlutarafmagnsgirðingar sinnar úr stað og tengja hana rafmagni á nýjan hátt fyrir 8.júlí sama ár, að því viðlögðu að áfrýjandinn gripi til þvingunarúrræða samkvæmtsömu lagagrein. Stefndi skaut þessari ákvörðun til úrskurðarnefndar fjarskipta-og póstmála, sem staðfesti hana í úrskurði 16. september 2013 með fyrirvaraeins og greint er frá í héraðsdómi. Stefndi höfðaði mál þetta 14. mars 2014 ogvar með hinum áfrýjaða dómi tekin til greina krafa hans um ógildinguúrskurðarins frá 16. september 2013.IIÍ áðurnefndri 2. mgr. 64. gr. laga nr.81/2003 kemur meðal annars fram að liggi fyrir að rafföng eða raflagnir valdiskaðlegri truflun á rekstri fjarskiptavirkis sé áfrýjandanum Póst- ogfjarskiptastofnun heimilt að beina til eiganda þeirra fyrirmælum um að hanngrípi á eigin kostnað til viðeigandi úrbóta án tafar. Lagagrein þessi, sem berfyrirsögnina: „Takmörkun fjarskipta vegna truflana eða sérstakra aðgerða“, heyrirtil XII. kafla laga nr. 81/2003, sem eftir heiti sínu varðar fjarskiptabúnað.Lagagreinin var færð í þetta horf með 9. gr. laga nr. 34/2011. Fram aðgildistöku þeirra laga var að finna reglu um áþekkt efni í 4. mgr. 71. gr. laganr. 81/2003, en sú málsgrein var felld brott með 10. gr. laga nr. 34/2011. Í þeirrimálsgrein var kveðið svo á að lægi fyrir að tæki, raflagnir, pípur, leiðslureða því um líkt yllu truflun á rekstri fjarskiptavirkis værifjarskiptafyrirtæki heimilt að krefja eiganda slíks búnaðar um tafarlausarúrbætur, en ella gæti það gert nauðsynlegar ráðstafanir til að koma í veg fyrirtruflunina. Ef rekja mætti hana til gáleysis eiganda búnaðarins bæri honum aðgreiða allan kostnað af úrbótum. Fyrrnefnd 71. gr. laga nr. 81/2003 berfyrirsögnina: „Vernd fjarskiptavirkja“ og er henni skipað í XIV. kafla laganna,sem tekur samkvæmt heiti sínu til uppsetningar og verndar fjarskiptavirkja. Íupphafsgrein þess kafla, 69. gr., er kveðið á um skyldu eiganda lands til aðheimila fjarskiptafyrirtæki að leggja um það leiðslur fjarskiptavirkja, endakomi fullar bætur fyrir. Skuli hafa samráð við eiganda um hvar leiðslur verðilagðar og þess gætt að raska sem minnst hagsmunum hans. Jafnframt er mælt fyrirum bótaskyldu fjarskiptafyrirtækis vegna tjóns á landi af völdum lagningar eðaviðhalds fjarskiptavirkja eða skerðingar, sem þau valdi á landsnotum. Með 70.gr. laganna er fjarskiptafyrirtæki heimilað með samþykki ráðherra að taka landeignarnámi í sambandi við lagningu eða rekstur almennra fjarskiptavirkja. Þá erþess að geta að í 71. gr. laganna eru að öðru leyti ákvæði í 1. mgr. um bannvið því að leggja raflagnir eða leiðslur þar sem fjarskiptavirki eru, ef þærgeta valdið truflunum á rekstri fjarskiptavirkja, í 2. mgr. um skyldu þess, semvegna verklegra framkvæmda þarf að flytja til fjarskiptavirki, til að berakostnað af slíku, og í 3. mgr. um skyldu þess, sem með jarðraski eða öðrumframkvæmdum hefur valdið skemmdum á fjarskiptavirkjum eða truflun á rekstri þeirra,til að tilkynna eiganda þeirra um slík atvik, svo og að bæta allt tjón af þeimnema hann sýni fram á að ekki hefði verið komist hjá tjóninu þótt full aðgæslahefði verið sýnd. Þá eru í 5. til 9. mgr. sömu lagagreinar fyrirmæli umfjarskiptastrengi í sjó, þar á meðal um fiskveiðar í námunda við þá ogbótaskyldu vegna skemmda á þeim af völdum veiða.Framangreind ákvæði XIV. kafla laganr. 81/2003, eins og þau hljóðuðu fyrir gildistöku laga nr. 34/2011, áttu sér aðefni til hliðstæður í þeim köflum eldri laga um fjarskipti, sem tóku tiluppsetningar og verndar fjarskiptavirkja, nánar tiltekið í XIII. kafla laga nr.107/1999, XV. kafla laga nr. 143/1996, V. kafla laga nr. 73/1984 og V. kaflalaga nr. 30/1941. Að því er þó að gæta að í lögum nr. 143/1996 höfðufjarskiptafyrirtæki ekki á hendi réttindi og skyldur, sem áður var getið,heldur rekstrarleyfishafar, og í enn eldri lögunum Póst- og símamálastofnuninog póst- og símamálastjórnin. Leggja verður til grundvallar að áðurnefndsímalína hafi verið lögð í jörðu gegnum land stefnda á þeim tíma, sem lög nr.30/1941 voru í gildi.IIIEngin gögn eru í málinu um aðdragandaþess að fyrrnefnd símalína hafi verið lögð í landi stefnda eða hvernig nánarhafi verið staðið að því verki. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti liggurekki annað fyrir nú en að stefndi hafi orðið við skyldu samkvæmt 1. mgr. 13.gr. þágildandi laga nr. 30/1941 til að leyfa þessa framkvæmd, eignarnám hafiekki verið gert á hluta af landi hans og hann ekki fengið bætur vegna hennar. Þávar því lýst í málflutningi stefnda að hann hafi ekki sérstaklega verið hafðurmeð í ráðum um hvar línan yrði lögð að öðru leyti en því að þeir, sem aðverkinu hafi unnið, hafi innt hann eftir því hvar hann kynni síðar að hafa hugá að standa að framkvæmdum á landi sínu. Að þessu virtu verður að leggja tilgrundvallar að þeir, sem leystu þetta verk af hendi í þágu póst- ogsímamálastjórnarinnar eftir fyrrnefndu lagaákvæði, hafi í meginatriðum valiðsímalínunni stað. Gat þá ekki annað en blasað við þeim nálægð línustæðisins viðrafmagnsgirðinguna í landi stefnda.Eins og áður var lýst átti núgildandi2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003, sbr. 9. gr. laga nr. 34/2011, að mestuhliðstæðu í 4. mgr. 71. gr. fyrrnefndu laganna, sem felld var brott með 10. gr.þeirra síðarnefndu. Bæði fyrir og eftir þessar breytingar hefur 71. gr. laganr. 81/2003 tekið samkvæmt fyrirsögn sinni til verndar fjarskiptavirkja. Þegarhorft er til einstakra núgildandi málsgreina þessarar lagagreinar er ljóst aðþær snúa í öllum tilvikum að því að vernda fjarskiptavirki, sem þegar eru fyrirhendi, fyrir röskun af framkvæmdum eða annars konar aðgerðum, sem síðar komatil. Ekki eru efni til annars en að líta svo á að þessu til samræmis hefði áttað skýra áðurnefnda 4. mgr., sem nú er fallin brott úr lagagreininni, á þannhátt að henni hafi verið ætlað að sporna við truflunum á rekstrifjarskiptavirkis af völdum raflagna, pípna eða leiðslna, sem síðar yrðu lagðar.Í orðalagi 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 kemur hvergi skýrlega fram að reglanþar hafi að þessu leyti víðtækara gildissvið en eldri reglan, sem hún leysti afhólmi, þannig að hún gæti nú náð meðal annars til raffanga og raflagna, semvoru þegar fyrir hendi áður en fjarskiptavirki varð til. Gagnvart þeimaðstæðum, sem uppi eru í málinu, myndi slík skýring á orðalagi þessa ákvæðis aðauki skerða réttindi stefnda, sem varin eru af 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar, enda væri honum þá ekki aðeins gert að sæta með lögumalmennri skerðingu á eignarréttindum sínum, svo sem heimilt er í þágualmannahagsmuna, heldur jafnframt að bera kostnað af skerðingunni. Samkvæmtþessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um annað en málskostnað.Rétt er að málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrir dómifer samkvæmt því, sem í dómsorði segir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður umannað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda,Rúnars Árnasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 11. mars 2016.Málþetta, sem dómtekið var 18. febrúar 2016, var höfðað 14. mars 2014 af hálfuRúnars Árnasonar, Neðri-Tungu, Vesturbyggð, á hendur Póst- ogfjarskiptastofnun, Suðurlandsbraut 4, Reykjavík, og Mílu ehf., Suðurlandsbraut30, Reykjavík til ógildingar á stjórnvaldsákvörðun. Stefnandikrefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- ogpóstmála, dags. 16. september 2013 í máli nr. 1/2013, svo og ákvörðun stefnda, Póst-og fjarskiptastofnunar, dags. 13. júní 2013 í máli nr. 7/2013 og að stefnda Mílu ehf. verði gertað þola ógildingu ofangreindra stjórnvaldsákvarðana. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu sameiginlega samkvæmt mati dómsins eðasamkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, aukvirðisaukaskatts á málskostnað.Af hálfustefnda Póst- og fjarskiptastofnunar eru gerðar þær dómkröfur að stefndi verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndamálskostnað samkvæmt mati dómsins.StefndiMíla ehf. krefst sýknu af dómkröfum stefnanda. Jafnframt er gerð krafa ummálskostnað úr hendi stefnanda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaTildrögmáls þessa eru þau að stefnandi, sem hóf búskap á Neðri-Tungu í Örlygshöfn árið1980, lagði rafmagnsgirðingu á jörð sína ári síðar. Nokkru síðar var lögðjarðsímalína með fram rafmagnsgirðingunni og í gegnum jörð stefnanda, líklega áárunum frá 1983 til 1986. Stefndi Míla ehf. er nú eigandi símastrengsins.StefndaPóst- og fjarskiptastofnun bárust upplýsingar frá stefnda Mílu ehf. 29. ágúst2011 um að kvartað hefði verið undan tikki á símalínum vegna rafgirðingar ílandi stefnanda og þann 15. júní 2012 barst stofnuninni kvörtun frá nágrannastefnanda undan því að stöðugt tikk væri á símalínu. Póst- og fjarskiptastofnunupplýsti stefnanda um þessar kvartanir með bréfi 8. ágúst 2012 og lagði til aðgerðar yrðu úrbætur ef stefnandi féllist á að fjarskiptatruflunina væri aðrekja til rafmagnsgirðingar hans. Í svarbréfi stefnanda til stofnunarinnar 12.ágúst 2012 var bent á að rafgirðing hans hefði verið komin upp áður enviðkomandi fjarskiptabúnaði hafi verið valin staðsetning, stefnandi bæri ekkiábyrgð á gagnaflutningakerfi Póst- og fjarskiptastofnunar og hafnaði því aðhann bæri kostnað af því að það væri í lagi.Þann30. ágúst 2012 fóru starfsmenn stefnda Póst- og fjarskiptastofnunar ívettvangsskoðun á jörð stefnanda, og var hann þar viðstaddur ásamt starfsmönnumMílu ehf. Samkvæmt vettvangsskýrslu var rafmagnsgirðingin framleidd árið 1980og uppfyllti kröfur og staðla þess tíma. Gerðar voru prófanir á gæðumsímalínunnar sem liggur um land stefnanda með því að hringja og taka á mótisímtölum og heyrðust þá daufir smellir í bakgrunni símtals, en ef slökkt var áhluta girðingarinnar heyrðust ekki smellir við símtöl um línuna. Niðurstaðaskýrslunnar var að fjarskiptatruflanir á nálægum bæjum mætti rekja tilrafmagnsgirðingar á jörð stefnanda, einkum norðurlegg hennar sem liggi næstspennugjafanum og beri uppi straum fyrir aðra hluta girðingarinnar með þeimkrafti að það valdi truflunum á símalínu sem liggi samsíða girðingunni á þeimkafla. Lagt var til sem fyrsta skref til úrbóta, sem hugsanlega kynni að duga,að færa fyrsta hluta norðurleggs girðingarinnar ofar í túnið til vesturs. Stefnandavar kynnt skýrslan með bréfi Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 20. september2012, og áréttað að það væri á ábyrgð eiganda raffangs, sem ylli truflun áfjarskiptum, að grípa til viðeigandi ráðstafana til að fyrirbyggja truflanir.Óskað var upplýsinga um þær úrbætur sem þegar hefðu verið gerðar. Stefnandiupplýsti með bréfi 4. október 2012 að girðingin hefði verið færð samkvæmtleiðbeiningum stefnda, til bráðabirgða, og teldi hann að stofnunin og stefndiMíla ehf. bæru ábyrgð á því að sú lausn yrði varanleg. Teldi hann sig ekki beraábyrgð á lagningu símastrengsins og ætlaði ekki að bera kostnað af honum né þvísem honum kynni að fylgja. Stofnunin óskaði frekari upplýsinga frá stefnandameð bréfi 22. október 2012, m.a. um það hvers vegna færsla girðingarinnar fælieingöngu í sér bráðabirgðalausn. Þá var þess óskað að stefnandi upplýsti meðítarlegum hætti hvað þyrfti að gera svo að lausnin yrði varanleg og upplýsti umáætlaðan kostnað við þá framkvæmd. Sama dag óskaði stofnunin upplýsinga fráMílu ehf. um hvaða staðla eða verklagsreglur stuðst væri við, við lagningusímalína, með tilliti til dýptar skurðar og frágangs línunnar að öðru leyti.Ísvarbréfi stefnanda 7. nóvember 2012 upplýsti hann að ekki væri um fyrirkomulagtil frambúðar að ræða m.a. vegna þess að ekki væri hlið á girðingunni, en þegargripir yrðu látnir út í vor þyrftu þeir að fara um þetta svæði. Stefnandikvaðst vera tilbúinn til þess að leggja land undir þær girðingar sem teiknaðarhefðu verið upp, en ítrekaði að kostnaður hans af girðingunni færi ekki framyfir venjulegan viðhaldskostnað. Kvaðst stefnandi vera þeirrar skoðunar að þaðværi á ábyrgð stefnda Mílu ehf. eða eftir atvikum stofnunarinnar aðkostnaðarmeta þá framkvæmd og að það væri eiganda símalínunnar að leiðrétta þaðað hafa í upphafi valið henni rangan stað. Í svarbréfi Mílu ehf. tilstofnunarinnar 16. nóvember 2012 kom fram að símastrengur væri upp úr jörðu ákafla þar sem ekki væri hægt að leggja hann í jörðu, en lítil hætta væri á aðvenjuleg umferð skemmdi hann. Bilun hafi komið upp í frosthörkum og snjó, húnsé ekki Örlygshafnarmegin heldur nær Breiðuvík, en til standi að skoða það málbetur og staðsetja bilunina. Þá kom fram í bréfinu að þær reglur sem í gildihafi verið þegar strengurinn var lagður væru ekki lengur tiltækar.Meðbréfi 6. desember 2012 óskaði stofnunin enn eftir því að stefnandi mætikostnaðinn við þær viðbótarframkvæmdir sem hann teldi nauðsynlegar svo að umvaranlega lausn yrði að ræða. Í bréfinu kom fram að til álita kæmi að stofnuninbannaði að rafstraumur færi í gegnum þá hluta girðingarinnar sem lægju samsíðaniðurgröfnum símastreng. Í svarbréfi stefnanda 19. desember 2012 er upplýst aðáætlaður heildarkostnaður á 3,2 km rafmagnsgirðingu samkvæmt útreikningumBændasamtaka Íslands á verðlagi ársins 2012 sé 1.009.600 krónur. Íbréfi stofnunarinnar 4. janúar 2013 til Mílu ehf. var óskað eftir afstöðufélagsins til sáttameðferðar vegna lagningar á umræddum streng. Míla ehf. kæmiað endurnýjun rafgirðingar í ljósi þess að fara þyrfti í framkvæmdir til þessað koma símastreng lengra ofan í jörðu svo að dýpt í jörðu væri í samræmi viðstaðla og verklagsreglur. Í svarbréfi Mílu ehf. 23. janúar 2013 kemur fram aðfélagið muni framkvæma dýptarmælingar á símalínu og lagfæra ef strengurinn erekki jafn djúpt og reglur segi til um, þar sem því sé mögulega við komið, ensetji þó fyrirvara um strenglögnina sem liggi ofanjarðar. Hafnaði félagið þvíað taka þátt í kostnaði vegna mögulegra girðingaframkvæmda og taldi það áábyrgð þess sem setji upp slíka girðingu. Niðurstaða mælinga samkvæmt skýrsluMílu ehf. 5. febrúar 2013 var að strengurinn væri að meðaltali á 50-60 cm dýpien á tveimur stöðum lægi strengurinn ofar, eða á 20-30 cm dýpi. Í mæliskýrslunnikemur fram að núverandi verklagsreglur Mílu ehf. séu þær sömu og verklagsreglurLandsímans frá 1998, sem tilgreini að jarðsímastrengir skuli lagðir í 60 cmdýpi og sé þá miðað við endanlegt yfirborð jarðvegs. Taldi Míla ehf. aðjarðstrengurinn hefði á sínum tíma verið eðlilega lagður í jörðu hvað dýptvarðaði og viðmiðunarreglur þess tíma, en strengurinn hafi getað færst til íjörðu frá þeim tíma.Meðbréfi Póst- og fjarskiptastofnunar 11. apríl 2013 var stefnanda boðuð ákvörðunum úrbætur á rafmagnsgirðingu, sem fæli í sér að stefnanda yrði gert að geraþær breytingar sem lagðar voru til í skýrslu frá 18. september 2012 á eiginkostnað. Í bréfinu kom fram að þar sem dýpt símastrengsins væri minni enáskilið er í handbók Alþjóðafjarskiptasambandsins mætti rekja það til álags áyfirborði, annars vegar hjólfara í vegarslóða og hins vegar ágangs nautgripavið girðingarhlið í beitarhólfi, og á þeim stöðum lægi strengurinn ekki nærrigirðingunni. Það sé álit stofnunarinnar að orsakir truflana sé ekki að rekjatil þess að símstrengur liggi ekki nógu djúpt í jörðu. Úrbætur árafmagnsgirðingu séu til þess fallnar að koma í veg fyrir eða draga úr þeimskaðlegu truflunum sem prófanir hafi staðreynt að rekja megi tilrafmagnsgirðingar. Þar sem skylda til að grípa til úrbóta hvíli á eigandaraffangs eða mannvirkis verði kostnaður við að færa girðinguna með varanlegumhætti ekki lagður á Mílu ehf.Íandmælabréfi lögmanns stefnanda 7. maí 2013 var fyrirhugaðri ákvörðun mótmæltog m.a. talið að ekki væri heimild til þess að þvinga hann til úrbóta á eiginkostnað, meðal annars vegna meginreglunnar um að lögum megi ekki beitaafturvirkt, skylda til úrbóta sé fallin niður vegna tómlætis, meðalhófsreglu séekki gætt og ákvörðunin sé ekki í samræmi við stjórnarskrárverndaðan eignarréttog atvinnufrelsi stefnanda og fleiri nánar tilgreindra atriða.Meðákvörðun stefnda, Póst- og fjarskiptastofnunar, 13. júní 2013, var stefnanda,með vísan til 2. mgr. 64. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003, gert að færahluta af rafmagnsgirðingunni og tengja hann við girðingu á ytri mörkumnorðurhluta túnsins í samræmi við uppdrátt sem ákvörðun fylgdi. Nánar tiltekiðværi um að ræða lagningu á rúmlega 2 km girðingu til að hún liggi hvergisamsíða símastrengnum og 1 km hliðarstreng eða alls um 3,2 km langa girðingu.Allur kostnaður sem félli til við framkvæmd verksins, þ.m.t. vegna vinnu,efniskaupa og flutnings, skyldi borinn af stefnanda, eiganda girðingarinnar ogskyldi úrbótum vera lokið eigi síðar en 8. júlí 2013. Að öðrum kosti áskildi stofnuninsér rétt til þess, hafi áskoranir stofnunarinnar til ábúanda og venjubundinþvingunarúrræði í formi dagsekta ekki borið árangur innan hæfilegs tíma, aðláta rjúfa straum á rafmagnsgirðingunni og innsigla, sbr. 1. mgr. 64. gr. lagaum fjarskipti nr. 81/2003, eftir atvikum með aðstoð lögreglu, sbr. 4. mgr. samaákvæðis.Stefnandikærði ákvörðunina til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála. Í úrskurðinefndarinnar 16. september 2013 var m.a. fundið að því að önnur úrræði, svo semað færa símalínuna, hefðu ekki verið kostnaðarmetin sérstaklega. Þá bæri aðleggja fyrir stofnunina að gefa stefnanda hæfilegan frest til þess að sýna framá að fullnægjandi endurbætur á girðingunni væru minna íþyngjandi en sútilfærsla hennar sem stofnunin hafði mælt fyrir um. Ákvörðun stofnunarinnar varmeð úrskurðinum staðfest með þeim hætti að stefnanda beri að grípa tilviðeigandi úrbóta til að koma í veg fyrir truflanir á fjarskiptum og bera allankostnað sem til fellur við framkvæmd þeirra, en staðfesting á því, að stefnandiskuli færa hluta af rafmagnsgirðingunni í samræmi við uppdrátt í viðauka, varháð þeim fyrirvara að hann hefði ekki sýnt fram á aðra leið til að ná þvímarkmiði sem stefnt sé að, þ.e. að koma í veg fyrir truflanir á fjarskiptum, ogstofnunin fallist á hana. Þá skyldi stefnandi ljúka úrbótum innan þess frestssem stofnunin myndi setja.Aðfenginni niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar óskaði Póst- og fjarskiptastofnuneftir mati frá Mílu ehf. á kostnaði af því að færa símalínuna og væri þáheimilt að reikna kostnað vegna nýrrar símalínu. Í svarbréfi Mílu ehf. 3.október 2013 kemur fram að kostnaður við að leggja nýja símalínu í norðurhólfi,um 800 metrar, sé áætlaður 1.641.000 krónur, en sé lögð ný lína á öllu svæðinu,um 1300 metrar, er áætlað að það kosti 2.414.000 krónur. Þetta mat Mílu ehf.kynnti stofnunin stefnanda með bréfi 7. október 2013. Í bréfinu kom fram aðóhaggaður stæði úrskurður um að stefnanda væri skylt að bera kostnaðinn afúrbótum til að koma í veg fyrir fjarskiptatruflanir. Stefnanda var veitturfrestur til að skila stofnuninni áætlun um kostnað af endurnýjun girðingarinnareða annarri mögulegri leið til úrbóta. Eftir ítrekun stofnunarinnar og aðfengnum fresti tilkynnti lögmaður stefnanda stofnuninni að stefnandi myndi ekkiuna úrskurði nefndarinnar og er mál þetta höfðað til að fá honum hnekkt.Viðmeðferð málsins aflaði stefnandi mats dómkvadds manns um kostnað af þremurmismunandi leiðum til úrbóta. Í matsgerð hans 10. september 2015 er endurnýjunog tilfærsla á 3,2 km girðingu, svo sem mælt er fyrir um í úrskurði Póst- ogfjarskiptastofnunar, metin á 2.019.588 krónur. Tilfærsla og takmörkuðendurnýjun girðingar er metin á 466.020 krónur og loks er kostnaðarmat áendurnýjun girðingar, án tilfærslu hennar, á þeim kafla þar sem hún liggursamsíða símastreng, að fjárhæð 538.164 krónur. Matsmaður gaf skýrslu fyrirdóminum við aðalmeðferð málsins og staðfesti matsgerð sína.Málsástæður og lagarök stefnandaAðildMeðúrskurði kærunefndar fjarskipta- og póstmála sem og ákvörðun stefnda Póst- ogfjarskiptastofnunar hafi stefnanda verið gert að færa og endurnýja girðingu álandi sínu með tilheyrandi kostnaði og óhagræði fyrir hann. Þessarstjórnvaldsákvarðanir séu íþyngjandi gagnvart stefnanda, sem sé sá aðili semeigi hagsmuna að gæta. Að sama skapi sé stefndi Póst- og fjarskiptastofnun sáaðili sem tekið hafi ákvörðun á lægra stigi. Stefndi sé stjórnvald og hafiaðildarhæfi, enda komi fram í 2. mgr. 1. gr. laga um Póst- og fjarskiptastofnunað um sé að ræða sjálfstæða stofnun undir yfirstjórn ráðherra. Stefndi Mílaehf., sem hafi verið aðili að stjórnsýslumálunum, sé eigandi hinnar umþrættusímalínu. Félagið hafi m.a. fengið andmælarétt í nokkrum tilvikum og útbúið skýrslurvegna málsins. Verði kröfur stefnanda samþykktar geti það einnig haft þærafleiðingar að stefnda Mílu ehf. verði gert skylt að bera þann kostnað semúrbætur á landi stefnanda munu kosta eða hugsanlega bera kostnað af því að færahina umþrættu símalínu. Kröfugerð af þessu tagi sé í samræmi við viðurkenndarfræðikenningar í stjórnsýslurétti og myndi það varða frávísun ef öllum aðilumstjórnsýslumálanna væri ekki stefnt í máli þessu. Þarsem vísað sé til úrskurðar úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála eigi sömurök við og leiði til ógildingar á ákvörðun stefnda Póst- ogfjarskiptastofnunar. Úrskurðurinn brýtur í bága viðstjórnarskrárbundinn rétt stefnandaStefnandibyggi í fyrsta lagi á því að stjórnvaldsákvörðunin og þá þær lagareglur sem húnbyggi á brjóti í bága við stjórnarskrá Íslands og meginreglur íslensksstjórnskipunarréttar. Ekki nægi að stjórnvaldsákvörðun eigi sér lagastoð sé húnandstæð æðri réttarheimildum. Stefnandisé réttmætur eigandi jarðarinnar að Neðri-Tungu og hafi lífsviðurværi sitt afjörðinni. Rafmagnsgirðingin sé hluti nauðsynlegra mannvirkja í tengslum viðbúreksturinn, enda sé lausaganga stórgripa bönnuð í Vesturbyggð. Lagaákvæði umskerðingu á réttindum beri að túlka þröngt. Í72. gr. stjórnarskrár sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, komi fram að eignarrétturinn sé friðhelgur ogengan megi skylda til þess að láta af hendi eign sína nema almenningsþörfkrefji. Þurfi þá til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Lagaákvæðiðsem byggt sé á til þess að krefja stefnanda um að færa hina umþrætturafmagnsgirðingu og endurnýja hana sé 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 umfjarskipti. Fram komi í ákvæðinu að ef liggi fyrir að rafföng valdi skaðlegritruflun á rekstri fjarskiptavirkis sé stefnda Póst- og fjarskiptastofnunheimilt að beina fyrirmælum til eiganda slíks hlutar um að hann grípi á eiginkostnað til viðeigandi úrbóta án tafar, t.d. taki niður, færi eða fjarlægiviðkomandi hlut sem valdi truflun. Stefnandi telji ákvæðið brjóta í bága viðtilvísuð ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu. Fyrir liggi aðstefnandi starfræki nautgriparæktun á því túni sem hin umþrætta rafmagnsgirðingumljúki. Með úrskurðinum sé honum gert að færa rafmagnsgirðinguna svo að honumverði ekki fært að nýta umrætt tún til beitar fyrir nautgripi á sama hátt ogáður. Stefnandi hafi í raun engin not fyrir þann hluta túnsins sem nú liggiutan girðingar og geti ekki nýtt hann í atvinnustarfsemi með sama hætti ogfyrr. Í því telji stefnandi felast skerðingu eignarréttar. Ef gera ætti honumað færa umrædda girðingu telji stefnandi að annar hvor stefndu ætti að beraábyrgð á þeirri framkvæmd og bæta honum þann skaða sem færslarafmagnsgirðingarinnar valdi honum, þ.m.t. bætur vegna breyttrar landnýtingar.Stefnandi telji einnig að við reglusetningu af því tagi sem fjallað sé um ímáli þessu verði hið opinbera að taka tillit til sjónarmiða um stjórnskipulegtmeðalhóf og leggja ekki of þungar byrðar til skerðingar á eignarétti áeinstaklinga. Þettaeigi við þar sem fyrir liggi að hin umdeilda girðing hafi verið fyrir ájörðinni þegar símalínan hafi verið lögð og hafi staðið athugasemdalaust írúmlega þrjátíu ár. Stefndi Míla ehf., eða forveri félagsins, hafi mátt vita aðekki ætti að leggja símalínur samhliða rafmagnsgirðingu enda sé þá hætta átruflunum. Umræddstjórnvaldsákvörðun brjóti í bága við 75. gr. stjórnarskrár um atvinnufrelsi. Íákvæðinu felist að stjórnvöldum sé óheimilt að setja atvinnufrelsi skorður meðlögum nema almannahagsmunir krefjist þess. Framangreint lagaákvæði feli í sérslíkar skorður á atvinnufrelsi hans. Óheimilt sé að skerða frelsi hans til þessað starfrækja atvinnu sína með þeim hætti sem gert sé í ákvörðun stefnda Póst-og fjarskiptastofnunar.Stefnandibyggi einnig á því að túlka beri ákvæði póst- og fjarskiptalaga í samræmi viðmeginregluna um bann við afturvirkni laga. Óumdeilt sé að hin umdeildarafmagnsgirðing hafi verið reist þrjátíu árum áður en núgildandi 64. gr.fjarskiptalaga nr. 81/2003 tók gildi. Stefnandi sé þvingaður til úrbóta á eiginkostnað eða þola ellegar þvingunarráðstafanir í formi dagsekta vegna þess aðsímalína hafi verið lögð við hlið rafmagnsgirðingar hans fyrir gildistökulaganna. Stefnandi verði ekki beittur þeim þvingunum. Þegar hann hafi reistumrædda rafmagnsgirðingu hafi ekkert verið í lagaumgjörð sem bent hafi til þessað honum gæti orðið skylt að bera kostnað af því að færa hana vegna þess aðforveri stefnda Mílu ehf. hafi ákveðið að leggja símalínu við hliðina á girðingunni.Eigandieldra mannvirkis, sem standi á eignarlóð hans, eigi aldrei að þurfa að lúta þvíað honum verði gert að grípa á eigin kostnað til úrbóta vegna mannvirkis semreist hafi verið síðar. Lagning línunnar sé alfarið á ábyrgð eiganda hennar. Línanhafi verið lögð í gegnum jörð stefnanda samhliða rafmagnsgirðingu sem fyrirhafi verið á jörðinni. Sé það niðurstaða eiganda símalínunnar, að truflanirvegna nálægðar símalínunnar við rafmagnsgirðinguna séu slíkar að nauðsynlegt séað grípa til ráðstafana, séu slíkar framkvæmdir alfarið á ábyrgð og kostnaðeiganda símalínunnar. Eigendum símalínunnar hafi á sínum tíma verið í lófalagið að kanna hvort nálægð línunnar við girðinguna gæti valdið truflunum oggrípa þá til ráðstafana til að koma í veg fyrir slíkar truflanir. Aðtúlka ákvæði 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga á þann veg að ákvæðið nái yfir öllmannvirki óháð því hvenær þau hafi verið reist sé ótækt. Löggjafanum séóheimilt að setja íþyngjandi reglur um skyldu til úrbóta á kostnað eigendaafturvirkt. Úrskurðurinnbrjóti í bága við tilvitnuð ákvæði stjórnarskrárinnar auk þess að vera íandstöðu við ólögfestar meginreglur stjórnskipunarréttar, annars vegar um bannvið íþyngjandi afturvirkum lagareglum og hins vegar meðalhófsreglustjórnskipunarréttar. Af því leiði að ógilda beri hinar íþyngjandistjórnvaldsákvarðanir. Meðalhófsregla stjórnsýsluréttarStefnandibyggi á því að stjórnvaldsákvörðunin brjóti í bága við meðalhófsreglustjórnsýsluréttar, sem lögfest sé í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Stjórnsýslulögin geri lágmarkskröfur til málsmeðferðar hjá stjórnvöldum og þokisérákvæðum laga sem geri minni kröfur til stjórnvalda en þar greini. Stefnanditelji í fyrsta lagi að sá hluti meðalhófsreglu sem segi til um að ákvörðunþurfi að vera markhæf til þess að heimilt sé að beita henni sé að öllumlíkindum ekki uppfylltur. Ekki liggi enn ljóst fyrir hvort færsla á girðingunniá þann stað sem lagt sé til í úrskurðinum komi í veg fyrir allarrafmagnstruflanir. Nauðsynlegt sé að það verði rannsakað nákvæmlega hvort engartruflanir verði, verði breytingar gerðar, en stefnandi hafi verið tilbúinn tilþess að færa girðingu tímabundið, þegar hann þyrfti ekki að nýta túnið, svo aðslíkar mælingar mættu fara fram. Engar mælingar hafi verið gerðar við þær aðstæður.Hér skipti einnig máli að mælingar þurfi að fara fram bæði þegar blautt sé ogþegar þurrt sé, en meiri leiðni sé frá rafstrengjum í blautu veðri. Óvíst séþví að ákvörðun stefnda Póst- og fjarskiptastofnunar sé markhæf. Íöðru lagi telji stefnandi að ekki hafi verið valið vægasta úrræðið sem í boðihafi verið þegar ákvörðun hafi verið tekin. Ekki hafi farið fram næg könnun áþví hvaða úrbætur komi til greina, hver kostnaðurinn við þær úrbætur sé og þáhvert sé vægasta úrræðið sem samt komi að gagni til þess að koma í veg fyrirtruflanir á símalínunni. Stefnandi nefni eftirfarandi tillögur sem hugsanlegadygðu til úrbóta og gætu verið vægari úrræði:.Girðing yrði færð, en ekki endurnýjuð nema að því markisem nauðsynlegt væri vegna færslunnar, þ.e. að ekki yrði lögð ný girðing aðöllu leyti um 3,2 km kafla eins og gert sé ráð fyrir í ákvörðun Póst- ogfjarskiptastofnunar.2.Girðing yrði ekki færð heldur eingöngu endurnýjuð á þeimkafla þar sem mestar rafmagnstruflanir eru, þ.e. þar sem símalína liggur samhliðarafmagnsgirðingu. 3.Símalína yrði færð frá rafmagnsgirðingu en girðing stæðiá þeim stað sem hún hefur verið. Fleirileiðir séu vafalaust til, stefnandi sé ekki sérfræðingur í rafleiðnirafmagnsgirðinga og ekki sé hægt að gera þær kröfur til hans að hann þekkiallar mögulegar leiðir til þess að minnka rafleiðni í jarðvegi. Telji stefnandimikinn vafa leika á því hvaða úrræði henti best til að ná markmiðistjórnvaldsákvörðunarinnar. Stefndu verði að bera ábyrgð á því að aðrar leiðirsem hugsanlega séu vægari hafi ekki verið kannaðar af hlutlausum aðila. Íþriðja lagi telji stefnandi að ekki hafi verið hóf í beitingu þess úrræðis semvalið hafi verið, þ.e. að girðingin yrði færð, þar sem þau tímamörk sem hafiverið gefin hafi verið afar knöpp, eingöngu tæplega mánuður. Á þeim tíma hafistefnandi ekki getað framkvæmt hina umdeildu framkvæmd í fyrsta lagi vegnafjárhagsstöðu sinnar en einnig vegna þess að mikið sé almennt að gera hjábændum á sumrin. Í ljósi fjárhagsstöðu stefnanda hefði þurft að gefa honum afarrúman tíma til þess að framkvæma hinar umþrættu endurbætur, enda þyrfti hannbeinlínis að safna fyrir þeim endurbótum sem gert hafi verið ráð fyrir. RannsóknarreglanStefnanditelji að stefndi Póst- og fjarskiptastofnun og síðar úrskurðarnefndin hafi ekkiuppfyllt þær skyldur sem hvíli á stjórnvaldi samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Fjölmörg atriði sem stefndi byggi á í ákvörðun sinni hefði þurftað kanna nánar. Ífyrsta lagi virðist byggt á því að rannsóknarskylda vegna mögulegra úrbótahvíli á stefnanda en ekki stjórnvaldinu. Ítrekaðar kröfur hafi verið gerðar tilstefnanda um að gera kostnaðarmat á úrbótum og að hann legði til hvaða leiðirværu færar til þess að koma í veg fyrir truflun á umræddri símalínu. Ekkert íþví lagaumhverfi sem stefndi Póst- og fjarskiptastofnun starfi í bendi til þessað rannsóknarregla eigi ekki að hvíla á stjórnvaldinu heldur á aðilastjórnsýslumálsins. Það að stefnandi hafi lagt til ákveðna leið til endurbótageri það ekki að verkum að stefndi Póst- og fjarskiptastofnun eðaúrskurðarnefndin þurfi ekki að uppfylla þá rannsóknarskyldu sem hvíli ástjórnvöldum.Aðmati stefnanda liggi orsakir fjarskiptatruflananna ekki nákvæmlega fyrir. Íákvörðun stofnunarinnar, þar sem hún gefi álit sitt á orsökum truflana og mat ámælingum stefnda Mílu, komi annars vegar fram að ásigkomulag girðingarinnar séfrekar slæmt, auk þess sem girðingin liggi lágt frá jörðu í sumum tilvikum. Þásegir að sprungur og fúi í girðingarstaurum sem þannig taki í sig raka, timburaf annarri viðartegund sem neglt hafi verið við staurana, lág lega strengsinsog hávaxið gras hafi ótvírætt þær afleiðingar að mati Póst- ogfjarskiptastofnunar að rafmagnsgirðingin trufli fjarskiptamerki sem fari eftirsímastrengnum. Af þessu verður ekki annað skilið en að stefndi Póst- ogfjarskiptastofnun telji truflanirnar stafa af bágu ástandi girðingarinnar.Síðar í sama kafla segi hins vegar orðrétt:Mun líklegra erog hafa prófanir á breyttri uppsetningu girðingarinnar staðfest það, a.m.k. aðhluta til, að lega símstrengsins samhliða rafmagnsgirðingunni í norðurhólfitúnsins sé orsökin fyrir umræddum fjarskiptatruflunum. Þar er enda spennanmeiri á strengnum, þar sem rafstraumurinn liggur fyrst um það hólf en berstsíðan í syðra hólfið. Með því að færa girðinguna í norðurhólf túnsins þannig aðaðalburðarleið straumsins liggi ekki meðfram umræddum símastreng hefur komið íljós að unnt er að komast hjá truflunum á fjarskiptum að öllu eða a.m.k. mestuleyti.Miðaðvið þetta virðist stefndi Póst- og fjarskiptastofnun telja orsökina liggja ístaðsetningu girðingarinnar samhliða strengnum og leggi stofnunin til aðuppsetningu girðingarinnar verði breytt varanlega. Að mati stefnanda sénauðsynlegt að fá úr því skorið með óyggjandi hætti hver sé orsök truflananna endayrði það mun viðaminni framkvæmd að lagfæra girðinguna á þeim stað sem húnstandi núna en að flytja hana og gera nauðsynlegar breytingar svo að hún gegnitilgangi sínum. Aðauki hafi Póst- og fjarskiptastofnun ekki talið ástæðu til að kanna til hlítar hvenærtruflanirnar hafi hafist. Sé það rétt að lega girðingarinnar valdi truflunumséu líkur á að einhverjar truflanir hafi verið til staðar allt frá því aðsímalínan hafi verið lögð. Í öllu falli væri lega símalínunnar, sem stefnandihafi ekkert með að gera, alltaf sjálfstæður orsakavaldur óháð ástandigirðingarinnar. Skilyrði ógildingarstjórnvaldsákvörðunarÁkvörðunstefnda Póst- og fjarskiptastofnunar hafi bæði verið haldin form- ogefnisannmörkum, rannsóknarregla og meðalhófsregla hafi verið brotnar viðmeðferð málsins. Brot á meðalhófsreglu leiði almennt til ógildingarstjórnvaldsákvörðunar og leiði engin rök til þess að það eigi ekki við umtilvik stefnanda. Rannsóknarregla teljist einnig til svokallaðra öryggisreglnastjórnsýslulaga og sé meginreglan sú að brot gegn henni varði ógildingustjórnvaldsákvörðunar. Auk þess sé augljóst að verði fallist á aðstjórnvaldsákvörðunin og lagagrundvöllur hennar brjóti í bága viðstjórnarskrárvarinn rétt stefnanda beri að ógilda ákvörðunina, enda sé um æðriréttarheimild að ræða, sem þoki hinni lægra settu samkvæmt almennumlögskýringarsjónarmiðum. Stefnandihafi verulegra hagsmuna að gæta af ógildingu ákvörðunar þar sem honum sé gertað fara í verulegar framkvæmdir sem muni kosta hann mikla fjármuni. Stefnandibyggi kröfur sínar um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar á meginreglumstjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. sérstaklega 10. og 12. gr. þeirra laga.Einnig sé byggt á 72. og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944og mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur var með lögum nr. 62/1994, m.a. 1.gr. 1. samningsviðauka hans. Þá sé byggt á ólögfestum meginreglumstjórnskipunarréttar, m.a. um meðalhóf, lögmæti, og bann við afturvirkniíþyngjandi laga. Þá sé byggt á lögum um fjarskipti nr. 81/2003, m.a. 64. gr.laganna. Varnarþing sé stutt við 1. mgr. 32. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla sömu laga. Krafa umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988.Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé því nauðsyn á að fá skattinntildæmdan úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarökstefnda Póst- og fjarskiptastofnunarStefndi bendi á að stefnandi hafi ekki beint málisínu að Birnu Mjöll Atladóttur, sem upphaflega hafi kvartað vegnarafmagnsgirðingarinnar og verið aðili að málinu þegar það hafi verið tilmeðferðar hjá stefnda. Bendi stefndi á að hugsanlega eigi hún slíkra lögvarinnahagsmuna að gæta að rétt hefði verið að beina málinu einnig að henni ágrundvelli 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, eftir atvikum meðþví að þola dóm um kröfuna. Á þetta sé bent ef dómurinn teldi málatilbúnaðstefnanda haldinn þeim annmörkum að til frávísunar leiddu.Stefndimótmæli málsástæðum stefnanda og kröfum á þeim byggðum. Ákvörðun og síðanúrskurður úrskurðarnefndarinnar sé í samræmi við lög að formi og efni og engarástæður geti leitt til ógildingar. Ákvörðun stefnda hafi í öllum meginatriðumverið staðfest af úrskurðarnefndinni en nefndin hafi talið rétt að stefndi gæfistefnanda kost á að sýna fram á ef aðrar leiðir væru tækar til að koma í vegfyrir fjarskiptatruflanir af rafmagnsgirðingunni. Stefndi hafi sérstaklegakallað eftir því við stefnanda og gert frekari athuganir því samhliða.Stefnandi hafi hins vegar lýst því yfir að hann hygðist ekki una úrskurðinefndarinnar, þrátt fyrir viðbótarrannsóknir stefnda og þau færi sem stefndihafi gefið stefnanda á því að leita annarra leiða. Krafist sé sýknu af öllumkröfum stefnanda þar sem ákvörðun stefnda og úrskurður nefndarinnar séu gildarákvarðanir.Samkvæmt2. mgr. 1. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003 sé markmið laganna að tryggjahagkvæm og örugg fjarskipti hér álandi og efla virka samkeppni á fjarskiptamarkaði. Með tilvísun ákvæðisins tilöryggis sé átt við að fjarskiptasambönd skuli vera órofin og samfelld og lausvið skaðlegar truflanir sem hafi neikvæð áhrif á gæði fjarskiptanna með þeimhætti að öryggi þeirra sé raskað. Í f-lið 4. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr.69/2003 um Póst- og fjarskiptastofnun sé stefnda falið það hlutverk að tryggjaað heild og öryggi almennra fjarskiptaneta sé viðhaldið. Meðhliðsjón af því markmiði og hlutverki stefnda hafi löggjafinn látið stofnuninnií hendur ýmis úrræði til að vernda almenn fjarskiptanet, t.d. forræði yfirskipulagi tíðnirófsins til að draga úr hættu á fjarskiptatruflunum og víðtækarinngripsheimildir til að koma í veg fyrir og uppræta fjarskiptatruflanir, sbr.64. gr. fjarskiptalaga. Þetta ákvæði laganna gildi óháð því hvort um sé að ræðatruflanir sem hafi áhrif á þráðlaus fjarskipti eða á fastanetssambönd. Þáskipti heldur ekki máli hvort truflunina sé að rekja til fjarskiptavirkis, sbr. skilgreiningu á því hugtaki samkvæmt 14.tölulið 3. gr. fjarskiptalaga, að það sé yfirheiti yfir öll tæki og tól semnotuð séu til að virkja fjarskiptasendingu, eða hvort þær stafi frá öðrumtækjum, búnaði eða mannvirkjum. Hætta á fjarskiptatruflunum frá öðrum búnaðieigi einkum við um svokölluð rafföng,en rafmagnsgirðingin sem um ræði teljist til slíks búnaðar. Þegarfjarskiptatruflun sé að rekja til raffangs sé ótvírætt að leysa skuli úr málinuá grundvelli fjarskiptalaga, sbr. sérstaka lagaskilareglu í 2. mgr. 14. gr.reglugerðar nr. 397/2012 um rafsegulsamhæfi. Ákvæði64. gr. fjarskiptalaga mæli fyrir um þá meginreglu að vernd fjarskiptavirkjaskuli hafa ákveðinn forgang fram yfir þá hagsmuni sem kunni að fylgja notkun ogrekstri á öðrum búnaði, þyki sýnt að hann valdi truflunum á fjarskiptum. Gangaverði út frá því að löggjafinn leggi þar til grundvallar almennt mat á hagsmunumog hversu mikilvæg fjarskipti séu í tæknivæddu samfélagi nútímans, ekki sístsem ómissandi öryggistæki þegar þörf sé á tryggum boðskiptum í tilefni aftilfallandi hættuástandi. Samkvæmt skýru orðalagi 2. mgr. 64. gr. sé ljóst aðábyrgðin á því að fyrirbyggja truflanir liggi hjá eiganda þessfjarskiptavirkis, raffangs eða annars búnaðar sem valdi fjarskiptatruflunum.Beri eiganda slíks búnaðar að grípa til viðeigandi ráðstafana til að koma í vegfyrir fjarskiptatruflunina, en þær aðgerðir sem í dæmaskyni séu nefndar íákvæðinu geti meðal annars falið í sér að færa þurfi þann hlut sem valditruflunum. Horfa verði til þess, ekki síst í ljósi breytinga með lögum nr.34/2011 um breytingar á fjarskiptalögum, að rafmagnsgirðingar hafi sérstaklegaverið hafðar í huga varðandi hluti sem falli undir ákvæðið og hugsanlega þurfiað færa úr stað eða fjarlægja með öllu til að fyrirbyggja truflanir áfjarskiptum. Þetta komi skýrt fram í athugasemdum með ákvæðinu er fylgt hafifrumvarpi til laganna. Lögingeri jafnframt ráð fyrir því að ágreiningur kunni að rísa um það hver eigi aðbera kostnaðinn af þeim úrbótum sem Póst- og fjarskiptastofnun sé heimilt aðmæla fyrir um og taldar séu nauðsynlegar til að fyrirbyggjafjarskiptatruflanir. Skilmerkilega sé kveðið á um það í lögunum að úrbæturskuli fara fram á kostnað eiganda þess búnaðar sem valdi fjarskiptatruflun,sbr. 2. mgr. 64. gr. þar sem kveðið sé á um að stefnda sé heimilt [þá] að beina fyrirmælum til eiganda slíks hlutar um að hanngrípi á eigin kostnað til viðeigandi úrbóta án tafar….Þvífalli skýrlega innan valdheimilda stefnda að mæla fyrir um að stefnandi skuliráðast í þær úrbætur á rafmagnsgirðingunni sem stofnunin hafi mælt fyrir um ogað allur kostnaður sem af þeim hljótist skuli borinn af stefnanda.Málsástæðurer lúta að ákvæðum stjórnarskrárLöggjafanumsé heimilt að setja eignar- og atvinnuréttindum skorður sem takmarki slíkréttindi með almennum hætti. Slíkar takmarkanir á grundvallarréttindum, semvíða sé að finna í lögum, eigi það sammerkt að þjóna almannahagsmunum meðeinhverjum hætti. Af þessum meiði sé ákvæði 64. gr. í fjarskiptalögum er varðifjarskiptatruflanir. Ákvæðið hafi að geyma reglur og úrræði sem séu nauðsynlegtil þess að fyrirbyggja og uppræta fjarskiptatruflanir þannig að alluralmenningur hafi aðgang að öruggum fjarskiptum. Úrræðin feli meðal annars í sérdæmigerðar þvingunaraðgerðir af hendi hins opinbera sé ekki farið eftirlögmætum fyrirmælum yfirvalda, til dæmis að gera búnað upptækan, innsigla hann,eða að eigandi búnaðar þurfi að grípa til fyrirskipaðra aðgerða, eftir atvikummeð beitingu lögregluvalds. Slíkar inngripsheimildir stjórnvalda í þágualmannahagsmuna séu alþekktar og samrýmanlegar ákvæðum stjórnarskrárinnar aðmati stefnda. Stefndi mótmæli því að fyrirmæli stefnda, sem staðfest hafi veriðaf úrskurðarnefndinni, brjóti gegn ákvæðum stjórnarskrár, þ.e. 72. gr. og 75.gr. svo sem byggt sé á í stefnu.Stefndihafni þeim málsástæðum stefnanda að um sé að ræða afturvirkni laga. Með sömurökum mætti halda því fram að fjarskiptalögin tækju ekki til fjarskiptabúnaðarog fjarskiptaneta sem reist hafi verið fyrir gildistöku laganna, en undir slíkfjarskiptanet myndi meira eða minna allt hið svo kallaða grunnnet falla. Slíkalmenn ályktun um afturvirkni laga fái ekki staðist. Málþetta varði kvörtun um fjarskiptatruflun sem komið hafi fram með bréfikvartanda til stefnda þann 15. júní 2012. Ljóst sé að síðustu breytingar semgerðar hafi verið á 64. gr. fjarskiptalaga hafi öðlast gildi með lögum nr.34/2011 þann 13. apríl 2011, eða rúmu ári áður en kvörtunin kom fram. Því séverið að leysa úr kvörtun undan fjarskiptatruflun á grundvelli regluverks semhafði öðlast bindandi lagalegt gildi þegar hún hafi komið fram.Stefndihafni einnig málsástæðum stefnanda um forgang eldri mannvirkja. Ákvæði 64. gr.fjarskiptalaga geri ekki greinarmun á því hvenær tiltekin fjarskiptavirki,rafföng, eða önnur tæki hafi verið reist. Skyldan samkvæmt ákvæðinu beinist aðrót vandans, þ.e. frá hverju fjarskiptatruflunin stafi, og leggi skylduna tilúrbóta og kostnaðar á þann aðila sem beri ábyrgð á fjarskiptatrufluninni, enþað sé eigandi þess búnaðar, tækis eða hlutar sem valdi trufluninni. Um þettasé ákvæðið skýrt. Hafi ætlunin verið að gera einhverjar undantekningar á þessu,t.d. að kveða á um forgang eldri búnaðar fram yfir yngri búnað, undanþiggjatilteknar tegundir búnaðar, eða skilyrða beitingu ákvæðisins eftir því hvort umværi að ræða land í einkaeigu, almenningssvæði eða afrétti eða þess háttar, þáhefði þurft að kveða á um það sérstaklega. Ætla megi að slíkar undantekningarhefðu dregið mjög úr vægi og skilvirkni ákvæðisins og stefnt öryggi fjarskiptaí mikla óvissu í tilefni af fjarskiptatruflunum. Túlkanir á 64. gr.fjarskiptalaga sem geri ráð fyrir að uppfylla þurfi einhver óskráðviðbótarskilyrði fyrir beitingu ákvæðins séu því ekki tækar.Ummeðalhófsreglu stjórnsýsluréttar Íákvörðun stefnda hafi ítarlega verið farið yfir þá kosti sem til greina hafikomið og þeir vegnir og metnir. Telji stefndi einsýnt að ákvörðun um að færagirðinguna og breyta þannig flutningsleið burðarstraumsins að ytri jaðritúnsins og þannig frá þeim kafla girðingarinnar sem liggi samsíða símalínunni,sé ódýrust, hagfelldust og í samræmi við alþjóðlegar leiðbeiningar og staðla umuppsetningu og frágang á rafmagnsgirðingum. Þó að sú leið að færa símalínunahafi ekki verið kostnaðarmetin í ákvörðuninni þá hafi stefndi talið augljóst aðsú framkvæmd, með öllu því jarðvegsraski sem henni myndi fylgja, væri mundýrari en að færa girðinguna á þeim kafla sem gerð hafi verið krafa um.Eftirfarandi rannsókn stefnda á þessum þætti málsins, þ.e. framkvæmdkostnaðarmats við að færa símalínuna, hafi staðfest forsendur stefnda hvaðþetta varði. Mótmæltsé ummælum stefnanda um að ákvörðun stefnda sé ekki markhæf, þar sem enn sé ekki búið rannsakafullkomlega hvort engar truflanir séu til staðar verði breytingar gerðar. Meðalþeirra prófana sem starfsmenn stefnda hafi framkvæmt þann 30. ágúst 2012, sbr.vettvangsskýrslu dags. 18. september 2012, hafi verið að mæla símalínuna ogprófa símasamband þegar girðingin hafði verið færð, með þeim hætti semfyrirmælin geri ráð fyrir. Þá hafi ekki komið fram neinar truflanir. Þessibreyting á girðingunni sé sú sem stefnandi tilgreini í málflutningi sínum sembráðabirgðalausn. Notast hafi verið við þessa bráðabirgðalausn á meðan túniðhafi ekki verið í notkun yfir vetrartímann. Ekki hafi borist kvartanir fránágrönnum stefnanda þegar girðingin hafi legið með þessum hætti. Því megi segjaað bæði prófanir/mælingar og reynsla af lausninni staðfesti að hún sé til þessfallin að leysa truflanavandann. Ákvörðun stefnda hafi eingöngu miðast við þaðað festa þessa lausn í sessi, þ.e. gera hana varanlega, en til þess að svo gætiorðið þurfi m.a. að setja upp hlið á umræddum girðingarkafla.Hvaðvarði það sjónarmið að ekki hafi verið valið vægasta úrræðið sem völ hafi veriðá að þá sé því jafnframt mótmælt. Stefndi hafi talið það einsýnt að ódýraraværi að færa girðingarkaflann, eins og hægt hafi verið að gera á meðanvettvangskönnun starfsmanna stofnunarinnar hafi staðið, í stað þess að leggjanýja girðingu á öllum þeim kafla sem hún liggi samhliða símalínunni. Ságirðingarkafli sé mun styttri en sá kafli sem leggja þyrfti að nýju við hliðsímalínunnar sem leiði til þess að augljóst sé að sú leið sé ódýrari oghagkvæmari. Alþjóðlegir staðlar um frágang rafmagnsgirðinga geri kröfu til þessað almennt eigi ekki að leggja rafmagnsgirðingar samhliða jarðsímalínum. Þáhafi jafnframt verið augljóst að sú leið að færa símalínuna fjær rafmagnsgirðingunniværi mun dýrari leið með allri þeirri jarðvegsvinnu sem henni myndi fylgja, aukefniskostnaðar, þar sem símalínur þoli almennt ekki „flutning“ eftir að hafalegið í jörðu í um 30 ár. Hefði því sú leið jafnframt kallað á kaup á nýjumsímastreng.Íúrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála hafi verið fundið að því aðstefndi hefði ekki lagt fram neina útreikninga til þess að styðja mál sitt hvaðþetta varði. Ákvörðunin hafi því verið staðfest með þeim fyrirvara að gefaskyldi stefnanda tækifæri til þess að kostnaðarmeta aðra og ódýrari leið tilúrbóta sem stefndi gæti fallist á. Hafi þessi fyrirvari við gildiákvörðunarinnar því kallað á það að upphefja hafi þurft rannsókn málsins hvaðþetta varði. Í framhaldinu hafi stefndi óskað eftir kostnaðarmati Mílu ehf.(eiganda strengsins) á því að færa legu símalínunnar a.m.k. 15 metrum frárafmagnsgirðingunni. Kostnaðarmat meðstefnda hafi borist stofnuninni með bréfdags. 3. október 2013, sem staðfest hafi forsendur stefnda um að sú leið væridýrari en að færa girðinguna með þeim hætti sem stefndi hafði mælt fyrir um.Aðalatriðið hafi þó verið það að stefnanda sjálfum hafi verið gefið færi á þvíað leggja til og kostnaðarmeta aðra leið til úrbóta, sbr. bréf dags. 7. október2013. Þrátt fyrir að stefnanda hafi verið gefinn rúmur svarfrestur og hannítrekað verið framlengdur að beiðni hans, allt fram til ársloka 2013, þá hafistefnandi að endingu svarað með því að hann ætlaði ekki að leggja framkostnaðarmat á annarri tillögu til úrbóta, heldur hygðist hann ekki unaniðurstöðunni og fara með málið fyrir dóm. Þetta framhald málsins sýni ótvírættað rannsókn málsins hafi byggt á málefnalegum og traustum grunni, alveg fráupphafi, auk þess sem komið hafi verið til móts við stefnanda af fremsta megni,hvað varði meðalhóf við ákvörðunartökuna, en honum hafi beinlínis verið boðiðað velja og kostnaðarmeta aðra leið til úrbóta, sem hann hafi ekki gert.Stefndi hafi þannig uppfyllt fyrir sitt leyti öll þau skilyrði semúrskurðarnefndin hafi sett í úrskurði sínum, en stefnandi hafi ekki hirt um aðgera frekari tillögur, svo sem úrskurðarnefndin hafi talið rétt að veita honumkost á. Mæltsé fyrir um það í 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga hver skuli bera kostnaðinn afúrbótum. Ákvörðun um þetta atriði gefi því ekki svigrúm til mats á meðalhófisem leitt geti til annarrar niðurstöðu, t.d. um skiptingu kostnaðar eða aðeinhver annar aðili skuli bera kostnaðinn en stefnandi. Meðalhófið felist þá íþví að velja hagkvæmasta og ódýrasta kostinn og það blasi við að svo hafi veriðgert í þeirri ákvörðun og úrskurði sem krafist sé ógildingar á. Fyrirmælinséu í reynd afar hófsöm miðað við þá hagsmuni sem lögin verndi um fjarskipti.Ákvörðun stefnda hafi falið í sér afar hagkvæma leið um færslu girðingarinnar ástuttum kafla, einmitt á þeim stað þar sem straumur sé mestur og þar sem húnliggi samhliða símalínunni. Auk þess hafi úrskurðarnefndin gefið stefnanda færiá að sýna fram á aðrar leiðir án þess að færa girðinguna. Stefnandi hafi ekkibent á slíkar raunhæfar leiðir og hafi athugun stefnda einnig leitt í ljós aðönnur leið sé ekki fær eða kostnaðarminni. Öll meðferð málsins hafi verið ísamræmi við meðalhóf svo sem kostur hafi verið. Stefnandi hafi ekki sýnt fram áað fyrirmælin sem um sé deilt hafi í reynd áhrif á búskap hans eða atvinnu.Ekki standist að honum sé ekki lengur fært að nýta tún til beitar á sama háttog áður og slíkar fullyrðingar séu ekki studdar gögnum. Frekarimálsástæður um meðalhóf og rannsóknarreglunaStefndihafni röksemdafærslu stefnanda varðandi meint brot á rannsóknarreglu, en ístefnu séu málsástæður þessa efnis óljósar og haldlausar útleggingar áforsendum í ákvörðun stefnda. Það sé rétt að það hafi verið niðurstaða stefnda,að undangenginni vettvangsathugun og skoðun á sjónarmiðum málsaðila, aðfjarskiptatruflanir væri að rekja til slæms ásigkomulags girðingarinnar. Þessuhafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda, enda liggi fyrir ljósmyndir semótvírætt sýni fram á bágt ástand girðingarinnar. Hitt sé einnig rétt aðstaðsetning símalínunnar samhliða rafmagnsgirðingunni sé jafnframt nauðsynlegforsenda fjarskiptatruflunar. Væri girðingin staðsett langt frá öllumfjarskiptavirkjum, hvort sem um væri að ræða jarðsímalínur, örbylgjusambönd eðafarsímasenda og þess háttar, liggi í augum uppi að hún myndi ekki valdatruflunum jafnvel þó að hún leiddi rafmagn út frá sér. Báðar breyturnar séunauðsynlegar til þess að þessi tiltekna fjarskiptatruflun sé til staðar. Mælingarog prófanir stefnda hafi leitt til þess að unnt hafi verið að staðfesta aðrafstraumur úr girðingunni ylli fjarskiptatruflunum inn á símalínuna. Það sé ljóstað nábýli rafmagnsgirðingarinnar og símalínunnar sé mögulegt, sé girðingunnihaldið við og fyrirbyggt að hún leiði rafmagn út frá sér niður í jörð.Símalínan hafi verið lögð í jörðu á árunum 1983-1986 eða nokkrum árum eftir aðgirðingin var reist. Þetta nábýli girðingarinnar og símalínunnar hafi verið ánvandkvæða öll þessi næstum þrjátíu ár eða þar til aldur og ástandgirðingarinnar hafi að lokum farið að valda truflunum inn á símalínuna.Mælingar meðstefnda, Mílu ehf., hafi sýnt fram á að þéttleiki símalínunnar,þ.e. það merki sem hún beri, sé ekki skert með nokkrum hætti. Það sé því ekkiástand símalínunnar sem geti verið orsakavaldur. Fullyrðingar stefnanda umskort á mælingum standist því ekki.Þásé röksemdafærsla um hvort orsökin liggi í ásigkomulagi girðingarinnar eðastaðsetningu símalínunnar í sjálfu sér óþörf. Í 64. gr. fjarskiptalaga sé aðfinna reglur sem gildi til að fyrirbyggja fjarskiptatruflanir. Megininntakákvæðisins sé að koma í veg fyrir að raffang eða annars konar hlutur og/eða mannvirkisem veldur truflunum geti haldið því áfram. Nefnd úrræði séu t.d. að hættanotkun á umræddum hlut, jafnvel með því að gera hann upptækan eða innsigla. Þásé í athugasemdum við ákvæðið í greinargerð sérstaklega fjallað um möguleikanná því að rafmagnsgirðingar valdi fjarskiptatruflunum, en það sé þekkt vandamál.Í athugasemdunum sé það nefnt sem mögulegt úrræði, til að bregðast viðfjarskiptatruflun frá rafmagnsgirðingu, að færa girðinguna fráfjarskiptavirkinu (símalínunni). Ekki sé fjallað um neinn forgangsrétt tilstaðsetningarinnar, þ.e. hvort raffangið eða hluturinn sem valdi trufluninnieða fjarskiptavirkið hafi verið reist eða byggt á undan. Löggjafinn hefði þurftað vera skýr um það ef slík sjónarmið eiga að koma til skoðunar viðákvarðanatöku um úrbætur vegna fjarskiptatruflana, auk þess sem slík reglamyndi ógna mjög öryggi og heilstæði fjarskiptaneta almennt, en það séu innviðirsem almenningur þurfi að geta treyst á og njóti því í eðli sínu ákveðinsforgangs.Þávíki stefnandi að því að ekki hafi verið rannsakað til hlítar hvarfjarskiptatruflunin kæmi nákvæmlega fram þannig að hægt væri að afmarka úrbæturvið þau svæði. Stefndi telji að sjónarmið stefnanda hvað þetta varði séuóraunhæf. Almennt og heildarástand girðingarinnar sé mjög slæmt. Fyrir liggi aðfram komi truflun á kafla sem sé nokkrir kílómetrar að lengd og hafi stefnandit.d. nefnt að úrbætur feli í sér að leggja þurfi upp á nýtt 3,2 km langagirðingu. Ef t.d. væri farið út í það, með ærnum tilkostnaði, að einangrasérhvern 25 metra kafla (hámark lengdar á milli girðingarstaura samkvæmtleiðbeiningum Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins), væri e.t.v. hægt aðstaðsetja truflunina með meiri nákvæmni á einum stað eða fleirum á umræddumkafla. Úrbætur eingöngu á þessum stöðum myndu aftur á móti ekki leysa vandann. Vandinnfelist í því að ástand girðingarinnar sé almennt orðið slæmt og myndu slíkarúrbætur eingöngu fresta vandamálinu eða færa það til. Þá spili inn í þettanáttúrulegar aðstæður sem hafi jafnframt áhrif á það hvar og hvernig truflunkomi fram og torvelt geti verið að staðsetja með einstökum staðbundnummælingum. Hér sé átt við að regnvatn hafi aukin áhrif á leiðni rafmagns viðjörðu, en sé jarðvegur meira vatnsósa á einum stað en öðrum geti það haft áhrifá það hvar truflunin komi fram. Slíkt geti ljóslega verið breytilegt eftirárstímum og háð eðlilegum náttúrulegum breytingum á umhverfi. Jafnframt getigrasspretta haft áhrif á hvar truflunin komi fram, en nái gras að vaxa svo háttað það komist í snertingu við rafmagnsvír girðingarinnar geti það valdiðfjarskiptatruflun. Það sé því ómögulegt að staðsetja, í eitt skipti fyrir öll,hvar truflunina sé nákvæmlega að finna. Hún orsakist af almennt slæmu ástandigirðingarinnar en geti komið fram á breytilegum stöðum, allt eftir aðstæðumhverju sinni. Það sé því engin lausn að laga girðinguna á tilteknum stöðum,heldur væri það einungis frestun eða tilfærsla á vandanum. Stefndi geti ekkimælt með því í ljósi þeirra skyldna sem stofnunin beri samkvæmt lögum.Lausnvandans felist fyrst og fremst í því að beina burðarstraumnum frá þeim legggirðingarinnar sem liggi samsíða símalínunni. Með þeim hætti dragi úr vægi þessveikleika sem almennt einkennir rafmagnsgirðinguna, sem komin sé til ára sinnaog sé víða í bágu ástandi. Bent hafi verið á það að núverandi legagirðingarinnar, burtséð frá því að hún hafi verið reist á undan símalínunni,gangi gegn alþjóðlegum leiðbeiningum um uppsetningu og frágangrafmagnsgirðinga, sbr. leiðbeiningarreglur af hálfuAlþjóðafjarskiptasambandsins (ITU) um varnir gegn truflunum á fjarskiptum frárafföngum, sbr. K.37 (02/99), sbr. og staðal frá Nýja-Sjálandi, AS/NZS3014:2003. Af þessum sökum geti stefndi ekki mælt með því að gerðar verðilagfæringar á girðingunni miðað við óbreyttan farveg burðarstraumsins.Hvaðvarði það sjónarmið stefnanda að stefndi hafi ekki rannsakað hvenærtruflanirnar hafi hafist þá telur stefndi það ekki hafa neina þýðingu í málinu.Stefnda hafi fyrst borist upplýsingar um mögulegar truflanir frá girðingunnisumarið 2011 og síðan með formlegri kvörtun Birnu Mjallar Atladóttur þann 15.júní 2012. Stefndi telji að miðað við umfang og eiginleika umræddra truflana þáhafi þær ekki verið frá upphafi. Eigandi og rekstraraðili símalínunnar eðanotendur fjarskiptaþjónustunnar hefðu frá upphafi ekki farið varhluta af slíkumþjónustutakmörkunum eða sætt sig við þær yfir lengri tíma. Byggi stefndi á þvíað líklegt sé að truflanir hafi farið að gera vart við sig og ágerst eftir þvísem árin hafi liðið og ástandi girðingarinnar farið hnignandi, eða þar tiltruflanirnar hafi verið orðnar svo miklar að ekki hafi lengur verið við þærunað. Stefndi fái þó ekki séð að það hafi einhverja sjálfstæða þýðingu aðafmarka það nákvæmlega hvenær truflanirnar hafi fyrst komið fram. Ljóst sé aðþær séu viðvarandi og að formlega hafi verið kvartað vegna þeirra þann 15. júní2012, eftir að athugun meðstefnda, Mílu ehf., frá árinu áður hafði bent tilþess að orsakir væri að rekja til rafmagnsgirðingarinnar. Engu tómlæti sé þvítil að dreifa.Meginatriðiðsé að rafmagnsgirðingin trufli fjarskiptalínuna og stefndi hafi lagt sig framum að upplýsa og kanna hvaða leiðir væru færar og hagkvæmastar svo að þjónamegi markmiði laganna og fullnægja skyldum samkvæmt þeim. Úrskurðarnefndin hafiveitt stefnanda frekara færi á að kannaðar yrðu aðrar leiðir. Stefndi hafi haftforgöngu um að kanna það og gefa stefnanda kost á að finna aðrar leiðir tilúrbóta. Stefnandi hafi ekki sinnt því og sé óhjákvæmilegt að mótmæla almennumvangaveltum hans þar að lútandi, sem stefndi hafi þó tekið skýra afstöðu til.Stefndimótmæli því að skilyrði séu fyrirógildingu ákvörðunar sinnar eða úrskurðar úrskurðarnefndarinnar.Málsmeðferðin sýni greinilega að stefndi hafi valið þann kost til úrbóta semtalinn hafi verið ódýrastur og hagkvæmastur og til þess fallinn að ná þvímarkmiði sem að hafi verið stefnt og samrýmanlegt sé lögum, þ.e. að eigandiraffangs, hlutar eða mannvirkis sem valdi fjarskiptatruflun grípi tilviðeigandi úrbóta á eigin kostnað. Við rannsókn málsins hafi verið farið ívettvangsathugun og framkvæmdar viðeigandi mælingar og prófanir. Hafi stefnandiá öllum stigum málsins komið að rannsókn og meðferð þess, verið boðið að leggjafram sitt eigið kostnaðarmat og/eða leggja til eigin leiðir til að koma í vegfyrir þær fjarskiptatruflanir sem rafmagnsgirðingin valdi. Afstaða stefnandahafi á hinn bóginn frá upphafi markast af því að þetta vandamál komi honum ekkivið og að það sé á ábyrgð meðstefnda, Mílu ehf. og/eða stefnda að færasímalínuna. Slík krafa samrýmist ekki skýru lagaákvæði 64. gr. fjarskiptalaga.Stefnandilýsi hagsmunum sínum í þessu máli, sem einkum séu fjárhagslegs eðlis, en hannsjálfur hafi kostnaðarmetið þær úrbætur sem stefndi hafi mælt fyrir um upp árúma eina milljón króna, á verðlagi ársins 2012. Minna fari fyrir því aðstefnandi horfi til réttmætra hagsmuna annarra aðila, svo sem hagsmuna nágrannahans af því að geta notið truflanalausrar lágmarksfjarskiptaþjónustu, eðasvokallaðrar alþjónustu, sem almenningi skal tryggð lögum samkvæmt, eðahagsmuna fjarskiptafyrirtækisins að bjóða til sölu fjarskiptaþjónustu semstandist kröfur laga um gæði og truflanaleysi. Um frekari lagarök vísi stefndi til almennraréttinda almennings til að fá notið alþjónustu í fjarskiptum, sbr. 1. og 3.mgr. 19. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003, sbr. og 6. tölulið 3. gr. laganna.Truflunin frá rafmagnsgirðingunni valdi því að nágrannar stefnanda fái ekkinotið þessara réttinda óskertra. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnaðvísist í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefnda Mílu ehf.Aðildarskortur Afdómaframkvæmd megi leiða að sé krafist ógildingar á ákvörðun stjórnvalds fyrirdómi þá beri að stefna öllum þeim sem átt hafi aðild að málinu ástjórnsýslustigi. Póst- og fjarskiptastofnun hafi þann 13. júní 2013 tekiðákvörðun um úrbætur á rafmagnsgirðingu stefnanda vegna kvörtunar frá BirnuMjöll Atladóttur. Míla ehf. hafi ekki verið aðili að þeirri ákvörðun þóttleitað hafi verið til félagsins við rannsókn málsins. Úrskurðarnefndfjarskipta- og póstmála hafi úrskurðað í máli stefnanda og stefnda, Póst- ogfjarskiptastofnunar, þann 16. september 2013. Við meðferð málsins fyrirúrskurðarnefndinni hafi afstaða Mílu ehf. til málsins legið fyrir og jafnframthafi verið lögð fram gögn frá félaginu. Úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta-og póstmála hafi hins vegar ekki verið beint að Mílu ehf. og málið hafi ekkiverið til komið vegna kvörtunar félagsins. Míla ehf. hafi því ekki átt aðild aðmálinu á stjórnsýslustigi, hvorki fyrir Póst- og fjarskiptastofnun né fyrirúrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála. Í stefnukomi fram að Míla ehf. hafi átt aðild að stjórnsýslumálinu þar sem félagið séeigandi umþrættrar símalínu. Eignarhald símalínunnar geri það ekki að verkum aðuppfyllt séu skilyrði um aðild að stjórnsýslumáli. Míla ehf. eigi ekki réttindieða beri skyldur samkvæmt ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar dags. 13. júní2013 og úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá 16. september2013. Telji félagið að sýkna beri það af kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr.16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Geti þessi málatilbúnaðurstefnanda eftir atvikum leitt til frávísunar málsins frá héraðsdómi án kröfu ágrundvelli skorts á lögvörðum hagsmunum.Almennar takmarkanir á eignarráðumStefnandibyggi á þeirri málsástæðu að tilfærsla rafmagnsgirðingar og endurnýjun hennarfeli í sér brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðaukamannréttindasáttmála Evrópu. Stefndi telji að slíkur málatilbúnaður eigi ekkivið rök að styðjast. Í fyrsta lagi komi fram í úrskurðarorðumúrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála dags. 16. september 2013 aðeinvörðungu skuli færa rafmagnsgirðinguna sýni stefnandi ekki fram á að hægt séað koma í veg fyrir truflanir á fjarskiptum með öðrum leiðum. Stefnanda sé þvígert kleift að lagfæra rafmagnsgirðingu sína án þess að þurfa að færa hana til.Stjórnvöld hafi því lagt til grundvallar að einvörðungu beri að beita vægastaúrræði sem völ sé á, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verði ekki séðað slík tilhögun fari í bága við tilgreind mannréttindaákvæði.Í öðru lagi verði ekki litið svo á að meðbeitingu 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003 felist svo þungbæreignarskerðing að hún fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1.viðauka MSE. Í 2. mgr. 64. gr. laga nr. 81/2003 sé almenn regla um það að efrafföng og önnur tæki valda skaðlegri truflun á rekstri fjarskiptavirkis, séheimilt að beina fyrirmælum til eiganda slíks hlutar að hann grípi á eiginkostnað til úrbóta, s.s. með því að taka niður, færa eða fjarlægja viðkomandihlut. Reglan sé almenns eðlis, beinist að öllum eigendum tækja sem valditruflunum á fjarskiptum og byggi á málefnalegum sjónarmiðum um öryggi ífjarskiptum. Löggjöfin feli því í sér almennar takmarkanir á eignarráðum semséu í samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka MSE.Í þriðja lagi stoði ekki fyrir stefnandaað vísa til þess að símalínan hafi verið lögð eftir að rafmagnsgirðingin hafiverið reist. Ekki hafi verið teljandi truflanir á símasamskiptum fyrr en nýlegaog megi rekja það til aldurs girðingarinnar og skorts á viðhaldi. Niðurstaðastjórnvalda um að bæta þurfi frágang umræddrar rafmagnsgirðingar eftir rúmlegaþrjátíu ára notkun feli ekki í sér brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr.1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnarStefnandibyggi á þeirri málsástæðu að umþrættar stjórnvaldsákvarðanir fari í bága við75. gr. stjórnarskrárinnar. Í greininni komi m.a. fram að setja megiatvinnufrelsi skorður með lögum ef almannahagsmunir krefjast þess. Stefndihafni því sem röngu og ósönnuðu að umræddar ákvarðanir takmarki með nokkru mótiatvinnufrelsi stefnanda. Ekki verði séð að það hamli starfsemi stefnanda þótthann þurfi að bera kostnað af lagfæringum á rafmagnsgirðingu sinni eða eftiratvikum að færa hana um óverulega vegalengd. Stefnandi, líkt og aðriratvinnurekendur, verði að laga sig að ýmsum fyrirmælum laga sem byggi ámálefnalegum sjónarmiðum þótt þau geti verið íþyngjandi. Verði yfirhöfuð taliðað 75. gr. stjórnarskrárinnar eigi að koma til skoðunar í máli þessu sé eftirsem áður ljóst að skilyrði hennar um takmörkun á atvinnufrelsi séu uppfyllt.Umdeildar stjórnvaldsákvarðanir séu byggðar á skýrri heimild 2. mgr. 64. gr.fjarskiptalaga nr. 81/2003 og því sjónarmiði að tryggja beri öryggi ífjarskiptum í þágu almannahagsmuna.Afturvirkni lagaStefnanditelji að óheimilt sé að byggja á 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003gagnvart sér þar sem sambærilegt ákvæði hafi ekki verið í gildi þegar hann hafireist rafmagnsgirðinguna. Stefndi hafni því að lögfestingin feli í sérafturvirka löggjöf. Í fyrsta lagi hafilögfesting heimildarinnar í 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003, meðlögum nr. 34/2011, einvörðungu framvirk áhrif. Henni sé ekki ætlað að raskarétti stefnanda líkt og hann hafi verið fyrir lögfestingu ákvæðisins heldurgeri ákvæðið vissar kröfur til stefnanda eftir gildistöku laganna. Í öðru lagi geti stefnandi ekki byggt áþeirri málsástæðu að rétti hans sé raskað með afturvirkum hætti á grundvelliþess að rafmagnsgirðingin hafi verið reist fyrir þrjátíu árum. Umræddrafmagnsgirðing hafi verið í góðu ásigkomulagi þegar hún hafi verið reist ogekki raskað fjarskiptasambandi með nokkrum hætti. Síðar til komin atvik, s.s.aldur og skortur á viðhaldi, hafi hins vegar leitt til þess að hún valdi nútruflunum á fjarskiptasambandi og því séu skilyrði fyrir hendi til þess aðbeita 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga nr. 81/2003. Í þriðja lagi hafi stefnanda verið tilkynnt með bréfi dags. 8. ágúst2012 að truflanir væru í símalínu vegna rafmagnsgirðingarinnar. Hann hafi áðurverið upplýstur um þetta munnlega sumarið 2011 en formleg athugun hafist árið2012. Lög nr. 34/2011 hafi tekið gildi 13. apríl 2011. Því sé bersýnilega ekkium afturvirka löggjöf að ræða enda hefðu lögin tekið gildi þegar fyrst hafi veriðleitað til stefnanda vegna rafmagnsgirðingar hans. Í fjórða lagi hafi lengi verið heimild fyrir því í lögum umfjarskipti að láta eigendur mannvirkja bera kostnað af aðgerðum til að koma íveg fyrir truflanir sem mannvirki þeirra valdi á fjarskiptum, sbr. 11. gr.eldri laga um fjarskipti nr. 73/1984. Málsástæður stefnanda um afturvirkni lagaséu haldlausar.Símalínan Stefnanditefli fram þeirri málsástæðu að hann eigi aldrei að þurfa að bera kostnað afúrbótum vegna yngra mannvirkis á hans eignarlóð. Óljóst sé á hvaðalagagrundvelli umrædd málsástæða sé byggð. Truflanir sem eignir stefnanda valdiá símasambandi geti ekki fallið undir ábyrgðarsvið stefnda. Það standistefnanda nær að tryggja að eignir hans valdi ekki tjóni á eignum stefnda ograski fjarskiptasambandi. Endurspeglist þetta í skýru ákvæði 2. mgr. 64. gr.fjarskiptalaga nr. 81/2003 þar sem ábyrgðin sé bersýnilega lögð á stefnanda.Málsástæða hans um að það standi stefnda nær að bera ábyrgð á framkvæmdum séhaldlaus. Þegar símalínan hafi verið lögð um jörð stefnanda hafirafmagnsgirðingin engum truflunum valdið á símasambandi. Rekja megi þærtruflanir til síðari atburða. MeðalhófsreglurStefnandivísi bæði til meðalhófsreglu stjórnskipunarréttarins og meðalhófsreglustjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi hafniþví að meðalhófsreglur hafi verið brotnar við meðferð málsins fyrirstjórnvöldum. Skýrlega sé tekið fram í úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- ogpóstmála að stefnanda beri að fjarlægja rafmagnsgirðinguna sýni hann ekki framá að ná megi því markmiði að koma í veg fyrir fjarskiptatruflanir með öðrumhætti. Stefnanda sé því gert kleift að koma í veg fyrir truflanirnar með minnaíþyngjandi hætti, stoði slík ráðstöfun. Að öðrum kosti beri að færarafmagnsgirðinguna en samstaða sé um að slík ráðstöfun dugi til að koma í vegfyrir truflanirnar. Telji stefnandi að tilfærsla á girðingunni dugi ekki tilþess að koma í veg fyrir truflanir á fjarskiptasambandi standi það honum nær aðsanna það. Stefndi hafni því jafnframt að hóf hafi ekki verið í beitingu þessúrræðis sem valið hafi verið. Í málinu liggi t.d. fyrir að endurnýjun á rafmagnsgirðingunnií heild sinni myndi kosta 1.009.600 krónur. Verði því ekki talið að kostnaðurvið lagfæringar sé það mikill að veita beri stefnanda langan frest til þess aðkoma í veg fyrir fjarskiptatruflanir sem rekja megi til rafmagnsgirðingar hans.RannsóknarreglanStefnditelji að Póst- og fjarskiptastofnun, sem og úrskurðarnefnd fjarskipta- ogpóstmála, hafi sinnt rannsóknarskyldu sinni áður en þær hafi tekið ákvarðanir ímáli stefnanda. Fram komi í úrskurði úrskurðarnefndarinnar að þeim tilmælum sébeint til Póst- og fjarskiptastofnunar að stefnanda verði gefinn kostur á aðbregðast við þeim truflunum sem rafmagnsgirðing hans valdi á símalínu með þeimhætti sem reynist honum minna íþyngjandi. Stefnanda sé því gert kleift aðlagfæra rafmagnsgirðingu sína í stað þess að flytja hana til, telji Póst- ogfjarskiptastofnun það duga til þess að koma í veg fyrir truflanir áfjarskiptum. Í öllu falli sé ljóst að tilfærsla rafmagnsgirðingarinnar dugi tilþess að koma í veg fyrir fjarskiptatruflanirnar. Fyrir liggi ítarlegvettvangsskýrsla Póst- og fjarskiptastofnunar. Telji stefndi því ljóst að máliðhafi verið rannsakað nægjanlega til samræmis við 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Stefndibyggi á lögum um fjarskipti nr. 81/2003, einkum 2. mgr. 64. gr. laganna, sbr.10. gr. laga nr. 34/2011 og á ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi vísitil stjórnarskrárinnar, einkum 72. gr. og 75. gr., sbr. 10. gr. og 13. gr. laganr. 97/1995 og til ákvæða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Stefndi vísi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 2. mgr. 16. gr.laganna. Málskostnaðarkrafa stefnda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. mgr.og 3. mgr. 130. gr. sömu laga. NiðurstaðaÍmáli þessu er til úrlausnar krafa stefnanda um að ógiltur verði með dómiúrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála frá 16. september 2013, svo og ákvörðun stefnda Póst- ogfjarskiptastofnunar frá 13. júní 2013. Þar sem fyrir liggur endanleg úrlausn ástjórnsýslustigi hefur stefnandi ekki lögvarða hagsmuni af því að fá leystsérstaklega úr kröfu um ógildingu ákvörðunar stefnda Póst- ogfjarskiptastofnunar, sem er efnislega orðin hluti úrskurðar úrskurðarnefndarfjarskipta- og póstmála. Efnisúrlausn máls þessa tekur því til málsmeðferðar ogákvörðunar stofnunarinnar sem hluta af úrskurði hins æðra setta stjórnvalds, enkröfu um að hún verði jafnframt ógilt verður að vísa frá dómi, sbr. tilhliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 63/1997. Dómkrafastefnanda á hendur stefnda Mílu ehf. er sú að félaginu verði gert að þolaógildingu umræddra stjórnvaldsákvarðana. Stefndi Míla ehf. krefst sýknuaðallega vegna aðildarskorts, þar sem þessar ákvarðanir stjórnvalda beinistekki að félaginu, en hefur jafnframt tekið til efnisvarna til stuðningsmeðstefnda. Stefnandi byggir á því að stefndi Míla ehf. hafi átt aðild aðmálinu á stjórnsýslustigi og sé stefnt vegna þess að almennt sé samkvæmtdómvenju nauðsynlegt að stefna öllum aðilum stjórnsýslumáls í máli tilógildingar stjórnvaldsákvörðunar. Aðilarstjórnsýslumáls geta verið fleiri en þeir sem ákvörðun stjórnvalds beinistbeinlínis að, ef úrlausn máls varðar þann aðila nokkru. Stjórnsýslumálið snýstum að leysa vandamál sem stefndi Míla ehf. stendur frammi fyrir til að getaveitt þá fjarskiptaþjónustu sem félagið hefur tekið að sér að veita, en þaðfellur í hlut stjórnvaldsins að leysa úr vandanum á grundvelli þeirralagaheimilda sem um fjarskipti gilda. Í úrskurði úrskurðarnefndarinnar er gerðgrein fyrir afstöðu Mílu ehf. til álitaefnisins og kröfu þessa aðila stjórnsýslumálsinsí því máli um að hin kærða ákvörðun verði staðfest. Sá sem hefur beina,verulega, einstaklega og lögvarða hagsmuni af úrlausn máls, svo sem stefndiMíla ehf. hafði í málinu, telst eiga aðild að máli í samræmi við meginreglurstjórnsýsluréttarins. Stefnda Mílu ehf. ber því að eiga aðild að máli þessu ogþola dóm í því ásamt stefnda Póst- og fjarskiptastofnun. Sýknukröfu félagsins ágrundvelli aðildarskorts er því hafnað, ásamt röksemdum þess um að tilefni sétil frávísunar málsins vegna þess að félaginu sé stefnt í málinu. Ekkiverður fallist á röksemdir stefnda Póst- og fjarskiptastofnunar um að það ségalli á málatilbúnaði stefnanda að hafa ekki stefnt í málinu þeimviðskiptamanni Mílu ehf., sem upphaflega kvartaði undan truflunum. Þótt húnhafi hagsmuni af því að fjarskiptasamband komist í lag þá hefur hún ekki slíkahagsmuni af því með hvaða hætti vandamálið verði leyst að hún teljist hafa þáaðilastöðu í stjórnsýslumálinu að nauðsynlegt hafi verið að stefna henni til aðmál þetta fái efnismeðferð fyrir dómi, sbr. einnig fyrrnefndan dóm Hæstaréttarí málinu nr. 63/1997.Stefnanditelur rétt á sér brotinn með því að á hann er felldur kostnaður og ábyrgð áframkvæmd til þess að koma í veg fyrir truflanir á fjarskiptum um símalínu semnú er í eigu stefnda Mílu ehf. og lögð var á landi hans fyrir meira en þrjátíuárum, að hluta til samsíða rafmagnsgirðingu sem þar var fyrir og er í eigustefnanda. Gögn málsins bera með sér að stefnandi hefur tekið á mótistarfsmönnum beggja stefndu til vettvangsrannsókna og hefur veitt Póst- ogfjarskiptastofnun upplýsingar sem eftir hefur verið leitað. Þá hefur stefnandiá stjórnsýslustigi samþykkt að leggja land undir þær girðingar sem teiknaðareru upp af stofnuninni, en hann hefur andmælt því að þurfa að bera afframkvæmdinni meiri kostnað en samsvaraði eðlilegu viðhaldi á girðingu sinni.Stefnandi byggir á því að lagaheimild sem leggi á hann frekari skyldur feli ísér ólögmæta skerðingu á stjórnarskrárvörðum rétti hans til friðhelgieignarréttar og atvinnufrelsis. Með2. mgr. 64. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003, sbr. 9. gr. laga nr. 34/2011,er lögð hlutlæg ábyrgð á eiganda raffangs, þ.m.t. rafmagnsgirðingar, til aðgera viðeigandi úrbætur á eigin kostnað, liggi fyrir að mannvirkið valdiskaðlegri truflun á fjarskiptum. Þessi regla byggir á þeirri meginreglu aðfjarskiptavirki njóti forgangs þegar notkun þess og annars tækis eða hlutar erósamrýmanleg á sama stað og stundu. Almannahagsmunir standa til þess að öryggifjarskipta hafi forgang umfram einkahagsmuni eigenda raffanga af notkun þeirra.Þótt beiting ákvæðisins geti leitt til takmörkunar á þeim grundvallarréttindumsem tryggð eru í 72. gr. og 75. gr. stjórnarskrár samræmist slík lagasetningheimildum ákvæðanna til takmarkana vegna almannahagsmuna. Lagaheimildin erréttmætur grundvöllur til þess að leggja kostnað vegna framkvæmda, semnauðsynlegar eru til þess að fyrirbyggja fjarskiptatruflanir, á eigandarafmagnsgirðingar sem veldur skaðlegri truflun á rekstri fjarskiptavirkis.Hafna verður málsástæðum stefnanda um að ákvæðið sé andstætt stjórnarskrá og ergildi þess ótvírætt án tillits til aldurs þeirra mannvirkja sem um ræðir. Íathugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 34/2011 kemur m.a. fram aðtillagan, sem varð að núgildandi 2. mgr. 64. gr. laga um fjarskipti, geri ráðfyrir að Póst- og fjarskiptastofnun verði falið að meta hvort hlutir valdiskaðlegum fjarskiptatruflunum og ákveða til hvaða viðeigandi úrbóta þurfi aðgrípa. Með þessu ákvæði eru ríkar skyldur lagðar á stjórnvaldið, sem heimildfær til að beita svo íþyngjandi úrræði gagnvart eiganda raffangs, til að beitaþví með varúð og gæta sem endranær vel að málsmeðferðarreglum og meginreglumstjórnsýsluréttarins. Í ákvæðinu kemur fram að það er skilyrði fyrir því aðheimilt sé að beina fyrirmælum um úrbætur til eiganda raffangs, að fyrir liggiað raffangið valdi skaðlegri truflun á rekstri fjarskiptavirkis. Í þessu felstað áður en stjórnvaldið beitir heimildinni þarf það að taka af allan vafa um þáorsök fjarskiptatruflunar. Ákvörðunstefnda Póst- og fjarskiptastofnunar um að stefnandi skuli grípa til viðeigandiúrbóta og bera af þeim kostnað var staðfest af úrskurðarnefnd fjarskipta- ogpóstmála. Í úrskurði hennar kemur fram að hún líti svo á að ekki sé ágreiningurum að orsök truflana megi rekja til rafmagnsgirðingar stefnanda. Sú ályktun ermikil einföldun á ágreiningsefni málsins. Þótt fyrir liggi mælingar sem sýni aðtruflanir verði þegar kveikt er á rafmagnsgirðingunni þar sem hún er og þóttstefnandi hafi samþykkt að hún yrði færð eða endurnýjuð til að leysa þann vandasem fyrir hendi er, verður ekki fram hjá því litið að stefnandi hefur lagt áþað áherslu, bæði fyrir úrskurðarnefndinni og hér fyrir dóminum, að rót vandanssé að rekja til þess að ákveðið var að setja niður símalínuna, sem nú er í eigustefnda Mílu ehf., samsíða og svo nálægt rafmagnsgirðingu stefnanda, sem fyrirvar á landinu, sem raun ber vitni. Stefnandihefur bent á að ekki sé útilokað að truflanir tengist ástandi símalínunnar, semog legu hennar, sem stefnandi beri ekki ábyrgð á. Mælingar sem gerðar hafaverið af hálfu stefnda Mílu ehf. benda til þess að þéttleiki símalínunnar séekki skertur, en þær sýna jafnframt að hún liggur a.m.k. á tveimur tilgreindumstöðum mun hærra í jörð en reglur mæla nú fyrir um. Ekki verður séð aðstjórnvaldið hafi kannað þessi atriði sjálfstætt eða kannað með prófunum eða áannan hátt hvaða áhrif þetta frávik á dýpt línunnar kann að hafa með tillititil staðreyndra fjarskiptatruflana. Við athugun á þeim áhrifum skiptir engumáli hvers vegna rask hefur orðið á jarðvegi á þeim svæðum þannig að grynnra erþar niður á línuna en áður.Þábendir stefnandi á að hvorki í vettvangsathugun stofnunarinnar né ákvörðunhennar sé úr því skorið með óyggjandi hætti hver sé orsök truflana, en nefndareru tilgátur um nálægð símalínu og rafmagnsgirðingar, ástandrafmagnsgirðingarinnar og burðarleið rafstraums. Úrskurðarnefndin tekur aðnokkru undir það í úrskurði sínum, að ekki sé fyllilega upplýst hvað valditruflunum, en hún telur þó vafalaust að truflanir megi rekja tilrafmagnsgirðingar stefnanda og staðfestir því að á stefnanda hvíli skylda tilúrbóta á eigin kostnað á grundvelli 2. mgr. 64. gr. fjarskiptalaga. StefndiMíla ehf. heldur því fram í málinu að rafmagnsgirðingin hafi ekki raskaðfjarskiptasambandi með nokkrum hætti fyrr en aldur og skortur á viðhaldi hennarhafi leitt til þess að hún valdi nú truflunum og að stefnandi geti lagfærtgirðinguna án þess að þurfa að færa hana til. Stefndi Póst- ogfjarskiptastofnun tekur á hinn bóginn undir það með stefnanda að staðsetningsímalínunnar samhliða rafmagnsgirðingunni sé nauðsynleg forsendafjarskiptatruflunar og báðar breyturnar séu nauðsynlegar til þess að þessitruflun komi fram. Þessi stefndi, sem gaf fyrirmælin um að færa skyldigirðinguna, telur þó að nábýli girðingar og símalínu sé mögulegt, ségirðingunni vel við haldið, en mælir ekki með því miðað við óbreyttan farvegburðarstraumsins.Rannsóknarreglastjórnsýsluréttarins felur það í sér að stjórnvald sem ákvörðun tekur berábyrgð á því að mál hafi verið nægilega rannsakað og stjórnvaldinu ber að eiginfrumkvæði að sjá til þess að mál séu nægilega upplýst áður en ákvörðun ertekin. Lagaheimild til að krefja aðila um upplýsingar og gögn er að finna í 1.mgr. 5. gr. laga um Póst- og fjarskiptastofnun. Stjórnvaldinu ber að leiðbeinaaðilum um öflun gagna og því ber einnig að staðreyna eftir atvikum hvortupplýsingar séu réttar til að tryggja að ákvörðun verði tekin á réttumgrundvelli. Ef deilt er um málsatvik sem verulega þýðingu hafa fyrir úrlausnmáls ber stjórnvöldum að leggja áherslu á að rannsaka þann þátt þess. Þegarreynir á mat á álitaefnum sem krefjast sérfræðiþekkingar ber stjórnvaldiðábyrgð á því að mál sé rannsakað af sérkunnáttumanni á viðkomandi sviði. Í máliþessu reynir bæði á álitaefni um orsök truflana og um það til hvaða úrbóta réttsé að grípa. Hafi starfsmenn stjórnvalds ekki sérkunnáttu verður að kalla tilaðstoðar einhvern sem hefur slíka þekkingu, en stjórnvaldi er óheimilt að beitamats- eða sönnunarreglum í stað þess að rannsaka mál á tilhlýðilegan hátt.Veruleg vanræksla á rannsókn máls getur leitt til ógildingar ákvörðunar sem erreist á ófullnægjandi rannsókn. Úrskurðarnefndinféllst á sjónarmið stefnanda í kærumálinu um að stefndi Póst- ogfjarskiptastofnun hafi ekki gætt rannsóknarskyldu sinnar í málinu að því ervarðar leiðir til úrbóta, og að stofnunin hafi ekki haft nægar upplýsingar tilað fullyrða að fyrirmæli hennar um flutning girðingarinnar feli í sér ódýrastaúrræðið. Telur nefndin þó að stofnunin hafi leitast við að upplýsa þennan þáttmálsins með því að óska eftir upplýsingum frá stefnanda um mögulegar leiðir ogáætlaðan kostnað og að fyrir liggi að stofnunin útiloki ekki að aðrar úrbæturgeti komið að gagni. Vanrækslu stofnunarinnar á rannsókn málsins taldiúrskurðarnefndin þó ekki slíkan annmarka á ákvörðun stofnunarinnar að hannleiði til ógildingar á þeim hluta hennar sem kveði á um úrræði sem stefnandaberi að grípa til. Staðfesti hún þá ákvörðun, sem þó komi ekki til framkvæmdaef stefnandi sýnir fram á aðra leið til að ná því markmiði sem að sé stefnt,sem stofnunin fallist á, og ljúki úrbótum innan frests sem stofnunin setji. Rannsóknarreglastjórnsýsluréttar gildir við meðferð kærumála sbr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 30.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Úrskurðarnefndinni bar að sjá til þess aðþeirra upplýsinga væri aflað sem nauðsynlegar eru til þess að unnt sé að takaefnislega rétta ákvörðun í málinu. Málsatvik sem hafa augljóslega þýðingu viðúrlausn máls og ekki voru rannsökuð nægilega við meðferð þess hjá lægra settustjórnvaldi verður að rannsaka af hinu æðra stjórnvaldi, eftir atvikum meðaðkomu lægra setts stjórnvalds, áður en úrskurðað er í kærumáli. Að matidómsins gætti úrskurðarnefndin ekki að þessari skyldu sinni við meðferðmálsins. Með úrskurði hennar er það lagt á stefnanda, sem er nautgripabóndi ogmun ekki hafa sérþekkingu á fjarskiptavirkjum, rafmagnsgirðingum eðakostnaðaráætlunum, að upplýsa um aðrar leiðir, gagnsemi þeirra og kostnað afþeim. Rannsóknarskylda stjórnvaldsins er þar með lögð á einstaklinginn sem hiníþyngjandi stjórnvaldsákvörðun beinist að, en stofnuninni fengið vald til þessað ákveða tímafresti og hvort þær aðrar leiðir séu fullnægjandi. Afgöllum á rannsókn málsins leiðir að niðurstaða úrskurðarnefndarinnar er skilyrtog óskýr. Í henni felst að takist stefnanda ekki að sýna stjórnvaldinu fram áaðra hagkvæmari leið, tímanlega og sem stjórnvaldið meti fullnægjandi tilúrbóta á fjarskiptasambandi, þá standa fyrirmæli stofnunarinnar um að hannskuli á eigin kostnað framkvæma það verk sem fyrirmælin lúta að, þ.e. að færagirðinguna. Þegarmálið var til meðferðar hjá úrskurðarnefndinni lágu fyrir ákveðnar hugmyndir aðöðrum úrræðum sem ekki höfðu verið prófaðar eða metnar til fjár, svo sem aðfæra símalínuna. Stefndi Póst- og fjarskiptastofnun hefur nú aflaðkostnaðarmats frá stefnda Mílu ehf. um slíka aðgerð, sem jafnframt feli í sérkaup á nýjum símastreng, þar sem símalínur þoli almennt ekki flutning eftir aðhafa legið í jörðu í 30 ár. Við meðferð málsins hjá stjórnvöldum hafði ekkiverið metið hvað kostaði að endurnýja rafmagnsgirðinguna þar sem hún liggursamhliða símalínunni, en í þeirri leið felst jafnframt minni skerðing álandnotum stefnanda, en þeirri að færa hana svo sem mælt var fyrir um. Viðmeðferð málsins fyrir dóminum aflaði stefnandi, gegn andmælum stefndu,matsgerðar, sem ekki hefur verið hnekkt með yfirmati eða með öðrum hætti. Bendaniðurstöður hennar eindregið til þess að forsendur þeirra framkvæmda semstofnunin mælti fyrir um hafi ekki verið skoðaðar sjálfstætt áður en íþyngjandiákvörðun var tekin, þar sem m.a. var byggt á upplýsingum um ætlaða lengdgirðingar, sem mælingar matsmanns benda til að sé ofáætluð. Þá bendaniðurstöður matsmanns til að endurnýjun rafmagnsgirðingarinnar þar sem húnliggur samhliða símalínunni, geti verið mun minna íþyngjandi fyrir stefnanda ensú leið sem mælt var fyrir um. Ekki liggur fyrir athugun á því hvort sú leiðleysi vandann, en geri hún það ekki þá er haldlítil sú forsenda fyrir beitinguákvæðis 2. mgr. 64. gr. laga um fjarskipti, að það sé rafmagnsgirðing stefnandasem valdi fjarskiptatruflunum, en hvorki lega né ástand símalínunnar.Stjórnvaldskal því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að erstefnt verður ekki náð með öðru og vægara móti og skal þess þá gætt að ekki séfarið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Sé gengið lengra en efni standa til við val á úrræði þegar íþyngjandistjórnvaldsákvörðun er tekin getur sá efnisannmarki leitt til ógildingar áslíkri ákvörðun. Fyrir liggur í máli þessu að stjórnvaldið hefur ekki upplýstnægjanlega að það verk sem mælt er fyrir um sé vægasta úrræðið sem beita megitil að ná því markmiði sem að er stefnt. Þessi niðurstaða úrskurðarnefndarinnarfullnægir ekki þeim kröfum sem gera verður til meðalhófs þegar íþyngjandiákvörðun er tekin af stjórnvaldi.Meðhliðsjón af aðstöðumun aðila og skyldu stjórnvaldsins til að upplýsa mál verðurekki fallist á að bætt verði úr annmarka á rannsókn málsins á lægra stjórnsýslustigimeð því að leggja það á stefnanda að sýna fram á aðra vægari leið til úrbóta.Verður að öllu framangreindu virtu fallist á kröfu stefnanda um að úrskurðurúrskurðarnefndarinnar verði ógiltur með dómi. Ísamræmi við úrslit málsins, og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991, ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað. Stefnandi hefur gjafsókní málinu samkvæmt bréfi innanríkisráðuneytisins 22. október 2014 og greiðist ísamræmi við það allur kostnaður sem stefnandi hefur haft af málinu úrríkissjóði, sbr. 1. mgr. 127. gr. laga um meðferð einkamála, þar með talinþóknun lögmanns hans, sem er ákveðin 1.500.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti. Íslenska ríkið stendur straum af þessum útgjöldum og verðurþví ríkisstofnuninni, stefnda Póst- og fjarskiptastofnun, ekki gert að greiðamálskostnað í ríkissjóð, en stefnda Mílu ehf. verður gert að greiða málskostnaðsem renni í ríkissjóð og ákveðinn er 500.000 krónur.Dóminnkveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari.D ó m s o r ðÚrskurðurúrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, dags. 16. september 2013 í máli nr.1/2013, er felldur úr gildi.Vísaðer frá dómi kröfu stefnanda, Rúnars Árnasonar, um ógildingu ákvörðunar stefnda,Póst- og fjarskiptastofnunar, dags. 13. júní 2013 í máli nr. 7/2013.Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, Flosa HrafnsSigurðssonar hdl., 1.500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.StefndiMíla ehf. greiði 500.000 krónur í málskostnað, sem renni í ríkissjóð.
|
Mál nr. 719/2012
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Nauðungarsala
|
M ehf. lýsti kröfu við slit F hf. þar sem einkahlutafélagið krafðist þess að nauðungarsölu á fasteign í eigu félagsins, sem fram fór að beiðni F hf. á árinu 2009, yrði rift og að F hf. yrði gert að endurreikna veðskuldabréf það er nauðungarsölubeiðni F hf. hafði stuðst við. Talið var að riftunarkrafa M ehf. rúmaðist ekki innan þeirrar heimildar sem 1. mgr. 86. gr. laga nr. 90/1991 veitti þeim sem teldu sig hafa orðið fyrir tjóni vegna nauðungarsölu. Þannig hafði M ehf. annars vegar uppi kröfugerð án þess að vísa til réttarheimildar sem stutt gæti hana, en á hinn bóginn vísaði félagið til réttarheimildar sem stutt gæti skaðabótakröfu, án þess að hafa uppi slíka kröfu, sýna fram á fjárhæð tjóns síns og gera grein fyrir hvernig öðrum skilyrðum bótaskyldu gætu verið fullnægt. Var því um þverstæðu að ræða í málatilbúnaði M ehf. og kröfu félagsins hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2012, þar sem hafnað var að viðurkenna nánar tilgreinda kröfu sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess „að varnaraðili verði dæmdur til að rifta nauðungarsölukaupum sínum á fasteigninni Lágaberg 1, 111 Reykjavík og skila þannig réttindum sem hann öðlaðist á grundvelli ólögmætrar kröfu sem uppboðsbeiðandi og uppboðskaupi.“ Að auki krefst hann þess „að varnaraðila verði gert að endurreikna hið ólögmæta gengistryggða lán á grundvelli fyrirliggjandi hæstaréttardóma um endurútreikning gengistryggðra lána en skuldabréfið hvílir enn á fasteigninni.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er litið til þess að kæra þessi er að ófyrirsynju. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Miðstöðin ehf., eignarhaldsfélag, greiði varnaraðila, Frjálsa hf., 400.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 599/2014
|
Læknir Skaðabætur Meðdómsmaður
|
G höfðaði mál á hendur Í og lækninum I til viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns af völdum ætlaðra mistaka af hálfu starfsmanna Í, þ. á m. I, við sjúkdómsmeðferð G. Fyrir Hæstarétti hafði G uppi ómerkingarkröfu sem laut að því að nauðsyn hefði borið til þess að augnlæknir hefði tekið sæti sem sérfróður meðdómsmaður í dóminum í stað héraðsdómara, er skipaði dóminn ásamt dómsformanni og lækni sem sérfróðum meðdómanda. Hæstiréttur taldi að ekki hefði verið þörf á að kveðja í héraðsdóminn sérfræðing á sviði augnlækninga þar sem þau ágreiningsefni málsins, sem sérfræðiþekkingu þyrfti til að skera úr um, féllu undir sérfræðisvið læknisins sem kvaddur var í dóminn sem sérfróður meðdómsmaður. Þá staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um að G hefði ekki tekist sönnun um að starfsmenn Í hefðu við eftirlit með blóðþrýstingi G og með viðbrögðum sínum við of háum blóðþrýstingi hans sýnt af sér saknæma háttsemi.Voru Í og I því sýknaðir af kröfum G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. september 2014 og krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og að málinu verði vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara „að viðurkennt verði með dómi að stefndu beri óskipt skaðabótaábyrgð á líkamstjóni ... sem hann varð fyrir vegna mistaka við sjúkdómsmeðferð á tímabilinu apríl til september 2010 á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Sauðárkróks og Landspítala Háskólasjúkrahúsi.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast, hvor fyrir sitt leyti, staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2014. Mál þetta, sem er höfðað með stefnu birtri 22. október 2012, var dómtekið 4. júní sl. Stefnandi er Gunnar Heiðar Bjarnason, Sólvöllum í Varmahlíð. Stefndu er íslenska ríkið og Ingvar Teitsson læknir, Norðurbyggð 23 á Akureyri. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu beri óskipt skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda sem hann varð fyrir vegna mistaka við sjúkdómsmeðferð á tímabilinu apríl til september 2010 á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Sauðárkróks og Landspítala Háskólasjúkrahúsi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi, íslenska ríkið, krefst sýknu af kröfum stefnanda og aðallega að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins, en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla. I Stefnandi, sem er 28 ára gamall, greindist með sykursýki af tegund 1 við 5 ára aldur. Hefur hann verið á lyfjameðferð vegna sjúkdómsins og fengið meðferð vegna fylgikvilla sykursýkinnar, þar á meðal vegna hás blóðþrýstings. Stefnandi undirgekkst margar aðgerðir á vinstra auga í október 2010, en án árangurs. Þá hefur stefnandi undirgengist fleiri aðgerðir, síðast í febrúar 2011 og varð niðurstaðan sú að stefnandi er alfarið blindur á báðum augum. Þá glímir stefnandi við alvarlega nýrnabilun. Hann undirgekkst aðgerð í Svíþjóð í ágúst 2012 þar sem skipt var um nýra og bris og er óljóst í dag hverjar afleiðingar og mögulegar fylgikvillar aðgerðarinnar verða. Sjúkrasaga stefnanda er rakin í stefnu og greinargerð. Atburðarrás í tímaröð er í þessum gögnum í flestu á sama veg og fær stoð í gögnum málsins, þ.e. vottorðum, læknabréfum og fleiri gögnum frá viðkomandi læknum og sjúkrastofnunum. Þar sem ágreiningur aðila snýst um það hvort mistök hafi átt sér stað við þá meðferð sem stefnandi fékk verður saga þessi rakin hér allítarlega. Frá árinu 1990 til ársins 2000 var stefnandi í eftirliti hjá Árna Þórssyni, barnalækni og innkirtlasérfræðingi. Stefnandi kom í fyrsta sinn í skoðun til stefnda Ingvars Teitssonar læknis, 14. apríl 2000 og síðan reglulega og óreglulega fram til ársins 2010. Ingvar er sérfræðingur í lyf- og gigtlækningum og starfaði á framangreindu tímabili á eigin ábyrgð sem sjálfstæður verktaki með starfsaðstöðu á fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri (FSA), þar sem hann sinnir meðal annars læknisþjónustu við sykursjúka á göngudeild sykursjúkra. Við fyrstu skoðun vegna sjúkdómsins, þann 14. apríl 2000 mældist stefnandi með eðlilegan blóðþrýsting, 118/66 (BMI=22.8), en allt of háan blóðsykur. Stefndi Ingvar lét þess getið í umfjöllun í sjúkraskrá stefnanda að ólag hafi þá verið á sjúkdóminum hjá stefnanda. Stefnandi hélt áfram að mæta nokkuð reglulega í eftirlit til Ingvars þar til í júní 2005. Í sjúkraskrá kemur fram að allt þetta tímabil hafi gengið illa að halda jafnvægi á blóðsykrinum, þar sem stefnandi passaði yfirleitt hvorki upp á að mæla blóðsykur né upp á mataræðið. Kveðst Ingvar jafnan hafa lagt fyrir stefnanda að mæla sig reglulega og færa niðurstöðurnar í sykursýkisdagbók, auk þess sem hann hafi frætt stefnanda og ítrekað brýnt fyrir honum nauðsyn þess að laga blóðsykurlagið með því að forðast sætindi og borða reglulega. Árið 2002, þegar stefnandi var 17 ára, voru komnar í ljós augnbotnsskemmdir auk þess sem hann var byrjaður að fá einkenni nýrnasjúkdóms af völdum sykursýki á árinu 2003. Stefndi Ingvar kveðst hafa brugðist við þessu ástandi stefnanda með því að setja hann á blóðþrýstingslækkandi lyf hinn 18. desember 2003, en þá mældist blóðþrýstingur hans 134/90. Þá setti stefndi stefnanda á blóðfitulækkandi lyf eftir skoðun hinn 27. maí 2005. Stefnandi kom næst í eftirlit til Ingvars tveimur og hálfu ári síðar, eða hinn 7. janúar 2008. Í læknabréfi Ingvars dagsett þann dag er haft eftir stefnanda að hann hafi farið einu sinni í millitíðinni í eftirlit hjá lækni vegna sjúkdómsins, á fyrri hluta árs 2007. Eftir þetta kveður stefndi Ingvar að stefnandi hafi komið nokkrum sinnum í eftirlit til hans á göngudeild sykursjúkra á FSA, en komur hans hafi verið mun stopulli og óreglulegri en ætlast var til. Í eftirliti 7. janúar 2008 kom í ljós að stefnandi var hættur að taka inn blóðþrýstingslækkandi lyf og kvaðst hann hvorki hafa sinnt því að mæla blóðsykur reglulega né að hafa farið í augnbotnaskoðun um lengri tíma. Í niðurstöðu læknabréfs dagsettu sama dag er lýst því mati stefnda Ingvars að mjög slæmt lag sé á blóðsykrum stefnanda og honum hafi verið greint frá því. Stefnanda hafi verið ávísað blóðþrýstingslækkandi lyfjum að nýju, látin í té blóðsykursdagbók og gerð grein fyrir mikilvægi þess að mæla blóðsykrur a.m.k. tvisvar en helst fjórum sinnum á dag. Þá bókaði Ingvar stefnanda til viðtals 30. janúar 2008 hjá næringarfræðingi og hjúkrunarfræðingi á göngudeild sykursjúkra á FSA en þangað átti hann að hafa meðferðis niðurstöðu blóðsykursmælinga. Stefnandi mætti ekki í boðaða skoðun hjá næringarfræðingi og hjúkrunarfræðingi og mætti til eftirlits hjá Ingvari rúmu ári síðar, eða hinn 18. febrúar 2009. Ástandið á stefnanda var þá slæmt og mældist blóðþrýstingur hans 154/114, sem var mun hærri þrýstingur en stefnandi hafði áður mælst með. Stefnandi var þá byrjaður í sjómennsku og var ekki að taka inn nein blóðþrýstingslækkandi lyf. Ingvar taldi ástand stefnanda og meðferðarheldni hans vera óviðunandi, og setti hann á lyf til meðferðar á háþrýstingnum. Í læknabréfi hans dags sama dag kemur fram að stefnandi fari til fundar við næringarfræðing og hjúkrunarfræðing þennan sama dag og muni koma til Ingvars á ný til eftirlits eftir u.þ.b. þrjá mánuði. Stefnandi hætti vinnu til sjós vegna blæðinga í hægra auga í maí 2009. Hann undirgekkst þrjár augnaðgerðir á hægra auga í framhaldi af blæðingunni. Stefnandi kom næst til eftirlits hjá Ingvari 13. nóvember 2009. Þá mældist blóðþrýstingur stefnanda sem fyrr allt of hár, eða 152/118. Jók Ingvar þá blóðþrýstingslyfjaskammt stefnanda. Í læknabréfi Ingvars dags. sama dag segir að sjúkdómsástand stefnanda sé mjög slæmt, vísað er til aðgerða sem hann hafi gengist undir vegna sjónskemmda og segir jafnframt að stefnandi sé í einhvers konar afneitun gagnvart alvarleika sjúkdómsins, hirði ekki um að sinna blóðsykurlaginu neitt og sé sem stendur ekki að mæla blóðsykur. Í bréfinu kemur jafnframt fram að vandamálið sé rætt við móður stefnanda. Var gert ráð fyrir komu stefnanda til endurmats á göngudeild sykursjúkra FSA sex vikum síðar. Stefnandi mætti ekki í boðað eftirlit til stefnda Ingvars en kom næst til eftirlits hjá honum á göngudeild sykursjúkra FSA um hálfu ári síðar, eða hinn 14. apríl 2010. Stefnandi var þá á leið í aðgerð á hægra auga hjá Haraldi Sigurðssyni, augnlækni, en blætt hafði inn á augað og var sjónin á því þá nánast farin. Sjón stefnanda á vinstra auga var þá hins vegar talin vera góð. Kom í ljós í þessari skoðun að stefnandi hafði engin blóðþrýstingslækkandi lyf tekið í nokkra daga, þar sem þau höfðu klárast og hann ekki borið sig eftir því að fá ávísað nýjum lyfjaskammti. Stefnandi óskaði eftir því að fá insúlíndælu, en stefndi Ingvar taldi það óráðlegt, þar sem sjúklingar verði að mæla blóðsykur mjög reglulega, eða að jafnaði fjórum sinnum á dag, til að geta notað dæluna. Ingvar taldi því ótímabært að senda stefnanda í mat á því hvort hann gæti notað insúlíndælu, og fól honum að mæla blóðsykur fjórum sinnum á dag og hafa svo samband eftir nokkra daga til að unnt væri að stilla insúlínskammtana. Var það mat Ingvars að mjög slæmt lag væri á blóðsykrunum hjá stefnanda og að hann væri með óviðunandi háþrýsting. Að beiðni stefnanda, var gert ráð fyrir því að hann kæmi að nýju til eftirlits hjá stefnda að tveimur mánuðum liðnum. Fjórða aðgerðin á hægra auga stefnanda var gerð 21. maí 2010 á augndeild Landspítala Háskólasjúkrahúss (LSH). Hann var útskrifaður degi síðar og sagður við góða líðan og allt eðlilegt. Var bókuð endurkoma viku síðar. Móðir stefnanda hafði samband við lækni á Heilsugæslunni Sauðárkróki (HS) tveimur dögum síðar eða 23. maí 2010. Í sjúkraskrám segir að vakthafandi læknir hafi átt samskipti við móður stefnanda, en hann hafi kvartað undan verkjum í kjölfar aðgerðarinnar. Fram kemur að móðirin sé hvött til að heyra í þeim á augndeildinni, en þá segir hún að stefnandi sé ekki það slæmur. Voru stefnanda gefin verkjalyf. Þegar stefnandi mætti til endurkomu á dag- og göngudeild augnlækninga LSH 28. maí 2010 er skráð í skýrslur að sex dögum áður hafi hann fengið slæman verk í hægra auga ásamt ógleði og uppköstum sem hafi verið viðvarandi síðan þá. Greinir frá því að stefnandi hafi ekki haft samband við augndeild þrátt fyrir að hafa fengið leiðbeiningar um að hafa strax samband ef eitthvað bæri út af. Stefnandi reyndist vera með mjög háan augnþrýsting og var lagður inn á spítalann í einn sólarhring. Um sumarið er stefnandi í reglubundnu eftirliti hjá Haraldi Sigurðssyni augnlækni á stofu hans en einnig eru skráðar heimsóknir á augndeild LSH. Skráð er „acut“ skoðun 4. júní 2010 vegna óþols við ljósi. Ekki er bókað í sjúkraskrá að blóðþrýstingur hafi verið mældur. Stefnandi var síðan skoðaður á augnlæknastöðinni í Hamrahlíð 17 þann 8. júní 2010. Í sjúkraskrá eru ekki gögn um þá skoðun. Stefnandi kom í síðustu skoðun til stefnda Ingvars 23. júní 2010. Fram kemur í göngudeildarnótu að mjög slæmt ástand hafi þá verið á stefnanda að mati Ingvars. Hann sé slapplegur, hafi þyngst nokkuð frá síðustu skoðun og blóðþrýstingur hans sé 172/118, sem sé allt of hátt. Stefndi Ingvar jók lyfjaskammta og getur þess jafnframt að stefnandi sé á leið í í blóðprufu síðar um daginn. Stefnanda var gefinn tími til endurmats eftir tvo og hálfan mánuð. Haraldur Sigurðsson, augnlæknir á LSH, skoðaði stefnanda þann 24. júní og 7. júlí 2010 en þessar tvær heimsóknir eru ekki bókaðar í sjúkraskrá stefnanda. Í bréfi Haraldar til Niels Chr. Nielsen, framkvæmdastjóra lækninga, dags. 20. desember 2011, er getið um þessar skoðanir og lýst ástandi á augum. Stefnandi hafði samband við augndeild LSH í byrjun ágúst og fannst sjónin á vinstra auga vera að versna og var stefnanda gefinn tími á LSH þann 9. ágúst 2010. Stefnandi leitaði aftur til læknis á Heilsugæslu Sauðárkróks þann 5. ágúst 2010. Samkvæmt sjúkraskrá kom hann til þess að fá vottorð vegna umsóknar um örorkumat. Þá mældist blóðþrýstingur stefnanda 190/115. Segir einnig að stefnandi sé í eftirliti vegna sykursýki hjá Ingvari Teitssyni lækni og í reglubundnu eftirliti á tveggja vikna fresti hjá Haraldi Sigurðssyni augnlækni í Hamrahlíð 17. Stefnandi mætti á augndeild LSH þann 9. ágúst í þann tíma er hafði verið bókaður í byrjun mánaðarins og var þá sjónin 0,5 á vinstra auga. Samkvæmt sjúkraskrám kom stefnandi aftur á augndeild LSH þann 30 ágúst 2010 með versnandi sjón á vinstra auga og var aðgerð ákveðin í byrjun október. Sjón á vinstra auga hélt áfram að versna og leitaði stefnandi til Maríu Soffíu Gottfreðsdóttur augnlæknis 7. september 2010 sem sendi stefnanda áfram til Einars Stefánssonar augnlæknis sem skoðaði hann daginn eftir. Kemur fram í áðurnefndu bréfi Haraldar Sigurðssonar að ”bæði blóðsykur og blóðþrýstingur voru í slæmu ásigkomulagi” þann 8. september 2010 og taldi Einar mikilvægt að koma þessum þáttum í lag áður en til aðgerðar kæmi. Stefnandi átti tíma hjá Ingvari Teitssyni þann 14. september 2010 í eftirlit, en sá tími var gefinn þann 23. júní 2010, svo sem áður er greint frá. Stefnandi veiktist hastarlega á leiðinni frá heimili sínu í Skagafirði til Akureyrar og var ákveðið að leggja stefnanda inn til frekari meðhöndlunar á blóðþrýstingi. Blóðþrýstingur við innlögn var 200/115. Í framhaldinu fékk stefnandi tilvísun til nýrnalæknis og innkirtlasérfræðings. Svo sem að framan er rakið hefur stefnandi nú misst sjón á báðum augum. Hann sótti um bætur úr sjúklingatryggingu en var hafnað, þar sem Sjúkratryggingar Íslands töldu atvikið ekki falla undir 2. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Var ákvörðunin nánar rökstudd með því að tjónið sé afleiðing grunnsjúkdóms en ekki meðferðar. Stefnandi ritaði bréf til ríkislögmanns þann 7. nóvember 2011 og fór fram á afstöðu til bótaskyldu ríkisins. Bótaskyldu var hafnað með bréfi, dags. 18. janúar 2012. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir bótaskyldu tjóni og sé því knúinn til að höfða mál þetta. Við aðalmeðferð málsins var ennfremur upplýst að stefnandi hefði gengist undir aðgerð á árinu 2012 vegna nýrnabilunar og briskirtilsvandamála. Engin gögn liggja fyrir um þær aðgerðir. Aðalmeðferð máls þessa fór fyrst fram 27. janúar sl. Þá gáfu stefnandi og stefndi Ingvar Teitsson skýrslu fyrir dómi. Auk þeirra gáfu skýrslu Einar Stefánsson, yfirlæknir augndeildar LHS, Sigríður Eysteinsdóttir næringarfræðingur, Árúna Sigurðardóttir hjúkrunarfræðingur, Haraldur Sigurðsson augnlæknir og Helena Björk Gunnarsdóttir, móðir stefnanda. Dráttur varð á uppsögu dóms og var málið því endurflutt 4. júní sl. og dómtekið að nýju að því loknu. II Krafa stefnanda er byggð á því að stefndu beri óskipt skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð á verkum starfsmanna sinna. Kröfu stefnanda er beint að íslenska ríkisins vegna heilbrigðisstarfsmanna á sjúkrahúsinu á Akureyri (FSA), Heilbrigðisstofnuninni Sauðárkróki (HS) og Landspítala Háskólasjúkrahúsi (LSH), og Ingvari Teitssyni, sem er sjálfstæður verktaki á FSA. Stefnandi kveðst ekki hafa haft vitneskju um að Ingvar Teitsson væri sjálfstæður verktaki að störfum á FSA fyrr en með bréfi ríkislögmanns 25. janúar 2012. Engar vísbendingar hafi verið um það í samskiptum við Ingvar við meðferð stefnanda að hann væri ekki starfsmaður FSA. Því sé bótakröfu vegna hans einnig beint að ríkinu. Stefnandi byggir á því að heilbrigðisstarfsmenn á FSA, HS og LSH og Ingvar Teitsson hafi með athöfnum sínum og athafnaleysi við sjúkdómsmeðferð stefnanda, á tímabilinu apríl til september 2010, sýnt af sér gáleysi sem falli undir almennu skaðabótaregluna og beri þannig ábyrgð á tjóni stefnanda. Stefnandi fer fram á viðurkenningu á bótaskyldu á líkamstjóni stefnanda. Tjón stefnanda felist í því að hann sé alfarið blindur á vinstra auga og með nýrnaskemmdir, hvoru tveggja hefði mátt koma í veg fyrir eða a.m.k. takmarka tjón stefnanda með réttri sjúkdómsmeðferð. Ekki hafi farið fram mat á afleiðingum tjónsins, enda afleiðingar þess enn að koma fram, eins og lýst hefur verið, en stefnandi undirgekkst í ágúst 2012 aðgerð á nýra og brisi og enn sé óljóst hvaða afleiðingar sú aðgerð muni hafa á hans heilsu til frambúðar. Tjón stefnanda megi rekja til ónógs eftirlits lækna með háum blóðþrýstingi og athafnaleysis þar sem ekki hafi verið brugðist við þegar ljóst hafi verið að lyfjagjöf skilaði ófullnægjandi árangri. Í ljósi sjúkdómssögu stefnanda, sem heilbrigðis-starfsmönnum hafi verið vel kunnugt um, hafi þeim borið að leita leiða til að ná niður blóðþrýstingi stefnanda til að koma í veg fyrir frekara tjón. Komast hefði mátt hjá tjóni stefnanda, hefði lyfjameðferð, eftirlit með lyfjameðferð og eftirlit með stefnanda verið með eðlilegum hætti af hálfu heilbrigðisstarfsmanna LSH, FSA og HS og af hálfu Ingvars Teitssonar, læknis. Nánar tiltekið byggir stefnandi á því að stefndu hafi sýnt af sér gáleysi með eftirfarandi hætti: Stefndi Ingvar Teitsson hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi því er upp kom vegna háþrýstings stefnanda þann 14. apríl 2010. Í læknabréfi hans, dags. sama dag, komi fram að stefnandi hafi verið svo til blindur á hægra auga, en sjón hans á vinstra auga hafi verið góð. Blóðþrýstingur hafi mælst 152/118, “sem er alltof hátt” eins og segi í læknabréfinu. Stefnandi hafi farið fram á að fá insúlín dælu, en því hafi verið hafnað, þrátt fyrir að stefnandi hafi verið með “algjörlega óviðunandi háþrýsting” eins og komi fram í læknabréfinu. Að mati stefnanda bar stefnda Ingvari hér að bregðast við hinum háa blóðþrýstingi, ekki síst í ljósi þess að stefnandi hafi verið orðinn blindur á hægra auga, með það fyrir augum að koma í veg fyrir tjón á vinstra auga. Stefnda Ingvari hafi borið að þétta eftirlit með stefnanda, og boða hann í skoðun eða bregðast við með öðrum hætti. Það hafi hann ekki gert og það hafi verið stefnandi sjálfur sem hafi farið fram á það að fá tíma aftur á göngudeild hjá stefnda Ingvari og hafi fengið tíma tveimur mánuðum síðar. Þá hafi stefndi Ingvar Teitsson jafnframt sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi því sem kom upp vegna háþrýstings stefnanda þann 23. júní 2010 þegar stefnandi mætti í skoðun til hans á göngudeild FSA. Þá hafi blóðþrýstingur stefnanda verið 172/118. Í greinargerðinni stefnda Ingvars til FSA frá 7. febrúar 2011 komi eftirfarandi fram: ”Þarna lét ég Gunnar Heiðar auka blóðþrýstingslyfin upp í tabl. Presmin Combo (100+25), 1 x 1 og tabl. Seloken Zoc 95 mg x 1. Auk þess setti ég hann á tabl. Simvastatin 40 mg x 1. Ég gaf Gunnari Heiðari svo tíma til endurmats e. tvo og hálfan mánuð [......]” Að mati stefnanda hefði stefndi Ingvar átt að bregðast við hinum háa blóðþrýstingi stefnanda með því að boða hann mun fyrr í eftirlit. Miðað við sjúkdómssögu stefnanda og stöðu blóðþrýstings hans og með hliðsjón af því að stefnandi hafi þá þegar verið orðinn blindur á hægra auga, hafi Ingvari borið að bregðast við og þétta mjög eftirlit með blóðþrýstingi stefnanda. Um vítavert gáleysi sé að ræða að gefa stefnanda tíma eftir tvo og hálfan mánuð þegar ástand hans hafi verið orðið mjög tvísýnt og mikið hafi riðið á að ná blóðþrýstingi hans niður sem fyrst til að koma í veg fyrir frekara tjón. Starfsmenn stefnda Landspítala Háskólasjúkrahúss hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi sem komið hafi upp vegna háþrýstings stefnanda. Stefnandi hafi verið skoðaður á göngudeild augnlækninga á LSH þann 4. júní 2010. Ekkert sé bókað um blóðþrýstingsmælingu í sjúkraskrám. Þá hafi stefnandi verið skoðaður þann 24. júní 2010 á LSH. Samkvæmt læknabréfi virðist einungis augnskoðun hafa farið fram, en ekki verið mældur blóðþrýstingur. Ekkert sé bókað um þessa komu í sjúkraskrá. Þá hafi stefnandi leitað til LSH þann 7. júlí 2010 en ekki hafi verið frekar brugðist við og engar skráningar í sjúkraskrá séu til um þá skoðun. Stefnandi hafi haft samband við augndeild LSH í byrjun ágúst 2010 og hafi fundist sjónin á vinstra auga vera að versna, en ekkert hafi verið aðhafst og hafi stefnanda verið gefinn tími 9. ágúst 2010. Stefnandi mætti á augndeild LSH í þann tíma og hafi sjónin þá verið orðin 0,5 á vinstra auga og hafi þá verið ákveðið að gera aðgerð á því auga. Engin viðbrögð hafi verið af hálfu starfsmanna LSH vegna hás blóðþrýstings stefnanda og engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að lækka hann á þessum tíma. Stefnandi hafi síðan komið á LSH þann 30. ágúst 2010 með versnandi sjón á vinstra auga og hafi þá verið ljóst að þörf væri aðgerðar á því auga. Stefnandi hafi síðan verið skoðaður á ný 8. september 2010. Þar kom fram að blóðsykur og blóðþrýstingur væru í slæmu ásigkomulagi. Ekkert sé hins vegar skráð um að blóðsykur og blóðþrýstingur hafi verið mældur og ekki að sjá að brugðist hafi verið við af hálfu starfsmanna LSH vegna þessa meinta ástands stefnanda. Gagnvart starfsmönnum Heilbrigðisstofnunar Sauðárkróks er byggt á því að þau hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við þegar stefnandi leitaði til HS þann 23. maí 2010, eftir að hafa fengið slæman verk í hægra augað auk ógleði og uppkasta í kjölfar aðgerðar sem gerð hafi verið tveimur dögum áður. Hafi honum verið gefin verkjalyf en ekki virðist hafa verið mældur blóðþrýstingur hjá stefnanda, þrátt fyrir að einkenni hans gætu bent til háþrýstings. Þá hafi starfsmenn HS einnig sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi sem upp kom vegna háþrýstings stefnanda þann 5. ágúst 2010. Þann dag leitaði stefnandi til heilsugæslunnar á Sauðárkróki. Þá hafi blóðþrýstingur hans mælst 190/115 svo sem skráð sé í sjúkraskrá. Ekki hafi verið brugðist við þeim háþrýstingi af hálfu starfsmanna HS. Stefnandi byggir á því að að allir ofangreindir heilbrigðisstarfsmenn beri óskipta (in solidum) ábyrgð á tjóni stefnanda. Um um samverkandi tjónsorsakir sé að ræða. Þá byggi stefnandi á því að stefndi Ingvar hafi ekki búið yfir nægri sérfræðiþekkingu til að meðhöndla stefnanda, en stefndi Ingvar sé sérfræðingur í lyf-og gigtarlækningum. Samkvæmt læknalögum nr. 53/1988 beri læknir ábyrgð á greiningu og meðferð þeirra sjúklinga sem til hans leiti eða hann hafi til umsjónar. Stefnda Ingvari hafi borið að vísa stefnanda til sérfræðings í innkirtlasjúkdómum og til nýrnasérfræðings, en það hafi hann fyrst gert í september 2010 eftir að stefnandi hafi veikst hastarlega. Sérfræðiábyrgð hvíli á starfsmönnum stefnda og stefnda Ingvari Teitssyni. Þar sem stefnandi hafi sannað mistök hvíli á stefndu að sanna að hin saknæma háttsemi þeirra hafi þrátt fyrir þau ekki valdið tjóni. Orsakasamband sé á milli athafnaleysis stefndu, þ.e. að hafast ekki nóg að við að ná niður blóðþrýstingi stefnanda, s.s. með innlögn og nánara eftirliti, og og þess tjóns sem hlaust af háttseminni. Þá sé tjónið sennilega afleiðing af háttseminni. Af skaðabótareglum um sérfræðiábyrgð leiði að sakarreglunni sé beitt með strangari hætti en almennt gerist, gera megi ríkari kröfur til vandaðra vinnubragða og aðgæslu hjá sérfræðingum, þ.m.t. læknum, sé nægilega sýnt fram á að um gáleysi af hálfu lækna hafi verið að ræða og því um að ræða skaðabótaábyrgð stefnda á mistökum starfsmanna sinna. Stefnandi hafi sýnt fram á, með framlagningu sjúkraskýrslna, að um hafi verið að ræða saknæma háttsemi af hálfu stefndu, sem hafi verið til þess fallin að auka hættuna á tjóni og að tjón hafi orðið af athöfnum þeirra. Þar af leiðandi, í samræmi við gildandi íslenskan rétt og dómaframkvæmd Hæstaréttar í málum um bótaábyrgð sjúkrastofnana, bera stefndu skaðabótaábyrgð, nema þau geti sýnt fram á að tjónið hefði orðið þó að fullrar aðgæslu hefði verið gætt við sjúkdómsmeðferð stefnanda. Stefnandi hafni því alfarið, að tjón hans hafi verið afleiðing grunnsjúkdóms, líkt og stefndu halda fram. Stefnandi sé með sykursýki og sé sú saga þekkt frá 5 ára aldri. Þegar afleiðingar sjúkdómsins hafi ágerst mjög á árinu 2010, hafi heilbrigðisstarfsmönnum borið að grípa í taumana. Miðað við mjög svo alvarlegt ástand stefnanda, sem hafi þá þegar misst sjón á hægra auga, hafi heilbrigðisstarfsmönnum borið að gera allt sem í þeirra valdi hafi staðið til að koma í veg fyrir frekara tjón. Þeir hafi getað haft áhrif á þær afleiðingar sem sjúkdómurinn hafi verið að valda, s.s. með eftirliti með lyfjagjöf, innlögn á sjúkrahús, reyna önnur lyf eða aðrar skammtastærðir. Tjón stefnanda sé því alfarið afleiðing meðferðar eða meðferðarleysis en ekki afleiðing grunnsjúkdóms hans. Stefnandi eigi að eiga kost á fullkominni heilbrigðisþjónustu, sbr. lög nr. 40/2007. Hann eigi ekki að þurfa að sæta því að fá verri þjónustu vegna þess að hann sé fyrir með grunnsjúkdóm, en sú virðist hafa verið raunin í tilfelli stefnanda sem hafi ekki fengið þá meðferð sem hann hafi þurfti á að halda. Stefnandi virðist hafa mætt fordómum vegna erfiðleika sinna við að halda sjúkdómnum í skefjum. Stefnandi vísar í þessu sambandi til skyldna lækna samkvæmt læknalögum og siðareglna lækna. Að öllu framangreindu telur stefnandi að stefndi, íslenska ríkið, sem vinnuveitandi heilbrigðisstarfsmanna á LSH, HSA og HS, beri ábyrgð tjóni stefnanda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Þá beri stefndi Ingvar Teitsson, læknir, einnig ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar. Skilyrði skaðabótaábyrgðar séu því uppfyllt og beri að viðurkenna bótaskyldu stefndu gagnvart stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, laga um lækna nr. 53/1988, laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997, m.a. 5. gr. laganna, laga um sjúkraskrár nr. 55/2009, laga um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007 og laga nr. 41/2007 um landlækni og lýðheilsu, auk þeirra sjónarmiða um ólögfestar reglur sem þegar er getið. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á ákvæðum XX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála einkum 129. og 130. gr. laganna sbr. og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Varðandi varnarþing vísast til 3. tölul. 33. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 42. gr. sömu laga og varðandi aðild til III. kafla sömu laga. III Stefndi, íslenska ríkið, mótmælir málatilbúnaði stefnanda og kröfum reistum á honum. Stefndi hafnar því að heilbrigðisstarfsmenn á Landspítala háskólasjúkrahúsi, Sjúkrahúsinu á Akureyri og Heilbrigðisstofnun Sauðárkróks beri ábyrgð á tjóni stefnanda. Sé því mótmælt að viðkomandi starfsmenn hafi með athöfnum sínum og athafnaleysi við sjúkdómsmeðferð stefnanda á tímabilinu apríl til september 2010 sýnt af sér gáleysi sem falli undir almennu skaðabótaregluna. Forsendur bótaskyldu séu ekki fyrir hendi. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á, eða eftir atvikum leitt líkum að því, að starfsmönnum viðkomandi heilbrigðisstofnana hafi orðið á bótaskyld mistök við umönnun eða meðferð stefnanda. Þvert á móti sýna gögn málsins að starfsmenn viðkomandi stofnana hafi lagt sig fram um að veita stefnanda þá þjónustu sem hann hafi átti rétt á og ástand hans hafi gefið tilefni til á hverjum tíma, sbr. 3. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga. Vandamál stefnanda stafi af illvígum sjúkdómi sem ekki hafi tekist að lækna eða draga úr. Afleiðingarnar hafi ekkert með háttsemi starfsmanna stefnda eða meðstefnda að gera. Stefndi mótmæli því að komast hefði mátt hjá ástandi stefnanda hefði lyfjameðferð, eftirlit með lyfjameðferð og eftirlit með stefnanda verið með öðrum hætti. Stefnandi hafi greinst með sykursýki við 5 ára aldur. Í gögnum málsins komi fram að iðulega hafi gengið erfiðlega að stýra blóðsykrinum. Hann hafi ekki sinnt blóðsykurmælingum sem skyldi og oft hafi liðið langur tími án þess að hann hafi átt tilskilin lyf, þ. á. m. blóðþrýstingslyf, auk þess sem hann hafi alls ekki gætt að matarræði. Þá hafi stefnandi mætt illa í eftirlit til lækna vegna sykursýkinnar og ekki farið í augnskoðanir í mörg ár þrátt fyrir ábendingar þar um. Komi víða fram í áliti lækna að svo virtist sem stefnandi hafi ekki skynjað alvarleika málsins. Þá beri sjúkraskrár og læknabréf það með sér að ítrekað hafi verið rætt við hann, auk þess sem stefnandi hafi hitt næringarráðgjafa og hjúkrunarfræðinga á móttöku sykursjúkra, sem hafi séð um fræðslu. Árið 2002 hafi farið að bera á umtalsverðum augnbotnaskemmdum hjá stefnanda, sem síðar hafi ágerst. Hafi stefnandi að lokum fegið gríðarlega svæsinn augnsjúkdóm. Í bréfi Einars Stefánssonar, yfirlæknis og prófessors, komi fram að þetta hafi verið versta stig augnsjúkdómsins, nýæðamyndun í sjónhimnu (proliferative diabetes retinopatia), sem komi iðulega fram þegar sykursjúkir hafa haft sjúkdóminn í 10-20 ár, sérstaklega ef blóðsykur og blóðþrýstingur hafi verið of hár. Komi sjúkdómurinn þá oft fram skyndilega og með miklu offorsi. Skammtímaáhrif hás blóðþrýstings og blóðsykurs á augnsjúkdóminn séu hins vegar miklu minni og ólíklegt að blóðsykur eða blóðþrýstingur til skamms tíma hafi haft úrslitaáhrif á gang augnsjúkdómsins á þeim misserum sem um ræðir. Augnlæknar á augndeild LSH hafi gert allt sem í þeirra valdi hafi staðið til að bjarga sjón stefnanda. Þrátt fyrir að reynt hafi verið að gera allt sem hægt hafi verið við þessum sjúkdómi hafi útkoman verið sú sem raun ber vitni um. Hvergi verði séð að mistök hafi átt sér stað, sjúklingi hafi verið sinnt af samviskusemi og hann hafi haft aðgang að augndeild LSH og sérfræðistofu Hamrahlíð 17. Þá hafi nýrnalæknir og innkirtlasérfræðingur ætíð verið hafðir með í ráðum og fylgt stefnanda í gegnum aðgerðir sem hann hafi gengist undir. Stefndi byggir á því að engri bótaskyldu sé til að dreifa. Ekki sé fyrir að fara saknæmri eða ólögmætri háttsemi starfsmanna stefndu. Tjón stefnanda megi eingöngu rekja til langvarandi sykursýki og sé því afleiðing grunnsjúkdóms. Augnsjúkdómur stefnanda hafi byggst á háum blóðsykri og blóðþrýstingi til margra ára. Þegar hinn alvarlegi augnsjúkdómur sé kominn hafi stýring blóðsykurs og blóðþrýstings ekki lengur úrslitaáhrif á útkomuna heldur bein augnlæknismeðferð með laser og skurðaðgerðum. Í stefnu kemur komi fram að tjón stefnanda sé auk blindu falið í nýrnaskemmdum sem ekki sé þó frekar vikið að í stefnu. Sé á því byggt að þær séu einnig afleiðing sykursýkinnar. Af þessu sé ljóst að skilyrði bótareglna um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu ekki fyrir hendi og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá mótmælir stefndi því að hann beri ábyrgð á ætlaðir saknæmri háttsemi meðstefnda Ingvars Teitssonar við meðferð og eftirlit með stefnanda innan veggja FSA. Meðstefndi Ingvar reki sjálfstæða sérfræðimóttöku, þar sem hann tekur meðal annars á móti sykursýkissjúklingum. Stefndu gerðu með sér samning um heimild meðstefnda til sjálfstæðrar móttöku sjúklinga í húsakynnum FSA. Stefndi sé því aðeins leigusali meðstefnda og er meðstefndi ekki starfsmaður FSA. Ekkert ráðningarsamband sé því fyrir hendi milli stefndu. Þótt fallist yrði á málatilbúnað stefnanda, um að meðstefndi hafi ekki brugðist rétt við háþrýstingi stefnanda, byggi stefndi á því að ekkert vinnusamband hafi verið til staðar milli stefnda og meðstefnda og því beri að sýkna stefnda af kröfum sem byggja á ætlaði sök meðstefnda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði fallist á það, gegn mótmælum stefnda, að stefndi beri einnig ábyrgð á verkum meðstefnda byggir stefndi á því að meðstefndi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi við meðferð stefnanda. Meðstefndi hafði haft stefnanda í eftirliti á sérfræðimóttöku sinni frá árinu 2000 þegar stefnandi hafi verið tæplega 15 ára gamall. Stefnandi hafi sýnt mjög slæma meðferðarheldni í gegnum árin, mætt stopult í skoðanir og ekki sinnt tilmælum meðstefnda um að bæta úr því eða tekið leiðbeiningum. Stefndi mótmælir því að um gáleysi eða vítavert gáleysi hafi verið að ræða af hálfu meðstefnda vegna meðferðar sem hann veitti stefnanda í skoðunum þann 14. apríl og 23. júní 2010 svo sem stefnandi byggi á. Meðstefndi hafi meðhöndlað stefnanda á réttan hátt, ávísaði tilskildum lyfjum og rætt við hann um meðferðina og leiðbeint honum. Því sé hafnað að óeðlilega langur tími hafi verið á milli skoðana miðað við ástand stefnanda. Þá komi fram í læknabréfi meðstefnda frá 14. apríl 2010 að meðstefndi hafi auk eftirlits á stofu haft eftirlit með stefnanda í gegnum síma. Verði ekki séð að meðstefndi hafi sýnt af sér gáleysi sem leitt geti til bótaskyldu hans og stefnda. Þegar komið hafi verið fram á vor og sumar 2010 hafi stýring blóðsykurs og blóðþrýstings ekki lengur haft úrslitaáhrif á ástand stefnanda. Því fáist ekki séð að þéttara eftirlit með blóðþrýstingi stefnanda á þessum tíma hefði komið í veg fyrir blindu stefnanda eða nýrnaskemmdir. Stefnandi hafi ekki hrakið efni fyrirliggjandi greinargerða, álita og bréfa þar sem fram komi að vandamál stefnanda séu afleiðing grunnsjúkdóms hans. Þá sé því algerlega vísað á bug að meðstefndi hafi skort sérfræðiþekkingu til að annast stefnanda og vísað í því sambandi til menntunar, starfsréttinda og starfsreynslu meðstefnda. Stefndi mótmælir því að starfsmenn LSH hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi því er upp kom vegna háþrýstings stefnanda. Stefnandi tilgreinir sérstaklega sex skipti á tímabilinu 4. júní til 8. september 2010. Tvær þessara skoðana hafi farið fram á sérfræðistofu Haraldar Sigurðssonar. Stefndi beri ekki ábyrgð á læknisverkum og starfsemi sem fram fer á sérfræðistofum utan spítalans og sé ábyrgð hafnað á þeirri forsendu hvað varðar skoðanir Haraldar Sigurðssonar á sérfræðistofu hans að Hamrahlíð 17. Þá sé því jafnframt mótmælt að skoðanir sem fóru fram á göngudeild augnlækninga á umræddu tímabili geti verið grundvöllur bótaskyldu en stefnandi byggi á því að skortur á blóðþrýstingsmælingum og viðbrögðum við of háum blóðþrýstingi hafi verið ábótavant. Stefndi bendi á að hár blóðþrýstingur og hár blóðsykur hafi langtímaáhrif á augnsjúkdóm í sykursýki og auki hættu á nýæðamyndun í sjónhimnu. Skammtímaáhrif þessara þátta á augnsjúkdóminn séu miklu minni. Ólíklegt sé að blóðsykur eða blóðþrýstingur til skamms tíma hafi haft úrslitaáhrif á gang augnsjúkdómsins við meðferð stefnanda á augndeild LSH 4. júní til 8. september 2010. Eina sem hafi getað haft áhrif á þessum tíma á augnsjúkdóminn hafi verið bein augnlæknismeðferð með laser og skurðaðgerðum. Af þessari ástæðu sé meðferð blóðsykurs og blóðþrýstings ekki áhersluatriði á augndeildinni, enda sé þeirri meðferð betur komið hjá sérfræðingum sem sérþekkingu hafa um slíka meðferð. Slík verkaskipting sé hefðbundin og eðlileg auk þess sem augnlæknar deildarinnar hafi ávallt haft samráð við nýrnasérfræðinga og innkirtlasérfræðinga. Þá hafi stefnandi ekki rökstutt hvernig meðferð stefnanda á þessu tímabili hafi leitt til aukinna nýrnaskemmda. Sé kröfu stefnanda að því er varðar háttsemi starfsmanna LSH því einnig mótmælt. Loks mótmæli stefndi staðhæfingum stefnanda um að vakthafandi læknir á Heilsugæslu Sauðárkróks hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við þegar stefnandi leitaði þangað 23. maí 2010 og 5. ágúst sama ár. Stefnandi hafi ekki verið í eftirliti á HS vegna sykursýkinnar eða fylgikvilla hennar. Stefnandi hafi fyrst og fremst leitað til HS til að fá endurnýjuð lyf og vegna vottorðaskrifa. Starfsmenn á HS hafi þar af leiðandi ekki tekið neinar ákvarðanir um meðferð stefnanda og geti ekki talist hafa sýnt af sér gáleysi gagnvart honum. Í sjúkraskýrslu sé greint frá samskiptum móður stefnanda við vakthafandi lækni 23. maí 2010. Komi þar fram að stefnandi hafi verið í augnaðgerð þremur dögum fyrr og haft talsverða verki. Móðirin hafi verið hvött til að hafa samband við í starfsmenn augndeildar LSH auk þess sem hún hafi fengið verkjalyf fyrir stefnanda. Verði ekki annað séð en að um hárrétt viðbrögð hafi verið að ræða, en læknirinn hafi lagt áherslu á að haft yrði samband við þá lækna sem höfðu haft stefnanda til meðferðar. Auk þess hafi stefnandi verið hvattur til þess af starfsmönnum LHS eftir aðgerðina að hafa strax samband ef eitthvað bæri út af. Það hafi stefnandi hins vegar ekki gert. Á sama hátt sé því mótmælt að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu með komu stefnanda á HS 5. ágúst 2010. Tilgangur komu hans hafi verið að fá vottorð vegna umsóknar um örorkubætur. Í sjúkraskýrslu komi fram að stefnandi sé í meðferð vegna sykursýki hjá meðstefnda, Ingvari Teitssyni, og vegna augnvandamála hjá Haraldi Sigurðssyni, augnlækni Hamrahlíð 17. Hafi því verið ljóst að stefnandi hafi verið í meðferð hjá sérfræðilæknum vegna sykursýkinnar og fylgikvilla hennar og hafi heimilislæknir því haft litlu við þá meðferð að bæta. Fram hafi farið læknisskoðun vegna endurnýjunar á örorkumati og hafi viðkomandi læknir brugðist rétt við ástandi stefnanda. Því sé vísað á bug að um gáleysi hafi verið að ræða. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, enda hafi ekki verið sýnt fram á að mistök hafi átt sér stað við meðferð hans eða að háttsemi starfsmanna stefnda hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Saknæmri háttsemi sé ekki til að dreifa og hvorki séu uppfyllt skilyrði bótareglna um orsakatengsl né sennilega afleiðingu. Sönnunarbyrði þar að lútandi hvíli hún á stefnanda. Ástand stefnanda sé afleiðing grunnsjúkdóms hans. Stefnandi hafi ekki ekki leitt að því líkur að önnur meðferð hefði getað komið í veg fyrir ástand hans. Þá hvíldi sú skylda á stefnanda að fylgja fyrirmælum lækna um meðferð sjúkdóms síns, en af gögnum málsins að dæma hafi hann ekki haft góða meðferðarfylgni, ekki heldur á því tímabili þegar fylgikvillar sjúkdómsins höfðu færst í aukana. Undirliggjandi grunnsjúkdómur og skortur á meðferðarfylgni eru höfuðorsakir ástands stefnanda. Því sé jafnframt hafnað að bótareglur byggðar á sérfræðiábyrgð lækna breyti nokkru um bótaskyldu í málinu. Allir þeir sem komu að meðferð stefnanda sinntu starfi sínu af kostgæfni, sýndu vönduð vinnubrögð og aðgæslu. Hvorki sé fyrir að fara saknæmri hegðun, orsakatengslum milli athafna stefndu og tjóns stefnanda, né sennilegri afleiðingu. Með vísan til framangreinds sé krafist sýknu af kröfum stefnanda í málinu. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV Stefndi, Ingvar Teitsson, byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi fengið rétta og vandaða læknismeðferð og að eftirliti og lyfjagjöf hafi í alla staði verið háttað í samræmi við bestu fáanlegu þekkingu og viðurkenndar reglur, og að auki tekið mið af ástandi, horfum og þörf stefnanda hverju sinni. Þá krefst stefndi sýknu af kröfum stefnanda sem varða athafnir eða athafnaleysi starfsmanna meðstefnda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Samkvæmt samningi um sjálfstæða móttöku sérfræðinga, sem er dagsettur 11. janúar 1993, og er meðal dómskjala þá sé stefndi ekki starfsmaður FSA, heldur einungis leigutaki hjá meðstefnda. Fallist dómurinn á kröfur stefnanda sem lúta að verkum starfsmanna meðstefnda, byggir stefndi á því að ástand og tjón stefnanda geti ekki verið afleiðing háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á. Vísast því til stuðnings til þess að ekkert vinnusamband hafi verið á milli stefnda og meðstefnda um aðgerðir og skoðanir starfsmanna meðstefnda á stefnanda. Þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um þetta efni. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, gegn mótmælum stefnda, að stefndi beri einnig ábyrgð á verkum starfsmanna meðstefnda, byggir stefndi á því að starfsmenn meðstefnda hafi ekki sýnt af sér neina saknæma háttsemi eða vanrækslu við veitingu heilbrigðisþjónustu til stefnanda. Þannig mótmælir stefndi því alfarið að starfsmenn meðstefnda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða vanrækslu með því að bregðast ekki við hættuástandi því sem var hjá stefnanda vegna háþrýstings á tímabilinu frá 4. júní 2010 til 8. september s.á. Tekur stefndi að öllu leyti undir sjónarmið og varnir meðstefnda, íslenska ríkisins, um þetta efni, sem koma fram í greinargerð hans. Stefndi hafnar því að skilyrði bótaábyrgðar séu uppfyllt í málinu. Þá mótmælir stefndi því að orsakasamhengi sé milli athafna eða athafnaleysis hans og tjóns stefnanda. Þá byggir stefndi á því að engin saknæm háttsemi eða vanræksla hafi átt sér stað af hans hálfu við eftirlit eða meðferð stefnanda vegna sjúkdóms hans. Þvert á móti megi núverandi ástand stefnanda ekki rekja til mistaka við lyfjagjöf eða sjúkdómsmeðferð á árinu 2010, heldur til illvígs grunnsjúkdóms, sem stefnandi hafði þá glímt við um tveggja áratuga skeið, og afar slæmrar meðferðarheldni stefnanda. Eins og áður greinir hafi augnbotnaskemmdir stefnanda (e. diabetic retinopathy) af völdum sykursýki hafist að nokkru leyti þegar árið 2002. Ennfremur hafi stefnandi verið byrjaður að fá einkenni nýrnasjúkdóms af völdum sjúkdómsins (e. diabetic nephropathy) þegar á árinu 2003, og hafi stefndi þá sett hann á blóðþrýstingslækkandi lyf. Það sé vel þekkt bæði að of hár blóðsykur til langs tíma stórauki líkurnar á því að sjúklingur fái alvarlegar augnbotnaskemmdir, og einnig að að nýru fara illa í sjúklingum með sykursýki. Hvoru tveggja hafi gerst í tilviki stefnanda. Fullyrðingum stefnanda um að önnur lyfjagjöf eða sjúkdómsmeðferð á tímabilinu apríl til september 2010 hefði skilað betri árangri er mótmælt sem rangri og ósannaðri enda hafi stefnandi ekki rökstutt þá staðhæfingu nánar. Stefnandi hafi með engum hætti sýnt fram á að stefnda hafi orðið á mistök með því að veita honum þá læknisþjónustu sem hann gerði á umræddu tímabili eða að sú heilbrigðisþjónusta, þ.e. eftirlit, lyfjagjöf og meðferð, hafi ekki verið fullkomin og í samræmi við bestu þekkingu sem völ hafi verið á á þeim tíma. Gögn málsins sýni með óyggjandi hætti að stefndi lagði sig allan fram um að veita stefnanda þá bestu fáanlegu læknisþjónustu sem unnt var að veita honum miðað við ástand hans og horfur hverju sinni, svo sem stefnandi átti rétt á samkvæmt 3. gr. laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga. Stefndi taki að öllu leyti undir sjónarmið meðstefnda um þetta efni, sem koma fram í greinargerð hans. Gögn málsins beri það skýrt með sér að nánast frá upphafi aðkomu stefnda að eftirliti og sjúkdómsmeðferð stefnanda árið 2000, hafi stefnandi átt í verulegum erfiðleikum með að stýra blóðsykurlaginu með því að forðast sætindi, borða reglulega og mæla blóðsykur með reglubundnum hætti. Þá hafi stefnandi oft og tíðum haft lítið sjúkdómsinnsæi og ekki fylgt læknisráði. Þannig hafi stefnandi margsinnis ekki sinnt því að taka inn nauðsynleg blóðþrýstingslækkandi lyf og látið hjá líða að mæta í boðuð eftirlit til lækna og mikilvægar augnskoðanir. Jafnvel þó að stefndi hafi ótal sinnum rætt við stefnanda um alvarleika sjúkdómsástands hans og jafnframt séð til þess að hann fengi sérstaka fræðslu hjá hjúkrunarfræðingi og næringarfræðingi á göngudeild sykursjúkra á FSA, þá hafi stefnandi ekki sýnt alvarleika ástandsins skilning og haldið áfram að sýna afar slæma meðferðarheldni, þrátt fyrir að einkenni hafi farið versnandi. Varðandi málsástæður stefnanda í stefnu sem beinast sérstaklega að stefnda, þá eru þær í fyrsta lagi að stefndi hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við hættuástandi því er var til staðar hjá stefnanda vegna háþrýstings, annars vegar hinn 14. apríl 2010 og hins vegar hinn 23. júní s.á. Í annan stað byggir stefnandi á því að stefndi hafi ekki búið yfir nægri sérfræðiþekkingu til að meðhöndla stefnanda. Í þriðja og síðasta lagi heldur stefnandi því fram að stefnda hafi borið að vísa stefnanda til sérfræðings í innkirtlasjúkdómum og til nýrnasérfræðings, en það hafi stefndi fyrst gert eftir að stefnandi veiktist í september 2010. Stefndi mótmæli öllum framangreindum fullyrðingum og málsástæðum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Hvað lyfjagjöf og eftirlit varðar hafi stefnandi hvorki fært fram gögn né sönnur fyrir því að ef stefndi hefði boðað hann oftar til eftirlits eða veitt honum önnur lyf eða meðferð en stefndi gerði, að þá hefði verið unnt að takmarka eða koma í veg fyrir tjón stefnanda. Enda hafi eftirlit og sjúkdómsmeðferð stefnanda í hvívetna verið eðlileg, rétt og viðeigandi miðað við ástand hans og horfur hverju sinni. Þannig hafi stefndi ávísað stefnanda nauðsynlegum og tilskildum lyfjum í réttum lyfjaskömmtum, veitt honum fyrirmæli, fræðslu og læknisráð um meðferð hverju sinni og ávallt leitast við að ræða við stefnanda um meðferðina og sjúkdómsástand hans, auk þess að brýna fyrir honum mikilvægi þess að fylgja meðferðarfyrirmælum til að halda sjúkdóminum og fylgikvillum hans í skefjum. Stjórnun blóðsykurs stefnanda á árinu 2010 hafi ekki haft úrslitaáhrif um þær afleiðingar og tjón stefnanda sem hann búi við í dag af völdum sykursýkinnar, en tjónið felst í blindu og alvarlegri nýrnabilun. Enda hafi stefnandi þá um árabil verið með hækkaðan blóðsykur og hækkaðan blóðþrýsting, þar sem hann hafi ekki sinnt því að mæla og stjórna blóðsykri reglulega, gæta að mataræði og inntöku lyfja samkvæmt læknisráði. Vísast þessu til stuðnings meðal annars til vottorðs Einars Stefánssonar, yfirlæknis og prófessors á augndeild LSH, sem er dagsett 5. desember 2012, en þar segi eftirfarandi um langtímaáhrif hás blóðþrýstings og hás blóðsykurs á sjón hjá sykursýkissjúklingum: „Hár blóðþrýstingur og hár blóðsykur hafa langtímaáhrif á augnsjúkdóm í sykursýki og auka hættu á proliferatívri díabetrískri retínopatíu (nýæðamyndun í sjónhimnu). Skammtímaáhrif hás blóðþrýstings og blóðsykurs á augnsjúkdóminn eru miklu minni og ólíklegt verður að teljast að blóðsykur eða blóðþrýstingur til skamms tíma hafi haft úrslitaáhrif á gang augnsjúkdómsins á þeim misserum sem um ræðir.“Augnsjúkdóm stefnanda og afleiðingar megi samkvæmt þessu fyrst og fremst rekja til þess að stefnandi hafi um árabil verið með háan blóðsykur og háan blóðþrýsting. Í öðru læknabréfi Einars Stefánssonar, yfirlæknis og prófessors, sem er dagsett 17. janúar 2012, komi ennfremur fram, að stefnandi hafi verið kominn með versta stig þessa svæsna augnsjúkdóms af völdum sykursýki (e. proliferative diabetes retinopatia), en það gerist iðulega þegar sykursjúkir hafi haft sjúkdóminn í 10-20 ár og verið með of háan blóðsykur og blóðþrýsting á þeim tíma. Þá hafi sjúkdómurinn ágerst mjög hratt og einkenni hans komi afar skyndilega. Stefnandi hafi þegar verið kominn með fyrstu einkenni augnsjúkdómsins árið 2002. Verði því að telja að stýring á blóðsykri og blóðþrýstingi hafi ekki lengur skipt aðalmáli fyrir útkomuna hjá stefnanda árið 2010. Varðandi nýrnasjúkdóm stefnanda (e. diabetic nephropathy) árétti stefndi að stefnandi hafi þegar á árinu 2003 verið byrjaður að fá einkenni sjúkdómsins. Stefndi hafi þá brugðist við með því að setja stefnanda á blóðþrýstingslækkandi lyf, auk þess sem hann ræddi við stefnda um ástandið hinn 14. maí 2003 og 10. september s.á. Þá hafi stefndi gert ráðstafanir í því skyni að aðstoða stefnanda við að bæta lagið á sykursýkinni og hafi sent hann í ítarlegar blóðprufur og viðtöl hjá næringarráðgjafa. Í sjúkraskrá stefnanda komi fram að stefndi hafi varað hann sérstaklega við því í eftirliti á göngudeild fyrir sykursjúka á FSA í desember 2003, að hann væri byrjaður að fá skemmdir í nýrun þar sem blóðsykurinn hans væri alltaf of hár. Einungis stefnandi sjálfur hafi getað náð góðri stjórn á eigin blóðsykurslagi. Með hliðsjón af framangreindu sé því mótmælt harðlega að hin alvarlega nýrnabilun, sem stefnandi glímir við í dag, megi með einhverjum hætti rekja til ónógs eftirlits stefnda með háum blóðsykri og háum blóðþrýstingi stefnanda, eða meintu athafnaleysi stefnda við að bregðast við alvarlegu sjúkdómsástandi stefnanda og þessum fylgikvillum sykursýkinnar. Þá mótmælir stefndi alfarið fullyrðingum stefnanda þess efnis, að stefndi hafi ekki haft nægilegt eftirlit með háum blóðþrýstingi hans á tímabilinu apríl til september 2010 og látið hjá líða að bregðast við þegar ljóst hafi verið að lyf hafi ekki verið að skila tilætluðum árangri. Ennfremur hafni stefndi því að þéttara eftirlit með háum blóðþrýstingi stefnanda eða önnur eða breytt lyfjagjöf á þessum tíma hafi getað takmarkað eða komið í veg fyrir tjón stefnanda af völdum sjúkdómsins. Þegar stefnandi hafi komið í eftirlit til stefnda í fyrra skiptið, þ.e. hinn 14. apríl 2010, hafði stefnandi ekki komið í skoðun í hálft ár, þrátt fyrir að stefndi hafi boðað hann í endurkomu sex vikum eftir fyrra eftirlit sem fór fram hinn 13. nóvember 2009. Eins og áður greinir hafi stefnandi þá verið nánast orðinn blindur á hægra auga vegna alvarlegs augnsjúkdóms af völdum sykursýkinnar (e. diabetic retinopathy) og hafi verið á leið í skurðaðgerð hjá Haraldi Sigurðssyni, augnlækni. Við skoðun hafi blóðþrýstingur stefnanda mælst allt of hár (152/188) og viðurkenndi stefnandi að hann hafi ekki mælt blóðsykur reglulega, auk þess sem hann hafði ekki borið sig eftir því að fá nauðsynleg lyf sem þá höfðu klárast fyrir nokkru síðan. Stefndi hafi ávísað stefnanda blóðþrýstingslækkandi lyfjum, lagt fyrir hann að mæla blóðsykur u.þ.b. fjórum sinnum á dag og hafa samband innan fárra daga með niðurstöður mælinganna til að unnt væri að stilla insúlínskammtana af, en gert hafi verið ráð fyrir endurmati stefnanda eftir tvo mánuði. Varðandi síðara skiptið, þ.e. eftirlit sem stefnandi mætti til hjá stefnda hinn 23. júní 2010, komi fram í göngudeildarnótu stefnda að ástandið á stefnanda hafi þá verið mjög slæmt. Til að reyna að vinna bug á háum blóðþrýstingi stefnanda, sem hafi mælst þá 172/118, hafi stefndi látið hann auka við skammtinn af blóðþrýstingslækkandi lyfjum. Auk þess hafi stefndi sett stefnanda á lyf til að draga úr magni heildarkólesteróls. Stefndi hafi gefið stefnanda tíma til endurmats eftir um tvo og hálfan mánuð. Þegar að því kom hafi stefnandi veikst af miklum höfuðverk og uppköstum og af þeim sökum hafi hann ekki komið til stefnda, heldur hafi hann verið lagður inn á lyflækningadeild FSA hinn 14. september 2010. Samkvæmt framangreindu hafi hækkandi blóðþrýstingur stefnanda í bæði skiptin, þ.e. hinn 14. apríl 2010 og 23. júní s.á. verið meðhöndlaður með viðeigandi lyfjum. Núverandi sjúkdómsástand og tjón stefnanda megi því rekja til afar lélegrar meðferðarheldni hans, en ekki mistaka við lyfjagjöf af hálfu stefnda. Þá hafni stefndi því að hann hafi sýnt af sér vítavert gáleysi með því að þétta ekki eftirlit með háum blóðþrýstingi stefnanda enn frekar en gert var á vormánuðum árið 2010 enda hefði örara eftirlit þá engu breytt um núverandi tjón stefnanda af völdum sjúkdómsins. Stefndi mótmælir alfarið staðhæfingu stefnanda um að stefndi hafi ekki búið yfir nægri sérfræðiþekkingu til að taka á móti og veita sykursýkissjúklingum læknisþjónustu og að honum hafi borið að vísa stefnanda til sérfræðings í innkirtlasjúkdómum eða nýrnasérfræðings. Alvanalegt sé að lyflæknar sjái um meðferð sykursjúklinga. Stefndi sé sérmenntaður á sviði lyflækninga og hafi frá því í nóvember 1989 verið sjálfstætt starfandi sérfræðingur í lyf- og gigtarlækningum, með starfsaðstöðu á FSA þar sem hann hafi um árabil rekið sérfræðimóttöku á göngudeild fyrir sykursjúka og sinnt „ambulant“ þjónustu. Þá hafi stefndi verið aðstoðarsérfræðingur (e. senior registrar) og lektor (e. clinical lecturer) í lyflækningum við kennslusjúkrahúsin í Aberdeen í Skotlandi tímabilið frá febrúar 1987 til október 1989, og hafi þar m.a. sinnt móttöku sykursjúkra og fengið yfirgripsmikla þjálfun í meðferð sykursjúkra. Þá hafi ástand stefnanda ekki verið orðið jafn slæmt 23. júní 2010 og það var orðið í september það ár. Því hafi sjúkdómsástand stefnanda og horfur verið orðnar mun alvarlegri og verri í september 2010, heldur en þær hafi verið í byrjun sumars sama ár. Af gögnum málsins megi ráða að alvarlegir fylgikvillar sem stefnandi þjáðist af af völdum sykursýkinnar höfðu ágerst afar hratt og með mjög ágengum hætti á þessum mánuðum og að öll einkenni þeirra hafi komið fram mjög skyndilega og á þann veg að ekki varð neitt við ráðið. Stefnda hafi ekki gefist tækifæri til að skoða stefnanda haustið 2010 og hafi þar af leiðandi ekki getað lagt mat á möguleg meðferðarúrræði á þeim tíma. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er þess krafist að stefndi verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna þess líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir á tímabilinu frá apríl til september 2010. Byggist sú krafa stefnda á því að tjón stefnanda megi að mestu leyti rekja til stórfellds athafnaleysis hans sjálfs, eða eftir atvikum til háttsemi annarra aðila en stefnda, sem stefndi ber ekki skaðabótaábyrgð á, og því verði stefnandi að bera tjón sitt að hluta til sjálfur vegna eigin sakar. Vísar stefndi til þess sem fram hefur komið hvað varðar lélega meðferðarheldni stefnanda til stuðnings varakröfu sinni og til málsástæðna sem raktar eru í aðalkröfu eftir því sem við eigi. Með hliðsjón af framangreindu og að öðru leyti með vísan til gagna málsins telur stefndi ljóst að hann hafi á engu tímamarki gert mistök eða sýnt af sér saknæma háttsemi eða vanrækslu við eftirlit, lyfjagjöf eða meðferð stefnanda vegna sykursýkissjúkdóms hans. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði bótaskyldu séu uppfyllt í málinu. þ.e. að stefnda hafi orðið á mistök við meðferð hans og að orsakasamband eða sennileg afleiðing sé á milli þess og tjónsins sem stefnandi varð fyrir af völdum sjúkdómsins á tímabilinu apríl til september 2010. Ekkert af þessum atriðum hafi stefnandi fært fram sönnur á, og beri því að sýkna hann. Breyti engu þó að sakarreglunni kunni að vera beitt með strangari hætti í garð lækna vegna sérfræðiábyrgðar þeirra, þar sem skilyrði sakarreglunnar séu ekki uppfyllt í málinu og engin sönnun liggi fyrir á milli háttsemi stefnda og tjóns stefnanda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi á öllum stigum fengið bestu og fullkomnustu heilbrigðisþjónustu sem á hverjum tíma var unnt að veita honum miðað við sjúkdómsástand hans og horfur, sbr. ákvæði laga nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu. Tjón stefnanda, sem felst í blindu og nýrnabilun, megi rekja til illvígs grunnsjúkdóms hans sem hafi ágerst afar skyndilega og með svæsnum hætti, og einnig til mjög slæmrar meðferðarheldni stefnanda um árabil. Þegar stefnandi var kominn með hinn alvarlega augnsjúkdóm, en fyrstu einkenni hans voru greind árið 2002, þá hafi góð stjórnun á blóðsykri og blóðþrýstingi ekki lengur úrslitaáhrif um útkomuna fyrir hann, heldur gagnist þá einungis meðferð á augum með laser og skurðaðgerðum. Besta veitta læknisþjónusta geti þó aldrei tryggt góða útkomu og þaðan af síður lagað það sem út af beri þegar sjúklingur fylgi ekki meðferð og neiti þannig að bera ábyrgð á eigin heilsu og velferð. Um lagarök vísar stefndi einkum til skaðabótalaga nr. 50/1993 og meginreglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns, orsakatengsl og sennilega afleiðingu og tómlæti tjónþola. Þá er vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum til 16. gr. laganna, laga nr. 74/1997, um réttindi sjúklinga, einkum til 3. gr. laganna, læknalaga nr. 53/1988 og laga nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum til 1. mgr. 130. gr. laganna. Þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili er þess krafist að tekið verði tillit til greiðslu virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. V Í máli þessu krefst stefnandi viðurkenningar á því að stefndu beri óskipt skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem hann hefur orðið fyrir. Svo sem að framan er rakið hefur stefnandi nú misst sjón á báðum augum og er auk þess nýrnabilaður. Byggir stefnandi kröfu sína um viðurkenningu á bótaskyldu stefndu á því að þetta ástand sé um að kenna saknæmum athöfnum og athafnaleysi stefnda Ingvars Teitssonar og þeirra starfsmanna stefnda íslenska ríkisins sem hann leitaði til á tímabilinu apríl til september 2010. Vísast til atvikalýsingar varðandi þá meðferð og aðgerðir sem stefnandi gekkst undir á því tímabili. Stefnandi byggir á því að stefndu beri óskipta ábyrgð á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og eftir atvikum reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Til þess að ábyrgð verði felld á aðila á grundvelli framangreindra reglna þarf að liggja fyrir sönnun þess að þeir hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Við mat á saknæmi háttsemi sérfræðinga er lagður strangur mælikvarði sem tekur mið af þeirri sérfræðiþekkingu og þjálfun sem gera má kröfu um að sérfræðingar búi yfir og beiti í hvívetna. Í því tilviki sem hér um ræðir gildir því að meðferð og eftirlit sem stefnandi fékk á að hafa verið í samræmi við viðteknar vinnuaðferðir sem grundvallaðar eru á bestu þekkingu sem völ er á varðandi meðferð og eftirlit með þeim sem greinst hafa með þann sjúkdóm sem stefnandi glímir við sbr. m.a. 3. gr. laga nr. 74/1997 og skyldur heilbrigðisstarfsmanna sem nú er kveðið er á um í 13. gr. laga nr. 34/2012. Sönnunarbyrði um það að stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi hvílir hins vegar á stefnanda í samræmi við almennar sönnunarreglur auk þess sem leiða verður líkur að því að orsakatengsl séu milli háttseminnar og tjónsins og að tjónið sé sennileg afleiðing hennar. Stefnandi heldur því fram að tjón hans megi rekja til þess að eftirlit lækna með háum blóðþrýstingi hans á tímabilinu apríl til september 2010 hafi verið ófullnægjandi og því að ekki var brugðist við þegar ljóst var að lyfjagjöf skilaði ekki nægilegum árangri í því að lækka blóðþrýstinginn. Verður nú tekin afstaða til þessara atriða hvað varðar hvern hinna stefndu. Stefnandi byggir á því að stefndi Ingvar hafi sýnt af sér gáleysi við meðferð stefnanda við nánar greindar tvær komur stefnanda til hans, annars vegar 14. apríl 2010 og hins vegar 23. júní s.á. Í báðum tilvikum hafi blóðþrýstingur hans mælst allt of hár, í fyrra sinnið hafi hann verið 152/118 og í síðara sinnið 172/118. Þann 14. apríl 2010 mætti stefnandi til skoðunar hjá stefnda Ingvari á göngudeild lyflækninga á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri. Þegar hér var komið sögu hafði stefnandi um nokkra hríð verið með allt of háan blóðþrýsting og höfðu honum verið ávísuð lyf vegna þessa allt frá árinu 2003. Stefnandi hafði síðast komið til Ingvars í eftirlit 13. nóvember 2009 og blóðþrýstingur hans þá mælst sá sami og í þessari skoðun. Í læknabréfi Ingvars vegna þeirrar komu, þ.e. 13. nóvember, segir að þá hafi skammtar blóðþrýstingslyfja verið auknir og gert ráð fyrir endurkomu hans á göngudeild sex vikum síðar. Stefnandi mætti hins vegar ekki fyrr en hálfu ári síðar eða þann 14. apríl. Í læknabréfi Ingvars vegna komu stefnanda þann dag eru tilgreindir þeir lyfjaskammtar sem stefnandi er á. Þau lyf sem honum eru ávísuð vegna blóðþrýstingsins voru T. Presmin combo (50+12.5) 1x1 og T. Seloken ZOC 47.5 mg. 1 x 1. Kemur fram að þessi lyf hafi klárast hjá stefnanda einhverjum dögum fyrir komu hans til stefnda. Um er að ræða sömu skammtastærðir og ákveðið hafði verið í síðustu skoðun. Þá kemur fram í bréfinu að stefnandi hafi rætt um að fá insúlíndælu. Í niðurstöðu bréfsins segir: „Það er mjög slæmt lag á sykrunum hjá þessum manni og hann er með algjörlega óviðunandi háþrýsting líka sem er væntanlega sekunder við diabetes nepropathiu. Hann fellst á að fara að mæla sykra 4x á dag og þá mun hann hringja í í mig eftir nokkra daga til að lofa mér að heyra hvernig gengur með sykrana. Þá gætum við stillt Insúlín skammtana af eftir því. Það er tæpast tímabært að senda þennan mann í mat á því hvort hann sé kandidat fyrir Insúnlín dælu. Hann á tíma á gd. hjá undirrituðum skv. hans eigin beiðni eftir 2 mán.“ Í skýrslu stefnda Ingvars fyrir dómi kom fram hann hafi ekki talið rétt á þessu stigi máls að auka skammtastærðir framangreindra lyfja vegna blóðþrýstingsins í ljósi þess að fyrir hafi legið að stefnandi hafi ekki tekið inn lyfið í nokkurn tíma þar sem hann hafi klárað lyfjaskammtana og ekki borið sig eftir að fá meira. Hafi hann því tekið ákvörðun um að halda skammtastærðum óbreyttum þar til við næstu endurkomu. Þann 23. júní 2010 mætir stefnandi aftur hjá stefnda Ingvari, á göngudeild FSA, svo sem ákveðið var á síðasta fundi þeirra. Blóðþrýstingur mælist þá 172/118 sem er sagt allt of hátt. Í göngudeildarnótu, dagsettri sama dag, er eftirfarandi samantekt: „Það er mjög slæmt ástand hjá Gunnari Heiðari. Hann eykur Presmin combo skammtinn í 100+25 eina töflu að morgni og eykur Seloken ZOC skammtinn í 95 mg eina töflu að morgni. Hann hefur haft hypercholesterolemia undanfarið og fer nú á b. Simvastatin 40 mg. 1 töflu að kvöldi. Hann fer í blóðpr. í dag þar á meðal mælingu á HA1c og kemur á göngudeild til eftirlits eftir 2½ mánuð.“ Stefnandi átti næst tíma hjá stefnda Ingvari til eftirlits 14. september s.á. en veikist á leiðinni til hans og leitar af þeim sökum á slysadeild FSA. Í sjúkraskrá FSA lyflækningasviðs segir að ákveðið sé að leggja hann inn til frekari meðhöndlunar á blóðþrýstingi. Jafnframt segir í skýrslunni að lyf við innlögn séu Tabl. Presmín Combo 50/12,5 mg x1, Tabl. Metaprolol 95 mg x1 og Simvastin 10 mg 1x auk fleiri lyfja. Af framangreindu má sjá að ekki er samræmi upplýsingum í göngudeildarnótu stefnda Ingvars frá 23. júní um skammtastærðir af lyfjunum Premsmin Combo og Simvastin og því sem fram kemur í sjúkraskránni varðandi það hvaða lyf stefnandi hafi verið að taka við innlögn þann 14. september. Enga skýringu er að finna á þessu misræmi í gögnum málsins og fyrir dómi kvaðst stefndi Ingvar ekki geta skýrt það en alveg áreiðanlegt væri að hann hefði ávísað lyfjunum í þeim skammtastærðum sem greint er frá í göngudeildarnótu hans. Í stefnu er staðhæft að viðbrögð og ákvarðanir stefnda sem að framan er lýst hafi falið í sér gáleysi sem sé vítavert hvað viðbrögð í síðari heimsókninni varðar. Er á því byggt að stefnda hafi borið að þétta eftirlit og boða stefnanda í skoðun, sér í lagi eftir síðari skoðunina. Þá er einnig tiltekið að stefnda hafi borið að skoða nánar beiðni stefnanda í heimsókninni 24. apríl um að fá insúlíndælu. Hvað fyrri heimsóknina varðar, þann 24. apríl 2010, ber að hafa í huga að þá hafði um nokkurt skeið verið reynt að bregðast við hækkuðum blóðþrýstingi stefnanda með lyfjagjöf sem lýst er að framan. Svo sem fram kemur í læknabréfi stefnda þann dag hafði stefnandi orðið uppiskroppa með þau blóðþrýstingslyf sem honum höfðu verið ávísuð áður en hann kom í eftirlitið til stefnda, og því hafði hann ekki tekið þau inn um hríð. Af þeim sökum kveðst stefndi hafa ákveðið að auka ekki lyfjaskammta stefnanda að svo stöddu heldur ávísar honum sömu lyfjum og leggur fyrir hann að taka þau inn í óbreyttum skömmtum fram að næsta eftirliti tveimur mánuðum síðar. Sú ákvörðun er eðlileg með hliðsjón af því að virkni lyfjanna verður ekki metin nema eftir að stefnandi hefur tekið þau inn. Verður þessi ákvörðun ekki metin stefnda Ingvari til gáleysis. Stefndi Ingvar heldur því fram að hann hafi jafnan, í samræmi við viðurkennd viðmið, haft reglubundið eftirliti með sykursýkissjúklingum á þriggja mánaða fresti en í þessu tilviki ákveðið að hafa það tíðara, í ljósi ástands stefnanda. Ekki er fallist á það með stefnanda að ákvörðun stefnda Ingvars um að hafa næsta eftirlit með stefnanda tveimur mánuðum síðar hafi falið í sér gáleysi af hálfu stefnanda. Engin gögn hafa verið lögð fyrir dóminn sem hrekja þá staðhæfingu stefnda Ingvars að hann hafi stuðst við viðurkennd viðmið varðandi tíðni eftirlits með stefnanda. Staðhæfingar um annað eru því ósannaðar. Þá er því hafnað að notkun insúlíndælu hefði nokkru breytt hvað varðar blóðþrýsting stefnanda auk þess sem það mat stefnda Ingvars, að ekki væri tímabært að meta hvort þetta úrræði hentaði stefnanda, er rökrétt með hliðsjón af erfiðleikum stefnanda við að mæla og skrá blóðsykur reglulega. Við síðari komu stefnanda til stefnda, þann 23. júní s.á. bregst stefndi við hækkuðum blóðþrýstingi stefnanda með því að auka lyfjaskammta á báðum þeim lyfjum sem hann áður hafði ávísað og boða stefnanda aftur til eftirlits tveimur og hálfum mánuði síðar. Svo sem að framan er rakið er ekki samræmi í upplýsingum um lyfjaskammta sem fram koma í göngudeildarnótu stefnda, dagsettri sama dag og stefnandi kom til eftirlits, og í sjúkraskýrslu hans, dagsettri 14. september s.á. Því er ekki ljóst af fyrirliggjandi gögnum hvort þeir lyfjaskammtar sem stefnandi í reynd tók inn hafi verið í samræmi við þá ákvörðun. Verður við það að miða að ákvörðun stefnda hafi verið sú sem skráð er í framangreindri göngudeildarnótu hans. Það er mat dómsins, á grundvelli fyrirliggjandi gagna, að sú ákvörðun stefnda hafi verið í eðlilegu samræmi við ástand stefnanda á umræddum tíma og forsvaranleg viðbrögð við hækkandi blóðþrýstingi hans. Þá er hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi Ingvar hafi ekki búið yfir nægilegri sérfræðiþekkingu til að geta meðhöndlað stefnanda. Stefndi er sérfræðingur í lyflækningum og gigtlækningum sem er undirgrein almennra lyflækninga. Þegar hann hóf að veita stefnanda þjónustu ári 2000 hafði hann þá þegar nokkra ára reynslu af meðhöndlun og eftirliti með sykursjúklingum og hefur sinnt slíkum læknisstörfum allar götur síðar. Að mati dómsins er ekkert fram komið sem veitir vísbendingu um að hann hafi ekki haft fullnægjandi þekkingu og reynslu á því sviði sem reynir á í tilviki stefnanda á því tímabili sem um er deilt. Þá verður við mat á gáleysi stefnda Ingvars til þess að líta að stefnandi hefur hvorki aflað matsgerðar né annarra sérfræðiganga sem styðja staðhæfingar hans um að önnur lyfjagjöf, aðrar skammtastærðir, tíðara eftirlit eða innlögn á sjúkrahús hefðu breytt eða verið líklegar til að breyta neinu um varðandi þann háþrýsting sem stefnandi glímdi við á umræddum tíma. Af öllu framanröktu er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefndi Ingvar Teitsson hafi sýnt af sér gáleysi eða aðra saknæma háttsemi í tengslum við þá meðferð sem hann veitti stefnanda og eftirlit með honum á því tímabili sem deilt er um. Ekki verður séð að stefnandi beini kröfu sinni að sjúkrahúsinu á Akureyri að öðru leyti en því sem lýtur að verkum stefnda Ingvars Teitssonar. Að fenginni framangreindri niðurstöðu um að ósönnuð sé sök af hálfu stefnda Ingvars er því ekki þörf frekari umfjöllunar um bótaábyrgð FSA. Kröfur sínar gagnvart stefnda íslenska ríkinu vegna lækna Landspítala háskólasjúkrahúss, LHS byggir stefnandi á því að þeir hafi sýnt af sér gáleysi með því að bregðast ekki við of háum blóðþrýstingi hans við komu til augnlækna á umdeildu tímabili. Þá hafi verið látið undir höfuð leggjast að mæla blóðþrýsting stefnanda í sumum heimsóknunum. Stefnandi tilgreinir í þessu sambandi sex heimsóknir til augnlækna spítalans á tímabilinu 4. júní til 8. september 2010. Í fjórum tilvikum er um að ræða skoðun á göngudeild augnlækninga á LHS en í tveimur tilvikum, þann 24. júní og 7. júlí, á stofu Haraldar Sigurðssonar augnlæknis í Hamrahlíð 17. Fallist er á það með stefnda að hann beri hvorki ábyrgð á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð né á öðrum grundvelli á verkum sem unnin eru á stofu sérfræðinga utan spítalans. Kemur því ekki til frekari skoðunar sú meðferð sem stefnandi fékk í umræddum heimsóknum á stofu Haraldar Sigurðssonar í júní og júlí 2010. Í hin fjögur skiptin leitar stefnandi á göngudeild augnlækninga á LHS. Í fyrstu komu á göngudeild augnlækninga á umræddu tímabili, 4. júní 2010, hitti stefnandi Harald Sigurðsson augnlækni. Í göngudeildarnótu hans segir að stefnandi hafi leitað á spítalann í bráðatilviki vegna óþols við ljósi. Þess er jafnframt getið að hann sé á blóðþrýstingslækkandi meðferð en að öðru leyti er í göngudeildarnótunni fjallað um ástand á sjón hans og getið þeirrar meðferðar sem hann fær við því. Næst kom stefnandi á göngudeild augnlækninga þann 9. ágúst s.á. Ekki er getið um blóðþrýsting en sagt að stefnandi þurfi í augnaðgerð og settur á biðlista vegna þeirra. Þann 30. ágúst kemur stefnandi enn á göngudeild. Segir í göngudeildarnótu að sjón hans á vinstra auga hafi versnað skyndilega vikuna áður og hann sé blindur á hægra auga. Ekki sé annað að gera en „virtectomy“ og ákveðið að aðgerð fari fram þann 4. október. Í síðustu heimsókninni á umræddu tímabili, þann 8. september, hittir stefnandi Einar Stefánsson yfirlækni. Í læknabréfi til stefnda Ingvars fjallar Einar bæði um blóðsykur og blóðþrýsting stefnanda. Getur hann þess að langtímablóðsykur hafi lækkað nokkuð en blóðþrýstingur ekki. Þá segir í bréfinu: „Ég legg mikla áherslu á að það þurfi að ná blóðþrýstingsmeðferðinni undir stjórn því blóðþrýstingurinn getur verið að hafa bein áhrif á augnsjúkdóminn eins og er“. Einar Stefánsson gaf skýrslu fyrir dómi og var beðinn að útskýra framangreind ummæli í læknabréfinu. Kvað hann að stefnandi hafi á umræddum tíma verið á leið í skurðaðgerð og hann hafi viljað að almennt ástand hans væri sem best, þ.á.m. blóðþrýstingurinn. Slíkt dragi úr hættu á blæðingum í aðgerð. Hins vegar hefðu þessir þættir, þ.e. blóðsykur og blóðþrýstingur ekki mikil skammtímaáhrif heldur fyrst og fremst neikvæð langtímaáhrif, bæði á framgangshraða og alvarleika augnsjúkdómsins. Kvaðst hann ekki telja að blóðþrýstingur stefnanda á umræddu tímabili hafi haft úrslitaáhrif á augnsjúkdóm stefnanda. Þá liggur fyrir greinargerð Einars til framkvæmdastjóra lækninga á LHS, dags 5. desember 2012, þar sem fram kemur það álit læknisins að augnsjúkdómur stefnanda orsakist af of háum blóðsykri og of háum blóðþrýstingi til marga ára. Þegar hinn alvarlegi augnsjúkdómur sé kominn til þá hafi stýring á þessum þáttum ekki lengur úrslitaáhrif á útkomuna heldur bein augnlæknismeðferð með laser og skurðaðgerðum. Af þeim ástæðum sé meðhöndlun blóðsykurs og blóðþrýstings ekki áhersluatriði á augndeildinni heldur sé þeirri meðferð betur komið fyrir hjá sérfræðilæknum sem hafi sérþekkingu á því sviði. Fyrir liggur að í umræddum heimsóknum stefnanda á göngudeild augnlækninga var fyrst og fremst verið að meðhöndla versnandi sjón hans og undirbúa aðgerðir vegna þess sjúkdóms auk þess sem eitt tilvik var bráðatilvik vegna ljósóþols. Þá liggur fyrir, og er getið í göngudeildarnótu frá 4. júní, að starfmönnum LHS var kunnugt um almennt sjúkdómsástand stefnanda og að hann naut meðferðar undir stjórn stefnda Ingvars við of háum blóðþrýstingi. Verður að telja það eðlilegt, og í samræmi við hefðbundna verkaskiptingu sérfræðilækna, að grípa ekki inn í slíka meðferð, nema sýnt sé að hún sé röng eða henni sé ábótavant í einhverju. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið og þar sem stefnandi hefur hvorki stutt staðhæfingar sínar með matsgerð dómkvadds matsmanns eða öðrum haldbærum gögnum verður hvorki talið að hann hafi fært sönnur á að augnlæknar LHS hafi á saknæman hátt látið undir höfuð leggjast að mæla og bregðast við of háum blóðþrýstingi er hann kom þangað til meðferðar á tilgreindu tímabili né að tjón hans megi rekja til slíkrar vanrækslu. Kröfur sínar gagnvart stefnda íslenska ríkinu, vegna starfmanna Heilbrigðisstofnunar Sauðárkróks, byggir stefnandi á því að starfsmenn HS hafi sýnt af sér gáleysi með því að grípa ekki til aðgerða til að lækka blóðþrýsting stefnanda í tveimur tilgreindum tilvikum þann 23. maí og 5. ágúst 2010. Í fyrra tilvikinu er um að ræða símatal sem móðir stefnanda átti við lækni á heilsugæslunni á Sauðárkróki. Segir hún frá því að stefnandi hafi nýlega farið augnaðgerð á LHS, sé með verki og bólgið auga og sofi lítið. Stefnanda var ávísað verkjalyfjum. Segir í gögnum læknisins að móðir stefnanda hafi eindregið verið hvött til að hafa samband við augndeild LHS en hún hafi svarað því til að hann væri ekki svo slæmur. Síðar tilvikið er heimsókn stefnanda á heilsugæsluna til að fá endurnýjað örorkuvottorð. Í sjúkraskýrslu eru skráðar almennar upplýsingar um ástand hans, m.a. niðurstöður blóðþrýstingsmælinga, 190/115. Jafnframt er getið um að stefnandi sé í eftirlitið hjá Ingvari Teitssyni og skráð hvaða lyf hann sé að taka. Ekki fallist á að starfsmenn Heilbrigðisstofnunar Sauðárkróks hafi sýnt af sér gáleysi með því að grípa ekki til ráðstafana vegna of hás blóðþrýstings í framangreindum tilvikum. Á nefndu tímabili var stefnandi í meðferð hjá sérfræðingum, m.a. Ingvari Teitssyni vegna sykursýkinnar, og Haraldi Sigurðssyni og fleiri augnlæknum á LHS vegna augnsjúkdómsins. Verður ekki séð að eðlilegt hafi verið fyrir heimilislækni að grípa inn í þá meðferð sem hann naut hjá umræddum sérfræðingum nema vísbending lægi fyrir um að sú meðferð væri röng eða henni ábótavant. Svo sem rakið er að framan um kröfur stefnanda á hendur stefnda Ingvari og starfsmönnum LHS er ósannað að svo hafi verið. Þá verður með engu móti séð að starfsmenn Heilbrigðisstofnunar Sauðárkróks hafi haft tilefni til grípa til sérstakra ráðstafana vegna blóðþrýstings stefnanda í fyrra tilvikinu, þ.e. þegar móðir hans hringir vegna verkja stefnanda í kjölfar augnaðgerðar. Verður kröfum á hendur stefnda íslenska ríkinu, vegna starfsmanna Heilbrigðisstofnunar Sauðárkróks því hafnað. Með vísan til þess sem að framan er rakið ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af atvikum máls er rétt að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmdu Ingibjörg Þorsteinsdóttir, héraðsdómari sem dómsformaður og meðdómsmennirnir Ásgeir Magnússon héraðsdómari og Guðni Arnar Guðnason, sérfræðingur í lyflækningum og innkirtlasjúkdómum. D ó m s o r ð: Stefndu, íslenska ríkið og Ingvar Teitsson, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Gunnars Heiðars Bjarnasonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 9/1999
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Málskostnaður
|
Máli B gegn S var vísað frá héraðsdómi á þeim grunni að fullnaðardómur hefði verið lagður á sakarefnið í fyrri málaferlum þeirra. Kveðið var á um að hvor aðili skyldi bera sinn kostnað af málinu. S kærði úrskurð þennan og krafðist þess að hann yrði staðfestur um annað en málskostnað, en B yrði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. B lét málið ekki til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991 var fallist á kröfur S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 1998, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 1999. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. desember 1998, þar sem máli varnaraðila á hendur sóknaraðila var vísað frá dómi og hvor aðili látinn bera sinn kostnað af því. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem varnaraðila verði gert að greiða í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og málið liggur fyrir verða ekki séð rök til þess að víkja frá þeirri aðalreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að stefnanda máls í héraði verði gert að greiða stefnda málskostnað þegar máli er vísað þaðan frá dómi. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að greiða honum málskostnað í héraði, sem verður ákveðinn í einu lagi ásamt kærumálskostnaði, eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti stendur hinn kærði úrskurður óraskaður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Varnaraðili, Bergey ehf., greiði sóknaraðila, Steinbock þjónustunni ehf., samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 490/2016
|
Skaðabætur Vinnuslys Líkamstjón
|
A krafðist skaðabóta úr ábyrgðartryggingu B ehf., sem félagið hafði tekið hjá S hf., vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir þegar iðnaðarhurð féll á hann en A hafði verið ásamt öðrum að loka iðnaðarhurð í verksmiðjuhúsi á […] sem hafði staðið föst í brautinni í hálfopinni stöðu um 170 cm frá jörðu. Hafði verkstjórinn C óskað eftir því símleiðis að A og samstarfsmaður hans færu til að sinna verkinu. Var talið að verkið hefði ekki verið þess eðlis að fyrir fram hefði mátt gera ráð fyrir að það væri flókið eða hættulegt jafnvel þó að ákveðin fallhætta kynni að vera til staðar þegar iðnaðarhurðir sætu fastar. Þá var ekki talið að verkstjórinn C hefði með athafnaleysi sínu sýnt af sér saknæma háttsemi eða að hann hefði brotið gegn starfsskyldum sínum. Hann hefði mátt treysta verkviti A og að hann myndi kalla eftir aðstoð eða ráðgjöf ef hann hefði talið slíkt þurfa. Þá var ekki talið að saknæmri háttsemi B ehf. væri fyrir að fara sem leiða ætti til skaðabótaskyldu. Voru B ehf. og S hf. því sýknuð af kröfu A.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og BenediktBogason og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júlí 2016. Hann krefst þess aðstefndu verði gert að greiða sér óskipt 12.787.344 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19.febrúar 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með skírskotun til forsendna hinsáfrýjaða dóms verða stefndu sýknuð af kröfu áfrýjanda. Verður dómurinnstaðfestur um annað en málskostnað sem felldur verður niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4.apríl 2016.Málþetta var höfðað 19. febrúar 2015 og dómtekið 18. mars 2016.Stefnandier A, […].Stefndueru B ehf., […] og Sjóvá-Almennartryggingarhf., Kringlunni 5, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefndu verði dæmdir sameiginlega (in solidum) til að greiðastefnanda 12.787.344 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.243.130 krónum frá 4. janúar 2009 til 9.október 2014 en af 12.787.344 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Þákrefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir sameiginlega til að greiðastefnanda málskostnað sem verði dæmdur eins og málið sé ekki gjafsóknarmál.Stefndukrefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og aðstefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað.Tilvara krefjast stefndu þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega ogmálskostnaður verði felldur niður.I.Málavextir Stefnandi var starfsmaður stefnda Behf. á […] er atvik máls áttu sér stað. Fyrirtækið sinnir ýmiss konar þjónustu,m.a. viðhaldi og reglubundnu eftirliti með ýmsum búnaði á iðnaðarsvæðinu á […]og í […].Laugardaginn9. desember 2006 um kl. 10:30 fékk stefnandi símtal frá C, verkstjóra stefnda,og var kallaður til starfa. Verkefnið fólst í að loka iðnaðarhurð einsverksmiðjuhúss […] ehf. nú […], sem stóð föst í brautinni í hálfopinni stöðu um170 cm frá jörðu. Hurðin var samsett úr flekum en ekið hafði verið á hurðina ogvar neðsti fleki hennar laskaður. Veðurspá kvöldsins var slæm og búist var viðmiklu hvassviðri. Fyrirliggur að starfsmönnum á helgarvakt hefði alla jafna verið falið verkið en þeirvoru uppteknir í öðrum verkum. Var samstarfsmanni stefnanda, D, falið að vinnaverkið með honum. Ágreiningslaus er lýsingstefnanda á hurðarbúnaðinum og tildrögum slyssins. Tveir vírar héldu umræddriiðnaðarhurð uppi og gengu upp í öxul á veggnum fyrir ofan og innan við hurðina.Stefnandi og D ákváðu að skera á vírana og hugðust þeir reyna að draga hurðinaniður. Ákváðu þeir að setja trékubba undir sitt hvora brautina en þeir voru um160 cm háir. Um 10 cm bil var því á milli hurðar og planka. Við það að klippa ávírana haggaðist hurðin þó ekki og var ákveðið að D skyldi beita kúbeini til aðhreyfa hjólin í brautinni. Við það losnaði hurðin og stöðvaðist á kubbunumfyrir neðan. Efri hluti hurðarinnar sem ekki var kominn niður í lóðréttabrautina liðaðist í sundur þegar festingar á milli þriðja og fjórða fleka aðofan slitnuðu og gengu hjólin úr þriðja flekanum úr brautinni. Þar semfestingar á fyrsta fleka héldu sveifluðust flekarnir þrír frá hurðargatinu,losnuðu úr brautinni og féllu niður og lentu á höfði, hægri öxl og bakistefnanda. Ætlað var að samanlögð þyngd flekanna þriggja væri á milli 60 til 80kg. Þá má ætla eftir að hafa skoðað aðstæður á vettvangi að flekarnir hafifallið úr um 4 metra hæð.Fyrirliggur að fyrst eftir slysið hélt stefnandi áfram störfum sínum en í lok árs2006 varð hann óvinnufær. Stefndi B ehf. tilkynnti Vinnueftirlitinu um slysiðþann 8. ágúst 2007. Stefnandi hætti störfum hjá stefnda í lok árs 2007 vegnabakverkja sem hann rekur til slyssins. Aðilar óskuðu sameiginlega eftirmatsgerð E læknis og F, hrl., til að leggja mat á varanlegar afleiðingarslyssins. Í niðurstöðum matsgerðar þeirra frá 20. október 2008, kemur fram aðvaranlegur miski stefnanda af völdum slyssins sé 10 stig vegna tognunareinkennafrá mjóbaki og brjóstbaki og varanleg örorka 15%. Með bréfi stefnanda, dagsettu 4.desember 2008, var þess krafist að stefndi, Sjóvá-Almennar hf., viðurkenndigreiðsluskyldu sína úr ábyrgðartryggingu stefnda, B ehf., og greiddi bætur ísamræmi við niðurstöður matsgerðarinnar. Stefndi hafnaði bótaskyldu sinni meðtölvubréfi 4. júní 2009 á þeim grundvelli að stefnandi væri fullgilduriðnaðarmaður og fullfær um að haga umræddu verki með þeim hætti að ekki stafaðihætta af. Fyrir liggur að stefndi greiddi stefnanda bætur úr slysatryggingulaunþega þann 17. desember 2008. Stefnandi kærði synjun stefnda,Sjóvár-Almennra hf., til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem komst aðþeirri niðurstöðu þann 30. mars 2010 að ekki hefði verið sýnt fram ágreiðsluskyldu af hálfu stefndu. Stefnandi telur að heilsu hanshafi hrakað verulega eftir slysið og að bein orsakatengsl séu á milli þess ogheilsubrestsins. Fór hann því fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til aðendurmeta afleiðingar þess. Í niðurstöðum matsgerðar G læknis og H hrl. frá 27.júlí 2014, kemur fram að varanlegur miski stefnanda af völdum slyssins værihæfilega metinn 12 stig vegna fyrrgreindra tognunareinkenna auk einkenna fráhálsi og herðasvæði hægra megin. Varanleg örorka var metin 30%.Meðbréfi þann 9. september 2014 krafðist stefnandi þess á ný að stefndi,Sjóvá-Almennar tryggingar hf., viðurkenndi greiðsluskyldu sína vegna afleiðingaslyssins. Kröfunni var hafnað þann 12. janúar 2015 með sömu rökum og áður. Viðþað getur stefnandi ekki unað og höfðaði hann því mál þetta.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir málsókn sína á sakarreglunni,reglunni um vinnuveitendaábyrgð, reglum um skaðabótaábyrgð fasteignareigandavegna slysa sem hljótast af aðbúnaði fasteigna og ákvæðum laga nr. 46/1980, umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og reglum og reglugerðum settumsamkvæmt þeim. Stefnandi telur stefnda, B ehf., bera ábyrgð álíkamstjóni sínu sem sé afleiðing af gáleysi starfsmanns félagsins,verkstjórans C.Jafnframtbyggir stefnandi kröfur sínar á því að aðbúnaði, verklagi og verkstjórn ávinnustað hafi verið ábótavant þegar slysið átti sér stað og beri stefndi, Behf., fulla ábyrgð á því sem vinnuveitandi. Stefnandi telur orsök slyssinseingöngu stafa af ófullnægjandi vinnuaðstöðu og slælegri verkstjórn semstefndi, B ehf., beri fulla ábyrgð á. Vísarhann til þess að á atvinnurekanda hvíli ríkar kröfur um að tryggja öryggistarfsmanna sinna eins og kostur er og að þeir séu ekki settir í meiri hættu ennauðsyn krefur. Þannig skuli atvinnurekandi tryggja að gætt sé fyllsta öryggis,góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980,ásamt því að gera starfsmönnum sínum ljósa þá slysa- og sjúkdómshættu sem kunniað vera bundin við starf þeirra, sbr. 14. gr. laganna. Samkvæmt 20.–23.gr. laganna beri verkstjóri ábyrgð á því að öruggt skipulag sé ríkjandi ávinnustað og vísar stefnandi til þess að verkstjóri hafi átt að ganga úr skuggaum hættuna af framkvæmd verksins og gera viðhlítandi ráðstafanir til að verjasthenni. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi aðvinnuaðstæðum á vinnustaðnum þar sem honum hafi verið falið að vinna verk sitthafi verið áfátt og hafi það leitt til þess að stefnandi hafi orðið fyrir þvíslysi sem hér um ræðir. Vísar hann í þessu sambandi til 1. mgr. 42. gr. laganr. 46/1980 sem kveður á um að vinnustaður skuli vera þannig úr garði gerður aðþar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Til nánariskýringar sé vísað til 1. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995, um húsnæðivinnustaða, þar sem greint er frá því að húsnæði skuli innrétta þannig að þarsé sem öruggast og heilsusamlegast starfsumhverfi. Vísað er til þess að stefnanda hafi sérstaklega verið falið afverkstjóranum C að gera við og loka umræddri rennihurð sem bersýnilega hafiverið skemmd og því ekki virkað eins og hún átti að gera. Af henni hafi skapastslysahætta líkt og mál þetta sanni. Stefnandi telur að þar eð hurðin hafi veriðskemmd, slysahætta stafað af henni og engar öryggisráðstafanir verið viðhafðar,sbr. síðari umfjöllun, hafi vinnustaður hans ekki verið öruggur í skilningilaga nr. 46/1980. Í öðru lagi vísar stefnandi til þess að verkstjóristefnda, B ehf., hafi vitað af skemmdunum og að hurðin hafi verið föst í u.þ.b.170 cm hæð frá gólfi. Fallhætta hafi því verið umtalsverð. Mátti hann að matistefnanda gera sér grein fyrir þeirri slysahættu sem í því fólst. Stefnandi og Dhafi gert viðeigandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir þá hættu með því aðsetja planka undir hurðina sem þó dugði ekki til. Yfirmaður stefnanda hafiþannig látið farast fyrir að tryggja að verkið væri unnið á öruggan máta og afsérhæfðu fólki en með slíku hefði mátt koma í veg fyrir slysið. Með því aðaðhafast ekkert hafi hann brotið gegn ákvæði 5. mgr. 39. gr. reglna nr.581/1995. En þar sé kveðið á um að ef hættusvæði er á vinnustöðum þar semstarfsmenn geti hrasað eða hlutir fallið vegna þess hvernig vinnu sé háttaðskuli afgirða þau eins og unnt sé til að koma í veg fyrir aðgang óviðkomandistarfsmanna. Gera skuli viðeigandi ráðstafanir til að vernda þá starfsmenn semhafi aðgang að slíkum hættusvæðum sem skuli vera greinilega merkt. Með ástandflekahurðarinnar í huga hafi vinnuveitandi stefnanda mátt gera sér grein fyrirþví að hætta kynni að skapast þegar unnið væri við hurðina. Þá hafi mátt geraráð fyrir að sleðabrautin, sem flekarnir runnu eftir, væri einnig skemmd. Þráttfyrir það aðhafðist hann ekkert heldur lagði áherslu á að verkinu yrði lokiðsem allra fyrst enda óveður í aðsigi.Í þriðja lagi er á því byggt að verkstjóranum hafiborið að koma á vinnustaðinn og stýra verkinu. Hann hafi látið nægja aðtilkynna stefnanda símleiðis að hurðin sæti föst í braut sinni og að lokaþyrfti fyrir gatið. Frekari leiðbeiningar hafi hann ekki gefið og mat hann þvíaðstæður augljóslega rangt enda hafi verið full þörf á að fara yfir skipulagverksins. Hafi hann þannig í reynd samþykkt að öryggi stefnanda væri tryggt meðþeirri aðferð er hann veldi. Verklagið hafi með öðrum orðum ekki verið rétt ogá því beri atvinnurekandi ábyrgð. Byggir stefnandi á því að unnt hefði verið aðleysa verkið sem um ræðir á mun auðveldari og öruggari hátt en gert hafi verið,t.d. með því að loka tímabundið fyrir opið með hlera. Þessi verkaðferð hafiaftur á móti ekki komið til greina enda hafi verkstjóri lagt áherslu á aðverkinu yrði lokið fyrir dagslok. Af þeirri ástæðu hafi verið ríkara tilefni enella til þess að verkstjórinn gæfi fyrirmæli á vettvangi.Stefnandi telur að með því að samþykkja það verklagsem unnið var eftir hafi verkstjórinn brotið gegn 14. gr. laga nr. 46/1980, semkveður á um að atvinnurekandi skuli gera starfsmönnum sínum ljósa slysahættusem kunni að vera bundin við starf þeirra og 1. mgr. 37. gr. laganna um aðvinnu skuli hagað og hún framkvæmd þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðsaðbúnaðar og hollustuhátta. Verkstjóri sé fulltrúi atvinnurekanda og í hanshöndum að fylgja lögbundnu verklagi, sbr. 21. gr. laganna. Geti hann ekki firrtsig þeirri ábyrgð með því að fela undirmönnum, er hann telur nægilega reynda,framkvæmd verks.Í fjórða lagi vísar stefnandi til þess aðvinnuveitandi hans hafi ekki fylgt ákvæðum reglugerðar nr. 367/2006 um notkuntækja. Í 7. gr. reglugerðarinnar er m.a. kveðið á um að atvinnurekandi skuliupplýsa starfsmenn sína um notkunarskilyrði tækja, óvenjulegar aðstæður sem erufyrirsjáanlegar og þá reynslu sem fengist hefur við notkun hlutaðeigandi tækja.Stefnandi hafi engar leiðbeiningar fengið um hvernig öruggast væri að vinnaverkið við iðnaðarhurðina sem um ræðir eða hvernig haga skyldi vinnu við hana.Liggi ekkert fyrir um að leitað hafi verið eftir upplýsingum til umboðsaðilahurðarinnar um það. Í 2. mgr. 8. gr. sömu reglugerðar er kveðið á um að atvinnurekandiskuli tryggja að starfsmenn, sem hafa verið faldar viðgerðir, breytingar,viðhald eða umhirða tækja, fái nægjanlega starfsþjálfun. Stefnandi hafi ekkifengið slíka þjálfun. Í gr. 2.5 í viðauka reglugerðarinnar segir að ef hættastafar af notkun tækis vegna þess að hlutir geta fallið skuli hafa á þvíviðeigandi öryggisbúnað í samræmi við það hvers eðlis hættan er. Ekki hafiverið gætt að þessu hjá stefnda, B ehf. Þá hafi heldur ekki verið gætt að3.2.3. gr. viðaukans en þar kemur fram að varanlegur tækjabúnaður skuli veraþannig upp settur að byrðin skapi ekki slysahættu og renni ekki af stað eðafalli niður. Í fimmta lagi vísar stefnandi til 1. mgr. 12.gr. A-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundnamannvirkjagerð, sem stefnandi telur að rétt sé að hafa til hliðsjónar viðúrlausn málsins. Af ákvæðinu má leiða meginreglur um það hvernig hurðir eigi aðvera úr garði gerðar en í því segir að á rennihurðum skuli vera öryggisbúnaðursem komi í veg fyrir að þær losni af spori og falli niður. Enginn slíkurbúnaður hafi verið á rennihurðinni sem hér um ræðir. Hefði hann verið tilstaðar er líklegt að flekar hurðarinnar hefðu ekki fallið niður umrætt sinn.Að síðustu vísar stefnandi til þess að enginverklýsing hafi verið til um verkið. Með gerð slíkrar lýsingar hefði mátt komaí veg fyrir slys stefnanda enda líkur fyrir því að starfið hefði þá verið réttunnið. Líkt og að framan greinir hvílir á atvinnurekendum ströng skylda að gerastarfsmönnum sínum grein fyrir þeirri slysahættu sem kann að fylgja störfumþeirra, sbr. 14. gr. laga nr. 46/1980. Ljóst sé að B ehf. hafi ekki sinntþeirri lögbundnu skyldu sinni og verði að virða félaginu það til gáleysis aðhafa ekki staðið að gerð verklýsingar fyrir umrætt starf.Stefnandi kveður útreikning stefnufjárhæðar taka miðaf ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og fyrirliggjandi matsgerðum málsins,annars vegar matsgerð E læknis og F hrl., dags. 20. október 2008, og matsgerð Glæknis og H hrl., dags. 27. júlí 2014, og er krafan sundurliðuð í stefnu,samtals 12.787.344 kr. Þá rökstyður stefnandi einstaka liði kröfugerðarinnar ístefnunni. III.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndumótmæla því harðlega að aðbúnaði, verklagi eða verkstjórn á vinnustað hafiverið ábótavant. Stefnandi hafði starfað hjá stefnda, B ehf., frá 2003 og hafðiáður starfað hjá Vélsmiðju […] frá 2002 við samsvarandi störf. Stefnandi ermenntaður kjötiðnaðarmaður og rafsuðumaður. Stefnandi hafði margoft áður komiðað sambærilegum verkum og því sem hann var að vinna er slysið átti sér stað.Hann hafi verið reyndur, vel menntaður og sjálfstæður í störfum. Stefnandi hafiþannig haft allar forsendur til að taka ákvörðun um hvernig verkið var unnið.Verkstjóri stefnanda hafi hringt í stefnanda og óskað eftir því að hann tækiverkið að sér en sjálfur hafði hann ekki metið aðstæður á vettvangi. Eftir aðstefnandi hafði sjálfur kynnt sér aðstæður hafi hann ekki séð ástæðu til aðhafa aftur samband við verkstjóra og ræða um verklag. Stefnandi og D tóku þvíekki við fyrirmælum frá verkstjóra um það hvernig vinna skyldi verkið né höfðuþeir samband við verkstjóra til að óska eftir leiðsögn eða fyrirmælum.Stefndumótmæla því að vinnuaðstæðum á verkstað hafi verið ábótavant eða áfátt endaekkert sem styður þá fullyrðingu stefnanda. Taka stefndu fram að slysið hafiátt sér stað í verksmiðjuhúsnæði sem hafi ekki verið í eigu stefndu og séuaðstæður í húsnæðinu því ekki á ábyrgð stefnda, B ehf. […] hafi veriðlangstærsti viðskiptavinurinn sem stefndi veitti þjónustu og starfsmenn stefndam.a. séð um viðhald á öllum iðnaðarhurðum félagsins sem séu um 50 talsins.Flestar hurðanna séu stærri en sú sem hér um ræði. Stefnandi hafði því ístörfum sínum fyrir stefnda margsinnis unnið að viðgerð slíkra hurða.Stefnandabar áður en hafist var handa við að reyna að loka hurðinni til að tryggja aðfallhætta væri ekki fyrir hendi. Það hefði verið hægt að gera með ýmsum hættisvo sem með því að setja verkpall undir hurðina, vinnulyftu, talíu eða bindahurðina uppi með öðrum hætti. Stefnandi hafi ekki gert slíkarvarúðarráðstafanir. Þá hafi stefnandi átt að gera sér grein fyrir fallhættunnien hafi verið þannig staðsettur að hann varð undir hurðinni.Stefndumótmæla þeim málatilbúnaði stefnanda að það eitt að hurðin sem stefnanda varfalið að loka hafi verið skemmd jafngildi því ekki að vinnuaðstaða hafi veriðófullnægjandi. Vinna stefnanda hafi m.a. falist í nákvæmlega slíkriviðhaldsvinnu. Verkið sem stefnanda var falið þennan tiltekna dag hafi hvorkiverið umfangsmeira né áhættusamara en önnur hefðbundin verk. Stefndumótmæla því að þeir hafi gerst sekir um brot gegn þeim skráðu hátternisreglumsem vísað er til í stefnu. Þvert á móti hafi stefndi, B ehf., gert allt sem íhans valdi stóð til að gæta að öryggi starfsmanna félagsins og fylgja skráðumhátternisreglum. Þeirri málsástæðu stefnanda að stefndi, B ehf., hafi vanræktskyldur sínar samkvæmt lögum nr. 46/1980 og reglum á grundvelli þeirra og brotiðgegn reglugerð nr. 367/2006, um notkun tækja, er eindregið mótmælt. Sérstaklegaer mótmælt tilvísun til viðauka við reglur nr. 547/1996, um heilsuvernd ábyggingarsvæðum. Slys stefnanda átti sér ekki stað við eða á byggingarstað eðaá öðru ófullgerðu mannvirki og eigi reglur þessar því ekki við. Þásé því mótmælt að verkstjóra hafi borið að koma á staðinn og stýra verkinu. Umsé að ræða stóran vinnustað með 60-70 starfsmönnum í vinnu og þar af hafi veriðum 20-30 starfsmenn í sambærilegum störfum og stefnandi. Verkstjóri geti ekkihaft auga með og handstýrt hverju verki. Verkstjóri hafi falið stefnanda og Dað vinna verkið enda hafi þeir verið hæfir til þess. Sú skylda hafi hins vegarhvílt á stefnanda að leita eftir leiðsögn eða verkstjórn teldi hann þörf á.Stefnandi og D hafi hins vegar tekið sjálfstæðar ákvarðanir um framvinduverksins enda reyndir starfsmenn og menntaðir. Þásé þeirri túlkun mótmælt að verkstjóri stefnda, B, hafi með einhverjum hættisamþykkt rangt verklag. Verkstjóri hafi einfaldlega falið starfsmönnum að vinnatiltekið venjubundið verk og verið í góðri trú um að það verkefni yrði leystmeð sem ákjósanlegustum hætti og að starfsmennirnir myndu leita eftir frekarihjálp eða leiðsögn ef þörf krefði. Lögum samkvæmt hvílir ekki hlutlæg ábyrgð ávinnuveitendum vegna vinnuslysa. Sýna þurfi fram á sök af hálfu stefndu.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að slysið hafi borið að með þeim hætti aðstefndu beri á því skaðabótaábyrgð. Stefndu telja þvert á móti að orsök slyssinshafi verið aðgæsluleysi af hálfu stefnanda sjálfs með því að standa beint undirhurðinni og hins vegar óhappatilviljun. Að mati stefndu beri að sýkna þá aföllum kröfum stefnanda í máli þessu. Verðiekki fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu er varakrafa stefndu á því byggð aðstefnanda hafi, í ljósi stöðu sinnar, reynslu og þekkingar, mátt vera ljós súhætta sem stafaði af því að bera sig að með þeim hætti sem hann gerði. Meðhliðsjón af fagþekkingu stefnanda og starfsreynslu mátti honum vera ljóst að hættavar á að hurðin myndi falla og því væri réttara að gera varúðarráðstafanir tilað halda hurðinni uppi og að halda sig í öruggri fjarlægð frá hurðinni en ekkibeint undir henni. Beri því að lækka bætur til hans sem nemi eigin sök hans.Varðandiútreikning bóta þá mótmæla stefndu bótum vegna tímabundins atvinnutjóns semósönnuðu og gera athugasemdir varðandi útreikning á varanlegri örorku varðanditekjur stefnanda árið 2003 og útreikningi á varanlegum miska. Þá mótmælastefndu dráttarvaxtakröfu eins og nánar er rakið í greinargerð.IV.Niðurstaða Stefnandi starfaði hjá stefnda, Behf., þegar hann varð fyrir slysi 9. desember 2006. Krefst hann skaðabóta úrhendi stefndu samkvæmt niðurstöðum matsgerðar er liggur fyrir í málinu vegnaþess líkamstjóns sem rakið er til slyssins. Ekki er ágreiningur með aðilumum tildrög slyssins og er frásögn stefnanda lögð til grundvallar hvað þaðvarðar. Fyrir liggur að stefnandi hélt áfram að vinna eftir slysið og að þaðvar ekki tilkynnt Vinnueftirlitinu þá þegar. Kröfur sínar byggir stefnandiannars vegar á reglunni um vinnuveitendaábyrgð hvað varðar gáleysi verkstjóransC og hins vegar á sakarreglunni hvað varðar sjálfstæða ábyrgð stefnda. Í þvísambandi vísar stefnandi m.a. til ákvæða laga nr. 46/1980, um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og til reglna og reglugerða sem settareru með stoð í þeim lögum. Atvikumer áður lýst en fyrir liggur að verkstjóri stefnanda, C, óskaði eftir þvísímleiðis að hann og samstarfsmaður hans, D, færu til þess að sinna hinuumdeilda verki, sem fólst í því að loka iðnaðarhurð í verksmiðjuhúsi á […]. Stefnandi, C og D gáfu skýrslufyrir dóminum og er ágreiningslaust að áhersla var á það lögð af hálfu C aðloka þyrfti hurðinni eða opinu fyrir kvöldið en þá átti veðrið að versna tilmuna. Hafi C aðeins verið kunnugt um að ekið hefði verið á hurðina og hún sætiföst. Lagði hann til að hurðaropinu yrði lokað með hlera eða hurðin dreginniður. C hafi ekki komið á staðinn til þess að gefa fyrirmæli um hentugtverklag. Af ofangreindum framburðumverður ekki annað ráðið en að meginmarkmið verksins hafi verið að lokahurðaropinu í þeim tilgangi að verja það sem innanhúss var gegn veðri ogvindum. Var stefnanda og D falið að finna úrræði til þess upp á eigin spýtur oghöfðu þeir samráð um það hvernig vinna skyldi verkið. Stefnandiog D voru báðir vanir iðnaðarmenn en á meðal þeirrar viðhaldsvinnu semstefnandi sinnti var vinna við iðnaðarhurðir, m.a. viðgerðir á þeim. Barstefnandi að af þeim sökum hafi hann þekkt virkni hurðanna. Hann hafi hinsvegar aldrei staðið frammi fyrir nákvæmlega sama verki og þennan dag. Hafi hanntalið þörf á að vinna verkið innan frá og lagði á það áherslu að ekki hefðiverið unnt að koma lyftara inn í húsið. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa kannaðaðrar leiðir sérstaklega, tækjakost eða efnivið til þess að vinna verkið áannan hátt. Gekk hann út frá því að aðrar leiðir væru tímafrekari.Aðmati dómsins var hið umdeilda verk ekki þess eðlis að fyrir fram mætti gera ráðfyrir að það væri flókið eða hættulegt, jafnvel þó að ákveðin fallhætta kunniað vera til staðar þegar iðnaðarhurðir sitja fastar af óþekktum ástæðum eins oghér var. Tjón stefnanda verður hins vegar ekki rakið til hættueiginleikahurðarinnar. Ljóst var að stefnandi og D mátu aðstæður þannig að þeir gætuleyst úr verkinu og hófust þegar handa. Þó að áhersla hafi verið lögð á aðljúka verkinu fyrir kvöldið var enn nægur tími til stefnu en það hófst fyrirhádegi umræddan dag. Verður því ekki fallist á það með stefnanda að tímaskorturhafi verið þess valdandi að aðrar leiðir kæmu ekki til skoðunar. Fyrir liggursamkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands að veður var skaplegt þennan morgunn. Þátelur dómurinn það ekki vera óeðlilega kröfu eða íþyngjandi að leita ráðgjafarverkstjóra eða kalla hann á staðinn teldu þeir verkið við skoðun annars eðliseða flóknara en gert var ráð fyrir. Ekki verður séð að nokkuð hafi gefið ástæðutil að ætla að svo væri. Þó hurðin hafi verið löskuð þá liggur fyrir að hún varenn í brautinni og eftirfarandi aðgerðir stefnanda og félaga hans miðuðu að þvíað koma henni niður á kubbana sem þeir höfðu stillt upp. Hins vegar er óljósthvernig þeir hugðust loka hurðaropinu eftir að hurðin var þangað komin. Framkom í skýrslu D fyrir dómi að eftir slysið stilltu þeir vinnuvél upp íhurðaropinu áður en þeir gengu til annarra starfa. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakiðverður ekki á það fallist með stefnanda að verkstjórinn C hafi með athafnaleysisínu sýnt af sér saknæma háttsemi eða að hann hafi að öðru leyti brotið gegnstarfsskyldum sínum. Eins og hér stóð á mátti hann treysta verkviti stefnandaog að hann myndi kalla eftir aðstoð eða ráðgjöf ef hann mæti aðstæður slíkar aðmeð þyrfti. Þá þykja þær almennu hátternisreglur laga nr. 46/1980, semstefnandi vísar til í þessu sambandi, ekki eiga við eins og hér háttaði til. Verðurskaðabótaskylda stefndu því ekki reist á reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Kemur þá til skoðunar hvortstefndi, B ehf., beri sjálfstæða ábyrgð á grundvelli sakarreglunnar. Dómurinnhefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið til að dreifasaknæmri háttsemi verstjóra stefnda og kemur því einkum til skoðunar hvortstefndi hafi brotið skráðar hátternisreglur sem vinnuveitanda er skylt að faraeftir og ef svo er hvort orsakatengsl séu á milli þess og tjóns stefnanda.Vísar stefnandi í þessu sambandi til þess að vinnuaðstæðum stefnanda hafi veriðáfátt og vísar til hátternisreglna 1. mgr. 42. gr. laga nr. 46/1980 og 1. og 5.mgr. 39. gr. laga nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða. Dómurinn telur aðtilvitnað ákvæði fyrrgreindra laga hafi ekki verið brotið en ákvæðið fjallar umhvernig vinnustaður skuli úr garði gerður svo gætt sé fyllsta öryggis, góðsaðbúnaðar og hollustuhátta. Ákvæði síðargreindu laganna eiga hins vegar ekkivið í þessu sambandi en ákvæðið fjallar um hættusvæði sem þarf að afgirða tilverndar óviðkomandi starfsmönnum. Þá ber að líta til þess að stefndi, B ehf.,hafði engan umráðarétt yfir því iðnaðarhúsnæði sem hér um ræðir og verður aðmeta skyldur þeirra sem vinnuveitanda í því því ljósi. Þá fellst dómurinn ekki á aðstefndi, B ehf., hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að fylgja ekkiákvæðum reglugerðar nr. 367/2006, um notkun tækja, svo og 1. mgr. 12. gr.A-hluta IV. viðauka reglna nr. 547/1996. Stefnandi stóð ekki frammi fyrir þvíað framkvæma viðgerð á hurðinni. Óumdeilt er að efstu flekar hurðarinnar félluniður á stefnanda, þar sem hann var staðsettur, eftir að hurðin féll niðura.m.k. 10 cm á kubbana sem stefnandi og D höfðu stillt undir hana. Barstefnandi að hann hefði horft á F þegar hann losaði um hjólin í brautinni meðkúbeininu í því skyni að koma hurðinni af stað. Verður ekki séð að það semgerðist komi notkun tækjabúnaðar hurðarinnar nokkuð við. Þá verður ekki séð aðverklýsing um það verk sem stefnandi stóð frammi fyrir hefði haft nokkraþýðingu í þessu sambandi. Með vísan til þess sem hér hefurverið rakið er það niðurstaða dómsins að saknæmri háttsemi stefndu sé ekkifyrir að fara sem leiða eigi til skaðabótaskyldu þeirra gagnvart stefnanda.Verða stefndu því sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Með hliðsjón af niðurstöðumálsins, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber stefnanda aðgreiða stefndu 700.000 kr. í málskostnað. Stefnandi nýtur gjafsóknar ímálinu. Allur gjafsóknarkostnaður hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, semþykir hæfileg 950.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð: Stefndu, B ehf. ogSjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda. Stefnandi greiði stefndusameiginlega 700.000 kr. í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaðurstefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, 950.000 kr., greiðist úrríkissjóði.
|
Mál nr. 688/2008
|
Kærumál Farbann Sératkvæði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. b. lið 1. mgr. 103. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar
|
Mál nr. 70/2001
|
Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti
|
G var ákærður fyrir að hafa ekið án ökuréttinda og undir áhrifum áfengis. Var G handtekinn eftir að kona, sem var farþegi í bifreiðinni, féll út úr henni. G kannaðist ekki við að hafa ekið bifreiðinni og kvaðst aðeins hafa fundið lítillega til áfengisáhrifa. Með framburði vitna og niðurstöðum áfengismælingar var talið sannað að G hefði ekið bifreiðinni og að hann hefði þá verið undir áhrifum áfengis. Með hliðsjón af því að G hafði ítrekað gerst sekur um ölvun við akstur var honum gert að sæta 45 daga fangelsi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. febrúar 2001 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að staðfest verði niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða og sviptingu ökuréttar en að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsingin verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Gísli Hjálmar Hauksson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. janúar 2001. I. Mál, þetta sem þingfest var hinn 19. júní sl., en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi hinn 19. desember sl., er höfðað með svofelldri ákæru Lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 31. maí sl., á hendur Gísla Hjálmari Haukssyni, kt. 291159-6219, Rauðarárstíg 42, Reykjavík, með dvalarstað að Bæjartúni 4, Kópavogi, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, síðdegis miðvikudaginn 3. maí 2000, ekið bifreiðinni VM 361 undir áhrifum áfengis og sviptur ökurétti, vestur Suðurlandsveg frá Selfossi áleiðis til Reykjavíkur, en lögregla hafði afskipti af ákærða skömmu eftir að akstri lauk skammt fyrir neðan Kamba í sveitarfélaginu Ölfusi. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar frá 30. apríl 2002 samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 44, 1993, lög nr. 57, 1997 og lög nr. 23, 1998.”. Við flutning málsins krafðist sækjandi þess að ákærði verði jafnframt dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Til vara er þess krafist að ákærði verði einungis dæmdur til vægustu refsingar sem lög frekast heimila. Þá krefst verjandi málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. II. Málavextir eru þeir að laust fyrir klukkan fimm síðdegis miðvikudaginn 3. maí sl. var lögreglunni á Selfossi tilkynnt um að kona hefði fallið út úr bifreið meðan henni var ekið vestur Suðurlandsveg, neðan við Kamba. Konan, Elsa María Sverrisdóttir, var flutt á sjúkrahús, en auk hennar höfðu verið í bifreiðinni ákærði og Birgir Árni Birgisson, systursonur ákærða. Í bifreiðinni var mikið magn áfengisíláta, tómra eða hálffullra, en sá sem tilkynnti um atburðinn, Ólafur Gísli Sigurjónsson, hafði ekið bifreið sinni á eftir fyrrgreindri bifreið. Hafði hann hlúð nokkuð að Elsu Maríu áður en sjúkraflutningamenn komu á vettvang. Var Elsa María undir áhrifum áfengis og vímuefna. Ákærði og Birgir Árni voru báðir undir áhrifum áfengis og handtók lögregla þá og færði á lögreglustöð þar sem báðir gáfu bæði blóð- og þvagsýni, en áður höfðu þeir blásið í öndunarmæli. Niðurstaða rannsókna á blóðsýni ákærða sýndi 2,15 pro mill alkóhóls í blóði, en 3,01 pro mill alkóhóls í þvagi, en samsvarandi niðurstaða hjá Birgi Árna var 2,58 pro mill alkóhóls í blóði, en „yfir 3,1” pro mill alkóhóls í þvagi. Ákærði gisti fangageymslur lögreglunnar og gaf skýrslu um hádegisbil daginn eftir. Bifreiðin, sem ákærða er gefið að sök að hafa ekið, er fjögurra dyra Toyota bifreið. Ákærði hefur neitað sakargiftum fyrir dómi. Aðspurður um það hver ók bifreiðinni greint sinn, þá svaraði ákærði: „Ég man það ekki og veit ekki betur en að Birgir hafi gert það. Stelpan átti að hafa keyrt í upphafi en þetta er bara allt í bara einni þoku og vitleysu.”. Ákærði kvaðst hafa verið við drykkju daginn og nóttina fyrir atvik og hafa haldið drykkju áfram þegar þá um morguninn. Hafi hann því verið útúrdrukkinn er ökuferðin átti sér stað. Þó kvaðst ákærði muna eftir því að fyrr um daginn hefðu þeir Birgir farið á bifreiðinni til Selfoss þar sem þeir hafi keypt áfengi. Ákærði kvaðst ekki vita ástæðu þess að Elsa María féll út úr bifreiðinni, en eftir að hún hafði gert það hefði menn drifið að og hlúð að stúlkunni, eins og hann hefði reyndar einnig gert. Ákærði nefndi að hann myndi raunar ekkert eftir þessari ökuferð fyrr en Elsa María féll í götuna, en hann hafi vaknað við það. Ákærði kvaðst hafa drukkið nokkra sopa af áfengi á vettvangi áður en lögregla handtók hann. Ákærði kvaðst „halda” að Elsa María hafi setið í framsæti bifreiðarinnar farþegamegin, en hann sjálfur í aftursæti bifreiðarinnar. Nánar aðspurður sagði ákærði sig „minna” að svo hefði verið. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa talað við lögreglu á vettvangi. Við yfirheyrslu hjá lögreglu daginn eftir atvik viðurkenndi ákærði að hafa ekið bifreiðinni og lýsti nákvæmlega atvikum og ferðum sínum. Kvað hann Elsu Maríu hafa setið í farþegasæti við hlið sér en Birgi Árna í aftursæti. Ákærði kvaðst hafa ekið með hraðanum 40-50 km/klst. er Elsa María hafi fyrirvaralaust kastað sér út úr bifreiðinni. Sagðist hann í raun hafa hætt áfengisneyslu örskömmu áður en atvik gerðist. Fyrir dómi kvaðst ákærði hins vegar hafa játað hjá lögreglu þar sem hann hefði heyrt að Birgir Árni hefði neitað sök og sér hefði verið í mun að losna frá lögreglu. Kvaðst hann telja að hann hefði verið í haldi lögreglu í 23 klukkustundir og sagði: „Og ég bara ákvað, mér var sagt að Birgir harðneitaði að hafa keyrt bílinn og ég ákvað bara að taka þetta svona saman bara til að losna þarna út úr þessum skemmtistað.”. Sagði ákærði að lögregla hefði neitað að taka af sér skýrslu þá um kvöldið eftir atvik og var á ákærða að skilja sem hann hefði ekki fengið nóg að borða á lögreglustöðinni. Í frumskýrslu lögreglu er einnig bókað að ákærði hefði þegar á vettvangi viðurkennt fyrir lögreglu að hafa ekið bifreiðinni, en fyrir dómi kannaðist ákærði ekki við það. Undir lok skýrslugjafar fyrir dómi var ákærði á ný spurður um það hvort hann gæti sagt um það hvort hann eða hver hafi ekið bifreiðinni og var svar ákærða þá þetta: „Nei. Ég verð bara að segja því miður þá var bara áfengisneysla mín þess eðlis að ég drakk mig bara yfirleitt ofurölvi.”. Vitnið Ólafur Gísli Sigurjónsson kvaðst hafa ekið bifreið sinni á um það bil 50 km/ klst. á eftir bifreið er hann hafi séð dyr opnast á bifreið þeirri er ekið var á undan bifreið vitnisins og einhvern halla höfðinu út. Vitnið kvaðst hafa litið undan og síðan séð eitthvað rúlla upp við hlið bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst hafa stöðvað bifreið sína og bifreiðin sem á undan var hafi einnig stöðvast. Vitnið kvaðst þá hafa séð stúlku liggjandi í vegöxlinni. Vitnið kvaðst hafa séð tvo menn stíga út úr bifreiðinni sem stúlkan féll úr. Vitnið kvaðst ekki þekkja mennina, en annar þeirra hafi verið með snöggt hár og töluvert eldri en hinn, eða á líku reki og vitnið sem fæddur er 1959. Vitnið tók fram fyrir dómi að atvik væru sér ekki í fersku minni, en eldri maðurinn hefði stigið úr ökumannssæti bifreiðarinnar, en hinn yngri „bílstjóramegin að aftan.”. Ekki hafi verið aðrir í bifreiðinni. Vitnið kvaðst ekki hafa séð mennina neyta áfengis á vettvangi, en hegðan þeirra hafi verið hin undarlegasta og hafi þeir ekki aðstoðað sig við að hlúa að stúlkunni. Þá hafi stúlkan haft orð á því við eldri manninn að hann skyldi yfirgefa vettvang svo hann ekki lenti í vandræðum. Hjá lögreglu var bókað eftir vitninu að hann hafi ekki séð hvar ungi maðurinn steig út úr bifreiðinni, en halda að það hafi verið „hægra megin”, þ. e. ekki bílstjóramegin. Þá var bókað eftir vitninu að hann hafi ekki séð „hvort” mennirnir hafi neytt áfengis á vettvangi og einnig að stúlkan hafi sífellt verið að hvetja „þá” til að yfirgefa vettvang. Þegar undir vitnið var borið þetta misræmi við skýrslugjöf, þá ítrekaði hann að nokkuð væri liðið frá atvikum. Þegar vitnið var spurður að því hvort það treysti sér til að „fullyrða 100%” um að ákærði hafi ekið, þá sagði vitnið: „Ég náttúrulega get ekki fullyrt um það en einhvern veginn finnst mér þetta eins og í minningunni, eins og hann sé þarna tengdur akstrinum þessi eldri maður, eins og hann hafi keyrt.”. Vitnið Elsa María Sverrisdóttir kvaðst hafa verið umræddan dag verulega mikið undir áhrifum áfengis og lyfja og auk þess ósofin. Vitnið kvaðst ekki vera viss um það hvort ákærði og Birgir Árni hafi verið undir áhrifum áfengis. Vitnið kvaðst ekkert muna hver ók bifreiðinni er hún féll út úr henni, en minna þó að Birgir Árni hafi áður komið akandi heim til sín og sótt sig. Ekki kvaðst vitnið hafa hugmynd um hvenær dags það var, né hvort ákærði hafi einnig verið í bifreiðinni eða hvert og hversu lengi ökuferðin stóð áður en hún féll út úr bifreiðinni. Vitnið kvaðst raunar hafa liðið út af vegna vímu um það leyti er hún fór í bifreiðina og ekki ranka við sér fyrr en hún féll út úr bifreiðinni. Ekki kvaðst vitnið muna eftir því að hafa sagt ákærða eða Birgi Árna að forða sér af vettvangi. Vitnið gaf ekki skýrslu hjá lögreglu. Er Birgir Árni Birgisson var spurður hvort hann gæti sagt frá hvað gerðist, þá var svar hans þetta: „Hvað gerðist, nei ég get það nú ekki. Ég veit bara að ég keyrði þennan bíl ekki.”. Vitnið kvaðst hafa setið í aftursæti bifreiðarinnar, en ekki muna hvorum megin. Þá kvaðst vitnið ekki muna hvort ákærði ók bifreiðinni. Er vitnið var spurt hvar Elsa María hafi setið í bifreiðinni var svar hans þetta. „Hún sat í framsætinu.”. Er vitnið var spurt hvorum megin hún hafi setið, þá sagði vitnið: „Það man ég ekki.”.Vitnið sagði að hann, ákærði og Elsa María hefði verið ein í bílnum og öll undir áhrifum áfengis, en ekki kvaðst vitnið vita hvort hann eða ákærði neytti áfengis að loknum akstri. Vitnið staðfesti hins vegar skýrslu sína hjá lögreglu þar sem hann sagði ákærða hafa ekið bifreiðinni. Er vitnið var spurt hvort hann væri alveg viss, þá svaraði vitnið: „Nei, nei, ég er ekkert 100% viss um þetta.” og bætti við um skýrslu lögreglu: „Þetta er bara það sem ég held að hafi, eins og þetta hafi verið.”. Hins vegar ítrekaði vitnið að hann væri þess fullviss að hann hafi ekki ekið bifreiðinni. Þegar vitnið var spurt út í þann framburð Elsu Maríu að vitnið hafi komið akandi og sótt hana, þá kvaðst vitnið ekki vilja svara þeirri spurningu, en ítrekaði þó að hann hefði setið í aftursæti bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst ekki hafa hugmynd um hversu lengi ökuferðin stóð yfir eftir að Elsa María kom í bifreiðina. Við lok skýrslugjafar kom fram hjá ákærða að bifreiðin hafi verið í hans umráðum, eign þess fyrirtækis er hann vann hjá og kvaðst ákærði hafa verið snöggklipptur er atvik gerðust. Lýsti ákærði ökuferðinni þannig að fyrst hefðu þau náð í Elsu Maríu í Hafnarfjörð. Þá hafi þau farið til Selfoss, stöðvað þar og síðan ekið áleiðis til Reykjavíkur. Vitnið Þorsteinn Hoffritz og Rúnar Þór Steingrímsson lögreglumenn önnuðust sjúkraflutninga og kváðu þeir sitt hlutverk fyrst og fremst hafa beinst að því að hlúa að Elsu Maríu. Vitnið Þorsteinn nefndi þó að á vettvangi hafi bifreiðastjóri flutningabifreiðar sem þarna var bent þeim á hver hefði ekið bifreiðinni, en tveir hafi komið til greina og hafi þeir staðið álengdar. Hafi flutningabifreiðastjórinn bent á þann mann sem var eldri af þessum tveimur. Vitnið Rúnar Þór kvaðst hafa spurt bifreiðastjóra flutningabifreiðarinnar um hvort hann vissi hver hefði ekið og hafi hann þá bent á ákærða, en við hlið ákærða hafi einnig verið yngri maður. Vitnið Einar Tryggvason og Jón Hlöðver Hrafnsson lögreglumenn komu saman á vettvang í lögreglubifreið. Vitnið Einar sagði að Þorsteinn Hoffritz og Rúnar Þór Steingrímsson lögreglumenn hefðu á vettvangi sagt sér að þeir hefðu heyrt að ákærði hefði ekið bifreiðinni. Þá hafi bifreiðastjóri flutningabifreiðarinnar sagt sér hið sama, en hann hefði séð hvar ákærði steig út úr bifreiðinni. Þá hafi ákærði einnig viðurkennt þegar á vettvangi að hafa ekið bifreiðinni, en ekki kvaðst vitnið geta sagt til um hvort lögreglumenn hefðu áður gætt réttarfarsákvæða gagnvart honum. Vitnið Jón Hlöðver sagði að ákærði hefði á vettvangi greint sér frá því að hann hefði ekið bifreiðinni. Ekki kvaðst vitnið þó muna hvort þá hafi verið búið að gæta réttarfarsákvæða gagnvart ákærða. Báru þeir báðir að ákærði hefði verið augljóslega ölvaður á vettvangi. III. Fram hefur komið að ákærði var sviptur ökurétti í þrjú ár í mars 1999. Upplýst er að í bifreiðinni VM 361 greint sinn voru einungis ákærði, Birgir Árni Birgisson og Elsa María Sverrisdóttir. Framburður þeirra fyrir dómi var afar óljós. Bera þau öll við ölvunar- eða vímuefnaástandi sínu. Vitnið Elsa María kvaðst þó telja að Birgir Árni hafi verið við stjórnvöl bifreiðarinnar þegar hún var sótt heim til sín í Hafnarfjörð einhvern tímann fyrr um daginn. Hins vegar kvaðst hún ekkert geta skýrt frá ökuferðinni. Ljóst er þó að Elsa María var nokkuð lengi með þeim í för áður en hún féll út úr bifreiðinni, enda var ekið á Selfossi. Þá kvaðst Elsa María ekkert geta sagt til um hver ók bifreiðinni þegar hún féll út úr henni. Þótt vitnið Birgir Árni hafi fyrir dómi ekki sagst vilja fullyrða hver ók bifreiðinni, þá margítrekaði hann að hann hafi sjálfur setið í farþegasæti aftur í bifreiðinni og sagði Elsu Maríu hafa verið í farþegasæti við hlið ökumanns. Hjá lögreglu var raunar bókað eftir honum að ákærði hefði ekið og staðfesti hann skýrsluna fyrir dómi, þó hann segðist „ekkert 100%” viss um hver hafi ekið. Vitnið Ólafur Gísli Sigurjónsson, flutningabílstjóri, ók á eftir bifreið þremenninganna. Bar hann að Elsa María hafi fallið út í vegöxl, en ekki á miðja götu. Fyrir dómi hafði vitnið alla fyrirvara á framburði sínum og kvaðst hann ekki geta fullyrt með óyggjandi hætti að ákærði hefði stigið út úr ökumannssæti bifreiðarinnar VM 361, þó hann teldi að svo hefði verið. Við skýrslugjöf hjá lögreglu daginn eftir atvik sagði vitnið ökumann bifreiðarinnar VM 361 hafa verið hinn eldri af þeim tveimur karlmönnum sem í bifreiðinni voru. Þá bera allir fjórir lögreglumennirnir sem komu á vettvang að Ólafur Gísli, eða bifreiðastjóri flutningabifreiðarinnar, hafi þá strax á vettvangi bent þeim á ákærða, eða hinn eldri mann, sem ökumann bifreiðarinnar VM 361. Ákærði er fæddur 1959, en Birgir Árni árið 1980. Framburður ákærða um málsatvik fyrir dómi annars vegar og hins vegar hjá lögreglu daginn eftir atvik er í engu samræmi. Hjá lögreglu játaði ákærði að hafa ekið bifreiðinni. Lýsti hann ferðalagi þeirra þriggja ítarlega og sagði m. a. Birgi Árna hafa verið ofurölvi í aftursæti bifreiðarinnar. Þá er framburður hans um áfengisneyslu sína allur annar en fyrir dómi. Hjá lögreglu kvaðst ákærði einungis hafa fundið lítilsháttar til áfengisáhrifa við aksturinn, en fyrir dómi gekk framburður hans út á það að hann hafi verið svo ölvaður að hann muni lítið eftir atvikum. Hjá lögreglu sagðist ákærði ekki hafa neytt áfengis eftir akstur og fram að handtöku, en fyrir dómi var á honum að skilja að hann hefði líklega drukkið nokkra sopa eftir ökuferðina. Þá er þess að gæta að þrátt fyrir að ákærði hafi neitað sök fyrir dómi var framburður hans fyrir dóminum í raun ekki afdráttarlaus um það hver ók bifreiðinni. Vegna ölvunarástands ákærða gat lögregla ekki tekið af honum formlega skýrslu fyrr en daginn eftir atvik, en skýrslutakan átti sér stað um hádegisbil. Ákærði lét fyrst að því liggja að hann hefði ekkert fengið að borða áður en hann gaf skýrslu, en síðar kom fram hjá honum að hann hefði fengið mat, eins og tíðkanlegt er. Er því ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að draga megi þá ályktun að sú játning sem ákærði gaf við skýrslutöku hjá lögreglu daginn eftir atvik hafi ekki verið réttilega fengin. Af framanröktum framburði vitna og niðurstöðum alkóhólmælingar er ljóst að ákærði var verulega mikið undir áhrifum áfengis er aksturinn átti sér stað. Að öllu þessu virtu er alls ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og réttilega er færð til refsiákvæða. Ákærði hefur unnið sér til refsingar skv. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1978 alls fjórum sinnum gerst sekur um ölvun við akstur. Hinn 30. apríl 1998 gekkst ákærði undir lögreglustjórasekt vegna ölvunaraksturs og var honum gert að greiða 47.000 krónur í sekt og hann sviptur ökurétti í 12 mánuði. Hinn 25. mars 1999 var ákærða með viðurlagaákvörðun fyrir dómi gert að greiða 170.000 krónur í sekt fyrir ölvunarakstur og réttindaleysi við akstur og hann jafnframt sviptur ökurétti í þrjú ár frá 30. apríl 1999. Að virtum sakarferli ákærða er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 45 daga. Samkvæmt 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga er ákærði sviptur ökurétti ævilangt. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála skal ákærði greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Björnssonar, hæstaréttarlögmanns, 90.000 krónur. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Ákærði, Gísli Hjálmar Hauksson, sæti fangelsi 45 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt.
|
Mál nr. 701/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að Ö skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. nóvember 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og „verði án takmarkana“. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 29. október 2013. Af gögnum málsins verður ráðið að rannsókn á ætlaðri refsiverðri háttsemi hans sé langt á veg komin. Þá verður ekki séð af gögnunum að fram hafi komið nýjar upplýsingar sem renni stoðum undir að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir að varnaraðili geti torveldað rannsókn málsins, eins og áskilið er í a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
|
Mál nr. 401/2008
|
Kærumál Nauðungarsala Málshöfðunarfrestur Frávísunarúrskurður staðfestur
|
M leitaði úrlausnar héraðsdóms um ágreining við úthlutun á söluverði tiltekinna fasteigna sem seldar voru nauðungarsölu. Málinu var vísað frá dómi og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti. M leitaði öðru sinni til héraðsdóms til úrlausnar um þetta ágreiningsefni og var mál þetta þingfest 16. maí 2008. Í XIII. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu er ekki heimild til að bera mál öðru sinni undir héraðsdóm eftir að upphaflegu máli um sama sakarefni hefur verið vísað frá dómi eða það fellt niður. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, sem Kristni Brynjólfssyni, fyrirsvarsmanni sóknaraðila, verði jafnframt gert að greiða. Mál þetta á rætur að rekja til þess að sóknaraðili leitaði úrlausnar héraðsdóms um ágreining, sem reis um úthlutun sýslumannsins í Reykjavík á söluverði nánar tiltekinna eignarhluta í fasteigninni að Rafstöðvarvegi 1a í Reykjavík. Eignarhlutar þessir voru seldir nauðungarsölu 18. apríl 2007 og hafnaði sýslumaður 26. september 2007 mótmælum sóknaraðila við frumvarpi til úthlutunar. Mál um þennan ágreining var þingfest fyrir héraðsdómi 2. nóvember 2007, en því var vísað frá dómi með úrskurði 26. febrúar 2008, sem Hæstiréttur staðfesti með dómi 16. apríl sama ár í máli nr. 155/2008. Með bréfi, sem barst héraðsdómi 26. apríl 2008, leitaði sóknaraðili öðru sinni úrlausnar um þetta ágreiningsefni og var mál þetta þingfest af því tilefni 16. maí sama ár. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 verður mál til úrlausnar ágreinings um frumvarp sýslumanns til úthlutunar á söluverði eignar við nauðungarsölu rekið fyrir dómi eftir ákvæðum XIII. kafla laganna. Samkvæmt 5. mgr. 73. gr. þeirra ber þeim, sem leitar slíkrar úrlausnar, að koma máli tafarlaust til héraðsdóms. Líta verður svo á að í síðastnefndu lagaákvæði felist sá áskilnaður að mál sé þá í þeim búningi að fært verði að leysa úr því að efni til. Því var ekki fullnægt um málið, sem sóknaraðili lagði fyrir héraðsdóm og lokið var með áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 155/2008. Í XIII. kafla laga nr. 90/1991 er ekki sérstök heimild til að bera mál öðru sinni undir héraðsdóm eftir að upphaflegu máli um sama sakarefni hefur verið vísað frá dómi eða það fellt niður. Af þessum sökum verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem nánar greinir í dómsorði. Ekki eru næg efni til að taka til greina kröfu varnaraðila um að fyrirsvarsmanni sóknaraðila verði gert að greiða kærumálskostnað samkvæmt 4. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Miðstöðin ehf., eignarhaldsfélag, greiði varnaraðila, VBS Fjárfestingabanka hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur fimmtudaginn 3. júlí 2008. Mál þetta var þingfest 16. maí 2008 og tekið til úrskurðar 12. júní sl. um framkomna frávísunarkröfu varnaraðila. Í kröfu sóknaraðila kemur fram að málið varði ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um úthlutun málskostnaðar til varnaraðila, VBS Fjárfestingabanka, í uppboðsmálum á Rafstöðvarvegi 1a í Reykjavík, fastanr. 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528. Samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumanns eigi varnaraðili að fá greiddar kr. 6.029.318 auk virðisaukaskatts vegna 1. veðréttar og kr. 2.369 auk virðisaukaskatts vegna 2. veðréttar. Í málinu krefst sóknaraðili þess að málskostnaður sem varnaraðila var úthlutað vegna 1. veðréttar verði lækkaður að lágmarki úr kr. 6.029.318.00 í kr. 300.000 og vegna 2. veðréttar að lágmarki úr kr. 2.369.125.00 í kr. 300.000. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að frávísunarkröfu varnaraðila verði hafnað. I Sóknaraðili lýsir málsatvikum þannig að málið sé tilkomið vegna vaxtalausra skammtímaskuldabréfa, útgefnum af VBS fjárfestingabanka, samþykktum til greiðslu af fyrri eiganda fasteigna að Rafstöðvarvegi 1a vegna fjármögnunar endurbóta á þeim. Bréfin hafi samtals verið að fjárhæð kr. 252.000.000 að nafnverði með krossveði í 7 eignarhlutum á 1., 2. og 3. veðrétti. Skipting milli veðrétta sé þannig að á 1. veðrétti hvíli 32 handhafaveðskuldabréf, hvert að fjárhæð kr. 5.000.000, útgefin þann 1. mars 2006, á 2. veðrétti hvíli 10 handhafaskuldabréf hvert að fjárhæð kr. 5.000.000, útgefin þann 5. október 2005 og á 3. veðrétti hvíli 14 handhafaskuldabréf, hvert að fjárhæð kr. 3.000.000, útgefin þann 30 júní 2006. Bréfin séu öll vaxtalaus og með sömu gjalddaga. Kröfulýsingar varnaraðila í söluandvirðið, lagðar fram þann 18.04.2007, sama dag og sala á framangreindum eignarhlutum með fastanúmerin 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 fór fram séu eftirfarandi: Eins og fram komi í kröfulýsingu varnaraðila sé auk málskostnaðar gerð krafa um greiðslu fyrir gagnaöflun, birtingu greiðsluáskorunar, uppboðsbeiðni, kostnað vegna uppboðs, kröfulýsingu, vexti af kostnaði og virðisaukaskatt. Málskostnaðarkrafa upp á kr. 10.203.905 sé því í raun þóknun lögmannsins fyrir að taka að sér málið, rita innheimtubréf, samhljóða greiðsluáskoranir og hafa umsjón með því frá janúar 2007 til og með 18. apríl 2007, en allur annar kostnaður sé innheimtur sérstaklega, sbr. framangreinda sundurliðun kröfulýsinga. Að liðnum samþykkisfresti hafi boði varnaraðila á framhaldsuppboði þann 18. apríl 2007 verið tekið. Söluverð eignarhluta 225-8524 hafi verið 44.800.000, eignarhluta 225-8526 kr. 44.800.000, eignarhluta 225-8527 kr. 44.800.000 og eignarhluta 225-8528 kr. 90.000.000 eða samtals kr. 224.400.000. Samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík eigi að greiðast kr. 191.989.893 vegna bréfa á 1. veðrétti og kr. 29.869.109 upp í kröfu vegna bréfa á 2. veðrétti. Sóknaraðili hafi mótmælt fjárhæð málskostnaðar og gert kröfu um lækkun. Kröfunni hafi verið hafnað þann 26. september 2007. Umboðsmaður sóknaraðila hafi lýst því yfir þá þegar að sú ákvörðun yrði borin undir héraðsdóm. Mál þetta lúti að innheimtuþóknun sem eigi að koma til greiðslu samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík vegna 1. veðréttar, kr. 6.029.318 og vegna 2. veðréttar, kr. 2.369.125 auk virðisaukaskatts eða samtals kr. 8.398.443 auk virðisaukaskatts. Við mat á réttmæti kröfunnar sé þó nauðsynlegt að lýta jafnframt til kröfu um innheimtuþóknun vegna bréfa á 3. veðrétti, sem innheimt sé samhliða, því samtals sé krafa um málskostnað vegna innheimtu bréfanna kr. 10.203.905 auk virðisaukaskatts. II Sóknaraðili byggir á að krafa lögmanns varnaraðila sé bersýnilega ósanngjörn. Samkvæmt gjaldskrá lögmannsstofunnar sem lögð hafi verið fram hjá sýslumanninum í Reykjavík sé tímagjald fyrir lögmannsstörf kr. 12.275 auk virðisaukaskatts. Það samsvari því að lögmaðurinn hafi unnið 831 klukkustund við ritun innheimtubréfa, samhljóða greiðsluáskoranna og umsjón með málinu frá janúar 2007 til 18. apríl 2007. Hér sé um að ræða einfalda innheimtu á veðskuldabréfum sem öll séu vaxtalaus og með sama gjalddaga. Sóknaraðili telji ólíklegt að fleiri en 40 vinnustundum hafi verið varið í innheimtuaðgerðir vegna allra málanna samanlagt á tímabilinu janúar 2007 til og með 18. apríl 2007. Því sé talið að innheimtuþóknunin sé ekki í samræmi við lög og venjur og bersýnilega ósanngjörn. Í þessu sambandi sé vísað til 24. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn og hæfilegt endurgjald þeirra fyrir störf sín. Innheimtuþóknun/málskostnaður sé í þessu tilviki í raun skaðabætur til handa varnaraðila vegna kostnaðar hans við innheimtuaðgerðir og sé því sérstaklega bent á almennar reglur bótaréttar um að skaðabætur skuli einungis nema sannanlegu tjóni. Sóknaraðili telji að enginn munur geti talist á umfangi vinnu við innheimtu bréfanna sem hvíli á 1., 2. eða 3. veðrétti og þar sem um innheimtu óumdeildrar peningakröfu sé að ræða í formi veðskuldabréfa sé ekki þörf neinnar sérfræðiráðgjafar né heldur sé til staðar áhætta sem réttlætt gæti þessa óhóflegu og ósanngjörnu málskostnaðarkröfu. Af þessum sökum sé nauðsynlegt að gera þá kröfu að dómkvaddur verði sérfróður og óvilhallur matsmaður til að meta hvað sé eðlilegt vinnuframlag og þar af leiðandi þóknun lögmanns við innheimtu skuldabréfanna með tilliti til þess sem hér hafi verið rakið. III Varnaraðili byggir frávísunarkröfu sína á því að umræddu uppboði hafi lokið 18. apríl 2007 og því sé frestur samkvæmt 80. gr. nr. 90/1991 um nauðungarsölu til að leita úrlausnar dómsins liðinn. Þá sé málið, sem fyrr, verulega vanreifað. Engu hafi verið bætt við kröfugerðina, hún sé óljós, illa rökstudd og hafi að geyma getgátur. Ekki sé vitnað í greinar gjaldskrár. Af hálfu sóknaraðila er frávísunarkröfunni mótmælt. Krefst sóknaraðili þess að málið verði tekið til efnislegrar úrlausnar og að dómkvaddir verði matsmenn. Byggir sóknaraðili á að það sé í andstöðu við 99. gr. einkamálalaga að varnaraðili skuli ekki hafa skilað greinargerð í málinu. Enginn efnislegur dómur hafi fallið í málinu og því sé ekkert sem komi í veg fyrir að málið sé borið undir dóm að nýju. Engar forsendur séu til frávísunar þess og krafist hafi verið dómkvaðningar matsmanna. IV Í máli þessu leitar sóknaraðili úrlausnar héraðsdómar um ákvörðun sýslumanns um úthlutun málskostnaðar til varnaraðila í uppboðsmálum á Rafstöðvarvegi 1a í Reykjavík, fastanr. 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 sem fram fór 18. apríl 2007. Sóknaraðili mótmælti fjárhæð málskostnaðar samkvæmt úrhlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík og gerði kröfu um lækkun. Kröfunni var hafnað þann 26. september 2007. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 27. febrúar 2008 var máli sóknaraðila gegn varnaraðila þar sem sömu kröfur voru hafðar uppi vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands uppkveðnum 16. apríl 2008 í málinu nr. 155/2008 var frávísunarúrskurður héraðsdóms staðfestur. Samkvæmt 52. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu getur aðili að nauðungarsölu leitað úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðun sýslumanns varðandi mótmæli við frumvarp til úthlutunar samkvæmt ákvæðum XIII. kafla laganna. Samkvæmt fortakslausu ákvæði 80. gr. laga nr. 90/1991, sem hér á við, er tímafrestur til að leita úrlausnar héraðsdómara um þá ákvörðun sýslumanns sem leitað er úrlausnar um í máli þessu fjórar vikur. Sá frestur er löngu liðinn og verður því þegar af þeirri ástæðu ekki hjá því komist að vísa máli þessu frá dómi. Samkvæmt þessum úrslitum verður sóknaraðili úrskurðaður til að greiða varnaraðila 50.000 krónur í málskostnað. Úrskurðinn kveður upp Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Máli þessu er vísað frá dómi Sóknaraðili, Miðstöðin ehf., greiði varnaraðila, VBS fjárfestingabanka hf., 50.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 627/2008
|
Ökuréttarsvipting Sératkvæði
|
Í héraði var Á fundinn sekur um að hafa ekið bifreið tvisvar sinnum óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ólöglegra fíkniefna. Var hann dæmdur til að greiða 140.000 krónur í sekt í ríkissjóð og sviptur ökurétti í níu mánuði. Málinu var skotið til Hæstaréttar vegna ágreinings um tímalengd ökuréttarsviptingar. Í Hæstarétti var ökuréttarsvipting Á þyngd í samræmi við dómvenju við ákvörðun ökuréttarsviptingar, sbr. nú reglugerðar nr. 328/2009. Var Á sviptur ökurétti í 14 mánuði að frádreginni 9 mánaða sviptingu ökuréttar sem hann sætti frá birtingu héraðsdóms.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. september 2008 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði rökstyður frávísunarkröfu sína með því að þar sem fullnustu ökuréttarsviptingar samkvæmt héraðsdómi hafi lokið, verði ekki höfð uppi krafa um frekari ökuréttarsviptingu. Eins og fram kemur í dómi réttarins 26. mars 2009 í máli nr. 563/2008 eru í XXXI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eða XVIII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er áður giltu, engin ákvæði sem takmarka heimild ákæruvalds til að krefjast þyngingar viðurlaga þegar fullnustu þeirra viðurlaga sem ákveðin voru með héraðsdómi lýkur áður en dómur Hæstaréttar gengur. Verður þessari kröfu ákærða því hafnað. Við fyrirtöku málsins í héraði var bókað að gætt væri ákvæða 3. mgr. 32. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála um að ákærði þyrfti ekki að tjá sig um sakarefni. Því næst var ákæran borin undir ákærða og bókað að þar sem fyrir lægi skýlaus játning ákærða væri farið væri með málið eftir ákvæðum 125. gr. þeirra laga. Í héraðsdómi er áréttað að farið hafi verið með málið samkvæmt framangreindu ákvæði á grundvelli skýrrar játningar ákærða sem samræmst hafi gögnum málsins. Málið hafi verið tekið til dóms eftir að gefinn hefði verið kostur á reifun um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákærða að meðferð í héraði hafi ekki verið ábótavant þrátt fyrir ómarkvissar bókanir í þinghaldi og að látið hafi verið hjá líða að bóka um að ákærða væri gefinn kostur á skipun verjanda og að honum hafi verið kynnt gögn málsins. Þykja því ekki efni til að ómerkja af sjálfsdáðum meðferð málsins af þessum sökum. Í máli þessu er ákærði fundinn sekur um að hafa ekið bifreið tvisvar sinnum óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ólöglegra fíkniefna. Í annað sinnið mældist í blóði hans amfetamín 305 ng/ml en í hitt sinnið kókaín 25 ng/ml og krefst ákæruvaldið frekari ökuréttarsviptingar en ákærða var gerð með hinum áfrýjaða dómi, en málinu hefur ekki verið áfrýjað til þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði hefur unnið sér til sviptingar ökuréttar samkvæmt 1. mgr., sbr. 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þegar litið er til dómvenju við ákvörðun ökuréttarsviptingar, sbr. nú reglugerð nr. 328/2009 um breytingu á reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim, sbr. og dóm réttarins 31. janúar 2008 í máli nr. 490/2007 ber að ákveða ákærða ökuréttarsviptingu í 14 mánuði fyrir þau brot sem hann er sakfelldur fyrir samkvæmt 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Eins og áður greinir er niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða ekki til endurskoðunar og verður hún óröskuð, sem og ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað. Með þessari dómsniðurstöðu er lagfærð ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða í samræmi við 102. gr. umferðarlaga eftir að málið hafði verið rekið þar samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991. Því er rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Árna Rúnarssonar, og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði er sviptur ökurétti í 14 mánuði frá uppkvaðningu dóms þessa að telja að frádreginni 9 mánaða sviptingu ökuréttar sem ákærði sætti frá 24. maí 2008. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Röksemdir ákærða fyrir aðalkröfu hans um að málinu verði vísað frá Hæstarétti lúta að því að lög heimili ekki að sviptingu ökuréttar sé skipt á tvö tímabil vegna sama brotsins. Samkvæmt 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fresti áfrýjun ekki verkun héraðsdóms að því er varðar sviptingu ökuréttar, nema héraðsdómari hafi sérstaklega ákveðið með úrskurði að svo skuli vera. Slíkum úrskurði sé ekki til að dreifa í málinu og hafi því níu mánaða svipting héraðsdóms á ökurétti ákærða hafist við birtingu héraðsdóms fyrir honum 24. maí 2008 og lokið 24. febrúar 2009. Hann hafi því verið kominn með ökuréttinn á ný, þegar málið var tekið til dóms í Hæstarétti 27. apríl 2009. Þetta eigi að leiða til frávísunar málsins frá Hæstarétti. Svipting samkvæmt héraðsdómi á ökurétti ákærða stóð yfir við útgáfu áfrýjunarstefnu 29. september 2008. Sá annmarki, sem ákærði telur vera á áfrýjun málsins, var ekki til staðar þá. Að auki tel ég að framangreindar ástæður ákærða fyrir frávísunarkröfu hans varði efni málsins og geti því ekki leitt til þess að því verði vísað frá Hæstarétti. Er ég samkvæmt þessu sammála meirihluta dómenda um að synja þeirri kröfu. Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal við ákvörðun um tímalengd sviptingar ökuréttar vegna brota á 45. gr. a. laganna meðal annars miða við magn ávana- og fíkniefna í blóði eða þvagi ökumanns. Krafa ákæruvaldsins um að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd byggist á því að magn amfetamíns sem mælst hafi í blóði hans eftir brotið 17. febrúar 2008 samkvæmt matsgerð 17. mars 2008 hafi verið yfir þeim mörkum sem við sé miðað í viðmiðunarreglum ríkissaksóknara 25. júlí 2007, þegar metið sé hvort um mikið eða lítið magn teljist vera að ræða, en þar er miðað við 170 ng/ml í blóði þegar um amfetamín ræðir. Svo sem fram kemur í héraðsdómi mældust 305 ng/ml í blóði ákærða samkvæmt nefndri matsgerð. Samkvæmt viðmiðunarreglunum skiptir þessi aðgreining sköpum þegar gerð er krafa um tímalengd sviptingar í málum af þessu tagi. Þannig eigi krafa að vera að lágmarki um sviptingu í 3 mánuði ef um sé að ræða magn undir þessum mörkum en að lágmarki eitt ár sé það yfir þeim. Reglur um þetta er nú að finna í reglugerð nr. 328/2009 um breytingu á reglugerð nr. 930/2006 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið skipti það samkvæmt lögum miklu máli við ákvörðun um tímalengd á sviptingu ökuréttar ákærða, hversu mikið magn var talið hafa verið í blóði hans. Farið var með málið í héraði eftir 125. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilyrði slíkrar meðferðar máls var meðal annars að ákærði játaði skýlaust þá háttsemi sem honum væri gefin að sök. Í II. lið ákæru er ákærða meðal annars gefið að sök að hafa 17. febrúar 2008 ekið bifreið „óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns“, án þess að neitt sé tekið fram um magn efnisins sem mælst hafi í blóði hans. Við fyrirtöku málsins í dómi 23. apríl 2008 var bókað að fyrir liggi skýlaus játning ákærða í málinu. Það verður þó ekki ráðið af bókuninni að honum hafi sérstaklega verið kynnt niðurstaða nefndrar matsgerðar um magn amfetamíns í blóði hans sem þó ræður samkvæmt framansögðu úrslitum við ákvörðun á tímalengd sviptingar ökuréttar. Tel ég ósannað að ákærði hafi játað að hafa verið yfir fyrrgreindum viðmiðunarmörkum við aksturinn, þó að leggja megi til grundvallar játningu hans um að hafa verið „óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns.“ Af þeim ástæðum sem að framan greinir tel ég að ekki sé unnt að taka til greina kröfu ákæruvalds um að ökuréttarsvipting ákærða verði lengd. Beri að fallast á kröfu ákærða um staðfestingu hins áfrýjaða dóms. Ég er sammála meirihlutanum um áfrýjunarkostnað. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 30. apríl 2008. Mál þetta, sem þingfest var 23. apríl sl. og dómtekið sama dag er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 8. apríl 2008 á hendur Árna Rúnarssyni, kt. 200787-2349, Breiðumörk 11, Hveragerði, „fyrir umferðarlagabrot I. með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 27. janúar 2008, ekið bifreiðinni PB-341 norður Breiðumörk í Hveragerði, óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa kókaíns. Telst brot ákærða varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66,2006 sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. II. með því að hafa, skömmu fyrir hádegi sunnudaginn 17 febrúar 2008, ekið bifreiðinni OS-196 norður Flatahraun við Kaplakrika í Hafnarfirði, án lögboðinna skráningamerkja að framan og óhæfur til að stjórna bifreiðinni örugglega vegna áhrifa amfetamíns. Telst brot ákærða varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66,2006 og 63. sbr. 64. gr. nefndra umferðarlga, sbr. 17. gr. reglugerðar um skráningu ökutækja nr. 751/2003 með síðari breytingum, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar, samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44, 1993, lög nr. 57, 1997, lög nr. 23, 1998, lög nr. 132, 2003 og lög nr. 84, 2004 og lög nr. 66,2006.“ Ákærði kom fyrir dóminn og játaði brot sín greiðlega. Er játning hans í samræmi við önnur gögn málsins og verður hann sakfelldur fyrir brot sín en þau eru í ákæru réttilega færð til refsiákvæða. Ákærði hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Farið var með málið samkvæmt ákvæðum 125. gr. laga nr. 19/1991 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og ákærða, sem óskaði ekki eftir skipun verjanda, hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Um málavexti vísast til ákæruskjals. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Árni Rúnarsson, greiði 140.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæti ella fangelsi í tíu daga. Ákærði er sviptur ökurétti í níu mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði sakarkostnað að fjárhæð 181.905 krónur.
|
Mál nr. 249/2003
|
Víxill Auðgunarkrafa Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Víxilréttur samkvæmt víxli sem S hafði undir höndum fyrntist á hendur útgefandanum A og ábekingi. Bú samþykkjanda víxilsins hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta áður en víxilkrafan fyrntist á hendur útgefandanum. S stefndi A til greiðslu skuldarinnar á grundvelli bótareglu 74. gr. víxlillaga nr. 93/1933 og reisti kröfur sínar á því að A hefði auðgast á kostnað S. Lögskiptum sem að baki víxilkröfunni lágu var að engu lýst í stefnu og sáralítið var bætt úr þessu undir rekstri málsins. Þá var málatilbúnaður S varðandi aðild sína að málinu óljós. Sökum vanreifunar varð ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. júní 2003. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 32.696.058 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. apríl 2001 til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 10. október 2002. Er því lýst í stefnu að skuld sú, sem krafið sé um greiðslu á í málinu, sé upphaflega samkvæmt víxli útgefnum 3. október 2000 af stefnda, samþykktum til greiðslu í Sparisjóði Hafnarfjarðar af Aðalbirni Jóakimssyni pr. pr. Útgerðarfélagið Marína ehf. 3. apríl 2001 og ábektum af útgefanda og Aðalbirni Jóakimssyni. Á gjalddaga víxilsins hafi annar víxill verið afhentur, sem ætlaður var til framlengingar og greiðslu á fyrri víxlinum. Sá víxill hafi reynst ógildur og því ónýtur sem greiðsla á hinum fyrri. Víxilréttur samkvæmt eldri víxlinum hafi hins vegar fyrnst á hendur útgefanda og ábekingi og bú samþykkjanda hans, Útgerðarfélagsins Marínu ehf., hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 16. janúar 2002. Víxilhafi eigi því ekki annan kost en að stefna útgefanda víxilsins, stefnda hér fyrir réttinum, til greiðslu skuldarinnar á grundvelli bótareglu 74. gr. víxillaga nr. 93/1933. Reisir hann dómkröfur sínar á því að þar sem bú samþykkjanda víxilsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta áður en víxilrétturinn féll niður á hendur stefnda hafi hann auðgast á kostnað áfrýjanda sem víxilhafa í skilningi 74. gr. víxillaga. Enda þótt krafa áfrýjanda sé samkvæmt framansögðu reist á bótareglu 74. gr. víxillaga var þeim lögskiptum, sem að baki víxlilkröfunni lágu, að engu lýst í stefnu. Hefur sáralítið verið úr því bætt undir rekstri málsins. Er það því að þessu leyti vanreifað af hálfu áfrýjanda. Eins og að framan er rakið lagði áfrýjandi þann málsgrundvöll í stefnu að hann ætti sem víxilhafi kröfu á bótum samkvæmt auðgunarreglu 74. gr. víxillaga. Var þess þar í engu getið að hann hefði haft víxilinn að handveði þegar víxilkrafa á hendur útgefanda fyrntist. Í þinghaldi í héraði 10. febrúar 2003 lagði hann hins vegar fram „lánssamning með handveði“ 2. maí 2000 þar sem Aðalbjörn Jóakimsson, sem var ábekingur á fyrrgreindum víxli, setti áfrýjanda að handveði til tryggingar láni í erlendri mynt „allar eignir“ sínar á tilteknum fjárvörslureikningi. Skyldu „breytingar á eignum“ á fjárvörslureikningnum einnig standa að handveði til tryggingar skuldinni. Yfirlit yfir stöðu fjárvörslureikningsins, sem tilgreint var sem fylgiskjal með samningnum, hefur hins vegar ekki verið lagt fram í málinu. Í sama þinghaldi lagði áfrýjandi fram tilkynningu til Aðalbjörns Jóakimssonar 19. september 2002 þess efnis að hann hafi ákveðið að „leysa til sín“ fyrrgreindan víxil, sem settur hafi verið áfrýjanda að handveði samkvæmt framangreindum samningi. Var á grundvelli þessara gagna við það miðað í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafi ekki verið eigandi víxilsins er hann gjaldféll heldur haft hann að handveði. Verður greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar ekki skilin öðru vísi en svo að hann reisi kröfu sína á þeim grunni. Við munnlegan málflutning fyrir réttinum hélt áfrýjandi því hins vegar fram að Aðalbjörn Jóakimsson hefði framselt víxilinn til sín með eyðuframsali áður en víxilkrafan á hendur stefnda fyrntist og hann hafi því verið eigandi hans í skilningi 74. gr víxillaga. Teldist það ósannað, hélt hann því fram til vara að hann hefði haft víxilinn að handveði á þeim tíma, en að innlausn víxilsins samkvæmt tilkynningunni 19. september 2002 mætti jafna til framsals á auðgunarkröfu á grundvelli víxilsins samkvæmt 74. gr víxillaga. Skortir verulega á að fullnægjandi upplýsingar liggi fyrir um hvort og með hvaða hætti umræddur víxill hafi verið settur að handveði samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi sem og hver staða þess láns er. Samkvæmt framansögðu er málatilbúnaður áfrýjanda einnig að þessu leyti óljós og misvísandi. Þegar af framangreindum ástæðum verður ekki hjá því komist að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 13. mars sl., höfðaði Sparisjóður Hafnarfjarðar hinn 10. október sl. gegn Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni, Lyngholti 5, Ísafirði. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 32.696.058 krónur, með dráttarvöxtum frá 3. apríl 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Hinn 3. október 2000 gaf stefndi út víxil með ofangreindri fjárhæð. Aðalbjörn Jóakimsson samþykkti hann til greiðslu fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. Átti að greiða hann hjá stefnanda 3. apríl 2001, án undangenginnar afsagnar. Stefndi og síðan Aðalbjörn framseldu víxilinn eyðuframsali. Á gjalddaga víxilsins var afhentur annar víxill með sömu fjárhæð, með gjalddaga 3. október 2001. Segir í stefnu að hann hafi verið með sömu víxilskuldurum og ætlaður til framlengingar og greiðslu þeim fyrri og við honum tekið sem slíkum. Nafn stefnda sem útgefanda var vélritað á þennan nýja víxil, en stefndi hafði ekki gefið hann út með því að rita nafn sitt á hann. Stefndi tók til varna í dómsmáli sem höfðað var til heimtu þessa víxils. Segir stefnandi að víxillinn hafi reynst ónýtur og ógildur sem greiðsla á fyrri víxli og hafi sá víxill því í raun verið í fullu gildi. Víxilréttur samkvæmt honum hafi fyrnst gagnvart öðrum en samþykkjanda hinn 3. apríl 2002 og bú samþykkjandans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 16. janúar 2002. Höfðar stefnandi þetta mál á grundvelli bótareglu 74. gr. víxillaga nr. 93/1933. Byggir hann á því að samþykkjandinn hafi verið orðinn gjaldþrota áður en víxilréttur féll niður á hendur stefnda. Stefndi hefði því orðið að bera tjón af því að verða að greiða víxilinn, án þess að geta endurkrafið samþykkjandann, ef víxilrétturinn hefði ekki fallið niður á hendur honum. Hann teljist því hafa auðgast á kostnað stefnanda sem víxilhafa í skilningi 74. gr. víxillaga. Stefndi telur ósannað að stefnandi sé víxilhafi og eigi hann ekki aðild að málinu. Eigi því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts stefnanda. Þá sé ósannað að stefnandi myndi verða fyrir tjóni ef fjárheimtan félli niður. Bendi gögn málsins til þess að framseljandi víxilsins, Aðalbjörn Jóakimsson, beri ábyrgð á því gagnvart stefnanda að hugsanleg víxilfjárhæð greiðist. Hafi víxillinn verið settur til tryggingar fyrir öðrum skuldbindingum Aðalbjörns við stefnanda verði ekki tjón í þessum skilningi fyrr en reynt hafi á allar aðrar tryggingar og sýnt sé fram á ógjaldfærni Aðalbjörns. Eins og stefnandi leggi málið fyrir sé þetta algerlega óupplýst og beri því að sýkna stefnda einnig af þessari ástæðu. Þá færir stefndi fram til stuðnings sýknukröfunni að auðgunarkröfu samkvæmt 74. gr. víxillaga verði eingöngu beint að þeim sem hafi hagnast af því að fjárheimtan féll niður. Stefnandi virðist byggja á því að allir víxilskuldarar hagnist í þessum skilningi, en ekki beri að skýra ákvæðið á þann veg. Sá hagnist sem njóti góðs af því að víxillinn varð til, þ.e. fékk einhver verðmæti í hendur gegn samþykki víxils eða framsali á honum. Þurfi því að skoða lögskiptin að baki útgáfu víxilsins og innbyrðis réttarsamband skuldaranna. Sá sem hagnist í þessum skilningi sé sá sem enga endurkröfu geti gert á hendur öðrum víxilskuldurum ef hann þurfi að greiða víxilkröfu. Þurfi röð nafna á víxlinum ekki að gilda þar óbreytt. Enn er á því byggt af hálfu stefnda að með móttöku framlengingarvíxils hafi fallið niður réttur samkvæmt þeim víxli sem byggt sé á í þessu máli. Hafi víxilkrafan því verið greidd þegar víxilrétturinn fyrndist og því eigi 74. gr. víxillaga ekki við. Þá kveðst stefndi benda á að meint tjón stefnanda hafi orðið vegna vanrækslu starfsmanna hans og verði hann að bera það sjálfur. Einnig er mótmælt tölulegri kröfugerð og vaxtakröfum. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á raunverulegt tjón og umfang þess. Um atvik að baki því að víxillinn var gefinn út liggur ekki annað fyrir í málinu en það að samkvæmt upplýsingum í rafpósti frá 30. júlí 2002, sem virðist stafa frá starfsmanni stefnanda, keypti Aðalbjörn Jóakimsson víxil af Útgerðarfélaginu Marínu ehf. á árinu 1998. Var hann samþykktur af því félagi, gefinn út af stefnda og með Aðalbjörn sem ábyrgðarmann. Fjárvangur sá um að kaupa víxilinn fyrir hönd Aðalbjörns og greiddi andvirðið af fjárvörslureikningi hans. Víxillinn var alltaf framlengdur á þriggja til sex mánaða fresti. Sá starfsfólk Fjárvangs og síðar SPH um að reikna út vexti og fylla út víxileyðublöð. Við hverja framlengingu var ávallt gefinn út nýr víxill, samþykktur af Útg. Marínu ehf., gefinn út af stefnda og með Aðalbjörn sem ábyrgðarmann. Í málinu hefur verið lagður fram lánssamningur með handveði, dagsettur 2. maí 2000, þar sem Aðalbjörn Jóakimsson viðurkennir að skulda stefnanda nánar greindar fjárhæðir, sem skyldi greiða ásamt tilteknum vöxtum 3. nóvember 2000. Til tryggingar fullnustu voru settar að veði allar eignir á tilgreindum fjárvörslureikningi. Með bréfi 19. september 2002 tilkynnti stefnandi Aðalbirni að hann hefði ákveðið að leysa til sín ofangreindan víxil, útgefinn af stefnanda 3. október 2000, sem hefði verið settur að handveði með framangreindum lánssamningi. Yrði víxillinn innheimtur hjá útgefanda hans á grundvelli 74. gr. víxillaga, þar sem samþykkjandi hans væri gjaldþrota frá 16. janúar 2002 og andvirði hans, bæri innheimtan árangur, varið til greiðslu inn á framangreindan lánssamning. Samkvæmt ofansögðu var stefnandi ekki raunverulegur eigandi víxilsins er hann gjaldféll 3. apríl 2001, heldur Aðalbjörn Jóakimsson, en stefnandi hafði hann að handveði samkvæmt nefndum samningi. Samkvæmt 74. gr. víxillaga nr. 93/1933 er eiganda víxils rétt að sækja víxilskuldara um þá fjárhæð sem hann myndi vinna honum úr hendi ef fjárheimtan félli niður, sem um hverja aðra skuld. Eins og málið liggur fyrir verður ekki fallist á að stefndi hafi unnið víxilfjárhæðina úr hendi stefnanda vegna þess að fjárheimtan féll niður, þar sem ljóst er af ofansögðu að hugsanlegt tjón af því lendir á nefndum Aðalbirni. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum málsúrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsuppsaga hefur dregist umfram þann tíma sem kveðið er á um í 115. gr. laga nr. 91/1991. Lögmenn aðila hafa lýst því yfir skriflega að þeir álíti óþarft að flytja málið á ný. Stefndi, Aðalsteinn Ómar Ásgeirsson, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, í þessu máli. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 18/2015
|
Kynferðisbrot Börn Skilorð Skaðabætur Ómerking héraðsdóms Sératkvæði
|
X var sakfelldur fyrir brot gegn 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa í samskiptum við A, er hún var 15 og 16 ára, áreitt hana með kynferðislegu orðbragði. Að virtu orðalagi umræddra skilaboða og því samhengi sem þau voru sett fram í, var talið að ekkert benti til annars en að þau hefðu öll verið af kynferðislegum toga. Hefðu þau verið ítrekuð og til þess fallin að vekja ótta hjá A. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að ásetningur hans hefði verið einbeittur og hann hefði ekki látið af háttseminni þó svo að hann hefði vitað að A liði illa vegna hennar. A hefði tengst X fjölskylduböndum og borið til hans trúnaðartraust. Þá mætti ráða af gögnum málsins að afleiðingar brota X hefðu verið mjög alvarlegar. Var refsing X ákveðin fangelsi í sex mánuði, en fullnustu hennar frestað og skyldi hún falla niður að liðnum tveimur árum héldi hann almennt skilorð. Þá var X gert að greiða A 600.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, X, og einkaréttarkröfu A. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en því að þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, Páleyjar Borgþórsdóttur héraðsdómslögmanns, skal vera 744.000 krónur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 908.506 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er samþykkur niðurstöðu meirihluta dómenda að ekki séu komin fram næg atriði um vanhæfi saksóknara eða réttargæslumanns þannig að fallast beri á kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraði. Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda er sannað að ákærði viðhafði þau samskipti við brotaþola sem um ræðir í ákæru. Samkvæmt 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal sá sem gerist sekur um kynferðislega áreitni sæta fangelsi allt að 2 árum. Í ákvæðinu segir að slík áreitni felist „m.a. í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan, enn fremur í táknrænni hegðun eða orðbragði sem er mjög meiðandi, ítrekað eða til þess fallið að valda ótta.“ Samkvæmt ákvæðinu er nægilegt til sakfellingar að háttsemi hafi hlutrænt séð verið til þess fallin að valda brotaþola, sem var barn að aldri, ótta. Verður háttsemi ákærða því felld undir ákvæðið, en um er að ræða samhverft brot. Samkvæmt þessu og að virtum atvikum máls tel ég refsingu ákærða eiga að vera fangelsi í tvo mánuði, sem binda skal skilorði líkt og gert er í atkvæði meirihlutans. Þá er ég sammála meirihlutanum um fjárhæð miskabóta og sakarkostnað, en samkvæmt 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er þó rétt að fjórðungur sakarkostnaðar vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti falli á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 12. nóvember 2014. Mál þetta, sem tekið var til dóms þann 17. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 8. apríl 2014, á hendur ákærða, X, kt. [...], til heimilis að [...], [...] „fyrir kynferðisbrot og brot gegn barnaverndarlögum með því að hafa á árinu 2012 ítrekað í samskiptum við A, kennitala [...], áreitt hana með kynferðislegu orðbragði sem hér greinir: 1. Um sumarið ítrekað haft á orði við hana, m.a. með smáskilaboðum þann 27. júní, að færi hún úr að ofan fengi hún að aka bifreið hans, en ákærði var [...]. 2. Þann 3. janúar á samskiptasíðunni Facebook skrifað: „Ég skal kyssa þig á kinnina fyrir“, „rasskinnina“ og „Það gildir ekki þegar þú fórst úr að ofan og það leið yfir mig.“ 3. Þann 10. janúar á samskiptasíðunni Facebook skrifað: „Ég nudda þig þá bara í sturtunni“. 4. Þann 16. janúar á samskiptasíðunni Facebook skrifað: „og ég er mjög glaður“, „graður átti þetta að vera“. Einnig skrifað „Þú ert lítil greddupadda“. 5. Þann 5. júní á samskiptasíðunni Facebook skrifað: „Nema þú verðir ber að ofan“. 6. Þann 12. júlí sent henni smáskilaboðin „Ok ég verd ta bara ad sætta mig flass i stadinn“ og „Tu ert bara svo sjodandi heit...“. 7. Þann 16. október á samskiptasíðunni Facebook spurt hvort hún væri í fötum, sagt að hún sé „svo hott“, hvort hún myndi vilja byrja með honum og að hún hefði skyldum að gegna sem kærasta hans. Einnig að hann myndi gera allt fyrir hana ef hún færi úr fötum, skipað henni að fara úr að ofan og neðan og spurt hvort hann mætti sjá rassinn. Telst háttsemi ákærða varða við 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 88/2000 (svo). Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu B, kennitala [...] og C, kennitala [...], f.h. ólögráða dóttur sinnar A, er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. janúar 2012 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafan er kynnt ákærða, en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna réttargæslu úr hendi ákærða samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun“. Ákærði gerir þá kröfu aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi en til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og jafnframt að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til þrautavara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og bætur verði í því tilviki lækkaðar. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málavextir. Með bréfi dagsettu 22. nóvember 2012 sendi fjölskyldu- og fræðslusvið [...] kæru til lögreglu vegna gruns um að ákærði hefði áreitt A, brotaþola í máli þessu, með kynferðislegum hætti, en hún er fædd 30. ágúst 1996. Kemur fram í kærunni að málið hafi fyrst komið til athugun barnaverndarnefndar í janúar 2012 þegar brotaþoli hafi greint frá því að ákærði, sem giftur sé móðursystur hennar, hafi í desember árið 2011 fengið óþægilega tilfinningu varðandi samskipti sín við ákærða. Hafi brotaþoli heimsótt ákærða í 2-3 skipti á vinnustað hans og í eitt skiptið hafi hann boðist til að taka af henni myndir og hafi hún samþykkt það. Undir lok myndatökunnar hafi hann farið að nudda á henni axlir og fætur. Hafi brotaþola fundist það óþægilegt og næsta dag hafi ákærði leyft henni að keyra og beðið hana um að segja ekki frá nuddinu þar sem það gæti misskilist. Þann 19. janúar 2012 hafi ákærði boðið brotaþola í myndatöku á heimili sínu og þegar hún hafi haft fataskipti hafi henni fundist myndbandsupptökuvél vera í gangi. Hún kvaðst eftir myndatökuna hafa tekið minniskortið úr vélinni og skoðað það en þar hafi ekkert verið nema gamalt efni. Hafi ákærði haft samband við hana næsta dag og sagt henni að hún þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því að hann tæki hana upp. Faðir ákærðu hafi skoðað myndavél ákærða og hafi hann talið hana bilaða og ekki mögulegt að nota hana til upptöku. Brotaþoli hafi þó verið sannfærð um að ákærði hefði tekið upp myndband af henni og hafi henni liðið illa yfir því. Þann 7. júlí 2012 hafi brotaþoli skýrt sálfræðingi frá því að ákærði væri að leyfa henni að keyra og hefði í einhver skipti beðið hana um að sýna sér brjóstin í staðinn. Hafi brotaþoli tekið þessu sem gríni en fundist þetta óþægilegt og alltaf neitað beiðninni. Móðir brotaþola hafi sagt ákærða oft láta svona, systir brotaþola hefði einnig upplifað þetta og tækju þær hann ekki alvarlega. Hafi móðir brotaþola ekki viljað gera meira úr málinu. Í viðtali þann 13. júlí sama ár hafi brotaþoli sýnt sálfræðingi SMS skilaboð frá ákærða sem talin voru af kynferðislegum toga. Hafi brotaþoli skýrt frá versnandi líðan og þá hafi farið að bera á áhættuhegðun. Hafi starfsmenn barnaverndaryfirvalda lagt til að málið yrði kært til lögreglu og farið yrði í könnunarviðtal í Barnahúsi en brotaþoli og foreldrar hennar hafi lagst gegn því. Hafi verið gerð áætlun þar sem gert yrði ráð fyrir áframhaldandi viðtölum sálfræðings við brotaþola og myndu foreldrar brotaþola taka ábyrgð á því að hún hefði engin samskipti við ákærða ein síns liðs. Héldi ákærði áfram að áreita brotaþola yrði málið kært til lögreglu. Hafi mátt greina bætta líðan hjá brotaþola undir haust en í október sama ár hafi aftur farið að bera á vanlíðan hjá henni. Hafi einkennin reynst alvarlegri en áður, hún hafi skorið sig í hendur og fætur, sofið illa, matarlyst hafi minnkað og hafi hún grennst talsvert. Þann 7. nóvember sama ár hafi brotaþoli sýnt sálfræðingi Facebook samskipti sín við ákærða og að mati starfsmanna barnaverndar komi fram upplýsingar sem bendi til þess að um grófa kynferðisleg áreitni sé að ræða og jafnvel tilraunir til tælingar. Brotaþoli gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi þann 4. desember 2012 og skýrði svo frá að ákærði hefði í samskiptum við hana á Facebook talað um að hún ætti að fara úr fötunum og þá hafi hann alltaf verið að segja henni að hún væri alltaf að fróa sér. Þá hafi hann spurt hvort hann mætti „joina“ og einnig spurt hvort hún vildi verða kærastan hans. Hún kvaðst eftir þetta hafa lokað á samskiptin við hann en opnað fyrir þau aftur eftir að talað hefði verið við hann tvisvar og hann lofað öllu fögru og hafi hún haldið að hann væri hættur að vera svona dónalegur. Þá hafi ákærði verið að reyna að fá hana á rúntinn og leyfa henni að keyra ef hún sýndi honum brjóstin. Hún kvaðst ekki hafa gert það en samt fengið að keyra. Brotaþoli kvaðst hafa verið pirruð út í ákærða en ekki beint hrædd við hann. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu þann 22. febrúar 2013 og kannaðist við að hafa átt þau samskipti við brotaþola sem mál þetta snýst um. Um hafi verið að ræða ákveðið samskiptamál þeirra á milli sem þróast hafi á rangan hátt. Hafi hann gert sér fulla grein fyrir því að hann hafi verið að biðja brotaþola um að gera hluti sem ekki hafi átt að gera. Hann kvað þessi samskipti ekki hafa verið af kynferðislegum toga og hafi hann verið að grínast. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann kannaðist við að hafa sent brotaþola þau skilaboð er í ákæru greinir, annars vegar með smáskilaboðum og hins vegar á Facebook. Ákærði kvað ekki um kynferðislega áreitni að ræða, um væri að ræða málfar sem þekkist innan fjölskyldu brotaþola, m.a. tali móðir hennar á þessum nótum og sé um grín að ræða. Hann kvað brotaþola ekki hafa látið í ljós að henni liði illa út af þessu enda hafi hún þekkt slíkan húmor. Þá hafi hún að einhverju leyti tekið þátt í samskiptum af þessu tagi, bæði á Facebook og þeirra á milli. Þá ætti hún til að grípa um brjóstin á sér án þess að vera beðin um það. Ákærði kvað nú hugsanlegt að ekki hafi verið um viðeigandi háttsemi af hans hálfu að ræða en á þessum tíma hafi honum ekki fundist neitt athugavert við þessi samskipti. Ákærði kvaðst ekki hafa litið á brotaþola sem kynveru. Ákærði kvað það hafa verið nefnt við sig í janúar 2012 að hann hafi verið að taka af henni myndband er hún hafi verið að skipta um föt. Þarna hafi verið um misskilning að ræða, myndavélin hafi ekki verið í gangi. Ákærði mundi ekki hver nefndi þetta við hann, en hann mundi ekki eftir því að hafa rætt þetta við brotaþola. Hann kvað málið hafa verið klárað á þann hátt að henni hafi verið gerð grein fyrir því að myndavélin hafi ekki verið stillt á upptöku. Hann kvað ekki hafa verið rætt við sig um brotaþola fyrr en í október eða nóvember 2012 og hann kannaðist ekki við að talað hafi verið við hann þá um sumarið um líðan brotaþola. Hann kvað það ekki hafa hvarflað að sér fyrr að um óviðeigandi samskipti af hans hálfu gagnvart brotaþola hafi verið að ræða. Ákærði skýrði skilaboðin sem rakin eru í 5. tölulið ákærunnar þannig að brotaþoli hafi verið á leið í myndatöku til hans og hafi hann átt við að myndatakan yrði í lagi, nema hún yrði ber að ofan. Ákærði ítrekaði að aldrei hafi fylgt hugur máli þegar hann hafi beðið brotaþola um að fara úr að ofan. Brotaþoli skýrði svo frá fyrir dómi að 19. janúar 2012 hafi málið byrjað með myndbandsupptöku ákærða af henni, en það mál hafi verið klárað strax. Samskiptin sem verið hafi fyrr í janúar hafi hún talið að væri fíflagangur í ákærða. Seinna hafi ákærði beðið hana um að flassa þegar þau hafi verið að keyra, hún hafi átt að sýna honum brjóstin gegn því að fá að keyra. Reynt hafi verið að stöðva ákærða en það ekki tekist. Í þriðja skiptið hafi þetta byrjað aftur og farið versnandi. Hafi hann talað um hvað hann væri góður í rúminu og þá hafi hann talað um að hún væri alltaf að fróa sér. Henni hafi fundist ákærði tala við hana á kynferðislegum nótum og kvaðst hún hafa beðið hann um að hætta því. Vitnið mundi ekki hvenær það var. Hún kvað sér hafa liðið mjög illa meðan á þessu stóð og hefði hún verið í sjálfsvígshættu og verið lögð inn á BUGL (barna- og unglingageðdeild). Þá kvaðst hún ekki hafa fengið stuðning frá fjölskyldu sinni. Hún kvað sér hafa liðið illa áður en þetta kom til, faðir hennar hafi ekki staðið sig og einnig hafi kennarar lagt hana í einelti. Hún kvaðst hafa litið á ákærða sem föðurímynd en hann hafi meira verið til staðar en faðir hennar. Hún kvað ákærða oft hafa komið að [...] þar sem hún hafi verið að vinna og hafi henni verið sagt að hann kæmi þangað oftar eftir að hún hafi byrjað þar. Borin voru undir brotaþola þau samskipti sem lýst er í 7. tölulið ákærunnar og kvað hún sér hafa fundist þau ógeðsleg og taldi hún tilgang ákærða með þeim hafa verið að ná sér í rúmið og halda fram hjá frænku hennar í leiðinni. Vitnið D sálfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi greint frá samskiptum sínum við ákærða í lok janúar 2012. Hún hafi verið þess fullviss að ákærði hefði tekið af henni myndband þegar hún hafi verið að skipta um föt. Hafi henni ekki liðið vel með þetta. Henni hafi farið að líða betur undir vorið en í júlí sama ár hafi hún komið aftur og skýrt frá því að hún væri að fara í bíltúra með ákærða og væri hann að biðja hana um að fara úr að ofan gegn því að fá að keyra. Stuttu seinna hafi hún sýnt vitninu SMS skilaboð sem farið hefðu á milli hennar og ákærða. Í september sama ár hafi líðan hennar versnað, hún hafi farið að skera sig og hafi henni þá verið vísað á BUGL. Stuttu eftir þetta hafi hún skýrt frá því að hún væri enn í samskiptum við ákærða og liði henni illa með það. Eftir að Facebook samskiptin við ákærða hafi komið upp hafi hún haft verulegar áhyggjur af brotaþola, hún hafi verið í verulegri sjálfsvígshættu og hafi verið óskað eftir neyðarvistun á BUGL fyrir hana. Hún kvað brotaþola hafa verið í meðferð hjá sér eftir þetta og allt árið 2013. Vitnið kvað engan vafa leika á því að vanlíðan brotaþola mætti rekja til samskiptanna við ákærða. Brotaþoli hafi verið í stöðugu álagi frá fjölskyldu sinni, átt hafi að leiða hana og ákærða saman og hafi hún átt að fyrirgefa honum. Vitnið kvað brotaþola líða betur nú og hafi hún farið í fóstur og fljótlega eftir það hafi líðan hennar batnað. Vitnið kvaðst hafa komið að máli þessu sem skólasálfræðingur, þar sem brotaþoli hafi verið í greiningu hjá henni, en ekki sem starfsmaður barnaverndarnefndar. Vitnið kvaðst hafa fengið þær upplýsingar frá móður brotaþola að hún hefði rætt við ákærða og látið hann vita um líðan brotaþola. Aðspurð af verjanda ákærða kvaðst vitnið vera góð vinkona réttargæslumanns brotaþola. Vitnið E yfirfélagsráðgjafi skýrði svo frá fyrir dómi að mál brotaþola hafi fyrst komið til barnaverndarnefndar vegna hugsanlegrar myndbandsupptöku ákærða af brotaþola í janúar 2012. Því máli hafi lokið fljótlega þar sem talið hafi verið að um misskilning hafi verið að ræða. Um sumarið eftir hafi hafi komið í ljós SMS samskipti ákærða við brotaþola og hafi málið þá verið opnað. Vegna afstöðu brotaþola og móður hennar hafi þá verið fallið frá því að kæra til lögreglu. Í október og nóvember hafi Facebook samskipti ákærða við brotaþola komið í ljós og hafi þá verið ákveðið að kæra málið til lögreglu. Hún kvað móður brotaþola hafa sagt að hún hafi rætt við ákærða um þetta í janúar 2012 og aftur um sumarið en hún hafi tekið fram að hún hafi ekki sagt honum þá að málið væri komið aftur til barnarverndarnefndar og þá hafi brotaþola fundist erfitt að ræða málið við foreldra sína þar sem málið hefði valdið uppnámi í fjölskyldunni. Hafi ákærði þá lofað að hætta þessum samskiptum. Vitnið B, faðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi fengið vitneskju um málið um mitt sumar 2012 og kvað hann móður brotaþola hafa tjáð sér að hún hefði talað við ákærða og hefðu samskiptin þá hætt. Um haustið hefði þetta byrjað aftur og þá hefðu það verið Facebook samskipti. Hann kvaðst hafa rætt við ákærða eftir að brotaþoli hefði farið á BUGL og hefði ákærði sagt að hann sæi eftir þessu og gætu þau kært ef þau vildu og hafi ákærði viljað að þetta gengi hratt fyrir sig. Hann kvað brotaþola hafa verið langt niðri um haustið og hafi lítið mátt tala við hana. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað um hugsanlega myndatöku ákærða af brotaþola í janúar fyrr en honum hafi verið sagt frá því síðar. Vitnið kvaðst ekki hafa verið í miklum samskiptum við brotaþola áður en mál þetta kom upp, en hann hefði verið í miklum samskiptum við hana eftir það. Hann kvað líðan hennar miklu betri eftir að hún hafi flutt upp á land. Vitnið F skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi unnið með brotaþola í versluninni [...] í [...]. Hún kvað ákærða eitt sinn haustið 2012 hafa gengið inn í verslunina og hafi brotaþoli þá stífnað upp, frosið og fölnað í framan. Hún kvað brotaþola hafa sagt henni hluta af því sem hefði verið í gangi, ákærði hefði verið að áreita hana. Hafi verið greinilegt að brotaþola liði mjög illa. Hann væri að hennar sögn oft að mæta í vinnuna til hennar og liði henni illa útaf af því. Hún kvaðst hafa orðið vör við að brotaþoli væri að skaða sjálfa sig og kvaðst hún hafa þurft að gera ráðstafanir til að fela blöð í sköfur sem talið var að brotaþoli væri að taka. Vitnið C, móðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi fyrst vitað af máli þessu í janúar 2012 þegar haldið var að ákærði hefði tekið myndband af brotaþola. Kvað hún D hafa sagt sér frá þessu og hefði faðir vitnisins athugað myndavélina og sagt að hún væri ónýt. Brotaþoli hafi hins vegar verið alveg viss um að ákærði hefði tekið myndband af henni á meðan hún skipti um föt. Vitnið hélt að hún hefði ekki rætt við ákærða um þetta, en hélt að faðir vitnisins hefði gert það. Um sumarið hefði komið í ljós að ákærði hefði verið í SMS samskiptum við brotaþola og væri hún farin að skera sig. Hún kvaðst ekki hafa verið tilbúin til að kæra ákærða en kvaðst hafa rætt við hann og spurt hvort hann væri ekki til í að hætta þessu. Hafi hann tekið því vel og sagt það ekkert mál og hafi hún þá haldið að þetta væri búið. Vitnið kvaðst hafa séð einhver Facebook eða SMS samskipti brotaþola við ákærða og hafi henni fundist ákærði hafa farið yfir strikið. Hún kvað brotaþola hafa falið fyrir sér að hún væri farin að skera sig en hún hefði komist að því um haustið. Um haustið hafi D kallað á hana á fund og hafi hún þá séð samskiptin á milli ákærða og brotaþola sem henni hafi fundist heldur gróf og í framhaldi af því hafi brotaþoli verið lögð inn á BUGL og lögð hafi verið fram kæra á hendur ákærða. Vitnið kannaðist ekki við að samskiptamátinn í fjölskyldunni væri klúr eða á kynferðislegum nótum. Hún kvað talsmáta ákærða í samskiptunum við brotaþola hafa komið sér á óvart, hann hafi aldrei talað á þessum nótum við fólk. Vitnið G skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hefði komið í fóstur til hennar að [...] í [...] í október eða nóvember 2013. Hafi henni verið sagt að um væri að ræða stúlku sem orðið hefði fyrir kynferðislegri áreitni og hefði ekki stuðning heima fyrir. Hafi verið bent á það að brotaþoli hafi verið að skaða sig og hafi þurft að fylgjast með því. Engin vandræði hafi fylgt brotaþola og eftir áramót hafi hún farið í skóla. Hún kvaðst fyrst hafa merkt stress hjá henni og þá hafi hún talað um að hún vildi ekki fara til [...], en faðir hennar hafi staðið með henni. Hún hafi rætt um að hún hafi viljað taka líf sitt og þá hafi hún smátt og smátt lýst áreitni af hálfu ákærða í hennar garð. Vitnið H, eiginkona ákærða, skýrði svo frá fyrir dómi að tekin hafi verið mynd af ákærða, tveimur börnum þeirra og brotaþola þegar verið var að bera út blað og hafi brotaþoli verið ánægð með það og sett hana á Facebook. Vitnið kannaðist ekki við að hafa beðið brotaþola að sitja fyrir á þessari mynd. Vitnið kvað ákærða hafa sérstakan húmor, klámfenginn aulahúmor. Þá væru brotaþoli og móðir hennar klámfengnar. Hún kvað enga alvöru á bak við þennan talsmáta ákærða. Hún kannaðist ekki við að brotaþoli hefði litið á ákærða sem föðurímynd en hún hefði sótt mikið í hann. Vitnið I skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hefði nánast engin samskipti haft við föður sinn og hafi hún verið reið út í hann. Hún hafi verið kát stelpa en alltaf átt erfitt í skóla og átt erfiða ævi. Vitnið mundi eftir grunsemdum um að ákærði hefði tekið myndband af brotaþola meðan hún hafi verið að skipta um föt. Hún kvað hafa verið gengið úr skugga um að engar myndir hefðu verið teknar. Vitnið kvað C systur sína oft blóta og vera með kjaft og væri brotaþoli vön þessu. Þá kvaðst hún ekki hafa orðið vör við klámfengið tal af hálfu ákærða. Hún kannaðist ekki við að brotaþoli hafi litið á ákærða sem föðurímynd, það ætti frekar við um eiginmann vitnisins. Hún kvað brotaþola ekki hafa rætt við vitnið um samskipti sín við ákærða og ekki hafa rætt um að henni liði illa af þeim sökum, en hún hafi talað um að henni liði illa út af föður sínum. Vitnið J, félagsráðgjafi, skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi að brotaþoli hafi verið á BUGL frá 16. nóvember 2012 til 4. desember sama ár. Frá 21. mars 2013 hafi hún komið á göngudeildina. Ástæða komu hennar hafi verið mjög mikil vanlíðan, sjálfskaðahætta og áfallaeinkenni vegna langvarandi kynferðislegs ofbeldis. Þá hafi hún verið stanslaust í aðstæðum þar sem þess hafi verið krafist að hún væri í samskiptum við geranda. Hún kvað hafa komið fram hjá brotaþola að hinn ætlaði gerandi væri mágur móður brotaþola. Niðurstaða. Verjandi ákærða krafðist þess við upphaf munnlegs málflutnings að máli þessu yrði vísað frá dómi. Byggir verjandi þessa kröfu á því að saksóknari í máli þessu hafi verið vanhæfur til að gefa út ákæru í málinu og er sú krafa byggð á 1. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laganna og 5. mgr. 26. gr. laganna. Telur verjandinn vinatengsl vera milli sækjanda og réttargæslumanns brotaþola, hann hafi t.d. upplýsingar um að þær gisti hvor hjá annarri. Þá telur verjandi tímaskýrslu réttargæslumanns benda til óeðlilega mikilla samskipta við sækjanda. Hafi sækjandinn, vinkona réttargæslumannsins, látið undan og gefið út ákæru í málinu. Þá hafi vitnið D ekki verið hæf til að bera vitni í málinu vegna vinskapar við réttargæslumann, en hún sé æðsti yfirmaður D sem formaður [...]. Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008 skal ríkissaksóknari víkja sæti ef hann er vanhæfur til að fara með mál sem dómari skv. 6. gr. laganna. Í þeirri lagagrein eru talin upp þau tilvik þar sem dómari er vanhæfur til að fara með mál og samkvæmt g-lið lagagreinarinnar skal dómari víkja sæti ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Samkvæmt 5. mgr. 26. gr. laganna skal dómari, eftir að ákæra hefur verið gefin út, annaðhvort að eigin frumkvæði eða samkvæmt kröfu aðila, vísa máli frá dómi ef hann telur að ákærandi hafi verið vanhæfur til að höfða málið. Þau tengsl sem upplýst er í máli þessu að eru á milli réttargæslumanns brotaþola og sækjanda og vitnisins D eru fjarri því að mati dómsins að vera þess eðlis að draga megi óhlutdrægni sækjanda í efa og verður frávísunarkröfu verjanda ákærða því hafnað. Óumdeilt er í máli þessu að ákærði átti þau samskipti við brotaþola á samskiptasíðunni Facebook og með smáskilaboðum á árinu 2012 svo sem greinir í ákæru, en á þessum tíma var brotaþoli 15 og 16 ára. Ákærði kvað ekki um kynferðislega áreitni að ræða, um væri að ræða málfar sem þekkist innan fjölskyldu brotaþola og sé um grín að ræða. Brotaþoli hafi ekki látið í ljós að henni liði illa út af þessu enda hafi hún þekkt slíkan húmor. Brotaþoli hefur lýst því að í fyrstu hafi hún talið að um fíflagang í ákærða hafi verið að ræða en síðar hafi henni fundist ákærði tala við hana á kynferðislegum nótum og kvaðst hún hafa beðið hann um að hætta því. Henni hafi liðið mjög illa meðan á þessu stóð, hún hefði verið í sjálfsvígshættu og verið lögð inn á barna- og unglingageðdeild. Vitnið D kvað engan vafa leika á því að vanlíðan brotaþola mætti rekja til samskiptanna við ákærða. Hún hafi verið í stöðugu álagi frá fjölskyldu sinni og hafi átt að leiða hana og ákærða saman og hafi hún átt að fyrirgefa honum. Brotaþoli hefur verið í fóstri að [...] í [...] undanfarið ár og hefur komið fram að henni líði mun betur nú. Ákærði hefur skýrt þau ummæli sem 5. liður ákæru lýtur að með þeim hætti að brotaþoli hafi verið á leið í myndatöku til hans og hafi hann átt við að myndatakan yrði í lagi, nema hún yrði ber að ofan. Fallast ber á það sjónarmið ákærða að í þessum ummælum hafi ekki falist kynferðisleg áreitni og verður hann sýknaður af þessum ákærulið. Önnur ummæli ákærða sem í ákæru greinir beindust gegn brotaþola sem var barn að aldri, þau voru ítrekuð og hlaut ákærða að vera ljóst að í þeim fólst kynferðislegt orðbragð sem var til þess fallið að valda brotaþola ótta. Sú vörn ákærða að um grín hafi verið að ræða leysir hann engan veginn undan sök. Hefur ákærði með þessari háttsemi sinni brotið gegn 199. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði ekki áður sætt refsingu. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að hafa í huga að brot hans beindust gegn stúlkubarni sem tengdist honum fjölskylduböndum og brást hann trúnaðartrausti brotaþola, en hún hefur lýst því að ákærði hafi verið föðurímynd hennar. Þá verður af framburði vitna í máli þessu ráðið að brot ákærða höfðu alvarlegar afleiðingar fyrir brotaþola, hún var lögð inn á barna- og unglingageðdeild og í framhaldi af því hefur hún verið í fóstri. Með hliðsjón af öllu framansögðu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði en fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Forráðamenn brotaþola lögðu fram bótakröfu í málinu en brotaþoli hefur nú náð 18 ára aldri og er því fjár síns ráðandi. Krafist er miskabóta að fjárhæð 1.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum og er krafan þannig rökstudd að um sé að ræða brot sem ákærði beri skaðabótaábyrgð á samkvæmt ákvæðum 26. gr. laga nr. 50/1993. Þegar kynferðisbrot séu framin verði fórnarlömbin ávallt fyrir miskatjóni og beri að ákvarða bætur fyrir miskann eftir því sem sanngjarnt þykir. Við mat á fjárhæð beri að líta til þess hversu alvarlegt brotið sé, hvert sakarstig brotamanns sé, hver huglæg upplifun brotaþolans sé og loks til umfangs tjónsins. Um hafi verið að ræða kynferðislega áreitni þar sem ákærði hafi viðhaft orðbragð sem hafi verið mjög meiðandi, ítrekað og valdið brotaþola ótta. Ákærði hafi verið 36 ára þegar hann hafi brotið gegn 15 ára gamalli systurdóttur eiginkonu sinnar, en fjölskyldutengslin geri brotin enn alvarlegri en ella þar sem brotaþola hafi verið gert erfitt fyrir að útiloka ákærða úr lífi sínu. Ásetningur ákærða hafi verið mikill og einbeittur, brotin hafi verið framin á löngum tíma og hafi hann sýnt einbeittan vilja til að brjóta á brotaþola. Í vottorði sálfræðings komi fram að vaxandi depurð og kvíði, minnkuð félagsleg virkni, sjálfskaðandi hegðun og sjálfsvígshugsanir megi rekja til samskiptanna við ákærða og hafi veikt mótstöðu hennar gagnvart öðrum erfiðleikum. Í vottorði D og E frá 7. maí sl. kemur fram að brotið sem brotaþoli hafi orðið fyrir og afleiðingar þess innan fjölskyldunnar hafi valdið henni miklu álagi og leitt til vanlíðanar. Það hafi haft verulega raskandi áhrif á félagslega stöðu hennar og orðið þess valdandi að nauðsynlegt hafi verið að vista hana fjarri fjölskyldu sinni. Það hafi jafnframt sýnt sig að með réttum úrræðum og stuðningi sýni brotaþoli miklar framfarir og mun betri líðan. Fyrirsjáanlegt sé að brotaþoli þurfi áframhaldandi stuðning í framtíðinni og hafi þegar verið rætt um möguleikann á framlengingu fósturs eftir 18 ára aldur. Að mati dómsins leikur enginn vafi á því að ákærði hefur valdið brotaþola miska sem honum ber að bæta með vísan til 26. gr. laga nr. 50/1993. Þykja bætur til brotaþola hæfilega ákveðnar 600.000 krónur og bera þær vexti eins og í dómsorði greinir. Þá ber með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Björgvins Þorsteinssonar hrl., 1.300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðan kostnað lögmannsins, 79.312 krónur. Þá ber ákærða að greiða þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páleyjar Borgþórsdóttur hdl., vegna vinnu hennar í þágu brotaþola við rannsókn og dómsmeðferð málsins, sem samkvæmt tímaskýrslu lögmannsins nemur alls 94 og hálfri klukkustund, eða 1.148.325 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðan kostnað lögmannsins, 51.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði en fullnustu refsingarinnar skal frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A, kt. [...], 600.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. janúar 2012 til 13. júlí 2013, en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Björgvins Þorsteinssonar hrl., 1.300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðan kostnað lögmannsins, 79.312 krónur og þá greiði ákærði einnig þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páleyjar Borgþórsdóttur hdl., 1.148.325 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðan kostnað lögmannsins, 51.000 krónur.
|
Mál nr. 561/2011
|
Kærumál Útburðargerð Málsástæða
|
S ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem H var heimilað að fá fyrirtækið borið út af jörðunum Stórólfshvoli og Stórólfsvöllum, en þá kröfu hafði H sett fram eftir að leigusamningur um umrætt landsvæði frá 1960 rann út árið 2010. Í dómi Hæstaréttar sagði að í greinargerð til réttarins hefði S ehf. teflt fram málsástæðum sem það hefði ekki byggt á við meðferð málsins í héraði þó að sama tilefni hefði þá verið til að byggja á þeim og nú við málskotið, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af sömu ástæðu væru ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 163. gr. sömu laga fyrir því að hafa þessar málsástæður uppi fyrir Hæstarétti. Kæmu þær því ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Að þessu sögðu staðfesti Hæstiréttur hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Suðurlands 7. október 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. september 2011, þar sem varnaraðila var heimilað að fá sóknaraðila, ásamt öllu sem honum tilheyrir, borinn út af jörðunum Stórólfshvoli, landnúmer 164192, og Stórólfsvöllum, landnúmer 164196, með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84 gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í greinargerð til Hæstaréttar hefur sóknaraðili teflt fram málsástæðum sem hann byggði ekki á við meðferð málsins í héraði. Telur hann þá að til hafi orðið sérstök sameign málsaðila um jarðirnar vegna þess að hann hafi skeytt við landið fasteignarhlutum. Þá kveðst hann einnig vilja byggja á því að varnaraðili myndi hljóta óréttmæta auðgun ef fallist yrði á beiðni varnaraðila um útburð og litið yrði svo á að varnaraðili eignaðist við útburðinn þá fasteignarhluta sem sóknaraðili hefur skeytt við fasteignirnar svo sem komist er að orði. Sé af þessum ástæðum óheimilt að verða við kröfu varnaraðila um að staðfesta hinn kærða úrskurð. Svo sem fyrr sagði komu nefndar málsástæður ekki fram við meðferð málsins í héraði þó að sama tilefni hafi þá verið til að byggja á þeim og nú við málskotið, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Af sömu ástæðu eru ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr. 163. gr. sömu laga fyrir því að hafa þessar málsástæður uppi fyrir Hæstarétti. Koma þær því ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Stórólfur ehf., greiði varnaraðila, Héraðsnefnd Rangæinga, 300.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. september 2011. Sóknaraðili er Héraðsnefnd Rangæinga, kt. 490189-2549, Þrúðvangi 18, Hellu, en varnaraðili er Stórólfur ehf., kt. 460197-2019, Stórólfsvelli, Rangárþingi eystra. Sóknaraðili, hér eftir gerðarbeiðandi, krefst dómsúrskurðar um að varnaraðili, hér eftir gerðarþoli, ásamt öllu sem honum tilheyrir, verði borinn út af jörðinni Stórólfshvol, landnr. 164192, og Stórólfsvöllum land nr. 164196, með beinni aðfarargerð. á krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar að mati dómsins, auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Gerðarþoli krefst þess að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá krefst gerðarþoli þess að gerðarbeiðandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins að teknu tilliti til vinnu málflytjanda og annan kostnað af málinu. Framangreind krafa gerðarbeiðanda, ásamt meðfylgjandi gögnum, barst dóminum 12. apríl 2011 og var málið þingfest 5. maí 2011. Fór aðalmeðferð fram 26. ágúst 2011 og var málið tekið til úrskurðar að henni lokinni. Málavextir Rangárvallasýsla eignaðist jörðina Stórólfshvol með afsali 6. júlí 1914. Fer gerðarbeiðandi með fyrirsvar fyrir eigninni f.h. eigendanna, en í gerðarbeiðni segir að eigendur séu sveitarfélögin Rangárþings ytra, Rangárþings eystra og Ásahrepps. Samkvæmt framlögðum þinglýsingavottorðum er Hvolhreppur eigandi lands nr. 164192, Stórólfshvols, en Stórólfur ehf. eigandi lands nr. 164196, Stórólfsvallar, en skjaltegund tilgreind þar sem lóðarleigusamningur. Þá er Rangárþing eystra skráð eigandi Stórólfshvols, lands nr. 164192, samkvæmt framlögðum gögnum frá vefnum creditinfo.is. Er ekki ágreiningur með aðilum um að gerðarbeiðandi sé réttur aðili málsins og fari með eignaryfirráð umrædds lands alls, sem og að gerðarþoli sé réttur aðili varnarmegin. Þann 24. september 1960 leigði Sýslusjóður Rangárvallasýslu Sambandi íslenskra samvinnufélaga 400 hektara lands úr landi Stórólfshvols til 50 ára. Leigulandið er nefnt Stórólfsvöllur og er skráð með sérgreindum hætti í þinglýsingarbækur. Í leigusamningnum er tekið fram að landið sé leigt leigutaka til heymjölsvinnslu og hvers konar annarrar ræktunar og starfsemi í því sambandi og skuli leigutaka heimilt að reisa á því þau mannvirki sem nauðsyn krefji í því skyni. Í leigusamningnum kemur fram að landið sé óræktað. Leigutaki geti sagt upp samningnum hvenær sem er á leigutímanum með tveggja ára fyrirvara. Leigutaka sé heimilt framsal, veðsetning og önnur slík ráðstöfun á leiguréttindum, mannvirkjum og endurbótum á landinu. Þá skuli leigutaki eiga forkaupsrétt að landinu hyggist leigusali selja landið, á því verði sem ákveðið yrði af tveimur dómkvöddum matsmönnum, ef ekki næðist samkomulag um annað. Að loknum leigutímanum skuli leigutaki eiga forgangsrétt að áframhaldandi leigu á því verði sem um semdist eða yrði ákveðið af tveimur dómkvöddum matsmönnum. Leigusali skyldi jafnan eiga forkaupsrétt að öllum mannvirkjum og endurbótum leigutaka á landinu. Gerðarþoli kveður Samband íslenskra samvinnufélaga hafa stofnað graskögglaverksmiðju á landinu, en selt hana Landnámi ríkisins ásamt leiguréttindum árið 1970, en síðan hafi landbúnaðarráðuneytið tekið við rekstrinum og það síðan selt félaginu Stórólfi sf. reksturinn og mannvirkin. Hafi leigusala verið áskilinn forkaupsréttur að mannvirkjum, en með dómi Héraðsdóms Suðurlands 2. mars 1995 hafi forkaupsréttarkröfu Héraðsnefndar Rangæinga verið hafnað. Gerðarþoli hafi tekið yfir skyldur og réttindi Stórólfs sf. á árinu 1998 og hafi verið um að ræða birgðaskemmu, verksmiðju, skrifstofu, verkstæði, geymslubragga og vélageymslu, samtals 2.573,7 fermetra ásamt lóðarleiguréttindum. Gerðarþoli á allar framangreindar byggingar á landinu og rekur þar framleiðslu fyrir landbúnað og vinnslu afurða, en gerðarþoli kveðst hafa varið og verja árlega miklum fjármunum til viðhalds mannvirkja og til ræktunar á umræddu landi. Með bréfi, dags. 2. júní 2008, minnti gerðarbeiðandi gerðarþola á að leigusamningurinn rynni út 24. september 2010. Var í bréfinu tilkynnt um það að landið yrði ekki leigt út eftir þann tíma og tekið fram að ástæða væri talin til að vekja athygli á lokum leigusambandsins með góðum fyrirvara til að unnt yrði að ljúka uppgjöri og öðrum frágangi milli aðila með nægum tíma. Með bréfi, dags. 2. júlí 2008, minnti gerðarþoli á að miklu fé hefði verið varið til byggingar mannvirkja á landinu, sem og til ræktunar landsins sjálfs og sé enn miklu fé eytt í ræktun og viðhald. Hafi gerðarþoli mikla hagsmuni af nýtingu landsins til loka leigutíma og fram yfir það ef samningar gætu náðst um slíkt, en ljóst sé að frágangur og uppgjör geti verið á fleiri en einn veg. Var óskað eftir að nánar yrði upplýst um fyrirætlanir gerðarbeiðanda. Með bréfi, dags. 7. júlí 2008, upplýsti gerðarbeiðandi að endanlegar ákvarðanir um nýtingu og ráðstöfun jarðarinar til framtíðar yrðu fyrst teknar að afloknum sveitarstjórnarkosningum vorið 2010, en gerðarbeiðandi væri fús til viðræðna við gerðarþola um uppgjör og frágang við lok leigutíma. Með bréfi, dags. 15. september 2010, sem var svar við framangreindu bréfi gerðarbeiðanda frá 2. júní 2008, lýsti gerðarþoli yfir eindregnum vilja til að halda starfseminni áfram og jafnframt vilja til að ganga til samninga um áframhaldandi leigu landsins, í samræmi við 7. mgr. samningsins eins og sagði í bréfinu. Kom í bréfinu fram ósk gerðarþola um að ef landið yrði ekki leigt út áfram, að þá fengi gerðarþoli kost á að kaupa landið á sanngjörnu og eðlilegu verði, eftir atvikum samkvæmt mati óvilhallra matsmanna. Með bréfi, dags. 8. október 2010, benti gerðarbeiðandi á að bréfi sínu frá 2. júní 2008 hefði þegar verið svarað. Þá minnti gerðarbeiðandi á að leigusamningi milli aðila hefði lokið 24. september 2010 án þess að gerðarþoli hefði enn afhent umráð fasteignarinnar og áskildi gerðarbeiðandi sér allan rétt vegna þess. Þá kom fram að gerðarbeiðandi vildi að lögmenn aðila ræddu um hvernig unnt yrði að standa að uppgjöri vegna samningsloka. Með bréfi, dags. 9. nóvember 2010, lýsti gerðarbeiðandi því að óformlegar þreifingar milli lögmanna aðila hefðu engu skilað og að hugmyndir gerðarþola um mögulegt framhald leigusamnings hefðu verið algjörlega óraunhæfar. Engin viðbrögð hefðu komið frá gerðarþola við tillögu gerðarbeiðanda í þessum efnum. Mætti ekki við svo búið standa enda leigutíminn liðinn. Yrði krafa um útburð send Héraðsdómi Suðurlands að viku liðinni, en hefði gerðarþoli hug á að ræða málið frekar væri óskað viðbragða þegar í stað. Með bréfi, dags. 26. janúar 2011, áréttaði gerðarbeiðandi að leigusamningurinn væri útrunninn án þess að gerðarþoli hefði afhent umráð fasteignarinnar. Viðræður hefðu átt sér stað og hefðu engu skilað og því ítrekaði gerðarbeiðandi fyrri sjónarmið sín. Gerðarþoli kveðst hafa haft áhuga á að kaupa umrætt land af gerðarbeiðanda og það þegar á leigutímanum, en hann eigi forkaupsrétt að landinu, sem og forleigurétt. Kveður gerðarþoli gerðarbeiðanda aldrei hafa lagt fram tilboð af neinu tagi um bætur til gerðarþola. Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola hafa fengið rúman frest til að fara brott af jörðinni og undirbúa brottför sína, en það hafi hann ekki gert og sé því nauðsyn að krefjast útburðar, en engin ákvæði séu í samningi aðila um að gerðarbeiðanda sé skylt að kaupa eða bæta byggingar eða önnur mannvirki, sem gerðarþoli hefur reist á landinu. Óumdeilt sé að gerðarbeiðandi sé eigandi landsins, en gerðarþoli hafi byggt rétt sinn til jarðarinnar á leigusamningi. Sé ljóst að réttur gerðarbeiðanda til að fá umrætt land Stórhólfshvols og Stórólfsvalla rýmt og tilheyrandi mannvirki borin af jörðinni sé algerlega ótvíræður enda sé lokið gildistíma leigusamningsins sem gerðarþoli hafi byggt rétt sinn á. Hafi gildistíma samningsins lokið 24. september 2010 og sé starfsemi gerðarþola og mannvirki hans í óleyfi á jörðinni eftir það tímamark. Kveður gerðarbeiðandi rétt sinn ljósan og verði hann sannaður með þeim sönnunargögnum sem heimilt sé að leggja fram skv. 83. gr. laga um aðför nr. 90/1989. Gerðarbeiðandi kveðst mótmæla öllum málsástæðum gerðarþola um að réttur gerðarbeiðanda til að fá gerðarþola og mannvirki hans borin út af jörðinni sé með einhverjum hætti óljós. Sé réttur gerðarbeiðanda til umráða yfir landinu engum vafa undirorpinn. Gerðarbeiðandi hafi þinglýsta eignarheimild fyrir landinu en skv. 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978, hafi sá þinglýsta eignarheimild sem þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjum tíma. Samkvæmt 1. mgr. 29. gr. nefndra laga skuli þinglýsa réttindum yfir fasteign til að þau haldi gildi gagnvart þeim sem reisa rétt sinn á samningum um eignina. Kveður gerðarbeiðandi óumdeilt meðal fræðimanna á sviði eignarréttar og margviðurkennt í dómaframkvæmd að löglíkur séu til þess að sá sem hefur þinglýsta eignarheimild fyrir fasteign teljist réttur eigandi hennar. Því sé fráleitt að halda því fram að gerðarbeiðandi þurfi að tefla fram öðrum sönnunargögnum en 83. gr. aðfararlaga heimilar ― þ.e. framburði vitnis, matsgerð eða skoðunargerð ― til að sýna fram á rétt sinn. Gerðarþoli hafi ekki lagt fram nein gögn sem geti haggað þeim rétti gerðarbeiðanda. Sé að mati gerðarbeiðanda útilokað að leigusamningurinn nægi til slíks, enda sé hann útrunninn. Kveður gerðarbeiðandi engar raunhæfar líkur á að framburðir vitna, matsgerðir eða skoðunargerðir gætu breytt stöðunni að þessu leyti. Semjist ekki um framlengingu tímabundins leigusamnings beri leigjanda að skila hinu leigða í lok leigutímans. Ekki hafi náðst samningar um slíkt milli gerðarbeiðanda og gerðarþola og gerðarþoli ekki orðið við kröfum gerðarbeiðanda um skil hins leigða. Augljóst sé að ákvæði leigusamningsins um forkaupsrétt hafi aðeins gilt á gildistíma samningsins, enda hvergi kveðið á um það í samningnum að forkaupsréttarákvæðið skuli gilda lengur en önnur ákvæði hans. Ákvæði samningsins um forgangsrétt gerðarþola til áframhaldandi leigu landsins skipti hér ekki máli, enda hafi gerðarbeiðandi ekki haldið áfram að leigja landið út eftir lok leigutímans og hafi engin áform um áframhaldandi útleigu þess. Kveðst gerðarbeiðandi mótmæla því að til standi að leigja umrætt land út og skipti í því engu að gerðarþoli telji sig geta kvatt til vitni sem upplýst geti að eitt þeirra sveitarfélaga sem standa að baki gerðarbeiðanda vilji leigja landið. Jafnvel þótt slíkur framburður kæmi fram í almennu einkamáli hefði það tæpast nokkur áhrif á málsúrslit, enda nægi slíkar sögusagnir ekki til að forleiguréttur verði virkur. Þá neitar gerðarbeiðandi staðhæfingum um að hann sé vísvitandi og með ólögmætum hætti að sniðganga ákvæði leigusamningsins um forkaupsrétt og rétt til áframhaldandi leigu. Þá sé því mótmælt að útburðarbeiðni miði að því að aftra gerðarþola frá því að neyta réttinda sem hann eigi. Vegna málsástæðna gerðarþola um að hann hafi ráðist í verulegar umbætur á landinu, m.a. byggingu og viðhald mannvirkja, ræktun, vegaframkvæmdir og fleiri fjárfestingar þar, og að ólokið sé uppgjöri vegna þessa, áréttar gerðarbeiðandi að mögulegar fjárkröfur gerðarþola á hendur gerðarbeiðanda, sem kunni að eiga rætur að rekja til þessara atvika eða annarra, séu með öllu óháðar skyldu gerðarþola til að rýma hið leigða land og hafi engin áhrif á þá skyldu. Sé hvorki í lögum eða samningum kveðið á um að slíkar fjárkröfur gerðarþola skapi honum einhvers konar haldsrétt í landi gerðarbeiðanda. Gildi einu þótt gerðarþoli kunni síðar að sjá sig knúinn til að höfða einkamál um þær kröfur. Ekki sé þörf á að bíða úrslita slíks máls áður en unnt sé að taka kröfu gerðarbeiðanda um útburð til efnislegrar úrlausnar. Vegna málsástæðna gerðarþola um að eignir hans séu allar þannig að þær verði ekki fluttar af landinu og þær njóti verndar skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar tekur gerðarbeiðandi fram að almennt sé viðurkennt og óumdeilt að ef lóðarréttindi fylgi ekki mannvirki sé eiganda þeirra rétt að fjarlægja þau að kröfu landeiganda. Ekki sé landeigandi skyldur til að kaupa mannvirki leiguliða í lok leigutíma nema sérstaklega hafi um það verið samið. Ekki geti það heldur skipt máli að hagstæð úrslit fyrir gerðarbeiðanda kunni að veikja samningsstöðu gerðarþola gagnvart honum. Ítrekar gerðarbeiðandi að hugsanlegar fjárkröfur gerðarþola á hendur gerðarbeiðanda séu óháðar skyldu hans til að rýma landið. Gerðarbeiðandi mótmælir málsástæðum gerðarþola um að réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé ekki svo vafalaust að jafna megi til þess að dómur hafi gengið um kröfuna og því séu ekki lagaskilyrði fyrir því að úr réttarágreiningnum verði skorið í útburðarmáli. Gerðarbeiðandi kveður réttindi sín svo ljós að sönnur verði færðar á þau með þeim gögnum sem aflað verður skv. 83. gr. aðfararlaga, þ.e. sýnilegum sönnunargögnum öðrum en mats- og skoðunargerðum. Kveður gerðarbeiðandi fordæmisgildi þeirra dóma sem gerðarþoli vísar til takmarkað í þessu máli. Annars vegar vegna þess að í þeim málum hafi meiri vafi leikið á um hin umdeildu réttindi, en hins vegar vegna þess að í yngri dómum í sambærilegum málum virðist veitt meira svigrúm til að beinar aðfarargerðir næðu fram að ganga. Sé ekki rétt að venja sé í dómaframkvæmd að synja um beina aðfarargerð vegna þess eins að ágreiningur hafi verið milli málsaðila um lagaatriði eða sönnunaratriði. Fjölmörg dæmi séu til um hið gagnstæða. Vísar gerðarbeiðandi í dóma máli sínu til stuðnings um þetta. Beri dómara að leysa úr máli um beina aðför þó að sönnunarmatið sé flókið og þörf sé á vandasamri lögskýringu. Margslungin sönnunar- og lagaatriði geti ekki ein og sér komið í veg fyrir efnislega úrlausn um réttindi gerðarbeiðanda. Ekki sé varhugavert að gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem liggja fyrir og heimilt er að afla, sbr. 3. mgr. 83. gr. aðfararlaga. Þau gögn sem gerðarbeiðandi hefur lagt fram nægi til að sýna fram á réttmæti kröfu hans og sé ekki raunhæft að ætla að vitnaleiðslur, matsgerðir eða skoðunargerðir gætu nokkru breytt um sönnunarstöðuna. Það er það sem eigi að ráða úrslitum um hvort gerðin nái fram að ganga en ekki það hvort um sé að ræða vandkvæði við lögskýringu eða sönnunarmat. Málsástæðum gerðarþola um að leigusamningur aðila sé ekki útrunninn og að engin lokadagsetning sé þar tilgreind mótmælir gerðarbeiðandi. Kveður hann samninginn hafa að geyma skýrt og afdráttarlaust ákvæði um leigutíma og hafi hann runnið út 24. september 2010. Engu skipti þótt aðrir sambærilegir samningar kunni að hafa að geyma ákvæði um framlengingu leigutímans. Um lagarök vísar gerðarbeiðandi til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, laga um aðför, nr. 90/1989, einkum 12. og 13. kafla, sem og til meginreglna eignarréttar, kröfuréttar, samningaréttar og leiguréttar. Kröfu sína um málskostnað byggir gerðarbeiðandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gerðarþola Gerðarþoli kveðst mótmæla málavaxtalýsingu gerðarbeiðanda sem og öllum kröfum og málsástæðum hans. Gerðarþoli kveður rétt gerðarbeiðanda til að krefjast útburðar skv. 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 ekki nægilega ljósan eða skýran til að hann uppfylli sé áskilnað 1. mgr. 83. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 um sönnun fyrir réttmæti krafna hans. Réttur gerðarbeiðanda til umráða yfir umræddu landi sé ekki hafinn yfir vafa. Gerðarbeiðanda geti ekki sannað ótakmarkaðan rétt sinn til umráða yfir landinu með þeim sönnunargögnum sem 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 heimilar, en samkvæmt henni verði gerðarbeiðandi að geta fært sönnur á þann umráðarétt er hann krefst fullnustu á með öðrum sönnunargögnum en framburði vitnis, matsgerð eða skoðunargerð. Réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé ekki svo vafalaust að jafna megi til þess að dómur hafi gengið um kröfuna og því séu ekki lagaskilyrði fyrir því að úr málinu verði skorið í útburðarmáli, en af dómum megi ráða að aðfarargerð geti ekki náð fram að ganga ef leysa þarf úr vandasömum sönnunar- eða lagaatriðum í máli um heimild til hennar. Með vísan til 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 beri að synja um gerðina þar sem varhugavert megi telja að láta hana fram fara á grundvelli þeirra gagna sem koma má að í máli þessu samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Gerðarþoli kveður leigusamninginn ekki vera útrunninn. Í landleigusamningum af því tagi sem hér um ræðir, þar sem gert er ráð fyrir mikilli fjárfestingu leigutaka, sé yfirleitt að finna ákvæði um framlengingu leigutímans. Í leigusamningi í þessu máli sé aðeins kveðið á um lengd leigutímans en engin lokadagsetning tilgreind. Í 8. mgr. leigusamningsins sé kveðið á um hvað taka skuli við að leigutíma loknum og komi þar skýrlega fram að leigutaki skuli eiga forgangsrétt að áframhaldandi leigu að landinu, að loknum leigutíma samningsins, á því verði er um semst eða annars verður ákveðið af tveim dómkvöddum mönnum. Þannig sé vafalaust að samkvæmt ákvæðum samningsins eigi félagið fortakslausan rétt til áframhaldandi leigu. Í samningnum sé einnig ákvæði í 7. mgr. þar sem fram komi að hyggist leigusali selja umrætt land, skuli leigutaki eiga forkaupsrétt að landinu á því verði sem ákveðið yrði af tveim dómkvöddum matsmönnum, ef ekki væri samkomulag um annað. Kveðst gerðarþoli geta kvatt til vitni sem upplýst geti að Rangárþing Eystra vilji leigja landið, en að Rangárþing Ytra vilji selja það. Tregða gerðarbeiðanda vegna ætlaðra loka samningsambandsins þeirra á milli skýrist af því að gerðarbeiðandi telji sig eygja mikla hagnaðarvon af því að ganga ekki til frekari samninga við gerðarþola. Gerðarþoli mótmælir því sem ósönnu að ekki standi til að selja eða leigja landið til annarra aðila. Telur gerðarþoli sig geta leitt vitni að því að ætlun gerðarbeiðanda, héraðsnefndar Rangæinga, sé að selja landið. Með þessu sé gerðarbeiðandi vísvitandi og með ólögmætum hætti að sniðganga áðurgreind ákvæði fyrrgreinds leigusamnings um rétt til áframhaldandi leigu og forkaupsrétt gerðarþola að landi því er gerðarbeiðnin lýtur að. Þeim ákvæðum hafi verið ætlað að tryggja hagsmuni leigutaka, sem hafi varið miklum fjárhæðum til endurbóta á landinu og byggingar, viðhalds og reksturs mannvirkja á landinu. Með því að reyna að sniðganga þau reyni gerðarbeiðandi að hagnast á kostnað gerðarþola. Gerðarþoli kveður beiðni gerðarbeiðanda í málinu miða að því að koma í veg fyrir að gerðarþoli geti nýtt réttindi sín og vísar til 1. mgr. 87. gr. laga nr. 90/1989. Bendir gerðarþoli á samfélagslega ábyrgð gerðarbeiðanda. Ljóst sé að ekki sé lokið uppgjöri milli málsaðila. Ef fallist yrði á það með gerðarbeiðanda að leigusambandi gerðarbeiðanda og gerðarþola væri lokið og að gerðarþoli ætti hvorki rétt á að virkja framleiguákvæði né forkaupsréttarákvæði leigusamningsins þá sé ljóst að gerðarbeiðanda beri að bæta gerðarþola endurbætur á landinu og mannvirki gerðarþola þar. Eignir gerðarþola séu þess eðlis að þær verði ekki fluttar og yrðu því allar í umráðum gerðarbeiðanda næði gerðarbeiðnin fram að ganga, en eigur gerðarþola á leigulandinu njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Gerðarþoli telur að ef ekki næst samkomulag milli aðila að þá hafi hann lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um uppgjör við gerðarbeiðanda. Fái gerðarþoli landið ekki leigt áfram eða keypt, þá sé frjálsri ráðstöfun umræddra eigna gerðarþola takmörk sett. Þá myndi gerðarþoli þurfa að höfða einkamál til að ná fram þeirri kröfu sinni að gerðarbeiðandi yrði að kaupa mannvirki gerðarþola á landinu og til að greiða sanngjarnt gjald fyrir endurbætur á landinu. Nái útburðarbeiðni gerðarbeiðanda fram að ganga þá skerðist stórlega aðstaða gerðarþola til að ná samningum um sanngjarnar bætur fyrir fasteignir gerðarþola og endurbætur á landinu. Náist hvorki samningar milli gerðarþola og gerðarbeiðanda um framangreind atriði, þ.e. framleigurétt eða forkaupsrétt gerðarþola á hinu leigða landi, né samkomulag um uppgjör vegna eigna gerðarþola á landinu þá sé ljóst að gerðarþoli yrði að höfða einkamál um þessar kröfur sínar. Kveður gerðarþoli óheimilt að fallast á útburðarbeiðni gerðarbeiðanda við þær kringumstæður og telur gerðarþoli að gerðarbeiðandi yrði að gera slíka kröfu að loknum dómi í slíku máli þeirra á milli færi svo að gerðarbeiðandi ynni það mál. Fyrr hefði gerðarbeiðandi ekki sönnun í höndum um réttmæta heimild sína til að krefjast útburðar á grundvelli 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Gerðarþoli vísar einkum til lokamálsliðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989, en jafnframt til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sem og ákvæðis 1. mgr. 78. gr. og 1. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1989. Kröfu sína um málskostnað byggir gerðarþoli á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Niðurstaða Óumdeilt er í málinu að með samningi, dags. 24. september 1960, leigði Sýslusjóður Rangárvallasýslu Sambandi íslenskra samvinnufélaga umrætt land til heymjölsvinnslu. Er jafnframt óumdeilt að gerðarbeiðandi sé réttur aðili að máli þessu og fer hann með forsvar jarðanna sem eigandi landsins. Hefur gerðarbeiðandi tekið við hlutverki leigusala samkvæmt umræddum samningi. Í málsatvikalýsingu er rakið hvernig gerðarþoli eignaðist umrædda heymjölsverksmiðju og þann rétt sem nefndur leigusamningur færir leigutaka. Er óumdeilt að gerðarþoli sé réttur aðili varnarmegin í málinu og að hann hafi tekið við hlutverki leigutaka samkvæmt nefndum leigusamningi. Byggir réttur gerðarbeiðanda þannig á eignarrétti yfir umræddu landi, auk ákvæða leigusamningsins, en gerðarþoli byggir rétt sinn á umræddum leigusamningi auk eignarréttarákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 vegna þeirra mannvirkja sem hann hefur reist á landinu sem og endurbóta á því. Í leigusamningnum segir að leigutíminn sé 50 ár frá og með 24. september 1960. Er ekki í leigusamningnum tiltekið neitt um að leigutíminn skuli vera lengri eða skemmri, en þó eru í samningnum ákvæði um að á „nefndum tíma“, sem ætla verður að sé umrædd 50 ár, geti leigutaki sagt samningnum upp með 2 ára fyrirvara. Ekki eru í samningnum ákvæði um rétt leigusala eða heimildir hans til að segja samningnum upp á umræddum 50 árum. Hins vegar gerir samningurinn ekki heldur ráð fyrir því að leigusali þurfi á neinn hátt að tilkynna leigutaka þá fyrirætlan sína að leigja leigutaka ekki landið áfram eftir að leigutíminn rennur út samkvæmt efni samningsins. Leggur samningurinn engar skyldur á hendur leigusala, þ.e. gerðarbeiðanda, til athafna við lok leigutímans. Um það hvernig með skuli fara að loknum leigutímanum er aðeins kveðið á um það að að loknum leigutímanum skuli leigutaki eiga forgangsrétt að áframhaldandi leigu á landinu á því verði er um semst eða annars verður ákveðið af tveim dómkvöddum mönnum. Þá eru ákvæði í samningnum um að hyggist leigusali selja landið skuli leigutaki eiga að því forkaupsrétt, auk þess að leigusali skal eiga forkaupsrétt að mannvirkjum og endurbótum leigutaka á landinu. Ekki eru í samningnum nein önnur ákvæði um hvernig með skuli fara að leigutímanum loknum, s.s. um það hvort leigusala beri skylda til að bæta eða kaupa þau mannvirki sem leigutaki hafi reist á samningstímanum. Það er álit dómsins að ekki leiki nokkur vafi á því að samkvæmt skýrum ákvæðum leigusamningsins sjálfs hafi gerðarþoli ekki haft umrætt land á leigu lengur en til 24. september árið 2010. Er sagt berum orðum í samningnum að samningurinn sé gerður 24. september 1960 og ekkert annað tímamark tiltekið sem upphaf leigutímans. Er jafnframt sagt berum orðum í samningnum sjálfum að leigutíminn sé 50 ár. Í samningnum sjálfum eru engar skyldur til nokkurra aðgerða lagðar á herðar leigusala, þ.e. gerðarbeiðanda, til að leigutíminn renni út. Allt að einu gerði gerðarbeiðandi gerðarþola það ljóst með óumdeildum bréfaskriftum, með alllöngum fyrirvara, að leigutíminn rynni sitt skeið á enda 24. september 2010 og að ekki yrði um að ræða áframhaldandi leigu. Er ljóst að mati dómsins að gerðarþoli hafði umrætt land á leigu til 24. september 2010 og jafnljóst að hann hefur ekki haft landið á leigu eftir það. Er ljóst að leigutíminn er á enda runninn og gott betur. Getur gerðarþoli ekki byggt rétt til áframhaldandi veru á landinu á því að hann hafi landið á leigu. Gerðarþoli hefur vísað til ákvæða samningsins um að hann hafi bæði forleigurétt og forkaupsrétt að landinu. Það er álit dómsins að samkvæmt ákvæðum samningsins sjálfs geti slíkur réttur ekki orðið virkur án þess að fyrir liggi að annað hvort standi til að leigja eða selja umrætt land. Á hvorugt hefur verið sýnt fram á. Þvert á móti hefur gerðarbeiðandi upplýst að engar slíkar áætlanir séu uppi, hvað þá heldur að slíkir samningar hafi verið gerðir. Breytir að mati dómsins engu þótt í almennu einkamáli hefði gerðarþoli leitt fram vitni sem hefðu borið um það að vilji hluta eigenda landsins stæði til þess að leigja eða selja landið. Þá er til þess að líta að leigutími samkvæmt umræddum leigusamningi rann út 24. september 2010 og verður að telja að gerðarþoli hafi ekki rennt neinum stoðum undir það að forkaupsréttur eða forleiguréttur haldist virkur eftir það tímamark. Verður ekki talið að vegna umræddra ákvæða um forkaupsrétt og forleigurétt sé landeiganda skylt að leigja út umrætt land sitt eða selja það ef vilji hans stendur til hvorugs. Fellst dómurinn þannig heldur ekki á þau sjónarmið gerðarþola að með kröfum sínum sé gerðarbeiðandi að aftra gerðarþola frá því að neyta réttinda sinna, en dómurinn telur ekki að forkaupsréttur eða forleiguréttur geti orðið virkur án þess að fyrir liggi tilboð til eða frá þriðja aðila vegna sölu eða leigu eignarinnar. Gerðarþoli hefur vísað til þess að með því að uppgjöri sé ólokið milli aðila þá sé ekki unnt að fallast á kröfur gerðarbeiðanda. Á þetta fellst dómurinn ekki. Ekkert liggur fyrir um það að brotthvarf gerðarþola af jörðinni sé háð því að gerðarbeiðandi kaupi af gerðarþola eða bæti þau mannvirki sem gerðarþoli hefur, með leyfi gerðarbeiðanda, reist á umræddu landi. Er engu slíku til að dreifa í samningi aðilanna og hefur gerðarþoli ekki bent á nein lagaákvæði um að brotthvarf gerðarþola af jörðinni sé háð því að gerðarbeiðandi kaupi mannvirkin af gerðarþola eða bæti honum þau. Hvort heldur sem er þá er það mat dómsins að skylda gerðarþola til að víkja af jörðinni við lok leigutímans sé óháð því að hann telji sig eiga kröfur á hendur gerðarbeiðanda vegna uppgjörs við samningslok. Eigi gerðarþoli slíkar kröfur á hendur gerðarbeiðanda þá verður hvorki séð að þær verði til þess að fresta skyldu gerðarþola til að víkja af jörðinni, né heldur að þær kröfur spillist eða falli niður við það að gerðarþoli víki af jörðinni. Gerðarþoli hefur hins vegar ekki haft uppi við gerðarbeiðanda beinar kröfur vegna slíks uppgjörs. Gerðarþoli vísar til þess að hann sé eigandi þeirra mannvirkja sem reist hafi verið á landinu og séu eignarréttindi hans gagnvart þeim varin af stjórnarskrá. Umrædd mannvirki reisti gerðarþoli með heimild í leigusamningi þeim sem gerður var 24. september 1960. Var honum heimilt að reisa mannvirkin, en það færði honum ekki eignarrétt að landinu. Lá ljóst fyrir frá upphafi að gerðarbeiðandi hefði verið og væri áfram eigandi alls landsins. Verður svo áfram að gerðarþoli er eigandi mannvirkjanna og gerðarbeiðandi eigandi landsins, en hvorki getur gerðarbeiðandi misst eignarrétt sinn gagnvart landinu við það að gerðarþoli hafi reist á því mannvirki, né heldur gerðarþoli misst eignarrétt sinn gagnvart mannvirkjunum við það að leigutíminn renni út. Það getur hins vegar ekki girt fyrir það að gerðarbeiðandi endurheimti land sitt að leigutímanum loknum. Verður gerðarþoli sjálfur að bera þann kross að hafa reist varanleg mannvirki á leigulandinu, vitandi það að leigutímanum væri markaður ákveðinn lokadagur. Gerðarþoli vísar til þess að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að fá efnisdóm um uppgjör við gerðarbeiðanda og að samningsstaða hans yrði verulega skert ef krafa gerðarbeiðanda næði fram að ganga. Á þessar varnir fellst dómurinn ekki. Því mati dómsins er áður lýst, að mögulegar kröfur gerðarþola á hendur gerðarbeiðanda hafi ekki áhrif á skyldu gerðarþola til að víkja af jörðinni, sem og að brotthvarf gerðarþola af jörðinni hafi ekki áhrif á slíkar kröfur séu þær til á annað borð. Þá er til þess að líta að telji gerðarþoli sig eiga kröfur vegna þessa á hendur gerðarbeiðanda þá hefur honum staðið, og stendur, opin sú leið að beina þeim að gerðarbeiðanda og/eða höfða almennt einkamál á hendur gerðarbeiðanda vegna þeirra, en ekkert slíkt hefur hann hins vegar gert. Er það því mat dómsins að gerðarþoli geti ekki byggt rétt til áframhaldandi veru sinnar á samningi aðila frá 24. september 1960, en að þeirri niðurstöðu fenginni er ljóst að vera gerðarþola á jörðinni er í óþökk gerðarbeiðanda og gegn betri rétti gerðarbeiðanda, enda vísar gerðarþoli ekki til annarrar heimildar en samningsins frá 1960. Verður því að telja að gerðarbeiðanda sé, með ólögmætum hætti aftrað að neyta fullra réttinda sinna sem eigandi umrædds lands, með því að gerðarþoli hefst þar við með mannvirki sín og starfsemi í heimildarleysi og óþökk gerðarbeiðanda. Það er álit dómsins að réttur gerðarbeiðanda sé það ljós að ekki sé varhugavert að fallast á hina umkröfðu aðfarargerð, sbr. 1. mgr. 78. gr. og 3. mgr. 83. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 og ber því að fallast á að gerðin megi fara fram. Skal gerðin fara fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en kostnað gerðarþola. Rétt þykir að heimila að fjárnám megi gera hjá gerðarþola vegna kostnaðar af væntanlegri gerð, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989, en gerðarþoli hefur ekki mótmælt þeirri kröfu sérstaklega. Samkvæmt ákvæðum XXI. kafla, einkum 130. gr., laga nr. 91/1991, sbr. 84. gr. laga nr. 90/1989, ber að dæma gerðarþola til að greiða gerðarbeiðanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 600.000. Sigurður G. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Gerðarbeiðanda, Héraðsnefnd Rangæinga, er heimilt að fá gerðarþola, Stórólf ehf., ásamt öllu sem honum tilheyrir, borinn út af jörðinni Stórólfshvol, landnr. 164192, og Stórólfsvöllum land nr. 164196, með beinni aðfarargerð. Gerðin fer fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Heimilt er að gera fjárnám hjá gerðarþola vegna kostnaðar við hina umkröfðu aðfarargerð. Gerðarþoli greiði gerðarbeiðanda kr. 600.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 572/2016
|
Ráðningarsamningur Kjarasamningur Skaðabætur Læknisvottorð Riftun Vátrygging
|
Með dómi frá 13. febrúar 2014 í máli nr. 604/2013 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að I ehf. væri skaðabótaskylt gagnvart H vegna ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi milli þeirra, sem átt hafði sér stað 30. september 2010. H höfðaði í kjölfarið mál og krafðist skaðabóta er námu annars vegar jafngildi fullra launa í veikindaforföllum á ákveðnu tímabili og hins vegar jafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmt svokallaðri skírteinistryggingu flugmanna. H lést á árinu 2016. M fékk leyfi til setu í óskiptu búi í kjölfarið og tók við aðild að málinu. Taldi Hæstiréttur að M ætti rétt til bóta vegna tilkalls H til launa í veikindaforföllum. Var m.a. vísað til þess að H hefði afhent vottorð 29. september 2010 og yrði að leggja vottorðið til grundvallar um upphaf forfalla þótt ákvæði væri í kjarasamningi um að staðfesta þyrfti forföll flugmanns til að greiðsluskylda vinnuveitanda stofnaðist. Þá gæti I ehf. ekki með afturvirkum hætti endurskoðað grundvöll þess hvernig staðið hefði verið að því að binda enda á ráðningarsambandið við H og yrði I ehf. að bera af því allar afleiðingar að slíkt hefði verið gert með ólögmætum hætti. Að því er varðaði kröfu um greiðslu bóta í skjóli skírteinistryggingar flugmanna taldi Hæstiréttur að bótaskylda yrði að ráðast af skýringu á ákvæðum kjarasamnings þar sem vátryggingaskilmálar þeirrar tryggingar sem I ehf. hafði tekið settu strangari skilyrði fyrir greiðslu óskertrar skírteinistryggingar en mælt hefði verið fyrir um í kjarasamningnum. Þá var talið að þar sem I ehf. hefði rofið ráðningarsamband sitt við H með ólögmætum hætti yrði I ehf. að bera hallann af því að ekki lægju fyrir fullkomnar upplýsingar um heilsufar H á tilteknu tímabili. Hefði I ehf. ekki fært neitt fram sem hnekkti því að á tímabilinu frá 29. september 2010 til dauðadags hefði heilsufar H verið með þeim hætti að honum hefði ekki verið unnt að öðlast á ný réttindi sín sem atvinnuflugmaður og að hann hefði því misst varanlega flugskírteini sitt í skilningi kjarasamningsins frá og með haustinu 2010. Ætti M því jafnframt rétt á bótum á þeim grundvelli.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Karl Axelsson og Viðar MárMatthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Hann krefstaðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að krafan verði lækkuð. Í báðumtilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IEins og nánar greinir í hinum áfrýjaðadómi má rekja upphaf málsins til þess að 30. september 2010 sagði áfrýjandieiginmanni stefndu, Halldóri Þór Halldórssyni sem þá starfaði sem flugstjórihjá félaginu, fyrirvaralaust upp störfum. Vísaði áfrýjandi til þess að HalldórÞór hefði með háttsemi sinni í tiltekinni flugferð, er hann var á leið heim úrverkefni á vegum áfrýjanda, gróflega brotið gegn starfsskyldum sínum ogfyrirgert því trausti sem áfrýjandi yrði að geta borið til flugstjóra sinna.Með dómi frá 13. febrúar 2014 í máli nr. 604/2013 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðuað áfrýjandi væri skaðabótaskyldur gagnvart Halldóri Þór vegna ólögmætrarriftunar á ráðningarsamningi þeirra. Í kjölfar dómsins höfðaði Halldór Þór málþetta 29. september 2014 og krafðist skaðabóta vegna þess tjóns sem hann taldisig hafa orðið fyrir á grundvelli hinnar ólögmætu riftunar. Halldór Þórandaðist 7. mars 2016 og fékk stefnda leyfi til setu í óskiptu búi 31. samamánaðar. Hún hefur því tekið við aðild að málinu í samræmi við 12. gr.erfðalaga nr. 8/1962.Hinn 3. desember 2014 greiddi áfrýjandiHalldóri Þór laun og persónuuppbót fyrir mánuðina október til desember 2010.Til samræmis við það var upphaflegri kröfu hans í málinu breytt 19. maí 2016.Endanleg krafa um skaðabætur, sem nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaðadómi, nemur því annars vegar jafngildi fullra launa Halldórs Þórs íveikindaforföllum frá 1. janúar 2011 til 31. október sama ár og hins vegarjafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmt svokallaðriskírteinistryggingu flugmanna.IISvo sem ítarlega er rakið í hinum áfrýjaðadómi krefst áfrýjandi sýknu af kröfu stefndu um laun Halldórs Þórs íveikindaforföllum á þeim grundvelli að með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í málinr. 604/2013 hafi því aðeins verið slegið föstu að áfrýjanda hafi verið óheimilfyrirvaralaus riftun á ráðningarsamningi sínum við Halldór Þór. Hins vegar hafiáfrýjanda verið heimilt, á grundvelli umsagnar starfsráðs Félags íslenskraatvinnuflugmanna, hér eftir nefnt FÍA, og áfrýjanda frá 30. september 2010, aðsegja Halldóri Þór upp störfum með þriggja mánaða uppsagnafresti, sbr. grein03-2 í kjarasamningi FÍA og áfrýjanda frá 1. febrúar 2010 sem þá gilti, að þvígættu að virt hefðu verið þau fyrirmæli í grein 03-1 að afla þessarar umsagnarstarfsráðs, sbr. 11. gr. starfsaldursreglna flugmanna Flugleiða hf. frá 13.apríl 1959 með síðari breytingum. Halldóri Þór hafi verið kynnt ákvörðun umstarfslok á fundi með forsvarsmönnum áfrýjanda 15. september 2010 og þegarumsögnin lá fyrir 30. sama mánaðar hafi áfrýjanda þá þegar verið heimilt aðsegja Halldóri Þór upp með þriggja mánaða fyrirvara. Miðist sú réttarstaða semaf því leiði við þann dag. Umsögn starfsráðs hafi ekki verið til umfjöllunar ídómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 og standi hún sem slík óhögguð og þar af leiðandisú réttarstaða sem áfrýjandi byggi á grundvelli hennar í lögskiptum sínum viðstefndu. Tjón stefndu geti því aldrei numið öðru og meiru en launum í þá þrjámánuði, sem Halldóri Þór hefðu með réttu borið hefði komið til uppsagnar meðframangreindum hætti, en þau laun hafi áfrýjandi greitt að fullu 3. desember2014 svo sem að framan greinir. Þá mótmælir áfrýjandi því að veikindi HalldórsÞórs, sem hann tilkynnti um með afhendingu læknisvottorðs 29. september 2010,fái haggað því að réttur stefndu nái aðeins til launa í þriggja mánaðauppsagnarfresti enda hafi veikindin ekki verið staðfest í skilningi greinar07-2 í fyrrnefndum kjarasamningi fyrr en með bréfi Flugmálastjórnar Íslands 7.október 2010 og hefði þá þriggja mánaða uppsagnarfrestur Halldórs Þórs meðréttu átt að vera byrjaður. Hvað sem líður þeirri niðurstöðu starfsráðs 30.september 2010 að áfrýjanda væri heimilt að segja Halldóri Þór upp störfumliggur fyrir að áfrýjandi kaus allt að einu að rifta fyrirvaralaustráðningarsamningi sínum við hann. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr.604/2013 var staðfest að sú riftun hafi verið ólögmæt og að áfrýjandi væri skaðabótaskyldurvegna hennar. Við mat á umfangi skaðabótaskyldu áfrýjanda af því tilefniverður að leggja til grundvallar að áfrýjandi gat ekki skert rétt Halldórs Þórstil forfallalauna með því að slíta ráðningarsamningi við hann eftir að tilforfallanna kom. Ekki er um það deilt að Halldór Þór afhenti vottorð umóvinnufærni sína, sem dagsett var 29. september 2010. Ákvæði greinar 07-2 íkjarasamningi um að staðfesta þurfi forföll flugmanns til að greiðsluskyldavinnuveitanda á forfallalaunum stofnist breyta því ekki að leggja verðurlæknisvottorðið til grundvallar um það hvert hafi verið upphaf forfalla, endaer það háð læknisfræðilegu mati. Sámálflutningur áfrýjanda er með öllu haldlaus að hann geti nú og með afturvirkumhætti endurskoðað grundvöll þess hvernig hann stóð að því að binda enda áráðningarsamband sitt við Halldór Þór. Þvert á móti verður áfrýjandi að bera afþví allar afleiðingar að hafa gert slíkt með ólögmætum hætti. Þá er einnig tilþess að líta að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 var tekið fram aðávirðingar áfrýjanda gagnvart Halldóri Þór, sem lágu til grundvallar umsögnstarfsráðs, hafi gengið lengra en efni stóðu til. Verður því staðfestniðurstaða hins áfrýjaða dóms um bætur til stefndu vegna tilkalls Halldórs Þórstil launa í veikindaforföllum.IIIÍ annan stað deila aðilar um rétt stefndutil greiðslu í skjóli svokallaðrar skírteinistryggingar, sem kveðið var á um ígrein 08-3 í kjarasamningi FÍA og áfrýjanda 10. febrúar 2010, en sá samningurvar í gildi þegar Halldór Þór veiktist haustið 2010. Í tilvitnaðri grein varkveðið á um að áfrýjandi skyldi „tryggja skírteini hvers flugmanns“ fyrir25.000.000 krónur og væri sú fjárhæð vísitölubundin. Skyldi tryggingin ná yfir„réttindamissi um stundarsakir og réttindamissi vegna aldurshrörnunar.“ Í 2.mgr. greinarinnar sagði að bætur vegna réttindamissis um stundarsakir skyldunema 2% af 100.000 bandaríkjadölum á mánuði að loknum þriggja mánaða biðtíma. Í3. mgr. var síðan fjallað um rétt til skírteinistryggingar vegna varanlegraveikinda og mælt þar fyrir um að greiða skyldi óskerta tryggingarfjárhæð að 60ára aldri „vegna missis skírteinis“ þó svo að sennilegt yrði talið að hinntryggði gæti síðar meir stundað aðra atvinnu en þá sem skírteinið gilti fyrir.Þá var í greininni gert ráð fyrir því að bætur samkvæmt skírteinistryggingulækkuðu frá og með 61. aldursári og féllu með öllu niður á 64. aldursári.Bæturnar skyldu vera í formi eingreiðslu eða inntar af hendi í áföngum að valiviðkomandi rétthafa. Starfslok Halldórs Þórs höfðu engin áhrif á réttarstöðuhans að þessu leyti enda var sérstaklega tekið fram í grein 08‑5 í kjarasamningnumað segði áfrýjandi flugmanni upp starfi skyldi sú uppsögn engin áhrif hafa árétt hans til skírteinistryggingar væru veikindi hans komin til áður enstarfstíma hans lyki. Í málinu liggur jafnframt frammi kjarasamningur sömuaðila frá 19. júlí 2011 sem gilti frá 1. sama mánaðar. Þar voru sambærileg ákvæði umskírteinistryggingu í grein 08 með því fráviki þó að þar var í engu gerð greinfyrir því hvernig standa skyldi að bótagreiðslum vegna réttindamissis umstundarsakir.Áfrýjandi mótmælir þessum lið í kröfustefndu á þeim forsendum að skilyrði til greiðslu bóta samkvæmtskírteinistryggingu séu ekki fyrir hendi, en þau komi fram í skilmálum þeirrartryggingar sem tekin hafi verið hjá Icecap Insurance PCC Limited á Guernsey.Vísar áfrýjandi meðal annars til þess að í grein 4.1 í tryggingaskilmálunum,sem ber yfirskriftina: „Eingreiðsla vegna leyfismissis og bætur vegnatímabundinnar algerrar óvinnufærni“, komi fram að réttur til eingreiðslu fullrabóta sé háður því að leyfi hins tryggða starfsmanns sé „að fullu afturkallað“ og„fellt varanlega úr gildi“. Þetta sé síðan áréttað nánar í d-lið greinar 4.2þar sem það skilyrði sé sett fyrir greiðslu vegna leyfismissis að flugskírteinihins tryggða hafi verið „varanlega ógilt af hálfu Flugmálastjórnar vegnaalgerrar ófærni hins tryggða starfsmanns að sinna öllum starfsskyldum sínum.“Til þessa hafi ekki komið í tilviki Halldórs Þórs sem aldrei hafi, frá upphafiveikinda haustið 2010 og fram að andláti hans 7. mars 2016, verið varanlegasviptur flugskírteini sínu. Í bréfi Flugmálastjórnar Íslands 7. október 2010 hafiverið staðfest að Halldór Þór uppfyllti ekki að svo stöddu kröfur þær semgerðar væru til fyrsta flokks heilbrigðisvottorðs en slíkt vottorð hafi veriðskilyrði fyrir gildi flugskírteinis hans. Það hafi síðan ekki verið fyrr en 15.maí 2014 sem nýtt læknisvottorð hafi legið fyrir um heilsufar Halldórs Þórs.Samgöngustofa hafi í bréfi 4. júní 2015 hafnað beiðni hans um að metið yrði hvorthann byggi við varanlegan hæfisbrest til atvinnuflugmannsstarfa þannig að skírteiniyrði varanlega fellt úr gildi. Hafi sú staða verið óbreytt við andlát HalldórsÞórs 7. mars 2016.Svo sem rakið hefur verið hér að framanreisir stefnda kröfu sína vegna skírteinistryggingar á þeim grundvelli aðHalldóri Þór hafi borið bætur úr hendi áfrýjanda er nemi óskertri fjárhæðtryggingarfjár samkvæmt grein 08-3 í framangreindum kjarasamningi en óumdeilter að áfrýjandi endurnýjaði ekki skírteinistryggingu Halldórs Þórs eftir hinaólögmætu riftun á ráðningarsamningnum 30. september 2010. Í tilvitnaðri grein íkjarasamningnum kom fram það skilyrði fyrir eingreiðslu fullra bóta aðviðkomandi flugmaður missti skírteini sitt. Í vátryggingarskilmálum IcecapInsurance PCC Limited sem raktir eru hér að framan og áfrýjandi byggir á voruað þessu leyti sett strangari skilyrði fyrir greiðslu óskertrarskírteinistryggingar með því að áskilið var að Flugmálastjórn Íslands hefðivaranlega ógilt flugskírteini viðkomandi flugmanns. Áfrýjandi gat ekki meðskilmálum vátryggingar sem hann sjálfur tók þrengt rétt Halldórs Þórs til bótaúr skírteinistryggingu frá því sem mælt var fyrir um í kjarasamningi. Mat ábótaskyldu áfrýjanda vegna skírteinistryggingarinnar verður því að ráðast að ölluleyti af skýringu ákvæða kjarasamningsins.Svo sem fram hefur komið liggur fyrir að7. október 2010 staðfesti Flugmálastjórn Íslands að af heilsufarsástæðumuppfyllti Halldór Þór ekki þær kröfur sem gerðar væru svo hann fengi neyttatvinnuflugmannsréttinda sinna. Með því missti hann skírteini sitt í skilningigreinar 08-3 í kjarasamningnum þó svo að á því tímamarki lægi ekki fyrir hvortað svo væri tímabundið eða varanlega. Af gögnum málsins verður ráðið að skírteiniHalldórs Þórs hafi fallið úr gildi 27. nóvember 2011 þegar gildistími þess rannskeið sitt á enda án þess að leitað hafi verið eftir endurnýjun þess. Ívottorði 15. maí 2014 frá lækni sem Halldór Þór leitaði til kom fram það álitað heilsufar hans samrýmdist ekki endurnýjun á „atvinnuflugmannsskírteini“ ogværu ekki líkur til þess að hann mundi geta uppfyllt skilyrði til slíks áður enhann næði 65 ára aldri í maí 2016. Í bréfi 6. febrúar 2015 skýrði læknirinnþetta nánar á þann hátt að Halldór Þór hafi orðið óvinnufær tilatvinnuflugmannsstarfa frá og með 29. september 2010 og að það ástand hefðiekki breyst á þeim tíma sem liðinn væri. Á grundvelli fyrirliggjandi gagnaóskaði Halldór Þór eftir því við Samgöngustofu með bréfi 21. maí 2015 að húnmæti hvort hann uppfyllti þær kröfur sem gerðar væru til útgáfu fyrsta flokksheilbrigðisvottorðs atvinnuflugmanna og hvort atvinnuflugmannsskírteini hansværi varanlega fallið úr gildi. Í svari stofnunarinnar 4. júní 2015 var þessaribeiðni hafnað án þess að tekin væri efnisleg afstaða til spurninga HalldórsÞórs. Fyrrnefnt álit í læknisvottorði um varanlegan heilsubrest hans fær á hinnbóginn nokkurn stuðning í framburði yfirlæknis heilbrigðisskorar Samgöngustofufyrir héraðsdómi. Áfrýjandi hefur um tímabilið frá 29. september 2010 fram til15. maí 2014 vísað til þess að stefnda hafi ekki sýnt fram á að heilsufariHalldórs Þórs hafi verið þannig farið allan þann tíma að útilokað hafi verið aðhann fengi endurútgefið flugskírteini sitt. Til þess ber þá að líta aðáfrýjandi rauf með ólögmætum hætti ráðningarsamband sitt við Halldór Þór 30.september 2010. Ef ekki hefði komið til þess liggur fyrir að sameiginlegirhagsmunir áfrýjanda og Halldórs Þórs hefðu staðið til þess að sem fyrst yrðiráðið til lykta hvort að líkur stæðu til þess að hann öðlaðist á ný þá heilsuað geta tekið við starfi sínu ellegar hvort heilsubrestur hans væri varanlegur þannigað leiða myndi til starfsloka og greiðslu skírteinistryggingar. Að því virtu stendurþað áfrýjanda nær að bera hallann af því að ekki liggi fyrir fullkomnar upplýsingarum heilsufar Halldórs Þórs á öllu umræddu tímabili. Hefur áfrýjanda ekki tekistað færa neitt það fram sem fær því hnekkt að á tímabilinu frá 29. september2010 til dauðadags hafi heilsufar Halldórs Þórs verið með þeim hætti að honumhafi ekki verið unnt að öðlast á ný réttindi sín sem atvinnuflugmaður og aðhann hafi því misst varanlega flugskírteini sitt í skilningi greinar 08-3 íkjarasamningi milli FÍA og áfrýjanda frá og með haustinu 2010. Á stefnda þvírétt á bótum á þeim grundvelli.Samkvæmt öllu framangreindu verðurstaðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjanda beri að greiða stefndu68.873.060 krónur svo og niðurstaða hans um vexti.Einnig verður staðfest ákvæði dómsins um málskostnað, en áfrýjanda verður gertað greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi, Icelandairehf., greiði stefndu,Margréti Pálsdóttur, 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur16. júní 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí sl., er höfðað29. september 2014 af Halldóri ÞórHalldórssyni, Steinavör 6, Seltjarnarnesi gegn Icelandair ehf.,Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík. Stefnandi andaðist 7. mars sl. og hefurdánarbú hans tekið við aðild málsins.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda 63.911.720 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af1.100.173 krónum frá 01.02.2011 til 01.03.2011, af 2.200.346 krónum frá þeimdegi til 01.04.2011, af 3.300.519 krónum frá þeim degi til 01.05.2011, af4.400.692 krónum frá þeim degi til 01.06.2011, af 5.500.865 krónum frá þeimdegi til 01.07.2011, af 6.601.038 krónum frá þeim degi til 01.08.2011, af7.747.968 krónum frá þeim degi til 01.09.2011, af 9.128.685 krónum frá þeimdegi til 01.10.2011, af 10.275.615 krónum frá þeim degi til 01.11.2011 krónum,og loks 63.911.720 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdurtil að greiða stefnanda 68.873.060 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.100.173 krónum frá01.02.2011 til 01.03.2011, af 2.200.346 krónum frá þeim degi til 01.04.2011, af3.300.519 krónum frá þeim degi til 01.05.2011, af 4.400.692 krónum frá þeimdegi til 01.06.2011, af 5.500.865 krónum frá þeim degi til 01.07.2011, af6.601.038 krónum frá þeim degi til 01.08.2011, af 7.747.968 krónum frá þeimdegi til 01.09.2011, af 9.128.685 krónum frá þeim degi til 01.10.2011, af10.275.615 krónum frá þeim degi til 29.09.2014 krónum, og loks 68.873.060krónum frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. I Helstu atvikmálsins eru þau að stefnandi, sem þá hafði starfað hjá stefnda í 26 ár, þar aftæpan helming starfstímans sem flugstjóri, var fyrirvaralaust sagt upp störfumí lok september 2010. Var stefnandi þá liðlega 59 ára að aldri og í 26. sæti ástarfsaldurslista stefnda, sem þá taldi 306 flugmenn. Aðdragandi slita áráðningarsamningi var að stefnandi hafði lokið fraktverkefni í Belgíu 28. ágúst2010. Var hann á heimleið með flugi stefnda frá Kaupmannahöfn og ferðaðist semalmennur farþegi. Ágreiningur er um hvaða háttsemi stefnandi viðhafði gagnvartstarfsmönnum stefnda í þessari flugferð. Var stefnandi kallaður á fund stefnda2. september 2010 þar sem stefnandi var sakaður um alvarlegt brot ástarfsskyldum sem flugstjóri vegna atvika á heimferðinni. Var hann sakaður umkynferðislega áreitni gagnvart flugfreyju og ógnandi tilburði gagnvartflugvirkja. Hann hafi verið áberandi drukkinn og átt erfitt með gang. Hafiflugstjóri þurft að beita hann fortölum til að fá hann frá borði. Loks hafiverið kvartað undan dónaskap af hálfu fyrirtækis sem ók honum heim. Taldistefndi að þessi atriði samanlagt hefðu falið í sér mjög alvarlegt brot ástarfsskyldum stefnanda. Stefnandi var á ný boðaður á fund stefnda 15.september 2010 þar sem stefnanda var tilkynnt að hann mætti vænta uppsagnarvegna atviksins. Næsta dag bar stefndi fyrirhugaða uppsögn undir starfsráð tilumsagnar, sbr. 11. og 13. gr. b. í starfsaldursreglum flugmanna stefnda, semeru hluti kjarasamnings Félags íslenskra atvinnuflugmanna og stefnda. Fór stefnandi21. september 2010 í tveggja vikna meðferð á Vogi til könnunar á því hvort hannværi haldinn áfengissýki. Við útskrift 5. október 2010 var stefnandi ekkitalinn uppfylla greiningarviðmið fyrir áfengissýki. Stefnandi leitaði tilsérfræðings í innkirtla- og efnaskiptasjúkdómum sem 29. september 2010staðfesti að stefnandi væri aftur kominn með einkenni járnofhleðslu, sem hann hefðifyrst greinst með 2004 og enn valdið stefnanda sykursýki. Væri hafinlyfjameðferð við þeim sjúkdómi. Stefndi veitti viðtöku vottorði um þetta efnisama dag, sem og yfirlæknir heilbrigðisskorar Flugmálastjórnar Íslands. Ofangreint starfsráð komst að þeirri niðurstöðu 30.september 2010 að hegðun stefnanda og framkoma í flugferðinni 28. ágúst 2010 hefðifalið í sér mjög alvarlegt brot á starfsskyldum hans, auk þess sem um beintbrot á jafnréttisstefnu stefnda hefði verið að ræða. Framkoma hans hafi ekkisamrýmst manni í hans stöðu. Hefði hann vanrækt skyldur sínar sem flugstjóri oggerst sekur um stórfelldar ávirðingar utan starfs. Hefði einkum ölvunarástandstefnanda falið í sér mjög alvarlegt brot á starfsskyldum hans. Þá hafi hannsýnt flugfreyju ítrekaða kynferðislega áreitni. Taldi starfsráð þessi brot felaí sér heimild til handa stefnda til að víkja stefnanda úr starfi. Flugmálastjórn Íslands tilkynnti stefnanda meðbréfi, 7. október 2010, að á grundvelli læknisvottorðs áðurgreinds sérfræðingsí innkirtla- og efnaskipta-sjúkdómum lægi fyrir að stefnandi uppfyllti ekki, aðsvo stöddu, kröfur sem gerðar væru til 1. fl. heilbrigðisvottorðs atvinnuflugmannasamkvæmt viðeigandi kröfum sem giltu um veikindi stefnanda. Staða málsins yrðióbreytt uns Flugmálastjórn bærust frekari upplýsingar um heilsufar stefnanda. Með bréfi 30. september 2010 rifti stefndifyrirvaralaust ráðningarsamningi sínum við stefnanda frá og með 1. október 2010að telja. Var ástæða þess sögð vera atvik sem átt hefðu sér stað, 28. ágúst2010, er stefnandi var á vakt og á heimleið úr fragtverkefni á vegum stefnda.Sú hegðun hafi verið bæði óviðurkvæmileg og ósamrýmanleg stöðu stefnanda semflugstjóra hjá stefnda. Með hegðun sinni hefði stefnandi brotið gróflega gegnstarfsskyldum sínum gagnvart stefnda og fyrirgert því trausti sem stefndióhjákvæmilega yrði að geta borið til flugstjóra sinna. Félag íslenskraatvinnuflugmanna mótmælti brottvikningunni í bréfi til stefnda 1. október 2010.Voru sjónarmið stefnanda áréttuð í bréfum 12. nóvember 2010 og 11. febrúar, 17.mars og 1. apríl 2011. Var ítrekaður réttur stefnanda til 13 mánaða launa íveikindaforföllum, ásamt því að skorað var á stefnda að greiða laun samkvæmtbókun með kjarasamningi um rétt stefnanda til starfslokasamnings. Með bréfistefnda 2. maí 2011 var kröfum stefnanda hafnað. Í júní 2012 hafði stefnandi ekki fengiðstaðfestingu á því hvort hann væri vinnufær eða ekki og ákvað að höfða dómsmálá hendur stefnda til viðurkenningar á ólögmætri riftun á ráðningarsamningiaðila. Með dómi Hæstaréttar, 13. febrúar 2013 í máli nr. 604/2013, var riftun áráðningarsamningi aðila dæmd ólögmæt og staðfest að stefndi væriskaðabótaskyldur gagnvart stefnanda af þeim sökum. Jafnframt var stefndi dæmdurtil að greiða stefnanda 800.000 krónur í miskabætur fyrir meiðyrði og ólögmætameingerð í garð stefnanda. Í dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur að því leyti staðfestimeð vísan til forsendna kom fram, að ekki teldist sannað að stefnandi hafidrukkið áfengi í óhófi í flugferðinni 28. ágúst 2010. Sannað þótti að stefnandihefði sýnt af sér óviðeigandi hegðun gagnvart flugfreyju og misboðið henni.Hins vegar þótti ekki sannað að um hafi verið að ræða kynferðislega áreitni. Þáþótti sannað að stefnandi hafi gripið í flugvirkja og krafið hann um nafn hans.Hafi þurft að beita stefnanda fortölum til að fá hann frá borði. Flugvirkinnhefði hins vegar ekki lýst háttsemi stefnanda þannig að stefnandi hafi ógnaðhonum. Bifreiðastjóri sá er átti að hafa kvartað undan stefnanda er stefnandavar ekið heim kom ekki fyrir dóminn. Dóminum þótti ljóst að stefnandi hafi sýntaf sér ókurteisi og hegðað sér með þeim hætti að ekki sæmdi stöðu hans. Þóttsýnt hefði verið fram á að hegðun stefnanda hefði verið óviðeigandi þótti húnekki hafa verið þess eðlis að réttlætt gæti fyrirvaralausa uppsögn úr starfi.Hafi stefnda borið að veita stefnanda áminningu ef framganga hans í starfi gaftilefni til þess áður en honum yrði sagt upp. Sérfræðingur í innkirtla- og efnaskiptasjúkdómumritaði 15. maí 2014 álitsgerð vegna stefnanda þar sem fram kom að heilsufarstefnanda samrýmdist ekki endurnýjun á atvinnuflugmannsskírteini og að ólíklegtværi að á því yrði breyting fyrir 65 ára afmælisdag hans, 2. maí 2016.Stefnandi óskaði eftir afstöðu stefnda, 11. september 2014, tilálitsgerðarinnar og hvort stefnandi teldist varanlega óvinnufær sematvinnuflugmaður fram yfir 65 ára aldur. Því erindi var ekki svarað og höfðaðistefnandi mál það sem hér er til úrlausnar í kjölfar. Við aðalmeðferð málsins gaf yfirlæknirheilbrigðisskorar Flugmálastjórnar Íslands vitnaskýrslu fyrir dóminum. II Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 milli sömu aðila hafi því verið slegiðföstu að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegna saknæmrar ogólögmætrar riftunar 30. september 2010 á ráðningarsamningi aðila. Eðli málssamkvæmt beri stefnda því að gera stefnanda sem líkast settan fjárhagslega ogef honum hefði ekki verið vikið ólöglega úr starfi. Til að svo megi verða beristefnda að greiða bætur sem jafngildi fullum launum stefnanda íveikindaforföllum í alls 13 mánuði, frá 1. október 2010 til 31. október 2011 aðtelja, og bætur er jafngildi óskertri tryggingafjárhæð samkvæmtskírteinistryggingu flugmanna, hvoru tveggja í samræmi við kjarasamninga milliFÍA og stefnda frá 10. febrúar 2010 og 19. júlí 2011. Stefnandi telur að lýsttjón beri í öllum tilvikum að telja sennilega afleiðingu af hinni saknæmu ogólögmætu háttsemi stefnda.Stefnandi byggi á því að samkvæmtstarfsaldursreglum flugmanna stefnda, sem séu hluti af kjarasamningunum 2010 og2011, sbr. grein 03-1, geti flugmaður, sem einu sinni hafi fengiðstarfsaldursröð sína viðurkennda, ekki misst þann aldursrétt nema hann segisjálfur starfi sínu lausu eða verði að láta af störfum vegna mistaka í starfi,sbr. 7. gr. starfsaldursreglnanna. Stefnandi hafi 30. september 2010 skipað 26.sæti af 306 flugmönnum á starfsaldurslista stefnda. Þýðing þessa lista fyrirstarfsöryggi flugmanna sé gríðarlegt, enda verði flugmanni ekki sagt upp meðlögmætum hætti á undan öðrum neðar á listanum, nema því aðeins að hann hafigerst sekur um svo vítaverðar misfellur í starfi, eða stórfelldar ávirðingar utanstarfs, að réttlæti uppsögn. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 hafistefnandi verið alfarið hreinsaður af áburði stefnda um brot eða misfellur ístarfi. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóst að stefndi hefði aldrei mátt segjastefnanda upp starfi bótalaust. Með hinni ólögmætu riftun 30. september 2010hafi stefndi gengið enn lengra. Hann hafi svipt stefnanda atvinnuöryggi oglaunatekjum flugstjóra til 65 ára aldurs, þvert á samningsbundna stöðu stefnanda,og í ofanálag neitað að greiða stefnanda kjarasamningsbundin veikindalaun. Hafistefnandi síðan verið tekjulaus. Á grundvelli hinnar ólögmætu riftunar munistefndi að öllum líkindum hafa sagt upp 25.000.000 króna vísitölutryggðriskírteinistryggingu vegna stefnanda samkvæmt grein 08-3 kjarasamninganna, semtaki til sjúkdóma sem leiða til skírteinismissis. Með því hafi stefndi sviptistefnanda rétti til að sækja þá tryggingarfjárhæð gegnum vátryggjanda stefndaeða fá hana greidda með öðrum þeim hætti er tíðkast hafi í starfsemi stefndaþegar svo háttaði til. Samkvæmt grein 01-7 kjarasamninganna hafi stefndi skuldbundiðsig til að ganga frá lokalaunauppgjöri við starfslok flugmanns í sama mánuði ogviðkomandi láti af störfum. Þótt ákvæðið taki eðli máls samkvæmt mið aflögmætum starfslokum hljóti sömu sjónarmið að gilda um hin ólögmætu starfslokstefnanda af völdum stefnda. Í ljósi þess að stefnandi hafi orðið varanlegaóvinnufær sem atvinnuflugmaður eigi hann ekki rétt til skaðabóta í formi launatil 65 ára aldurs, eins og ella hefði verið. Þess í stað verði stefnandi aðsækja framangreinda skírteinistryggingu eða jafngildi hennar úr hendi stefnda,ásamt jafngildi veikindalauna í 13 mánuði. Undir eðlilegum kringumstæðum verðiað ætla að stefndi hefði greitt þau laun fyrir tímabilið frá 1. október 2010til 31. október 2011 og að í beinu framhaldi hefði stefnandi fengið greidda úthina umsömdu tryggingarfjárhæð. Með ólögmætu framferði sínu hafi stefndi hinsvegar valdið óvissu um þessi tímamörk og beri því að virða vafa þar að lútandistefnda í óhag, enda ólíðandi ef stefndi myndi hagnast á lögbroti sínu ákostnað stefnanda. Stefnandi byggi á því að ef ekki hefði komið tilhins ólögmæta brottrekstrar 30. september 2010 hefði hann átt skýlausan rétttil 13 mánaða launa í veikindum samkvæmt grein 07-2 kjarasamningsins frá 2010,en þar segi að veikist flugmaður og forföll hans séu staðfest, þá skuli greiðahonum full laun samkvæmt 11. grein samningsins í allt að 13 mánuði. Í málinuliggi fyrir að stefnandi hafi orðið óvinnufær vegna veikinda 29. september 2010og að stefndi hafi staðfest forföll hans samdægurs með athugasemdalausrimóttöku á vottorði Ástráðs B. Hreiðarssonar, sérfræðings í innkirtla- ogefnaskiptasjúkdómum. Hafi stefndi á annað borð haft ástæðu til að efast umveikindin og áhrif þeirra á hæfi stefnanda til að neytaatvinnuflugmannsréttinda, hefði honum verið í lófa lagið að bregðast við því ogóska nánari skýringa. Í stað þessa hafi stefndi rift ráðningarsambandi viðstefnanda meðan á veikindunum stóð. Sú riftun hafi nú verið dæmd ólögmæt.Stefnda stoði ekki í þessu sambandi að bera fyrir sig að Flugmálastjórn Íslandshafi ekki staðfest formlega að stefnandi væri óvinnufær sökum veikindanna fyrren 7. október 2010, enda hefði stefnandi enn verið í starfi flugstjóra þann dagef ekki hefði komið til hinnar ólögmætu riftunar. Stefnandi eigi því ótvíræðanrétt á bótum úr hendi stefnda sem samsvari fullum launum í 13 mánuði, enda hafistefnandi verið óvinnufær í allan þann tíma. Stefnandi telji óumdeilt aðstefndi hafi síðast greitt honum laun fyrir tímabilið september 2010. Samkvæmtþví eigi stefnandi rétt til bóta sem samsvari fullum launum fyrir tímabilið frá1. október 2010 til 31. október 2011. Um orðasambandið full laun vísi stefnanditil 11. gr. kjarasamningsins frá 2010, sem og til c.-liðar greinar 11-3kjarasamningsins frá 19. júlí 2011, en samkvæmt téðu ákvæði hafi öll laun oglaunataxtar flugmanna stefnda hækkað um 4,25%, 1. júlí 2011. Þá vísi stefnanditil samkomulags, milli FÍA og stefnda á bls. 30 í síðargreindum kjarasamningi,um 21,25% eingreiðslu til allra flugmanna vegna tímabilsins frá 1. febrúar til30. júní 2011. Í tilviki stefnanda teljist full laun vera föst mánaðarlaunflugstjóra í 25. launaflokki að viðbættu vaktaálagi, desemberuppbót ogreiknuðum orlofslaunum af þeim heildarlaunum, en um orlof og frídaga flugmannaeftir 20 ára þjónustu í þágu stefnda vísist til 5. greinar kjarasamningsins frá2010 og greinar 05-2 samningsins frá 2011. Stefnandi styðji fjárhæð kröfunnarvið útreikninga Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings 25. september 2014á eingreiðsluverðmæti fullra launa samkvæmt umsömdum launatöflum og öðrumákvæðum kjarasamninganna, að frádregnum 24% iðgjöldum til Eftirlaunasjóðs FÍA(EFÍA), sem stefnda beri að skila samkvæmt 9. grein samninganna. Stefnandiminni á að samkvæmt dómframkvæmd eigi hann ekki aðild að kröfu á hendur stefndaum lífeyrissjóðsiðgjöld af þeim veikindalaunum, sem hér um ræði. Væntistefnandi þess að EFÍA muni gera slíka kröfu í hans stað, nema stefndi standiskil á umræddum iðgjöldum að fyrra bragði. Gangi það ekki eftir áskiljistefnandi sér rétt til að krefja stefnda á síðari stigum um bætur vegna tapaðralífeyrisréttinda.Að öllu framangreindu gættu nemi fjárhæð bótakröfustefnanda 17.725.427 krónum, auk dráttarvaxta, en krafan sundurliðist svo: (a)jafngildi fullra launa frá 01.10. 2010 til 31.10. 2011 = 14.508.868 krónur, (b)jafngildi persónuuppbóta á tímabilinu = 588.809 krónur og (c) jafngildiorlofslauna á tímabilinu = 2.627.750 krónur, eða samtals 17.725.427 krónur.Gerð sé krafa um dráttarvexti af þeirri fjárhæð sem stefnanda hefði borið að fáí hverjum mánuði sem um sé að ræða á gjalddaga launa þess mánaðar, sem séfyrsti dagur næsta mánaðar á eftir. Ekki sé munur á aðal- og varakröfum stefnandahvað varði þennan þátt í kröfugerð hans. Stefnandi telji einsætt að ef ekki hefði komið tilhins ólögmæta brottrekstrar af hálfu stefnda 30. september 2010 hefði hannfengið andvirði skírteinistryggingar samkvæmt grein 08-3 kjarasamningsins 2011,sbr. samhljóða ákvæði samningsins 2010 þegar lokið hefði rétti hans til launa íveikindaforföllum, 31. október 2011. Samkvæmt téðri grein beri stefnda aðtryggja skírteini hvers flugmanns fyrir 25.000.000 króna og greiðahlutaðeigandi þá fjárhæð í einu lagi missi sá hinn samiatvinnuflugmannsskírteini sitt. Samkvæmt grein 08-10 samninganna sé umræddtryggingafjárhæð vísitölutengd. Með bréfi Flugmálastjórnar 7. október 2010 hafistefnanda verið tilkynnt að á grundvelli vottorðs Ástráðs B. Hreiðarssonar,sérfræðings í innkirtla- og efnaskiptasjúkdómum, frá 29. fyrra mánaðar væriljóst að stefnandi uppfyllti ekki þær kröfur sem gerðar væru til útgáfu 1.flokks heilbrigðisvottorðs atvinnuflugmanna í reglum JAR-FCL 3. Þær reglur komifram í fylgiskjali I með reglugerð nr. 403/2008 um heilbrigðiskröfur flugliða,og segi þar, í 4. viðauka við kafla B, að efnaskipta- og innkirtlavanvirknivaldi vanhæfi til að sækja um, öðlast og neyta réttinda 1. flokksatvinnuflugmannsskírteinis, og að notkun lyfja gegn sykursýki valdi vanhæfi. Umræddreglugerð hafi nú verið felld úr gildi og við tekið reglugerð nr. 180/2014 umáhöfn í almenningsflugi. Með henni hafi verið innleiddar samsvarandi reglurEvrópusambandsins, m.a. reglugerð 1178/2011, en þar segi í IV. viðauka undir„MED.B.025“, að sjúklingur með sykursýki af gerðinni „diabetes mellitus“ skulimetinn óhæfur til að öðlast 1. flokks heilbrigðisvottorð nema því aðeins aðblóðsykurstjórnun sé í lagi. Stefnandi hafi þjáðst af þessari tegund sykursýkiog hafi ekki náð viðunandi blóðsykurstjórnun. Því miður hafi heilsufarstefnanda aðeins versnað, svo sem glöggt megi ráða af læknisvottorði Ástráðs B.Hreiðarssonar frá 15. maí 2014, en þar komi m.a. fram, að strax íseptember/október 2010 hafi stefnandi þurft tvenns konar sykursýkislyf, Glimerylog Glucophage, í stað eins áður. Frá sama tíma hafi þurft blóðaftappanir til aðstemma stigu við járnofhleðslusjúkdómi hans. Í ársbyrjun 2012 hafi stefnandiglímt við yfirliðsköst og verið lagður inn á bráðadeild Landspítala vegna þessa6. febrúar. Þá hafi hann 12. sama mánaðar verið lagður inn vegna hás hita ogslappleika, með grun um æðakölkun í hjarta og truflun í ósjálfráðataugakerfinu. Í framhaldi hafi hann verið settur á hjarta- og æðasjúkdómalyf. Ívottorðinu komi og fram að stefnandi sé enn háður töku á þeim lyfjum, sem ognefndum sykursýkislyfjum, að nú sé ljóst að sykursýkin sé í þetta sinn komintil að vera og að einn af fylgikvillum hennar sé æðakölkun. Í framhaldi hafisérfræðingurinn komist að þeirri niðurstöðu að heilsufar stefnanda samrýmistekki endurnýjun á atvinnuflugmannsskírteini og að ekki séu líkur á að heilsahans batni að því marki að hann uppfylli kröfur til útgáfu heilbrigðisvottorðsatvinnuflugmanna að nýju áður en hann nái 65 ára aldri, 2. maí 2016. Að þessu sögðu byggi stefnandi á því að hannhafi misst atvinnuflugmannsskírteini sitt vegna alvarlegra og viðvarandiveikinda, sem reynst hafi varanleg. Missir flugstjórnarréttinda stefnanda séþví varanlegur að sama skapi. Þess utan sé og ljóst að sökum hins ólögmæta brottrekstrar,30. september 2010, hafi stefnandi frá sama degi aldrei átt afturkvæmt í starfflugstjóra. Á greindu tímamarki hafi stefnandi verið innan við sextugt og þvíberi að dæma stefnda til að greiða honum jafngildi óskertrarskírteinistryggingar í samræmi við grein 08-3 títtnefndra kjarasamninga.Samkvæmt téðu samningsákvæði sé hér um að ræða eingreiðslu, sem hlutaðeigandiflugmaður ráði hvort greiðist í einu lagi eða í áföngum. Stefnandi geri í málinukröfu um eingreiðslu og byggi á því að ef ekki hefði komið til hinnar ólögmæturiftunar af hálfu stefnda hefði stefnandi fengið slíka eingreiðslu 1. nóvember2011 þegar réttur hans til launa í veikindaforföllum hefði tæmst. Sé stefndiþessu ósammála skori stefnandi á hann að leggja fram uppgjör við alla flugmennsína síðustu 10 ár, sem þurft hafi að láta af störfum vegna veikinda, hafi íþví sambandi þegið veikindalaun og í framhaldi fengið greidda út hinasamningsbundnu skírteinistryggingu. Stefnandi tefli því einnig fram að stefndi hafi áfyrri stigum ágreiningsins haldið því fram að í stað riftunar hefði stefndaþess í stað verið heimilt að segja stefnanda upp störfum meðkjarasamningsbundnum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Slík uppsögn sé að álitistefnanda ólögmæt, enda fæli hún í sér brot á starfsaldursreglum flugmannastefnda. Það sem hér skipti þó máli sé grein 08-5 téðra kjarasamninga, ensamkvæmt henni skuli engu skipta um rétt flugmanns til tryggingarfjár þóttstefndi segi hlutaðeigandi flugmanni upp störfum, enda séu veikindiflugmannsins komin í ljós áður en starfstíma hans lýkur. Hin meinlega afstaðastefnda til stefnanda og einbeittur vilji til að bola honum burt úr starfistyðji því aðeins kröfu stefnanda um jafngildi óskertrar skírteinistryggingarsamkvæmt grein 08-3 kjarasamninganna. Væri enda fráleit sú niðurstaða aðstefndi kæmist upp með að víkja veikum flugmanni úr starfi með ólögmætum hættiog svipta hann þar með rétti til skírteinistryggingar án þess að bera ábyrgð áþeirri meingerð og því fjártjóni sem hlaut að fylgja. Að virtu ölluframangreindu byggi stefnandi á því að honum beri bætur úr hendi stefnda ernemi jafngildi 100% tryggingarfjár samkvæmt grein 08-3 kjarasamninganna 2010 og2011, frá 1. nóvember 2011, en samkvæmt grein 08-10 samninganna skuli sútryggingafjárhæð miðast við vísitölu neysluverðs í janúar 2000, sem sé 194,0stig og breytast mánaðarlega samkvæmt henni. Um fjárhæð jafngildiskröfunnarvísi stefnandi til útreikninga Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings 25.september 2014, en samkvæmt þeim nemi bótafjárhæðin uppreiknuð 49.561.856 krónaán dráttarvaxta þann 1. nóvember 2011. Aðalkrafa stefnanda byggi áframangreindri fjárhæð skírteinistryggingar og sé þá jafnframt gerð krafa umdráttarvexti af fjárhæðinni frá 1. nóvember 2011. Varakrafa stefanda byggi áþví að ef ekki verði talið rétt að stefndi greiði dráttarvexti af fjárhæðskírteinistryggingarinnar frá 1. nóvember 2011 skuli til vara miða við að sáhluti kröfugerðar stefnanda beri dráttarvexti frá þeim degi er mál þetta varhöfðað með birtingu stefnu 29. september 2014, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Komi til þess leiði af sjálfu sér að fjárhæðskírteinistryggingar taki vísitölubreytingum til sama tíma, þ.e.septembermánaðar 2014. Samkvæmt útreikningum Vigfúsar Ásgeirssonar sé fjárhæðinuppreiknuð til þess tíma 54.523.196 krónur. Stefnandi reisir kröfur sínar á meginreglumsamninga-, kröfu- og vinnuréttarins um skuldbindingargildi vinnusamninga,kjarasamningum FÍA og stefnda frá 10. febrúar 2010 og 19. júlí 2011, almennumreglum skaðabótaréttarins og sakarreglunni innan samninga. Þá vísar stefnanditil laga nr. 30/1987 um orlof og reglugerða nr. 403/2008 og 180/2004. Kröfu umdráttarvexti styður stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,einkum 1. mgr. 6. gr. Kröfu um málskostnað styður hann við 129. og 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, enstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri því nauðsyn að fá dómfyrir slíkum skatti úr hendi stefnda. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 33. gr. laganr. 91/1991.IIIStefndibyggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendur stefnda. Ífyrsta lagi byggi stefnandi kröfur sínar á því að vegna annars vegar ólögmætrarriftunar á ráðningarsamningi og hins vegar framangreindra veikinda þá eigistefnandi rétt á greiðslu veikindalauna í 13 mánuði frá og með 1. október 2010.Telji stefnandi að Hæstiréttur hafi í dómi sínum alfarið hreinsað stefnanda afáburði stefnda um brot eða misfellur í starfi. Þegar af þeirri ástæðu sé ljóstað stefndi hafi aldrei mátt segja stefnanda upp starfi bótalaust. Stefndimótmæli þessum málatilbúnaði. Það sé óumdeilt að stefnda hafi ekki veriðheimilt að segja stefnanda fyrirvaralaust upp starfi sínu, samanber dóm Hæstaréttarí máli nr. 604/2013. Því sé þó hafnað að Hæstiréttur hafi alfarið hreinsaðstefnda með þeim hætti að stefndi hafi ekki mátt segja stefnanda upp starfi meðgreiðslu þriggja mánaða uppsagnarfrests. Það sé meginregla í skaðabótarétti aðsá sem krefjist bóta með réttmætum hætti eigi ekki að hagnast á tjóni sínuheldur að fá raunverulegt tjón bætt. Það sé því hlutverk dómstóla að meta hvertraunverulegt tjón stefnanda hafi verið vegna ólögmætrar riftunarráðningarsamnings. Það sé óumdeilt milli aðila að hægt sé að segja flugmönnumupp starfi, enda komi skýrt fram í grein 03-2 í kjarasamningi milli FÍA ogstefnda að uppsagnarfrestur flugmanna skuli vera þrír mánuðir miðað viðmánaðamót. Það komi þó fram í 11. grein starfsaldursreglna sama samnings aðekki sé heimilt að segja flugmanni upp starfi fyrr en umsögn starfsráðs liggi fyrir.Líkt og að framan greini hafi það verið svo að 30. september 2010, þann dag semstefndi rifti ráðningarsamningi við stefnanda, hafi legið fyrir umsögnstarfsráðs þess efnis að stefnda væri heimilt að segja stefnanda upp störfum.Starfsráðið hafi þó ekki talið að heimild væri til staðar til riftunarráðningarsamnings, líkt og stefndi hafi þó kosið að gera. Enginn ágreiningur séum það að stefndi hafi farið með málið í réttan feril þegar stefndi hafi taliðástæða til fyrirvaralausrar uppsagnar stefnanda. Stefnda hafi ekki verið slíkaðgerð heimil fyrr en að genginni umsögn starfsráðs. Slík umsögn hafi, líkt ogfyrr greini, legið fyrir 30. september 2010. Stefndi hafi þó kosið að gangalengra en sú umsögn heimilaði og rift ráðningarsamningi við stefnanda. Þáriftun hafi Hæstiréttur talið ólögmæta og að rétt hafi verið, kysi stefndi aðrifta ráðningarsamningi, að áminna stefnanda áður en að riftun kæmi. DómurHæstaréttar hafi þó fjarri lagi í för með sér að stefnandi sé alfariðhreinsaður af áburði. Héraðsdómur hafi komist að því að stefnandi hafi veriðundir áhrifum áfengis. Hann hafi sýnt af sér ókurteisi og hegðað sér með hættisem ekki sæmdi stöðu hans. Hafi hegðun hans einnig verið óviðeigandi, þó húnréttlæti ekki fyrirvaralausa uppsögn. Dómur héraðsdóms hafi verið staðfestur íHæstarétti hvað þetta varði. Stefndi hafi talið að sú hegðun, sem dómstóllinnþó hafi staðfest að stefnandi hafi viðhaft, hafi verið þess eðlis að húnréttlæti uppsögn á ráðningarsamningi stefnanda þó hún réttlæti ekkifyrirvaralausa uppsögn. Megi, til að árétta þetta, nefna að ekkert komi fram íhéraðsdómi eða hæstaréttardómi um að niðurstaða starfsráðs hafi verið röng. Meðvísan til þessa, og þess að tjónþolar eigi ekki að hagnast á broti gagnvartþeim, þá telji stefndi einsýnt að stefnandi hafi ekki átt rétt til frekarigreiðslna frá stefnda en sem numið hafi umsömdum þriggja mánaða uppsagnarfresti,skv. grein 03-2 í kjarasamningi aðila. Í kjarasamningi FÍA ogstefnda sé samið um reglur hvað varði uppsögn sem séu með öðrum hætti en áalmennum vinnumarkaði. Skilyrði séu sett fyrir því meðal annars hvernig hægt séað standa að uppsögn telji stjórn eða forstjóri stefnda tilefni til slíkraaðgerða. Stefndi hafi í öllu farið að þeim reglum sem aðilar hafi samið umþegar að slíkum aðgerðum komi. Umsögn starfsráðs, sem sé grundvöllur þess aðuppsögn sé heimil, hafi legið fyrir 30. september 2010. Hafi því þann dag veriðtil staðar heimild samkvæmt kjarasamningi til uppsagnar ráðningarsamnings. Þóstefndi hafi kosið að ganga lengra í aðgerðum sínum en starfsráð hafði komistað niðurstöðu um og þær aðgerðir verið dæmdar ólögmætar liggi ekkert fyrir umþað í gögnum málsins eða annars staðar að uppsögn með uppsagnarfresti hafiverið óheimil. Þar sem augljóst sé að vilji stefnda hafi staðið til þess aðslíta ráðningarsambandi við stefnanda sé ljóst að tjón hans sem hann hafi orðiðfyrir vegna aðgerða stefnda, felist í því að hann hafi ekki fengið greiddanumsaminn 3ja mánaða uppsagnarfrest. Sé því þess vegna hafnað að stefnandi eigirétt á bótum sem nemi 13 mánaða uppsagnarfresti á grundvelli veikinda, enda hafivilji stefnda staðið til þess að slíta ráðningarsambandi aðila og skilyrði veriðuppi um að gera það með 3ja mánaða uppsagnarfresti.Skýrar reglur séu um þaðí vinnurétti að telji starfsmaður sig vanhaldinn launalega séð þá beri honum aðhefja aðgerðir gagnvart vinnuveitanda innan hæfilegs tíma. Það hafi ekki verið fyrren með máli sem höfðað hafi verið 20. júní 2012 sem stefnandi hafi leitaðatbeina dómstóla vegna riftunar ráðningarsamnings. Þá hafi hann þó ekki kosið aðleita eftir greiðslu vangreidds uppsagnarfrests heldur viðurkenningu á ólögmætiriftunar ráðningarsamnings. Það hafi ekki verið fyrr en með stefnu þingfestri9. október 2014 sem hann hafi krafist bóta sem nemi greiðslu eftir uppsögn, eða4 árum eftir að hann telji rétt sinn til launagreiðslna hafa stofnast. Stefndi teljiþað einsýnt að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti hvað þetta varði, tómlæti semhafi í för með sér að krafa sem kunni að hafa verið til staðar sé fallin niður.Þrátt fyrir þetta hafi stefndi tekið þá ákvörðun að greiða stefnanda greiðslusem nemi þriggja mánaða launum, auk dráttarvaxta ofl. Hafi sú greiðsla þegar veriðgreidd. Við þetta megi bæta að það sé meginregla í vinnurétti að ef starfsmaðursé kominn í leyfi vegna veikinda þá haldi hann þeim veikindarétti þó honum sésagt upp störfum eftir að veikindaleyfi hefjist. Vinnuveitandi eigi ekki að getastytt rétt til veikindaorlofs með uppsögn. Það þýði að ef réttur tilveikindaleyfis á launum sé lengri en uppsagnarfrestur þá haldi starfsmaðurrétti sínum til launa út umsaminn veikindarétt. Með þetta í huga þurfi að skoðahvort að stefnandi hafi verið kominn í veikindaleyfi áður en slitráðningarsambands hafi átt sér stað, því sé svo ekki þá lengi ekki síðartilkomin veikindi þann rétt sem starfsmaður eigi til greiðslu launa. Í grein07-0 í fyrrgreindum kjarasamningi komi fram þau ákvæði sem gildi umveikindaréttindi flugmanna í starfi hjá stefnda. Við mat á því hvaða réttstefnandi eigi til bóta frá stefnda telji stefndi að túlkun greinar 07-2 skiptihöfuðmáli, enda krafa stefnanda um bætur sem nemi 13 mánaða launum á hennibyggð. Stefnandi telji umrædda grein skýra. Það séu í raun tvö skilyrði sem þurfiað uppfylla til þess að flugmaður eigi rétt til greiðslu fullra launa í allt að13 mánuði. Annars vegar þurfi flugmaður að veikjast og hins vegar þurfi forföllhans að vera staðfest. Nú hafi umsögn starfsráðs legið fyrir 30. september 2010og þann sama dag hafi ráðningarsambandi aðila verið slitið. Þurfi því að metahvort að umrædd tvö skilyrði hafi verið til staðar og uppfyllt þann dag. Ef svosé eigi stefnandi rétt til bóta sem nemi launum í 13 mánuði, en ef svo sé ekkiþá hafi stefnandi átt rétt til bóta sem nemi launum í 3 mánuði, samanber þóframangreint. Stefnandi byggi rétt sinná fyrrgreindu læknisvottorði frá Ástráði B. Hreiðarssyni lækni sem móttekið hafiverið af stefnda 29. september 2010 eða degi áður en ráðningarsambandi hafiverið slitið. Virðist stefnandi gera sér grein fyrir umræddum tveimur skilyrðumenda komi fram í stefnu að stefndi hafi staðfest forföll hans samdægurs meðathugasemdalausri móttöku á vottorði Ástráðs B. Hreiðarssonar. Virðist stefnandi telja að það að vinnuveitandistefnanda, nánar tiltekið starfsmannastjóri stefnda sem enga læknisfræðilegamenntun hafi, hafi móttekið læknisvottorð geri það að verkum að forföllstefnanda séu staðfest. Stefndi mótmæli alfarið slíkri túlkun. Fyrir það fyrstakomi ekkert fram í umræddu læknisvottorði um að járnofhleðsla stefnanda, sem valdiðhafi tímabundinni sykursýki, geri það að verkum að stefnandi sé veikur ískilningi kjarasamnings. Megi hvað það varðar benda á að fjöldi flugmannastefnda þjáist af sykursýki án þess að slíkt geri það að verkum að þeir séuófærir um að sinna störfum sínum. Að auki komi fram í umræddu læknisvottorði aðhorfur séu góðar. Slíkt geti varla talist fela í sér tilkynningu til stefnda umað stefnandi sé veikur í skilningi kjarasamningsins. Stefndi telji því fyrraskilyrði kjarasamnings ekki uppfyllt. Hvað síðara skilyrðið varði um að forföllséu staðfest þá sé því alfarið mótmælt að móttaka starfsmannastjóra stefnda álæknisvottorði, sem óumdeilt minnist ekki að nokkru leyti á að læknisfræðilegtástand stefnanda geri hann óvinnufæran, geti talist staðfesting á forföllum ískilningi kjarasamningsins. Það eigi að liggja í augum uppi að með seinnaskilyrðinu um staðfestingu á forföllum sé verið að staðfesta að nauðsyn sé áþví að læknir staðfesti forföll starfsmanns og að hann geti ekki sinnt þeimskyldum sem hann hafi verið ráðinn til að sinna. Slík staðfesting felist ekki ílæknisvottorði frá 29. september 2010 og sé ekki hægt að leggja þá skyldu ástarfsmannastjóra að hann meti læknisfræðilega þætti sem hann hafi engaþekkingu á þannig að staðfesting á forföllum felist í móttöku hans álæknisvottorðinu. Að auki sé ekkert í kjarasamningi sem feli í sér skyldustefnda til þess að koma með athugasemdir við læknisvottorð, enda sú skyldalögð á stefnanda samkvæmt kjarasamningi að tilkynna fjarvistir og forföll meðumsömdum hætti til stefnda. Skyldan sé stefnanda en ekki stefnda. Þetta virðiststefnandi gera sér grein fyrir enda afhendi hann ekki einvörðungu stefnda afritaf umræddu læknisvottorði heldur fari hann einnig með það á skrifstofuFlugmálastjórnar Íslands. Hið rétta sé að staðfesting á forföllum stefnanda komiekki fyrr en 7. október 2010 í fyrrgreindu bréfi Flugmálastjórnar Íslands tilstefnanda en þar komist Þengill Oddsson yfirlæknir heilbrigðisskorar að því aðsamkvæmt læknisvottorði frá 29. september 2010 uppfylli stefnandi ekki kröfursem gerðar séu til 1. fl. heilbrigðisvottorðs. Segi hann að staða málsins verðióbreytt uns honum berist frekari upplýsingar um heilsufar stefnanda. Með þessubréfi frá Flugmálastjórn séu forföll staðfest en ekki fyrr. Þar sem umræddstaðfesting Flugmálastjórnar sé ekki send til stefnanda fyrr en 7. október2010, eða sjö dögum eftir slit ráðningarsambands, þá hafi stefnandi ekki öðlastrétt til fullra launa í allt að 13 mánuði fyrr en á því tímamarki. Þar sem slitráðningarsambands hafi átt sér stað einni viku fyrr þá lengi umsaminnveikindaréttur ekki rétt stefnanda til launa í samræmi við framangreindar meginreglurvinnuréttar. Stefnandi eigi því ekki rétt á bótum sem nemi fullum launum í 13mánuði og beri því að sýkna stefnda af slíkri kröfu. Í öðru lagi byggistefnandi kröfur sínar á því að hann eigi rétt á bótum er jafngildisamningsbundinni skírteinistryggingu flugmanna stefnda. Byggi stefnandi á þvíað það sé einsætt að hann hefði fengið skírteinistryggingu greidda að fullu ílok 13 mánaða veikindaréttar ef ekki hefði komið til ólögmæts brottrekstrar afhálfu stefnda. Þessu sé alfarið hafnað enda ljóst að engin skilyrði séu tilstaðar fyrir greiðsluskyldu stefnda á umræddri skírteinistryggingu. Samkvæmtskilmálum skírteinistryggingar þurfi ákveðin skilyrði að vera til staðar svoflugmenn hjá stefnda eigi rétt til greiðslu samkvæmt tryggingunni. Í grein 4 séuþau skilyrði tiltekin sem veiti rétt til greiðslu. Stefnandi hafi ekki lagtfram þýðingu á umræddum skilmálum svo nauðsynlegt sé að vísa til enskrar útgáfuþeirra. Ætti að vera augljóst af umræddum skilmálum að réttur til greiðslutryggingarfjárhæðar myndist ekki fyrr en flugskírteini flugmanns hafi verið „permanentlyrevoked“. Þetta þýði að skilyrði til greiðslu myndist ekki ef um tímabundinnskírteinismissi sé að ræða heldur sé þörf á varanlegum skírteinismissi. Í d)lið greinar 4.2 sé það enn fremur staðfest að til þess að um varanleganskírteinismissi sé að ræða þurfi Flugmálastjórn Íslands að svipta flugmannskírteini sínu með varanlegum hætti. Það eigi að vera óumdeilt aðFlugmálastjórn Íslands hafi ekki svipt stefnanda flugskírteini sínu varanlega.Það eina sem liggi fyrir um afstöðu stjórnvaldsins sé að 7. október 2010 hafistefnandi ekki uppfyllt kröfur sem gerðar séu til 1. fl. heilbrigðisvottorðs ogað staða málsins verði óbreytt þar til yfirlækni stjórnvaldsins berist frekariupplýsingar um heilsufar stefnanda. Það sé því ljóst að skilyrði skilmálatryggingarinnar séu ekki uppfyllt og því ekkert sem liggi fyrir um að stefnandihafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Grundvöllur bótaskyldu stefnda sé því ekkifyrir hendi eingöngu vegna þessa atriðis. Til viðbótar þessu skulinefnt að stefndi mótmælir því alfarið að stefnandi eigi á hann kröfu umskaðabætur vegna skírteinistryggingar, hvort sem Flugmálastjórn sviptistefnanda flugskírteini sínu með varanlegum hætti eða ekki. Ástæða þessa sémargþætt. Fyrir það fyrsta sé krafa stefnanda á hendur tryggingarfélaginuIcecap Insurance. Það félag sé með starfsstöð á Guernsey. Ekkert liggi fyrir umþað í málinu að stefnandi hafi beint kröfu á tryggingarfélagið og þvíalgjörlega ósannað að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Í annan staðliggi engin læknisfræðileg gögn um það í málinu að umrædd járnofhleðsla ogsykursýki, sem lýst sé í læknisvottorði 29. september 2010, séu veikindi semgeri það að verkum að stefnandi uppfylli ekki skilyrði flugskírteinis. Þar megibenda á að umrædd veikindi hafi fyrst verið staðfest 7. janúar 2004. Ljóst séað þar sé um nákvæmlega sömu veikindi að ræða og lýst sé í læknisvottorði frá29. september 2010. Það sé einnig staðfest að þrátt fyrir umrædd veikindi hafistefnandi fengið endurútgefið flugskírteini eftir að hafa veikst árið 2004. Þaðeitt geri það að verkum að umrædd veikindi geti ekki verið grundvöllur greiðsluúr skírteinistryggingu. Í þriðja lagi liggi ekkert fyrir um það í gögnummálsins hvort að á einhverjum tímapunkti frá 29. september 2010 og fram til 15.maí 2014 hafi ástand stefnanda verið þess eðlis að hann hefði getað fengiðendurútgefið flugskírteini. Meðan ekkert liggi fyrir hvað það varði sébótakrafa stefnanda vanreifuð. Hafi hann einhvern tíma á því tímabili getaðfengið endurútgefið flugskírteini sé ljóst að hann eigi ekki rétt á eingreiðsluúr skírteinistryggingu og hvað þá bótarétt á hendur stefnda. Sönnunarbyrði hvaðþetta varði, sem og aðrar kröfur á hendur stefnda um bætur, séu alfarið á hendistefnanda í samræmi við þá meginreglu skaðabótaréttar að það sé stefnanda aðsanna tjón sitt. Í fjórða lagi sé því mótmælt að grein 08-5 í fyrrgreindumkjarasamningi geri það að verkum að stefnandi eigi rétt tilskírteinistryggingar á þeim grundvelli að réttindi hans séu til staðar komiveikindi upp á uppsagnarfresti. Veikindi stefnanda hafi ekki komið upp áuppsagnarfresti. Þau hafi komið upp árið 2004, samanber framangreint, ogstefnandi fengið endurútgefið flugskírteini eftir að þau hafi komið upp.Skilyrði bótakröfu á grundvelli greinar 08-5 séu því ekki fyrir hendi. Í fimmtalagi liggi ekkert fyrir um að orsakatengsl séu á milli ólögmætrar riftunarráðningarsamnings og þess ætlaða tjóns sem stefnandi vilji fá mætt í þessumkröfulið. Þar sem slík tengsl skorti eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefndahvað þennan kröfulið varði.Nefna megi frekari rök fyrir því af hverjustefnandi eigi ekki rétt til bóta vegna umræddrar tryggingar en þar semaugljóst sé að skilyrði til greiðslu bóta hafi ekki verið til staðar viðmálshöfðun þá telji stefndi ekki nauðsyn á frekari umfjöllun hvað það varði. Meðvísan til alls framangreinds krefjist stefndi þess að hann verði sýknaður aföllum kröfum stefnanda. Til viðbótar við framangreint mótmæli stefnandi alfariðkröfu stefnanda um dráttarvexti. Komist dómurinn að því að stefnandi eigi einhvernrétt á hendur stefnda geti slíkt krafa ekki borið dráttarvexti nema frádómsuppsögu, enda ekki fyrr sem ljóst sé hvort einhver krafa sé til staðar. Aðauki sé krafa stefnanda skaðabótakrafa. Umrædd krafa sé ekki sett fram fyrr ení stefnu og því ekki grundvöllur til þess að reikna dráttarvexti fyrr en ífyrsta lagi mánuði eftir að stefna máls var þingfest. Ekki sé krafist vaxta afskaðabótakröfum í samræmi við IV. kafla laga nr. 38/2001 og komi slík krafafram á síðara tímamarki sé hún of seint fram komin. Stefndi mótmæli einnigfjárkröfu stefnanda sem rangri og vanreifaðri. Áskilji stefndi sér rétt til þess að leggjafram frekari gögn því til staðfestingar.Stefndibyggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabóta-, vátrygginga-, samninga- ogvinnuréttar. Krafa um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IV.Í máli þessu hefur stefnandi uppi skaðabótakröfu, annarsvegar sem nemur jafngildi fullra launa stefnanda í veikindaforföllum hans í alls13 mánuði, frá 1. október 2010 til 31. október 2011 að telja, og hins vegarjafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmt skírteinistryggingu flugmanna.Eru skaðbæturnar reistar á ákvæðum kjarasamninga á milli Félags íslenskraatvinnuflugmanna og stefnda frá 10. febrúar 2010 og 19. júlí 2011. Stefndi reisir sýknukröfur sínar gagnvart kröfumstefnanda einkum á því að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 hafi einungisverið slegið föstu að stefnda hafi verið óheimil fyrirvaralaus riftun áráðningarsamningi aðila. Stefnda hafi verið heimilt að segja stefnanda uppstarfi, að undangenginni áminningu, enda hafi framferði hans í heimferðinni 28.ágúst 2010 gefið fullt tilefni til þess. Að því er þessar sýknukröfur stefndavarðar er til þess að líta að stefndi byggði riftun á ráðningarsamningi aðila áumsögn starfsráðs sem starfar á grundvelli 11. og 13. gr. b. ístarfsaldursreglum flugmanna stefnda, sem eru hluti kjarasamnings Félagsíslenskra atvinnuflugmanna og stefnda. Fulltrúi stefnda í starfsráði óskaðieftir því 16. september 2010 að ráðið yrði kallað saman til að veita umsögnsamkvæmt 11. gr. reglnanna um þá ákvörðun stefnda að segja stefnanda uppstörfum. Í umsögninni, sem dagsett er 30. september 2010, kemur fram aðstefnandi hafi verið áberandi ölvaður í umræddu flugi og að hann hafi ítrekaðsýnt flugfreyju kynferðislega áreitni. Þá hafi stefnandi sýnt flugstjóravélarinnar og flugvirkja sem komið hafi til starfa í vélinni dónaskap. Þegarþetta sé virt samanlagt verði að telja að hegðun og framkoma stefnanda í umrættsinn, og þá einkum ölvunarástand hans, hafi falið í sér mjög alvarlegt brot ástarfsskyldum hans og að þau fælu í sér heimild fyrir stefnda að víkjastefnanda úr starfi. Í bréfi er stefndi ritaði stefnanda 30. september2010, þar sem ráðningarsamningi stefnanda við stefnda var rift fyrirvaralaustsagði, að ástæða riftunar á ráðningarsamningi væru atvik sem átt hefðu sér stað28. ágúst 2010 er stefnandi var á vakt og á heimleið úr fragtverkefni á vegumfélagsins, samanber erindi félagsins til starfsráðs flugmanna stefnda. Þessihegðun hafi bæði verið óviðurkvæmileg og ósamrýmanleg stöðu stefnanda semflugstjóra hjá stefnda. Með þessari hegðun hafi stefnandi brotið gróflega gegnskyldum sínum gagnvart stefnda og fyrirgert því trausti sem stefndióhjákvæmilega yrði að geta borið til flugstjóra sinna. Að því er ofangreinda umsögn starfsráðs varðar ogákvörðun stefnda um að byggja fyrirvaralausa riftun á ráðningarsamningi áhenni, er til þess að líta að með dómi Hæstaréttar í máli nr. 604/2013 varslegið föstu að sérstakar reglur um flugstjóra hafi ekki gilt í heimferðinni oghann engar skyldur borið í henni. Læknir hafi staðfest að enginn vafi léki á aðstefnandi hafi verið kominn með einkenni járnofhleðslu og sykursýki, ensjúkdómurinn gæti valdið því að viðkomandi fyndi fyrir meiri ölvunaráhrifum enella. Yrði ekki talið sannað að stefnandi hafi drukkið áfengi í óhófi íferðinni 28. ágúst. Þá þótti sýnt að stefnandi hafi sýnt af sér óviðeigandihegðun gagnvart flugfreyju með því að taka í kjól hennar og myndast við að komaá hana kossi, sem ekki hafi tekist. Hafi flugfreyjan lýst því að háttsemistefnanda hafi ekki verið sérstakt vandamál, þó svo hún hafi truflað hana ístarfi. Þótti ekki sannað að um kynferðislega áreitni hafi verið að ræða. Aðþví er varðaði staðhæfingar stefnda um að stefnandi hafi sýnt flugvirkjaógnandi tilburði og að flugstjóri hafi þurft að beita stefnanda fortölum til aðhann færi frá borði komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að einungis hafi veriðsýnt fram á að stefnandi hafi gripið í öxl flugvirkjans og krafið hann um nafn.Flugvirkinn hefði ekki lýst háttseminni þannig að honum hafi staðið ógn afstefnanda. Beita hafi þurft hann fortölum til að hann færi frá borði. Aðsíðustu komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið í ljós leitt aðstefnandi hafi verið dónalegur við bílstjóra er ekið hafi með stefnanda heim,en bílstjórinn hafi ekki komið fyrir dóminn. Þegar þessi atriði sem hér að framan getur eru virtstendur einungis eftir af umsögn starfsráðs 30. september 2010 að stefnandi hafií heimferðinni verið undir áhrifum áfengis, sem honum þó var heimilt, og aðhann hafi sýnt af sér ókurteisi og hegðað sér þannig að ekki sæmdi stöðu hansað því er varðaði samskiptin við flugfreyjuna. Þá liggur fyrir að stefndiveitti stefnda aldrei áminningu vegna þessarar háttsemi eða sagði honum uppstörfum að undangenginni áminningu. Stefndi var vinnuveitandi stefnanda. Áhonum hvílir sönnunarbyrði um að skilyrði hafi verið til að segja stefnanda uppstarfi að undangenginni áminningu. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr.604/2013 og því er hér að framan greinir hefur stefndi ekki axlað þásönnunarbyrði. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á að honum hafi verið heimiltað segja stefnanda upp störfum vegna atviksins 28. ágúst 2010. Samkvæmt grein 07-1 í kjarasamningi á milli Félagsíslenskra atvinnuflugmanna og stefnda, frá 10. febrúar 2010, er í gildi varþegar ráðningarsamningi við stefnanda var rift, bar að tilkynna fjarvistirvegna veikinda eða slysa til flugumsjónar strax og verða mátti. Samkvæmt grein07-2 skyldi greiða flugmanni laun samkvæmt 11. gr. samningsins í allt að 13mánuði, veiktist flugmaður og forföll hans staðfest. Sérfræðingur í innkirtla-og efnaskiptasjúkdómum ritaði læknisvottorð vegna stefnanda 29. september 2010þar sem fram kemur að stefnandi sé með járnofhleðslu sem hafi valdið honumtímabundinni sykursýki með allháum blóðsykri. Meðferð væri hafin. Ennfremurværi meðferð með aftöppun blóðs hjá blóðlækni fyrirhuguð. Horfur væru góðar.Læknisvottorð þetta var móttekið af stefnda sama dag og Flugmálastjórn Íslandsnæsta dag. Flugmálastjórn ritaði stefnanda bréf 7. október2010 þar sem vitnað var til þess að læknisvottorðið frá 29. september hefðiverið móttekið. Er tekið fram að samkvæmt þeim upplýsingum sem fram kæmu ívottorðinu væri ljóst að stefnandi uppfyllti ekki að svo stöddu kröfur semgerðar væru til 1. fl. heilbrigðisvottorðs sem gilti um veikindi stefnanda.Staða málsins væri óbreytt uns frekari upplýsingar bærust Flugmálastjórn umheilsufar stefnanda. Sami sérfræðingur ritaði vottorð og álitsgerð vegnastefnanda 15. maí 2014 og annað 21. febrúar 2016. Að áliti sérfræðingsinssamrýmdist heilsufar stefnanda ekki endurnýjun á atvinnuflugmannsskírteini.Hann hafi haldið áfram með sinn járnhleðslusjúkdóm. Sykursýkin væri enn tilstaðar og stefnandi áfram með slappleika á köflum og yfirliðatilhneigingu.Þarfnaðist stefnandi áfram meðferðar með sykursýkilyfjum, bæði til að hindraframgang sjúkdómsins og til að fyrirbyggja fylgikvilla. Teldi sérfræðingurinnekki líkur á því að heilsufar batnaði að því marki að hann uppfyllti skilyrðitil útgáfu atvinnuflugmannsskírteinis áður en hann næði 65 ára aldri í maí2016. Stefnandi lést 7. mars sl. og höfðu skilyrði til endurnýjunar á atvinnuflugmannskírteini honum til handa ekkiverið uppfyllt á þeirri stundu. Fyrsta læknisvottorð vegna stefnanda var, eins ogáður greinir, móttekið af stefnda og Flugmálastjórn Íslands áður en stefnandavar sagt upp störfum. Var það grundvöllur að síðari ákvörðun Flugmálastjórnar7. október 2010 þess efnis að stefnandi uppfyllti ekki kröfur til að haldaatvinnuflugmannsskírteini sínu. Í þessu ljósi fullnægði stefnandi með framvísunvottorðsins skilyrðum ákvæða 07-2 í kjarasamningi Félags íslenskraatvinnuflugmanna og stefnda og öðlaðist við það rétt til launa í allt að 13mánuði í samræmi við 11. gr. Stefndi hefur ekki mótmælt tölulegum útreikningi ákröfum stefnanda í þessum þætti. Verður fallist á kröfur stefnanda umskaðabætur er jafngildi fullum launum vegna veikinda í 13 mánuði. Tilfrádráttar kemur að stefndi hefur greitt inn á kröfu stefnanda eftir málshöfðun,fjárhæð sem nemur nærri 3ja mánaða launum. Að teknu tilliti til þeirrarinnborgunar nemur fjárhæð kröfu stefnanda 14.349.864 krónum, sem stefndi verðurdæmdur til að greiða honum. Að því er fyrri hluta dómkröfunnar varðar er tilþess að líta að krafan er sett fram sem skaðabótakrafa. Verða dráttarvextir aðþví er þann hluta varðar miðaðir við þingfestingu málsins 29. september 2014,samanber 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í annan stað krefst stefnandi skaðabóta erjafngildi samningsbundinni skírteinistryggingu stefnda. Samkvæmt grein 08-3áðurnefnds kjarasamnings frá 19. júlí 2011, er varðar skírteinistryggingu,skyldi stefndi á sinn kostnað tryggja skírteini hvers flugmanns fyrir25.000.000 króna. Skyldi tryggingin ná yfir réttindamissi um stundarsakir ogréttindamissi vegna aldurshrörnunar. Skyldi greiða óskerta tryggingarfjárhæð að60 ára aldri vegna missis skírteinis, enda þótt sennilega yrði talið að hinn tryggðigæti síðar meir stundað aðra atvinnu en þá sem skírteini hans gilti fyrir.Skyldi tryggingin vera eingreiðsla og greiðast í einu lagi eftir áföngum.Örorkubætur slysatrygginga skyldu ekki skerða rétt til bóta. Þá skyldifjárhæðin bundin vísitölu. Svo sem fyrr greinir hafði stefnandi ekki uppfylltkröfur til útgáfu 1. fl. heilbrigðisvottorðs atvinnuflugmanna í reglum JAR-FCL,og síðari reglur um sama efni, er hann lést. Á meðan þannig háttaði til varstefnandi í reynd sviptur réttindum sínum þar sem honum var ekki heimilt aðnýta atvinnuflugmannsréttindi sín allt þar til Flugmálastjórn tæki ákvörðun umannað. Fullnægði hann þar með ákvæðum skilmála skírteinistryggingar tilgreiðslu samkvæmt henni. Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að stefndihafi sagt skírteinistryggingu þeirri er stefnandi hafði upp eftir aðráðningarsamningi við stefnanda var rift. Þar sem stefnandi uppfylltiframangreind skilyrði skírteinistryggingarinnar til að öðlast rétt til greiðsluúr henni bakaði stefndi sér skaðabótaskyldu í samræmi við trygginguna með þvíað segja henni upp. Til viðbótar því er hér að framan greinir hefurstefndi teflt fram öðrum ástæðum sem leiða eigi til þess að stefnandi eigi ekkikröfur um skaðabætur vegna skírteinistryggingarinnar. Lúta þær að því að ekkiliggi fyrir hvort stefnandi hafi beint kröfu sinni að því tryggingarfélagi semhafi verið með skírteinistrygginguna, að engin læknisfræðileg gögn liggi fyrirum að títtnefnd járnofhleðsla og sykursýki séu veikindi sem geri það að verkumað stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði flugskírteinis, að ekkert liggi fyrirum hvort á einhverjum tímapunkti frá 29. september 2010 fram til 15. maí 2014hafi ástand stefnanda verið þess eðlis að hann hefði getað fengið endurútgefiðflugmannsskírteini, að grein 08-5 í kjarasamningi geri það ekki að verkum aðstefnandi eigi rétt til skírteinistryggingar á þeim grundvelli að réttindi hansséu til staðar komi upp veikindi á uppsagnarfresti og loks að ekkert liggifyrir um orsakatengsl á milli ólögmætrar riftunar á ráðningarsamningi og hinsætlaða tjóns stefnanda. Að því er þessar varnir stefnda varðar er til þess aðlíta að læknisvottorð er stefnandi lét stefnda í té í upphafi veikinda varðaðiveginn varðandi framvindu málsins og varð atvinnuflugmannsskírteini stefnandaaldrei gefið út eftir það. Með því að leggja fram síðari vottorð sama læknis umveikindi stefnanda hefur stefnandi leitt nægra líkur að því að hann hafi ekkisíðar getað fengið endurútgefið flugskírteini sitt. Stefndi sagði uppskírteinistryggingunni gagnvart hinu erlenda tryggingarfélagi, án aðkomustefnanda. Var stefnanda því ómögulegt að beina kröfu sinni að hinu erlendatryggingarfélagi. Loks leiddi hin ólögmæta riftun stefnda á ráðningarsamningivið stefnanda til þess að stefnandi varð af launum í veikindaforföllum ogóskertri tryggingarfjárhæð samkvæmt skírteinistryggingu flugmanna. Verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandaskaðabætur sem nema jafngildi óskertrar tryggingarfjárhæðar samkvæmtskírteinistryggingu flugmanna. Stefndi hefur ekki mótmælt tölulegum útreikningi átryggingunni og verður krafa stefnanda því tekin til greina eins og hún er settfram. Samkvæmt því greiði stefndi stefnanda 54.523.196 krónur, en viðútreikning kröfunnar er miðað við að krafan beri vexti frá því mál þetta varhöfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Í samræmi við niðurstöðu málsins greiði stefndistefnanda 2.000.000 króna í málskostnað. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Halldór Backmanhæstaréttarlögmaður en af hálfu stefnda Ólafur Eiríksson hæstaréttarlögmaður.Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldasonhéraðsdómari.Dómsorð:Stefndi, Icelandair ehf., greiði stefnanda, Db.Halldórs Þórs Halldórssonar, 68.873.060 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu frá 29. september 2014til greiðsludags.Stefndi greiði stefnanda 2.000.000króna í málskostnað.
|
Mál nr. 539/2005
|
Kærumál Líkamsrannsókn
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavík úrskurði að lögreglunni í Reykjavík verði veitt heimild til að taka munnvatnssýni frá X, [kt. og heimilisfang].
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2005, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um heimild til að taka munnvatnssýni úr varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að varnaraðila verði gert að láta í té munnvatnssýni. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann hækkunar dæmdra málsvarnarlauna í héraði í 65.736 krónur og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði rannsakar lögregla innbrot í verslunina A, Reykjavík að morgni 21. júlí 2005. Samkvæmt myndum úr öryggismyndavélum verslunarinnar mun gulri Suzuki Ignis bifreið hafa verið ekið á innbrotsstað og mjósleginn hávaxinn karlmaður stigið út úr bifreiðinni, brotið rúðu í versluninni og stolið fartölvum. Ekki munu hafa náðst myndir af skráningarnúmerum bifreiðarinnar. Rannsókn lögreglu er sögð hafa leitt í ljós að sams konar bifreið hafi sést í nokkur skipti nærri heimili varnaraðila og hafi lögregla haft afskipti af manni á slíkri bifreið. Það hafi síðan leitt til afskipta hennar af félaga varnaraðila og síðar varnaraðila sjálfum. Varnaraðili og félagar hans séu grunaðir um að hafa framið fjölda innbrota á höfuðborgarsvæðinu síðustu misseri. Við rannsókn í versluninni A hafi fundist blóðslettur þar sem brotist var inn og einnig á sýningarborði þar sem umræddar fartölvur voru. Kveður sóknaraðili þurfa lífssýni úr varnaraðila til frekari rannsóknar. Varnaraðili hefur neitað allri aðild að umræddum innbrotum. Af hálfu sóknaraðila hefur komið fram að varnaraðili hafi verið handtekinn vegna innbrots í B 8. nóvember 2005 og fyrir utan innbrotsvettvang þar hafi staðið rauð Toyota Corolla bifreið, sem verið hafi í eigu varnaraðila. Í henni hafi verið skráningarmerkið C, sem sé réttilega skráð á rauða Suzuki Wagon bifreið samkvæmt bifreiðaskrá. Hins vegar hafi lögregla skömmu áður séð til gulrar Suzuki Ignis bifreiðar með skráningarnúmerið C í grennd við heimili varnaraðila, en slíkri bifreið hafi verið stolið af bifreiðastæði við bílasölu í Reykjavík. Segir sóknaraðili gular Suzuki Ignis bifreiðar afar sjaldgæfar hér á landi, en einungis 11 slíkar bifreiðar hafi verið fluttar til landsins. Þá telur sóknaraðili að manni þeim, sem mynd hafi náðst af við innbrotið í A, svipi mjög til varnaraðila. Varnaraðili vísar einkum til rökstuðnings í hinum kærða úrskurði og bendir jafnframt sérstaklega á að af myndum verði ekki ráðið hvaða maður hafi framið innbrotið í A. Hvorki sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að varnaraðili sé sekur um innbrot né brýn nauðsyn til að grípa til þeirra rannsóknaraðgerða sem krafist sé. Lögregla hefur til rannsóknar ætlað brot varnaraðila gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þegar litið er til þess sem að framan greinir verður að telja að uppfyllt séu skilyrði 1. mgr. 92. gr., sbr. 1. mgr. 93. gr. laga nr. 19/1991 til að fallast á framkomna kröfu sóknaraðila. Þóknun verjanda verður ekki dæmd að svo stöddu, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 19/1991. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð:
|
Mál nr. 5/2019
|
Skaðabætur Málsgrundvöllur Málsástæða Fyrning Sakarskipting Ómerking dóms Landsréttar Ómerking héraðsdóms
|
V hf. höfðaði mál á hendur B og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007 fyrir samtals 368.805.018 krónur. Reisti V hf. kröfu sína á því að B hefði valdið sér tjóni með því að hafa með saknæmum hætti leynt upplýsingum um að félag í hans eigu færi í reynd með yfirráð í Landsbanka Íslands hf. Byggði V hf. á því að félagið hefði ekki átt hlutabréf í bankanum á því tímamarki er þau urðu verðlaus 7. október 2008 hefði hið ólögmæta og saknæma athæfi B ekki komið til. Með ákvörðun héraðsdómara í þinghaldi 30. nóvember 2017 var sakarefni málsins skipt þannig að fyrst yrði leyst úr því hvort ætluð krafa V hf. væri fyrnd. Landsréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að svo væri og sýknaði B af kröfum V hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og málið lægi fyrir réttinum væri ekki unnt að taka afstöðu til fyrningar ætlaðrar skaðabótakröfu V hf. nema fyrst væri leyst úr því hvort hún hefði orðið til, á hvaða grunni það hafi gerst og hvenær. Að öðrum kosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvort kröfuréttindi, sem ekki hafi verið staðreynt hvort orðið hafi til, hafi fallið niður fyrir fyrningu. Talið var ljóst að skilyrði hefði brostið með öllu til að skipta sakarefni í málinu á grundvelli 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Væri því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sem og héraðsdóm í málinu og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson,Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hannkrefst þess að viðurkennt verði að krafa sín á hendur stefnda að fjárhæð366.285.018 krónur með nánar tilgreindum vöxtum frá 17. febrúar 2006 tilgreiðsludags, sé ekki fyrnd. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinukrefst áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna fjártjóns sem hann kveðsthafa orðið fyrir vegna kaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar2006 og 19. desember 2007 fyrir samtals 368.805.018 krónur. Áfrýjandi byggirkröfu sína á því að stefndi hafi valdið sér tjóni með því að hafa með saknæmumhætti leynt upplýsingum um að Samson eignarhaldsfélag ehf., sem hann hafióbeint verið annar aðaleigenda að, færi í reynd með yfirráð í LandsbankaÍslands hf., svo og að bankinn hafi veitt umfangsmikil lán til félaga undirstjórn stefnda. Sú staða sem uppi hafi verið hefði meðal annars átt að leiðatil þess að bankinn teldist dótturfélag Samson eignarhaldsfélags ehf. og jafnframtað félaginu væri skylt að gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð í hlutabréfþeirra. Áfrýjandi kveðst miða fjárkröfu sína í málinu við kaupverðframangreindra hlutabréfa að frádregnum arði sem greiddur hafi verið 7. mars2007. Stefndibyggir sýknukröfu sína aðallega á því að ætluð krafa áfrýjanda hafi verið fyrndvið málshöfðun en ella að hann beri enga bótaskyldu gagnvart áfrýjanda.Málþetta var höfðað 21. september 2016 og þingfest 1. nóvember sama ár. Íþinghaldi í héraði 30. nóvember 2017 var sakarefni málsins skipt þannig aðfyrst yrði leyst úr því hvort krafa áfrýjanda væri fyrnd. Í dómi 17. apríl 2018komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að svo væri og sýknaði stefnda af kröfuáfrýjanda. Staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með hinum áfrýjaða dómi.Ágreiningsefni málsins eins og það liggur fyrir Hæstarétti er því hvort krafaáfrýjanda sé fyrnd. IIMeðkaupsamningi 31. desember 2002 seldi íslenska ríkið Samson eignarhaldsfélagiehf. 45,8% hlut í Landsbanka Íslands hf. Eftir það var eignarhlutur félagsins íbankanum yfir 40% allt þar til Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í bankanum, víkjastjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd.Félagundir yfirráðum stefnda, Givenshire Equities Ltd., mun í upphafi hafa veriðeinn af þremur eigendum Samson eignarhaldsfélags ehf. og frá árinu 2005 annartveggja aðaleigenda á móti félagi í eigu föður stefnda, Bell Global Ltd.Eignarhlutir hvors þessara félaga í Samson eignarhaldsfélagi ehf. munu hafanumið á bilinu 49,5% til 49,9% frá árinu 2005 og þar til yfir lauk en á árinu2005 mun Hersir ráðgjöf ehf. hafa farið með 1% eignarhlut í Samsoneignarhaldsfélagi ehf. og árin 2006 og 2007 munu feðgarnir sjálfir hafa haldiðá 0,1% hlut í félaginu. Givenshire Equities Ltd. mun upphaflega hafa verið aðöllu leyti í eigu félags sem tilheyrði stefnda, Valhamar Group Ltd., en á árinu2007 mun Axis Capital Ltd. hafa keypt 5% hlut í fyrrnefnda félaginu. 2Áfrýjandikeypti 16. febrúar 2006 hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði6.300.000 krónur á genginu 31,35 fyrir 198.295.020 krónur og aftur 19. desember2007 að nafnvirði 4.735.376 krónur á genginu 35,90 fyrir 170.509.998 krónur.Uppgjör vegna fyrri kaupanna fór fram 17. febrúar 2006 og 27. desember 2007vegna þeirra seinni. Óumdeilt er að hlutabréfin urðu verðlaus 7. október 2008. 3Í skýrslurannsóknarnefndar Alþingis, sem birt var 12. apríl 2010, komu í fyrsta sinn framopinberlega ýmsar upplýsingar um Landsbanka Íslands hf. sem þýðingu hafa fyrirsakarefni máls þessa. Í skýrslunni var meðal annars fjallað um eignarhaldSamson eignarhaldsfélags ehf. á Landsbanka Íslands hf. og áhættuskuldbindingarbankans gagnvart stefnda og tengdum aðilum. Þar var rakið að Fjármálaeftirlitiðhafi með ákvörðun 3. febrúar 2003 fallist að gættum nánari skilyrðum á hæfiSamson eignarhaldsfélags ehf. til að fara með virkan eignarhlut í LandsbankaÍslands hf. að því undangengnu að samþykktum félagsins hafði verið breytt áþann veg að tilgangur félagsins væri bundinn viðeignarhald á hlutabréfum í bankanum. Fjármálaeftirlitið hafi sent bréf tilSamson eignarhaldsfélags ehf. 31. maí 2005 þar sem fram hafi komið að áhyggjurhafi vaknað hjá eftirlitinu um hæfi félagsins til að fara með virkan eignarhlutí Landsbanka Íslands hf., sbr. VI. kafla laga nr. 161/2002. Hefðu áhyggjurnarlotið að því hvort eignarhald Samson eignarhaldsfélags ehf. á bankanum, meðhliðsjón af þeirri reynslu sem komin hafi verið á það, teldist vera í samræmivið þau skilyrði og sjónarmið sem hefðu legið til grundvallar samþykkiFjármálaeftirlitsins fyrir kaupunum. Fjármálaeftirlitið hefði í því ljósi taliðað taka þyrfti þrjú atriði til nánari athugunar, í fyrsta lagi hættu áhagsmunaárekstrum á fjármálamarkaði, sbr. þágildandi 3. tölulið 42. gr. laganr. 161/2002, í öðru lagi torveldun eftirlits, sbr. þágildandi 5. tölulið sömulagagreinar, og í þriðja lagi hvort Samson eignarhaldsfélag ehf. teldist veraeignarhaldsfélag á fjármálasviði í skilningi þágildandi 97. gr. laganna. Einnigkom fram að áhyggjur Fjármálaeftirlitsins hefðu snúið að því að Samsoneignarhaldsfélag ehf. og tengdir aðilar nytu verulegrar fyrirgreiðslu fráLandsbanka Íslands hf. og dótturfélagi hans í Lúxemborg. Skuldbindingarnar væruí mörgum tilvikum ýmist með ábyrgð móðurfélagsins eða tryggðar með veði íhlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. eða félögum sem tengd væru bankanum eðavirkum eigendum hans. Þá hefði Fjármálaeftirlitið litið alvarlegum augum aðkomueigenda virks eignarhlutar í fjármálafyrirtæki að viðskiptum á markaði sem værutil þess fallin að torvelda eðlilegt eftirlit með eignarhaldi í öðrumfjármálafyrirtækjum. Af skýrslu rannsóknarnefndarinnar má ráða að Samsoneignarhaldsfélag ehf. hafi svarað bréfinu 29. júní 2005 og reifað sjónarmið sínen jafnframt ítrekað áður fram komna ósk um að fá heimild til að breytasamþykktum sínum í fyrra horf. Hafi félagið talið að nauðsynlegt væri „aðútvíkka starfsheimildir félagsins í því skyni að tryggja óháða stöðu þess,styrkja það og stuðla að gegnsæi í rekstri þess.“ Í framhaldinu mun ekki hafakomið til aðgerða Fjármálaeftirlitsins vegna framangreindra atriða en með bréfi2. júní 2006 féllst það á beiðni um heimild til að breyta samþykktum Samson eignarhaldsfélagsehf. með nánar tilgreindum skilyrðum.Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar var jafnframt vikið að„stórum áhættum“ í rekstri Landsbanka Íslands hf. og tiltekið að í bréfiFjármálaeftirlitsins til bankans 22. mars 2007, hafi verið gerðar ýmsarathugasemdir vegna úttektar sem hafði verið gerð á áhættumælingum ogáhættustýringu bankans á árinu 2005. Í fyrsta lagi hefðu verið gerðarathugasemdir um hvernig Landsbanki Íslands hf. skilgreindi fjárhagslega tengdaaðila í nokkrum tilvikum, í öðru lagi hefði Fjármálaeftirlitið álitið aðbankinn hefði vantalið áhættur sem færu fram úr 10% af eigin fé hans, í þriðjalagi væri misræmi í tölum í skýrslugjöf bankans, í fjórða lagi hefði skilyrðumfyrir frádrætti frá stórum áhættum ekki verið fullnægt í öllum tilvikum og ífimmta lagi hefði skort nafngreinanlegar upplýsingar um fyrirgreiðslu. HefðiFjármálaeftirlitið komist að þeirri niðurstöðu að áhættuskuldbinding bankansgagnvart stefnda og tengdum aðilum hefðu numið að minnsta kosti 51.300.000.000krónum eða 49,7% af svonefndu CAD eigin fé bankans. Þessi niðurstaða hefðitekið mið af stöðunni eftir að búið væri að beita hámarksfrádrætti samkvæmtreglum um stórar áhættur, en án frádráttarins hefði skuldbindingin svarað til52% af eigin fé bankans. Fjármálaeftirlitið hefði farið fram á þaðí bréfinu að þessar niðurstöður yrðu kynntar stjórn Landsbanka Íslands hf. oggerðar viðeigandi ráðstafanir til að bæta úr þeim atriðum sem athugasemdir værugerðar við. Í bréfi bankans 30. apríl 2007 hefði túlkun Fjármálaeftirlitsins áframkvæmd reglna um stórar áhættur verið mótmælt um nokkur mikilvæg atriði.Í skýrslu rannsóknarnefndarinnar kom einnig fram að íseptember 2008 hefði Landsbanki Íslands hf. veitt Samson eignarhaldsfélagi ehf.lán að fjárhæð 168.000.000 sterlingspund, sem samkvæmt fundargerð lánanefndarbankans hefði verið vegna gjaldþrots tilgreinds félags. Hefði láninu öllu veriðráðstafað til lækkunar á skuldbindingum við bankann. Síðustu átján mánuðinafyrir fall bankans hefðu heildarútlán móðurfélags hans til tiltekinnafyrirtækja á vegum stefnda sveiflast í kringum 20% af eiginfjárgrunni bankans. 4Íhéraðsdómsstefnu er greint frá minnisblaði sem starfsmenn PricewaterhouseCoopershf., sem var endurskoðandi Landsbanka Íslands hf., hafi ritað 22. október 2005eftir fund með tilteknum starfsmönnum bankans og framkvæmdastjóra Samsoneignarhaldsfélags ehf. Tilefni fundarins hafi verið staða sem hafi komið uppþegar Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi leyst til sín 15% eignarhlut þriðjaeiganda félagsins. Eftir það munu stefndi og faðir hans hafa farið hvor um sigmeð 50% atkvæða í félaginu og þar með óbeint eignarhald að meira en 20%hlutafjár í Landsbanka Íslands hf. sem oft væri stuðst við um skilgreiningu ámikilvægum áhrifum í hlutafélagi. Hafi framkvæmdastjóri Samsoneignarhaldsfélags ehf. tekið fram á fundinum að gripið yrði til aðgerða tilþess meðal annars að eignarhlutur stefnda myndi færast í fyrra horf og óbeinhlutdeild hans í atkvæðisrétti í Landsbanka Íslands hf. færi ekki yfir þessi20% mörk. Í árslok 2005 hafi Hersir – ráðgjöf og þjónusta ehf. keypt 1% hlut íSamson eignarhaldsfélagi ehf. af félaginu sjálfu. Eftir efnahagsreikningiSamson eignarhaldsfélags ehf. 31. desember 2006 hafi sá eignarhlutur á hinnbóginn virst vera kominn aftur í eigu félagsins en eignarhlutföll að öðru leytiverið óbreytt. Í tölvubréfitil Fjármálaeftirlitsins 1. febrúar 2007 tilkynnti framkvæmdastjóri Samson eignarhaldsfélagsehf. að Axis Capital Ltd. hefði keypt 5% hlut í Givenshire Equities Ltd. Ítölvubréfi til regluvarðar Landsbanka Íslands hf. 17. október 2007 staðfesti síðanframkvæmdastjóri Samson eignarhaldsfélags ehf. að engar breytingar hefðu orðiðá eignarhaldi að félaginu „þannig að BTB er undir 20% í óbeinu eignarhaldi íLandsbanka.“ Þá áttu regluvörður Landsbanka Íslands hf. og framkvæmdastjóri íbankanum tölvubréfaskipti í janúar 2008 um eignarhald að Samsoneignarhaldsfélagi ehf., en aðspurður þar um hvort stefndi væri „innan við 20% íbankanum“ svaraði regluvörðurinn: „Okkur reiknaðist til að hann væri19,9x%.“ Í framhaldi af þessu svaraðiframkvæmdastjórinn fyrirspurn frá endurskoðanda Landsbanka Íslands hf. um stöðustefnda á eftirfarandi hátt: „BTB á 95% í Givenshire en 5% eru í eiguHersir-ráðgjöf og þjónusta ehf. ... Givenshire á 49,94% og er í 95% eigu BTBeða samtals 47,44%. Síðan á BTB beint 0,06%. Samtals eru þetta 47,5%.Eignarhlutur Samson í bankanum er 40,73%. Hlutur BTB er 47,5% af 40,73% semgerir 19,34% m.v. allt hlutafé. Síðan þegar eigin bréf eru dregin frá (c.a 3%)og þá er hlutdeild í virku hlutafé 19,94% eða rétt undir mörkum. Samson eru meðvitaðirum áhrif þess ef þeir fara yfir 20%.“ Loks er þess að geta að í svaristarfsmanns Samson eignarhaldsfélags ehf. 12. júní 2008 við fyrirspurnFjármálaeftirlitsins vegna eftirlits með virkum eignarhluta í LandsbankaÍslands hf. kom fram að fyrir utan eigin hluti Samson eignarhaldsfélags ehf.ættu Bell Global Investment S.á.r.l., sem væri að öllu leyti í óbeinueignarhaldi föður stefnda, og Givenshire Equities S.á.r.l., sem væri að 95% íeigu stefnda og 5% í eigu Landsbanka Luxembourg S.A., hvort um sig 49,9% hlut íeignarhaldsfélaginu. Stefndi og faðir hans ættu síðan hvor um sig 0,1% hlut.5Í málinuhefur verið lagt fram álit þriggja lögmanna á lögfræðistofunni Landslögum 14.febrúar 2011 sem gert mun hafa verið að ósk nafngreinds lögmanns, sem mun hafaátt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. Var í álitinu fjallað um hugsanlegastöðu stefnda sem tengds aðila gagnvart Landsbanka Íslands hf. og komist aðþeirri niðurstöðu að „Með því að hlutir Givenshire og Hersis í Samson annarsvegar og hlutir Valhamars og starfsmanna Novator í Givenshire hins vegar skulutaldir saman við útreikning á óbeinum eignarhlut Björgólfs Thors íLandsbankanum, fer hlutur hans í bankanum yfir 20%.“ Er síðan ályktað á þannveg að þegar af þeirri ástæðu yrði að telja að stefndi hefði haft stöðu tengdsaðila gagnvart Landsbanka Íslands hf. í skilningi laga nr. 161/2002. Í greinnafngreinda lögmannsins, sem birtist í dagblaði 12. september 2011, fjallaðihann um hugsanlegan bótarétt hluthafa í félaginu á hendur stefnda vegnaannmarka á upplýsingagjöf til þeirra. Lýsti hann meðal annars vilja til aðstanda að undirbúningi slíks skaðabótamáls. Samhliða þessu birtist frá honumauglýsing með fyrirsögninni: „Áskorun til fyrrum hluthafa í Landsbanka Íslandshf.“ Þar kom fram að hluthafar í félaginu ynnu að undirbúningi þess að fáskýrslur teknar fyrir dómi vegna hugsanlegrar málsóknar gegn stefnda og gæfistöðrum úr röðum hluthafa kostur á að leggja þessu lið. Markmið þessarargagnaöflunar væri að afla frekari upplýsinga um viðskipti, lánveitingar ogstöðu stefnda innan bankans. Í framhaldinu yrði tekin ákvörðun um hvort höfðaðyrði skaðabótamál á hendur honum.Meðbréfi 15. nóvember 2011 til slitastjórnar Landsbanka Íslands hf. óskaðilögmaður, fyrir hönd ótilgreinds hóps hluthafa í félaginu, eftir aðgangi aðtilteknum gögnum og upplýsingum á grundvelli 2. mgr. 80. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl. Í svari slitastjórnarinnar 13. desember sama ár kom framað hún teldi nauðsynlegt áður en lengra yrði haldið að upplýst yrði hverjirþessir hluthafar væru. Í framhaldi af því munu tveir hluthafar, Stapilífeyrissjóður og Vilhjálmur Bjarnason, hafa gert þessar óskir að sínum. Þannigleitaði lífeyrissjóðurinn eftir því með bréfi 1. mars 2012 að slitastjórnLandsbanka Íslands hf. veitti aðgang að nánar tilgreindum gögnum ogupplýsingum. Því hafnaðislitastjórnin með bréfi 22. sama mánaðar með vísan til „nýgenginnahæstaréttardóma“ sem styddu að lífeyrissjóðurinn hefði ekki lögvarða hagsmuniaf því að fá umbeðin gögn til að meta grundvöll fyrir málshöfðun á hendurfyrrum aðaleigendum Landsbanka Íslands hf. eða til sönnunarfærslu í bótamáligegn þeim. Eftir frekari bréfaskipti um þetta leitaði slitastjórnin úrlausnarhéraðsdóms um ágreining sinn við lífeyrissjóðinn samkvæmt 171. gr. laga nr.21/1991. Með dómi Hæstaréttar 3. mars 2014 í máli nr. 108/2014 var staðfesturúrskurður héraðsdóms þar sem slitastjórninni var gert að afhendalífeyrissjóðnum nánar tiltekin gögn á grundvelli 2. mgr. 80. gr. sömu laga. Gögninsem dómur þessi varðaði voru afhent lífeyrissjóðnum 7. mars 2014. Meðtölvubréfum 14. október, 3. nóvember og 3. desember 2014 óskaðilífeyrissjóðurinn eftir frekari gögnum. Í framhaldinu var lögmanni hans veitturaðgangur að svonefndu gagnaherbergi á vegum slitastjórnarinnar og undirritaðihann af því tilefni yfirlýsingu 9. desember 2014 um að þetta væri gert í þeimtilgangi að Stapi lífeyrissjóður gæti að gættum trúnaði afmarkað nánar eftirhvaða gögnum væri óskað. Eftir skoðun gagnanna sama dag mun lögmaðurlífeyrissjóðsins hafa tilgreint að hverjum þeirra beiðni hans lyti og munu þauhafa verið afhent honum 16. febrúar 2015. Á þeimtíma sem fyrrnefndur ágreiningur um afhendingu gagna beið úrlausnar dómstólafór Stapi lífeyrissjóður þess einnig á leit að fá eftirrit stefnu ogskjalaskrár í tilteknu einkamáli sem Landsbanki Íslands hf. hafði höfðað gegnfyrrum endurskoðendum félagsins. Landsbanki Íslands hf. mótmælti þeirri beiðnien hún var tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 22. nóvember 2012. Þákrafðist Vilhjálmur Bjarnason þess með bréfi til héraðsdóms 21. september 2012að sér yrði heimilað samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaað leiða sautján nafngreinda menn fyrir dóm til skýrslugjafar vegnaundirbúnings málshöfðunar gegn stefnda ásamt því að mælt yrði fyrir um skyldutil að afhenda tiltekið skjal. Stefndi tók til varna gegn þessum kröfum og varþeim hafnað með úrskurði héraðsdóms 2. apríl 2013. Með dómi Hæstaréttar 15. maísama ár í máli nr. 259/2013 var krafa um skýrslutökur á hinn bóginn tekin tilgreina að öðru leyti en því að stefnda var ekki gert að gefa skýrslu fyrirdómi. Skýrslur voru teknar af þessumvitnum 4., 6., og 7. nóvember 2013. Þarreis ágreiningur um skyldu vitnanna til að svara tilteknum spurningum og genguaf þeim sökum dómar í Hæstarétti 27., 30. og 31. janúar og 4. febrúar 2014 ímálum nr. 799/2013, 807/2013, 808/2013, 809/2013, 810/2013 og 811/2013, þar semvitnunum var gert að svara stærstum hluta spurninganna. Skýrslutökum fyrirhéraðsdómi lauk 11. og 13. mars 2014.Áfrýjandivar þátttakandi í Málsóknarfélagi hluthafa Landsbanka Íslands hf., sem höfðaðimál á hendur stefnda 12. ágúst 2015 til viðurkenningar á skaðabótaskyldu hans,að meginstefnu til vegna sömu atvika og mál þetta byggir á. Með dómi Hæstaréttar 2. maí 2016 í máli nr. 235/2016 varstaðfestur úrskurður héraðsdóms um að vísa því máli frá dómi, þar sem kröfugerðmálsóknarfélagsins þótti áfátt auk þess sem ekki væri fullnægt því skilyrði 1.mgr. 19. gr. a. laga nr. 91/1991 um að kröfur félagsmanna yrðu að vera af sömurót runnar. Áfrýjandi höfðaði sem fyrr segir mál þetta 21. september2016. Kröfu stefnda um að málinu yrði vísað frá dómi var hafnað með úrskurðihéraðsdóms 30. maí 2017.IIIÍ þessum þætti málsins byggir áfrýjandi í fyrsta lagi á þvíað málsástæða stefnda um fyrningu kröfu hans, sem fyrst hafi verið höfð uppivið málflutning í héraði, hafi komið of seint fram og eigi því ekki að komastað í málinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé þessi málsástæðavanreifuð og hafi greinargerð stefnda í héraði ekki uppfyllt skilyrði 2. mgr.99. gr. sömu laga.Komist þessi málsástæða að byggir áfrýjandi í öðru lagi áþví að eldri lög nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda gildium kröfu sína þar sem hún hafi stofnast þegar hann keypti hlutabréf íLandsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007, sbr. 1. mgr. 28.gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og fyrnist krafan því á tíuárum samkvæmt 4. gr. laga nr. 14/1905. Verði lög nr. 150/2007 á hinn bóginn talin eiga við umkröfu áfrýjanda byggir hann í þriðja lagi á því að hann hafi höfðað málið innanfjögurra ára frá því að hann fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjón sitt og þannsem ber ábyrgð á því eða bar að afla sér slíkra upplýsinga, sbr. 1. mgr. 9. gr.laga nr. 150/2007. Hafi málið því verið höfðað fyrir lok fyrningartíma.Áfrýjandi byggir jafnframt sjálfstætt á því að þar semskaðabótakrafa hans sé að hluta reist á því að stefndi hafi vanrækt að geraöðrum hluthöfum í Landsbanka Íslands hf. yfirtökutilboð hafi krafan hvað semöðru líði stofnast á því tímamarki þegar skylt var að setja slíkt tilboð fram,en það hafi verið 23. apríl 2008.Stefndi andmælir því að málsástæða hans um fyrningu sévanreifuð. Hann byggir á því að lög nr. 150/2007 taki til kröfu áfrýjanda, semgeti ekki hafa stofnast fyrr en ætlað tjón hafi orðið 7. október 2008 þegarhlutabréf hans urðu verðlaus. Hafi því fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmtlögunum verið liðinn þegar málið var höfðað. Þá hafnar stefndi því aðnægjanlegt tilefni til málsóknar í skilningi 9. gr. laga nr. 150/2007 getiráðist af því hvort tjónþoli hafi undir höndum sönnunargögn um öll atvik máls.Einnig andmælir stefndi því að krafa um skaðabætur, sem reist sé á vanrækslu áað gera öðrum hluthöfum yfirtökutilboð, geti hafa stofnast á þeim degi sem gerahefði átt slíkt boð. Hópmálsókn 12. ágúst 2015 geti ekki hafa slitið fyrninguog hafi áfrýjandi að auki sýnt af sér tómlæti um málshöfðun. Loks byggirstefndi sérstaklega á því að krafa áfrýjanda um vexti sé fyrnd og breyti þá enguhvort eldri eða yngri lögin eigi við um hana.IVSkiptingu sakarefnis í málinu reisti héraðsdómari á 1. mgr.31. gr. laga nr. 91/1991 þar sem kveðið er á um að dómari geti ákveðið að eiginfrumkvæði eða eftir ósk annars aðila eða beggja að skipta sakarefni þannig aðfyrst verði dæmt sérstaklega um tiltekin atriði máls meðan önnur atriði þesshvíla og bíða þess að verða dæmd. Á þeim grundvelli var í héraðsdómi og dómiLandsréttar eingöngu tekin afstaða til þess hvort ætluð krafa áfrýjanda umskaðabætur væri fyrnd. Svo unnt sé að skipta sök með því móti og taka aðeinsafstöðu til fyrningar án þess að leysa úr málinu að öðru leyti verður að liggjafyrir hvenær og á hvaða grundvelli krafa er talin hafa stofnast. Niðurstaða íþeim efnum ræður einnig lagaskilum milli eldri fyrningarlaga nr. 14/1905 ogyngri laga nr. 150/2007, en síðargreindu lögin gilda einvörðungu um kröfur semstofnast eftir gildistöku þeirra 1. janúar 2008, sbr. 28. gr. laganna. Þannigvar fyrningarfrestur skaðabótakröfu utan samninga tíu ár eftir eldri lögunum,sbr. 2. tölulið 4. gr. þeirra, en fyrningarfrestur slíkrar kröfu eftir 1. mgr.9. gr. gildandi laga er fjögur ár miðað við nánar tilgreind atriði sem lýst erí ákvæðinu.Svo sem grein hefur verið gerð fyrir byggir áfrýjandi á þvíað eldri lög nr. 14/1905 gildi um fyrningu kröfu hans þar sem hún hafi stofnastvið kaup hlutabréfanna í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19.desember 2007. Stofndagur kröfunnar, sem sé um skaðabætur utan samninga, miðistvið það þegar áfrýjandi keypti hlutabréfin á grundvelli rangra og ófullnægjandiupplýsinga en þá hafi hin bótaskylda háttsemi stefnda þegar verið hafin. Engubreyti um þetta hvenær tjón hafi komið fram og því hafi krafa áfrýjanda ekki veriðfyrnd við höfðun máls þessa. Áfrýjandi byggir jafnframt á því að verði ekkitalið að til skaðabótaskyldu stefnda hafi stofnast þegar við kaupin, þá hafieftir það tímamark hvílt á stefnda skylda til nánar tilgreindra athafna sem þáberi að miða við um tilurð skaðabótakröfunnar. Öll þau tilvik hafi átt sér staðfyrir gildistöku laga nr. 150/2007 ef frá sé talin málsástæða um að stefndahafi orðið skylt að gera öðrum hluthöfum í félaginu yfirtökutilboð í hlutabréfþeirra 23. apríl 2008. Áfrýjandi telur að dagsetningin 7. október 2008, þegarhlutabréfin urðu verðlaus, hafi enga sjálfstæða þýðingu fyrir málatilbúnað hansog byggir hann ekki á því að stefndi hafi borið ábyrgð á að svo hafi farið,heldur á því að áfrýjandi hefði ekki átt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. áþví tímamarki hefði hið ólögmæta og saknæma athæfi stefnda ekki komið til.Stefndi byggir á hinn bóginn á því að lög nr. 150/2007 eigivið í málinu og því sé krafa áfrýjanda fallin niður fyrir fyrningu. Skaðabótakrafautan samninga geti fyrst stofnast þegar öllum skilyrðum skaðabótaskyldu erfullnægt. Krafa áfrýjanda hafi því ekki stofnast fyrr en tjón hafi orðið 7.október 2008 þegar hlutabréfin urðu verðlaus, en ekki nægi í þeim efnum að fyrirhendi sé hætta á tjóni. Fyrir þann tíma hafi engri skaðabótaskyldu verið til aðdreifa.Það er meginregla að krafa um skaðabætur utan samningastofnast þegar hin bótaskylda háttsemi á sér stað og miðast gjalddagi kröfunnarvið sama tímamark, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 22. mars 2016 í máli nr.519/2015 og 11. maí 2017 í máli nr. 571/2016, og kenningar norrænna fræðimannaí þeim efnum. Það fer þó eftir atvikum hvort afleiðingar háttseminnar koma framá sama tímamarki eða síðar og hvort unnt er að gera tjón vegna háttseminnar þáupp eða síðar. Er það samkvæmt þessu ekki fortakslaust skilyrði fyrir stofnunskaðabótakröfu utan samninga að saman fari það tímamark þegar til kröfunnarstofnast annars vegar og hins vegar hvenær tjón verður staðreynt og gert uppsem getur eins og áður segir verið á síðara tímamarki. Þá hefur verið lagt tilgrundvallar hvað svokölluð athafnaleysisbrot varðar að miða beri stofndag kröfuvið það tímamark þegar unnt var í síðasta lagi að afstýra tjóni. Samkvæmt þessukann áfrýjandi að lögum að eiga kröfu um skaðabætur utan samninga þess efnissem hann heldur fram og sem þá stofnaðist til innan þeirrar tímamarka sem hannbyggir aðallega á. Skilja verður málatilbúnað áfrýjanda svo að hann leggieinnig til grundvallar að skaðabótaskylda stefnda verði öðrum þræði reist áathafnaleysi hans sem hafi verið „samfelld bótaskyld háttsemi.“ Þessi háttsemihafi verið byrjuð áður en áfrýjandi keypti í fyrra skiptið hlutabréf íLandsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og varað allt þar til skilanefnd varsett yfir félagið 7. október 2008. Jafnframt vísar áfrýjandi til nánartilgreindra og tímasettra athafna stefnda sem varði hann skaðabótaskyldu, þar ámeðal að stefndi hafi með athöfnum eða athafnaleysi komið því til leiðar aðrangar upplýsingar hafi komið fram um eignarhald stefnda og lánveitingar tilhans í ársreikningum Landsbanka Íslands hf. 2005, árshlutareikningi 2006,ársreikningi sama ár, árshlutareikningi 2007 og ársreikningi þess árs. Þá beristefndi ábyrgð á rangri upplýsingagjöf um eignarhluta sinn í Samsoneignarhaldsfélagi ehf. sem haft hafi í för með sér rangt mat á óbeinum eignarhluthans í Landsbanka Íslands hf. Ennfremur byggir áfrýjandi á því að þar semstefndi hafi vanrækt að gera öðrum hluthöfum í þeim banka yfirtökutilboð, sbr.1. mgr. 19. gr. þágildandi laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla ogskipulegra tilboðsmarkaða, hafi krafan hvað sem öðru líði stofnast á þvítímamarki þegar skylt hafi verið að setja slíkt tilboð fram 23. apríl 2008, enfyrning slíkrar kröfu félli undir gildissvið laga nr. 150/2007. Stefndi byggirhins vegar í öllum tilvikum á því að ekki geti hafa stofnast til ætlaðrar kröfuáfrýjanda fyrr en 7. október 2008. Svo sem ráða má af framangreindu er í málatilbúnaðiáfrýjanda gert ráð fyrir því að til ætlaðrar kröfu hans geti hafa stofnast ámismunandi tímum og spanna þær tímasetningar að auki gildissvið bæði eldri ogyngri laga um fyrningu kröfuréttinda, en áður er vikið að lagaskilum eftir 28.gr. laga nr. 150/2007. Aðallega byggir áfrýjandi á þeirri málsástæðu aðskaðabótakrafan hafi orðið til við kaup hans á hlutabréfum í Landsbanka Íslandshf. 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007. Eftir málatilbúnaði áfrýjanda kynniskaðabótakrafa hans þó jafnframt að hafa stofnast eftir kaupdaga hlutabréfannaen þó fyrir 1. janúar 2008 þegar lög nr. 150/2007 öðluðust gildi. Það ætti þóekki við ef stefndi yrði talinn bera skaðabótaskyldu gagnvart áfrýjanda fyrirþá sök að stefndi hafi vanrækt að gera öðrum hluthöfum í Landsbanka Íslands hf.yfirtökutilboð í hlutabréf þeirra 23. apríl 2008. Jafnframt byggir áfrýjandi,svo sem fyrr getur, á viðvarandi athafnaleysi stefnda en í því tilviki myndistofndagur kröfu ráðast af lokadegi þess svo sem að framan getur. Eins og mál þetta liggur fyrir er ekki unnt að taka afstöðutil fyrningar ætlaðrar skaðabótakröfu áfrýjanda nema fyrst hafi verið leyst úrþví hvort hún hafi orðið til, á hvaða grunni það hafi gerst og hvenær. Að öðrumkosti fæli niðurstaða málsins í sér getsakir, eftir atvikum valkvæðar, um hvortkröfuréttindi, sem ekki hefur verið staðreynt hvort orðið hafi til, hafi falliðniður fyrir fyrningu. Að þessu gættu er ljóst að skilyrði brast með öllu til aðskipta sakarefni í málinu á grundvelli 31. gr. laga nr. 91/1991 svo sem gertvar með ákvörðun héraðsdómara í þinghaldi 30. nóvember 2007. Er þvíóhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sem og héraðsdóm í málinu og vísa þvíheim í hérað til löglegrar meðferðar en við hana verður þá að taka til þessafstöðu hvort málsástæður um fyrningu hafi í einstökum atriðum verið nægjanlegareifaðar af stefnda hálfu.Rétt erað málskostnaður falli niður á öllum dómstigum.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur og héraðsdómur í máli þessu eruómerktir og er því vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Málskostnaður í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstaréttifellur niður.DómurLandsréttar 14. desember 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnirDavíð Þór Björgvinsson, Oddný Mjöll Arnardóttir og Ragnheiður Harðardóttir.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 9. maí 2018. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2018 í málinu nr.E-3326/2016. 2Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið ogkveðið verði á um það með dómi að kröfur hans séu ófyrndar. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti. 3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms aukmálskostnaðar fyrir Landsrétti.Niðurstaða4Atvikum máls er lýst í hinum áfrýjaða dómi. 5Fyrir Landsrétti byggir áfrýjandi á því að málsástæðurstefnda um fyrningu, sem fyrst hafi komið fram við málflutning í héraði, séu ofseint fram komnar auk þess að vera vanreifaðar. Komist þær því ekki að ímálinu, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með vísantil forsendna hins hins áfrýjaða dóms er því hafnað að málsástæður stefnda umfyrningu séu vanreifaðar. Með sömu rökum er því einnig hafnað að þær séu ofseint fram komnar.6Eins og rakið er í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína umskaðabætur úr hendi stefnda á því að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegnakaupa á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. 16. febrúar 2006 og 19. desember2007. Tjónið verði rakið til þess að stefndi hafi með saknæmum hætti haldið fráhonum og öðrum markaðsaðilum upplýsingum sem mikilvægar voru þeim sem vildufjárfesta í hlutabréfum í Landsbankanum. Telur áfrýjandi kröfu sína hafastofnast á kaupdegi bréfanna enda þótt hún hafi orðið gjaldkræf á síðaratímamarki. Miðast bótakrafa hans því við kaupverð bréfanna að frádregnum arðisem hann fékk greiddan á árinu 2007. 7Samkvæmt 28. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007gilda lögin einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistöku þeirra, semvar 1. janúar 2008. Telur áfrýjandi að um fyrningu skaðabótakröfunnar fari þvíeftir eldri fyrningarlögum nr. 14/1905. Samkvæmt því fyrnist hún á 10 árum,sbr. 4. gr. þeirra laga, og sé því ófyrnd. 8Áfrýjandi átti ekki í samningssambandi við stefnda er hannákvað að fjárfesta í hlutabréfum í Landsbankanum. Um kröfu hans fer því eftirreglum um skaðabætur utan samninga. 9Áfrýjandi byggir á því að hann hefði ekki fjárfest íhlutabréfum í Landsbankanum „ef réttar upplýsingar hefðu legið fyrir“ og aðtjón hans nemi kaupverði bréfanna að frádreginni arðgreiðslu, eins og að framangreinir. Ekki er fallist á það með áfrýjanda að hann hafi orðið fyrir tjóniþegar við kaup hlutabréfanna enda byggir hann ekki á öðru en að þau hafi orðið verðlausvið fall bankans 7. október 2008. Samkvæmt því miðast stofndagur skaðabótakröfuhans við það tímamark. Um fyrningu kröfunnar fer því eftir lögum nr. 150/2007,sbr. fyrrgreinda 28. gr. þeirra laga.0 Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganr. 150/2007 fyrnist krafa um skaðabætur á fjórum árum frá þeim degi ertjónþoli fékk nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgð ber á þvíeða bar að afla sér slíkra upplýsinga. Í lögskýringargögnum kemur fram að þáfyrst verði talinn grundvöllur fyrir tjónþola að setja fram kröfu sína umbætur. Af þeim verður jafnframt ráðið að í ákvæðinu felist ekki að tjónþoligeti haldið að sér höndum uns hann telur sig öruggan um að niðurstaða málsóknarverði honum í hag, heldur miðist upphaf fyrningarfrests við það tímamark er hannhafði nægilegt tilefni til málsóknar. Í apríl 2010 var kynnt skýrslarannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna.Telja verður að í síðasta lagi þá hafi tjónþoli búið yfir þeirri vitneskju aðhonum væri fært að leita fullnustu kröfu sinnar. Hvort sem upphaffyrningarfrests miðast við það tímamark eða þann dag sem fjártjón varð varkrafan fyrnd þegar mál þetta var höfðað með stefnu birtri í nóvember 2016, sbr.15. gr. laga nr. 150/2007. Þá var krafan einnig fyrnd þegar mál Málsóknarfélagshluthafa Landsbanka Íslands hf. var höfðað gegn stefnda í ágúst 2015, enáfrýjandi var þátttakandi í félaginu.1 Samkvæmt framangreindu verðurhinn áfrýjaði dómur staðfestur. 2Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrirLandsrétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Vogun hf.,greiði stefnda, Björgólfi Thor Björgólfssyni, 500.000 krónur í málskostnað.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2018.Mál þetta, sem var dómtekið 11. apríl sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Vogun hf.,Miðsandi, Hvalfjarðarsveit, á hendur Björgólfi Thor Björgólfssyni, 55Clarendon Road, London, W11 4JD, Bretlandi, með stefnu dags. 21. september2016.Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að greiða stefnanda 366.285.018 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 198.295.020 kr. frá 17.febrúar 2006 til 7. mars 2007, en af 195.775.020 kr. frá þeim degi til 27. desember2007, en af 366.285.018 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2016, en meðdráttarvöxtum af þeirra fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar.Stefndi krefst sýknuaf kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda.Stefndi gerði einnigkröfu um frávísun málsins frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 30.maí 2017. Í fyrirtöku málsins 30. nóvember2017 var ákveðið að sakarefninu yrði skipt og er því í þessum þætti málsinsfjallað um þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd. Krafastefnanda í þessum þætti málsins er sú að kveðið verði á um það með dómi aðkrafa hans sé ekki fyrnd. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar.I Stefnandikrefst þess í málinu að stefnda verði gert að greiða honum skaðabætur vegnatjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna tvennra kaupa á hlutabréfum íLandsbanka Íslands hf. Annars vegar var um að ræða kaup stefnanda 16. febrúar2006 á hlutabréfum að nafnvirði 6.300.000 á genginu 31,35 fyrir samtals198.295.020 kr. Uppgjör viðskiptanna fór fram 17. febrúar 2006. Hins vegar vorukaup stefnanda 19. desember 2007 á hlutabréfum að nafnverði 4.735.376 kr. ágenginu 35,9 fyrir samtals 170.509.998 kr. Uppgjör vegna kaupanna fór fram 27.desember 2007. Stefnandi telur að gögn málsinssýni að á þeim degi sem hann keypti fyrrgreind hlutabréf hafi stefndi meðsaknæmum hætti haldið frá honum og öðrum markaðsaðilum upplýsingum um að Samsoneignarhaldsfélag ehf. (hér eftir Samson) færi með meirihluta atkvæða áhluthafafundum í Landsbanka Íslands hf. og að bankinn hefði stundaðumfangsmiklar lánveitingar til félaga sem voru undir stjórn stefnda. Stefnanditelur að sú staða að Samson fór með meirihluta atkvæða á hluthafafundum íLandsbanka Íslands hf. hefði átt að leiða annars vegar til þess að Landsbankinnteldist vera dótturfélag Samsons og hins vegar til þess að Samson hefði veriðskylt að gera öðrum hluthöfum kauptilboð (yfirtökutilboð) í hlutabréf þeirra.Fyrrgreindar upplýsingar hafi verið mikilvægar fyrir alla sem vildu fjárfesta íhlutabréfum í Landsbanka Íslands hf.Stefndi hafnar kröfum stefnandaog tekur fram að verið sé að krefjast bóta fyrir tjón vegna hluta sem stefnandikeypti í Landsbanka Íslands hf.; líkt og stefndi, sem aldrei tók sæti í bankaráðiLandsbankans, hafi borið einhverja stjórnunarábyrgð á bankanum. Stefndi kveðurviðskiptin hafa farið fram fyrir opnum tjöldum og að atburðarásin hafi veriðeinföld, en stefnandi reyni að flækja hana. Stefndi telur ekki lagalegarforsendur fyrir málatilbúnaði stefnanda og telur hann kröfur stefnanda ekkiaðeins vera fyrndar, heldur horfi stefnandi m.a. fram hjá meginreglum laga umtakmarkaða ábyrgð hluthafa. IIHelstu málsástæður stefnanda eru eftirfarandi:Í fyrsta lagi byggist krafastefnanda á vanreifun málsástæðu stefnda um fyrningu. Stefndi hafi vísað tillagaákvæða en í engu getið um málsástæður þær sem hann byggi á. Í annan stað byggir stefnandi áþví að lög nr. 14/1905 eigi við í málinu og kröfur hans séu því ófyrndar.Skaðabótakrafa hafi stofnast þegar hin bótaskylda háttsemi átti sér stað ogmiðist gjaldkræfni kröfunnar að jafnaði við sama tímamark, samanber 1. mgr. 5.gr. laga nr. 14/1905, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007. Þó geti gjaldkræfni bótakröfumiðast við síðara tímamark en stofndagurinn miðast við, ef tjón kemur framsíðar eða ekki er hægt að staðreyna það.Stefnandi byggir á því að hinbótaskylda háttsemi stefnda hafi verið hafin þegar stefnandi keypti hlutabréf íLandsbanka Íslands 16. febrúar 2006 og 19. desember 2007 og stofndagurinn eigiað miðast við þau tímamörk.Í þriðja lagi tekur stefnandifram að eigi að byggja á lögum nr. 150/2007, þá hafi stefnandi höfðað málið umkröfuna innan fjögurra ára frá því að hann fékk nauðsynlegar upplýsingar umtjónið og þann sem ábyrgð bar á því og bar að afla sér slíkra upplýsinga, sbr.1. mgr. 9. gr. laga nr. 150/2007.Stefnandi heldur því fram aðhann hafi slitið fyrningu þegar hann höfðaði mál um kröfuna, það er þegarstefndi mætti við þingfestingu stefnu málsóknarfélags hinn 27. október 2015.Þá bendir stefnandi á að skýrslarannsóknarnefndar Alþingis er kom út 12. apríl 2010 hafi gefið stefnandatilefni til gagnaöflunar, en skýrslan sjálf hafi ekki sjálfstætt sönnunargildi.Þá liggi fyrir í málinu aðumfangsmikil gagnaöflun hafi farið fram hjá LBI hf. og hafi lögmaður stefnandaekki fengið gögnin afhent fyrr en 16. febrúar 2015. Einnig hafi verið höfðaðvitnamál til gagnaöflunar samkvæmt beiðni 21. september 2012 og skýrslutökurekki farið fram fyrr en 11. og 13. mars 2014, en mikill ágreiningur hafi veriðá milli aðila sem skýri þann drátt sem varð á málinu.Stefnandi telur ljóst að hannhafi ekki haft nægar upplýsingar til stuðnings kröfum sínum fyrr en 16. febrúar2015 og séu kröfurnar því augljóslega ekki fyrndar, hvort sem miðað sé viðmálshöfðun málsóknarfélagsins eða þingfestingu þessa máls.IIIHelstu málsástæður stefnda erueftirfarandi.Í fyrsta lagi hafnar stefndi þvíað málsástæða hans um fyrningu sé vanreifuð. Hann telur að málsástæðan sé settfram á skýran og gagnorðan hátt og það séu ekki gerðar ríkari kröfur um aðfyrningarmálsástæða sé rökstudd sérstaklega umfram það að nefna fyrningu ánafn.Í öðru lagi byggir stefndi á þvíað lög nr. 150/2007 eigi við í málinu og séu því allar kröfur stefnandafyrndar. Bótakrafa stofnist ekki fyrr en tjón hafi átt sér stað. Í þessutilviki hafi það orðið 7. október 2008, en þá urðu hlutabréfin verðlaus.Stefndi byggir á því að kröfuréttindi stefnanda, eins og þeim sé lýst í stefnu,geti vart hafa stofnast fyrr en eftir gildistöku laga nr. 150/2007.Í þriðja lagi byggir stefndi áþví að fyrningu hafi fyrst verið slitið þegar málið var höfðað í september2016. Stefndi hafnar því að viðurkenningarkrafa í hópmálssókn í eldra máli, semþingfest var 15. október 2015, hafi rofið fyrningu.Þá byggir stefnandi í fjórðalagi á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti um málshöfðun. Tjónið hafiorðið 7. október 2008 og stefnanda borið að hefjast handa svo fljótt sem auðiðyrði. Það sé alveg sama hvort fyrningarfrestur sé talinn byrja að líða 7.október 2008 (við bankahrunið), 12. apríl 2010 (er rannsókn lauk á falli ísl.bankanna, sbr. lög nr. 142/2008), 18. nóvember 2010 (er hugmynd að málshöfðunkom í opinbera umræðu), 12. september 2011 (er auglýst var eftir þátttöku íhópmálssókn) eða við síðara tímamark áður en fjögur ár voru til rofs fyrningar.Allar kröfur hafi verið fyrndar þegar málið var höfðað.Að lokum heldur stefndi því framað vaxtakrafan sé fyrnd og breyti þá engu hvort eldri eða yngri lögin verði talineiga við.IV Hinn16. febrúar 2006 og 19. desember 2007 festi stefnandi kaup á hlutabréfum íLandsbankanum. Stefnandi tapaði hlutabréfum þessum í bankahruninu. Hann telurað hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda vegna tapsins. Í þessum þætti málsinser deilt um það hvort dómkrafan sé fyrnd. Stefnandi byggir á því að krafanfyrnist á 10 árum, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1905, og sé hún því ófyrnd. Stefndihafnar því og byggir á því að lög nr. 150/2007 eigi við og að krafan fyrnist áfjórum árum og sé hún því fyrnd. Stefnandibyggir á því að krafa stefnda um fyrningu sé vanreifuð í greinargerð.Greinargerð stefnda ber skýrlega með sér að hann telji kröfuna fyrnda þegarmálið var höfðað og einnig að fyrningarfresturinn sé fjögur ár, samanber 3. gr.laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þá kemur skýrlega fram ígreinargerðinni að stefndi byggir á 2., 3. og 9. gr. laga nr. 15/2007.Greinargerðin er hvað þetta varðar sett fram á skýran og gagnorðan hátt,samanber 2. mgr. 99. gr. laga um meðferð einkamála. Við munnlegan málflutningvar síðan gerð nánari grein fyrir þessari málsástæðu. Eins og gögn málsinsliggja fyrir og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 548/2014 verðurað telja að krafa stefnda sé studd rökum um fyrningu og er því hafnað að umvanreifun sé að ræða.Í fyrstu þarf að taka afstöðutil þess hvort skaðabótakrafa stefnanda sé krafa utan eða innan samninga. Kaupstefnanda á hlutabréfum í bankanum eru byggð á samningi. Hins vegar verðahlutabréfin verðlaus við hrun bankakerfisins í október 2007. Bankahrunið varalgjörlega óháð því samningssambandi sem var til staðar við hlutabréfakaupin.Tjónið verður vegna atburða/hamfara er gengu yfir þjóðina alveg óháðsamningssambandi aðila. Dómurinn lítur því svo á að um sé að ræða skaðabótakröfuutan samninga.Í eldri skaðabótalögum nr.14/1905 var ekki að finna sérákvæði um skaðabótakröfur og fyrndust því slíkarkröfur á 10 árum, samanber 2. tl. 4. gr. þeirra laga. Þá var upphaffyrningarfrests miðað við 1. mgr. 5. gr. laganna, það er frá þeim degi erkrafan varð gjaldkræf. Þó hefur í dómum Hæstaréttar verið talið að miða eigivið síðara tímamark, ef tjón kemur fram síðar eða ekki er hægt að staðreynatjónið, samanber hér til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málunum nr. 197/2000 og578/2014. Eins og atvikum málsins er háttað telur dómurinn að ekki eigi að miðaupphaf fyrningarfests við kaupdag hlutabréfanna heldur þegar tjónið kom fram. Í lögum nr. 150/2007, sem gilditóku 1. janúar 2008, er nýmæli um fyrningu skaðabótakrafna. Í 9. gr. laganna er kveðið á um aðkrafa um skaðabætur fyrnist á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk„nauðsynlegar upplýsingar um tjónið“ og þann sem ábyrgð ber á því eða bar aðafla sér slíkra upplýsinga. Ákvæðið tekur m.a. til skaðabóta utan samninga.Samkvæmt þessu ákvæði miðast stofnun kröfunnar ekki við kaupin á hlutabréfunum,svo sem stefnandi heldur fram, heldur er miðað við tjónið, það er krafa umskaðabætur fyrnist á fjórum árum frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegarupplýsingar um tjónið. Íathugasemd með frumvarpi sem varð að lögum nr. 150/2009 segir um 9. gr. aðupphaf fyrningar skuli telja frá þeim degi er tjónþoli fékk nauðsynlegarupplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgur var fyrir því eða bar að afla sérslíkra upplýsinga. Er því hér um huglægt atriði að ræða. Þá segir að almennthafi þó verið litið svo á að fyrningarfresturinn byrji að líða þegar tjónþolifékk eða bar að afla sér nauðsynlegra upplýsinga um fyrrgreinda tvo þætti, þ.e.tjónið sjálft og þann sem ábyrgðina bar. Í athugasemdunum segir svo: „Þá fyrsthefur verið talinn grundvöllur fyrir hann til að setja fram kröfu sína umbætur. Hann getur hins vegar ekki setið aðgerðalaus eða borið við vanþekkingusinni á réttarstöðu sinni. Fyrningarfrestur samkvæmt ákvæði 9. gr. fer því ekkieftir persónubundinni vitneskju einstakra tjónþola um réttarstöðu sína, heldureftir því hvenær tjónþoli bjó yfir þeirri vitneskju að honum væri fært að leitafullnustu kröfu sinnar. Einstaklingsbundin vitneskja um lagareglur ræður ekkifyrningarfresti hér frekar en öðrum lagaskilyrðum.“ Teljaverður að upphaf fyrningarfrestsins sé sá dagur er bankahrunið varð, þ.e. 7.október 2008. Þá hafi stefnandi vitað að hrunið myndi leiða til tjóns fyrirhann. Ætla má að það hafi ekki tekið stefnanda langa yfirlegu að gera sér greinfyrir því hver að hans mati bæri ábyrgð á ætluðu tjóni hans. Samkvæmt 15. gr. laga nr. 150/2008 er fyrningu slitið meðmálssókn kröfuhafa á hendur skuldara til að fá dóm fyrir kröfunni. Dómsmálþetta var höfðað með stefnu birtri í nóvember 2016. Er krafan því löngu fyrnd.Sömuleiðis var krafan löngu fyrnd við þingfestingu stefnu málsóknarfélagsinshinn 27. október 2015. Með vísan til þesssem að framan greinir er niðurstaða málsins sú að krafa stefnanda er fyrnd.Samkvæmt þessari niðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamálaber stefnanda að greiða stefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði.SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐ: Stefndier sýknaður af kröfu stefnanda. Stefnandi,Vogun hf., greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 326/2016
|
Kærumál Lögbann
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var ákvörðun sýslumanns um að synja kröfu G ehf. um að lögbann yrði lagt við nánar tilgreindum athöfnum O sf. sem vörðuðu fráveitulagnir síðargreinda félagsins. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að hinar umdeildu lagnir hefðu verið í notkun í áratugi. Í 1. gr. laga nr. 31/1990 væri meðal annars kveðið á um að leggja mætti lögbann við athöfn til bráðabirgða. Af athugasemdum með ákvæðinu í greinargerð, sem fylgdi áðurgreindum lögunum, mætti ráða að lögbanni væri ekki ætlað að aflétta ástandi sem varað hefði í áratugi, heldur þvert á móti að tryggja óbreytt ástand. Að þessu virtu og þar sem G ehf. hafði ekki gert líklegt að réttindi félagsins myndu fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum þótt beðið yrði dóms um þau, sbr. 1. mgr. 24. gr. laganna, var ákvörðun sýslumanns um að hafna kröfu um lögbann staðfest.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 20. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 8. apríl 2016, þar sem staðfest varákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi 13. nóvember 2015 um að synja kröfusóknaraðila um lögbann. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann viðþví að varnaraðili láti úthlaupsrör fyrir skólp úr fráveitukerfi sínu liggjainn á lóðir sóknaraðila að Krókatúni 22 til 24 og Bakkatúni 30, Akranesi ogóhreinsað skólp fljóta úr úthlaupsrörum sínum í Krókalóni inn á sömu lóðirsóknaraðila. Jafnframt krefst hann þess að varnaraðila verði gert að fjarlægjarör, lagnir, skólp, undirstöður og annað sem honum tilheyrir af framangreindumlóðum sóknaraðila og hreinsa skólp af lóðunum. Loks krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Grenjar ehf., greiði varnaraðila, Orkuveitu Reykjavíkurvatns- og fráveitu sf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 8.apríl 2016.I.Málþetta var þingfest 1. desember sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi 18. mars sl. Sóknaraðili er Grenjar ehf., Bakkatúni 26, Akranesi,en varnaraðili er Orkuveita Reykjavíkur vatns- og fráveita, Bæjarhálsi 1, Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að felld verði úr gildiákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi frá 13. nóvember 2015 um að synja kröfusóknaraðila um að lögbann verði lagt á samkvæmt lögbannsbeiðni, dags. 21.október 2015, í máli nr. 442/2015/000001. Jafnframt er þess krafist að lagtverði fyrir sýslumann að leggja á lögbann í málinu í samræmi við kröfursamkvæmt lögbannsbeiðni. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að matidómsins. Varnaraðilikrefst þess að ákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi frá 13. nóvember 2015, umað hafna kröfu sóknaraðila um lögbann, verði staðfest. Einnig krefst hannmálskostnaðar samkvæmt mati dómsins. II.Meðbeiðni til sýslumannsins á Vesturlandi, dags. 21. október 2015, krafðistsóknaraðili þess að lagt yrði lögbann við tilteknum afhöfnum varnaraðila. Nánartiltekið var þess krafist að sýslumaður legði lögbann við því að varnaraðili:„1. Láti úthlaupsrör fyrir skólp úr fráveitukerfi sínu liggja inn á lóðirgerðarbeiðanda að Krókatúni 22-24 og Bakkatúni 30, Akranesi. Jafnframt að þérleggið fyrir gerðarþola, í tengslum við væntanlega lögbannsgerð, að hannfjarlægi rör, lagnir, skólp, undirstöður og annað sem honum tilheyrir afframangreindum lóðum gerðarbeiðanda auk þess að hreinsa skólp af lóðunum. 2.Láti óhreinsað skólp fljóta úr vestara úthlaupsröri sínu í Krókalóni, semstaðsett er á lóðum gerðarbeiðanda við Krókatún 22-24 og Bakkatún 30, Akranesi,inn á sömu lóðir gerðarbeiðanda. 3. Láti óhreinsað skólp fljóta úr austaraúthlaupsröri sínu í Krókalóni, sem staðsett er fyrir utan lóð gerðarbeiðanda,inn á lóðir gerðarbeiðanda að Krókatúni 22-24 og Bakkatúni 30, Akranesi.“Ámörkum lóðanna Bakkatúns 30 og Krókatúns 22-24 á Akranesi, sem báðar eru í eigusóknaraðila, liggur úthlaupsrör fyrir skólp, svonefnt vesturrör, úrfráveitukerfi varnaraðila. Austan við þessar lóðir liggur og annað úthlaupsrörí eigu varnaraðila, svonefnt austurrör, en það liggur í steinstokk út ísvokallað Krókalón. Kveðst sóknaraðili ekki hafa veitt varnaraðila heimildfyrir þessari skólplosun á lóðum sínum. Meðbréfi, dags. 24. mars 2015, fór sóknaraðili fram á það við varnaraðila aðfyrrgreinda úthlaupsrörið, vesturrörið, yrði lengt svo að það næði út fyrirKrókslón, eða a.m.k. út fyrir þinglýsta eign hans, svo að úrgangur úr þeimskilaði sér ekki aftur í fjöruborðið á lóðum sóknaraðila. Með bréfivarnaraðila, dags. 15. apríl sama ár, var kröfu þessari hafnað. Í bréfinu komfram að Orkuveita Reykjavíkur hefði tekið við rekstri fráveitunnar á Akranesi íársbyrjun 2006 og hefði uppbygging á nýju fráveitukerfi, sem tengdisthreinsistöð við Kalmansvík, hafist á árinu 2008. Lægi fyrir að byggja þyrftiupp hluta lagnakerfisins, reisa dælu- og hreinsistöðvar og leggja útrásir ístað eldri lagna sem enduðu í fjöruborði. Hefði upphaflega verið gert ráð fyrirað framkvæmdum lyki fyrir árslok 2009, en því hefði nokkrum sinnum veriðfrestað, síðast með ákvörðun eigenda Orkuveitunnar á árinu 2011 í kjölfarfjármálahrunsins. Samkvæmt því væri nú miðað við að framkvæmdum þessum lyki íárslok 2016. Meðbréfi, dags. 24. mars 2015, sendi sóknaraðili kvörtun til HeilbrigðiseftirlitsVesturlands vegna vesturrörsins, með vísan til þess að frágangurfráveitukerfisins í Krókalóni uppfyllti engan veginn þau skilyrði sem slíkkerfi þyrftu að lúta samkvæmt lögum nr. 9/2009 um uppbyggingu og reksturfráveitna og reglugerð nr. 798/1999 um fráveitur og skólp. Var þess krafist aðheilbrigðisyfirvöld beittu sér fyrir því „að OR framlengi umrætt rör svoskólplosun eigi sér stað utan lónsins“.HeilbrigðiseftirlitVesturlands svaraði erindi sóknaraðila með bréfi, dags. 30. apríl 2015, ogvísaði til þess að nefndin hefði tekið bréf sóknaraðila fyrir á fundi sínumhinn 27. apríl 2015. Kom fram að nefndin tæki undir áhyggjur sóknaraðila og aðsamþykkt hefði verið eftirfarandi bókun af því tilefni: „Heilbrigðisnefnd telurað umrædd útrás í Krókalóni sé ekki í samræmi við ákvæði laga nr. 9/2009 umuppbyggingu og rekstur fráveitna og reglugerðar nr. 798/1999 um fráveitur og skólp.Nefndin leggur til við OR að flýta framkvæmdum við varanlega lausn áfráveitumálum við Krókalón og finni aðra lausn í samráði við lóðareiganda þartil fullnaðar framkvæmdum verði lokið.“Íkjölfar þessa sendi Heilbrigðiseftirlit Vesturlands bréf til varnaraðila, dags.4. maí 2015, þar sem upplýst var um framangreinda samþykkt og óskað svarsvarnaraðila vegna hennar. Þar sem því bréfi mun ekki hafa verið svarað sendinefndin ítrekunarbréf til varnaraðila, dags. 10. september 2015.Varnaraðilisvaraði framangreindu erindi Heilbrigðiseftirlitsins með bréfi, dags. 23.október 2015, og skýrði þar sína hlið málsins á svipaðan veg og í framangreindubréfi til sóknaraðila. III.Sóknaraðilikveðst eiga ríka hagsmuni af því að varnaraðili láti af þeirri háttsemi sinniað láta úthlaupsrör fyrir skólp úr fráveitu sinni liggja inni á lóðumsóknaraðila og að veita óhreinsuðu skólpi, þ.e. mannasaur úr þúsunda mannabyggð, úr því úthlaupsröri og öðru úthlaupsröri, sem staðsett sé í Krókalóni,inn á lóðir sóknaraðila. Sóknaraðilibyggir kröfur sínar á því að úrlausn sýslumannsins á Vesturlandi fáist ekkistaðist með neinu móti og sé niðurstaða hans í brýnni andstöðu við einfaldaorðskýringu ákvæðis 24. gr. laga nr. 31/1991 umkyrrsetningu, lögbann, o.fl. Í framangreindu lagaákvæði segi að lögbannmegi leggja við byrjaðri eða yfirvofandiathöfn sem gerðarbeiðandi sanni eða gerir sennilegt að brjóti gegnlögvörðum rétti hans og jafnframt að réttindi hans muni fara forgörðum eða verðafyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Á því sébyggt að öll skilyrði ofangreinds lagaákvæðis séu uppfyllt og hafi sýslumanniþví verið rétt að taka lögbannsbeiðni sóknaraðila til greina. Sóknaraðilitelji þannig í fyrsta lagi að sú athöfn sem hann krefjist að lögbann verði lagtvið sé byrjuð. Sé hvað það varði vísað til áðurgreindra bréfaHeilbrigðiseftirlits Vesturlands til varnaraðila og fyrirliggjandi ljósmynda,sem staðfesti bæði legu umþrættrar útrásar á lóðum sóknaraðila sem og ólögmætalosun óhreinsaðs skólps inn á þær. Fyrir liggi og að varnaraðili hafiviðurkennt framangreinda háttsemi, annars vegar í tölvubréfi til fulltrúasýslumanns hinn 11. nóvember 2015 og hins vegar í svarbréfi tilHeilbrigðiseftirlits Vesturlands, dags. 23. október 2015.Sóknaraðilitelji og að athafnir varnaraðila brjóti gegn lögvörðum rétti hans, einkumeignarrétti. Sóknaraðili sé þinglýstur eigandi lóðanna Krókatúns 22-24,landnúmer 131701, og Bakkatúns 30, landnúmer 131704, og njóti eignarréttur hansverndar skv. 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr.33/1944. Óumdeilt sé að vestaraúthlaupsrör varnaraðila liggi inni á framangreindum lóðum sóknaraðila.Óhreinsuðu skólpi sé veitt úr því úthlaupsröri, sem og úr eystra úthlaupsröri,sem jafnframt liggi út í Krókalónið, inn á lóðir sóknaraðila. Fyrir liggi aðopinberir eftirlitsaðilar hafi gert alvarlegar athugasemdir við þessa háttsemivarnaraðila, sbr. ítrekuð bréf Heilbrigðiseftirlits Vesturlands, en varnaraðilihafi látið þær athugasemdir sem vind um eyru þjóta. Í svarbréfi varnaraðila tilHeilbrigðiseftirlitsins hinn 23. október 2015 komi fram að fyrirtækið munihalda áfram að veita óhreinsuðu skólpi inn á lóðir varnaraðila, í trássi viðákvæði laga nr. 9/2009 um uppbyggingu og rekstur fráveitna og reglugerð nr. 789/1999,þar sem fyrirtækið telji að það sé „óskynsamleg nýting á fjármunum“ að ráðaststrax í framkvæmdir til þess að bæta úr athugasemdum Heilbrigðiseftirlitsins. Sústaðreynd að lögbrot varnaraðila hafi staðið yfir lengi geti ekki réttlættsynjun sýslumanns á lögbannsbeiðninni. Varnaraðila sé í lófa lagið að hættahinni ólögmætu háttsemi en það hafi hann ekki gert, einkum vegna þess að hanntelji það kosta sig of mikla fjármuni að flýta framkvæmdum á staðnum.Sóknaraðili telji þau rök ekki standast, enda séu hagsmunir sóknaraðila af þvíað óhreinsuðu skólpi sé ekki veitt á lóðir hans ríkari en fjárhagslegirhagsmunir varnaraðila, sem sé stórfyrirtæki. Sóknaraðili bendi í þessu sambandiá að varnaraðili stundi ekki viðlíka lögbrot á öðrum þéttbýlisstöðum, ensamkvæmt upplýsingum frá varnaraðila sé Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur ávallttilkynnt ef losun á óhreinsuðu skólpi í Reykjavík varir lengur en í fjórarklukkustundir.Áþað sé bent að þótt varnaraðili hafi um árabil brotið lög með skólplosun sinni íKrókalón þá eigi það ekki að leiða til þess að sóknaraðili sé sviptur rétti tilað nýta sér lögboðin úrræði eins og lögbann til þess að fá hina ólögmætuháttsemi varnaraðila stöðvaða. Fráleitt sé að sóknaraðili hafi sýnt af séreinhvers konar tómlæti vegna athafna varnaraðila. Þegar umþrætt lögbannsbeiðnihafi verið lögð fram hafi fasteignirnar Bakkatún 30 og Krókatún 22-24 einungisverið í eigu sóknaraðila í rétt um fjögur ár. Allan þann tíma hafi hann haldiðá lofti kröfum gegn varnaraðila og m.a. krafist þess að hann fjarlægði vestaraúthlaupsrör sitt af lóðum sóknaraðila, sem og að hann léti af þeirri ólögmætuháttsemi að veita óhreinsuðu skólpi inn á lóðirnar.Sóknaraðilitelji augljóst að réttindi hans fari forgörðum eða verði fyrir teljandispjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Fyrir liggi að varnaraðilihafi viðurkennt lögbrot. Fái varnaraðili að halda lögbrotum sínum áfram á meðansóknaraðili bíði dóms um réttindi sín sé ljóst að varnaraðili mun baka honumverulegt tjón, sem felist annars vegar í óafturkræfu umhverfistjóni og hinsvegar ófjárhagslegu tjóni vegna álitshnekkis sem sóknaraðili kunni að verðafyrir, en á umræddum fasteignum hans sé framleiddur ýmis háþróaður búnaður tilmatvælavinnslu, sem seldur sé um víða veröld. Sóknaraðili ítreki að varnaraðilihafi þráskallast við að fara að samþykktum Heilbrigðiseftirlits Vesturlands umúrbætur og telji hann að ekki sé hægt að treysta því að varnaraðili muni ráðastí úrbætur fyrir árslok 2016, eins og hann hafi lofað. Í því sambandi sé bent áað móðurfélag varnaraðila hafi áður lofað úrbótum fyrir lok árs 2009 en við þaðloforð hafi ekki verið staðið. IV.Varnaraðilivísar til þess að ástandið á fráveitulögnum í og við Krókalón á Akranesi séeins og það hafi verið í áratugi. Lögbann sé í eðli sínu úrræði til að koma íveg fyrir yfirvofandi tjón. Í athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi aðlögum nr. 31/1990 komi fram að frumvarpinu sé fyrst og fremst ætlað að kveða áum heimildir til bráðabirgðaverndar réttinda, sem ekki verði þegar fullnægt meðaðför, með því að tryggja að óbreytt ástand vari meðan aflað sé úrlausnardómstóla um þau. Lögbannisé samkvæmt því ekki ætlað að stöðva ástand sem varað hafi í áratugi, heldurþvert á móti að tryggja óbreytt ástand. Hinar umdeildu lagnir hafi verið ínotkun í áratugi og muni víkja á næsta ári. Því sé ekkert sem kalli á að lagtverði lögbann við notkun þeirra nú eða að þær verði fjarlægðar. Skilyrði laganr. 31/1990 fyrir lögbanni séu því ekki fyrir hendi að mati varnaraðila. Lagnirnarþjóni fjölda íbúa Akraness og því séu almannahagsmunir í húfi, sem hljóti aðganga framar einkahagsmunum gerðarbeiðanda. Hagsmunir varnaraðila séu samofnirhagsmunum íbúanna í ljósi hlutverks varnaraðila á svæðinu. Því teljivarnaraðili sýnt að stórfelldur munur sé á hagsmunum varnaraðila annars vegar,af því að fá að nýta umræddar fráveitulagnir þar til þær verði leystar af hólmiá næsta ári, og hins vegar hagsmunum sóknaraðila af því að losna við þær strax.Því eigi undanþáguákvæði 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 við í þvítilviki sem hér um ræði. Varnaraðilifari með lögbundin verkefni sveitarfélags skv. ákvæðum laga nr. 9/2009, umuppbyggingu og rekstur fráveitu á Akranesi, sbr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr.laganna. Því eigi undantekningarákvæði 2. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990sannarlega við í þessu tilviki. Varnaraðili stundi enga starfsemi aðra enuppbyggingu og rekstur fráveitu skv. lögum nr. 9/2009 og vatnsveitu skv. lögumnr. 32/2004. Það sé því af og frá, sem fram komi í aðfararbeiðni, að varnaraðilistundi samkeppnisrekstur af einhverju tagi. Hafnarséu umfangsmiklar framkvæmdir við fráveitukerfi á Akranesi og hafi framkvæmdirvið hreinsistöð og útrás, sem leysa muni lagnir við Krókalón af hólmi, veriðsettar í forgang vegna mótmæla sóknaraðila. Á næsta ári muni framkvæmdum ljúkaog fráveitumál á Akranesi þá verða í fullu samræmi við kröfur laga ogreglugerða um fráveitur og skólp. Gerð sé grein fyrir framkvæmdunum og stöðuþeirra í fyrirliggjandi bréfi til Heilbrigðiseftirlits Vesturlands, dags. 23.október sl.Varnaraðilihafi þegar boðið sóknaraðila að framlengja fráveitulögn út fyrir lóð hans, svosem lóðamörkin séu skilgreind í afsali fyrir eigninni, eins og gerð hafi veriðkrafa um í bréfi lögmanns sóknaraðila til Orkuveitu Reykjavíkur hinn 24. mars2015, sbr. og tölvupóstsamskipti lögmanna varnaraðila og sóknaraðila 22. maí og12. júní sl. Sóknaraðili hafi hafnað því boði varnaraðila.V.Í1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 segir að lögbann megi leggja við byrjaðri eðayfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar efgerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjótagegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfninaeða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrirteljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Óumdeilter að hinar umdeildu lagnir hafa verið í notkun í áratugi. Í 1. gr. laga nr.31/1990 segir meðal annars að samkvæmt fyrirmælum laganna megi til bráðabirgðaleggja lögbann við athöfn. Í athugasemdum með þessu ákvæði í greinargerð meðlögunum segir að með þessu sé skírskotað til þess að slíkum gerðum sé ætlað aðtryggja að óbreytt ástand haldist meðan leyst sé endanlega úr um réttindi aðilaí dómsmáli. Lögbanni er því ekki ætlað að aflétta ástandi sem varað hefur íáratugi, eins og hér um ræðir, heldur þvert á móti að tryggja óbreytt ástand. Meðhliðsjón af framangreindu, og þar sem sóknaraðili hefur ekki gert líklegt aðréttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum þótt beðiðverði dóms um þau, verður að hafna kröfum sóknaraðila í máli þessu. Samkvæmtþví verður staðfest sú ákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi frá 13. nóvember2015 að hafna kröfu sóknaraðila um lögbann.Sóknaraðiligreiði varnaraðila 300.000 krónur í málskostnað.Úrskurðþennan kveður upp Ásgeir Magnússon dómstjóri.Úrskurðarorð:Staðfester ákvörðun sýslumannsins á Vesturlandi 13. nóvember 2015 um að synja kröfusóknaraðila, Grenja ehf., um lögbann.Sóknaraðiligreiði varnaraðila, Orkuveitu Reykjavíkur vatns- og fráveitu sf., 300.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 173/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðahaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 25. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 25. apríl 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 1. maí nk. kl. 14. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins bárust lögreglunni á Akureyri upplýsingar 16. apríl 1999 um kynferðislegar athafnir varnaraðila gagnvart stúlkum, sem fæddar eru á árunum 1984 og 1985. Barnaverndaryfirvöld gerðu frumathugun á málinu. Síðan var óskað eftir lögreglurannsókn vegna ætlaðra kynferðisafbrota varnaraðila gegn nánar tilteknum stúlkum. Lögregluskýrslur voru teknar af stúlkunum að viðstöddum fulltrúum barnaverndaryfirvalda og hafa þær verið lagðar fram í málinu. Að virtum gögnum málsins þykir fram kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi brotið gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, og þannig framið verknað, sem fangelsisrefsing er lögð við. Eru því fyrir hendi skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt a. lið 1. mgr. 103. laga nr. 19/1991. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 715/2015
|
Kærumál Börn Lögheimili
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um að lögheimili dóttur hans og K yrði hjá honum til bráðabirgða á meðan dómsmál væri rekið milli þeirra um lögheimili stúlkunnar til frambúðar. Þá var staðfest niðurstaða héraðsdóms um umgengnisrétt M við stúlkuna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 2015, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 2015, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um lögheimili dóttur þeirra til bráðabirgða og umgengni við hana á meðan dómsmál er rekið milli þeirra um lögheimili stúlkunnar til frambúðar. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að þar til endanleg niðurstaða um lögheimili stúlkunnar liggur fyrir verði það hjá sér, kveðið verði á um umgengni varnaraðila við stúlkuna og varnaraðila gert að greiða einfalt meðlag með henni. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Af kærumálsgögnum verður ekki ráðið að sóknaraðili hafi í þessum þætti málsins gert kröfu fyrir héraðsdómi um að kveðið yrði á um skyldu varnaraðila til að greiða meðlag með dóttur þeirra til bráðabirgða. Sú krafa getur því ekki komist að fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en ekki verður kveðið á um gjafsóknarkostnað varnaraðila hér fyrir dómi, enda er gjafsókn hennar bundin við rekstur málsins í héraði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 376/2015
|
Kærumál Nálgunarbann
|
Lögreglustjórinn á Vesturlandi hefur krafist þess að Héraðsdómur Vesturlands staðfesti með úrskurði þá ákvörðun lögreglustjórans frá 15. maí sl. að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni gagnvart A, kt. [...], til og með 15. maí 2016, þannig að lagt sé bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili brotaþola að [...],[...], á svæði sem afmarkist við 50 m radíus umhverfis heimili hennar, mælt frá miðju hússins. Enn fremur að lagt sé bann við því að varnaraðili veiti brotaþola eftirför, nálgist hana á almannafæri, vinnustað hennar, hringi í heima-, vinnu- eða farsíma hennar, sendi henni SMS-skeyti eða tölvupóst, riti á síður hennar á samskiptasíðum á internetinu eða setji sig á annan hátt í samband við hana til og með 15. maí 2016.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 29. maí 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 15. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nálgunarbanni, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími og taki eingöngu til ,,samskipta í síma og sms skilaboða“. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011 er heimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta er á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna skal nálgunarbanni aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Við mat á því er heimilt samkvæmt 2. mgr. sömu greinar að líta til þess hvort sakborningur hafi áður þurft að sæta nálgunarbanni sem og þess hvort háttsemi hans á fyrri stigum hafi verið þannig að hætta sé talin á að hann muni gerast brotlegur á þann hátt sem lýst er í 4. gr. laganna. Varnaraðili hefur tvisvar hlotið dóm fyrir brot gegn brotaþola þar sem hann var sakfelldur samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. dóma Héraðsdóms Suðurlands [...] og [...] sama ár. Þá hefur honum tvisvar verið gert að sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþola, fyrst í kjölfar sambúðarslita þeirra haustið 2012 og aftur í janúar 2014. Að því virtu og þegar litið er til fjölda og efnis þeirra samskipta sem um ræðir í beiðni sóknaraðila og tilkomin eru eftir að nálgunarbanni lauk í janúar 2015 er fallist á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 4. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni á þann veg sem í úrskurðarorði greinir, enda verður ekki talið að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðru og vægara móti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila í Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, X, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 44/2019
|
Kærumál Aðfarargerð Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
|
M krafðist þess að G yrði með beinni aðfarargerð borin út úr nánar tiltekinni fasteign. Með úrskurði héraðsdóms var krafa M tekin til greina. Í úrskurði Landsréttar, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að útburðargerðin hefði þegar farið fram. Var því talið að G hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að hinn kærði úrskurður kæmi til endurskoðunar og málinu vísað frá Landsrétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, GretaBaldursdóttir, Helgi I. Jónsson ogKarl Axelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. september 2019 en kærumálsgögn bárustréttinum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 3. september 2019þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti.Kæruheimild er í 5. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. a. lið 1. mgr.167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrirLandsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðarfyrir Hæstarétti og Landsrétti, auk málskostnaðar í héraði. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar með álagi. Meðskírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Gerður Garðarsdóttir, greiði varnaraðila, Magnúsi Þór Indriðasyni, 500.000krónur í kærumálskostnað. Úrskurður LandsréttarLandsréttardómararnirAðalsteinn E. Jónasson, Hervör Þorvaldsdóttir og Ragnheiður Harðardóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð ogdómkröfur aðila Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar meðkæru 20. júní 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. júní 2019 í málinu nr. A-37/2019 þar semfallist var á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili yrði með beinni aðfarargerðborinn út úr fasteigninni að Vatnsendabletti 510 í Kópavogi, ásamt öllu því semhenni tilheyrir. Kæruheimild er í 4.mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. 2 Sóknaraðili krefst þess að kröfum varnaraðilaverði hafnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar.3Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar með álagi. Niðurstaða 4Fyrir Landsrétt hefur verið lagt endurrit úr gerðarbók sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur að útburðargerð hafi farið fram í samræmivið hinn kærða úrskurð 12. ágúst 2019. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekkilengur lögvarða hagsmuni af því að hinn kærði úrskurður komi til endurskoðunar.Verður málinu því sjálfkrafa vísað frá Landsrétti. 5 Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnaðaf kærumáli þessu. Úrskurðarorð:Máli þessuer vísað frá Landsrétti.Kærumálskostnaðurfellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 20. júní 2019Mál þetta, sembarst dóminum 15. mars 2019, var tekið til úrskurðar 11. júní 2019.Gerðarbeiðandi er Magnús Þór Indriðason, kt. 201252-2379, Boðaþingi 24,Kópavogi, gerðarþoli er Gerður Garðarsdóttir, kt.180373-5519, Vatnsendabletti510, Kópavogi.Dómkröfurgerðarbeiðanda eru þær að gerðarþoli verði með beinni aðfarargerð borinn út úrfasteigninni að Vatnsendabletti 510, Kópavogi, fastanr. 222-4518, ásamt öllusem honum tilheyrir og gerðarbeiðanda fengin umráð hennar. Jafnframt krefstgerðarbeiðandi málskostnaðar úr hendi gerðarþola með álagi aukvirðisaukaskatts. Gerðarþoli krefstþess að kröfum gerðarbeiðanda verði hafnað. Þá er gerð krafa um málskostnað aðskaðlausu úr hendi gerðarbeiðanda með álagi auk virðisaukaskatts.IMálsatvik eru þauað gerðarbeiðandi seldi gerðarþola fasteignina Vatnsendablett 510 í Kópavogi,fastanúmer 222-4518, þann 25. nóvember 2015, og var eignin afhent 16. febrúar2016. Upp kom að leigutími lóðarréttinda myndi renna út 3. ágúst 2025.Gerðarþoli hafði þá greitt samtals 40.000.000 króna af kaupverðinu. Gerðarbeiðandihöfðaði mál til innheimtu eftirstöðva kaupverðs en gerðarþoli krafðist á mótiriftunar kaupsamnings.Með dómiLandsréttar í máli nr. 105/2018 þann 12. október 2018 var fallist á réttgerðarþola til að rifta kaupunum og gerðarbeiðandi jafnframt dæmdur til aðendurgreiða gerðarþola 40.000.000 króna auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Daginn eftiruppkvaðningu dómsins sendi lögmaður gerðarbeiðanda lögmanni gerðarþolatölvupóst þar sem boðað var uppgjör með þeim hætti að gerðarbeiðandi fengi aðveðsetja fasteignina fyrir hluta kaupverðsins. Lögmaður gerðarþola óskaði svaraum hversu háa fjárhæð gerðarbeiðandi gæti greitt. Virðist ekki hafa komið svarvið þeim tölvupósti. Í tölvupósti, dags. 16. október 2018, var þess krafist afgerðarbeiðanda að gerðarþoli afhenti eignina um mánaðamótin október-nóvember2018. Lögmaður gerðarþola svaraði þeim pósti með því að gerðarbeiðandi skyldigreiða dómkröfuna og væri að því loknu til viðræðna um annað. Með tölvupósti,dags. 22. október 2018, lýsti gerðarbeiðandi yfir rétti sínum til þess aðskuldajafna leigukröfu upp í dómkröfuna og boðaði lögmaður gerðarbeiðanda tiluppgjörs með þeim hætti þann 24. október 2018. Því uppgjöri var hafnað af hálfugerðarþola. Uppgjör fjárkrafna aðila samkvæmt framangreindu hefur leitt tilnokkurra dómsmála sem rekin hafa verið fyrir Héraðsdómi Reykjaness.Þann 1. febrúar2019 var kaupsamningi aðila um fasteignina aflýst, og óumdeilt er aðgerðarbeiðandi er einn þinglýstur eigandi hennar í dag.IIGerðarbeiðandikveðst hafa endurgreitt gerðarþola 31.500.000 krónur af þeim 40.000.000 krónasem um getur. Gerðarþoli hafi hins vegar ekki aflétt veðskuldum sem hannstofnaði til og hvíli á Vatnsendabletti 510, Kópavogi, þrátt fyrir nefndargreiðslur. Þá hafi gerðarþoli ekki afhent gerðarbeiðanda fasteignina þráttfyrir áskorun þess efnis og gerðarþoli hafi jafnframt neitað að greiða fyrirafnot fasteignarinnar, sem staðið hafa allt frá 16. febrúar 2016. Gerðarbeiðandibyggir á því að eignarréttur hans að fasteigninni sé óumdeildur og því verði gerðinekki hindruð vegna neinna hagsmuna gerðarþola. Í því sambandi megi benda á aðkaupsamningi aðila um fasteigna hafi verið aflýst þann 1. febrúar 2019.Gerðarþoli hafist nú við í fasteign gerðarbeiðanda í heimildarleysi og óþökkgerðarbeiðanda. Gerðarbeiðanda sé brýnt að fá umráð fasteignarinnar, sem hanneigi, með útburði á gerðarþola og öllu því sem honum tilheyri, enda eigigerðarþoli ekkert tilkall til fasteignarinnar samkvæmt samningi eða lögum, hvaðþá heimild til að nota fasteignina, eins og hún sé hans. Gerðarbeiðanda sé,eins og staðan sé í dag, fyrirmunað að leigja eða sýna eignina og að látaframkvæma lagfæringar á henni, þrátt fyrir að vera þinglýstur eigandi hennar. Gerðarbeiðandibendir á að ákvæði 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför hafi verið sett tilhagsbóta fyrir aðila sem hafi ótvíræðar skjallegar sannanir fyrir rétti sínum.Þannig sé því farið með gerðarbeiðanda, enda sé hann þinglýstur eigandieignarinnar. Enginn samningur hafi verið gerður við gerðarþola sem skapi honumrétt til þess að vera í eigninni, og sé því sérstaklega mótmælt að eitthvertleigusamband hafi myndast. Gerðarþoli geti ekki haft uppi neinar efnislegarmótbárur við aðfararbeiðni þessari, og þótt gerðarþoli vísi til þess að hanneigi haldsrétt í eigninni veiti það honum ekki rétt til þess að búa í henni.Réttur gerðarþola samkvæmt haldsrétti gæti einungis veitt honum rétt til aðkrefjast uppboðs. Gerðarþoli hafi þannig engan rétt til að búa aðVatnsendabletti 510, Kópavogi, og því beri honum að víkja af eigninni þegar ístað eða þola það að vera borinn út.Um lagarök fyrirkröfu sinni vísar gerðarbeiðandi til 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 72.og 83. gr., auk 79. gr. laganna, um að það standi aðfararbeiðni ekki í vegiþótt dómsmál sé jafnframt rekið milli sömu aðila um önnur atriði er varðiréttarsamband þeirra, og vörn gerðarþola byggist á. Krafa um málskostnað erbyggð á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 84. gr. laga nr. 90/1989 umaðför. Gerðarbeiðandi krefst álags á dæmdan málskostnað. Gerðarþola hafi ímálinu verið veittur mánaðarfrestur til framlagningar greinargerðar og gagnaþrátt fyrir skýlausa eignarheimild gerðarbeiðanda. Gerðarþoli hafi síðan lagtfram ítarlega greinargerð og fjölda dómsskjala sem enga þýðingu hafi í málinuog séu ekki í samræmi við þau ákvæði sem um þetta gilda. Hafðar séu uppiþarflausar varnir af hálfu gerðarþola og gerðarþola megi vera það ljóst.IIIGerðarþoli byggirá því að þau réttindi sem gerðarbeiðandi krefjist séu háð því skilyrði aðgerðarbeiðandi skili til baka þeim greiðslum sem hann hafi tekið við vegnafasteignakaupanna. Ekki sé fyrir að fara ólögmætri hindrun gerðarþola, endaaðeins á forræði gerðarbeiðanda að virkja þau réttindi hans. Gerðarþoli eigiþví rétt á því að halda að sér höndum með afhendingu fasteignarinnar þar tilgerðarbeiðandi hafi efnt sína skyldu að öllu leyti. Að öðrum kosti standigerðarþoli frammi fyrir því að verða fyrir frekara tjóni í kjölfarviðskiptanna, enda hafi hann enga burði til þess að fjárfesta í nýrri fasteignmeðan óvissa sé um endanlegar heimtur úr hendi gerðarbeiðanda. Gerðarþoli vísarum nefndar heimildir til 2. málsliðar 2. mgr. 33. gr. laga um fasteignakaup nr.40/2002 þar sem fram komi að aðila sé rétt að halda eftir sinni greiðslu þartil gagnaðilinn hafi afhent þá greiðslu sem hann hafi fengið. Í ákvæðinu komifram gagnkvæmur haldsréttur á greiðslu, og ráðist það af atvikum og eðli málsum frumkvæði að gagnkvæmum skilum, en það frumkvæði sé samkvæmt því sem framkomi í athugasemdum með frumvarpi að nefndri lagagrein hjá gerðarbeiðanda. Ámeðan gerðarbeiðandi sýni ekki það frumkvæði sé gerðarþoli ekki að aftragerðarbeiðanda með ólögmætum hætti að neyta réttinda sinna. Ráða megi afsamskiptum aðila í kjölfar dómsniðurstöðu Landsréttar að gerðarþoli hafi leitaðeftir því að fá upplýsingar um hvernig greiðslutilhögun væri best fyrirgerðarbeiðanda, án þess að því hafi verið svarað af hálfu gerðarbeiðanda, einsog fram komi í framlögðum tölvupóstsamskiptum. Gerðarþoli telurlangt í frá að réttindi gerðarbeiðanda séu skýr og skýlaus. Í athugasemdum með78. gr. laga nr. 90/1989 komi fram að réttmæti kröfu gerðarbeiðanda þurfi aðvera það ljós að öldungis megi jafna til að dómur hafi gengið um hana. Réttindigerðarbeiðanda séu vart með þeim hætti þegar horft sé til þess að fyrir HéraðsdómiReykjaness hafi verið þingfest fjögur dómsmál er varði uppgjör og skil vegnariftunarinnar. Eitt málið varði kröfu gerðarbeiðanda um að gerðarþoli greiðihonum leigu. Verði gerðarþola gert með dómi að greiða leigu fyrir veru ífasteigninni njóti hann að sama skapi allra réttinda sem leigutaki, þ. á m.réttar til þess að fá lögbundinn frest til þess að bregðast við efgerðarbeiðandi ætli ekki að leigja honum áfram. Þannig gæti gerðarbeiðandi ífyrsta lagi krafist útburðar sex mánuðum eftir að staðfest væri með dómiréttarsamband aðila, sbr. 3. tl. 1. mgr. 56. gr. húsaleigulaga nr.36/1994. Gerðarþoli bendirá að hann hafi alltaf boðað réttar endurgreiðslur í samræmi við skyldur sínarskv. 33. gr. laga nr. 40/2002, en gerðarbeiðandi aðeins boðið ófullnægjandigreiðslur og ljóst að hann hafi ekki burði til þess að standa að uppgjöri.Um þá kröfu aðgerðarbeiðanda verði gert að sæta álagi á dæmdan málskostnað vísar gerðarþolitil þess að framsetning gerðarbeiðanda um málsatvik og málsástæður séu með þeimhætti að ekki verði glögglega afmarkaður ágreiningur aðila. Gerðarþoli bendir áað sönnunarfærsla málsins hvíli að öllu leyti á honum, hún hafi verið tímafrekog umfang greinargerðar nokkurt vegna ágalla í greinargerð gerðarbeiðanda.Ljóst sé að málið sé höfðað að þarflausu og án tilefnis, og kröfurgerðarbeiðanda með öllu haldslausar. Um lagarök vísargerðarþoli til 78. gr. laga nr. 90/1989, og til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 84. gr. aðfararlaga. Krafan um málskostnað er byggð á 129. og130. gr. laga nr. 91/1991, og krafan um álag á málskostnað byggist á 2. mgr.131. gr. sömu laga.IVÍ 78. gr. laganr. 90/1989 um aðför kemur fram að ef manni er með ólögmætum hætti aftrað aðneyta réttinda, sem hann tjáir sig eiga og telur svo ljós að sönnur verðifærðar fyrir þeim með gögnum, sem aflað verður skv. 83. gr., er honum heimiltað beina til héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis, sem getur í 72. eða73. gr., verði fullnægt með aðfarargerð, þótt aðfararheimild skv. 1. gr. liggiekki fyrir. Þótt ekki liggifyrir í málinu gögn um þinglýstar eignarheimildir að Vatnsendabletti 510 íKópavogi liggur fyrir dómur Landsréttar nr. 105/2018 þar sem fram kemur aðkaupsamningi aðila um fasteignina hafi verið rift. Þá var því ekki andmælt afhálfu gerðarþola að kaupsamningnum hafi verið aflýst 1. febrúar 2019.Gerðarþoli hefur ekki teflt fram neinum gögnum, skv. 83. gr. laga nr. 90/1989,um að einhver óvissa sé um að gerðarbeiðandi sé einn þinglýstur eigandieignarinnar, eða að einhver ágreiningur sé um þann beina eignarrétt vegnasamninga aðila. Eru að því leyti uppfyllt skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr.90/1989 um skýr og ljós eignaréttindi gerðarbeiðanda að mati dómsins. Gerðarþoli byggirhins vegar á því að hann sé ekki með ólögmætum hætti að aftra gerðarbeiðanda aðneyta réttinda sinna, skv. 78. gr. aðfararlaga, enda komi fram í 33. gr. laganr. 40/2002 um fasteignakaup, og athugasemdum í frumvarpi með því ákvæði, aðgagnkvæmur haldsréttur sé á greiðslum. Á meðan gerðarbeiðandi hafi ekkifrumkvæði að því að bjóða greiðslu þurfi gerðarþoli ekki að afhendagerðarbeiðanda fasteignina.Í athugasemdummeð 33. gr. laga nr. 40/2002 kemur fram að skylda til frumkvæðis í þessum efnumsé almennt hjá þeim sem skila eigi peningagreiðslu en slíkt kunni að ráðast afatvikum. Í málavaxtalýsingu gerðarþola kemur fram að gerðarbeiðandi hafðifrumkvæði að því að bjóða greiðslu degi eftir uppkvaðningu dóms Landsréttar. Þávirðist óumdeilt að gerðarbeiðandi hafi þegar greitt gerðarþola 23.500.000krónur en ágreiningur er um það hvort 7.500.000 til viðbótar hafi veriðgreiðsla inn á kröfu gerðarþola. Gerðabeiðandi hefur með þessum hætti haftfrumkvæði að uppgjöri en til þess uppgjörs hefur ekki komið vegna ágreiningssem rekinn er fyrir dómstólum um hvort gerðarbeiðandi eigi fjárkröfu tilskuldajöfnunar gegn fjárkröfu gerðarþola, og þar með er óvissa um það hverniguppgjöri verður háttað.Í 79. gr. laganr. 90/1989 kemur fram að það standi ekki í vegi aðfarargerðar skv. 78. gr.þótt dómsmál sé jafnframt rekið milli sömu aðila um önnur atriði sem varðaréttarsamband þeirra. Framangreindar fjárkröfur varða önnur atriði íréttarsambandi aðila, sem verður ekki leyst úr í þessu máli. Þau atriði getaþví ekki, sbr. 79. gr. laga nr. 90/1989, staðið í vegi þess að gerðarbeiðandigeti krafist aðfarar skv. 78. gr. laganna. Á það má fallastmeð gerðarbeiðanda að að því leyti sem gerðarþoli kann mögulega að eigapeningakröfu á hendur gerðarbeiðanda umfram kröfu gerðarbeiðanda, getur komiðtil haldsréttar. Haldsréttur telst til takmarkaðra eða óbeinna eignarréttindaog veitir gerðarþola heimildir eins og að krefjast nauðungaruppboðs en sáhaldsréttur getur hins vegar ekki skert eignarrétt gerðarbeiðanda með þeimhætti að gerðarþoli geti aftrað gerðarbeiðanda frá því að gera nauðsynlegarráðstafanir um réttindi sín, eða veitt gerðarþola rétt til þess að nýta sjálfureign gerðarbeiðanda til persónulegra nota. Með vísan tilframangreinds er fallist á kröfu gerðarbeiðanda um að gerðarþoli verði meðbeinni aðfarargerð borinn út úr fasteigninni að Vatnsendabletti 510, Kópavogi,fastanr. 222-4518, ásamt öllu sem honum tilheyrir og gerðarbeiðanda fenginumráð hennar.Eftir þessumúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, ber gerðarþola aðgreiða gerðarbeiðanda málskostnað sem er hæfilega ákveðinn 372.000 krónur. Ekkiþykja forsendur til þess að fallast á álag á málskostnað.Úrskurð þennankveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð ar o r ð:Hin umbeðna gerð má fara fram. Gerðarþoli, Gerður Garðarsdóttir, greiðigerðarbeiðanda, Magnúsi Þór Indriðasyni, 372.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 861/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Ríkissaksóknari hefur krafist þess, með vísan til a.liðar 1. mgr. 95. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008, að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði x, kt. [...], [...], [...], til aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. janúar 2016, kl. 16:00. Þess ereinnig krafist að X verði úrskurðaður til að sæta einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttirsettur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 7. janúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. samamánaðar klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og einangrun aflétt. Þá krefsthann í báðum tilfellum kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Varnaraðili er meðal annars undirrökstuddum grun um brot gegn 1. mgr. 109. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 en fangelsisrefsing liggur við slíku broti. Með þessari athugasemd enað öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki,sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 37/2020
|
Kærumál Forkaupsréttur Fasteign Aðild Ómerking dóms Landsréttar
|
V krafðist þess að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans að helmingi jarðarinnar R og að dánarbúi J yrði gert skylt að selja og afsala til hans eignarhlutnum. V byggði á því að forkaupsréttur hans hefði orðið virkur við sölu á eignarhlutnum með kaupsamningi J og JJ ehf. Fyrir lá að J og JJ ehf. féllu frá samningnum eftir að V hafði beint yfirlýsingu um forkaupsrétt að J og í kjölfarið hefði J ráðstafað eignarhlutnum til Á o.fl. með yfirlýsingu um fyrirframgreiddan arf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við þessar aðstæður hefði JJ ehf. enga hagsmuni af úrslitum málsins og væri því ekki nauðsyn á aðild þess svo V gæti fengið úrlausn dómstóla um kröfur sínar. Var hinn kærði dómur felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen,Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. nóvember 2020, en kærumálsgögn bárust réttinum 20.sama mánaðar. Kærður er dómur Landsréttar 30. október 2020, þar sem málisóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá Landsrétti. Um kæruheimildvísar sóknaraðili til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði dómur verði felldur úrgildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að „kæru sóknaraðilaverði vísað frá ... Hæstarétti Íslands og dómur í Landsréttarmálinu nr.444/2019 verði staðfestur.“ Þá krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar.Eftir að málið var kært til Hæstaréttar andaðist JónSigurður Eiríksson og hefur dánarbú hans tekið við aðild að málinu. IÍ efnisþætti málsins greinir aðila á um hvortsóknaraðili eigi forkaupsrétt að helmingi jarðarinnar Reykja í Skagafirði ágrundvelli leigusamnings 30. mars 2011 og hvort sá réttur hafi orðið virkur viðsölu á eignarhlutanum með kaupsamningi Jóns Sigurðar Eiríkssonar og einkahlutafélagsinsJóhönnu og Jónssona 2. desember 2017. Sóknaraðili krefst viðurkenningarforkaupsréttar og að dánarbúi Jóns Sigurðar verði gert skylt að selja og afsalatil hans eignarhlutnum. Enn fremur krefst hann ógildingar á yfirlýsingu 26.janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf. Héraðsdómur vísaði frá dómi kröfusóknaraðila á hendur félaginu en sýknaði aðra varnaraðila af öðrum kröfum. Meðáfrýjun til Landsréttar krafðist sóknaraðili þess aðallega að hinn áfrýjaðidómur yrði ómerktur og að málinu yrði vísað heim í hérað að nýju til löglegrarmeðferðar. Til vara gerði hann sömu kröfur og fyrir héraðsdómi sem að framangreinir. Með hinum kærða dómi var málinu vísað frá Landsrétti. Er sú úrlausntil endurskoðunar hér fyrir dómi.IISóknaraðili og Jón Sigurður gerðu leigusamning 30.mars 2011 um helming jarðarinnar Reykja á Reykjaströnd í Skagafirði og bátinnNýja Víking SK-95. Lauk leiguumráðum sóknaraðila 1. janúar 2016. Íleigusamningnum var kveðið á um forkaupsrétt sóknaraðila að hinu leigða hygðist,,leigusali selja hið leigða, bæði á leigutímanum og að honum loknum“.Samningur um sölu Jóns Sigurðar á helmingi jarðarinnar 2. desember 2017 tilJóhönnu og Jónssona ehf. var afhentur til þinglýsingar 8. desember 2017.Samhliða var gerður kaupsamningur ,,til viðbótar þinglýstum samningnum“. Þarkom fram að til viðbótar kaupverði í hinum þinglýsta samningi skyldi kaupandi greiðaseljanda 10.000.000 króna á næstu sjö árum. Með bréfi 22. desember 2017 beindi sóknaraðiliyfirlýsingu um nýtingu forkaupsréttar til Jóns Sigurðar. Í kjölfarið fellduaðilar niður fyrrgreindan kaupsamning og var hann afturkallaður úr þinglýsingu8. janúar 2018. Með yfirlýsingu 26. janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf varhelmingi jarðarinnar ráðstafað til varnaraðilanna Sigfúsar Agnars, BjörnsSigurðar, Ástu Birnu, Brynjólfs Þórs og Jóns Kolbeins. IIISóknaraðili höfðaði mál þetta á hendurvarnaraðilum og Jóhönnu og Jónssonum ehf. með fyrrgreindum kröfum. Með dómihéraðsdóms var viðurkenningarkröfu sóknaraðila á hendur Jóhönnu og Jónssonum ehf.vísað frá dómi. Í dómi Landsréttar kom fram að þar sem frávísun á hendurfélaginu hefði ekki verið borin undir réttinn eftir reglum XXIV. kafla laga nr.91/1991, sbr. c-lið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. laganna, gætifrávísunarákvæði héraðsdóms ekki sætt endurskoðun Landsréttar. Því væri sá annmarkiá málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Landsrétti að Jóhanna og Jónssynir ehf. ættiekki aðild að málinu, en óhjákvæmilegt væri að málsókn um forkaupsrétt væribeint að báðum aðilum fyrrgreinds kaupsamnings 2. desember 2017. Af þeim sökumvar málinu í heild vísað frá Landsrétti án kröfu enda byggðu aðrar efniskröfursóknaraðila á kröfu um viðurkenningu forkaupsréttarins.IVSóknaraðili skaut málinu upphaflega tilLandsréttar 16. apríl 2019. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu 22. maí 2019og var málinu áfrýjað öðru sinni 18. júní sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr.153. gr. laga nr. 91/1991.Varnaraðilar hafa krafist þess fyrir Hæstarétti að,,kæru sóknaraðila verði vísað frá“ réttinum og að ,,dómur í Landsréttarmálinunr. 444/2019 verði staðfestur“. Varnaraðilar hafa engin haldbær rök fært framfyrir frávísunarkröfu sinni og verður henni hafnað. Eins og fram kemur í hinum kærða dómi kærðisóknaraðili ekki frávísunarþátt héraðsdóms til Landsréttar og sætti sá hlutidómsins því ekki endurskoðun réttarins. Af því leiðir að Jóhanna og Jónssynir ehf.átti ekki aðild að málinu fyrir Landsrétti. Í hinum kærða dómi var komist að þeirri niðurstöðuað óhjákvæmilegt væri að málsókn um viðurkenningu forkaupsréttar væri beint aðbáðum aðilum kaupsamningsins 2. desember 2017, meðal annars með hliðsjón afdómum Hæstaréttar 6. júní 2008 í máli nr. 291/2008 og 16. júní 2010 í máli nr.318/2010. Var málinu því vísað frá Landsrétti án kröfu.Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr.291/2008 kemur fram að vilji forkaupsréttarhafi sem telur að réttur sinn hafiekki verið virtur við sölu til þriðja manns höfða mál til að neytaforkaupsréttar síns, verði hann að beina þeirri málsókn að aðilum þess samningssem hann telur að hafi gert forkaupsréttinn virkan. Kröfugerð forkaupsréttarhafaverði þá tvíþætt. Verði fyrri þætti kröfunnar beint bæði að seljendum eðaframseljendum og kaupendum eða viðtakendum samkvæmt viðkomandi samningi. Getiþað gerst með þeim hætti að leitað sé viðurkenningar forkaupsréttar þess semmálið höfðar í tilefni af umræddri sölu en einnig hafi verið látið óátalið aðhann sé látinn beinast að því að samningsaðilum verði gert að þola ógildisamningsins. Síðari þáttur kröfugerðarinnar snúi svo að seljandanum eðaframseljandanum einum og gangi efnislega út á að hann selji eða afsali umræddrieign til forkaupsréttarhafans gegn nánar tilgreindu endurgjaldi. Frá þessu eru þó undantekningar, til að mynda ef kaupsamningurhefur fallið niður milli seljanda og upphaflegs kaupanda, sbr. dóm Hæstaréttar 19.nóvember 1998 í máli nr. 107/1998 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár, bls.3771. Í máli þessu er óumdeilt að þeir aðilar sem gerðu með sér kaupsamninginn2. desember 2017 féllu sín á milli frá honum eftir að sóknaraðili hafði beintyfirlýsingu um forkaupsrétt að seljanda 22. sama mánaðar. Var kaupsamningurinn jafnframtafturkallaður úr þinglýsingu 8. janúar 2018 með sameiginlegri beiðni seljandaog kaupanda. Eftir þetta ráðstafaði seljandi helmingi jarðarinnar meðyfirlýsingu 26. janúar 2018 um fyrirframgreiddan arf. Við þessar aðstæður hefurkaupandi samkvæmt samningnum 2. desember 2017, Jóhanna og Jónssynir ehf., því engahagsmuni af úrslitum málsins. Samkvæmt framansögðu er því ekki fallist á það meðLandsrétti að nauðsyn hafi verið á aðild félagsins svo sóknaraðili gæti fengið úrlausndómstóla um kröfur sínar. Hinn kærði dómur verður því felldur úr gildi ogmálinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar þar og dómsálagningar aðnýju.Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáliþessu.Dómsorð:Hinn kærði dómur er felldur úr gildi og málinuvísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Kærumálskostnaður fellur niður.Dómur LandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnirAðalsteinn E. Jónasson, Eiríkur Jónsson og Hervör Þorvaldsdóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 18. júní 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 12. mars 2019 í málinu nr. E-18/2018.2Áfrýjandikrefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur „þ.m.t. varðandifrávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“ og að málinu verði vísaðheim í hérað til löglegrar meðferðar.3Tilvara krefst áfrýjandi þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið „þ.m.t.varðandi frávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“ og breytt í þáveru að viðurkennt verði með dómi að forkaupsréttur áfrýjanda að 50% eignarhlutí jörðinni Reykjum í Skagafirði, landnúmer 125950 [svo], fastanúmer 213-9923,ásamt öllum gögnum og gæðum hverju nafni sem þau nefnast, hafi orðið virkur ágrundvelli kaupsamnings milli stefnda, Jóns Sigurðar Eiríkssonar og Jóhönnu ogJónssona ehf. 2. desember 2017. Jafnframt er þess krafist að stefnda JóniSigurði verði með dómi gert skylt að selja og afsala til áfrýjanda fyrrgreindumeignarhlut í jörðinni gegn greiðslu á 25.000.000 króna með sömu kjörum ogskilmálum og greinir í fyrrgreindum kaupsamningi. Loks krefst hann ógildingar áyfirlýsingu 26. janúar 2018 „vegna fyrirframgreidds arfs“ þar sem stefndi JónSigurður ráðstafaði fyrrgreindum eignarhlut til meðstefndu.4Stefndukrefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefjast þaumálskostnaðar fyrir Landsrétti. Stefndi Jón Sigurður gerir kröfu um málskostnaðúr hendi áfrýjanda án tillits til gjafsóknar hans hér fyrir dómi.Málsatvik5Áfrýjandiog stefndi Jón Sigurður, sem eru feðgar, gerðu með sér leigusamning 30. mars2011. Hið leigða var 50% eignarhlutur þess síðarnefnda í jörðinni Reykjum íSkagafirði og báturinn Nýi Víkingur SK-95 ásamt veiðarfærum og öllu því semhonum fylgdi. Gildistími samningsins var frá 20. maí sama ár til 1. janúar2016. Þrátt fyrir að samningurinn væri tímabundinn var hann uppsegjanlegur afbeggja hálfu með sex mánaða fyrirvara. Jafnframt var kveðið á um aðsamningurinn myndi framlengjast sjálfkrafa um tvö ár yrði honum ekki sagt uppmeð minnst sex mánaða fyrirvara áður en hann rynni út 1. janúar 2016. Samkvæmtsamningnum átti áfrýjandi „forkaupsrétt að hinu leigða hyggist leigusali seljahið leigða, bæði á leigutímanum og að honum loknum“. Leigusamningnum varþinglýst 20. apríl 2012.6Óumdeilter að leigutímanum lauk 1. janúar 2016 án þess að til framlengingar samningsinskæmi. Í beinu framhaldi af því, 7. janúar 2016, gerðu stefndi Jón Sigurður ogHandtak ehf., sem mun vera félag í eigu áfrýjanda, samkomulag um framsal ábátnum Nýja Víkingi SK-95 til áfrýjanda í skiptum fyrir kaffihús sem áfrýjandihafði sett upp að Reykjum ásamt salerni og ýmsu ótilgreindu lausafé. Ísamkomulaginu kemur fram í 1. gr. að það hafi verið gert „í framhaldi afleigusamningi sem gerður var 2011 milli sömu aðila vegna leigu Handtaks ehf. áaðstöðu í eigu Jóns Eiríkssonar á Reykjum á Reykjaströnd en sá samningur [hefðirunnið] út um síðustu áramót“. Þrátt fyrir síðastnefnt orðalag er óumdeilt aðaðilar að leigusamningnum frá 2011 hafi verið áfrýjandi og stefndi Jón Sigurðuren félagið Handtak ehf. hafi ekki átt þar aðild.7Meðkaupsamningi 2. desember 2017 seldi stefndi Jón Sigurður fyrrgreindan 50%eignarhlut sinn í jörðinni Reykjum til félagsins Jóhönnu og Jónssona ehf. semsonur hans, stefndi Jón Kolbeinn, var í fyrirsvari fyrir ásamt eiginkonu sinniJóhönnu Ey Harðardóttur. Samkvæmt framburði hennar fyrir héraðsdómi átti húnhelmings eignarhlut í félaginu á móti eiginmanni sínum en hún hefur persónulegaekki átt aðild að málarekstri þessum. Umsamið kaupverð var 25.000.000 króna semáttu að greiðast á sjö árum og bera nánar tilgreinda vexti. Samhliða var gengiðfrá öðru skjali um viðbótargreiðslu fyrir eignarhlutinn að fjárhæð 10.000.000króna sem áttu að greiðast á jafnlöngum tíma ásamt sömu vöxtum.Kaupsamningurinn var afhentur til þinglýsingar 8. desember 2017 en ekkisíðarnefnda skjalið. 8Áfrýjanditilkynnti stefnda Jóni Sigurði með bréfi 22. desember 2017 að hann hefði íhyggju að nýta forkaupsrétt sem hann teldi sig eiga á grundvelli fyrrgreindsleigusamnings frá 30. mars 2011. Kom þar meðal annars fram að hann teldi ákvæðileigusamningsins vera skýrt um að forkaupsrétturinn hefði ekki einungis átt aðgilda á leigutímanum heldur einnig að honum loknum. Þar með hefði hann orðiðvirkur við sölu eignarhlutans samkvæmt fyrrgreindum kaupsamningi 2. desember2017. 9Íbréfi sýslumanns 11. janúar 2018, sem var meðal annars sent til fyrrgreindraaðila kaupsamningsins frá 2. desember 2017, var upplýst að þinglýsingastjórihefði orðið þess „áskynja“ að farist hefði fyrir að geta um forkaupsréttinnsamkvæmt leigusamningnum 30. mars 2011 á veðbókarvottorði fyrir eignina en þaðhefði þá verið leiðrétt. Með bréfi stefnda Jóns Sigurðar 19. janúar 2018 tiláfrýjanda og sýslumanns lýsti hann því meðal annars yfir að hann hefði ekkilengur í hyggju að selja eignarhlut sinn í jörðinni. Fram kom að hann sæti íóskiptu búi og hefði í hyggju að framselja eignina með fyrirframgreiddum arfitil barna sinna, meðstefndu. Í kjölfarið var eignin framseld þeim meðyfirlýsingu um fyrirframgreiddan arf 26. janúar 2018 sem var þinglýst 30.janúar sama ár. Í framburði stefnda Jóns Kolbeins og Jóhönnu eiginkonu hansfyrir héraðsdómi kom fram að í kjölfar þess að áfrýjandi hefði sent fyrrgreindatilkynningu um beitingu forkaupsréttar 22. desember 2017 hefðu þau og stefndiJón Sigurður ákveðið að fella kaupsamninginn niður og taka hann úr þinglýsingusem þá var ekki lokið hjá embætti sýslumanns.0Samkvæmtframangreindu varðar ágreiningur málsins það álitaefni hvort áfrýjandi hafi áttforkaupsrétt að 50% eignarhlut í jörðinni Reykjum í Skagafirði sem hafi orðiðvirkur við gerð kaupsamningsins milli stefnda Jóns Sigurðar og Jóhönnu ogJónssona ehf. 2. desember 2017. Í hinum áfrýjaða dómi var kröfum áfrýjanda áhendur Jóhönnu og Jónssonum ehf. vísað frá dómi á þeim grundvelli að í kjölfarþess að síðastnefndur kaupsamningur hefði verið felldur niður ætti áfrýjandiekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins gagnvart félaginu. Voru aðrir stefndufyrir héraðsdómi sýknaðir af kröfum áfrýjanda á þeim grundvelli að áfrýjandihefði ekki notið forkaupsréttar á þeim tíma er fyrrgreindur kaupsamningur vargerður. Var lagt til grundvallar að rétturinn hefði þá verið fallin niður.Niðurstaða 1Áfrýjandikrefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðir ómerktur, þar með talið„varðandi frávísun krafna á hendur Jóhönnu og Jónssynir ehf.“. Um þessamálsástæðu vekur áfrýjandi meðal annars athygli á því að héraðsdómur hafi vísaðkröfum á hendur félaginu frá áður en tekin hafi verið efnisleg afstaða tilmeints forkaupsréttar hans.2Einsog fyrr greinir var kröfum áfrýjanda á hendur Jóhönnu og Jónssonum ehf. vísaðfrá héraðsdómi. Áfrýjandi hefur ekki borið ákvæði hins áfrýjaða dóms umfrávísun undir Landsrétt með kæru eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. c-lið 2. mgr. 143. gr. og 1. mgr. 144. gr. þeirra laga,líkt og honum bar að gera vildi hann ekki una þeirri niðurstöðu, sbr. meðalannars dóm Hæstaréttar 11. október 2001 í máli nr. 110/2001. Frávísunarákvæðihéraðsdóms getur af þeim sökum ekki sætt endurskoðun Landsréttar óháð því hvortrétturinn telji, miðað við niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að öðru leyti, aðréttara hefði verið að sýkna Jóhönnu og Jónssyni ehf. fremur en vísa kröfu áhendur félaginu frá. Af þeirri niðurstöðu leiðir að sá annmarki er ámálatilbúnaði áfrýjanda hér fyrir dómi að félagið Jóhanna og Jónssynir ehf. áekki aðild að málinu en óhjákvæmilegt er að málsókn um forkaupsrétt sé beint aðbáðum aðilum þess samnings sem áfrýjandi telur að hafi gert forkaupsrétt sinnvirkan, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 6. júní 2008 í máli nr. 291/2008og 16. júní 2010 í máli nr. 318/2010. Er af þessum sökum óhjákvæmilegt að vísamálinu í heild frá Landsrétti án kröfu en aðrar efniskröfur áfrýjanda byggja áviðurkenningu þeirrar fyrstu um gildi forkaupsréttarins.3Eftirþessum úrslitum og með vísan til 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr.91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrirLandsrétti eins og í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður stefnda, JónsSigurðar, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir ídómsorði.4Samkvæmt1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 128. gr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 verðuráfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað í ríkissjóð vegna stefnda JónsSigurðar eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti.Áfrýjandi, Viggó Jónsson, greiði stefndu, SigfúsiAgnari Jónssyni, Birni Sigurði Jónssyni, Ástu Birnu Jónsdóttur, Brynjólfi ÞórJónssyni og Jóni Kolbeini Jónssyni, hverju um sig 120.000 krónur í málskostnaðfyrir Landsrétti.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, Jóns SigurðarEiríkssonar, fyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 120.000 krónur.Áfrýjandigreiði í ríkissjóð málskostnað fyrir Landsrétti, 120.000 krónur.
|
Mál nr. 480/2008
|
Kærumál Rannsókn Ómerking úrskurðar héraðsdóms
|
Þann 16. júlí 2008 tók ríkissaksóknari ákvörðun um að hefja að nýju rannsókn opinbers máls þar sem X var grunaður um kynferðisbrot gegn dóttur sinni. Af því tilefni óskaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu eftir því að skýrsla yrði tekin af dóttur X fyrir dómi. Bar X þá ákvörðun undir héraðsdóm með heimild í 75. gr. laga nr. 19/1991. Með úrskurði héraðsdóms var mælt fyrir um að rannsókn málsins skyldi tekin upp að nýju í samræmi við ákvörðun ríkissaksóknara. Talið var að þar sem héraðsdómur hefði ekki leyst úr þeirri kröfu er borin hefði verið undir dóminn, væri óhjákvæmilegt að ómerkja úrskurðinn og leggja fyrir héraðsdóm að taka kröfu X til efnislegrar úrlausnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. september 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2008, þar sem úrskurðað var að lögreglurannsókn gagnvart sóknaraðila skyldi tekin upp að nýju samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknara 16. júlí 2008. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og því hafnað að tekin verði skýrsla fyrir dómi af A vegna málsins. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir ákvörðun ríkissaksóknara 16. júlí 2008 um að hefja að nýju rannsókn máls nr. [ ] , en þar höfðu verið til rannsóknar sakargiftir á hendur sóknaraðila um kynferðisbrot gegn dóttur hans A. Varnaraðili óskaði síðan með bréfi 24. júlí 2008 eftir að tekin yrði skýrsla fyrir dómi við Héraðsdóm Reykjavíkur af A. Hinn 31. júlí 2008 bar sóknaraðili ákvörðun varnaraðila um þetta undir héraðsdóminn með heimild í 75. gr. laga nr. 19/1991. Kom fram í erindi sóknaraðila að hann væri ekki að bera undir héraðsdóminn ákvörðun ríkissaksóknara 16. júlí 2008, heldur einungis ákvörðun varnaraðila um að óska eftir að dómskýrsla yrði tekin af telpunni. Byggir hann kröfu sína á því að þessi ákvörðun sé ólögmæt, meðal annars vegna þess að ekki hafi verið lagaskilyrði til að taka rannsókn málsins upp að nýju. Í hinum kærða úrskurði er kröfu sóknaraðila ranglega lýst á þann veg að ákvörðun ríkissaksóknara 16. júlí 2008 hafi verið borin undir dóminn. Leysir héraðsdómur úr þeirri kröfu, en ekki sérstaklega þeirri sem sóknaraðili hafði uppi. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að taka þá kröfu til úrskurðar sem sóknaraðili gerði fyrir dóminum. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu sóknaraðila til efnislegrar úrlausnar. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2008. Sóknaraðili er X, kt. og heimilisfang [ ], en varnaraðili er lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu. Krafa varnaraðila er að rannsókn verði tekin upp að nýju samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknara. Málavöxtum er lýst í dskj. nr. 5; Afstöðu ríkissaksóknara til kæru, dags. 16. júlí 2008. Þar segir m.a. að með bréfi, dags. 19. júlí 2007, hafi Barnavernd Reykjavíkur óskað eftir rannsókn lögreglu á því hvort X hafi brotið kynferðislega á A dóttur sinni. Greint er frá því að B, móðir A, hafi kært X, en B og X hefðu slitið samvistum fyrir tveimur árum og lyti telpan forsjá kæranda. Í bréfinu er vísað til þess að telpan hafi farið í viðtal í Barnahúsi, hinn 20. október 2006, sökum vanlíðanar í tengslum við umgengni við föður sinn, en áður hafi B greint barnaverndaryfirvöldum frá því að telpan hefði tjáð henni að faðir hennar hafi beitt hana líkamlegu ofbeldi, en engin merki þess hefðu þó verið á barninu. Þá segir að eftir að telpan hefði dvalið hjá föður sínum hafi hún átt erfitt með svefn. Hún hafi verið með krem í klofinu eftir að hafa dvalið hjá honum. Í Barnahúsinu hafi telpan greint frá því að faðir hennar væri góður við hana og slægi hana ekki mikið. Vísað er til þess að hinn 18. júní 2007 hafi B leitað aftur til Barnaverndar Reykjavíkur og skýrt frá því að hinn 9. sama mánaðar hafi telpan kvartað undan því að hana klæjaði í rassinn. Hafi móðir hennar þá þvegið kynfæri hennar með blautþurrku. Við það hafi telpan stífnað upp, sýnt mikil hræðsluviðbrögð, farið að gráta og sagt að enginn mætti koma við hana þarna. Hafi hún þá spurt barnið hvort einhver hefði meitt hana og telpan svarað að faðir hennar hefði stundum gert það, hún hafi grátið og sagt nei, nei, nei en faðir hennar hafi ekki hlustað á það. Greint er frá því að B hafi gefið skýrslu hjá lögreglunni hinn 31. júlí 2007. Fram hefði komið að telpan hætti með bleyju rétt rúmlega tveggja ára gömul án nokkurra vandkvæða. Eftir skýrslutöku í Barnahúsinu haustið 2006 kvaðst hún hafa farið með telpuna til C sálfræðings, sem rætt hafi við telpuna a.m.k. þrisvar sinnum. Hún hafi sagt C að hún vildi alls ekki fara til föður síns, vont væri að vera þar og þar væri eitthvert leyndarmál. Þá segir að stúlkan hafi síðast farið í umgengni til föður síns, hinn 16. desember 2006, og komið óþekkjanleg til baka, verið reið og óörugg, neitað að klæða sig, neitað að borða og neitað af fara út úr húsi. Telpan hafi skriðið upp í rúm og falið sig undir sæng og viljað bara fá að sofa. Eftir þetta kveðst B hafa ákveðið að dóttir hennar færi ekki til föður síns. Það hafi svo ekki verið fyrr en í júní 2007, sem telpan hefði sagt henni að faðir hennar hefði meitt hana í pjöllunni, eins og greint er frá í bréfi Barnaverndar Reykjavíkur til lögreglu. Hún hafi kært X fyrir ætlað kynferðisbrot gagnvart telpunni. Tekið er fram að telpan hafi verið skoðuð af barnalækni og kvensjúkdómalækni í Barnahúsi. Ekkert óeðlilegt hafi komið fram við þá skoðun. Tekið er fram í skýrslu læknanna að þrátt fyrir eðlilega læknisrannsókn væri ekki hægt að útiloka að telpan hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Vísað er til að barnalæknir og kvensjúkdómalæknir í Barnahúsinu hafi skoðað barnið hinn 22. ágúst 2007. Ekkert óeðlilegt hafi komið fram við þá skoðun en tekið fram í skýrslu læknanna að þrátt fyrir eðlilega læknisrannsókn væri ekki hægt að útiloka að telpan hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Skýrt er frá því að tekin hafi verið skýrsla af telpunni fyrir dómi hinn 24. ágúst 2007. Af hálfu sóknaraðila hafi athugsemdir verið gerðar við að skýrslutaka færi fram þar sem mikilvæg gögn skorti. Dómarinn hafi ákveðið að skýrslutaka færi fram. Af hálfu sóknaraðila var þá ákveðið að hvorki hann né verjandi hans yrðu viðstaddir skýrslutökuna þar sem ekki væri unnt að gæta hagsmuna hans með viðeigandi hætti. Vísað er til þess að við skýrslutökuna hafi telpan, þá fjögurra ára, lýst því að faðir hennar hafi eitt sinn slegið hana í framan. Það hafi gerst heima hjá honum og hann hafi ekki ætlað að hætta. Er hún var spurð, hvort faðir hennar hafi meitt hana annars staðar, hafi hún neitað því. Hún hafi sagt að það væri ágætt að vera hjá honum; hún svæfi í litlu rúmi sem væri með hlið og er hann lyfti henni upp færi hún að hlæja. Er hún var spurð, hvort hún væri hrædd við fólk, hafi hún neitað því. Er hún var spurð, hvort einhver hefði snert hana á einkastaðinn undir nærbuxunum, hafi hún lýst því að D, fjögurra ára vinur hennar, hafi snert pjölluna. Spurð, hvort hún hefði áhyggjur, hafi hún neitað því og sagt að henni liði vel. Þá segir: Kærði [X sóknaraðili] var yfirheyrður þann 28. ágúst 2007. Neitaði hann alfarið sakargiftunum. Kvaðst hann ekki hafa umgengist dóttur sína frá því 9. október 2006 utan 7 klukkustundir þann 16. desember s.á. Sagði hann ásakanirnar fjarstæðukenndar og hreinan og kláran uppspuna. Neitaði hann að svara spurningum en vísaði til yfirlýsingar sinnar og gagna sem henni fylgdu. Í yfirlýsingu hans, sem dagsett er 26. ágúst 2007 lýsir kærði því m.a. að hann hafi aldrei unnið dóttur sinni mein, hvorki á sál né líkama. Afstað hans til þessara ásakana komi fram í kærum hans á hendur kæranda til lögreglu og ríkissaksóknara dags. 17. janúar og 12 mars 2007. Ásakanir kæranda á hendur honum séu síendurteknar og lýsi sjúklegu hugarfari hennar og gegndarlausu hatri á honum. Lýsir kærði síðan ítrekuðum umgengnistálmunum kæranda. Þá kemur fram að C, sálfræðingur, hafi verið áminnt af siðanefnd Sálfræðingafélags Íslands fyrir brot gegn siðareglum þar sem hún hafi ekki gætt óhlutdrægni í aðkomu sinni að málinu. Yfirlýsingunni fylgdu gögn þess efnis. Þá bendir kærði á að kærandi hafi ekki látið yfirheyra telpuna strax eftir að hún var hjá kærða og föðurfjölskyldunni, heldur látið marga daga líða á milli. Kærði telur að greinilegt sé að kærandi hafi notað þann tíma til að innræta barninu hvað það eigi að segja. Vísað er til þess að lögreglustjóri hafi hinn 20. febrúar 2008, ákveðið að hætta rannsókn málsins á grundvelli 1. mgr. 76. gr. laga um meðferð opinberra mála. Rakið er að í bréfi lögreglustjóra til kæranda segi m.a.: Í kæruskýrslu þinni lýsir þú grunsemdum þínum um að kærði hafi beitt barnið kynferðislegu ofbeldi. Vísaðir þú í atvik og samtöl við barnið. Í kjölfarið fór barnið í læknisskoðun í Barnahúsi en í læknisvottorði kemur fram að meyjarhaft barnsins sé eðlilegt, op sjáist ekki og að ekki sjáist nein merki um nýja áverka eða örmyndanir. Tekið er fram að það útiloki þó ekki að barnið hafi orðið fyrir kynferðislegu áreiti eða ofbeldi. Kærði hefur eindregið neitað sök. Skýrsla var tekin í Barnahúsi en þá kom ekkert fram sem benti til þess að hún hefði orðið fyrir kynferðisofbeldi af hálfu kærða. Með vísan til ofanritaðs er það sem fram er komið í málinu ekki nægilegur grundvöllur fyrir frekari rannsókn málsins, sbr. 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Komi fram ný sakargögn í málinu getur lögreglustjóri tekið rannsóknina upp að nýju, sbr. 3. mgr. 76. gr. laganna. Greint er frá því að lögreglustjóra haf borist bréf frá lögmanni kæranda hinn 29. apríl 2008. Bréfinu fylgdi greinargerð E, sálfræðings í Barnahúsi, er lögmaðurinn taldi að gæfi fullt tilefni til frekari rannsóknar lögreglunnar. Þá segir í nefndu skjali um afstöðu ríkissaksóknara til kæru: Greinargerð sálfræðings Barnahúss er dagsett 22. apríl 2008. Ekki kemur fram hver sé viðtakandi hennar. Vísað er í beiðni frá 15. apríl 2008 þar sem óskað hafi verið eftir upplýsingum um stöðu A, tilfinningalegs ástands og framvindu meðferðar. Þá kemur fram að Barnaverndarnefnd Eyjafjarðar hafi þann 10. mars 2008 óskað eftir þjónustu Barnahúss fyrir telpuna vegna gruns um kynferðisofbeldi, óskað hafi verið eftir meðferðarviðtölum. Þá er fyrri aðkomu Barnahúss lýst í greinargerðinni. Er síðan tiltekið að ástæða fyrri tilvísanna hafi verið áhyggjur móður af líðan telpunnar. Þá kemur fram að ástæða tilvísunar nú sé mikið til sú sama og áður en mikil afturför hafi orðið á líðan telpunnar eftir óvænta heimsókn kærða á leikskóla telpunnar í lok febrúar sl. að sögn móður og hafi starfsfólk leikskólans staðfest það. Í greinargerðinni er síðan lýst viðtölum við telpuna þann 13. mars, 28. mars og 11 apríl. Í viðtali þann 13. mars hafi telpan sagt, er sálfræðingur sýndi henni mynd af stúlku með tár í augum og dapran svip og stór hönd heldur um handlegg hennar: „Pabbi tók mína hendi og setti hana á tippið sitt“. Einnig kemur fram að stjúpamma telpunnar, F, hafi í samtali við sálfræðinginn þann 17. mars 2008 greint frá því að telpan hafi þann 2. febrúar 2008 sagt við hana að vondi pabbi væri að fara að gifta sig. Er F hafi spurt hana af hverju hún kallaði hann vonda pabbar hafi hún svarað því til að hann væri alltaf að meiða sig í pjöllunni og meiða hana, lemja hana alls staðar. Hafi F þá sagt við hana að ef eitthvað slíkt gerðist ætti hún að segja strax frá því. Hafi telpan þá svarað „en Y vill ekki fara í fangelsi“. Í niðurstöður greinargerðarinnar er tekið fram að túlkun telpunnar á umræddri mynd sé athyglisverð fyrir þær sakir að flest börn túlka myndina á þann hátt að höndin sé að fara að hugga stúlkuna á myndinni því hún er með tár í augunum. Þá hafi telpan talað um að ekki sé lengur gaman í leikskólanum því hún sé hrædd um að kærði komi aftur, hún vilji ekki fara heim til föður síns. Þá tekur sálfræðingurinn það fram að hún hafi aldrei haft frumkvæði af umræðu um kærða, heldur gripið það sem telpan talaði sjálf um. Enda hafi tilgangur viðtalanna verið sá að skoða líðan og tilfinningar stúlkunnar í von um að bæta megi líðan hennar og skapa henni öryggi. Greint er frá því að fyrirliggjandi sakargögn hafi ekki verið nægileg til ákæru þegar lögreglustjóri ákvað, hinn 29. febrúar 2008, að hætta rannsókn málsins. Ekkert hafi verið sem studdi grunsemdir kæranda um að telpan hefði sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu kærða. Eftir að rannsókn málsins var hætt megi hins vegar ráða af greinargerð sálfræðings Barnahúss, E, að telpan hafi greint henni og F frá ætluðum kynferðisbrotum kærða. Síðan segir að lokum í umræddu skjali um afstöðu ríkissaksóknara til kæru: Samkvæmt 3. mgr. 76. gr. laga um meðferð opinberra mála skal ekki taka upp rannsókn að nýju á hendur sökuðuð um manni nema ný sakargögn séu fram komin eða líklegt að þau komi fram. Við mat á því hvort hér sé um að ræða ný sakargögn í skilningi ákvæðisins verður að líta til þess að framburður vitnis um meint brot telst til sakargagna í skilningi laga um meðferð opinberra mála. Þrátt fyrir að telpan hafi ekki tjáð sig um meint kynferðisbrot kærða fyrir dómi þann 24. júlí 2007 þá hefur hún nú tjáð sig um þau í viðtalsmeðferð í Barnahúsi. Með hliðsjón af framangreindu og Hæstaréttardómi frá 26. október 2001, nr. 403/2001, verður talið að komin séu fram ný sakargögn sem réttlæti að rannsókn lögreglu hefjist að nýju. Rétt þykir að tekin verði dómskýrsla af telpunni A og að lögregla taki skýrslu af F. Að því loknu verði tekin ákvörðun um framhald málsins. Niðurstaða: Ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsett 19. maí 2008, um að taka ekki upp rannsókn málsins að nýju með vísan til 3. mgr. 76. gr. laga um meðferð opinberra mála er hér með felld úr gildi. Lagt er fyrir lögreglustjórann að taka málið til frekar rannsóknar. Sóknaraðili krefst úrskurðar um lögmæti þess að lögreglustjóri taki málið til frekari rannsóknar. Byggt er á því að ekki sé heimilt að taka rannsókn upp að nýju samkvæmt 3. mgr. 76. gr. laga um meðferð opinberra mála í þessu tilviki, en þar segir: Nú hefur rannsókn á hendur sökuðum manni verið hætt vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru og á þá ekki að taka rannsókn upp á ný gegn þeim manni nema ný sakargögn séu fram komin eða líklegt að þau komi fram. Greinargerð E sálfræðings geti ekki talist nýtt sakargagn í skilningi 3. mgr. 76. gr. laganna. Vísað er til þess að áður en barnið var í viðtalsmeðferð hjá E hafi verið tekin ein skýrsla hjá Barnahúsi og þrjár skýrslur hjá C sálfræðingi án þess að nokkuð benti til kynferðisbrots af hálfu föður barnsins. Lögreglurannsókn á ætluðu broti hans hafi þó hafist á grundvelli framburðar móður barnsins um samskipti við barnið í júní 2007. Skýrsla fyrir dómi hafi þá verið tekin af barninu í ágúst 2007 auk þess sem læknisskoðun hafi farið fram á barninu. Ekkert hafi komið fram um að faðir barnsins hefði áreitt það kynferðislega. Rannsókn málsins hafi því verið hætt. Reist er á því að ætlaður framburður barnsins hjá sálfræðingi um annað, eftir að skýrslan af barninu var tekin fyrir dómi, geti ekki talist ný sakargögn. Sérstaklega þegar fyrir liggur að faðir barnsins hefur ekki umgengist það síðan í október 2006. Af hálfu varnaraðila er byggt á því að ríkissaksóknari hafi lagt fyrir lögreglustjóra að taka málið til frekari rannsóknar. Ályktunarorð: Upplýst er að Sveinn Andri Sveinsson hrl., tilnefndur réttargæslumaður A skv. 1. mgr. 44. gr. b. laga nr. 19/1991, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999, sendi með bréfi, dags. 25. apríl 2008, saksóknara greinargerð E sálfræðings, dags. 22. sama mánaðar, um viðtöl hennar við barnið og skoðun hennar á líðan og tilfinningum þess. Í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 24. gr. laga nr. 36/1999, segir m.a. að lögreglan geti hætt rannsókn ef henni þyki ekki grundvöllur til að halda henni áfram, en sá sem eigi hagsmuna að gæta geti borið ákvörðun lögreglu undir ríkissaksóknara sem taki fullnaðarákvörðun um hvort rannsókn fari fram eða ekki. Ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvalds. Hann getur gefið öðrum ákærendum fyrirmæli um einstök mál sem þeim er skylt að hlíta og getur kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd hennar og fylgst með henni, sbr. 25. gr. og 27. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Hvort umrædd greinargerð E sálfræðings geti talist nýtt sakargagn í skilningi 3. mgr. 76. gr. laganna skal ósagt látið, en samkvæmt 2. mgr. 77. gr. getur ríkissaksóknari mælt fyrir um frekari rannsóknaraðgerðir ef hann telur þess þörf. Samkvæmt framangreindu verður talið heimilt að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu taki mál nr. [ ] upp að nýju samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknar með vísun til 3. mgr. 76. gr. laga nr. 19/1991. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Málið nr. [ ] er tekið upp að nýju samkvæmt ákvörðun ríkissaksóknar.
|
Mál nr. 482/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu lögreglustjóra um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. ágúst 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. október 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 6. október 2008 kl. 16. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann verjendaþóknunar vegna meðferðar máls í héraði og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Hvorki eru skilyrði til að dæma varnaraðila kærumálskostnað, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, né kostnað vegna þóknunar verjanda í héraði, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með beiðni lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri 26. þ.m., er þess krafist að X kt. og heimilisfang [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 6. október 2008, kl. 16.00. Í greinargerð lögreglustjórans segir að mál sem kærði hefur viðurkennt aðild að og sæta rannsókn hjá lögreglu sé eftirtalin: Að hafa þann 22. desember 2006 haft í vörslum sínum 9,9 g af amfetamíni og úðavopn er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...], (034-2006-13095) Að hafa þann 8. maí 2007 haft í vörslum sínum 3,23 g af kannabisefni, 1,79 g af amfetamíni og 10 ml. af testosterone stungulyfi, er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2007-7551) Að hafa þann 19. maí 2007 haft í vörslum sínum 0,57 g af hassi og 4,73 g af kókaíni er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...] (008-2007-8145) Að hafa þann 8. júní 2007 haft í vörslum sínum 10,46 g af amfetamíni, 25,08 g af hassi, 20,05 g af ofskynjunarsveppum, 8 ml. af stungulyfinu Sustanon og 57 stk. af LSD er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2007-9475) Að hafa þann 22. júlí 2007 haft í vörslum sínum 0,88 g af hassi er lögreglan lagði hald á er hann ók bifreiðinni [...] á Langholtsvegi við Laugarásveg, Reykjavík. (007-2007-56200) Að hafa þann 25. júlí 2007 ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum ávana- og fíkniefna á Hafnargötu, Reykjanesbæ, uns bifreið hans og bifreiðinni YI-482 rákust á. (008-2007-12021) Að hafa þann 31. ágúst 2007 haft í vörslum sínum 56,58 g af kannabislaufum, 19,24 g af marihuana og 13 kannabisplöntur er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2007-13800) Að hafa þann 2. september 2007 ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum ávana- og fíkniefna á Suðurgötu við Faxabraut, Reykjanesbraut.(008-2007-13924) Að hafa þann 20. mars 2008 haft í vörslum sínum til söludreifingar 392 stk. af Ecstasy-töflum er lögreglan lagði hald á í leigubifreið fyrir utan hús nr. [...] Reykjanesbæ. (008-2008-3512) Að hafa þann 11. apríl 2008 haft í vörslum sínum 0,54 g af amfetamíni, 1,05 g af kannabisefni og eina ecstasy-töflu er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2008-4463) Að hafa þann 30. apríl 2008 haft í vörslum sínum 0,53 g kannabisefni er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2008-5290) Að hafa þann 17. maí 2008 ekið bifreiðinni [...] sviptur ökuréttindum og án þess að hlýða stöðvunarmerkjum lögreglu norður Njarðarbraut, Reykjanesbæ. (008-2008-6034) Að hafa þann 4. júlí 2008 haft í vörslum sínum 8,64 g af amfetamíni er lögreglan hafði afskipti af honum á tjaldstæði við Kalmansvík, Akranesi. (012-2008-2539) Að hafa þann 19. júlí 2008 haft í vörslum sínum 2,35 er hann faldi í nærfötum sínum og lögreglan fann við líkamsleit á honum er hann var farþegi í bifreið við Klapparstíg, Reykjanesbæ. (008-2008-9315) Að hafa þann 4. ágúst 2008 haft í vörslum sínum 5,38 g af amfetamíni er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2008-10087) Að hafa þann 9. ágúst 2008 haft í vörslum sínum 1,89 g af kannabisefni er lögreglan fann við leit í bifreiðinni [...] þar sem kærði var farþegi greint sinn á Víkurbraut, Reykjanesbæ. (008-2008-10280) Að hafa þann 25. ágúst 2008 haft í vörslum sínum um 30 g af amfetamíni er lögreglan lagði hald á á heimili hans að [...]. (008-2008-10991) Þau mál sem lögregla hefur rökstuddan grun um að kærði hafi átt aðild að eru eftirtalin: Að hafa þann 9. mars 2008 tekið bifreiðina [...] ófrjálsri hendi þar sem hún stóð bak við hús nr. [...] Reykjanesbæ og ekið henna undir áhrifum vímuefna og sviptur ökuréttindum á Reykjaensbraut við Strandarheiði, Reykjanesbæ þar sem hann ók á bifreiðina [...]. (008-2008-3003) Að hafa þann 26. júlí 2008 í samvinnu við fleiri aðila ráðist að [...] aftan við [...] Reykjanesbæ, með þeim afleiðingum [...] fótbrotnaði. Að hafa þann 24. ágúst 2008 haft í vörslum sínum um 30 g af amfetamíni er lögreglan fann á bifreiðastæði við Stekkjagötu, Reykjanesbæ. Þá hefur Lögreglustjórinn á Suðurnesjum þegar gefið út ákæru, dagsetta 24. júní sl., á hendur kærða, fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Vísast nánar til meðfylgjandi ákæruskjals varðandi þá ákæruliði. (mál nr. 008-2007-2958 og 10628 og 24-2007-6030) Brot þau sem kærði er grunaður um að hafa framið, varða flest við ákvæði laga um ávana- og fíkniefna nr. 65/1974 en kunna jafnframt að varða við 259. og 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði hefur viðurkennt hjá lögreglu að vera fíkniefnaneytandi í töluverðri neyslu en hann hefur jafnframt viðurkennt að hafa stundað sölu og dreifingu fíkniefna og samkvæmt upplýsingum virðist sem hann sé nokkuð stórtækur á því sviði, mikil umferð er jafnan í kringum heimili hans og hann virðist vera mjög tengdur undirheimum fíkniefna. Ljóst er að brotaferill kærða er nær óslitinn frá vormánuðum 2007 og er það mat lögreglustjóra að brýn hætta sé á að kærði haldi áfram afbrotum meðan málum hans er ólokið fyrir dómi. Þá er það mat lögreglustjóra að kærði sé nú í mjög mikilli fíkniefnaneyslu og veruleg hætta sé á að lífi og heilsu hans sé ógnað vegna þess. Vísar lögreglustjóri til framangreinds, hjálagðra gagna, c- og d-liða 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Niðurstaða: Við mat á því hvort fallast beri á kröfu um síbrotagæslu á grundvelli c-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 vegna tíðra og endurtekinna brota sem framhald sé líklegt að verði á telur dómari að hafa verði í huga hvort brotahrinan ógni hagsmunum annarra en þess sem brotin fremur. Þau brot sem tíunduð hafa verið af sóknaraðila eru ólík að því leyti að mörg þeirra verða að teljast smávægileg en fæst alvarleg. Vegna meints brots gegn fíkniefnalögjöfinni, og vitnað er til, sem fólst í vörslum 392 taflna af ecstasy til söludreifingar var kærði úrskurðaður í gæsluvarðhald í viku á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Þann 24. júní 2008 var gefin út ákæra á hendur kærða fyrir að hafa haft fíkniefni í fórum sínum. Samkvæmt sakavottorði kærða þá hefur hann á árunum 2003 til 2007 fimm sinnum sætt viðurlögum sem tengjast fíkniefnaneyslu hans. Fram kom í skýrslu kærða fyrir dóminum að hann neyti fíkniefna einu sinni til tvisvar sinnum í viku og að hann bíði þess að komast í meðferð sem hann hafi sótt um að fá. Brotaferill kærða virðist í meginatriðum tengjast fíkniefnaneyslu hans sjálfs en ekki fjármögnun hennar eða sölu fíkniefna. Fyrir liggur að kærði hefur haft ágætar tekjur undanfarið. Að öllu virtu telur dómari ekki efni til að fallast á kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald. Er dómari þeirrar skoðunar að vísun til d-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 geti ekki átt við í máli þessu eins og rökstuðingi er háttað af hálfu sóknaraðila. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Kröfu lögreglustjórans á Suðurnesjum um að [...] sæti gæsluvarðhaldi er hafnað.
|
Mál nr. 345/2002
|
Kærumál Útburðargerð
|
Með aðfararbeiðni, sem barst dóminum 24. maí s.l. hefur gerðarbeiðandi, Örn Scheving, kt. 080333-3909, Lindargötu 44, Reykjavík, vegna einkafirma síns Eignaþjónustunnar, fasteignasölu, kt. 450173-0109, krafist dómsúrskurðar um að gerðarþoli, Jóhannes Helgi Einarsson, kt. 080163-4879, Baugholti 13, Keflavík, verði ásamt öllu sem honum tilheyrir borinn út úr íbúð 010206, að Sjávargrund 5b, Garðabæ, með beinni aðfarargerð. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. júlí 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úr nánar tilgreindri íbúð að Sjávargrund 5b í Garðabæ. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar verði hafnað. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er óumdeilt í málinu að Eignaþjónustan, einkafirma varnaraðila, sé eigandi þeirrar íbúðar, sem krafa hans um heimild til útburðargerðar varðar. Í málinu hefur sóknaraðili ekki fært fram haldbær rök fyrir því að hann njóti réttar til að halda umráðum yfir þessari íbúð í andstöðu við vilja varnaraðila. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans staðfest á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðila, Erni Scheving, er heimilt að fá sóknaraðila, Jóhannes Helga Einarsson, borinn með beinni aðfarargerð út úr íbúð að Sjávargrund 5b í Garðabæ. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 457/2006
|
Frávísun frá Hæstarétti Áfrýjunarfjárhæð
|
Að gengnum héraðsdómi þar sem ÁL og MK voru dæmd til að greiða ÁR ehf. óskipt nánar tilgreinda fjárhæð lét ÁR ehf. gera fjárnám hjá ÁL samkvæmt dóminum. Dóminum var síðar áfrýjað af hálfu ÁL og MK og gagnáfrýjað af hálfu ÁR ehf. Fyrir Hæstarétt voru lagðar greiðslutilkynningar frá nafngreindum banka sem sýndu að MK hefði eftir fjárnámsgerðina innt af hendi í fernu lagi greiðslur til ÁR ehf. sem námu stærstum hluta hinnar dæmdu kröfu. Í tilkynningunum kom ekki fram að gerður hefði verið fyrirvari þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar var áfrýjun málsins af hálfu ÁL og MK ekki samrýmanleg þessum greiðslum, en eftirstöðvar skuldarinnar náðu ekki áfrýjunarfjárhæð sem ákveðin var fyrir árið 2006 samkvæmt lögum um meðferð einkamála. Var kröfum ÁL og MK því vísað frá Hæstarétti. ÁR ehf. féll frá gagnáfrýjun málsins fyrir sitt leyti með yfirlýsingu við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. ágúst 2006. Þau krefjast þess aðallega að þeim verði aðeins gert að greiða gagnáfrýjanda 390.000 krónur, en til vara að krafa hans verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. nóvember 2006. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að upphafstími dráttarvaxta verði 1. ágúst 2004 og dæmdur málskostnaður í héraði hækkaður um 128.760 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt gögn sem sýna að 18. júlí 2006 var gert fjárnám hjá aðaláfrýjandanum Álfdísi Elínu Axelsdóttur fyrir kröfu gagnáfrýjanda samkvæmt hinum áfrýjaða dómi. Er skuldin með þegar áföllnum dráttarvöxtum og kostnaði talin í endurriti fjárnámsgerðarinnar nema 2.997.258 krónum auk áfallandi dráttarvaxta og kostnaðar. Þá hefur gagnáfrýjandi einnig lagt fram útskriftir greiðslutilkynninga frá Glitni sem sýna að aðaláfrýjandi Martin Kennelly innti af hendi í fernu lagi greiðslur til gagnáfrýjanda, 18. júlí 2006 1.000.000 krónur, 28. júlí 2006 1.000.000 krónur, 25. ágúst 2006 500.000 krónur og 22. september 2006 450.000 krónur. Í þessum skjölum kemur ekki fram að gerður hafi verið fyrirvari þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Þær nema samtals 2.950.000 krónum og taldi gagnáfrýjandi eftirstöðvar skuldarinnar nokkru síðar, eða 30. október 2006, nema 314.444 krónum. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti óskuðu aðaláfrýjendur eftir að fá að leggja fram ljósrit af gíróseðlum vegna fyrrnefndra greiðslna til gagnáfrýjenda, að þeirri fyrstu undanskilinni, þar sem skráð er á seðlana að greitt sé með „fyrirvara um endanlega niðurstöðu Hæstaréttar Íslands um kröfu þessa.“ Ekki eru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að Hæstiréttur megi heimila aðaláfrýjendum að leggja þessi gögn fram í málinu. Koma þau því ekki til álita við úrlausn málsins. Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar er áfrýjun málsins af hálfu aðaláfrýjenda ekki samrýmanleg þessum greiðslum, en nefndar eftirstöðvar skuldarinnar ná ekki áfrýjunarfjárhæð, sem ákveðin var fyrir árið 2006 samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991. Verður aðalsök því þegar af þessari ástæðu vísað frá Hæstarétti. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti gaf gagnáfrýjandi yfirlýsingu um að hann félli frá gagnáfrýjun héraðsdóms ef svo færi að Hæstiréttur vísaði aðalsök frá Hæstarétti. Samkvæmt því og að fenginni framangreindri niðurstöðu telst gagnsökin fyrir Hæstarétti fallin niður. Rétt er að aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum aðaláfrýjenda, Álfdísar Elínar Axelsdóttur og Martin Kennelly, er vísað frá Hæstarétti. Aðaláfrýjendur greiði gagnáfrýjanda, Ármúla 44 ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skv. 12. gr. laga nr. 38/2001 á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn hinn 1. janúar 2002. Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að krafa stefnanda verði lækkuð og þeim verði einungis gert að greiða stefnanda sem nemur 390.000 kr. Málsatvik Málsatvik eru þau að með leigusamningi dagsettum 28. ágúst 2000 tóku stefndu á leigu atvinnuhúsnæði af stefnanda. Samningurinn var tímabundinn til þriggja ára, frá 1. september 2000 til 31. ágúst 2003. Húsnæðið var alls 467 m2 skrifstofuhúsnæði á 3. hæð að Ármúla 44 í Reykjavík, þar sem stefndu stóðu að skólahaldi. Leigugjaldið skyldi vera 282.000 kr. á mánuði með gjalddaga fyrsta dags hvers mánaðar og skyldi það taka breytingum í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu sem var 244,6 stig á samningsdegi. Þá var um það samið að stefndu skyldu fá frían fyrsta hálfa mánuð leigutímans vegna endurbóta sem þau kostuðu á húsnæðinu. Hið leigða húsnæði samanstendur af átta skrifstofuherbergjum og tveimur stórum herbergjum eða sölum, sem átti að leigja undir kennslu- og námskeiðahald. Markmið stefndu var að framleigja herbergin til aðila í svipuðum rekstri. Stefndu stóðu við leigugreiðslur sínar fyrsta ár leigutímans en þegar leið á annað leiguárið varð misbrestur á því að leigugjaldið væri réttilega innt af hendi. Vegna greiðsluerfiðleika stefndu bauð stefnandi þeim ákveðna tilhliðrun á efni leigusamningsins. Áttu aðilar fund í september 2002 þar sem þeir urðu sammála um að stefnandi skyldi sjálfur taka á sig að leigja út eitt herbergi og lækka leiguna sem því næmi eða um kr. 40.000 á mánuði. Leigusamningurinn rann út samkvæmt efni sínu í ágústlok 2003 en stefndu nýttu húsnæðið áfram allt fram í lok júní 2004 er þau yfirgáfu húsnæðið. Var þá lesið af mælum í húsinu og stefndu skiluðu stefnanda lyklum að húsnæðinu við það tækifæri. Stefndu greiddu síðast inn á skuld sína hinn 16. júní 2004 og var þeim sent innheimtubréf dags. 17. nóvember 2004. Með bréfi lögmanns stefndu dags. 1. desember 2004 var kröfu stefnanda mótmælt þar sem hún væri bæði of há og fyrir of langan tíma. Halda stefndu því fram að gefið hafi verið eftir af leigugjaldinu út hinn samningsbundna leigutíma. Þá vísa þau til uppsagnarbréfs stefndu og halda því fram að um það hefði verið samið við stefnanda að stefndu hefðu áfram eitt herbergi á leigu á hæðinni sem stefndu hefðu greitt leigu fyrir. Þessum fullyrðingum vísar stefnandi á bug sem röngum. Tilboð stefnanda um eftirgjöf á hluta leigugjalds hafi verið háð því að leiguskuldin yrði greidd upp en það varð aldrei. Forsendur þess samkomulags hafi því brostið af hálfu stefndu strax í upphafi og því geri stefnandi kröfu um leigugjald í samræmi við ákvæði leigusamningsins út allt leigutímabilið. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á meginreglum kröfuréttar og samningaréttar um skyldu til efnda gerðra samninga sem og reglum húsaleigulaga nr. 36/1994. Stefndu hafi borið að efna samning aðila réttilega. Leigusamningur aðila hafi verið í fullu samræmi við áskilnað 6. gr. laga nr. 34/1994 og í honum sé skýrt kveðið á um greiðslur leigugjalds, bæði hvað varðar fjárhæð leigunnar og greiðslustað. Þegar ljóst hafi verið að stefndu ættu í greiðsluerfiðleikum hafi stefnandi reynt að koma til móts við stefndu og boðið þeim ákveðna tilhliðrun á efni samningsins í því skyni að gera stefndu auðveldara að efna samninginn. Hafi sú tilhliðrun verið háð því skilyrði að leigunni yrði komið í skil og að ekki þyrfti að koma til innheimtuaðgerða. Þrátt fyrir þetta hafi stefndu aldrei komið skuldinni í skil sem hafi verið forsenda þess af hálfu stefnanda að lækka leigugjaldið eða breyta efni samnings aðila. Af þeirri ástæðu gerir stefnandi kröfu um endurgjald fyrir húsaleiguna í samræmi við efni leigusamningsins þar sem stefndu hafa aldrei efnt samninginn við stefnanda að fullu. Leigusamningurinn hafi verið tímabundinn og runnið út samkvæmt efni sínu í lok ágúst 2003. Stefndu hafi þó haldið áfram starfsemi sinni í húsnæðinu og greitt upp í leigugjaldið þar til í júní 2004 en stefndu yfirgáfu þá húsnæðið í samkomulagi við stefnanda. Hafi stefndu borið því við að nýr samningur hafi tekist við stefnanda um leigu á einu herbergi en það samkomulag kannast stefnandi ekki við. Stefndu hafi hins vegar haldið áfram að hagnýta húsnæði stefnanda um 10 mánaða skeið eftir að leigusamningurinn rann út samkvæmt efni sínu og því gerir stefnandi kröfu um endurgjald fyrir húsnæðið í samræmi við ákvæði leigusamnings aðila með stoð í 59. gr. laga nr. 34/1994 en samkvæmt því sé leigusala heimilt að krefjast þess að leigusamningur framlengist ótímabundið ef leigjandi haldi áfram að hagnýta hið leigða húsnæði. Þá hafi stefndu ekki staðið skil á greiðslum vegna orkunotkunar eins og þeim bar samkvæmt ákvæðum samningsins sem og 23. gr. laga nr. 34/1994 og hafi því stefnandi orðið að bera þann kostnað og krefst endurgreiðslu á honum. Dómkrafa Krafa stefnanda sé um greiðslu húsaleigu og greiðslu vegna orkunotkunar á leigutímanum, í samræmi við ákvæði leigusamnings aðila. Dómkrafan byggir á yfirlitum stefnanda yfir leigugjald og innborganir úr hendi stefndu. Gerð sé krafa um eftirstöðvar vangoldinnar húsaleigu um áramót vegna áranna 2000, 2001 og 2002 og greiðslu leigugjalds frá gjalddaga hverrar greiðslu á árunum 2003 og 2004. Við útreikning dráttarvaxta sé tekið mið af innborgunum stefndu fyrir innheimtu sem ráðstafað sé inn á höfuðstól kröfunnar. Dómkrafa stefnanda sundurliðast á eftirfarandi hátt: Frá því í febrúarmánuði 2003 þar til húsnæðinu hafi verið skilað hafi stefndu greitt alls tólf sinnum inn á skuldina. Þær greiðslur séu eftirfarandi: Hinn 13. febrúar 2003 greiddu stefndu 430.000 kr. Hinn 11. apríl 2003 500.000 kr. Hinn 9. maí 2003 72.117 kr. Hinn 20. maí 2003 260.000 kr. Hinn 27. júní 2003 260.000 kr. Hinn 23. júlí 2003 273.241 kr. Hinn 28. ágúst 2003 266.566 kr. Hinn 14. nóvember 2003 181.439 kr. Hinn 31. desember 2003 300.000 kr. Hinn 10. mars 2004 250.000 kr. Hinn 27. maí 2004 250.000 kr. og hinn 16. júní 2004 100.000 kr. Alls námu innborganir stefndu 3.143.363 kr. og hafi verið tekið mið af þeim við útreikning dráttarvaxta af kröfunni. Heildarfjárhæð dómkröfu stefnanda sé mismunur vangoldinna greiðslna og innborgana stefndu fyrir innheimtu, samtals 3.576.009 kr. sem er stefnufjárhæð máls þessa auk vaxta og kostnaðar. Krafist sé dráttarvaxta í samræmi við ákvæði leigusamnings frá gjalddaga hverrar kröfu sem er fyrsti dagur hvers mánaðar að teknu tilliti til innborgana eins og að ofan greinir. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja á því að skriflegur tímabundinn húsaleigusamningur aðila hafi breyst með munnlegu samkomulagi aðila í september 2002. Þá hafi stefnandi boðist til þess að lækka leigufjárhæðina í þá fjárhæð sem hún var í desember 2001, eða 301.275 kr. á mánuði. Yrði sú leigufjárhæð afturvirk frá janúar 2002. Einnig hafi hann sjálfur boðist til að sjá um útleigu á herbergi nr. 2. Aðilar hafi orðið sáttir um að stefndu greiddu leigu sem svaraði 301.275 kr. frá janúar til ágúst 2002. Frá september s.á. hafi stefnandi lækkað leigugjaldið enn frekar, um 40.000 kr. á mánuði, þar sem stefnandi hafi sjálfur leigt út framangreint herbergi, þannig að leigugjaldið hafi orðið 261.275 kr. á mánuði. Stefndu byggja í öðru lagi á því, að stofnast hafi nýr, munnlegur og ótímabundinn leigusamningur á milli aðila, í september 2003. Samkvæmt honum hafi stefnandi leigt stefndu áfram herbergi nr. 7. Stefnandi hafi þá þegar sett fordæmi og leigt þremur öðrum aðilum stök herbergi og því hafi stefndu farið fram á sama fyrirkomulag hvað þau varðaði og stefnandi hafi samþykkt það. Þar sem stefnanda hafi einnig gengið erfiðlega að leigja út hæðina, hafi orðið úr að stefndu útveguðu leigjendur að einstaka herbergjum, svo stefnandi hefði einhverjar tekjur af húsnæðinu, á meðan hann leitaði leigjanda að allri hæðinni. Stefndu hafi innheimt leigugjald og rekstrarkostnað fyrir stefnanda til hægðarauka fyrir hann. Stefndu benda á, máli sínu til stuðnings, að stefnandi hafi sett tvö stór skilti, sem á stóð „Til leigu“ ásamt símanúmeri stefnanda, í glugga tveggja herbergja sem sneru út á götu. Það sýni að stefnandi hafi leitað nýrra leigjenda fyrir hæðina. Einnig byggja stefndu á, að ef stefndu hafi verið að leigja alla hæðina eins og áður, hefðu ákvæði 2. tl. 56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 gilt um uppsagnartíma, þ.e. sex mánaða uppsagnarfrestur af beggja hálfu. Stefndu hafi sagt þessum samningi upp með eins mánaðar fyrirvara, í maí 2004, í samræmi við 1. tl. 1. mgr. 56. gr. laganna, sem kveður á um eins mánaðar uppsagnarfrest einstakra herbergja. Stefnandi hafi tekið uppsögnina góða og gilda og ekki hreyft við neinum mótmælum. Hann hafi heldur ekki áskilið sér rétt til lengri uppsagnarfrests. Stefndu styðja fullyrðingu sína ennfremur við þá staðreynd að stefnandi hafi ætíð tekið athugasemdalaust á móti leigugreiðslum frá stefndu fyrir þau sjálf og aðra leigjendur. Upphæðin hafi verið breytileg frá mánuði til mánaðar en stefnandi hafi aldrei krafið stefndu um aðra fjáræð. Stefnandi hafi ekki kvartað undan því að þau greiddu ekki rétta upphæð né skorað á stefndu að greiða þá fjárhæð sem hann taldi rétta. Hann hafi ekki rift leigusamningi vegna vanefnda né beitt þeim þvingunarúrræðum sem húsaleigulög heimila. Ef einhver misskilningur hafi verið á milli aðila um túlkun munnlega leigusamningsins frá september 2003, þá halda stefndu því fram að stefnandi hafi, með athafnaleysi sínu, samþykkt þann samning sem þau halda fram að hafi verið á milli þeirra. Stefnandi hafi aldrei haldið því fram að fyrri samningur hafi framlengst, fyrr en á fundi með fasteignasala í október 2004. Það var mörgum mánuðum eftir að þau yfirgáfu húsnæðið og á því tímabili hafi hann ekki krafið þau um greiðslu skuldarinnar, hvorki samkvæmt fyrri samningi né seinni. Þrátt fyrir að hafa verið margbeðinn um, þá hafi stefnandi aldrei gefið út kvittanir fyrir húsaleigu, hússjóðsgjöldum eða rekstrarkostnaði. Hann hljóti því að bera hallann af sönnunarskorti um hver upphæð leigunnar hafi verið mánaðarlega og hver hlutur stefndu í sameiginlegum rekstrarkostnaði hússins hafi verið. Stefndu mótmæla harðlega dráttarvaxtakröfu stefnanda. Stefndi hafi aldrei krafið stefndu um dráttarvexti, en samkvæmt 4. mgr. 33. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 á leigusali rétt á að krefjast hæstu lögleyfðu dráttarvaxta af vangoldinni húsaleigu. Stefnandi hafi þó látið hjá líða að nýta sér þennan rétt og krefja stefndu um dráttarvexti. Það hafi hann ekki gert fyrr en í stefnu en þá hafi hann fyrst sett fram kröfu um dráttarvexti vegna vanskila stefndu. Því sé ljóst að stefnandi geti ekki krafið stefndu um dráttarvexti fyrr en við málshöfðun. Þá mótmæla stefndu einnig kröfu stefnanda vegna vangoldinna orkureikninga, sem rangri og ósannaðri. Stefndu telja sig reyndar löngu búin að greiða það sem stefnandi krefji þau nú um. Stefnandi leggi ekkert fram til stuðnings kröfunni, utan skjals sem hann eða einhver annar hafi vélritað upp og eigi að sýna stöðu skuldar stefndu fyrir árin 2000-2004. Ekkert sé lagt fram sem sýni hvernig þessar fjárhæðir hafi verið reiknaðar út eða hve stóran hluta af heildarorkureikningi hússins verið sé að krefja fyrir. Stefndu mótmæla ennfremur þeirri fullyrðingu í stefnu og í bréfi lögmanns að það hafi verið skilyrði fyrir lækkun leigugjalds, að leigunni yrði komið í skil eða að leiguskuldin skyldi greidd upp. Þetta sé ekki rétt. Stefnandi hafi ætíð tekið athugasemdalaust við greiðslum frá stefndu og aldrei farið fram á við þau að þau greiddu aðra og hærri fjárhæð eða gerðu upp skuld sína. Hann hafi ekki tilkynnt stefndu, hvorki munnlega eða skriflega, að leigan hafi hækkað aftur vegna vanefnda stefndu. Hann hafi ekkert lagt fram sem styðji þessa fullyrðingu, en hann beri sönnunarbyrði fyrir henni. Dómkröfu stefnanda sé þar af leiðandi mótmælt sem allt of hárri, að þessu leyti, þ.e. hann viðurkenni sjálfur að leigugreiðslur hafi lækkað, en krefji stefndu samt um fulla greiðslu samkvæmt fyrri samningi, með öllum vísitöluhækkunum svo gott sem frá upphafi fyrri samnings aðila. Fullyrðingu stefnanda um að fyrri leigusamningur aðila hafi framlengst í samræmi við samning þeirra og 59. gr. laga nr. 34/1994, þar sem stefndu hafi haldið áfram að hagnýta sér húsnæðið, sé mótmælt sem rangri og ósannri. Í nefndu ákvæði sé tekið fram að leigusala sé heimilt að krefjast þess að leigusamningur framlengist ótímabundið ef leigjandi heldur áfram að hagnýta sér hið leigða húsnæði. Stefnandi hafi hins vegar aldrei gert kröfu um að fyrri leigusamningur aðila framlengdist og því beri að miða við þann samning sem stefndu halda fram að hafi verið í gildi á milli aðila frá september 2003 þar til í júní 2004. Varakrafa stefndu, um verulega lækkun krafna stefnanda, sé studd sömu málsástæðum og aðalkrafa stefndu. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur, því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Fyrir liggur samkvæmt gögnum máls að á fundi aðila í september 2002 hafi stefnandi samþykkt að lækka húsaleiguna í 301.275 kr. á mánuði og skyldi sú lækkun vera afturvirk frá janúar 2002. Þá hafi stefnandi tekið að sér sjálfur að leigja eitt herbergi í húsnæðinu og við það hafi leigugjaldið lækkað um 40.000 kr. til viðbótar og varð því 261.275 kr. á mánuði. Ekkert er fram komið sem styður fullyrðingu stefnanda um að þetta samkomulag hafi verið bundið því skilyrði að stefndu stæðu í skilum. Telst það því ósannað. Í málinu greinir aðila á um hvort stofnast hafi nýr leigusamningur eftir að hinn upprunalegi leigusamningur aðila rann út í september árið 2003. Stefndu halda því fram að gerður hafi verið munnlegur, ótímabundinn samningur um leigu staks herbergis þar sem legið hafi ljóst fyrir á þeim tíma að stefndu gætu ekki haldið áfram leigu allrar hæðarinnar. Stefnandi hafnar því hins vegar að nokkurt slíkt samkomulag hafi verið gert. Stefndu bera sönnunarbyrðina fyrir því að nýr munnlegur samningur hafi stofnast milli aðila sem fella skyldi hinn upprunalega leigusamning úr gildi. Í framburði stefndu Álfdísar fyrir dóminum kemur fram að stefndu hefðu, á því tímabili sem um ræðir, nýtt sér fundarsali hæðarinnar. Bendir þetta til þess að afnot þeirra hafi ekki einskorðast við eitt herbergi. Þá liggur fyrir að stefndu framleigðu áfram einstök herbergi og innheimtu leigu fyrir þau. Verður því að telja að ósannað sé að stofnast hafi nýr ótímabundinn samningur með aðilum með þeim hætti sem stefndu halda fram. Aðilar nýttu sér ekki úrræði 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 um ótímabundna framlengingu leigusamningsins eftir að leigutíma lauk 31. ágúst 2003 og hvorki var gerður nýr leigusamningur né skorað á stefndu að rýma húsnæðið að loknum leigutíma. Við ákvörðun leigufjárhæðar fyrir tímabilið frá 1. september 2003 til júníloka 2004 verður því miðað við þá leigu sem samkomulag tókst með aðilum um í september 2002 og sem var eftir lækkun 261.275 kr. á mánuði. Samkvæmt kröfugerð stefnanda og greiðsluyfirliti er húsaleiga ársins 2002 talin vera 3.821.411 kr. Að teknu tilliti til umsaminnar lækkunar húsaleigu í 301.275 kr. á mánuði frá janúar til september 2002 og 261.275 kr. á mánuði eftir það reiknast húsaleiga ársins 2002 vera 3.455.300 kr. (8 x 301.275 + 4 x 261.275). Lækka ber því kröfu stefnanda um húsaleigu vegna ársins 2002 um 366.111 kr. (3.821.411- 3.455.300). Samkvæmt kröfugerð stefnanda og greiðsluyfirliti er mánaðarleg húsaleiga reiknuð í samræmi við efni leigusamningsins með vísitöluhækkun út allt leigutímabilið. Þannig reiknast húsaleiga fyrir tímabilið frá 1. janúar 2003 til 1. júlí 2004 vera alls 5.968.691 kr. Að teknu tilliti til umsaminnar lækkunar húsaleigu í 261.275 kr. á mánuði frá september 2002 til júníloka 2004 reiknast húsaleiga fyrir fyrrgreint tímabil vera 4.702.950 kr. Lækka ber því kröfu stefnanda um húsaleigu fyrir það tímabil um 1.265.741 kr. (5.968.691 4.702.950). Ber því að lækka kröfu stefnanda um 1.631.852 kr. (366.111+1.265.741). Gegn andmælum stefnanda verður sú málsástæða stefndu, sem fyrst var sett fram í málflutningi, að hluti stefnukrafna sé fyrndur, ekki tekin til greina. Fallist er á kröfugerð stefnanda um ógreidda húsaleigu fyrir árin 2000 og 2001. Samkvæmt leigusamningi ber stefndu að greiða orkunotkun vegna hins leigða húsnæðis. Stefndu hafa ekki sýnt fram á að þau hafi greitt fyrir þá orkunotkun sem krafist er. Verður því fallist á að þeim beri að greiða orkureikninga samkvæmt kröfugerð stefnanda alls að fjárhæð 249.499 kr. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Álfdís Elín Axelsdóttir og Martin Kennelly, greiði óskipt stefnanda, Ármúla 44 ehf., 1.944.157 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 16. febrúar 2005 til greiðsludags og 400.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 145/2010
|
Landamerki Fasteign Eignarnám Málsástæða
|
M o.fl. kröfðust þess að viðurkennt yrði að landamerki óskipts lands jarða þeirra, svonefnt Leiruland í Gerðahreppi annars vegar, og lands R hins vegar, yrði frá mörkum Gerðahrepps og R aðallega miðuð við línu, sem dregin var til suðurs um nánar tilgreinda hnitasetta punkta meðfram ströndinni, og viðurkennt yrði að þau væru eigendur alls lands austan þessarar línu í sjó fram. Til vara að þessi merki yrðu látin ráðast af línu til suðurs frá mörkum Gerðahrepps og R eftir nánar tilgreindum hnitasettum punktum, sem lægju nær ströndinni en lína í aðalkröfu. M o.fl. studdu kröfu sína meðal annars með vísan í samning íslenska ríkisins, sem R leiddi rétt sinn frá, við landeigendur Leirulands frá árinu 1958. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var vísað til þess að á árinu 1944 hefði íslenska ríkið tekið stórt svæði á Reykjanesskaga, og þar með Leiruland, eignarnámi til flugvallagerðar og landeigendum verið greiddar bætur í samræmi við það. Eignarnámið hafi náð til landsins alls og í sjó fram, en beitar- og rekaréttur verið undanskilinn. Samningurinn frá 1958 hafi verið gerður síðar og þegar hann væri virtur í heild sinni væri ekki unnt að túlka hann með þeim hætti að ætlunin hafi verið að yfirfæra eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði við ströndina, sem áður hafði verið numið eignarnámi, frá íslenska ríkinu til jarðeigenda í Leiru. Var kröfum M o.fl. því hafnað og R sýknað í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. mars 2010. Þau krefjast þess að viðurkennt verði að merki óskipts lands jarða sinna Stóra-Hólms, Kötluhóls, Bakkakots, Nýlendu, Rófu og Litla-Hólms annars vegar og lands stefnda hins vegar verði frá mörkum Gerðahrepps og Reykjanesbæjar aðallega miðuð við línu, sem dregin er til suðurs um nánar tilgreinda hnitasetta punkta meðfram ströndinni, og verði viðurkennt að þau séu eigendur alls lands austan þessarar línu í sjó fram. Til vara krefjast áfrýjendur að þessi merki verði látin ráðast af línu til suðurs frá mörkum Gerðahrepps og Reykjanesbæjar eftir nánar tilgreindum hnitasettum punktum, sem liggur nær ströndinni en lína í aðalkröfu. Hnitum punkta í þessum kröfum áfrýjenda er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en fyrir Hæstarétti hafa þau fallið frá því að miða við punkt 315 í varakröfu. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur, Margrét U. Kjartansdóttir, Sigríður Elsa Kjartansdóttir, Bjarni H. Kjartansson, Guðmundur B. Kjartansson, Sigrún Kjartansdóttir, Inga Jóelsdóttir, Ásgeir Jóelsson, Jóel Bachmann Jóelsson, Gréta Erna Ingólfsdóttir, Guðmundur Guðnason, Þórhallur B. Ólafsson, dánarbú Jens Sævars Guðbergssonar, Ólöf Halldórsdóttir, Theodór Guðbergsson og Jóna Halla Hallsdóttir, greiði óskipt stefnda, Reykjanesbæ, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. desember 2009. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 30. október sl., er höfðað með áritun á stefnu hinn 25. september 2008. Málið var þingfest 8. október 2008. Stefnendur eru Margrét U. Kjartansdóttir, kt. 160764-3419, Fensölum 10, Kópavogi, Sigríður Elsa Kjartansdóttir, kt. 240766-4189, Tómasarhaga 23, Reykjavík, Bjarni H. Kjartansson, kt. 170439-7599, Tjarnargötu 27, Reykjanesbæ, Guðmundur B. Kjartansson, kt. 011137-7419, Tjarnargötu 27, Reykjanesbæ, Sigrún Kjartansdóttir, kt. 150635-2419, Ásvöllum 10b, Grindavík, Inga Jóelsdóttir, kt. 240422-7199, Ægisíðu 66, Reykjavík, Ásgeir Jóelsson, kt. 200624-3199, Sunnubraut 14, Reykjanesbæ, Jóel Bachmann Jóelsson, kt. 240626-7649, Sunnubraut 3, Reykjanesbæ, Gréta Erna Ingólfsdóttir, kt. 010738-7179, Skipasundi 79, Reykjavík, Guðmundur Guðnason, kt. 240131-5289, Mosarima 21, Reykjavík, Þórhallur B. Ólafsson, kt. 131126-7519, Laufskógum 19, Hveragerði, og Fiskþurrkun hf, kt. 570887-1149, Skólabraut 11, Garði. Stefndi er Reykjanesbær, kt. 470794-2169, Tjarnargötu 12, Reykjanesbæ. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að viðurkennt verði að óskipt land jarðanna Stóra-Hólms, Kötluhóls, Bakkakots, Nýlendu, Rófu og Litla-Hólms, Sveitarfélaginu Garði, og stefnda markist af reistri línu (blárri línu) í viðbótarmatsgerð frá júní 2008 sem lögð sé fram sem dskj. nr. 5, nánar tiltekið þannig: Þar sem lína dregin frá punkti 408 (sem hefur hnitin 325778 396794) í punkt 409 (sem hefur hnitin 326067 396659) sker mörk Reykjanesbæjar og Gerðahrepps í hnitunum 325969,40 396704,66 og þaðan í eftirfarandi punkta: Þess er krafist að viðurkennt verði að stefnendur séu eigendur alls lands austan þessarar línu og í sjó fram, í norðri meðfram mörkum sveitarfélaganna Reykjanesbæjar og Gerðahrepps en í suðri frá punkti 417 og beint í austur. Til vara krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði að óskipt land jarðanna Stóra-Hólms, Kötluhóls, Bakkakots, Nýlendu, Rófu og Litla-Hólms, Sveitarfélaginu Garði, og stefnda markist af reistri línu (rauðri línu) í matsgerð frá janúar 2008 sem lögð sé fram sem dskj. nr. 3, nánar tiltekið þannig: Þar sem lína dregin frá punkti 303 (sem hefur hnitin 325953 396712) í punkt 302 (sem hefur hnitin 325837 396938) sker mörk Reykjanesbæjar og Gerðahrepps í hnitunum 325974,43 396706,32 og þaðan í eftirfarandi punkta: Þess er krafist að viðurkennt verði að stefnendur séu eigendur alls lands austan þessarar línu og í sjó fram, í norðri meðfram mörkum sveitarfélaganna Reykjanesbæjar og Gerðahrepps en í suðri frá punkti 314 og beint í austur. Loks krefjast stefnendur málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og að stefnendur verði in solidum dæmdir til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts. II. Stefnendur byggja á að hið umþrætta land sé í óskiptri sameign eftirgreindra jarða: Stóri-Hólmur: Þinglýstir eigendur jarðarinnar eru Margrét U. Kjartansdóttir, Sigríður Elsa Kjartansdóttir, Bjarni H. Kjartansson, Guðmundur B. Kjartansson, Sigrún Kjartansdóttir og Gréta Erna Ingólfsdóttir. Kötluhóll, Bakkakot, Nýlenda og Rófa Þinglýstir eigendur jarðanna eru Inga Jóelsdóttir, Ásgeir Jóelsson, Jóel Bachmann Jóelsson, Þórhallur B. Ólafsson (ekkill eftir Guðríði Jóelsdóttur) og Guðmundur Guðnason (ekkill eftir Jónasínu Jóelsdóttur). Litli-Hólmur: Þinglýstur eigandi jarðarinnar er Fiskþurrkun hf. Stefndi kveðst leiða rétt til hins umþrætta lands af íslenska ríkinu samkvæmt afsali frá 6. maí 1971, en landið hafi íslenska ríkið eignast með eignarnámi á fimmta áratug síðustu aldar með heimild í lögum nr. 32/1929 um loftferðir, sbr. lög nr. 20/1941. Með setningu laga nr. 20/1941, sem breyttu lögum nr. 32/1929 um loftferðir, var íslenska ríkinu veitt heimild til að taka eignarnámi vegna loftferða lóðir, lóðarréttindi og mannvirki. Samkvæmt hinum nýju lögum skyldu eignarnámsbætur metnar af dómkvöddum matsmönnum samkvæmt þágildandi lögum nr. 61/1917 um framkvæmd eignarnáms. Á grundvelli þessarar lagaheimildar var óskipt land nokkurra jarða í Gerðahreppi, svokallað Leiruland, tekið eignarnámi, sbr. undirmatsgerð, dags. 20. febrúar 1946 á dskj. nr. 7. Af hálfu beggja aðila var óskað eftir yfirmati. Í yfirmatsgerðinni, sem dagsett er 12. janúar 1948, sbr. dskj. nr. 7, kemur fram að íslenska ríkið taldi að ekki væri þörf á öllu því landi sem metið hefði verið í undirmatsgerðinni. Þessu mótmæltu landeigendur og kröfðust þess að metið yrði allt það land er undirmatsgerðin tók til. Yfirmatsmenn töldu sig ekki geta leyst þennan ágreining aðila og mátu því landið samkvæmt þeirri stærð sem fram kom í undirmatsgerðinni en jafnframt samkvæmt þeirri stærð, sem íslenska ríkið vildi síðar. Með bréfi, dags. 3. febrúar 1948, sbr. dskj. nr. 56, krafði Gústaf A. Sveinsson hrl. fyrir hönd nokkurra landeigenda íslenska ríkið um greiðslu fébóta samkvæmt yfirmatsgerðinni. Í bréfi lögmannsins er vitnað til matsbeiðni Atvinnu- og samgönguráðuneytisins frá 27. apríl 1944 þar sem fram kemur að endanlega hafi verið ákveðið hversu mikið land skuli tekið eignarnámi og vísað til meðfylgjandi uppdráttar. Í matsbeiðninni segir að löndin, sem taka skuli eignarnámi, séu tilgreind á uppdrættinum innan blárra strika í þrennu lagi, en þar séu eigendur einnig tilgreindir. Innan aðallandsins sé landspilda merkt með grænum strikum. Ákveðið sé að eigendur landsins, sem liggi utan grænu strikanna en innan bláu strikanna, hafi óskert beitarafnot af þessu landi, en allur annar réttur verði tekinn eignarnámi að öðru leyti en því, að eigendur skuli halda óskertum rekarétti, þar sem hið eignarnumda takmarkist af sjó. Í skjali, útgefnu 16. september 1948, sem ber yfirskriftina afsal, sbr. dskj. nr. 8, lýsa „eigendur lendna í Leirulandi, sem merktar eru 9 og V innan blárra strika á viðfestum uppdrætti Ágústs Böðvarssonar 22. apríl 1947 og virtar voru til fullnaðar í hjálögðu eignarnámsmati 12. janúar 1948“ því yfir að þeir hafi veitt viðtöku matsfjárhæðinni 150.000 krónum og fébótum 44.000 krónum með nánar tilgreindum vöxtum. Í lok skjalsins lýsa þeir íslenska ríkið réttan og löglegan eiganda ofannefndra lendna. Skjalið er undirritað af Kjartani Bjarnasyni á Stóra-Hólmi, Sigurjóni Einarssyni á Litla-Hólmi, Jóel Jónassyni á Kötluhóli og Gísla Sighvatssyni á Sólbakka. Ekki er ágreiningur um að þessir menn réðu yfir öllum löndum sem þá áttu hlut í hinu óskipta landi. Skjali þessu var þinglýst á manntalsþingi Gerðahrepps 15. október 1948 og merkt Litra Z2-201. Stefnandi hefur lagt fram sem hluta af dskj. nr. 8 uppdrátt, sem hann kveður vera uppdrátt þann sem vísað er til í skjalinu frá 16. september 1948, en þar er blá lína dregin meðfram og á kafla að því er virðist skammt frá strandlengjunni. Í málinu hefur verið lögð fram staðfesting Þjóðskjalasafns Íslands, dags. 6. febrúar 2007, þar sem fram kemur að skjali merktu Litra Z2-201 í innbundinni veðmálabók Gullbringu- og Kjósarsýslu fylgi ekki uppdráttur Ágústs Böðvarssonar, dags. 22. apríl 1947, sem nefndur sé í skjalinu. Hinn 17. febrúar 1949 var yfirmatsgerðinni þinglýst á manntalsþingi Njarðvíkurhrepps og merkt Litra Þ2 nr. 96 og nr. 97. Hinn 11. júlí 1958 gerðu eigendur jarða í Leiru, Gerðahreppi, og íslenska ríkið með sér samning þar sem landeigendur afsöluðu íslenska ríkinu í fyrsta lagi öllu sameiginlegu landi jarðanna Stóra-Hólms, Melbæjar, Kötluhóls, Bakkakots, Nýlendu, Rófu, Garðhúsa, Ráðagerðis, Hrúðurness og Litla-Hólms, sem lægi ofan Gerðavegar, en það land er utan þess landsvæðis, sem tekið var eignarnámi 10 árum fyrr. Í samningnum segir að landið sé merkt með bláum línum á uppdrætti sem fylgdi með samningnum. Í öðru lagi afsöluðu landeigendur tveimur landspildum við veginn til Keflavíkur, sem merktar væru með rauðum línum á uppdrættinum, en landspildur þessar eru innan þess lands sem tekið var eignarnámi 1948, en voru þá undanskildar. Í þriðja lagi afsöluðu landeigendur íslenska ríkinu beitarrétti þeim sem undanskilinn hafði verið á þeim landsvæðum sem tekin voru eignarnámi samkvæmt yfirmatsgerð 12. janúar 1948 og afsali 16. september 1948. Uppdráttur sá sem vísað er til í samningnum er einnig dagsettur 11. júlí 1958 og áritaður af landeigendum. Í 5. gr. samningsins segir að seljendur lýsi því yfir að samkvæmt framangreindu hafi þeir selt ríkissjóði allt það land er framangreindar jarðir eigi að undanskildu því svæði, sem merkt sé með grænum mörkum á meðfylgjandi uppdrætti. Þá taka seljendur fram að með í sölunni séu öll þau mannvirki, er þeir kunni að eiga á hinum seldu svæðum. Á fyrrgreindum uppdrætti má sjá að græn lína er dregin eftir hinum svokallaða Gerðavegi, sem liggur ofan og sunnan við bæina Litla-Hólm, Stóra-Hólm, Kötluhól og Hrúðurnes og síðan eftir brotastriki milli punkta á uppdrættinum skammt frá strandlengjunni á landsvæði því sem um er deilt í málinu. Í málinu hefur verið lagt fram ljósrit af bréfi, dags. 19. janúar 1969, undirrituðu af Hannesi Guðmundssyni í varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins, sem ber yfirskriftina Frásögn til deildarstjóra, og er samkvæmt efni bréfsins ritað í tilefni af sölu varnarliðsins á 350 hekturum af samningssvæði varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli hinn 28. mars 1968 og hugsanlegum forkaupsrétti eignarnámsþola. Í bréfinu kemur fram að m.a. sé um að ræða landsvæði úr Leirulandi, sem samkvæmt yfirmatsgerð 12. janúar 1948 hafi verið tekið eignarnámi og ríkissjóður greitt bætur fyrir að fjárhæð 150.000 krónur. Beitarafnot hafi verið undanþegin, en hinn 11. júlí 1958 hafi ríkissjóður keypti beitarréttinn á öllu Leirulandi og greitt fyrir hann 1.100.000 krónur. Með afsali, dags. 6. maí 1971, afsalaði ríkissjóður Keflavíkurkaupstað fyrrgreindu landsvæði, sem áður tilheyrði varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli og það seldi 28. mars 1968. Í afsalinu segir að hið selda land, sem sé u.þ.b. 365 hektarar að stærð, takmarkist af línu, sem dregin sé úr Hellunefi í Keflavíkurborg, þaðan í punkt 49 metra í vestur frá eldri vatnstanki, allt samkvæmt mælingum Ágústs Böðvarssonar frá 29. júlí 1950, þar sem sú lína skeri mörk lands Njarðvíkurbænda, og fylgi henni síðan til norðurs og takmarkist þar af mörkum lögsagnarumdæmis Keflavíkurkaupstaðar eins og þau séu tilgreind í lögum nr. 51/1966. Í afsalinu er ekkert á það minnst að svæði meðfram strandlengjunni skuli vera undanskilið við söluna, sbr. ákvæði samningsins frá 1958 og meðfylgjandi uppdrátt. Í lok afsalsins segir að kaupandi haldi afsali þessu til laga á venjulegan hátt, en ríkissjóður svari til vanheimildar, þó þannig að komi til riftunar upphaflegs eignarnáms á landi því sem afsal þetta taki til vegna aðgerða fyrri eigenda (eignarnámsþola), muni Keflavíkurkaupstaður hlíta þeirri riftun án þess að gera bótakröfur á ríkissjóð. Einnig segir að verði ríkissjóði gert að greiða þessum aðilum bætur taki kaupstaðurinn á sama hátt á sig þá greiðsluskyldu. Með samningi, dags, 21. apríl 1983, tók varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins landspildu á Hólmsbergi norðan Helguvíkur á leigu af Keflavíkurkaupstað, sbr. dskj. 11, og uppdrátt með skjalinu, sbr. dskj. 71, og hófust þá fljótlega framkvæmdir við byggingu olíuhafnar í Helguvík vegna varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Með samkomulagi, dags. 8. maí 1986, fækkaði þeim jörðum, sem aðild áttu að hinu óskipta landi, og urðu þá eftir Stóri-Hólmur, Kötluhóll, Bakkakot, Nýlenda, Rófa og Litli-Hólmur. Með sameiningu sveitarfélaganna Keflavíkurkaupstaðar, Njarðvíkurkaupstaðar og Hafnahrepps á árinu 1994 yfirtók stefndi allar eignir og skuldbindingar Keflavíkurkaupstaðar. Í ársbyrjun 1993 óskuðu erfingjar Jóels Jónassonar eftir viðræðum við varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins vegna landsvæðis við Helguvík, sem þeim virtist hafa verið undanskilið við sölu á landinu til íslenska ríkisins á sínum tíma. Hafði á þessum tíma verið byggð olíuhöfn í Helguvík eins og áður greinir. Óskuðu erfingjarnir eftir viðræðum um hugsanlegar bætur. Samkvæmt gögnum málsins var lögmaður dánarbúsins boðaður til fundar með starfsmanni varnarmálaskrifstofunnar, en af gögnum málsins verður ekki séð hvað út úr þeim viðræðum kom. Það er síðan með bréfi, dags. 3. febrúar 1997, frá lögmanni landeigenda, Jóni Oddssyni hrl., til stefnda og ríkislögmanns að fram kemur krafa af hálfu landeigenda í Leiru um að þeir eigi strandlengjuna, mislangt upp á land frá fjöruborði en þó að jafnaði 40 metra, en þó stærri í Helguvík. Ríkislögmaður framsendi bréfið til varnarmálaskrifstofu utanríkisráðuneytisins, sem svaraði erindinu með bréfi 21. febrúar 1997. Þar kemur fram sú afstaða íslenska ríkisins að Leiruland í Gerðahreppi hefði verið tekið eignarnámi í sjó fram að undanskildum reka- og beitarrétti. Beitarréttur hefði síðar verið keyptur af landeigendum. Þar sem landsvæðinu hefði verið afsalað til Keflavíkurbæjar yrði að beina fyrirspurninni til Reykjanesbæjar sem rétts og löglegs eiganda, þar á meðal um tilvist eða gildi rekaítaks. Þáverandi bæjarstjóri stefnda, Ellert Eiríksson, svaraði bréfi landeigenda með bréfi, dags. 24. febrúar 1997, á þann hátt að kröfu landeigenda var algjörlega hafnað. Með bréfi, dags. 28. febrúar 1997, ítrekaði lögmaður stefnenda kröfu landeigenda. Því er svarað með bréfi, dags. 8. apríl 1997, af lögmanni stefnda og kröfunni enn á ný hafnað. Næst er það að frétta af málinu að með bréfi, dags. 5. maí 2006, óskaði lögmaður stefnenda eftir afriti af matsgerðinni og yfirvirðingu, dags. 12. janúar 1948, frá lögmanni stefnda. Með bréfi, dags. 9. júlí 2006, tilkynntu stefnendur síðan stefnda að þeir hygðust höfða mál á hendur stefnda. Mál vegna fyrrgreinds ágreinings var fyrst höfðað með stefnu, útg. 4. desember 2006, sem þingfest var 13. desember 2006. Vegna galla á málatilbúnaði var málið fellt niður. Nýtt mál var höfðað vegna sama ágreiningsefnis með stefnu, útgefinni 23. nóvember 2007, en það mál var sömuleiðis fellt niður með samkomulagi lögmanna málsaðila hinn 26. mars 2008 vegna galla á málatilbúnaði. Hinn 22. júní 2007 var Þórður Valdimarsson mælingamaður dómkvaddur til að að skoða og meta hvar bláa línan á uppdrætti Ágústs Böðvarssonar frá 22.4.1947 lægi og hnitsetja ytri mörk hennar fjærst sjó. Við undirbúning matsins kom í ljós að matsspurningar voru ófullnægjandi og var því beðið um viðbótarmat hinn 19. nóvember 2007 þar sem matsmanninum var m.a. falið að hnitsetja punktana frá Hellunefi að mörkum Gerðahrepps og Reykjanesbæjar samkvæmt korti sem fylgdi samningi milli eigenda jarða í Leiru og ríkissjóðs, dags. 11. júlí 1958. Lá matsgerðin og viðbótarmatsgerðin fyrir í janúar 2008. Enn kom í ljós að upplýsingar í þessum matsgerðum voru ófullnægjandi og var því á ný beðið um viðbótarmat hinn 15. maí 2008 þar sem matsmanni var falið að gera og hnitsetja línu á kort í áðurgreindri viðbótarmatsgerð frá janúar 2008, sem skyldi fylgja raunverulegri strandlengju, þ.e. svörtu línunni þar sem hennar nyti við, en fjarlægð hennar frá strandlengjunni skyldi ákvörðuð sem næst fjarlægð grænu línunar frá strandlengjunni samkvæmt kortinu sem fylgdi samningi milli eigenda jarða í Leiru og ríkissjóðs frá 11. júlí 1958. Þessi síðari viðbótarmatsgerð lá fyrir 11. júní 2008. Sigrún Kjartansdóttir kom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu sem vitni Þórður Valdimarsson, dómkvaddur matsmaður, Hilmar Pétursson, fyrrverandi fasteignasali og bæjarfulltrúi í Keflavíkurkaupstað, Jóhann Einvarðsson, fyrrverandi bæjarstóri í Keflavíkurkaupstað, Hjörtur Zakaríasson, bæjarritari og fyrrverandi bæjarfulltrúi í Keflavíkurkaupstað, Jón Þór Björnsson, starfsmaður verkfræðistofunnar Hnits, Pétur Jóhansson, framkvæmdastjóri atvinnu- og hafnasviðs Reykjanesbæjar, og Brynjólfur Guðmundsson, verkfræðingur á Verkfræðistofu Suðurnesja. III. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Er þess krafist að tekið verði tillit til þess að stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir og þurfi því aðfararhæfan dóm fyrir skattinum. IV. Við munnlegan málflutning var því haldið fram af hálfu stefnda að bókun stefnanda á dskj. nr. 72, þar sem kröfugerð stefnenda var leiðrétt, sé markleysa. Mótmælti stefndi því að þessi breyting á kröfugerðinni kæmist að í málinu, enda væri hún ekki stefnda í hag. Í greinargerð bendir stefndi á að upphaflegar dómkröfur stefnenda í 2. tölulið aðal- og varakröfu séu ekki studdar málsástæðum í stefnu málsins. Raunar falli þessar dómkröfur að málatilbúnaði stefnda. Kveðst stefndi fallast á þá kröfu stefnenda að viðurkennt verði með dómi að stefndi sé eigandi umrædds lands. Þrátt fyrir viðurkenningu stefnenda á eignarrétti stefnda, eins og upphaflegar stefnukröfur beri með sér, þyki stefnda rétt að hafa uppi eftirfarandi málsástæður og lagarök fyrir kröfum sínum: Ekki sé hægt að deila um þá staðreynd, að með afsali útg. 6. maí 1971 hafi stefndi eignast hlut sinn í hinu umþrætta landi, svonefndu Leirulandi. Því sé harðlega mótmælt að stefnda verði gert að sanna hvaða land hann hafi eignast með löglegri heimild, enda liggi fyrir óumdeildar þinglýstar eignarheimildir stefnda fyrir umræddu landsvæði. Það sé þvert á móti stefnenda að sanna sínar kröfur, ekki stefnda að afsanna þær. Deilur þær, er kunni að hafa sprottið á grundvelli eignarnáms á fimmta áratug síðustu aldar, séu að stærstum hluta stefnda óviðkomandi. Stefndi kveðst telja að kröfugerð stefnenda í málinu sé talsverðum annmörkum háð og ekki ólíklegt að til álita komi að vísa málinu frá dómi án kröfu vegna vanreifunar. Í þessu sambandi bendir stefndi á að með öllu sé óþarft að sanna eignarrétt stefnda þar sem hann hafi eignast landið með löglegri heimild eins og segi í stefnu. Þinglýst afsal, dags. 6. maí 1971, liggi fyrir, en ekki sé að sjá að komið hafi fram athugasemdir frá stefnendum vegna þeirra viðskipta. Engar ábendingar hafi borist um mögulega galla eða formlega annmarka á skjölunum, sem leitt geti til þess að stefndi hafi eignast umrætt land á löglegan hátt. Dómkröfur og málsástæður stefnenda haldist að þessu leyti ekki í hendur. Stefndi bendir á að stefnendur byggi aðalkröfu sína á hnitum sem komi fram í matsgerð í málinu, sbr. dskj. nr. 5. Í matsgerðinni segi m.a.: „Matsmaður teiknaði nýja línu inn á kortið frá 1958.“ Þegar af þessari ástæðu kveðst stefndi telja að dómkröfur stefnenda séu vanreifaðar. Dómkvaddur matsmaður málsins hafi ekki haft neinar forsendur til að mæla rétt á korti frá 1958 sem sé mjög víða í gögnum málsins talið rangt. Hinn dómkvaddi matsmaður segi reyndar sjálfur í matsgerðinni á dskj. 5: „Reynt var eftir bestu getu að halda sömu fjarlægð frá mældri línu (svarta línan) og fjarlægð á kortinu er frá grænu línunni. Hnit voru svo tekin á brotpunktum nýju línunnar.“ Með vísan til framangreinds kveðst stefndi telja aðalkröfu málsins fjarri lagi. Ekki sé hægt að byggja stefnukröfur á hugmyndum manna um það hvernig best sé að hnitsetja gömul og úrelt kort eða eftir forskrift stefnenda. Þá bendir stefndi á að stefnendur byggi varakröfu sína á hnitum sem finna megi í matsgerð málsins á dskj. 3. Rétt sé að geta þess sem þar komi fram: „Í þessu er ekki til neitt sem er 100% rétt, bara spurning hversu litlar skekkjur eru.“ Ónákvæmni þeirra gagna sem matsgerðin byggist á hljóti að leiða til þess að ekki beri að fallast á varakröfu stefnenda þar sem hún sé ekki dómtæk. Benda megi á að á dskj. nr. 6, yfirlitsmynd Línuhönnunar hf. af hinu umþrætta landi, komi fram að vegna ónákvæmni grunngagna séu uppgefin hnit aðeins til hliðsjónar en ekki til nákvæmrar útsetningar. Þessir annmarkar hljóti enn að vera til staðar, enda sé enn byggt á sömu gömlu og ófullnægjandi kortunum. Varakrafa stefnenda lúti að því að dæmt verði að mörk fasteignar þeirra og fasteignar stefnda, sjávarmegin, markist af bláum strikum á uppdrætti Ágústs Böðvarssonar frá 22. apríl 1947. Kröfugerð þessi sé ekki dómtæk og beri að vísa varakröfunni frá dómi, sbr. dóm Hæstaréttar 2003, bls. 2836. Í stefnu málsins komi fram að beðið sé matsgerðar þar sem lagt verði mat á það hvernig eigi að marka nákvæmlega bláu línuna og er áskilinn réttur til að framhaldsstefna í málinu ef þurfa þyki þegar sú lína liggi fyrir. Með samningi, dags. 21. apríl 1983, sem þinglýst hafi verið 5. maí 1983, hafi stefndi leigt varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins 13 ha landspildu á Hólmsbergi norðan Helguvíkur. Samningur þessi hafi skapað íslenska ríkinu ákveðin réttindi yfir hluta þess lands sem deilt sé um í máli þessu. Af þessum ástæðum eigi stefndi og íslenska ríkið óskipt réttindi yfir hinu umþrætta landi. Í málinu sé íslenska ríkinu ekki gefinn kostur á að taka til varna þrátt fyrir áðurnefndan lóðarleigusamning. Að mati stefnda komi því til álita að vísa málinu frá dómi með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Til stuðnings sýknukröfu sinni kveðst stefndi vísa til þess að hugtakið eignarréttur hafi almennt verið skilgreint svo í síðari tíma lögfræði, að um sé að ræða einkarétt ákveðins aðila, eigandans, til þess að ráða yfir tilteknu verðmæti innan þeirra marka, sem þessum rétti séu sett í lögum og af takmörkuðum (óbeinum) eignarréttindum annarra manna, sem stofnað hafi verið til yfir verðmætinu. Sé þetta hin svokallaða neikvæða skilgreining, þ.e. hún tilgreini ekki hvaða heimildir eigandinn hafi yfir verðmætinu. Þess í stað sé gengið út frá því að eigandinn njóti allra heimilda nema þeirra, sem séu með beinum hætti undanskildar eignarráðum hans, hvort heldur það hafi gerst með lögum eða samningi. Stefndi kveðst telja að með áðurgreindu afsali frá 6. maí 1971 hafi hann eignast óumdeildan, óskertan eignarrétt yfir hinu keypta landsvæði með gildri eignarheimild. Ekkert í eignarheimild þeirri, sem stefndi byggir á og vísi til, bendi til þess að skerða beri eignar- og umráðarétt stefnda yfir hinu umþrætta landsvæði. Afsal það sem hér sé vísað til hafi verið fært í þinglýsingabækur án athugasemda. Engar athugasemdir hafi borist frá stefnendum. Stefndi bendir á að það sé grundvallarregla í öllum fasteignaviðskiptum að þegar afsal hefur verið gefið út, án þess að það verði vefengt á grundvelli almennra ógildingarreglna samningaréttarins, falli réttur seljandans yfir hinu selda endanlega niður. Í umræddu afsali sé engum hluta hins selda haldið eftir. Stefnda hafi verið afsalað landsvæðinu í heild og án takmarkana. Ljóst sé að þau viðskipti verði ekki vefengd hér og ekki sé að sjá af efni stefnunnar að það sé raunveruleg ætlun stefnenda, þó svo að lítið sé gert úr þessum réttindum stefnda. Íslenska ríkið hafi tekið áðurgreint Leiruland eignarnámi á árinu 1948 til flugvallar á Reykjanesi, sbr. undirmatsgerð frá 20. febrúar 1946 og yfirmatsgerð frá 12. janúar 1948, sem og afsal fyrir hinu umrædda landsvæði frá 16. september 1948. Hafi yfirmatsgerðinni verið þinglýst. Í hinu síðastnefnda skjali, afsali því er íslenska ríkið hafi á sínum tíma byggt eignarrétt sinn á, virðist að öllu leyti byggt á framangreindu mati hvað varðar stærð, lögun og verð. Greitt hafi verið fyrir landið samkvæmt matinu og hafi það á sama hátt verið afhent að öllu leyti í samræmi við matið. Deilur séu uppi um lögun landsins, en eins og áður segi sé ekkert í afsalinu, sem bendi til annars en að landið skyldi afmarkað eins og lýst er í matsgerðinni, þ.e. að miða skuli við að eignarnámið nái til sjávar. Hvað varði aðalkröfu málsins vísi stefnendur til samnings stefnenda og íslenska ríkisins frá 11. júlí 1958. Bendir stefndi á að með samningi þessum hafi íslenska ríkið keypt land af stefnendum, sem liggi ofan Gerðavegar ásamt tveimur landspildum við veginn til Keflavíkur. Þá hafi í samningnum verið gengið frá kaupum íslenska ríkisins á beitarrétti á þeim landsvæðum sem tekin voru eignarnámi árið 1948. Endurgjald fyrir hið selda hafi verið 1.100.000 krónur. Ekkert annað hafi gengið kaupum og sölum í samningi þessum. Yfirlýsing seljenda, sem finna megi í 5. gr. samningsins, sé almenns eðlis og ekki sé hægt að byggja eignarrétt á henni. Af gögnum málsins að dæma hafi aldrei staðið til að íslenska ríkið minnkaði landsvæði það, sem tekið hafði verið eignarnámi, án þess að fá það bætt með einhverjum hætti árið 1958. Hefði það verið tilgangur samningsaðila hefði það verið sagt berum orðum í skjalinu. Hvergi sé minnst á kaupanda í ákvæðinu. Til stuðnings þessu vísar stefndi í frásögn Hannesar Guðmundssonar til deildarstjóra utanríkisráðuneytisins, dags. 19. janúar 1969, sbr. dskj. nr. 66. Í uppdrætti þeim, sem stefnendur vísi til og teljist grundvöllur aðalkröfu þeirra, sé hvergi að sjá samþykki íslenska ríkisins. Í samningi aðila sé vitnað til uppdráttar, en óljóst sé hvaða uppdrátt um sé að ræða, enda sé framlagt skjal óundirritað af hálfu íslenska ríkisins og ekkert annað gefi til kynna að um sé að ræða réttan uppdrátt. Svo sem fyrr segi styðji stefnendur aðalkröfu sína við matsgerð á dskj. nr. 5. Stefndi hafi gert athugasemdir varðandi þá galla, sem hann telji vera á málatilbúnaði stefnenda, bæði við fyrirtöku málsins fyrir dómi og á matsfundi með matsmanni, sbr. m.a. dskj. nr. 3, 69 og 70. Stefndi kveðst telja að allar forsendur framlagðra matsgerða séu rangar. Matsmaður hafi í þeim efnum gefið sér forsendur og tekið upp forsendur matsbeiðenda, sem skekki útkomuna. Þannig hafi matsbeiðendur beðið um útkomu matsgerðarinnar, en ekki hafi verið lagt fyrir matsmann að komast að sjálfstæðri niðurstöðu. Matsgerðir málsins hafa því engu meira gildi en einhliða skýrslugerðir sérfræðinga á vegum stefnenda á borð við greinargerð Línuhönnunar hf. á dskj. nr. 6 ásamt uppdrætti. Fram kemur í matsgerð á dskj. nr. 4 að matsmaðurinn hafi haft uppi á frumriti kortsins. Kveður stefndi að sér hafi ekki verið kunnugt um hvar umrætt frumrit hafi verið að finna og kveðst hann ekki hafa séð það. Vísar stefndi til 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um rétt stefnda til að tjá sig um gögn málsins. Þegar hinn dómkvaddi matsmaður hafi unnið hið umbeðna mat hafi hann ekki kvatt málsaðila á fund sinn þannig að enginn möguleiki hafi verið á því fyrir stefnda að leggja mat sitt á þá vinnu. Nægi að nefna þá staðreynd að matsmaður hafi teiknað nýjar línur inn á kortið frá 1958. Jafnframt upplýsi hann í matsgerðinni að hann hafi reynt eftir bestu getu að halda sömu fjarlægðum frá mældri línu og fjarlægðin á kortinu sé frá grænu línunni. Hvernig matið er unnið og hvernig forsendur matsins eru fengnar sé óljóst og engum upplýsingum um það til að dreifa. Ljóst sé af matsgerðinni á dskj. nr. 5 að matsmaður gefi sér margar forsendur til þess eins að geta komist að niðurstöðu í málinu. Þrátt fyrir góðan vilja matsmanns til að ljúka hinu umbeðna mati á þann veg að það nýttist í málinu, sé um að ræða gallaða matsgerð, sem byggir á óljósum forsendum. Helsta vandamálið við vinnslu matsins sé það að gögn þau sem legið hafi til grundvallar og nota hafi átt til hnitsetningar séu óljós og ófullnægjandi. Á þessum forsendum byggi stefnendur dómkröfur sínar. Þá bendir stefndi á að matsbeiðnir málsins séu orðaðar með framangreind markmið í huga. Sé þetta augljós galli á málatilbúnaði stefnenda. Réttara hefði verið að leggja fyrir matsmann að hnitsetja útlínur hins umþrætta lands, auk þess að svara spurningum um gæði slíkra mælinga og áreiðanleika. Þegar matsgerð málsins á dskj. nr. 5 hafi legið fyrir hafi þegar verið til staðar þrjú önnur kort. Í fyrsta lagi hnitsettur uppdráttur, dags. 17. nóvember 2006 á dskj. nr. 6. Í öðru lagi matsgerð, dags. 21. janúar 2008 á dskj. nr. 3, og í þriðja lagi matsgerð, dags. 21. janúar 2008 á dskj. nr. 4. Í málinu sé ekki að finna gögn sem sýni fram á réttmæti einhvers þessara uppdráttar umfram aðra. Megi ætla að allar hnitsetningar samkvæmt þeim séu rangar þar sem grundvallargögn málsins séu ótæk og matsbeiðnir leiðandi. Hvað varði varakröfu málsins þá vísi stefnendur til uppdráttar, sem vísað sé til í afsalinu á dskj. nr. 8. Þar eigi að vera blá strik, sem sýni afmörkun landsins. Kveðst stefndi mótmæla því harðlega að byggt verði á þessum málatilbúnaði, m.a. á grundvelli eftirfarandi ástæðna: Ekki hafi verið ætlunin að afmarka hið eignarnumda land með bláu strikunum, heldur hafi þeim verið ætlað að gefa til kynna hvar beitarréttur afmarkaðist og það land sem taka þyrfti eignarnámi. Vísa megi í fjölda skjala þessu til stuðnings, m.a. sé bent á dskj. nr. 7 og minnisblað Zophoníasar Pálssonar, sbr. dskj. 55. Enn fremur bendir stefndi á að í Stafneslandi sé bláa línan á kortinu greinilega ýmist dregin á land eða í sjó og falli því rökstuðningur stefnenda um sjálfan sig. Samkvæmt dskj. nr. 54 staðfesti starfsmaður Þjóðskjalasafns Íslands að enginn uppdráttur fylgi skjali Litra.Z2-201, þ.e. afsali frá 16. september 1948, eins og vísað sé til í afsalinu. Þó svo að uppdráttur hafi átt að fylgja með í upphafi, eins og greina megi af efni afsalsins, hafi hann ekki skilað sér alla leið. Stefndi mótmæli því að byggt verði á uppdrættinum í máli þessu. Í matsgerðum vegna eignarnámsins, sbr. dskj. nr. 7, sé á nokkrum stöðum skilgreint hvað teljist til hins eignarnumda lands og hvað ekki. Alveg sé ljóst að land það er undirmatsgerðin tók til hafi náð í sjó fram, sbr. bls. 18 og 32 (greinargerð landeigenda), hvorutveggja á dskj. nr. 7. Þó svo að litið sé framhjá þeirri staðreynd, að berum orðum sé tekið fram í matsgerð þeirri, sem afsalið byggðist á, að eignarnámið skuli ná yfir allt landið og til sjávar, sé ekki hægt að líta framhjá þeirri staðreynd að rekaréttur var sérstaklega undanskilinn við eignarnámið. Gefi það augaleið að óþarft hefði verið að undanskilja sérstaklega réttindi, er að lögum fylgi eignarrétti landsvæðis sem liggur að sjó, ef ætlunin hefði verið að undanskilja landræmu við ströndina. Í bréfi Gústafs A. Sveinssonar hrl., sbr. dskj. nr. 56, fyrir hönd eigenda Stafnesjarða, Hvalsnesjarða, Landa- og Bursthúsajarða, Nesja- og Melabergsjarða og Bæjarskersjarða í Miðneshreppi, svo og vegna Kjartans Bjarnasonar, bónda að Stóra-Hólmi í Leiru og eigenda þeirrar jarðar og Melbæjar, dags. 3. febrúar 1948, komi bersýnilega í ljós að skilningur manna á þeim tíma var sá sami og stefndi lýsi í greinargerð þessari. Í bréfi Gústafs segi: „Innan aðallandsins er landspilda merkt með grænum strikum. Ákveðið er að eigendur landsins sem liggur utan grænu strikanna en innan bláu strikanna hafi óskert beitarafnot af þessu landi, en allur annar réttur yfir landi þessu verði tekinn eignarnámi að öðru leyti en því, að eigendur skulu halda óskertum rekarétti, þar sem hið eignarnumda land takmarkast af sjó.“ Í umboðum sem fylgt hafi skjölum þeim sem um ræði sé heldur ekki að sjá að á nokkurn hátt hafi verið gert ráð fyrir að hluti landareignarinnar væri undanskilinn eignarnáminu, sbr. dskj. nr. 57 og 58. Hið síðastnefnda hafi verið staðfest af mörgum aðilum í gegnum tíðina. Nefna megi bréf utanríkisráðuneytisins til þáverandi lögmanns stefnanda, Jóns Oddssonar hrl., dags. 21. febrúar 1997, þar sem segi m.a., sbr. dskj. nr. 63: „Eignarheimildirnar hafa verið kannaðar og eru þær ljósar. Umrætt land var tekið eignarnámi í sjó fram að undanskildum reka- og beitarrétti. Beitarréttur var síðar keyptur af landeigendum.“ Að auki sé rétt að ítreka tilvísun í þann hluta yfirmatsgerðarinnar sem fjalli um umrædda landareign, þó sérstaklega bréf íslenska ríkisins frá árinu 1944, bls. 11. Einnig greinargerð Guðmundar I. Guðmundssonar, lögmanns eignarnámsþola, bls. 44. Stefnda þyki og undarlegt að sá mikilvægi fyrirvari, sem stefnendur telja hafa verið á umræddu afsali, þ.e. að undanskilja stóran hluta hins selda landsvæðis, hafi ekki verið orðaður skilmerkilega í afsalinu. Hvað þetta varði megi benda á 11. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 þar sem segi: „Ef í einu og sama skjali er stofnað til fleiri réttinda en þeirra, sem skjalinu er aðallega ætlað að veita, skal athygli þinglýsingarstjóra sérstaklega vakin á því, annaðhvort með áritun á skjalið sjálft eða með undirstrikunum í texta skjalsins, til hvaða réttinda þinglýsingin eigi að taka.“Með öðrum orðum sé það lágmarksskilyrði að tekið sé fram í skjalinu sjálfu að mikilvægur hluti landsins skuli vera undanskilinn. Að öðrum kosti ætti það fylgiskjal, sem vísað sé til í texta skjalsins að fylgja með til þinglýsingar. Líta megi svo á að umrætt afsal hafi átt að gegna hlutverki táknrænnar fullnaðarkvittunar, sem hafi verið gefin út af hálfu landeigenda eftir að ríkið hafði uppfyllt skyldur sínar. Ekkert bendi til þess að sérstök réttindi hafi verið falin í afsalinu og deila má um nauðsyn þess að gefa út afsal þegar hægt er að byggja á þinglýstu eignarnámi. Engar forsendur séu fyrir því að tiltekin réttindi, sem fólgin hafi verið í eignarnáminu, hafi verið numin brott við útgáfu afsals án þess að það hafi sérstaklega verið samþykkt af báðum aðilum. Stefndi bendir á að stefnendur styðji varakröfu sína við matsgerð á dskj. nr. 3 en þar virðist matsmaður upp á sitt einsdæmi hafa sótt á Þjóðskjalasafn Íslands kort frá Ágústi Böðvarssyni frá 1947, sem hann kalli „orginal“. Stefnda sé ekki kunnugt um að slíkt kort sé til staðar þar sem hann hafi þegar fengið staðfestingu frá Þjóðskjalasafni um að ekkert kort hafi fylgt framangreindu afsali, sbr. dskj. nr. 54. Þá virðist matsmaður hafa merkt inn gamla vegi og önnur kennileiti sem sjáist á framangreindu korti, en ekki sé nefnt í matsgerð hvaða kennileiti um sé að ræða eða hvaða gömlu vegi miðað sé við. Umþrætt svæði hafi tekið miklum breytingum í tímans rás og kveður stefndi það með ólíkindum að matsmaður styðjist við vegi sem óljóst sé í dag hvar lágu. Matsmaður viðurkenni að ekkert sé 100% rétt í matsgerðinni, heldur eingöngu spurning um hversu lítil skekkja sé í henni. Matsgerðin á dskj. nr. 3 sé algjörlega ónothæf af þessum sökum og kveðst stefndi mótmæla henni sem rangri. Stefndi kveður rétt að benda á, enn og aftur, að matsmaður virðist ekki hafa tekið til greina mótmæli stefnda við því að í matsbeiðni sé orðalag sem beinlínis sé leiðandi. Veiki það niðurstöðu matsmanns mikið og sérstaklega þar sem greinilegt sé að á dskj. nr. 8 sé umrædd lína fram í sjó. Stefndi kveðst líta svo á að matsgerðirnar á dskj. nr. 3, 4 og 5 séu með þeim annmörkum hvað varði efnisöflun, vinnslu og rökstuðning að ekki sé hægt að byggja á þeim við úrlausn málsins. Í þessu sambandi sé sérstaklega vísað til 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991, sem og 1. mgr. 63. gr. sömu laga, enda skuli matsgerðir vera rökstuddar. Þann mikilvæga fyrirvara þurfi að hafa á niðurstöðum allra matsgerða í málinu að matsmaður hafi haft fyrirfram ákveðna forskrift stefnenda um hvernig niðurstaða matsins skyldi vera. Beri því að mótmæla þeim sem röngum. Ljóst sé að sönnunargildi þeirra í málinu sé ekkert. Til stuðnings sýknukröfu sinni, bæði hvað varði aðalkröfu og varakröfu stefnenda, kveðst stefndi benda á að hinn 8. maí 1986 hafi stefnendur gert með sér samkomulag um skiptingu og ráðstöfun á óskiptu landi jarða sinna, sbr. dskj. nr. 12. Samkvæmt korti á dskj. nr. 60 geri landeigendur ekki ráð fyrir að vera eigendur strandlengjunnar. Kveðst stefndi telja að áratugalangt samþykki stefnenda fyrir þeim viðskiptum sem nú sé þrætt um jaðri við tómlæti af þeirra hálfu. Til stuðnings sýknukröfu sinni kveðst stefndi jafnframt vísa til þess að samkvæmt ákvæðum hefðarlaga nr. 46/1905 og almennum reglum eignaréttar hafi eignaréttur stefnda yfir hinu umþrætta landi fyrir löngu stofnast fyrir hefð. Hið umþrætta land uppfylli skilyrði 1. gr. hefðarlaga, en það sé fasteign sem geti verið eign einstakra manna eðli málsins samkvæmt. Til stuðnings því að eignarréttur hafi fyrir löngu skapast fyrir hefð bendir stefndi á eftirfarandi: Með vísan til dskj. nr. 7 megi telja að íslenska ríkið hafi fengið umráð landsins með eignarnámsmati hinn 20. febrúar 1946. Sé því ljóst að íslenska ríkið hafi í kjölfarið nýtt sér landið frá þeim tíma. Þá ber að líta til þess að hinn 6. maí 1971 selji íslenska ríkið stefnda landið, sbr. dskj. nr. 10. Stefndi hafi allt frá þeim tíma nýtt sér landið eins og stefnendur staðfesti raunar í stefnu, en þar segi eftirfarandi: „Stefndi hefur hegðað sér í ýmsu eins og hann ætti landið “ Með samningi, dags. 21. apríl 1983, sbr. dskj. nr. 11, taki varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins á leigu 13 ha af hinu umþrætta landi til byggingar olíutanka og hafnar. Í beinu framhaldi hefjist undirbúningur framkvæmda í Helguvík. Ljóst sé að fyrrverandi lögmaður stefnenda, Ásgeir Björnsson hdl., hafi á árinu 1998 talið að varhugavert væri að höfða mál þetta, enda hefði stefndi unnið eignarhefð á landinu, sbr. dskj. nr. 39. Sé það mat stefnda að um sé að ræða 60 ára óslitið eignarhald á hinu umþrætta landi hið mesta, en 23 ára óslitið eignarhald á landinu hið minnsta. Uppfyllir þetta skilyrði 2. gr. hefðarlaga. Fyrsta stefna málsins hafi verið birt stefnda hinn 8. desember 2006. Sé því ljóst að réttur stefnda hafi ekki verið vefengdur innan þess frests sem getið sé um í 2. mgr. 4. gr. laganna. Þó að tekið væri tilliti til dómstefnunnar beri að líta til þess að ekki hafi verið um eiginlega vefengingu að ræða, enda hafi hefðarréttur stefnda ekki borið á góma í málinu. Stefndi kveðst byggja á því að fullnuð hefð skapi stefnda eignarrétt yfir hinu umþrætta landi, sbr. 6. gr. hefðarlaga, og bætist hún því við gilda eignarheimild stefnda í málinu samkvæmt þinglýstum skjölum. Stefndi kveðst byggja kröfur sínar á almennum reglum fasteignakauparéttar og eignaréttar en stefndi vísar sérstaklega til laga um hefð nr. 46/1905, sem og þinglýsingalaga nr. 39/1978. Kröfu um málskostnað kveðst stefndi byggja á 130. gr. sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveðst telja alveg ljóst að land það, er undirmatsgerðin taki til, nái í sjó fram, sbr. bls. 18 og í greinargerð landeigenda neðst á bls. 32, allt á dskj. nr. 7. Þar af leiðandi hafi áðurgreint afsal frá 16. september 1948 náð til alls landsins niður að sjó. V. Með bókun sem lögð var fram í þinghaldi 19. febrúar 2009 leiðrétti lögmaður stefnenda augljósa ritvillu í 2. tölulið aðal- og varakröfu sinnar. Sætti framlagning skjalsins og leiðrétting stefnenda á dómkröfunum ekki mótmælum af hálfu stefnda í þinghaldinu. Mótmæli stefnda við bókun stefnenda komu fyrst fram við munnlegan málflutning og teljast því of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Verða mótmælin því ekki tekin til greina. Með samningi, dags. 21. apríl 1983, leigði Keflavíkurkaupstaður íslenska ríkinu 13 ha landspildu á Hólmsbergi norðan Helguvíkur undir olíutanka varnarliðsins og byggingu olíuhafnar í Helguvík. Skyldi leigusamningurinn gilda þann tíma sem varnarmáladeild utanríkisráðuneytisins þyrfti á honum að halda vegna varnarliðsins. Samkvæmt áðurgreindum samningi öðlaðist íslenska ríkið afnotarétt af hluta landsins með samningi við stefnda, sem talinn var fara með eignarráð þess. Ekki verður litið svo á að réttindi stefnda og íslenska ríkisins til landsins séu óskipt þannig að nauðsynlegt hefði verið að veita þeim báðum kost á að svara til sakar í málinu. Þykir því ekki koma til greina að vísa málinu frá dómi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og rakið hefur verið tók íslenska ríkið í lok fimmta áratugar síðustu aldar óskipt land nokkurra jarða í Gerðahreppi, svokallað Leiruland, eignarnámi til flugvallargerðar, en bandaríska setuliðið hafði þá þegar tekið landið til afnota undir flugvöll er síðar var nefndur Keflavíkurflugvöllur. Var landið tekið eignarnámi á grundvelli heimildar í lögum nr. 20/1941, sem breyttu lögum nr. 32/1929 um loftferðir. Einnig hefur komið fram að dómkvaddir voru matsmenn til að meta bætur vegna eignarnámsins í samræmi við þágildandi lög um framkvæmd eignarnáms nr. 61/1917 og fór fram bæði undir- og yfirmat. Í matsbeiðni Atvinnu- og samgöngumálaráðuneytisins, dags. 27. apríl 1944, segir að lönd þau sem taka skuli eignarnámi séu tilgreind á meðfylgjandi uppdrætti innan blárra strika í þrennu lagi, en þar séu eigendur einnig tilgreindir. Innan aðallandsins sé landspilda merkt með grænum strikum og sé ákveðið að eigendur landsins, sem liggi utan grænu strikanna en innan bláu strikanna, hafi óskert beitarafnot af þessu landi, en allur annar réttur yfir landi þessu verði tekinn eignarnámi að öðru leyti en því að eigendur skyldu halda óskertum rekarétti þar sem hið eignarnumda land takmarkist af sjó. Í matsbeiðninni er því gert ráð fyrir að landið, sem taka skyldi eignarnámi, nái í sjó fram. Í undirmatsgerð segir um Leirulandið á bls. 18 í dskj. nr. 7 að það liggi beggja vegna Miðnesvegar og nái frá sjó og að landamerkjum Miðneslands, þ.e. landi Stafness, Hvalsness, Landa, Bursthúsa, Melabergs, Fuglavíkur, Sandgerðis og Bæjarskers. Í undirmati er rekaítakið metið til verðs og það dregið frá metnum eignarnámsbótum. Hér er því sömuleiðis gert ráð fyrir að hið eignarnumda land nái í sjó fram og er rekaítakið sérstaklega undanskilið eignarnámi. Sami skilningur kemur fram í greinargerð landeigenda á bls. 32 í dskj. nr. 7, sem rituð er í tilefni af undirmatinu, en þar er sérstaklega á það bent af hálfu landeigenda að fyrir Stafnes-, Hafna- og Leirulandi nái eignarnámið í sjó fram. Er þeirri fyrirætlan íslenska ríkisins að undanskilja rekaréttinn mótmælt og því haldið fram að hann verði landeigendum einskis virði eftir að landið hefur verið tekið eignarnámi. Í greinargerð íslenska ríkisins er þessu svarað með þeim hætti að skilja verði þá kröfu íslenska ríkisins að undanskilja rekaréttinn að ríkið fallist á að veita rekaeigendum heimild til þess að hagnýta rekann og gæta hans á þann hátt sem skynsamlegt og eðlilegt megi teljast. Fram kemur í yfirmatsgerð að upphaflega krafðist íslenska ríkið þess að teknir yrðu eignarnámi alls 9.208,4 ha á Reykjanesi, en eftir að undirmatsgerð lá fyrir hafi atvinnumálaráðherra séð sig um hönd og aðeins krafist eignarnáms á 2.018,1 ha, sbr. bréf ráðherrans frá 9. september 1946. Ákváðu yfirmatsmenn að meta bætur annars vegar vegna 2.018,1 ha og hins vegar vegna sama landsvæðis og í undirmati, þ.e. 9.208,4 ha. Í yfirmatsgerðinni er gengið út frá sömu forsendum og í undirmati, þ.e. að landeigendur skyldu halda beitarafnotum af þeim lendum sem liggja utan grænu strikanna og innan þeirra bláu, svo og rekarétti þar sem matslöndin takmarkist af sjó. Um Leirulandið segir m.a. í yfirmati að eignarnámsþolendur haldi beitarafnotum og rekarétti. Var andvirði lendunnar metið á 150.000 krónur og er þá miðað við sömu stærð Leirulandsins og í undirmati, þ.e. 1125 ha. Bætur vegna notkunar setuliðsins á landinu voru ákveðnar 44.000 krónur. Hinn 16. september 1948 veittu eigendur lendna í Leirulandi viðtöku matsfjárhæðinni, 150.000 krónum, ásamt fébótum að fjárhæð 44.000 krónur, sbr. skjal útgefið sama dag, sem ber yfirskriftina afsal og er svohljóðandi: „Við undirritaðir Kjartan Bjarnason, Stóra Hólmi, Sigurjón Einarsson, Litla Hólmi, Jóel Jóelsson, Kötluhóli og Gísli Sighvatsson, Sólbakka, Gerðahreppi, eigeindur lendna í Leirulandi, sem merktar eru 9 og V innan blárra strika á viðfestum uppdrætti Ágústs Böðvarssonar 22. apríl 1947 og virtar voru til fullnaðar í hjálögðu eignarnámsmati 12. janúar 1948, höfum veittum (svo) viðtöku matsfjárhæðinni kr. 150.000.00 og fébótum kr. 44.000.00 alls kr. 194.000.00 eitt hundrað níutíu og fjórum þúsund krónum ásamt 6% ársvöxtum af fjárhæð þessari frá 15. febrúar 1948. Lýsum við því ríkissjóð Íslands réttan og löglegan eiganda ofannefndra lendna.“ Með vísan til alls framangreinds þykir ljóst að eignarnám áðurgreindra lendna í Leirulandi náði í sjó fram og að landeigendum voru greiddar bætur í samræmi við það. Er enda hvergi á það minnst í gögnum þessum að landið næst ströndinni skyldi vera undanskilið eignarnámi. Það að rekarétturinn var sérstaklega undanskilinn bendir og til hins sama, en á því hefði ekki verið þörf ef landið næst sjónum hefði verið undanskilið eignarnámi. Uppdráttur Ágústs Böðvarssonar frá 22. apríl 1947, sem stefnendur hafa lagt fram sem hluta af dskj. nr. 8 og kveða vera uppdrátt þann sem til er vitnað í skjalinu frá 16. september 1948, þykir heldur ekki benda til þess að landið næst sjónum hafi verið undanskilið eignarnámi, en þar er blá lína dregin með mjög ónákvæmum hætti eftir strandlengjunni bæði í Leiru- og Stafneslandi. Skjalinu frá 16. september 1948 var þinglýst 15. október 1948 og ágripi skjala vegna matsmálsins og yfirmatsgerðinni sjálfri var þinglýst 24. febrúar 1949. Með vísan til framangreinds varð íslenska ríkið eigandi umþrætts landsvæðis frá sjó og að landamerkjum við Miðnesland á grundvelli eignarnáms árið 1948 og fór með öll eignarráð landsins frá þeim tíma að undanskildum beitar- og rekarétti. Af hálfu stefnenda er á því byggt að með samningi íslenska ríkisins og eigenda jarða í Leiru frá 11. júlí 1958 hafi verið komið á endanlegri skipan mála á milli málsaðila. Samkvæmt 5. gr. samningsins hafi það land sem íslenska ríkið fékk úr Leirulandi verið endanlega afmarkað gagnvart því landi sem eftir hafi verið í eigu stefnenda. Samkomulagið verði ekki skilið á annan veg en þann að mörkin miðist við grænu línuna, sem dregin sé eftir brotastriki milli punkta á korti á dskj. nr. 9. Eins og áður greinir má sjá á fyrrgreindum uppdrætti að græn lína er dregin eftir hinum svokallaða Gerðavegi, sem liggur ofan og sunnan við bæina Litla-Hólm, Stóra-Hólm, Kötluhól og Hrúðurnes og síðan eftir brotastriki milli punkta á uppdrættinum skammt frá strandlengjunni á landsvæði því sem um er deilt í málinu. Efni samnings þessa er þríþætt. Í fyrsta lagi afsöluðu eigendur lendna í Leiru íslenska ríkinu öllu sameiginlegu landi jarðanna ofan Gerðavegar, en það land var utan þess landsvæðis sem tekið var eignarnámi 10 árum fyrr. Í öðru lagi afsöluðu landeigendur eignarrétti að tveimur landspildum sem þeir töldu sig eiga við veginn til Keflavíkur og í þriðja lagi beitarrétti þeim sem undanskilinn var á þeim landsvæðum sem tekin voru eignarnámi samkvæmt yfirmatsgerð 12. janúar 1948 og afsali 16. september 1948. Í 6. gr. samningsins segir að endurgjald fyrir allt hið selda sem að framan sé rakið skuli vera 1.100.000 krónur. Í samningi þessum eru eigendur jarða í Leiru nefndir seljendur og íslenska ríkið kaupandi. Í samningnum er ekki að finna yfirlýsingu íslenska ríkisins um að það afsali landeigendum í Leiru landræmu við ströndina, enda er enga afmörkun á svæði þessu að finna í samningnum. Eins og áður hefur verið rakið náði eignarnám ríkisins á sínum tíma til alls landsins og í sjó fram og einungis að undanskildum beitar- og rekarétti. Varð því að fara fram formleg yfirfærsla eignarréttar að landræmunni frá íslenska ríkinu til jarðeigenda í Leiru ef ætlunin var sú að landsvæði þetta kæmist aftur í eigu þeirra síðarnefndu. Í yfirlýsingu þeirri sem greinir í 5. gr. samningsins er vísað til framangreinds efnis samningsins, þ.e. að seljendur hafi selt sameiginlegt land ofan Gerðavegar, landspildur við Keflavíkurveginn og beitarréttinn á landinu, sem tekið var eignarnámi á sínum tíma. Er ekki unnt að túlka efni yfirlýsingarinnar rýmra en efni samningsins kveður á um. Með hliðsjón af því að umrætt landsvæði var eins og áður greinir í eigu íslenska ríkisins á þessum tíma og þegar efni samningsins er virt í heild sinni þykir ekki unnt að túlka fyrrgreinda yfirlýsingu með þeim hætti að með henni hafi verið ætlunin að yfirfæra eignarrétt að margnefndri landræmu við ströndina frá íslenska ríkinu til jarðeigenda í Leiru. Þá verður ekki fram hjá því litið að kortið, sem vísað er til í samningnum og fylgir honum, er aðeins áritað af jarðeigendum í Leiru en ekki af hálfu íslenska ríkisins. Loks kom fram í skýrslu Sigrúnar Kjartansdóttur fyrir dóminum, en hún er ein stefnenda, að eftir að samningurinn frá 1958 var gerður hefðu Leirubændur ekki haft afnot af berginu og landinu fyrir neðan veg, þ. á m. Helguvík, fyrir búfénað sinn. Engar skepnur hefðu verið reknar inn á berg eftir þann tíma, eins og vitnið orðaði það. Þá sagði hún að eftir þetta hefði rekinn verið sóttur í Helguvík frá sjó. Þykir þetta benda til þess að litið hafi verið svo á að beitarrétturinn að mörkum landsins við sjó hafi verið seldur íslenska ríkinu árið 1958 og þar með að eignarnámið hafi á sínum tíma náð að mörkum við sjó eins og áður er rakið. Með fyrrgreindum samningi var rekaréttinum sem var í eigu jarðeigenda ekki afsalað til íslenska ríkisins eins og beitarréttinum. Verður græna strikið meðfram strandlengjunni á áðurgreindu korti ekki túlkað með öðrum hætti en þeim að því hafi verið ætlað að tákna og afmarka rekarétt landeigenda fyrir umræddu landsvæði. Eins og fram hefur komið afsalaði íslenska ríkið landsvæði því sem um er deilt í málinu til Keflavíkurkaupstaðar árið 1971. Af gögnum málsins má og sjá að Keflavíkurkaupstaður og síðar stefndi í máli þessu hafa í gegnum tíðina ráðstafað landi þessu með margvíslegum hætti. Ekki verður séð að stefnendur eða þeir sem stefnendur leiða rétt sinn frá hafi gert athugasemdir við þær ráðstafanir eða haft uppi sérstök mótmæli gegn þeim. Þykir þetta vera niðurstöðu málsins enn frekar til stuðnings. Með vísan til alls framangreinds er niðurstaða málsins sú að stefndi er sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor málsaðila um sig beri sinn kostnað af málinu. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Reykjanesbær, er sýkn af kröfum stefnenda, Margrétar U. Kjartansdóttur, Sigríðar Elsu Kjartansdóttur, Bjarna H. Kjartanssonar, Guðmundar B. Kjartanssonar, Sigrúnar Kjartansdóttur, Ingu Jóelsdóttur, Ásgeirs Jóelssonar, Jóels Bachmann Jóelssonar, Grétu Ernu Ingólfsdóttur, Guðmundar Guðnasonar, Þórhalls B. Ólafssonar og Fiskþurrkunar hf. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 504/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að Xskyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma GretaBaldursdóttir hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 18. júlí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júlí 2012, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur ímáli hans, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 15. ágúst 2012 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
|
Mál nr. 479/2008
|
Samkeppni Stjórnvaldssekt Meðalhóf
|
I ehf. stefndi S og krafðist ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem staðfesti ákvörðun S um að leggja sekt að fjárhæð 1.000.000 krónur á I ehf. með vísan til 19. og 37. gr. samkeppnislaga. Hafði S krafið I ehf. um upplýsingar vegna athugunar þess, en talið I ehf. brjóta gegn skyldu sinni til að veita þær. I ehf. veitti svör innan frests sem því var gefinn um að það hafi selt eignarhlut sinn í félagi sem fyrirspurnin varðaði og teldi sér óskylt að veita frekari svör. Var hvorki talið að þessi afstaða I ehf. hafi verið tilefnislaus né að því hafi borið að kanna áður en það ritaði svarbréf sitt hvort þessi atvik breyttu einhverju um kröfu S um upplýsingar. Voru því ekki talin efni til að líta svo á að I ehf. hafi á þessu stigi brotið gegn 1. og 2. mgr. 19. gr. samkeppnislaga. S hafi tekið af öll tvímæli um að krafa þess stæði óhögguð með bréfi. Það hafi síðan munnlega fallist á að framlengja frest I ehf. Það hafi ekki orðið við skyldu sinni innan frestsins og því brotið gegn ákvæði 19. gr. samkeppnislaga. Þrátt fyrir það hafi S ekki þegar í stað beitt viðurlögum samkvæmt 37. gr. heldur ítrekað kröfu sína í bréfi og veitt nýjan frest og tekið þar fram að ef ekki yrði orðið við kröfunni myndi það taka ákvörðun um beitingu dagsekta samkvæmt 38. gr. samkeppnislaga. Talið var að S ætti mat um það hverju sinni hvort það brygðist við broti gegn 19. gr. samkeppnislaga með ákvörðun samkvæmt 37. gr. laganna eða álagningu dagsekta samkvæmt 38. gr. laganna. Eins og hér hafi staðið á hafi I ehf. mátt líta svo á að því hafi verið gefið eitt tækifæri enn til að komast hjá stjórnvaldssekt með því að verða við skyldu sinni að viðlögðum dagsektum og S þannig beitt vægari úrræðum til að ná því markmiði sem að var stefnt, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Þegar I ehf. hafi veitt viðeigandi svör, innan þess frests sem síðast hafi verið gefinn, hafi verið ósamrýmanlegt þessum aðdraganda öllum að S tæki að auki ákvörðun um að leggja á það stjórnvaldssekt. Var úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála því ógiltur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. september 2008. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda fyrir Hæstarétti hefur heiti hans verið breytt úr Sundi ehf. í IceCapital ehf. I Samkvæmt gögnum málsins beindi áfrýjandi bréfi til stefnda 15. maí 2007, þar sem greint var frá því að sá fyrrnefndi hefði ákveðið að hefja athugun á eigna- og stjórnunartengslum milli Glitnis banka hf., Byrs sparisjóðs og MP fjárfestingarbanka hf. Vísað var til þess að sú staða virtist komin upp að stefndi ásamt fjórum öðrum nafngreindum félögum færi með um helming atkvæða á hluthafafundum í Glitni banka hf., en af nánar tilteknum ástæðum teldi áfrýjandi að slík tengsl kynnu að hafa myndast milli þessara félaga að það leiddi til þess að samruni í skilningi 4. gr. og 17. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 hefði átt sér stað. Af þessum sökum óskaði áfrýjandi eftir því að stefndi léti ekki síðar en 1. júní 2007 í té upplýsingar og gögn um atriði, sem tilgreind voru í sjö liðum, en bent var á að „samkvæmt lögum nr. 52/2007 um breytingu á samkeppnislögum nr. 44/2005 skal leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóta gegn skyldu til þess að veita upplýsingar.“ Stefndi svaraði þessu erindi áfrýjanda með bréfi 31. maí 2007, þar sem fram kom að hann hafi „selt allan hlut sinn í Glitni banka hf.“ og teldi sér því óskylt að verða við óskum áfrýjanda. Af þessu tilefni ritaði áfrýjandi stefnda bréf 12. júní 2007, þar sem fram kom að hann fengi ekki séð að þessi atvik leystu stefnda undan skyldu til að veita upplýsingar í samræmi við 19. gr. samkeppnislaga og væri þess því farið á leit að stefndi yrði við því ekki síðar en 27. sama mánaðar. Þá var jafnframt vakin athygli á því að áfrýjandi teldi að til greina kæmi að leggja á stefnda „stjórnvaldssektir vegna hugsanlegra brota á 19. gr. samkeppnislaga“ og væri honum boðið að koma að athugasemdum af þeim sökum, en þær yrðu að berast áfrýjanda innan sama frests og yrði þá „tekin afstaða til þess hvort rétt sé að beita umræddu ákvæði.“ Enn sendi áfrýjandi bréf til stefnda 18. júlí 2007, þar sem framangreind samskipti voru rakin og minnt á að óskað hafi verið eftir svari stefnda fyrir 27. júní sama ár. Í framhaldi af því sagði eftirfarandi í bréfi þessu: „Var óskað eftir fresti símleiðis til þess að svara bréfinu. Var samþykkt að veita yður aukalega vikufrest til þess að svara erindi Samkeppniseftirlitsins eins og á stóð. Þrátt fyrir það hefur ekkert svar borist. Þess er krafist að umræddar upplýsingar og gögn berist Samkeppniseftirlitinu eigi síðar en miðvikudaginn 25. júlí nk. Hafi fullnægjandi upplýsingar ekki borist eftirlitinu fyrir þann tíma mun Samkeppniseftirlitið taka ákvörðun um beitingu dagsekta á grundvelli 38. gr. samkeppnislaga.“ Stefndi veitti upplýsingar með bréfi 25. júlí 2007 og verður ekki ráðið af gögnum málsins að áfrýjandi hafi talið þeim í einhverju áfátt. Áfrýjandi lét frá sér fara ákvörðun 24. ágúst 2007, þar sem lögð var á stefnda sekt að fjárhæð 1.000.000 krónur með vísan til 19. gr. og 37. gr. samkeppnislaga. Helstu röksemdir fyrir þessari ákvörðun voru svohljóðandi: „Sund neituðu að verða við gagnabeiðni Samkeppniseftirlitsins dagsettri 15. maí 2007 með bréfi sínu dagsettu 31. maí sl. Þá var ítrekun gagnaóskar ekki svarað þrátt fyrir að veittur hefði verið rúmur tími til þess að svara. Svar Sunda barst loks 25. júlí eða rúmum tveimur mánuðum eftir að upphafleg gagnabeiðni var send Sundum. Synjun Sunda á því að svara upphaflegri gagnabeiðni Samkeppniseftirlitsins byggði ekki á neinum málefnalegum ástæðum og eðlilegum forsendum. Þá var dráttur félagsins við að svara bréfum Samkeppniseftirlitsins eftir að aukinn frestur hafði verið gefinn algerlega ástæðulaus. Hefur háttsemi félagsins tafið rannsóknir Samkeppniseftirlitsins til hnjóðs fyrir aðila málsins og þá hagsmuni sem samkeppnislögum er ætlað að vernda. Horft er til þess að Sund hafa ekki áður gerst brotleg við ákvæði samkeppnislaga og til þess tíma sem brotið stóð yfir.“ Stefndi kærði þessa ákvörðun 29. ágúst 2007 til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti hana með úrskurði 8. október sama ár. Stefndi höfðaði mál þetta 6. nóvember 2007, aðallega til ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndarinnar, en til vara til að fá sekt samkvæmt ákvörðun áfrýjanda lækkaða. Með hinum áfrýjaða dómi var aðalkrafa stefnda tekin til greina. II Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 19. gr. samkeppnislaga getur áfrýjandi krafið einstök fyrirtæki, hópa þeirra og samtök um allar upplýsingar, sem honum þykja nauðsynlegar við athugun einstakra mála, svo og um gögn til athugunar, og skal orðið við slíkri kröfu innan hæfilegs frests, sem áfrýjandi setur. Í i. lið 1. mgr. 37. gr. samkeppnislaga er mælt fyrir um að áfrýjandi leggi stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök þeirra, sem brjóta gegn skyldu til að veita upplýsingar og afhenda gögn samkvæmt 19. gr. laganna. Í áðurgreindu bréfi áfrýjanda 15. maí 2007, þar sem fram kom að hann hafi tekið til athugunar eigna- og stjórnunartengsl á milli Glitnis banka hf., Byrs sparisjóðs og MP fjárfestingarbanka hf., var stefndi sem fyrr segir krafinn um nánar tilteknar upplýsingar og gögn með þeim skýringum að hann hafi átt hlut að breytingum, sem þá hefðu nýlega orðið á eignarhaldi að Glitni banka hf. Innan frestsins, sem áfrýjandi setti stefnda til að verða við þessu, veitti sá síðarnefndi þau svör 31. sama mánaðar að hann hafi selt eignarhlut sinn í nefndu félagi og teldi sér því óskylt að svara erindi áfrýjanda frekar. Að virtri þeirri ástæðu, sem áfrýjandi hafði tilgreint fyrir kröfu sinni, verður hvorki fallist á með honum að þessi afstaða stefnda hafi verið tilefnislaus né að stefnda hefði borið að kanna áður en hann ritaði svarbréf sitt hvort þessi atvik breyttu einhverju um kröfu áfrýjanda um upplýsingar. Eru því ekki efni til að líta svo á að stefndi hafi þegar á þessu stigi brotið gegn 1. mgr. og 2. mgr. 19. gr. samkeppnislaga. Áfrýjandi tók á hinn bóginn með bréfi 12. júní 2007 af tvímæli um að krafa hans um gögn og upplýsingar stæði óhögguð þótt fram væri komið að stefndi ætti ekki lengur hlut í Glitni banka hf. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi síðan munnlega fallist á að framlengja frest, sem stefnda var þar veittur til að verða við þessari kröfu, til 4. júlí sama ár. Stefndi varð ekki við skyldu sinni innan þessa frests og braut með því gegn fyrrnefndum ákvæðum 19. gr. samkeppnislaga. Þrátt fyrir það beitti áfrýjandi ekki þegar í stað viðurlögum samkvæmt i. lið 1. mgr. 37. gr. laganna, heldur ítrekaði enn í bréfi 18. júlí 2007 kröfu sína um upplýsingar og gögn, sem hann veitti stefnda frest til að verða við til 25. sama mánaðar. Í þeim efnum tók áfrýjandi einnig fram að hann myndi taka ákvörðun um beitingu dagsekta samkvæmt 38. gr. samkeppnislaga ef stefndi yrði ekki við kröfu hans. Líta verður svo á að áfrýjandi eigi hverju sinni mat um það hvort hann bregðist við broti gegn 19. gr. samkeppnislaga með ákvörðun sektar samkvæmt 37. gr. laganna eða álagningu dagsekta eftir 38. gr. þeirra. Eins og hér stóð á mátti stefndi líta svo á að áfrýjandi hafi með bréfinu 18. júlí 2007 tekið ákvörðun um að gefa honum enn tækifæri til að komast hjá stjórnvaldssekt með því að verða við skyldu sinni að viðlögðum dagsektum og beita þannig vægari úrræðum til að ná því markmiði, sem að var stefnt, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þegar bréf þetta hafði borið þann árangur að stefndi veitti viðunandi svör innan þess frests, sem síðast var gefinn, var ósamrýmanlegt þessum aðdraganda öllum að áfrýjandi tæki að auki ákvörðun um að leggja á hann stjórnvaldssekt. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Samkeppniseftirlitið, greiði stefnda, IceCapital ehf., 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 9. maí sl., var höfðað 6. nóvember 2007, af Sundi ehf., Kringlunni 4 - 6, Reykjavík, gegn Samkeppniseftirlitinu, Borgartúni 25, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 8. október 2007 í málinu nr. 7/2007, Sund ehf. gegn Samkeppniseftirlitinu, verði felldur úr gildi, en til vara að álögð stjórnvaldssekt verði lækkuð verulega. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er af hálfu stefnda krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að teknu tilliti til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Eins og rakið er í ofangreindum úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála eru málsatvik þau að stefndi óskaði eftir gögnum með bréfi til stefnanda 15. maí 2007 vegna athugunar stefnda á eigna- og stjórnunartengslum Glitnis banka ehf., BYRS sparisjóðs og MP fjárfestingabanka hf. Frestur til að veita umbeðnar upplýsingar var til 1. júní s.á. Í bréfinu var bent á að samkvæmt lögum nr. 52/2007, um breytingu á samkeppnislögum nr. 44/2005, skuli leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóti gegn skyldu til að veita upplýsingar. Með bréfi lögmanns stefnanda 31. maí sama ár var erindi stefnda svarað þannig að stefnandi hefði selt allan hlut sinn í Glitni banka hf. og skýrt frá ástæðunum fyrir því. Í bréfinu segir enn fremur að félagið telji sér því óskylt að svara bréfi stefnda. Með bréfi stefnda 12. júní s.á. til lögmanns stefnanda er því lýst að af hálfu stefnda sé talið að sala stefnanda á hlutum sínum losi félagið ekki undan því að veita stefnda upplýsingar í samræmi við ákvæði 19. gr. samkeppnislaga. Var þess farið á leit að umbeðnar upplýsingar yrðu veittar eigi síðar en 27. júní. Jafnframt var bent á að samkvæmt 2. gr. laga nr. 57/2007, sem varð að 37. gr. laga nr. 44/2005, leggi stefndi stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóti gegn skyldu til að veita upplýsingar og afhenda gögn samkvæmt 19. gr. Til greina komi að leggja stjórnvaldssekt á stefnanda vegna hugsanlegra brota á lagagreininni. Stefnanda var boðið að koma að athugasemdum vegna þessa atriðis sem berast þyrftu stefnda innan sama frests. Í bréfi stefnda 18. júlí s.á. til lögmanns stefnanda kemur fram að veittur hafi verið aukalega vikufrestur til að svara bréfi stefnda frá 12. júní en svar hafi ekki borist. Krafist var af hálfu stefnda að umræddar upplýsingar og gögn bærust stefnda eigi síðar en 25. júlí. Hafi fullnægjandi upplýsingar ekki borist fyrir þann tíma muni stefndi taka ákvörðun um að beita dagsektum á grundvelli 38. gr. samkeppnislaga. Erindinu var svarað með bréfi lögmanns stefnanda 25. júlí s.á. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að 5. apríl 2007 hafi dótturfélag hans, Sund Holding ehf., keypt hluti í Glitni banka hf., fyrir milligöngu Kaupþings banka hf. sem svarað hafi til 4% af hlutum í Glitni banka hf. Viðskiptin hafi verið tilkynnt í fréttakerfi OMX 10. apríl sama ár. Samtímis hafi verið tilkynnt um kaup Jötuns Holding ehf., Elliðatinda ehf., Saxbygg Invest ehf., og Glitnis á samtals 15,46% af hlutafé í Glitni. Stefnandi lýsir því að allir þessir hlutir, 19,46%, hafi áður verið í eigu Einars Sveinssonar, fyrrum stjórnarformanns Glitnis, og Karls Wernerssonar og aðila tengdum þeim. Þeir hefðu gert samning við Kaupbing um að bankinn sölutryggði 19,46% hluta þeirra í Glitni og að uppgjör viðskiptanna skyldi fara fram 16. apríl 2007. Af hálfu Kaupþings hafi ein af forsendum viðskiptanna verið að þeir Einar og Karl, eða aðilar á þeirra vegum í stjórn Glitnis, segðu sig úr stjórn bankans og boðað yrði til hluthafafundar til að kjósa nýja stjórn. Það hafi allt gengið eftir og hafi stjórn Glitnis boðað til hluthafafundar í bankanum 30. apríl s.á. Þegar viðskipti þessi fóru fram hafi FL-Group hf. átt 31,97% í Glitni og verið stærsti hluthafi bankans. FL-Group hafi haft heimild Fjármálaeftirlitsins til að fara með allt að 33% virkan eignarhlut í bankanum. Í kjölfar birtingar tilkynningar í fréttakerfi OMX um viðskiptinn með 19,46% hlut í Glitni hefði Fjármálaeftirlitið hafið skoðun á þeim með tilliti til ákvæða um virkan eignarhlut. Skömmu fyrir auglýstan hluthafafund í Glitni 30. apríl hafi stefnanda borist sú ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að stofnunin teldi að FL-Group (og dótturfélög), Jötunn Holding, Elliðahamar/Elliðatindar og Sund/Sund Holding færu sameiginlega með virkan eignarhlut í Glitni samkvæmt 40. gr. og 40. gr. a laga nr. 161/2002 og að atkvæðisréttur þeirra takmarkaðist við 32,99%. Fjármálaeftirlitið hafi jafnframt óskað eftir því að þessir aðilar legðu fram umsókn á grundvelli 1. mgr. 45. gr. laga nr. 161/2002 um virkan eignarhlut. Stefnandi hafi ekki sætt sig við þessa niðurstöðu og tekið þá ákvörðun að höfða mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendur Fjármálaeftirlitinu til að fá henni hnekkt. Stefna og beiðni um flýtimeðferð málsins hafi verið útbúin. Til málshöfðunar hafi þó ekki komið þar sem stefnandi hafi fyrir lok maí náð samkomulagi við Landsbanka Íslands hf. um kaup bankans á öllum hlutum Sunds Holding ehf. í Glitni. Gengið hafi verið frá þessum viðskiptum 1. júní 2007. Stefnandi hafi tilkynnt Fjármálaeftirlitinu um viðskiptin með bréfum 5. og 7. júní s.á. Stefnandi hafi fengið bréf frá Fjármálaeftirlitinu 27. júní s.á. um að hann ætti ekki lengur aðild að hinum virka eignarhluta í Glitni banka hf. Um líkt leyti og stefnandi hafði ákveðið að höfða mál til að fá hnekkt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi félaginu borist bréf stefnda frá 15. maí. Samkvæmt yfirskrift bréfsins hafi það varðað „Breytingar á eignarhaldi í Glitni banka hf. og stjórnarsetu ýmissa aðila tengdra Glitni í félögum sem starfa á sama markaði“. Í inngangi bréfsins segi um afmörkun rannsóknarinnar að samkeppniseftirlitið hafi ákveðið að hefja athugun á eigna- og stjórnunartengslum Glitnis banka, BYRS sparisjóðs og MP-fjárfestingarbanka. Í bréfinu séu tilgreindar spurningar í sjö liðum sem stefnandi hafi átt að svara eigi síðar en 1. júní sl. Í niðurlagi bréfsins sé tekið fram að stefnda væri skylt að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brytu gegn skyldu til þess að veita upplýsingar. Af bréfi stefnda að öðru leyti hafi svo helst mátt ráða að verið væri að kanna hvort sú staða væri komin upp varðandi eignarhald og stjórnun á Glitni, BYR og MP-fjárfestingarbanka að um samruna þessara félaga í skilningi 4. og 17. gr. samkeppnislaga væri að ræða án þess að samruninn hefði verið tilkynntur með formlega réttum hætti. Stefnandi hafi svarað bréfi stefnda með bréfi 31. maí sl., og greint frá því að dótturfélag hans hefði selt allan hlut sinn í Glitni og teldi sér því óskylt að svara bréfinu frá 15. maí. Þetta hafi verið byggt á því að stefnandi hafi ekki talið sig eiga aðild að stjórnsýslumálinu, eins og það var sett fram og afmarkað í bréfi stefnda. Stefndi hafi sent stefnanda bréf á ný 12. júní og talið að honum væri skylt að veita allar þær upplýsingar sem um var beðið í bréfinu frá 15. maí. Engu skipti þó félagið hefði selt alla hluti sína í Glitni. Var jafnframt tekið fram í bréfinu að stefndi ætti að leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brytu gegn skyldu til að veita upplýsingar og afhenda gögn. Síðan segi í bréfinu: Vill Samkeppniseftirlitið því vekja athygli yðar á því að til greina kemur að leggja á Sund ehf. stjórnvaldssektir vegna hugsanlegra brota á 19. gr. samkeppnislaga. Er yður hér með boðið að koma að athugasemdum vegna þessa atriðis og þurfa þær að hafa borist Samkeppniseftirlitinu eigi síðar en 27. júní. Að þeim fengnum verður tekin afstaða til þess hvort rétt sé að beita umræddu ákvæði. Að fengnu þessu bréfi hafi verið rætt við höfund bréfsins og honum gerð grein fyrir því að stefnandi myndi svara spurningunum í bréfinu frá 15. maí. Samkomulag hafi orðið um að svarið bærist til stefnda í síðasta lagi 4. júlí. Hinn 27. júní hafi stefnanda borist bréf frá Fjármálaeftirlitinu þar sem félaginu var tilkynnt að stefnandi teldist ekki lengur aðili að hinum virka eignarhluta í Glitni. Meðal annars vegna þessa og af öðrum ástæðum hafi stefnandi ekki svarað stefnda fyrir 4. júlí. Hins vegar hafi verið reynt að ná sambandi við starfsmenn stefnda, sem að málinu komu, fyrir þann tíma en þeir hafi verið í sumarfríi. Stefnanda hafi enn á ný borist bréf frá stefnda 18. júlí s.á., þar sem frestur til að svara var veittur til 25. júlí. Í bréfinu segi að til greina komi að beita stjórnvaldssektum samkvæmt 37. gr. samkeppnislaga þótt frestur hefði verið veittur til 25. júlí til að svara spurningum í bréfinu frá 15. maí. Bærist ekki svar fyrir þann tíma yrði tekin ákvörðun af hálfu stefnda um að beita stefnanda dagsektum á grundvelli 38. gr. samkeppnislaga. Þarna hafi því verið komið annað hljóð í strokkinn þar sem skylda til beitingar stjórnvaldssekta hafi ekki verið lengur til staðar að mati stefnda heldur kæmi til greina að beita þeim að því gefnu að brot gegn 19. gr. samkeppnislaga yrði framið. Stefnandi hafi sent stefnda bréf þar sem öllum spurningum stefnda frá 15. maí hefði verið svarað og stefnandi því ekki beittur dagsektum. Stefndi hafi hvorki gert athugasemdir við efni svarbréfs stefnanda né óskað frekari upplýsinga frá honum. Stefnanda hafi hins vegar borist tilkynning frá stefnda 23. ágúst sl., þess efnis að stefnandi hefði verið sektaður um 1.000.000 króna fyrir brot á 19. gr. samkeppnislaga. Stefnandi hafi skotið þeirri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfest hafi þá ákvörðun með úrskurði 8. október sl. Stefnandi vilji ekki una henni og hafi höfðað málið til að fá henni hnekkt. Krafa stefnanda um að úrskurðinum verði hrundið sé byggð á því að það sé andstætt grunnreglum íslensks réttar að einn og sami aðili fari með rannsóknar- og dómsvald í refsimálum, eins og reyndin sé nú með stefnda. Starfsmenn embættisins rannsaki mál og leggi stjórnvaldssektir á þá sem þeir telji hverju sinni brotlega við samkeppnislög. Þau lög hafi starfsmenn stofnunarinnar átt drjúgan þátt í að semja ásamt starfsmönnum viðskiptaráðuneytisins, en samkeppnismál heyri undir það ráðuneyti. Stjórnvaldssektir séu sama eðlis og aðrar refsingar og tilgangurinn hinn sami, þ.e. að hafa almenn og sérstök varnaðaráhrif. Refsiheimild stjórnvaldssekta þurfi því, líkt og aðrar refsiheimildir, að vera lögbundnar, skýrar og ótvíræðar. Af því leiði að refsinæmi verknaðar megi ekki vera undir því komið að stjórnvaldið geti sjálft framkallað brot með því að senda út óljósar beiðnir til fjölda aðila og beitt stjórnvaldssektum líki því ekki svör þess sem fyrirspurn var beint til. Þá verði réttarreglur, um aðskilnað dóms- og umboðsvalds og sjálfstæða og óháða dómstóla, ekki sniðgengnar með því að koma á fót ýmiss konar stjórnsýslurefsistofnunum sem jafnframt hafi vald til fullnustu refsiákvarðana sinna áður en sjálfstæðir og óháðir dómstólar hafi haft tækifæri til að fjalla um sakarefnið. Verði ekki fallist á framangreint þá byggi stefnandi kröfu sína á því að hann hafi ekki brotið gegn upplýsingaskyldu samkvæmt 19. gr. samkeppnislaga. Ákvæði þetta verði að túlka þröngri lögskýringu. Stefnda hafi verið veittar allar þær upplýsingar sem hann hafi beðið um innan þess frests sem stefndi hafi að lokum sett stefnanda til að mæta upplýsingaskyldu sinni. Stefndi hafi engar athugasemdir gert við þá upplýsingagjöf. Stefnandi hafi svarað bréfi stefnda frá 15. maí 2007 með bréfi 31. maí s.á., þar sem fram komi upplýsingar um að stefnandi ætti ekki lengur neina hluti í Glitni banka gegnum dótturfélag sitt. Með svarbréfi sínu hafi stefnandi því veitt stefnda nýjar upplýsingar um breytingar á eignarhaldi Glitnis banka. Þessar upplýsingar hljóti að hafa skipt miklu máli fyrir framvindu rannsóknar stefnda, sem laut að breytingum á eignarhaldi Glitnis og eigna- og stjórnunartengslum Glitnis banka, BYRS sparisjóðs og MP-fjárfestingarbanka. Af bréfi stefnda frá 15. maí hafi helst mátt ráða að stefndi væri að rannsaka hvort Glitnir, BYR sparisjóður og MP-fjárfestingarbanki teldust hafa runnið saman í skilningi 4. og 17. gr. samkeppnislaga. Svarbréf stefnanda við erindi stefnda hafi í alla staði verið málefnalegt og byggt á því sem fram komi í bréfi stefnda um ástæður rannsóknarinnar, sem sagðar voru nýlegar breytingar á eignarhaldi á Glitni. Frá og með söludegi hafi stefnandi engin áhrif haft á málefni Glitnis og því hafi athugun stefnda á því hvort Glitnir, BYR sparisjóður og MP-fjárfestingarbanki hefðu runnið saman í skilningi samkeppnisréttar ekki lengur getað skipt stefnanda máli umfram alla aðra eigendur hluta eða stofnfjárhluta í þeim fjármálafyrirtækjum sem stefndi hafi tiltekið í bréfi sínu. Stefnandi hafi ekki talið sig eiga neina aðild að því stjórnsýslumáli, sem stefndi hefði ýtt úr vör með bréfinu frá 15. maí 2007. Stefnanda hefði af þeim sökum verið óskylt að svara þeim spurningum sem voru í bréfinu að öðru leyti. Öllum spurningum stefnda hafi hins vegar verið svarað með bréfi stefnanda 25. júlí s.á. eftir að stefndi hefði hótað að beita stefnanda dagsektum. Stefndi hafi ekki gert neinar athugasemdir við svarbréf stefnanda. Stefnandi hafi því ekki brotið gegn upplýsingaskyldu 19. gr. samkeppnislaga, enda sé fullframning brots á lagagreininni fólgin í því að sinna ekki upplýsingaskyldunni innan þess frests sem veittur sé. Samkeppnislög veiti stefnda enga heimild til að sekta einstaklinga eða lögaðila fyrir að draga að svara fyrirspurnum eða draga í efa skyldu til að veita upplýsingar í tengslum við rannsókn einstakra mála. Sektum verði því síður beitt vegna þess eins að stefnda líki ekki efni svarbréfs, eins og helst megi ráða af bréfum stefnda til stefnanda 12. júní og 18. júlí. Stjórnvaldssektum verði aðeins beitt ef ekki er svarað innan frests sem veittur er. Lokafrestur stefnanda til að sinna upplýsingaskyldu í þessu máli hafi verið 25. júlí s.á. Jafnframt verði að líta til þess að í bréfinu frá 15. maí 2007 komi fram að stefndi hafi vitað hverjir væru eigendur stefnanda og að stefnandi ætti hlut í FL-Group, BYR og Northern Travel Holding. Þá hafi og legið fyrir að Fjármálaeftirlitið hefði aflað allra hugsanlegra gagna um hina nýju eigendur Glitnis. Samkvæmt 3. mgr. 19. gr. samkeppnislaga hafi stefndi getað fengið aðgang að öllum þessum gögnum áður en rannsóknin hófst. Þá skipti og máli að stjórnvöld gæti meðalhófs í öllum gerðum sínum gagnvart einstaklingum og lögaðilum, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga, sem bjóði stjórnvöldum að grípa aðeins til íþyngjandi aðgerða þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Stefndi hefði getað knúið fram svör við fyrirspurn sinni með hótun um beitingu dagsekta, sem hann gerði, og fengið svör við spurningunum. Stefndi geti því ekki samtímis, og að fengnum svörum, gripið til annarra og íþyngjandi aðgerða eins og beitingu stjórnvaldssekta. Slíkt komi aðeins til greina þegar brot hafi verið fullframið og öll önnur réttarúrræði reynd til að fá fram þær upplýsingar sem stjórnvaldið telji rannsóknarþola sitja á en vilji ekki upplýsa um. Því sé ekki til að dreifa í þessu máli. Þá verði einnig að gera þær kröfur til stefnda að hann hagi fyrirspurnum sínum með þeim hætti að ljóst sé hverju sinni hvert rannsóknarefnið sé. Ákvæði þetta heimili stefnda aðeins að krefjast allra upplýsinga sem nauðsynlegar þyki við athugun einstakra mála, ekki almennt. Það sé hvorki hlutverk stefnda né annarra eftirlitsstofnana ríkisvaldsins að stjórna atvinnustarfsemi hér á landi heldur að tryggja að hún fari að lögum hverju sinni. Sakarefni stjórnsýslumáls verði að vera skýrt og glögglega afmarkað svo upplýsingaskylda samkvæmt 19. gr. verði virk. Stefndi og aðrar eftirlitsstofnanir ríkisvaldsins séu almennt ekki greiningadeildir, sem hafi það hlutverk að afla hvaða upplýsinga sem er um einstaklinga og lögaðila með það fyrir augum að geta búið til mál á hendur þeim. Bréf stefnda frá 15. maí 2007 beri það ekki glögglega með sér hvert rannsóknartilvikið sé. Gera verði þá kröfu til stefnda að hann setji fram skýrar kröfur um upplýsingagjöf og gögn, sem hann vilji fá afhent vegna rannsóknar einstakra mála, þar sem einstaklingar og lögaðilar megi ekki velkjast í vafa um hvenær þeir hafi svarað á fullnægjandi hátt og hvenær ekki, þar sem röng og ófullnægjandi upplýsingagjöf geti bæði leitt til beitingar stjórnvaldsekta, sbr. 37. gr., og sekta, sbr. 41. gr. b samkeppnislaga. Samkvæmt þessu séu því ekki lagaskilyrði til að beita stjórnvaldssektum á hendur stefnanda máls þessa og beri því að fella úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála úr gildi. Verði ekki fallist á það sé þess krafist að stjórnvaldssektin verði lækkuð verulega og hún ákveðin þannig að hún hæfi hinu meinta broti. Ljóst sé að eftir að stefnandi hafði upplýst stefnda um að hann hefði selt hluti sína í Glitni gátu upplýsingar um þau atriði sem tilgreind eru undir liðum 1 til 7 í bréfinu frá 15. maí 2007 ekki skipt sköpum um framvindu rannsókna stefnda á því hvort fjármálafyrirtækin Glitnir, BYR og MP-fjárfestingarbanki væru runnin saman í skilningi samkeppnisréttar. Þá sé því mótmælt að dráttur stefnanda á að veita svör hafi tafið rannsókn stefnda. Upplýsingar stefnanda, um að hann hefði þegar selt alla hluti sína í Glitni banka til Landsbanka Íslands, hlaut að gefa stefnda tilefni til að kann enn frekar samtvinnun íslenska banka- og sparisjóðakerfisins. Upplýsingar sem stefnandi hafi veitt stefnda fyrir lok maí 2007 hljóti því að hafa skipt miklu fyrir framhald rannsóknarinnar. Stefnandi telji niðurstöðu áfrýjunarnefndar samkeppnismála andstæða grundvallar lögskýringarsjónarmiðum varðandi túlkun og beitingu laga og lagaákvæða sem takmarki réttindi einstaklinga og lögaðila til að ráða eignum sínum og gerðum eða leggja einhvers konar skyldur, refsingar eða refsitengd viðurlög á þá. Slík lög beri að skýra þröngri lögskýringu en ekki rúmri og stjórnvaldinu í hag, eins og áfrýjunarnefndin hafi gert í úrskurði sínum. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísð til bréfs stefnda til stefnanda 15. maí 2007. Í bréfinu hafi verið vísað til hlutverks stefnda samkvæmt d-lið 8. gr. samkeppnislaga og þeirra aðgerða sem unnt væri að grípa til samkvæmt 10. gr. laganna. Þá hafi verið gerð grein fyrir því hvenær samruni teldist hafa farið fram samkvæmt 4. gr. samkeppnislaganna og skyldu til að tilkynna um samruna samkvæmt 17. gr. laganna. Í lok bréfsins hafi verið óskað eftir að stefnandi gæfi upplýsingar og léti af hendi gögn samkvæmt sjö tölusettum liðum. Í niðurlagi bréfsins komi fram að þess sé óskað að umbeðnar upplýsingar berist stefnda eigi síðar en 1. júní. Bent hafi verið á að samkvæmt lögum nr. 52/2007, um breytingu á samkeppnislögum nr. 44/2005, skuli leggja stjórnvaldssektir á fyrirtæki eða samtök fyrirtækja sem brjóti gegn skyldu til þess að veita upplýsingar. Með bréfi lögmanns stefnanda 31. maí 2007 hafi erindi stefnda verið svarað á þann hátt að stefnandi hefði selt allan hlut sinn í Glitni banka hf. og teldi sér því óskylt að veita þær upplýsingar sem óskað hafði verið eftir. Með bréfi 12. júní 2007 hafi stefndi tjáð stefnanda að engu breytti um skyldu hans til að veita umbeðnar upplýsingar þótt hann hefði ráðstafað hlut sínum í Glitni banka hf. Vísað hafi verið til 19. gr. samkeppnislaga í því sambandi. Fyrri beiðni um upplýsingar og gögn hafi verið ítrekuð og þess farið á leit að umbeðnar upplýsingar yrðu veittar stefnda eigi síðar en 27. júní. Þá hafi stefnanda verið bent á að samkvæmt 2. gr. laga nr. 57/2007, sem hafi orðið 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, leggi stefndi stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóti gegn skyldu til að veita upplýsingar og afhenda gögn samkvæmt 19. gr. laganna. Vakin hafi verið athygli stefnanda á því að til greina kæmi að leggja stjórnvaldssekt á fyrirtækið vegna hugsanlegra brota á 19. gr. samkeppnislaganna. Stefnanda hafi verið veittur frestur til 27. júní til þess að koma á framfæri athugasemdum vegna þessa. Í bréfi stefnda 18. júlí s.á. komi fram að framangreindur frestur hefði verið framlengdur um viku að beiðni stefnanda. Þar sem gögn og upplýsingar hefðu ekki borist hafi stefnanda verið tilkynnt að ef umbeðnar upplýsingar og gögn bærust ekki í síðasta lagi 25. júlí yrði dagsektum beitt á grundvelli 38. gr. samkeppnislaga. Með bréfi stefnanda til stefnda 25. júlí s.á. hafi hann loks látið í té svör við erindi stefnda frá 15. maí s.á. Ekki hafi komið fram athugasemdir í því bréfi, eða með öðrum hætti, við þá fyrirætlan stefnda að leggja hugsanlega stjórnvaldssekt á stefnanda fyrir að verða ekki við lögmætri beiðni um upplýsingar og gögn. Með ákvörðun stefnda nr. 43/2007 hafi sekt verið lögð á stefnanda að fjárhæð 1.000.000 króna með vísan til heimildar í 37. gr. samkeppnislaga vegna brots á 19. gr. laganna. Stefnandi hafi kært þessa ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem hafi staðfest hana með úrskurði 8. október 2007. Í forsendum komi fram að nefndin telji að á stefnanda hafi hvílt fortakslaus skylda til að láta af hendi umbeðnar upplýsingar og gögn enda hafi beiðni stefnda verið skýr og ótvíræð. Sá frestur sem stefnanda var veittur hafi verið talinn málefnalegur og sanngjarn og stefnandi hefði átt að geta orðið við beiðninni fljótt og vafningalaust. Nefndin hafi talið að túlka yrði 19. gr. samkeppnislaga þannig að brotið væri gegn því ákvæði hefði stefnandi ekki orðið við beiðni stefnda innan þeirra tímamarka sem voru sett og það leysti stefnanda ekki undan ábyrgð að þessu leyti þó að hann hefði seint og um síðir veitt upplýsingar. Því hafi áfrýjunarnefndin talið heimilt að beita sektum samkvæmt i-lið 37. gr. samkeppnislaga og hafi ákvörðuð sekt verið talin hæfileg miðað við eðli brotsins og aðstæður. Ákvörðun stefnda nr. 43/2007, sem staðfest hafi verið með úrskurði 7/2007, hafi að öllu leyti verið í samræmi við heimildir sem stefndi hafi samkvæmt samkeppnislögum. Þá hafi ákvörðunin verið byggð á málefnalegum rökum og að undangenginni fullnægjandi málsmeðferð samkvæmt stjórnsýslulögum. Stefndi vísi til forsendna áfrýjunarnefndar samkeppnismála en samkvæmt þeim beri að sýkna stefnda af kröfu um ógildingu úrskurðarins. Stefnandi hafi ekki orðið við beiðni stefnda um upplýsingar og gögn innan þess frests sem upphaflega hafi verið veittur. Þá hafi upplýsingabeiðninni ekki verið sinnt fyrr en stefndi hafði lýst yfir að dagsektum kynni að verða beitt. Með þessu hafi stefnandi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 19. gr. samkeppnislaga og stefnda því rétt að beita heimild 37. gr. laganna um sektir á hendur stefnanda. Stefndi mótmæli því að málsmeðferð sú er samkeppnislög kveði á um sé andstæð grunnreglum íslensks réttar þar sem sami aðili fari með rannsókn og dómsvald í refsimálum, eins og stefnandi telji að stefndi geri. Stefndi sé stjórnsýslustofnun sem starfi samkvæmt samkeppnislögum og fari með þau málefni sem stefnda sé þar falið. Ákvarðanir stefnda séu stjórnsýsluákvarðanir og fari um málsmeðferð vegna þeirra samkvæmt samkeppnislögum og stjórnsýslulögum. Þannig beri stefnda, eins og öðrum sem taki stjórnsýsluákvarðanir, að upplýsa mál nægjanlega, gæta að andmælarétti aðila og beita meðalhófi. Ákvörðunum stefnda sé hægt að skjóta til æðra stjórnvalds, áfrýjunarnefndar samkeppnislaga, sem sé úrskurðarnefnd á stjórnsýslustigi. Því fari fjarri að heimild sem stjórnvaldi er veitt í lögum til að beita stjórnvaldssektum vegna lögákvarðaðra tilvika, geti farið gegn grunnreglum íslensks réttar. Til þess sé og að líta að sá sem aðild eigi að máli, sem rekið hafi verið fyrir samkeppnisyfirvöldum, geti skotið ákvörðunum til almennra dómstóla sem eftir atvikum geti þá fellt úr gildi ákvarðanir samkeppnisyfirvalda, þar á meðal um stjórnvaldssektir. Vegna sjónarmiða sem fram komi í stefnu taki stefndi fram að stjórnvaldssektir, sem stefndi leggi á samkvæmt 37. gr. samkeppnislaga, verði ekki taldar til refsinga í skilningi refsiréttar. Heimild stefnda til að beita sektum sé lögbundin, skýr og ótvíræð. Sjónarmið stefnanda, um að stefndi geti framkallað brot með því að senda óljósar beiðnir um upplýsingar, eigi sér enga stoð. Stefnandi hafi brotið gegn skyldum sínum með því að verða ekki við beiðni stefnda. Beiðni stefnda hafi verið skýr og einföld og auðvelt að verða við henni enda hafi ekki komið fram hjá stefnanda, eftir að beiðnin kom fram, að hann þyrfti frekari skýringar um efni hennar og innihald. Skylda stefnanda, til þess að verða við beiðni stefnda, innan þeirra tímamarka sem hafi verið veitt, hafi verið skýlaus og á engan hátt háð breytingum á eignarhaldi eftir að beiðnin kom fram. Þegar stefnandi lét loks af hendi upplýsingarnar og viðurkenndi þar með skyldu til þess hafði hann ítrekað brotið gegn frestum sem honum höfðu verið veittir. Með því hafi hann brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 19. gr. samkeppnislaga. Engu breyti um brot stefnanda þó hann hafi, eftir að hafa ítrekað brotið gegn frestum, veitt upplýsingar í samræmi við beiðni stefnda frá 15. maí 2007. Sjónarmið stefnanda um fullframningu brota gegn 19. gr. í stefnu fái ekki staðist með hliðsjón af skýru orðalagi lagagreinarinnar. Þá breyti heldur engu um skyldur stefnanda til að veita upplýsingar hvort stefndi hafi mögulega getað fengið upplýsingarnar frá öðrum eða leitað þeirra í gögnum. Stefnt hafi verið að lögmætu markmiði með beitingu sektarheimildar gagnvart stefnanda en varnaðaráhrif vegi þar þyngst. Það geti á engan hátt farið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga að beita lögmæltum stjórnvaldssektum þegar lög bjóði. Þá eigi sér enga stoð sú fullyrðing stefnanda að sakarefni stjórnsýslumáls verði að vera skýrt og glögglega afmarkað svo upplýsingaskylda samkvæmt 19. gr. samkeppnislaga verði virk. Ljóst sé af lagagreininni, og öðrum ákvæðum samkeppnislaga, að upplýsingaskylda fyrirtækja gagnvart stefnda sé óháð því hvort tiltekið og afmarkað stjórnsýslumál sé rekið. Beiðni samkvæmt lagagreininni geti komið til hvort heldur er vegna tiltekinnar athugunar eða almenns eftirlits. Í því tilviki sem hér um ræði hafi stefnandi verið upplýstur um það í tengslum við hvaða athugun upplýsinga var beiðst. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á að ákvörðun um að beita hann stjórnvaldssekt hafi verið ólögmæt. Varðandi varakröfu stefnanda sé því haldið fram af hálfu stefnda að fjárhæð sektarinnar sé í samræmi við brot stefnanda og þær heimildir og viðmið sem fram komi í 37. gr. samkeppnislaga. Fjárhæð sektar byggi hverju sinni á mati samkeppnisyfirvalda og til þess að þær geti haft næg varnaðaráhrif þurfi fjárhæð þeirra að vera þannig að þær komi við og skipti máli fyrir fyrirtæki þau sem brot fremji. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á annað en að málefnaleg rök og mat búi að baki sektarfjárhæð. Horfa verði til þess að brot stefnanda hafi tafið rannsókn stefnda og verið til þess fallið að tefja hana. Þá hafi brotið verið ítrekað, enda hafi stefnandi ekki sinnt ítrekuðum beiðnum um upplýsingar og gögn. Samkvæmt þessu telji stefndi engin efni til þess að lækka fjárhæð sektar þeirrar sem staðfest var í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 7/2007. Vísað sé til 19. gr. og 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 með síðari breytingum. Þá sé vísað til stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Málskostnaðarkröfuna byggi stefndi á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstöður Samkvæmt 37. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 2. gr. laga nr. 52/2007, leggur stefndi stjórnvaldssektir á fyrirtæki sem brjóta gegn tilteknum ákvæðum laganna eins og þar er rakið. Ákvarðanir stefnda í þessum efnum sæta endurskoðun dómstóla sem skera úr ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar. Hér verður ekki fallist á að þetta fyrirkomulag, um heimildir stefnda samkvæmt samkeppnislögum til að leggja á stjórnvaldssektir, sé andstætt grunnreglum íslensks réttarfars, eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Heimild stjórnvalds er þó ávallt háð því að hún sé lögbundin, skýr og ótvíræð, eins og stefnandi bendir réttilega á, og er reyndar enginn ágreiningur um það í málinu. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem krafist er að felldur verði úr gildi, er niðurstaða um brot stefnanda á 19. gr. samkeppnislaga byggð á því að stefnandi hafi ekki orðið við kröfu stefnda um upplýsingagjöf innan þeirra tímamarka sem honum voru sett af hálfu stefnda, enda þótt umbeðnar upplýsingar bærust að vísu seint og um síðir. Þetta er ekki að öllu leyti í samræmi við það sem fyrir liggur í málinu. Eins og að framan er rakið veitti stefnandi umbeðnar upplýsingar 25. júlí 2007 sem var innan þeirra tímamarka sem stefnanda höfðu þá verið sett með bréfi stefnda 18. sama mánaðar. Óljóst er einnig, af því sem fram kemur í úrskurðinum, hvort þar er átt við alla fresti sem veittir voru. Í hinni kærðu ákvörðun, sem staðfest var með úrskurðinum sem hér um ræðir, kemur fram um það atriði að stefnandi hafi ekki sinnt gagnabeiðni stefnda innan þeirra fresta sem gefnir voru og taldist félagið með því hafa brotið gegn skyldu 19. gr. samkeppnislaga. Þá liggur einnig fyrir að gefnar voru skýringar af hálfu stefnanda á því hvers vegna fyrstu fyrirspurn stefnda frá 15. maí s.á. var ekki svarað. Eins og fram kemur í svari stefnanda 31. maí s.á. var talið af hans hálfu að breyttar aðstæður leiddu til þess að honum væri ekki lengur skylt að svara fyrirspurnum stefnda. Samkvæmt 19. gr. samkeppnislaga getur stefndi krafist nauðsynlegra upplýsinga við athugun einstakra mála. Mat á því hverjar upplýsingar eru nauðsynlegar er í höndum stefnda. Slíkt mat gæti þrátt fyrir það sætt andmælum eða athugasemdum enda verður beiðni um upplýsingar samkvæmt lagaákvæðinu að vera byggð á hlutlægu mati á því að þeirra sé þörf. Að þessu virtu verður að telja að niðurstaðan í hinum umdeilda úrskurði byggi að þessu leyti á ófullnægjandi lýsingu á því hvert brotið er sem stefnandi er talinn hafa framið. Þessi niðurstaða dómsins er byggð á því að ekki sé nægilegt að leggja til grundvallar við ákvörðun á því að brotið hafi verið gegn 19. gr. samkeppnislaga að upplýsingar hafi ekki verið veittar innan frests þegar óljóst er um hvaða fresti er að ræða en fyrir liggur að tímafrestur sem stefndi veitti stefnanda 18. júlí var virtur af hálfu stefnanda. Einnig liggur fyrir að stefnandi gaf skýringar á því innan frests hvers vegna hann taldi sér ekki skylt að svara upphaflegri fyrirspurn stefnda, eins og áður er rakið. Samkvæmt þessu er brotalýsingin í úrskurðinum ófullnægjandi en slíkur galli verður að teljast verulegur og varðar því ógildingu úrskurðarins. Ber af þeim sökum að taka kröfu stefnanda til greina og fella úrskurðinn úr gildi. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari en dómsuppkvaðning hefur dregist vegna mikilla embættisanna dómarans. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 8. október 2007 í máli nr. 7/2007, Sund ehf. gegn Samkeppniseftirlitinu. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.