Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 361/2000
Ráðningarsamningur Sjómaður Skipsleiga Aðild
AG lét af störfum sem skipstjóri á skipinu P, sem A leigði með tímaleigusamningi, eftir að honum hafði verið tilkynnt að annar maður hefði verið ráðinn til að taka við stjórn skipsins. AG krafði A í kjölfarið um laun í uppsagnarfresti vegna riftunar á ráðningarsamningi. A krafðist hins vegar sýknu vegna aðildarskorts þar sem AG hefði ekki verið starfsmaður þess heldur starfsmaður B, sem annast hafði útgerð skipsins á vegum eiganda þess. A hefði hins vegar haft milligöngu um ráðningu AG að beiðni B. Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu AG í starf skipstjóra. Talið var að almennt væri skipstjóri fulltrúi eiganda þegar skip væru tekin á tímaleigu. Samkvæmt bókunum í leiðabók tók AG við stjórn skpisins sem fulltrúi B og var endanlegt ákvörðunarvald um ráðningu og starfslok AG í höndum hans. Með hliðsjón af því og ráðningarkjörum AG að öðru leyti var talin nægjanlega í ljós leitt að áfrýjandi hefði verið ráðinn í þjónustu B en ekki A. Var A því sýknað vegna aðildarskorts.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2000. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða sér 567.687 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. júlí 1999 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru þeir að stefndi annaðist reglubundnar siglingar milli Norður Ameríku og Íslands við flutninga fyrir varnarlið Bandaríkjanna hér á landi. Til þessara flutninga leigði hann skipið Panayiota með svonefndum tímaleigusamningi 12. október 1998. Skipið var skráð á Kýpur. Tímaleigusamningurinn var gerður við eiganda skipsins, Deoman Maritime Ltd. á Kýpur, en samkvæmt fyrirliggjandi gögnum virðist Bridgestone Shipping Ltd. á Kýpur hafa annast útgerð þess á vegum eigandans. Símon Kjærnested, stjórnarformaður stefnda, hafði um þetta leyti samband við starfsmann Skipstjóra- og stýrimannafélags Íslands og formann Sjómannafélags Reykjavíkur í því skyni að fá ábendingar um mann, sem tekið gæti við skipstjórn á skipinu. Leiddi það til þess að samband komst á milli áfrýjanda og Símonar, en sá fyrrnefndi starfaði um þær mundir hjá Samskipum hf. um borð í olíuflutningaskipinu Stapafelli. Eftir að hafa haft beint samband við Bridgestone Shipping Ltd. hélt áfrýjandi til Bandaríkjanna, þar sem hann tók við skipstjórn á Panayiota í Norfolk 18. desember 1998. Sinnti hann síðan því starfi samfellt til 1. febrúar 1999, en frá þeim tíma var annar maður, Halldór Steinþórsson, ráðinn til að annast skipstjórnina á móti áfrýjanda og stjórnaði næstu ferð skipsins. Áfrýjandi tók aftur við skipstjórn í næstu ferð frá 8. mars til 1. apríl 1999, en síðastgreindan dag tók Halldór aftur við starfinu. Að áliðinni þeirri ferð tilkynnti Bridgestone Shipping Ltd. Halldóri að erlendur maður hefði verið ráðinn skipstjóri og tæki við stjórn skipsins eftir komu þess til Njarðvíkur 23. apríl 1999. Gekk það eftir og létu áfrýjandi og Halldór þar með af störfum. Áfrýjandi höfðaði mál þetta til heimtu launa í uppsagnarfresti eftir að ráðningu hans lauk í kjölfar þeirra atvika, sem að framan greinir. Snýst ágreiningur aðila fyrst og fremst um hvort áfrýjandi hafi verið ráðinn til skipstjórastarfa af stefnda eða hinu erlenda félagi, er annaðist útgerð skipsins fyrir hönd eigandans. II. Ekki var gerður skriflegur samningur um ráðningu áfrýjanda til starfa skipstjóra á Panayiota. Ljóst er, eins og að framan er rakið, að stefndi hafði frumkvæðið að því að fá áfrýjandi til þess starfa. Stefndi heldur því fram að ekki hafi komist á ráðningarsamningur milli sín og áfrýjanda, heldur hafi hann verið ráðinn hjá Bridgestone Shipping Ltd. þótt stefndi hafi haft þar milligöngu. Fyrir þeirri staðhæfingu verður stefndi að bera sönnunarbyrði. Áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda af Símoni Kjærnested. Hafi ekki verið rætt um að ráðningin væri hjá erlendu útgerðarfyrirtæki. Jafnframt bar hann að áður en gengið var frá ráðningunni hafi hann verið í símasambandi við Bridgestone Shipping Ltd. og farið yfir með þeim „hvernig pappírar“ hans væru og fyrri starfsreynsla, meðal annars hvort hann hafi unnið hjá erlendu fyrirtæki áður. Hafi þeir hringt í áfrýjanda daginn eftir og tilkynnt að þeir væru búnir að samþykkja hann. Þá liggur fyrir í málinu bréf stefnda til Bridgestone Shipping Ltd. 18. janúar 1999, þar sem stefndi tekur fram að Halldór Steinþórsson sé reyndur sjómaður með nauðsynleg réttindi og góð meðmæli, en eins og að framan er rakið tók Halldór við skipstjórn á skipinu á móti áfrýjanda skömmu síðar. Fylgdu bréfinu skírteini Halldórs. Samkvæmt þessu er í ljós leitt að Bridgestone Shipping Ltd. kom að ráðningu skipstjóra á skipið meðan stefndi hafði það á tímaleigu og áfrýjandi var í beinu sambandi við það félag í tengslum við ráðningu sína. Skipið Panayiota var sem áður segir leigt stefnda með svonefndum tímaleigusamningi. Það er einkenni slíkra samninga að eigandi skips leggur það til með áhöfn og sér meðal annars um greiðslu launa. Svo var einnig í þessu tilviki. Í samningnum var meðal annars tekið fram í 1. gr. að eigandinn greiði öll laun, í 8. gr. að skipstjórinn sé háður vissum fyrirmælum leigutaka þótt hann sé ráðinn af eiganda og í 26. gr. að ekkert í samningnum beri túlka á þann hátt að skipið sé framselt leigutökum og eigendur haldi áfram að vera ábyrgir fyrir meðal annars siglingu þess og áhöfn. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð skýrsla, sem áfrýjandi aflaði fyrir héraðsdómi 2. október 2000 af Hauki Má Stefánssyni, forstöðumanni skipa- og gámarekstrardeildar Hf. Eimskipafélags Íslands. Þar kom meðal annars fram að skip, sem það félag hefur haft á tímaleigu, hafi alltaf verið mönnuð starfsmönnum eiganda. Frá þessu hafi þó þekkst afbrigði. Þannig séu dæmi þess að félagið hafi ráðið mann til starfa á sínum vegum um borð í slíkum skipum, en þá hafi yfirleitt verið gerður samningur um það við eiganda skipsins. Í framburði Hauks kom ekki fram að umrætt félag hafi ráðið skipstjóra til starfa í tilvikum sem þessum. Fyrir liggur að um það var samið að áfrýjandi fengi greidda 200 bandaríkjadali fyrir hvern þann dag, er hann starfaði um borð í skipinu, en ekkert þess utan. Skyldu laun greidd í lok hverrar ferðar. Ráðningarkjörin voru því verulega frábrugðin því fyrirkomulagi, sem gert er ráð fyrir í íslenskum kjarasamningum skipstjóra á flutningaskipum. Áfrýjandi bendir hins vegar á að sé lágmarkskaup skipstjóra samkvæmt kjarasamningi, sem gilti hér við gerð ráðningarsamnings hans, reiknað yfir til dagkaups með þeirri aðferð, sem þar sé kveðið á um, komi út fjárhæð, sem sé lítillega lægri en sú, sem áfrýjandi fékk greidda miðað við gengi bandaríkjadals á þessum tíma. Ekki liggja fyrir í málinu óyggjandi upplýsingar um hvernig greiðslu launa áfrýjanda var háttað. Gögn málsins sýna að stefndi greiddi tvívegis laun áfrýjanda inn á bankareikning eiginkonu hans, samtals 426.000 krónur. Þá hefur stefndi lagt fram yfirlit, sem sýnir að laun áfrýjanda hafi í heild numið 14.000 bandaríkjadölum, en þar af hafi hann annast greiðslur á 9.000 bandaríkjadölum. Þessar greiðslur segist stefndi hafa innt af hendi fyrir Bridgestone Shipping Ltd. og fengið endurgreiddar, en um það hefur hann þó ekki lagt fram gögn þótt áfrýjandi hafi mótmælt staðhæfingum hans um þetta efni. Til þess verður hins vegar að líta að áfrýjandi bar fyrir héraðsdómi að þegar dráttur hafi orðið á greiðslu launa hafi hann hringt í Símon Kjærnested, sem hafi bent honum á að krefja Bridgestone Shipping Ltd., en sagst mundu sjá um greiðslurnar ef það bæri ekki árangur. Þá liggur fyrir í málinu símbréf Halldórs Steinþórssonar 21. apríl 1999, þar sem hann krafði Bridgestone Shipping Ltd. um greiðslu launa. Óumdeilt er að stefndi hafði ekki undir höndun skattkort áfrýjanda, hann hélt ekki eftir staðgreiðslu skatta, skilaði ekki greiðslum í lífeyrissjóð og stóð ekki skil á launatengdum gjöldum. Ekki gerði stefndi launaseðla til handa áfrýjanda. Símon Kjærnested bar fyrir héraðsdómi að hann hafi í tengslum við ráðningu áfrýjanda rætt ítarlega við hann um tryggingarmál og að hann yrði utan íslenska tryggingarkerfisins í starfi sínu. Þá bar áfrýjandi fyrir dómi að hann hafi sjálfur annast sín tryggingarmál. Þegar áfrýjandi tók við skipstjórn á Panayiota 18. desember 1998 í Norfolk var svofelld færsla gerð í leiðabók skipsins: „Command of vessel Panayiota handed over to Capt. Gudmundsson Agnar of Bridgestone Shipping.“ Með svipuðum hætti var eftirfarandi fært í leiðabók er Halldór Steinþórsson tók fyrst við skipstjórn í byrjun febrúar 1999: „Command of vessel Panayiota handed over to another capt. of Bridgestone Shipping.“ Fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að Símon Kjærnested hafi komið fram sem yfirmaður sinn, en Bridgestone Shipping Ltd. hafi séð um atriði, sem lutu að áhöfn skipsins. Hafi áfrýjandi einnig haft samband við það félag eftir að hann tók við skipstjórn. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að Bridgestone Shipping Ltd. hafi einhliða ákveðið að ráða erlendan skipstjóra á skipið í stað áfrýjanda og Halldórs Steinþórssonar. Var þessi ákvörðun tilkynnt stefnda með bréfi 20. apríl 1999 og Halldóri Steinþórssyni, sem þá gegndi starfi skipstjóra, með skeyti 21. sama mánaðar. Þegar allt framangreint er virt verður sérstaklega að líta til þess að stefndi tók umrætt skip á tímaleigu og þess hlutverks, sem skipstjóri hefur almennt sem fulltrúi eiganda skips í slíkum tilvikum, en áfrýjandi gegndi starfi skipstjóra um borð. Eftir hljóðan bókana í leiðabók skipsins tók áfrýjandi við stjórn þess sem fulltrúi Bridgestone Shipping Ltd. Áður er greint frá því, sem liggur fyrir um starfskjör áfrýjanda og fyrirkomulag launagreiðslna. Samkvæmt gögnum málsins virðist endanlegt ákvörðunarvald um ráðningu og starfslok áfrýjanda og Halldórs Steinþórssonar hafa verið í höndum Bridgestone Shipping Ltd. Að þessu athuguðu verður að telja stefnda hafa leitt nægjanlega í ljós að áfrýjandi hafi verið ráðinn í þjónustu Bridgestone Shipping Ltd., sem kom fram fyrir eiganda skipsins, en ekki til stefnda, leigutaka þess. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. júní 2000. I. Mál þetta sem dómtekið var 13. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjaness af Agnari Guðmundssyni, kt. 150752-2489, Reykjabyggð 37, Mosfellsbæ gegn Atlantsskipi ehf, kt. 480596-2349, Þrastanesi 16, Garðabæ, með stefnu birtri 29. september 1999. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til greiðslu launakröfu að fjáhæð kr. 1.441.040, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987, af þeirri fjárhæð frá 1. maí 1999 til greiðsludags, en til vara til greiðslu launakröfu að fjárhæð kr. 567.687, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987, af þeirri fjárhæð frá 23. júlí 1999 til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 1. maí 2000. Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins auk álags er nemi virðisaukaskatti af honum. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara er þess krafist að kröfur verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt gjaldskrá lögmanns­stofu Láru V. Júlíusdóttur, hrl. II. Málavextir eru þeir, að stefnandi réð sig sem skipstjóra á flutningaskipið m/s Panayiota frá nóvembermánuði 1998 út júní 1999. Ágreiningur í máli þessu snýst um það, hver hafi ráðið stefnanda sem skipstjóra á skipið, hvort uppsögn hafi verið ólögmæt, sem leiði til þess, að stefnandi eigi rétt á þriggja mánaða launum á uppsagnarfresti, en ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. III. Stefnandi lýsir aðdragandanum af ráðningu sinni hjá félaginu á þá leið, að Símon Kjærnested, stjórnarformaður stefnda hafi leitað til Skipstjóra- og stýrimannafélags Íslands í því skyni að ráða skipstjóra til starfa um borð í skip félagsins m/s Panayiota. Hafi honum m.a. verið vísað á stefnanda. Stefnandi hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda um borð í umrætt skip um mánaðarmótin október/nóvember. Þá hafi skip stefnda verið statt í Bandaríkjunum og hafi stefnandi tekið við skipinu í Norfolk, þann 18. desember 1998. Hafi hann siglt skipinu frá Norfolk til Njarðvíkur og síðan fram og til baka sömu leið. Hafi stefnandi verið skráður skipstjóri samfellt til 1. febrúar 1999. Áður en skipið kom til Njarðvíkur um mánaðarmótin janúar/febrúar 1999 var Halldór Steindórsson ráðinn til starfa hjá stefnda til þess að leysa stefnanda af. Var ráðgert að stefnandi og Halldór myndu sigla sitt hvora ferðina og skiptast á skipstjórn í hvert sinn sem skipið kæmi til Njarðvíkurhafnar. Gekk svo eftir að stefnandi tók aftur við stjórn skipsins, þann 8. mars 1999 úr hendi Halldórs og stjórnaði því til 1. apríl 1999, þegar Halldór tók aftur við skipstjórn í Njarðvík. Næst átti stefnandi að taka við skipstjórn á skipinu við komuna til Njarðvíkur þann 23. apríl 1999. Skriflegur ráðningarsamningur var ekki gerður við stefnanda, að hans sögn, þrátt fyrir ítrekaðar kröfur þess efnis. Stefndi hafi engu að síður greitt stefnanda laun og þá ýmist með því að afhenda stefnanda reiðufé eða með því að leggja laun inn á ávísanareikning eiginkonu hans hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis á Seltjarnesi. Annars vegar lagði stefndi inn á umræddan reikning kr. 210.000, þann 2. febrúar 1999 og hins vegar kr. 216.000, þann 2. mars 1999. M/s Panayiota kom að landi 23. apríl 1999. Deginum áður hafði samstarfsmanni stefnanda, Halldóri Steinþórssyni, borist símskeyti um borð, þar sem tilkynnt var að annar skipstjóri tæki við stjórn skipsins við komuna til Njarðvíkur. Sömu upplýsingar fékk stefnandi frá stjórnarformanni stefnda, Símoni Kjærnested, símleiðis. Var stefnanda jafnframt boðið annað starf um borð, sem undirmaður, sem hann þáði ekki. Stefnanda var aldrei sagt upp störfum formlega, og mun ekki hafa verið boðaður til skips eftir komuna til Njarðvíkur, þann 23. apríl 1999, eins og ráðgert hafði verið. Stefnandi var í fyrstu atvinnulaus. Hann réð sig til starfa sem stýrimaður á m/s Hvítanes hja Bacalao Line LTD., þann 28. apríl 1999. Sundurliðun á dómkröfum stefnanda er eftirfarandi: Krafa stefnanda hefur verið reiknuð út af Skipstjóra- og stýrimannafélagi Íslands í samræmi við gildandi kjarasamning og ákvæði laga nr. 35/1985. Aðalkrafa stefnanda sundurliðast á eftirfarandi hátt: Dagkaup í 65 dagakr. 870.285 Frídagar í 25 daga“ 334.725 Fæðispeningar“ 49.320 Landgöngufé í 65 daga“ 20.475 Orlof“ 166.235 Samtals kr.1.441.040 Stefnandi gerir einnig varakröfu í máli þessu, þar sem laun hans í uppsagarfresti eru dregin frá dómkröfu. Samtala launakröfu, sbr. ofangreintkr. 1.441.040 Frádráttur: Laun frá 28.04.99 til 31.05.99kr. 319.232 Laun frá 01.06.99 til 30.06.99“ 454.943 Yfirvinna frá 01.06.99 til 29.06.99kr. 99.178 Samtals kr. 567.687 Af hálfu stefnanda er á því byggt, að stefnda hafi verið skylt samkvæmt lögum að gera skriflegan ráðningarsamning við hann, skv. 6. gr. laga nr. 35/1985, sbr. einnig 42, gr. sömu laga. Þá byggir stefnandi á þeirri málsástæðu, að stefndi hafi brotið ákvæði 32. gr. laga nr. 35/1985, þar sem hann gaf aldrei út launaseðla. Ólögmæt uppsögn er byggð á þeirri málsástæðu, að stefndi hafi stofnað til ráðningar­sambands við stefnanda og hafi rift þeim samningi með ólögmætum hætti með því að ráða annan skipstjóra til starfa á m/s Panayiota. Samkvæmt 44. gr. laga 35/1985 eigi stefnandi rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Litið sé því svo á af hálfu stefnanda, að riftun stefnda á ráðningarsamningi aðila hafi jafngilt lausn stefnanda undan vinnuskyldu, enda auljóst strax við brottvikningu stefnanda, að stefndi hugðist ekki nýta starfskrafta hans frekar. Varakrafa stefnanda er byggð á þeirri málsástæðu, að stefnda verði gert að greiða honum laun í uppsagnarfresti, að frádregnum launum, sem stefnandi vann fyrir í starfi sínu hjá Bacalao Line Ltd. á tímabilinu 28. apríl 1999 til 23. júlí 1999. Þá er því alfarið mótmælt af hálfu stefnanda, að hann hafi ekki verið á launaskrá hjá stefnda. Að mati stefnanda sé þessi málatilbúnaður fráleitur og stangast á við gögn málsins og málsatvik. Stefndi beri sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að stefnandi hafa verið ráðinn af öðrum aðila en stefnda, sbr. 6. gr., sbr. 42. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá byggir stefnandi á þeirri málsástæðu, að hann hafi aldrei átt samskipti við eiganda skipsins eða nokkurn annan aðila á hans vegum. IV. Stefndi kveðst sjá um flutninga fyrir varnarliðið milli Íslands og Bandaríkjanna. Í þeim tilgangi hafi stefndi leigt m/s Panayiota tímaleigu af útgerðarfyrirtækinu Bridgestone Shipping Limited á Kýpur frá nóvember 1998 til júní 1999. Í þeim samningi sé kveðið á um, að útgerðaraðilinn, Bridgestone Shipping Limited, annist ráðningar áhafnar og sjái um allar launagreiðslur. Stefndi leigði skipið með áhöfn. Af þeirri ástæðu sé stefnda ranglega stefnt í máli þessu. Símon Kjærnested, stjórnarformaður stefnda, hafði um það milligöngu, að stefnandi var ráðinn skipstjóri á m/s Panayiota. Jafnframt hafi Halldór Steinþórsson verið ráðinn skipstjóri og skyldu þeir skiptast á um að sigla skipinu til Bandaríkjanna. Að ósk Bridgestone Shipping Limited hafi Símon Kjærnested komið á tengslum milli þessara aðila og bent stefnanda á að hafa samband beint við útgerðina vegna ráðningar­kjaranna, sem stefnandi hafi gert. Símon hafi aldrei komið sjálfur að samningagerð þessara aðila, enda hafi hann hvorki sjálfur né fyrirtæki hans neitt með rekstur eða mannaráðningar skipsins að gera. Símoni hafi verið kunnugt um, að stefnandi hafi samið um kjör við Bridgestone Shipping Limited, $200 á dag fyrir alla daga sem hann væri um borð og ekkert þess utan. Greiðslur fyrir þessa vinnu skyldu inntar af hendi í lok hverrar ferðar. Forsvarsmaður stefnda veit ekki til þess að gerður hafi verið skriflegur samningur, og hvergi sé kveðið á um það að íslenskar reglur eigi að gilda um kjör mannanna. Erlent útgerðarfyrirtæki hafi gert ráðningarsamning við skipstjóra á erlendu skipi. Í viðtali sínu við stefnanda og Halldór, þegar hann var að koma þeim í samband við útgerðaraðilann, greindi stefndi þeim meðal annars frá því, að stefnandi yrði sjálfur að sjá um allar tryggingar sínar, þar sem íslenskar reglur ættu hér ekki við. Þeim hafi verið þetta fullljóst og sögðust þeir hafa ráðið sig með þessum hætti áður. Stefnandi kveðst hafa farið nokkrar ferðir sem skipstjóri með umræddu skipi til Bandaríkjanna. Þann 21. apríl 1999, tveimur dögum áður en skipið átti að koma til Njarðvíkur, barst útgerðarfyrirtækinu Bridgestone Shipping Ltd. símbréf frá Halldóri Steinþórssyni, þar sem hann krefur útgerðina um laun vegna ferðarinnar. Í símbréfi þessu hefur hann í hótunum gagnvart útgerðinni. Laun átti ekki að greiða fyrr en í lok ferðar og voru þau greidd með skilum eins og áður hafði verið gert. Hafði útgerðin beðið stjórnarformann stefnda að annast þessar greiðslur og gerði hann það. Vegna þess ágreinings sem kominn var upp milli Halldórs Steinþórssonar og útgerðarfyrirtækisins og þeirrar hótunar sem kom fram í símbréfi, virðist útgerðar­fyrirtækið hafa ákveðið að ráða nýjan skipstjóra á skipið til að tryggja það, að skipið gæti siglt milli landa. Stefndi fékk vitneskju um þetta með símbréfi, dagsettu 20. apríl 1999. Í stefnu kemur fram, að stefnandi muni hafa fengið skeyti þar sem þetta er tilkynnt. Hefur þetta skeyti ekki verið lagt fram. Stefndi kveðst hafa viljað koma í veg fyrir að skipið stöðvaðist vegna ágreinings um skipstjórn og hafi hann gengið í það að reyna að leysa þessar deilur milli útgerðarinnar og stefnanda, svo og Halldórs Steinþórssonar. Hafi hann fengið sérstakt umboð útgerðarinnar til þess. Stefndi hafi gert stefnanda tilboð um að taka annað hvort að sér störf skipstjóra eða svokallaðs Super Cargo, sem sé einn yfirmanna um borð, sem hafi eftirlit með hleðslu skipsins. Stefndi hafi ekki vitað betur en að stefnandi hefði samþykkt þá tilhögun og síðar yrði ákveðið í hvort starfið stefnandi færi. Stefnandi hafi verið kominn um borð með allt sitt dót og tilbúinn til brottfarar, þegar hann hafi ákveðið aðeins nokkrum klukku­tímum áður en skipið skyldi sigla frá landi, að ganga frá borði. Hafi hann jafnframt tilkynnt að Halldór Steinþórsson væri sömuleiðis hættur. Því sé það rangt sem fram komi í stefnu að þessum skipstjórnarmönnum hafi fyrirvaralaust verið vikið úr skipsrúmi. Þeir hafi gengið sjálfir úr skipsrúmi. Hafi þessi atvik valdið stefnda verulegu tjóni og töfum, sem stefndi áskilur sér að leita réttar síns í. Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi á því byggð, að hann hafi ekki verið aðili að þeim ráðningarsamningi, sem stefnt sé út af. Stefndi hafi einvörðungu komið á sambandi milli stefnanda og útgerðarinnar. Honum sé því ranglega stefnt. Telji stefnandi sig hafa verið að gera ráðningarsamning við Atlantsskip ehf, þegar hann hafi ráðið sig til starfa sem skipstjóra á m/s Panayiota, beri hann sönnunarbyrði fyrir því að svo sé. Enginn ráðningarsamningur liggi fyrir í málinu milli stefnanda og stefnda né neitt það sem renni stoðum undir þessa fullyrðingu stefnanda. Öll gögn málsins beri það með sér að ráðningaraðilinn sé Bridgestone Shipping Limited, sem sé útgerðarfyrirtæki með aðsetur á Kýpur. Í framlögðum gögnum komi fram, að stefndi sé leigutaki skipsins m/s Panayiota, en eigandi þess sé útgerðarfélag á Kýpur. Leigan sé svokölluð tímaleiga og leigi þá stefndi skipið með allri áhöfn þess. Stefndi komi því hvorki að launamálum né tryggingarmálum áhafnarinnar. Halldór Steinþórsson hafi snúið sér til Bridgestone Shipping Ltd, þegar hann hafi gert kröfu til þess að laun yrðu greidd, þegar hann kæmi til hafnar. Það fari eftir landi útgerðarfyrirtækis hvers lands reglur gildi um áhöfn skipsins og hvaða kjarasamningar skuldi gilda. Samkvæmt meginreglum siglingaréttarins sé skipstjóri ráðinn af útgerð skipsins og beri alla ábyrgð á skipinu í hafi. Ráðningin hafi farið fram fyrir milligöngu stefnda, en hann hafi ekki sjálfur orðið aðili að ráðningarsamningnum, hafi ekki komið að gerð hans, framkvæmd hans né ráðningarslitum að öðru leyti en því, að hann hafi orðið við tilmælum útgerðarinnar um að leggja ákveðnar fjárhæðir inn á reikning stefnanda, þegar um það hafi verið beðið og reyndi svo að sætta málið þegar ágreiningur var kominn upp milli útgerðarinnar og stefnanda. Stefndi hafi ekki annast launagreiðslur til stefnanda, hann hafi ekki gert launaseðla, hann hafi ekki undir höndum skattkort stefnanda eða hafi haldið eftir staðgreiðslu skatta. Hann skilaði ekki greiðslum í lífeyrissjóð eða öðrum gjöldum sem íslenskum atvinnu­rekendum sé skylt að skila. Einu afskipti hans af launagreiðslum hafi verið þau að hann hafi lagt inn fjárhæðir á reikninga stefnanda samkvæmt beinum óskum Bridgestone Shipping Limited þar um. Stefndi hafi krafið Bridgestone Shipping Limited um þessar greiðslur svo og annan kostnað sem hann hafi haft vegna útgerðarfélagins. Því geti stefndi máls þessa ekki orðið aðili máls á grundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi sé sýnukrafa byggð á þeirri málsástæðu, telji dómurinn að stefndi eigi aðild að málinu, þá hafi stefnandi þegar fengið laun sín að fullu greidd eins og um þau hafi verið samið. Samningur útgerðarinnar og stefnanda hafi lotið að því að stefnandi fengi $200 á dag fyrir alla daga sem hann væri um borð, en ekkert þess utan. Íslensk lög og samningar nái ekki yfir þessi samskipti og því geti stefnandi ekki gert kröfur á grundvelli þeirra um bætur vegna launa á uppsagnarfresti. Ekkert hafi verið samið um uppsagnarfrest og ekkert liggi fyrir í málinu, hvort skipstjórnarmenn á Kýpur hafi einhvern uppsagnarfrest samkvæmt þess lands lögum eða ekki. Stefnandi hafi þegar að fullu fengið uppgerð þau laun, sem hann hafi unnið sér inn samkvæmt ráðningarsamningi og eigi þar af leiðandi eigi rétt á frekari greiðslum um laun á uppsagnarfresti. Ekki hafi verið samið um uppsagnarfrest og ákvæði sjómannalaga nr. 35/1985 eigi hér ekki við. Jafnvel þótt litið verði svo á, að sjómannalög eigi hér við, þá byggir stefndi á þeirri málsástæðu að stefnandi geti ekki gert kröfu til launa á uppsagnarfresti,þegar af þeirri ástæðu að hann hafi sjálfur gengið úr skipsrúmi vegna ágreinings sem upp hafi komi milli hans og útgerðarinnar. Hann hafi ekki sýnt fram á það, að honum hafi verið vikið úr skipsrúmi, ekki liggi fyrir nein sönnun fyrir því að um brottrekstur hafi verið að ræða. Þá er sýknukrafa ennfremur byggð á þeirri málsástæðu, að stefnandi hafi verið skipstjóri skipsins og sem slíkur hafi hann haft víðtækum skyldum að gegna um borð gagnvart útgerð skipsins. Hann hafi meðal annars annast færslur í skipsdagbók og séð um að gildandi reglum um lögskráningu hafi verið fylgt. Hafi verið misbrestur á lögskráningu hans sjálfs, sé sá misbrestur á hans eigin ábyrgð. Með því að ganga úr skipsrúmi hafi hann brotið alvarlega skyldur sínar sem skipstjóri og hafi ollið með athöfnum sínum útgerð og leigutaka tjóni. Athyglisvert sé, að eingöngu sé byggt á íslenskum kjarasamningum vegna launa á uppsagnarfresti. Engin krafa sé gerð vegna þess sem kunni að vanta á launagreiðslur á þeim tíma, sem stefnandi sinnti skyldum sínum sem skipstjóri. Ef hann telji, að hann geti sett fram kröfur á grundvelli íslenskra reglna varðandi uppsagnarfrestinn, ætti hann jafnframt að geta sett fram kröfur um leiðréttingu fyrir liðinn tíma. Mála­tilbúnaðurinn bendi til þess, að stefnanda sé fulljóst um þann samning, sem raunverulega var gerður milli hans og útgerðarinnar, enda hljóti skipstjóri að gera sér grein fyrir því hver útgerðin sé sem hann starfi hjá. Varðandi útreikning kröfu sé gerður fyrirvari á réttmæti hennar. Í því sambandi sé vísað í dóm Hæstaréttar 1996:4060, þar sem réttur til greiðslu á frídögum taki mið af því, hversu lengi útgerð var eigandi skips. Krafa um málskostnað sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 129. og 130. gr. V. Stefnandi, Agnar Guðmundsson og forsvarsmaður stefnda, Símon Kærnested, gáfu aðilaskýrslur og Halldór Steinþórsson, Jón Norðfjörð og Jónas Garðarsson, gáfu vitnaskýrslur fyrir dómi. VI. Niðurstöður. Með samningi, gerðum 12. október 1998 milli stefnda og eiganda m/s Panayiota, Deoman Martitime Ltd. Limassol, Kýpur, tók stefndi skipið á leigu með tímaleigusamningi. Í samningnum kemur fram, að eigandi sér m.a. um greiðslu launa áhafnar og er þar enginn undaskilinn. Þá liggur í málinu yfirlýsing frá Jan Gislholt Shipping, Inc., dags 29. nóvember 1999, sem er skipamiðlarinn er kom á fyrrgreindum tímaleigusamningi milli stefnda og Deoman Martitime Ltd. Þar kemur fram að íslensku skipstjórarnir, hafi verið ráðnir af eiganda skipsins og hafi starfað fyrir hann. Ekki er ágreiningur um launakjör, en þau voru $200 á dag fyrir alla daga, sem stefnandi var um borð og ekkert þess utan. Þá liggur fyrir bréf frá Bridgestone Shipping Ltd. til stefnda, dagsett 20. apríl 1999, þar sem stefnda er tilkynnt að nýr skipstjóri, Mohamad Bassam Diab, taki við skipinu 22. apríl 1999. Stefnandi byggir mál sitt á því fyrst og fremst, að hann hafi átt viðræður við stefnda um ráðningu sína og stefndi hafi greitt honum laun, og því beri að skoða stefnda sem viðsemjanda hans. Af hálfu stefnanda er því ekki haldið fram, að hann eigi kröfu á hendur stefnda vegna vangoldinna launa. Þegar litið er til þeirra fjárhæða er stefnandi greinir frá að stefndi hafi greitt honum og þær bornar saman við þær fjárhæðir er hann hefur átt tilkall til samkvæmt samningnum, þá hefur stefnandi einungis að hluta gert grein fyrir þeim greiðslum er hann átti tilkall til samkvæmt samningnum. Þykir samkvæmt þessu ekki sannað, að stefndi hafi einn séð um greiðslur launa til stefnanda. Þegar framlögð gögn eru virt svo og ráðningarkjör, en um laun var samið í erlendri mynt og ekki þykir í ljós leitt að stefndi hafi einn annast launagreiðslur til stefnanda, þá verður ekki annað séð, en að stefndi hafi einungis verið milligönguaðili fyrir eiganda skipsins m/s Panayiota, er hann leitaði að íslenskum skipstjóra á skipið, sem hann hafði tekið á leigu, og átti viðræður við stefnanda um starfið. Bréf Bridgestone Shipping Ltd., dagsett 20. apríl 1999, til stefnda, þar sem stefnda er tilkynnt hver taki við skipinu þann 22. apríl 1999, rennur einnig stoðum undir þessa niðurstöðu. Bridgestone Shipping Ltd. tilkynnti stefnda sólarhring fyrr en stefnanda, hver tæki við skipinu. Samkvæmt þessu er sýknukrafa stefnda á grundvelli aðildarskorts, samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, tekin til greina. Eftir þessum málalokum er rétt, að stefnandi greiði stefnda málskostnað að fjárhæð kr. 248.230. Þar af er útlagður kostnaður stefnda vegna þýðingu málskjala kr. 48.230 og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Við ákvörðun málskostnaðar hafði dómari í huga að sambærilegt mál er rekið samtímis þessu fyrir dómi, milli annars skipstjóra og stefnda. Kostnaður vegna þýðingu málsskjala nam í heild samtals krónur 96.430, en þeim reikningi hefur verið skipt til helminga. Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri, kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi Atlantsskip ehf, skal vera sýkn að kröfum stefnanda, Agnars Guðmundssonar. Stefnandi greiði stefnda 248.230 krónur í málskostnað.
Mál nr. 630/2009
Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Kærumál
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert aðsæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála og 15. gr. laga nr. 13/1984, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón SteinarGunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30.október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2009, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans ertil meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum, þó eigi lengur en til föstudagsins13. nóvember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði látinn sæta farbannií stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Meðvísan til þess sem að framan er rakið og gögnum málsins hefur varnaraðili ekkilokið afplánun 24 ára fangelsisrefsingar sem hann hlaut í heimalandi sínu oghefur dómsmálayfirvöldum borist beiðni um framsal hans. Varnaraðili hefur veriðí gæsluvarðhaldi þann tíma sem framsalsmál hans hefur verið til meðferðar hjáíslenskum stjórnvöldum frá 11. september sl. Er Því ekki mótmælt að krafa umframsal beinist að varnaraðila. Er nú beðið ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins umhvort orðið verði við beiðni um framsal. Varnaraðili hefur engin tengsl viðlandið og má því ætla, samkvæmt því sem fram er komið, að hann reyni að komastúr landi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar hérlendis. Til að tryggjanærveru varnaraðila er því nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi þar tilframsalsmálið verður til lykta leitt og þar sem uppfyllt eru skilyrði 15. gr.laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, sem og meðvísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 er krafaríkissaksóknara tekin til greina, eins og hún er fram sett. ÚRSKURÐARORÐ:
Mál nr. 282/2009
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Mál þetta hófst með bréfi er barst dóminum 27. mars 2009 þar sem krafist var gjaldþrotaskipta á búi Jökuls Tómassonar. Við þingfestingu þess 29. apríl voru höfð uppi andmæli og þingfest sérstakt ágreiningsmál, sem tekið var til úrskurðar 11. þessa mánaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta og sér dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Varnaraðila verður dæmdur kærumálskostnaður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigurður Hilmar Ólason, greiði varnaraðila, Jökli Tómassyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 638/2010
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Verðbréfaviðskipti Ógilding samnings Brostnar forsendur
L hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa N ehf. var viðurkennd sem forgangskrafa við slit L hf. Málið átti rætur að rekja til þess að L hf. og N ehf. gerðu með sér samning um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku. Samhliða samningsgerðinni var N ehf. flokkaður sem fagfjárfestir í viðskiptum með óskráðar afleiður. N ehf. undirritaði yfirlýsingu þar sem L hf. var sett að handveði innstæða á tilteknum bankareikningi til tryggingar skuldum N ehf. hjá L hf. L hf. gekk síðar að hinum handveðsetta bankareikningi. N ehf. lýsti kröfu á hendur L hf. sem hafnað var af slitastjórn L hf. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að ljóst væri að N ehf. hefði verið í stöðu almenns fjárfestis hefði beiðni hans um flokkun sem fagfjárfestir ekki verið tekin til greina. Vegna undanþágunnar sem N ehf. var veitt komst L hf. hjá því að veita honum jafn ítarlegar upplýsingar og hann hefði ella notið til að geta sjálfur tekið svonefndar upplýstar fjárfestingarákvarðanir. Sérþekking starfsmanna L hf. gat með engu móti bætt upp þann skort á henni sem N ehf. bjó við án þess að hann fengi frá þeim upplýsingar og leiðbeiningar sem almennur fjárfestir. Var því ekki talið að fullnægt hefði verið skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti til að L hf. gæti tekið til greina umsókn N ehf. um að farið yrði með hann sem fagfjárfesti. Í lögum nr. 108/2007 væru á hinn bóginn engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af fyrrgreindum toga og gætu því slík málalok ekki komið til álita af þeim ástæðum einum. Ekki var talið að ólögfestar reglur um brostnar forsendur gætu valdið ógildingu þeirra samninga sem L hf. gerði fyrir N ehf. þar sem flokkun N ehf. gat aldrei hafa talist forsenda hans sjálfs fyrir að ganga til viðskiptanna heldur forsenda L hf. sem síðan réði hvernig viðskiptunum var hagað. Ekki var heldur fallist á að krafa N ehf. yrði studd við ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var því hafnað viðurkenningu á kröfunni sem N ehf. hafði lýst við slit L hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2010, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 49.842.444 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum og henni veitt staða í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að hún verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 að fjárhæð 44.182.444 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms sem áður segir 2. nóvember 2010. Í framhaldi af því barst héraðsdómi jafnframt kæra vegna úrskurðarins frá 37 nánar tilgreindum erlendum fjármálafyrirtækjum, sem ekki höfðu átt aðild að málinu í héraði en skutu því allt að einu til Hæstaréttar í sama skyni og sóknaraðili. Með dómi Hæstaréttar 7. janúar 2011 var þessu máli samkvæmt kröfu varnaraðila vísað héðan frá dómi að því er varðar kæru annarra en sóknaraðila, en geymt til annars dóms í málinu að leysa efnislega úr ágreiningi þessara tveggja aðila. Það er nú gert með þessum dómi, en í fyrri dómi réttarins í málinu var atvikum þess lýst að því leyti, sem þörf krefur við úrlausn þessa ágreinings. II Eins og nánar greinir í dómi Hæstaréttar 7. janúar 2011 gerði varnaraðili samning við sóknaraðila 19. mars 2008 „um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku“. Samkvæmt samningnum tók sóknaraðili að sér fyrir varnaraðila „stýringu á skammtíma stöðutöku í gjaldmiðlum ... með framvirkum samningum, valréttarsamningum eða öðrum afleiðusamningum og/eða samsetningu slíkra samninga“, en jafnframt veitti varnaraðili sóknaraðila umboð til að taka ákvarðanir fyrir sína hönd um að stofna til afleiðusamninga og loka þeim, svo og til að undirrita slíka samninga. Varnaraðili, sem mun hafa þann tilgang samkvæmt samþykktum sínum að fást við kaup, sölu, útleigu og rekstur fasteigna, leitaði eftir því við sóknaraðila sama dag að hann færi með sig sem svokallaðan fagfjárfesti á grundvelli 24. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, enda fullnægði varnaraðili ekki almennum skilyrðum til að teljast slíkur eftir 9. tölulið 1. mgr. 2. gr. sömu laga. Til stuðnings því að skilyrði væru til þeirrar undanþágu lýsti varnaraðili því meðal annars yfir með undirritun eyðublaðs frá sóknaraðila, sem hann fyllti út í þessu skyni, að hann hafi gegnt í að minnsta kosti eitt ár stöðu á fjármálamarkaði, sem krefðist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum, sbr. c. lið 1. mgr. 24. gr. laganna. Til skýringar á því hvar þessari stöðu hafi verið gegnt var ritað á eyðublaðið „Landsbankinn“, en einskis nánar getið. Sóknaraðili tók beiðni varnaraðila um þessa undanþágu til greina 17. apríl 2008, en þó þannig að hann yrði skilgreindur sem fagfjárfestir „að því er varðar ... óskráðar afleiður“. Sóknaraðili hefur ekki andmælt staðhæfingu varnaraðila um að hvorugur tveggja fyrirsvarsmanna hans hafi nokkru sinni gegnt starfi hjá sóknaraðila, sem krefðist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum. Á hinn bóginn liggur fyrir í málinu, meðal annars með vitnaskýrslu, sem fyrrum starfsmaður sóknaraðila gaf fyrir héraðsdómi, að þessar upplýsingar hafi verið gefnar í beiðni varnaraðila á þeim grunni að sérfræðingar í þjónustu sóknaraðila, sem fengið hafði umboð til ráðstafana í þágu varnaraðila, hefðu þá sérþekkingu, sem hér um ræðir. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 108/2007 ber fjármálafyrirtæki að veita viðskiptamönnum sínum upplýsingar meðal annars í þeim tilgangi að þeim verði fært að taka upplýsta fjárfestingarákvörðun, svo sem komist er að orði í niðurlagi 1. mgr. þessa lagaákvæðis. Eftir 3. þætti reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja er upplýsingagjöf þeirra misjöfn að umfangi eftir því hvort viðskiptamaður hafi verið flokkaður sem almennur fjárfestir, fagfjárfestir eða viðurkenndur gagnaðili, sbr. 21. gr. laga nr. 108/2007. Ljóst er að varnaraðili hefði verið í stöðu almenns fjárfestis hefði fyrrnefnd beiðni hans 19. mars 2008 ekki verið tekin til greina. Vegna undanþágunnar, sem varnaraðila var veitt 17. apríl sama ár, komst sóknaraðili þannig hjá því að veita honum jafn ítarlegar upplýsingar og hann hefði ella notið til að geta sjálfur tekið svonefndar upplýstar fjárfestingarákvarðanir. Sérþekking starfsmanna sóknaraðila gat til þessara þarfa með engu móti bætt upp þann skort á henni, sem varnaraðili bjó við, án þess að hann fengi frá þeim upplýsingar og leiðbeiningar sem almennur fjárfestir. Að því virtu var ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 108/2007 til að sóknaraðili gæti tekið til greina umsókn varnaraðila um að farið yrði með hann sem fagfjárfesti. Í málinu krefst varnaraðili ekki skaðabóta vegna tjóns af því að sóknaraðili hafi ranglega flokkað hann sem fagfjárfesti, heldur ber hann fyrir sig að fjármálagerningar, sem gengist var undir í hans nafni í skjóli áðurnefnds samnings við sóknaraðila 19. mars 2008, séu af þessum sökum ógildir og sé þeim síðastnefnda því skylt að endurgreiða 49.842.444 krónur, sem hann hafi tekið til sín 10. mars 2009 af handveðsettum bankareikningi varnaraðila við NBI hf. til uppgjörs á skuld, sem myndast hafi með þessum gerningum. Um þennan málatilbúnað varnaraðila er þess að gæta að í lögum nr. 108/2007 eru engar reglur um ógildi samnings vegna annmarka af þeim toga, sem um ræðir í málinu, og geta slík málalok því ekki komið til álita af þessum ástæðum einum. Vegna þessa verður ekki leitað stoðar fyrir kröfu varnaraðila í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með síðari breytingum eða ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga, en af þessum meiði hefur hann borið fyrir sig tvennt. Um þá málsástæðu, sem varnaraðili hefur annars vegar haldið fram, að forsendur hafi brostið fyrir afleiðuviðskiptunum, sem krafa sóknaraðila átti rætur að rekja til, með því að ekki hafi að réttu lagi mátt telja varnaraðila fagfjárfesti verður að líta til þess að sú flokkun hans á grundvelli 24. gr. laga nr. 108/2007 getur aldrei talist hafa verið forsenda hans sjálfs fyrir að ganga til viðskiptanna, heldur forsenda viðsemjanda hans, sem réði síðan hvernig þeim var hagað. Þegar af þeirri ástæðu geta ólögfestar reglur um brostnar forsendur ekki valdið ógildingu þessara samninga að kröfu varnaraðila. Ekki verður heldur fallist á með varnaraðila að krafa hans verði studd við ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, svo sem hann hefur hins vegar haldið fram. Af þessum ástæðum verður að hafna viðurkenningu á kröfunni, sem varnaraðili hefur lýst við slit sóknaraðila. Rétt er að málskostnaður milli aðilanna falli niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er viðurkenningu á kröfu að fjárhæð 49.842.444 krónur, sem varnaraðili, Njála ehf., hefur lýst við slit sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Kærumál. Fjármálafyrirtæki. Slitameðferð. Aðild. Meðalganga. Frávísun máls að hluta frá Hæstarétti. L hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa N ehf. var viðurkennd sem forgangskrafa við slit L hf. A o.fl., hópur alþjóðlegra fjármálafyrirtækja sem lýst höfðu almennum kröfum við slit L hf. og mótmælt kröfum sem forgangsréttar hafði verið krafist fyrir, kærðu einnig úrskurð héraðsdóms og kröfðust þess að kröfu N ehf. yrði hafnað sem forgangskröfu. A o.fl. áttu ekki aðild að ágreiningsmálinu fyrir héraðsdómi. Málið átti rætur að rekja til þess að L hf. og N ehf. gerðu með sér samning um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku. Samhliða samningsgerðinni var N ehf. flokkaður sem fagfjárfestir í viðskiptum með óskráðar afleiður. N ehf. undirritaði yfirlýsingu þar sem L hf. var sett að handveði innstæða á tilteknum bankareikningi til tryggingar skuldum N ehf. hjá L hf. L hf. gekk síðar að hinum handveðsetta bankareikningi. N ehf. lýsti kröfu á hendur L hf. sem hafnað var af slitastjórn L hf. og var því mótmælt af hálfu N ehf. Í dómi Hæstaréttar var, með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna, einungis tekin afstaða til þess formsatriðis málsins er lýtur að kæru A o.fl. Talið var að þar sem A o.fl. hefðu ekki mótmælt afstöðu slitastjórnar til kröfu N ehf. gætu þeir þegar af þeirri ástæðu hvorki látið ágreining L hf. og N ehf. látið til sín taka fyrir héraðsdómi né gætu þeir það fyrir Hæstarétti á grundvelli almennra reglna 1. mgr. 120. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í málinu hafi A o.fl. ekki krafist þess að þeim verði dæmt sakarefnið í skilningi 20. gr. laga um meðferð einkamá1a. Um heimild þeirra til meðalgöngu, ef á hana hefði reynt fyrir héraðsdómi, verði að líta til þess að málatilbúnaður þeirra sé að efni til reistur á málsástæðum sem L hf. hafi í engu hreyft en A o.fl. telji að færa megi fram til stuðnings því að kröfu N ehf. verði ekki skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. Aukameðalganga veiti þriðja manni ekki heimild til að bera fram málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Af þeim sökum hefðu lagaskilyrði ekki getað staðið til að A o.fl. hefði í héraði verið heimiluð meðalganga í málinu. Enn síður geti þeir gengið inn í málið fyrir Hæstarétti og haldið þessum málsástæðum fram fyrir æðra dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga um meðferð einkamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti að því er varðar kröfur A o.fl. Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili Landsbanki Íslands hf. skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2010, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila við slit sóknaraðilans að fjárhæð 49.842.444 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum og henni veitt staða í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðilinn krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði hafnað, en til vara að hún verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 að fjárhæð 44.182.444 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Aðrir sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember 2010. Þeir krefjast þess að kröfu varnaraðila „sem lýst var að fjárhæð kr. 49.842.444 sem búskröfu sbr. 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti við slitameðferð Landsbanka Íslands hf., verði hafnað sem forgangskröfu skv. 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga.“ Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst að málinu verði vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru annarra sóknaraðila en Landsbanka Íslands hf., en að öðru leyti að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann þess að sóknaraðilum verði gert að greiða sér kærumálskostnað. I Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili stofnaður í júlí 2005 og tilgangi félagsins lýst svo að það fengist við kaup, sölu, útleigu og rekstur fasteigna. Varnaraðili gerði 19. mars 2008 samning við sóknaraðilann Landsbanka Íslands hf. „um virka gjaldmiðlastýringu og stöðutöku“, sem fól meðal annars í sér að sá síðarnefndi tók að sér fyrir varnaraðila „stýringu á skammtíma stöðutöku í gjaldmiðlum ... með framvirkum samningum, valréttarsamningum eða öðrum afleiðusamningum og/eða samsetningu slíkra samninga“ í samræmi við svokallaðan aðgerðarramma, sem þar kom fram. Þá var í samningnum mælt fyrir um að varnaraðili veitti sóknaraðilanum heimild til að „gera hverjar þær ráðstafanir sem bankinn telur nauðsynlegar og eðlilegar til þess að gegna hlutverki sínu varðandi verkefnið“ og jafnframt umboð til að „stofna til nýrra og loka afleiðusamningum ... í samræmi við ákvæði samnings þessa“, en í því fælist „að bankinn hefur heimild til að taka ákvarðanir um einstaka samninga og undirrita þá fyrir hönd viðskiptavinarins.“ Sama dag fyllti varnaraðili út á eyðublaði frá sóknaraðilanum beiðni um að „eiga verðbréfaviðskipti í Landsbankann sem fagfjárfestir“, þar sem meðal annars var vísað til þess að þeir, sem teljist ekki fagfjárfestar samkvæmt skilgreiningu 9. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, geti eftir 24. gr. sömu laga óskað eftir því að fjármálafyrirtæki fari með þá sem slíka. Í samræmi við síðarnefnda lagaákvæðið var tiltekið á eyðublaðinu að sá, sem leiti eftir þessu, þurfi að uppfylla að minnsta kosti tvö af þeim þremur skilyrðum að hafa í fyrsta lagi átt umtalsverð viðskipti á verðbréfamörkuðum næstliðna fjóra ársfjórðunga, að meðaltali ekki sjaldnar en tíu sinnum á hverjum ársfjórðungi, í öðru lagi að eiga verðbréf að verðgildi meira en 46.200.000 krónur miðað við gengi evru 3. janúar 2007 eða í þriðja lagi að hafa gegnt ekki skemur en í eitt ár stöðu á fjármálamarkaði, sem krefjist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum. Varnaraðili fyllti eyðublaðið þannig út að hann fullnægði tveimur síðastnefndu skilyrðunum, en að því er það þriðja varðaði átti að tiltaka hvar umsækjandinn hefði gegnt stöðu á fjármálamarkaði og var þar handritað „Landsbankinn“. Óumdeilt virðist í málinu að hvorugur tveggja stjórnarmanna varnaraðila, sem undirrituðu þessa beiðni, hafi nokkru sinni verið í starfi hjá sóknaraðilanum, sem krefðist sérþekkingar á fjárfestingum í verðbréfum, en eyðublaðið hafi á hinn bóginn verið fyllt út á þennan hátt með tilliti til þess að sérfróðir starfsmenn sóknaraðilans, sem fullnægðu þessu skilyrði, hafi eins og að framan greinir fengið umboð frá varnaraðila til að gera ráðstafanir á þessu sviði fyrir hans hönd. Tveir svonefndir regluverðir sóknaraðilans tóku þessa beiðni varnaraðila til greina 17. apríl 2008 á þann hátt að hann yrði „skilgreindur sem fagfjárfestir að því er varðar ... óskráðar afleiður“. Í tengslum við þessar ráðstafanir gaf varnaraðili síðan út 5. júní 2008 yfirlýsingu um að hann setti að handveði til sóknaraðilans innstæðu á bankareikningi hjá þeim síðarnefnda nr. 0117-18-465984, eins og hún yrði á hverjum tíma, til tryggingar á skuldum við hann meðal annars vegna afleiðuviðskipta. Af gögnum málsins verður ráðið að varnaraðili hafi einnig átt viðskipti við sóknaraðilann með fjármálagerninga fyrir þann tíma, sem hér um ræðir, en varnaraðili hafði undirritað 30. mars 2007 svokallaða almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá sóknaraðilanum, sem viðauki var gerður við 19. mars 2008. Á grundvelli þeirra skjala, sem að framan greinir, var gerður í nafni varnaraðila nokkur fjöldi samninga á tímabilinu frá 22. maí til 9. október 2008 og voru þeir ýmist nefndir valréttarsamningar, vísitöluskiptasamningar, stundarsamningar á gjaldeyri, framvirkir samningar á gjaldeyri eða gjaldmiðlaskiptasamningar. Með flestum samningunum af síðastnefndum toga mun varnaraðili hafa tekið stöðu með íslenskri krónu, svo sem komist er að orði í gögnum málsins, gagnvart gengi erlendra gjaldmiðla. Í allmörgum tilvikum voru þessir samningar undirritaðir af fyrirsvarsmanni varnaraðila til staðfestingar á þeim viðskiptum, sem þeir tóku til. Óumdeilt er að á þessu tímabili hafi varnaraðili tvívegis fengið útborgaðan ágóða frá sóknaraðilanum af samningum, sem höfðu runnið sitt skeið á enda, annars vegar 5.520.000 krónur 5. ágúst 2008 og hins vegar 140.000 krónur 15. september sama ár, en í hvorugu tilviki var fénu ráðstafað inn á fyrrnefndan bankareikning, sem sóknaraðilinn naut handveðréttar yfir. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í sóknaraðilanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Þá tók Fjármálaeftirlitið ákvörðun 9. október 2008, sem breytt var 12. og 19. sama mánaðar, um ráðstöfun eigna og skulda sóknaraðilans til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., sem fól meðal annars í sér að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum yrðu áfram á hendi sóknaraðilans, en nýja bankanum bæri þó að standa sóknaraðilanum skil „á sérgreindum tryggingum viðskiptamanna eftir því sem við á vegna kröfuréttinda og afleiðusamninga sem ekki flytjast yfir til Nýja Landsbanka Íslands hf. við þessa ákvörðun eða samkvæmt síðara samkomulagi.“ Skilanefnd sóknaraðilans lét 16. október 2008 frá sér fara tilkynningu til viðskiptamanna, þar sem vísað var til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um að réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum yrðu áfram hjá sóknaraðilanum og eftirfarandi tekið fram: „Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf. en tapsstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini. Leitast verður við að samræma aðgerðir viðskiptabankanna til að tryggja að allir viðskiptavinir njóti sömu málsmeðferðar.“ Samkvæmt fylgiskjali með tölvubréfi, sem sóknaraðilinn sendi varnaraðila 27. október 2008, var heildarstaða afleiðusamninga milli þeirra, sem þá voru óuppgerðir, á þann veg að sá síðarnefndi stæði í skuld, sem næmi samtals 49.485.000 krónum. Þessu mótmælti varnaraðili í tölvubréfi 30. sama mánaðar. Sóknaraðilinn beindi áskorun til hans 5. febrúar 2009 um að greiða eða semja um þessa skuld, sem sóknaraðilinn virðist þá hafa talið vera að fjárhæð 48.326.409 krónur. Varnaraðili lét það hjá líða og fékk sóknaraðili í skjóli handveðréttar greiddar 49.842.444 krónur 10. mars sama ár af áðurnefndum bankareikningi nr. 0117-18-465984, sem þá hafði verið fluttur til NBI hf. í samræmi við fyrrgreindrar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var sóknaraðilanum Landsbanka Íslands hf. skipuð slitastjórn og mun hún hafa gefið út innköllun til kröfuhafa hans, sem birtist fyrra sinni í Lögbirtingablaði 30. sama mánaðar. Innan kröfulýsingarfrests, sem mun hafa verið sex mánuðir, lýsti varnaraðili kröfu 29. október 2009 að höfuðstóli 49.842.444 krónur auk dráttarvaxta frá 10. mars til 22. apríl sama ár að fjárhæð 1.424.663 krónur og 1.592.624 króna í innheimtukostnað og var þess krafist að hún nyti stöðu í réttindaröð aðallega samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, en til vara samkvæmt 4. tölulið sömu lagagreinar. Í skrá, sem slitastjórn sóknaraðilans gerði 16. nóvember 2009 um lýstar kröfur, var kröfu varnaraðila hafnað að öllu leyti og var honum tilkynnt þetta með bréfi 14. sama mánaðar, þar sem skýringar voru gefnar á þessari afstöðu. Varnaraðili mótmælti afstöðu slitastjórnar á kröfuhafafundi, sem hún hélt 23. nóvember 2009. Á sama fundi voru lögð fram mótmæli í nafni verulegs fjölda erlendra kröfuhafa, þar á meðal annarra sóknaraðila en Landsbanka Íslands hf. en þó að því er virðist að frátöldum sóknaraðilunum Arrowgrass Investment S.a.r.l., Arrowgrass Special Situations S.a.r.l. og LMN Finance Ltd., gegn því að nokkur krafa af þeim 11.950 kröfum, sem lýst hafi verið við slit sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. og teldist af einhverri af nánar tilgreindum tegundum, yrði þar viðurkennd með rétthærri stöðu en samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, auk þess sem áskilið var að þessum kröfuhöfum yrði gefinn kostur á að láta ágreining um rétthæð slíkra krafna til sín taka. Ágreiningur um viðurkenningu kröfu varnaraðila var hvorki leystur á kröfuhafafundinum 23. nóvember 2009 né á sérstökum fundi, sem slitastjórnin hélt um hana 25. janúar 2010. Slitastjórn sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. beindi ágreiningi þessum til héraðsdóms með bréfi 5. febrúar 2010, þar sem meðal annars var tekið fram að sóknaraðilinn Landsbanki Íslands hf. yrði að „eiga aðild að máli um þennan ágreining ásamt þeim kröfuhöfum er mótmæltu afstöðu slitastjórnar sbr. meðfylgjandi lista.“ Á listanum, sem vísað var til í bréfinu, voru nafngreindir 86 erlendir lögaðilar, þar á meðal 33 af 37 sóknaraðilum öðrum en Landsbanki Íslands hf., en í raðir þeirra virðist sem fyrr hafa vantað Arrowgrass Investment S.a.r.l., Arrowgrass SpecialSituations S.a.r.l. og LMN FinanceLtd., svo og sóknaraðilann WGZ Bank Luxembourg S.A. Þegar mál þetta var þingfest af þessu tilefni 26. mars 2010 var lagt fram bréf 23. febrúar sama ár frá lögmanninum, sem komið hafði fram af hálfu fyrrnefndra erlendra lögaðila, til Héraðsdóms Reykjavíkur. Í bréfinu var vísað til þess að slitastjórn sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. hefði beint til héraðsdóms ágreiningi um þrjár nánar tilgreindar kröfur, þar á meðal kröfu varnaraðila, og sagði síðan eftirfarandi: „Eins og fram kemur í bréfi slitastjórnar þar sem ágreiningnum er vísað til Héraðsdóms þá lutu mótmæli umbj.m. meðal annars að þessum kröfum, en umbj.m. draga hér með mótmæli sín við ofangreindum kröfum til baka og því ber ekki að líta á umbj.m. sem aðila að ágreiningsmálunum. Ákvörðun um að draga mótmælin til baka byggir á mati grundvölluðu á viðskiptalegum forsendum í tengslum við þær tilteknu kröfur sem nefndar eru að ofan. Umbj.m. benda í þessu sambandi á (i) að þessar kröfur tengjast ekki grundvallarágreiningi sem er uppi varðandi forgang innstæðna í kjölfar laga nr. 125/2008; (ii) að samanlögð fjárhæð krafnanna er undir 180.000.000 kr.; og (iii) að kröfunum hefur öllum verið hafnað af slitastjórn. Þessi ákvörðun umbj.m. um að draga mótmæli sín hvað varðar þessar tilteknu kröfur til baka hefur ekki áhrif á mótmæli umbj.m. hvað varðar allar aðrar kröfur sem vísað er til í andmælabréfinu né heldur á rétt umbj.m. til þess að láta reyna á öll efnisatriði allra annarra krafna (þar á meðal þau efnisatriði sem aðrar kröfur kunna að eiga sameiginlegt með þeim kröfum sem nefndar eru hér að ofan).“ Vegna þessa átti varnaraðili einn aðild að málinu til sóknar fyrir héraðsdómi allt frá þingfestingu þess og sóknaraðilinn Landsbanki Íslands hf. einn aðild þar til varnar. Í hinum kærða úrskurði var fallist á með varnaraðila að hann ætti kröfu á hendur sóknaraðilanum að fjárhæð 49.842.444 krónur, en henni yrði ásamt dráttarvöxtum frá 10. mars til 22. apríl 2009 skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Með þessu var hafnað kröfu varnaraðila um að fjárkrafa hans nyti stöðu samkvæmt 110. gr. sömu laga við slit sóknaraðilans. II Eins og áður greinir kærðu aðrir sóknaraðilar en Landsbanki Íslands hf. úrskurð héraðsdóms í máli þessu til Hæstaréttar 3. nóvember 2010. Í kæru var meðal annars vísað til að þessir sóknaraðilar hafi sett fram í bréfi til slitastjórnar sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. 23. nóvember 2009 mótmæli, sem hafi einkum verið beint gegn kröfum, sem forgangsréttar hafi verið krafist fyrir samkvæmt 109. til 112. gr. laga nr. 21/1991 á þeim grunni að þær væru vegna innstæðna eða tengdust þeim, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 6. gr. laga nr. 44/2009. Mótmælin hafi meðal annars náð til kröfu varnaraðila og hafi slitastjórnin talið þessa sóknaraðila eiga vegna þeirra að verða aðila að dómsmáli um viðurkenningu kröfunnar þegar hún vísaði ágreiningi sínum við varnaraðila til úrlausnar héraðsdóms með bréfi 5. febrúar 2010. Áður en málið var þingfest hafi þessir sóknaraðilar á hinn bóginn komist að raun um að varnaraðili hafi ekki í kröfugerð sinni byggt á því að hann ætti að njóta stöðu í réttindaröð fyrir kröfu sinni á hendur sóknaraðilanum Landsbanka Íslands hf. samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 og alls ekki borið því við að um innstæðu væri að ræða. Á þessum grunni hafi þessir sóknaraðilar tilkynnt með bréfi 23. febrúar 2010 að þeir myndu ekki láta sig málið varða fyrir héraðsdómi. Vegna þeirrar niðurstöðu héraðsdóms að telja kröfu varnaraðila vera um innstæðu og skipa henni í réttindaröð samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði stæðust framangreindar forsendur þessara sóknaraðila ekki og væri „þeim því nauðugur sá kostur að láta sig málið varða að nýju fyrir Hæstarétti“ með kæru sinni. Um heimild til að láta málið til sín taka á þennan hátt fyrir Hæstarétti vísuðu þessir sóknaraðilar í fyrsta lagi til þess að þeir færu með almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 á hendur sóknaraðilanum Landsbanka Íslands hf. og ættu „sem slíkir ... rétt á að færa fram mótmæli sbr. 120. gr. gjaldþrotaskiptalaga og eiga aðild að dómsmálum vegna umdeildra krafna“, en úrlausn um kröfu varnaraðila hefði bein áhrif á hagsmuni þeirra með því að viðurkenning á stöðu hennar sem forgangskröfu myndi skerða úthlutun til þeirra við slit sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. Í öðru lagi hafi þessir sóknaraðilar verið „tilkynntir til héraðsdóms sem aðilar að málinu“, en þeir ákveðið að láta það ekki til sín taka á þeim grundvelli að krafa varnaraðila „lyti ekki að innstæðuforgangi.“ Niðurstaða héraðsdóms hafi ekki tekið mið af þessu og njóti þeir því réttar til að kæra úrskurð hans í skjóli upphaflegra mótmæla sinna. Í þriðja lagi eigi þessir sóknaraðilar rétt samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að ganga inn í mál annarra, enda skipti það þá máli að lögum, og gildi sú regla meðal annars um málskot til Hæstaréttar. Varnaraðili hefur sem áður segir krafist þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru annarra sóknaraðila en Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 með áorðnum breytingum, sem hér á við eftir 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991, verður með dómi þessum tekin afstaða til þessa formsatriðis málsins áður en það verður tekið til frekari meðferðar að efni til. III Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 með áorðnum breytingum gilda ákvæði XVIII. kafla og 5. þáttar laga nr. 21/1991 um meðferð krafna á hendur fjármálafyrirtæki við slit þess. Eftir 119. gr. laga nr. 21/1991, sem þannig á hér við, ber slitastjórn fjármálafyrirtækis að gera skrá um lýstar kröfur að loknum kröfulýsingarfresti og taka þar afstöðu til þess hvort og þá hvernig viðurkenna skuli hverja þeirra. Af 1. mgr. 120. gr. sömu laga leiðir að kröfuhafa, sem vill ekki una afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar sinnar eigin kröfu, er heimilt að bera fram mótmæli gegn þeirri afstöðu fyrir eða á kröfuhafafundi, sem haldinn er til að fjalla um kröfuskrá. Eftir sama lagaákvæði getur kröfuhafi jafnframt við sama tækifæri mótmælt afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfu, sem annar kröfuhafi hefur lýst, hafi niðurstaða um þá kröfu áhrif á hagsmuni þess, sem mótmælir. Í skrá slitastjórnar sóknaraðilans Landsbanka Íslands hf. um lýstar kröfur var sú afstaða tekin að hafna lýstri kröfu varnaraðila að öllu leyti. Samkvæmt 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 var varnaraðila heimilt að bera fram andmæli gegn þeirri afstöðu, sem hann og gerði, og stuðla þannig að því að ágreiningi um viðurkenningu kröfu sinnar yrði beint til úrlausnar héraðsdóms eftir 171. gr. sömu laga. Þessari afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfu varnaraðila hafa aðrir sóknaraðilar en Landsbanki Íslands hf. á hinn bóginn hvorki fyrr né síðar mótmælt, heldur þvert á móti samsinnt. Þegar af þeirri ástæðu gátu þeir hvorki látið ágreining varnaraðila við sóknaraðilann Landsbanka Íslands hf. til sín taka fyrir héraðsdómi né geta þeir það fyrir Hæstarétti á grundvelli almennra reglna 1. mgr. 120. gr. og 171. gr. laga nr. 21/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 10. desember 2009 í máli nr. 663/2009. Í því efni breytir engu að slitastjórn sóknaðilans hafi í fyrrnefndu bréfi til héraðsdóms 5. febrúar 2010 ranglega litið svo á að þessir sóknaraðilar hafi átt að eiga þar aðild að málinu. Samkvæmt 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, gilda almennar reglur laga nr. 91/1991 um meðferð máls, sem rekið er fyrir dómi til að fá leyst úr ágreiningi um viðurkenningu á lýstri kröfu við slit fjármálafyrirtækis. Á þessum grunni getur þriðji maður samkvæmt 20. gr. síðastnefndu laganna krafist þess að ganga fyrir héraðsdómi inn í mál af þessum toga, annaðhvort til að fá sakarefnið dæmt sér eða dómur verði annars felldur þannig að réttur hans verði verndaður. Í máli þessu hafa sóknaraðilar aðrir en Landsbanki Íslands hf. ekki krafist að þeim verði dæmt sakarefnið í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991. Um heimild þeirra til meðalgöngu, ef á hana hefði reynt fyrir héraðsdómi, verður að öðru leyti að gæta að því að málatilbúnaður þeirra er að efni til reistur á fjölmörgum málsástæðum, sem sóknaraðilinn Landsbanki Íslands hf. hefur í engu hreyft en aðrir sóknaraðilar telja að færa megi fram til stuðnings því að kröfu varnaraðila verði ekki skipað í réttindaröð samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Aukameðalganga samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 veitir ekki þriðja manni heimild til að bera fram málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans, sem sá vill ekki sjálfur halda fram, sbr. meðal annars áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 663/2009. Af þeim sökum hefðu lagaskilyrði ekki getað staðið til að þessum sóknaraðilum hefði í héraði verið heimiluð meðalganga í máli þessu. Enn síður geta þeir gengið inn í málið fyrir Hæstarétti og haldið þessum málsástæðum fyrst fram fyrir æðra dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þess, sem að framan greinir, verður máli þessu vísað frá Hæstarétti að því er varðar kröfur annarra sóknaraðila en Landsbanka Íslands hf., en til efnislegs ágreinings þess síðastnefnda við varnaraðila verður tekin afstaða í öðrum dómi í málinu. Sóknaraðilum öðrum en Landsbanka Íslands hf. verður í sameiningu gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er litið til þess að kæra þeirra er að ófyrirsynju. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar kröfur sóknaraðilanna ArrowgrassDistressed Opportunities Fund Ltd., Arrowgrass Investments S.a.r.l., Arrowgrass Master Fund Ltd., ArrowgrassSpecial Situations S.a.r.l., CIG & Co., ConseqInvest plc., Conseq Investment Management AS, CVI GVF (Lux) Master S.a.r.l., Fondo Latinoamericanode Reservas, GLG European Distressed Fund, GLG Market Neutral Fund, ING LifeInsurance and Annuity, ING USA Annuity and Life InsuranceCo., LMN Finance Ltd., Lyxor / ThirdPoint Fund Ltd., Monumental Life Insurance Company, National Bank of Egypt (UK) Ltd., Ohio National Life Assurance Corporation, PHL Variable Insurance Company, Phoenix Life InsuranceCompany, Reliastar Life Insurance Company, Security Life of Denver Insurance, Sun Life Assurance Company of Canada, Third Point Partners LP (US), Third Point Offshore Master Fund LP, Third Point Partners Qualified LP, Third Point Ultra Master Fund LP (Cayman), Värde Fund LP, Värde Fund V-B LP, Värde Fund VI-A LP, The Värde Fund VIII LP, The Värde Fund IX LP, The Värde Fund IX-A LP, Värde Investment Partners LP, Värde Investment Partners (Offshore) Master LP, WGZ Bank Luxembourg S.A. og WGZ Bank Ireland plc. Framangreindir sóknaraðilar greiði í sameiningu varnaraðila, Njálu ehf., 2.000.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 116/2000
Lausafjárkaup Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Á árinu 1992 veitti P L einkaumboð á Íslandi fyrir vörur sem P framleiddi, en rifti samningi aðilanna á árinu 1997 vegna vanskila L. Í kjölfarið höfðað P mál á hendur L til greiðslu skuldar vegna vörukaupa á árunum 1995 til 1997. Í því máli var L sýknaður af kröfum P á grundvelli þess að reikningar frá 1995 til 1997 væru greiddir. Endurráðstafaði P þá öllum innborgunum L til greiðslu á reikningum frá 1995 til 1997, en eftir stóðu reikningar frá 1992 og 1993 og höfðaði P mál þetta á hendur L til greiðslu þeirrar skuldar. Talið var að af skjölum málsins mætti ráða að greiðslur hefðu borist frá L vegna umræddra reikninga og var ekki talið að P hefði tekist að hrekja staðhæfingar L um að reikningarnir hefðu á fyrri stigum verið taldir greiddir að fullu í viðskiptum aðilanna. Talið var að P hefði ekki greint nægilega skýrlega hver sú vangoldna skuld væri sem hann teldi sig eiga hjá L og væri málatilbúnaður hans haldinn slíkum annmörkum að efnisdómur yrði ekki lagður á málið. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2000 og krefst þess aðallega að því verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda, en til þrautavara að hún verði lækkuð og upphafstíma dráttarvaxta breytt frá því, sem dæmt var í héraði. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem greinir í héraðsdómi sendi stefndi áfrýjanda bréf 30. september 1997, þar sem hann sagði upp tveimur samningum aðilanna frá 1. janúar 1992 og þar með viðskiptasambandi, sem staðið hafði í tvo áratugi í tengslum við innflutning á vörum frá stefnda hingað til lands. Reisti stefndi uppsögnina á langvarandi vanskilum áfrýjanda á greiðslum vegna viðskiptanna og kom hún í framhaldi af bréfaskiptum aðilanna um það efni. Hafði áfrýjandi meðal annars sent stefnda bréf 15. júlí 1997, þar sem sagði að hann gæti ekki byrjað að greiða af skuld sinni við stefnda fyrr en eftir mitt ár 1998, en að hann vonaðist til að stefndi liti jákvætt á greiðsluáætlun, sem fram kæmi í bréfinu, þar sem stefnt væri að því að greiða á sem skemmstum tíma. Lýsti áfrýjandi þeirri von að viðskipti þeirra gætu haldið áfram. Í greiðsluáætlun áfrýjanda var ráðgert að 20% álag kæmi á alla reikninga frá stefnda fram til 1. ágúst 1998 og með því myndu greiðast 25.000 bandaríkjadalir inn á eldri skuld, en samtals 150.000 bandaríkjadalir til viðbótar yrðu greiddir með sex 25.000 dala greiðslum á tímabilinu frá 1. ágúst 1998 til 31. desember 2000. Í bréfi 11. ágúst 1997 hafnaði stefndi þessu boði áfrýjanda um greiðslu á viðskiptaskuldinni, sem stefndi kvað þar nema 190.921,41 bankaríkjadal. Kvaðst hann verða að krefjast greiðslu skuldarinnar að fullu innan 30 daga frá dagsetningu bréfsins, en eftir 18. ágúst 1997 gætu aðilarnir ekki átt frekari viðskipti nema þetta yrði leyst. Í bréfi stefnda 30. september 1997, sem áður er getið, kvaðst hann enga greiðslu hafa fengið og því vera neyddur til að segja upp viðskiptasambandi þeirra. Í kjölfar þeirra bréfaskipta, sem að framan greinir, höfðaði stefndi mál á hendur áfrýjanda 20. nóvember 1997 til greiðslu skuldar að fjárhæð 182.861,11 bandaríkjadalur. Í því máli kvað stefndi áfrýjanda vera í vanskilum með greiðslu 47 nánar tiltekinna reikninga vegna vörukaupa allt frá 9. nóvember 1995 til 6. ágúst 1997, en heildarfjárhæð reikninganna að frádreginni innborgun á einn þeirra næmi stefnufjárhæðinni. Áfrýjandi tók til varna og bar fyrir sig að framlagðir reikningar væru allir greiddir, enda hefði stefndi sjálfur ákveðið áður en reikningarnir voru gefnir út að breyta skilmálum í viðskiptum þeirra á þann veg að öll vörukaup áfrýjanda upp frá því skyldu vera staðgreidd. Mótmælti áfrýjandi því sérstaklega að hann hafi með áðurnefndu bréfi 15. júlí 1997 boðist til að greiða hina umstefndu skuld á þremur árum. Skuldin, sem hann hafi þar boðist til að greiða, hafi átt rætur að rekja til eldri viðskipta aðilanna. Dómur féll í þessu máli 23. júní 1998 í Héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem fallist var á sýknukröfu áfrýjanda. Að gengnum þeim dómi, sem hér um ræðir, ráðlagði lögmaður stefnda honum með bréfi 29. júní 1998 að skjóta málinu ekki til Hæstaréttar, heldur að endurráðstafa greiðslum, sem frá áfrýjanda hefðu komið, og höfða nýtt mál á grundvelli eldri ógreiddra reikninga, allt til samræmis við niðurstöðu dómsins. Í því, sem nú er til úrlausnar, er dómkrafa stefnda reist á 26 vörureikningum, útgefnum á tímabilinu frá 13. desember 1993 til 23. september 1994, sem að frádreginni innborgun á elsta reikninginn hljóða á samtals 182.861,11 bandaríkjadal. II. Áfrýjandi styður kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi með því að stefndi hafi sjálfur haldið fram í fyrra dómsmáli þeirra að skuld samkvæmt reikningum á hendur áfrýjanda eldri en frá 9. nóvember 1995 væri að fullu greidd. Jafnframt krefjist stefndi dóms um kröfu, sem þegar hafi verið dæmd að efni til. Stefndi hljóti að vera bundinn af öllum málatilbúnaði sínum, yfirlýsingum og niðurstöðu dómsins í hinu fyrra máli. Hann geti ekki heldur breytt bókhaldi sínu að vild, eins og hann hafi nú gert. Til stuðnings sýknukröfu heldur áfrýjandi fram að hann sé ekki í vanskilum með greiðslur fyrir vörur samkvæmt þeim reikningum, sem stefndi reisi nú málsókn sína á. Viðskiptum þeirra á tímabilinu, sem reikningar þessir taka til, hafi verið háttað þannig að vörusendingum stefnda hafi verið komið í tollvörugeymslu, þar sem áfrýjandi hafi tekið út vörur smám saman. Hafi stefnda verið sendar greiðslur vegna þeirra úttekta. Með greiðslunum hafi fylgt gögn, sem hafi sýnt hvaða vörur hafi verið teknar út, og hafi þar verið vísað til viðkomandi reikninga hverju sinni. Stefndi hafi viðurkennt að hafa fengið þessar greiðslur með skilum og ráðstafað þeim sem innborgun á þá reikninga, sem átt hafi við hverju sinni, eins og nánar greini í framlögðu bréfi stefnda til lögmanns síns 23. janúar 1998. Heldur áfrýjandi því fram að allar þær vörur, sem reikningarnir í máli þessu taka til, hafi verið teknar út úr tollvörugeymslu og séu þar með greiddar í samræmi við þetta fyrirkomulag. III. Eins og áður segir krefst stefndi í máli þessu greiðslu skuldar úr hendi áfrýjanda samkvæmt 26 nánar tilgreindum reikningum, sem dagsettir eru á tímabilinu 13. desember 1993 til 23. september 1994. Óumdeilt er að vörurnar, sem þessir reikningar voru gerðir fyrir, fóru í tollvörugeymslu, svo og að þar sé ekki lengur að finna óútleystar vörur frá stefnda. Í fyrrnefndu bréfi stefnda til lögmanns síns 23. janúar 1998, þar sem skýrt var frá gangi viðskipta við áfrýjanda og skilmálum í þeim, kom meðal annars fram að í upphafi viðskiptanna hafi áfrýjandi fengið vörur frá stefnda afhentar með 90 daga gjaldfresti. Vanefndir hafi orðið á greiðslum frá áfrýjanda og þá verið horfið að því að senda vörur frá stefnda í tollvörugeymslu, en samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti mun þetta hafa gerst á árinu 1991. Hafi áfrýjandi átt að greiða stefnda jafnharðan fyrir allar vörur, sem hann tók út úr tollvörugeymslu. Þær greiðslur hafi borist með skilum ásamt gögnum um hvaða vörur hafi verið teknar út hverju sinni og tilvísun til reiknings fyrir þeim. Stefndi hafi skipt þessum greiðslum niður á viðeigandi reikninga og fært þær sem innborganir á þá, en yfirlit yfir viðskiptareikning áfrýjanda hafi borið þessa skipan með sér. Vanefndir á greiðslu hafi þó eftir sem áður orðið af hálfu áfrýjanda. Skilmálum í viðskiptunum hafi því enn verið breytt og þá þannig að áfrýjandi hafi orðið að greiða reikninga fyrir vörusendingum fyrirfram ásamt álagi vegna eldri skulda. Um leið og þessi skipan var tekin upp hafi öllum greiðslum, sem höfðu fram að því verið færðar sem innborganir á tilteknar reikningsskuldir á viðskiptareikningi áfrýjanda, verið ráðstafað þar á ný og þá látnar ganga upp í elstu skuldir hans. Hafi verið farið á sama hátt með greiðslur, sem bárust eftir þetta. Hafi þær því ekki verið færðar á viðskiptareikningnum til uppgjörs á vörureikningum, sem þær tengdust, heldur verið látnar ganga upp í elstu skuldir á hverjum tíma. Í bréfi stefnda til lögmanns síns 4. ágúst 1998, sem lagt var fram í Hæstarétti, greindi hann eins og í fyrrnefndu bréfi 23. janúar 1998 frá því að þegar vörur til áfrýjanda hafi verið sendar í tollvörugeymslu hafi hann tekið þær út eftir þörfum og sent stefnda greiðslu vegna þeirra með vissu millibili ásamt gögnum. Þetta hafi verið fært í bókhaldi stefnda sem greiðslur inn á sérstaka reikninga. Á vissum tímapunkti, sennilega í október 1994, hafi skilmálum í viðskiptum aðilanna verið breytt í staðgreiðslu reikningsfjárhæðar með 10% álagi. Áfrýjanda hafi þá verið tjáð að stefndi myndi breyta færslu viðskiptareiknings hans með því annars vegar að ráðstafa öllum greiðslum, sem þegar hefðu borist, til að jafna út skuld samkvæmt elstu vörureikningum hverju sinni og hins vegar að nota allar greiðslur, sem bærust upp frá því, í sama skyni án tillits til þess hvort þær kæmu vegna nýrra vörusendinga. Áfrýjandi hefur bent á að skjöl málsins beri með sér að reikningar, sem stefndi leitist nú við að fá dóm fyrir, hafi þegar verið greiddir. Af ofangreindum skýringum stefnda verður ekki annað séð en að greiðslur hafi borist frá áfrýjanda vegna þessara reikninga í tengslum við úttektir úr tollvörugeymslu, en stefndi heldur því aftur á móti fram að hann hafi á síðari stigum fært þessar greiðslur í bókhaldi sínu sem innborganir á eldri reikninga á hendur áfrýjanda. Stefndi hefur ekki gefið frekari skýringar á þessum eldri reikningum eða lagt fram bókhaldsgögn um þá. Hann hefur heldur ekki leitast við að hrekja með gögnum staðhæfingar áfrýjanda um að reikningar, sem búa að baki kröfu stefnda í málinu, hafi á fyrri stigum verið taldir greiddir að fullu í viðskiptum aðilanna. Af skjölum og málatilbúnaði stefnda í þessu máli, svo og í fyrra dómsmáli aðilanna, má ljóst vera að hann telji sig eiga vangoldna skuld hjá áfrýjanda samkvæmt niðurstöðu viðskiptareiknings hans, enda hefur áfrýjandi í áðurnefndu bréfi 15. júlí 1997 og í greinargerð í fyrra dómsmálinu viðurkennt uppsafnaða skuld við stefnda. Stefndi hefur hins vegar ekki skýrlega greint hver sú skuld sé, en ljóst er að framlagðir reikningar í máli þessu sýna það ekki. Stefndi hefur því ekki lagt fullnægjandi grunn að máli sínu. Verður að telja þennan málatilbúnað stefnda haldinn slíkum annmörkum að efnisdómur verði ekki lagður á málið. Verður því að vísa málinu frá héraðsdómi. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. mars 2000. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 22. ágúst 1998. Stefnandi er Polaroid Europe Export, Wheathampstead House, Codicote Road Wheathampstead, Hertfordshire, Englandi. Stefndi er Ljósmyndaþjónustan ehf., kt. 420283-0249, Ásholti 2, Reykjavik (með lögheimili að Laugavegi 178, Reykjavik). Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð USD 182.861,11, með 7,3% drv af USD 134.967,91 frá 10.09.94 til 17.09.94, en af USD 154.467,46 frá þ.d. til 01.10.94, en með 7,4% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 05.10.94, en af USD 154.761,26 frá þ.d. til 18.10.94, en af USD 164.377,66 frá þ.d. til 01.11.94, en með 7,9% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 0.11.94, en af USD 165.974,71 frá þ.d. til 12.11.94, en af USD 180.411,91 frá þ.d. til 24.11.94, en af USD 181.225,06 frá þ.d. til 01.12.94, en með 8,3% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 19.12.94, en af USD 182.026,56 frá þ.d. til 23.12.94, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til 01.01.95, en með 8,6% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.02.95, en með 9,1% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.03.95, en með 9,1% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.04.95, en með 9,0% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.0.95, en með 9,1% drv. frá þ.d. til 01.06.95, en með 8,9% drv. frá þ.d. til 01.12.95, en með 9,1% drv. frá þ.d. til 01.01.96, en með 9,0% drv. frá þ.d. til 01.03.96, en með 8,8% drv. frá þ.d. til 01.08.96, en með 8,6% drv. frá þ.d. til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. skv. 11. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá þ.d. til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar skv. framlögðum málskostnaðarreikningi. Þess er krafist, að dæmt verði, að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstólinn og dæmdan málskostnað á 12 mánaða fresti. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum stefnukröfunum og til þrautavara að þær verði stórlega lækkaðar og upphafstíma dráttarvaxta breytt. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Aðilar máls þessa gerðu með sér tvo samninga dagsetta 1. janúar 1992. Samkvæmt öðrum þeirra skyldi stefndi hafa einkaumboð hér á landi fyrir þær vörur sem stefnandi framleiddi fyrir áhugaljósmyndara og samkvæmt hinum skyldi stefndi hafa einkaumboð hér á landi fyrir vörur sem stefnandi framleiddi til notkunar fyrir atvinnuljósmyndara. Þann 15. júlí 1997 ritaði forsvarsmaður stefnda bréf til stefnanda. Því bréfi fylgdi áætlun um greiðslu skuldar stefnda við stefnanda sem skyldi greiðast á tímabilinu 1. apríl 1998 til 31. desember 2000. Bréfi þessu var svarað af hálfu stefnanda 11. ágúst 1997 þar sem áætlun stefnda um greiðslu á skuld við stefnanda að fjárhæð 190.921,41 bandaríkjadalur er hafnað og boðað að málefni þetta verði falið lögmönnum stefnanda. Jafnframt segir að eftir 17 ágúst 1997 verði ekki um frekari viðskipti aðila að ræða. Með bréfi dagsettu 30 september 1997 til stefnda var samningunum frá 1. janúar 1992 rift frá 1. október 1997 með vísan til ákvæðis 15. gr. þeirra. Í kjölfar þessa höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu, þar sem krafið var um greiðslu á 182.861,11 bandaríkjadölum úr hendi stefnda samkvæmt 47 reikningum dagsettum á tímabilinu 9. nóvember 1995 til 6. ágúst 1997. Af hálfu stefnda var tekið til varna og því haldið fram að umkrafin skuld væri greidd og með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur var stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður felldur niður. Rétt þykir að rekja hér forsendur dómsins: "Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefnanda hafi verið heimilt að ráð­stafa þeim greiðslum sem bárust frá stefnda til greiðslu eftirstöðva uppsafnaðrar skuldar. Í stefnu er engin grein gerð fyrir eldri skuld stefnda við stefnanda og er stefna á því byggð að stefndi hafi ekki greitt reikninga þá er mál þetta snýst um að und­an­skil­inni 219,59 bandaríkjadala innborgun. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefndi greitt reikningana enda sýnist greiðsla hafa verið forsenda þess að varan fengist afhent. Þá er upp­lýst að stefndi hefur frá því í marsmánuði 1996 greitt reikninga með álagi og heldur stefndi því fram að sú viðbót hafi átt að ganga til greiðslu eldri skuldar. Munu viðskipti aðila hafa haldið áfram með þessum hætti fram í ágústmánuð 1997. Eins og mál þetta er vaxið má ætla að stefndi hafi staðið í þeirri trú að hann væri að greiða reikninga þá er mál þetta snýst um en ekki eldri uppsafnaða skuld nema að því marki sem áður er getið. Af gögnum málsins má ráða að stefnanda hafi verið ljós þessi afstaða stefnda. Telja verður það meginreglu í kröfurétti að skuldari eigi val um það hverja af gjaldkræfum skuldum við sama kröfuhafa hann greiðir. Verður því að telja að umræddir reikningar séu að fullu greiddir og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Að gegnum þessum dómi endurráðstafaði stefnandi öllum innborgunum stefnda til greiðslu á þeim 47 reikningum sem stefnt var út af í ofangreindu máli auk álags samtals að fjárhæð 6.100,29 bandaríkjadalir sem skyldi ganga til greiðslu á eldri skuldum stefnda við stefnanda. Stóðu þá eftir þeir 182.861,11 dalir sem stefnandi krefur um hér samkvæmt 26 reikningum dagsettum á tímabilinu 13. desember 1993 til 23. september 1994. Stefnandi hefur lagt fram reikninga þessa. Að öðru leyti vísar stefnandi til sundurliðunar umkrafinna reikninga í stefnu. Þannig sýni bókhald stefnanda nú alla reikninga greidda sem stafi frá viðskiptum aðila og dagsettir séu fyrir og eftir umkrafið tímabil. Krafist er drv. af erlendri fjárhæð skv. 11. gr. laga nr. 25/1987 frá 10. september 1994 af þeim reikningum sem gjaldfallið hafi fyrir það tímamark, og vísað er til sundurliðunar kröfu í stefnu. Litið sé á að dráttarvextir sem gjaldfallið hafi fyrir það tímamark séu fyrndir skv. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14 frá 1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Það sé málsástæða stefnanda að reikningar sem útgefnir séu fyrir sama tímamark séu ekki fyrndir sbr. 1. tl. 3. gr. sömu laga. Um hafi verið að ræða samfelld viðskipti stefnanda og stefnda í nálægt 20 ár sem endað hafi með uppsögn stefnanda með bréfi dags. 30. sept. 1997. Fyrningarfrestur skuldarinnar byrji að 1íða frá þeim tíma. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á einkasölusamningum málsaðila dagsettum 1. janúar 1992 og á almennum reglum kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga. Um kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti vísar stefnandi til III kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda er byggt á því að í fyrrnefndu máli hafi af hálfu stefnanda verið lagt fram bréf lögmanns stefnanda til hans, dags. 6. desember 1998, sem ritað hafi verið í tilefni þá nýframlagðar greinargerðar stefnda. Skýri lögmaðurinn þar frá, að stefndi haldi því fram í greinargerðinni, að umstefnd skuld sé þegar greidd. Síðar í bréfinu spyrji lögmaðurinn, hvort ógreiddir séu einhverjir eldri reikningar. Biðji hann um skýringar og athugasemdir umbjóðanda síns við framannefnda staðhæfingu og varnarástæðu stefnda. Komi þær fram í bréfi stefnanda til lögmannsins, dagsettu 23. janúar 1998. Segir þar (í 4. tl.), að allar greiðslur frá stefnda tiltekið tímabil, þ.e. frá því að bera fór á vanskilum hans og til loka viðskiptasambands aðila hafi verið látnar ganga til greiðslu elstu ógreiddra reikninga ("...........applied to clear the oldest invoices"). Með bréfi þessu hafi fylgt þrjú reikningsyfirlit, sem sögð séu sýna viðskiptaskuld stefnda 2. maí 1996, 3. júlí 1996 og 12. ágúst 1996. Í því síðastnefnda sjáist, að elsti ógreiddi reikningurinn sé sagður dags. 27. júlí 1995. Samkvæmt reikningsyfirliti stefnanda, dagsettu 24. október 1997 sé elsta skuld stefnda sögð skv. reikningi, dagsettum 9. nóvember 1995. Yfirlit þessi hafi stefnandi sjálfur lagt fram til stuðnings málstað sínum og þrátt fyrir framangreinda varnarástæðu stefnda, sem m.a. hafi verið studd gögnum frá stefnanda sjálfum, hafi hann haldið kröfugerð sinni með tilheyrandi málsástæðum og staðhæfingum til streitu. Þessi framganga hans í fyrra málinu og tilvitnanirnar í gögn frá honum sjálfum feli í sér viðurkenningu og staðfestingu hans sjálfs á því, að meint reikningsskuld stefnda hafi ekki náð lengra aftur en til reikningsins frá 9. nóvember 1995. Eldri reikningar hafi samkvæmt því allir verið greiddir. Með vísan til þessa stoði stefnanda ekki nú, eins og hér stendur sérstaklega á, að endurráðstafa "öllum innborgunum stefnda í samræmi við dómsniðurstöðuna" eins og orðrétt segi í stefnu hans, með þeirri niðurstöðu, að elsti ógreiddi reikningur sé nú nr. 25054, dagsettur 13. desember 1993, og sundurliða skv. því reikninga "í vanskilum og krafa stefnanda" eins og þar er gert. Sú viðbára og sú tilhögun gangi ekki. Stefnandi sé að krefjast dóms á skuld sem hann hafi lýst yfir, að sé ekki til staðar. Hann sé jafnframt að krefjast dóms um kröfu, sem þegar hafi verið dæmd að efni til. Stefnandi sé bundinn öllum málatilbúnaði sínum, yfirlýsingum og niðurstöðu dómsins í fyrra málinu og leiði slíkt til algerrar sýknu stefnda í máli þessu. Þess utan hafni stefndi því, að rétt sé með farið í stefnu. Ljóst sé af þessu máli og nefndu fyrra máli, að bókhaldi stefnanda sé ekki að treysta. Því sé hagað eftir því sem honum henti hverju sinni. Raunsanna mynd af greiðslum stefnda, ráðstöfun þeirra í samræmi við skilmála og viðskiptum aðila að öðru leyti, gefi það ekki. Fyrir vikið sé ekkert á því byggjandi, það sanni ekki eitt eða neitt, og þess vegna geti það ekki hér orðið grundvöllur áfellisdóms á hendur stefnda gegn mótmælum hans við kröfugerðinni og málsframsetningu stefnanda að öðru leyti. Þessi málsástæða leiði til sýknu sbr. varakröfu stefnda. Lagarök fyrir dómkröfum sínum sækir stefndi í 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 4. gr. laga nr. 61/1942 um málflytjendur. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 129.-130. gr. laga nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA: Af bréfi stefnda frá 25. júlí 1997 er ljóst að stefndi átti ógreidda reikninga frá stefnanda enda leitar forsvarsmaður stefnda þar samkomulags um uppgjör á 175.000 bandaríkjadölum. Þá kemur fram í bréfi stefnanda dagsettu 11. ágúst 1997 til stefnda að stefnandi telur stefnda skulda sér 190.921,40 bandaríkjadali. Einnig hafa verið löð fram reikningsyfirlit frá 15. apríl 1994 og 15. júlí s.á. þar sem fram kemur í bréfi sem fylgir því síðara að stefndi skuldaði stefnanda þá 176.544,22 bandaríkjadali. Ekki er að finna í málinu mótmæli við ofangreindum tveimur reikningsyfirlitum og hvað bréfið frá 11. ágúst 1997 snertir er þess að geta að fram hefur verið lagt bréf frá stefnda dagsett 3. október 1997 þar sem segir undir lok bréfsins að stefndi sé ekki í neinni aðstöðu til þess að greiða skuld sína og eigi ekki eignir eða peninga. Er ekki að finna í bréfi þessu neinar athugasemdir við fjárhæð þá sem greinir í fyrrnefndu bréfi stefnanda frá 11. ágúst s.á. Lögð hafa verið fram gögn um greiðslur frá stefnda til stefnanda á tímabilinu 3. desember 1993 til 1. desember 1994 samtals að fjárhæð 212.955,49 bandaríkjadalir. Gerð er grein fyrir því á fyrrnefndum reikningsyfirlitum og yfirliti sem fylgdi bréfi frá stefnanda, dagsettu 10. janúar sl. að greiðslur þessar voru færðar stefnda til tekna. Með hliðsjón af gögnum þeim um greiðslur stefnda og reikningum þeim sem stefnandi hefur lagt fram og krefur um greiðslu á þykir sýnt fram á að stefndi skuldi honum stefnufjárhæðina, 182.861,11 bandaríkjadali. Af hálfu stefnda hefur þeirri vörn verið haldið uppi að stefnandi hafi með yfirlýsingu í máli því, er fyrr greinir og dæmt var 23. júní 1998, ráðstafað sakarefninu með því að gefa yfirlýsingu í bréfi til lögmanns síns þar sem segi að stefndi skuldi ekki eldri reikninga en þar eru nefndir. Eins og að framan greinir hafði stefnandi ráðstafað greiðslum frá stefnda inn á elstu skuldir hans í viðskiptum þeirra en af dómi Héraðsdóms leiddi að greiðslum stefnda varð ráðstafað til greiðslu á þeim 47 reikningum sem um var krafið í því máli. Var því vart við því að búast að stefnandi teldi sig eiga kröfur á hendur stefnda vegna reikninga, sem stefnandi hafði talið stefnda þegar hafa greitt. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu stefnda. Þá er til þess að líta að fram kemur í málinu að aðilar höfðu átt í viðvarandi viðskiptum í yfir 20 ár og einnig að viðskiptasamband þeirra byggðist á samningum um einkaumboð stefnda er atvik máls þessa urðu og verður því ekki fallist á það með stefnda að hluti krafna stefnanda sé fyrndur sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu. Samkvæmt þessu er það niðurstaða málsins að stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda stefnukröfu hans ásamt vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins er stefnda gert að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Ljósmyndaþjónustan ehf., greiði stefnanda, Polaroid Europe Export, 182.861,11, bandaríkjadali með 7,3% drv af 134.967,91 dölum frá 10.09.94 til 17.09.94, en af 154.467,46 dölum frá þ.d. til 01.10.94, en með 7,4% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 05.10.94, en af 154.761,26 dölum frá þ.d. til 18.10.94, en af 164.377,66 dölum frá þ.d. til 01.11.94, en með 7,9% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 0.11.94, en af 165.974,71 dölum frá þ.d. til 12.11.94, en af 180.411,91 dölum frá þ.d. til 24.11.94, en af 181.225,06 dölum frá þ.d. til 01.12.94, en með 8,3% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 19.12.94, en af 182.026,56 dölum frá þ.d. til 23.12.94, en af stefnufjárhæðinni 182.861,11 dölum frá þeim degi til 01.01.95, en með 8,6% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.02.95, en með 9,1% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.03.95, en með 9,1% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.04.95, en með 9,0% drv. af sömu fjárhæð frá þ.d. til 01.0.95, en með 9,1% drv. frá þ.d. til 01.06.95, en með 8,9% drv. frá þ.d. til 01.12.95, en með 9,1% drv. frá þ.d. til 01.01.96, en með 9,0% drv. frá þ.d. til 01.03.96, en með 8,8% drv. frá þ.d. til 01.08.96, en með 8,6% drv. frá þ.d. til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. skv. 11. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá þ.d. til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 668/2008
Kærumál Fjárskipti
Skiptastjóri við opinber skipti til fjárslita milli sambúðarfólks beindi til héraðsdóms ágreiningi málsaðila við skiptin. Ágreiningurinn laut að túlkun á niðurstöðu dóms Hæstaréttar í máli nr. 164/2008. Í dóminum var eignarhluti K í fasteign þeirra talinn vera 5,9% en eignarhluti M 94,1%. Í forsendum dómsins kom fram að eignarhlutfall K byggðist á því að hún hefði lagt fram tiltekna fjárhæð við kaupin sem hefði samsvarað 5,9% af heildarverði íbúðarinnar. Í dómi Hæstaréttar sem staðfesti úrskurð héraðsdóms var fallist á með K að umrædd fasteign væri til skipta við opinberu skiptin á milli aðila en ekki nettóandvirði hennar eins og M byggði á. Þar sem söluverð eignarinnar var 42.000.000 krónur bar K að fá í sinn hlut 5,9% af því eða 2,478.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2008 þar sem frumvarpi skiptastjóra að úthlutun vegna opinberra skipta málsaðila var breytt í þá veru að varnaraðili fengi í sinn hlut 2.478.000 krónur en dráttarvaxtakröfu varnaraðila var vísað frá dómi. Þá var kröfu varnaraðila, um að hún teldist eiga þriðjung áfallinna vaxta fram til 1. maí 2008 af bankareikningi þeim sem skiptastjóri varðveitti fjármuni aðila á, vísað frá dómi. Sóknaraðili krefst þess að frumvarp skiptastjóra að úthlutun úr félagsbúi málsaðila verði staðfest og að sóknaraðili fái í sinn hlut 94,1% af fjármunum búsins auk 94,1% áfallandi vaxta eins og þeir eru á uppgjörsdegi. Að öðru leyti krefst sóknaraðili staðfestingar á niðurstöðu hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 3. desember 2008. Hún krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur að öðru leyti en því að sóknaraðili og lögmaður hans verði sameiginlega dæmd til að greiða varnaraðila málskostnað. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Samkvæmt dómi Hæstaréttar 16. apríl 2008 í máli nr. 164/2008 milli aðila máls þessa telst eignarhluti varnaraðila í tilgreindri fasteign 5,9%. Í forsendum dómsins kemur skýrt fram að þetta eignarhlutfall byggðist á því að varnaraðili hefði lagt fram 2.240.000 krónur við kaup á eigninni og hefði fjárhæðin samsvarað 5,9% af heildarverði hennar. Má ótvírætt ráða af forsendunum að varnaraðili var ekki talin skuldari áhvílandi veðskulda. Þær voru taldar tilheyra sóknaraðila og hefðu nýst honum við skiptingu eignarhluta í eigninni. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 25. maí 2007, var ákveðið að opinber skipti færu fram vegna sambúðarslita málsaðila. Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 19. maí 2008, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 6. júní 2008 og tekið til úrskurðar 30. október 2008. Sóknaraðili er K, kt. [...]. Varnaraðili er M, kt. [...]. Dómkröfur sóknaraðila eru: 1. Að drögum skiptastjóra að frumvarpi að úthlutun vegna opinberra skipta málsaðila verði breytt í þá veru að sóknaraðili fái í sinn hlut 2.478.000 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí 2008 til greiðsludags. 2. Að sóknaraðili teljist eiga þriðjung áfallinna vaxta fram til 1. maí 2008 af bankareikningi þeim sem skiptastjóri hefur varðveitt fjármuni aðila á. Þá gerir sóknaraðili kröfu um að varnaraðili og lögmaður hans, Hildur Sólveig Pétursdóttir hrl., greiði henni in solidum allan málskostnað vegna málsins að viðbættu álagi vegna 24,5% virðisaukaskatts. Dómkröfur varnaraðila eru: Að frumvarp skiptastjóra að úthlutun úr félagsbúi málsaðila verði staðfest og varnaraðili fái í sinn hlut 94,1% af fjármunum búsins auk 94,1% áfallandi vaxta eins og þeir eru á uppgjörsdegi skipta. Þá er þess krafist að málskostnaðarkröfu sóknaraðila verði alfarið hafnað. Varnaraðili krefst málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt máls­kostn­að­ar­reikningi auk virðisaukaskatts. I Í bréfi skiptastjóra kemur fram að með dómi Hæstaréttar Íslands þann 16. apríl 2008 hafi úrskurði héraðsdóms frá 28. febrúar 2008, þar sem m.a. var komist að þeirri niðurstöðu að fasteignin A væri 100% í eigu varnaraðila, verið hrundið og breytt hvað varðar fasteignina á þann hátt að við fjárslit á milli aðila teljist sóknaraðili eiga 5,9% hlut í henni en varnaraðili 94,1%. Úthlutunargerð hafi legið fyrir á skiptafundi 23. apríl 2008 og hafi hún gert ráð fyrir að andvirði eignarinnar væri skipt í þeim hlutföllum sem greinir í dómi Hæsta­réttar. Ekki hafi verið um endanlega úthlutunargerð að ræða þar sem fyrir hafi legið að hugs­anlegur ágreiningur væri uppi vegna kostnaðar í tengslum við fasteignina. Umboðsmaður sóknaraðila hafi mótmælt drögunum á þeirri forsendu að út­hlutunin væri miðuð við hlutfall af nettóandvirði fasteignarinnar í búinu en ekki af brúttó­verðmæti hennar. Þessu sjónarmiði hafi verið mótmælt af hálfu umboðsmanns varnar­aðila. Hafi þar með verið kominn upp ágreiningur um úthlutun er tengdist túlkun á umræddum dómi Hæstaréttar Íslands. Fyrir hönd sóknaraðila sé gerð sú krafa að við úthlutun af andvirði fasteignarinnar A, Garðabæ sé eignarhlutur hennar reiknaður af brúttóandvirði fast­eign­ar­innar þ.e. verðmæti hennar áður en áhvílandi veðskuldir voru dregnar frá söluverðinu. Miðað við það ætti sóknaraðili að fá kr. 2.478.000 úthlutað af andvirði fasteignarinnar. Fyrir hönd varnaraðila sé gerð sú krafa að úthlutað sé samkvæmt drögum að út­hlut­unargerð skiptastjóra þ.e. að við úthlutun af andvirði fasteignarinnar A sé eignarhlutur K reiknaður af nettóandvirði fasteignarinnar en með því næmi úthlutun til hennar kr. 57.343. Með samningu draga að úthlutunargerð hafi legið fyrir frumafstaða skiptastjóra um með hvaða hætti ætti að úthluta andvirði fasteignarinnar A, Garðabæ. Hafi þessari afstöðu verið mótmælt og upp komið ágreiningur sem lýst hafi verið. Þrátt fyrir frumafstöðu skiptastjóra þá virðist ljóst af dómi Hæstaréttar Íslands að hlutfall sóknaraðila sé fundið út frá fjárframlagi hennar til fasteignakaupanna annars vegar og brúttóandvirði fasteignarinnar hins vegar. Skiptastjóri hafi árangurslaust reynt að jafna ágreininginn. II Sóknaraðili byggir á að dómur Hæstaréttar vegna ágreinings aðila í máli nr. 164/2008 frá 16. apríl sl. sé skýr og afdráttarlaus og í honum felist að hún eigi að fá í sinn hlut 5,9% af heildarsöluverði A. Í forsendum dóms Hæstaréttar segi: ... sóknaraðili [sic, á að vera varnaraðili, sem sé M – innskot DP] lagði til megnið af þeim fjármunum sem fóru í kaup á þessari fasteign, aðallega með greiðslu peninga vegna sölu fasteignar sinnar að Lækjargötu og með lántöku. Hins vegar nýtti sóknaraðili stærstan hluta þess fjár er hún fékk vegna sölu á fasteign sinni að Framnesvegi til greiðslu skulda og hlutabréfakaupa og tók hún ekkert lán vegna fasteignakaupanna. Þó verður að líta til þess að óumdeilt er að sóknaraðili lagði 2.240.000 krónur, vegna sölu á fasteign sinni, inn á reikning varnaraðila á tilgreindu tímabili meðan hún sinnti heimili þeirra. Eins og sönn­unarstöðu er háttað verður að telja þessar greiðslur hafa farið fram vegna fast­eigna­kaupa aðila, en ekki vegna sameiginlegs kostnaðar þeirra við heimilishald, eins og miðað er við í úrskurði héraðsdóms. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til for­senda hins kærða úrskurðar er fallist á að varnaraðili hafi sýnt fram á raunveruleg fjár­framlög aðila til kaupa á Laugateigi og síðar A hafi verið með þeim hætti að eignarhlutföll síðarnefndu fasteignarinnar skuli teljast önnur en þau sem skráð eru. Samkvæmt framanrituðu verður við það miðað að sóknaraðili hafi lagt fram 2.240.000 krónur til kaupa umræddrar fasteignar, en kaupverð hennar var 38.000.000 krónur. Í samræmi við þetta skal við opinber skipti til fjárslita milli aðila telja eign­ar­hlut sóknaraðila í fasteigninni A 13 5,9%, en eignarhlut varnaraðila 94,1%. Hlutfallstalan 5,9% fáist með því að sjá hvaða hlutfall af 38.000.000 kr. 2.240.000 kr. séu. Útreikningurinn passi við þá kröfu sóknaraðila að miða eigi við það að áhvílandi lán eigi að teljast á ábyrgð varnaraðila og henni óviðkomandi. Enda segi skýrt í forsendum dóms Hæstaréttar að varnaraðili hafi fjármagnað kaupin með lán­tökum og að sóknaraðili hafi ekkert lán tekið vegna fasteignakaupanna. Augljóst sé því að sóknaraðili eigi við skiptin að fá í sinn hlut 5,9% af söluverði fast­eignarinnar, sem var 42.000.000 kr. Hæstiréttur segi skýrt að lánin séu á ábyrgð varn­araðila en ekki sóknaraðila. Þetta þýði að af söluverði A eigi sókn­ar­aðili að fá í sinn hlut 2.478.000 kr. Þá telji sóknaraðili að varnaraðila beri að greiða henni dráttarvexti á þá fjárhæð, sem byrji að leggjast á fjárhæðina 15 dögum eftir upp­kvaðn­ingu dóms Hæstaréttar. Í frumvarpi skiptastjóra séu gerð þau augljósu mistök að telja sóknaraðila eiga 5,9% af þeim fjármunum sem hann var með í vörslum sínum 23. apríl sl. og fái hann þannig þá niðurstöðu að sóknaraðili eigi að fá í sinn hlut nokkra tugi þúsunda í stað 2.478.000 kr. Skiptastjóri hafi viðurkennt þessi mistök sín í bréfi til héraðsdóms. Þrátt fyrir þetta hafi varnaraðili ekki viljað sætta sig við að sóknaraðili fái í sinn hlut fjárhæð í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar. Hæstiréttur hafi fallist á þá kröfu varnaraðila að hann teldist einn skuldari lánanna sem tekin voru vegna fasteignaviðskiptanna og teldist þar með megineigandi A. Varnaraðili hafi unnið málið að þessu leyti og verði að taka afleiðingum þess. Krafa um hlutdeild í vöxtum af bankareikningi þeim sem skiptastjóri hefur varð­veitt söluandvirði eignarinnar inná sé byggð á því að varnaraðili eigi samkvæmd Hæsta­réttardóminum u.þ.b. þriðjung af þeirri fjárhæð, sem á reikningnum sé búin að vera, og því sé eðlilegt að hún njóti áfallinna vaxta af þeirri fjárhæð því til samræmis og fram til 1. maí 2008, en frá þeim tíma, sem miðist við 15 daga frá uppsögu héraðs­dóms geri hún kröfu um að varnaraðili greiði henni dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. nánar ákvæði III. kafla þeirra laga. Krafa um málskostnað sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála, einkum 130. gr. og 131. gr. Sóknaraðili telji að ágreiningi þessum hafi hún neyðst til að vísa til héraðsdóms að þarflausu. Lögmanni varnaraðili hafi borið að skýra niðurstöðu Hæstaréttar fyrir varnaraðila til að koma í veg fyrir að málið færi í þann hnút sem það sé nú í. Lögmaðurinn beri því samábyrgð með varnaraðila á því að málið sé fyrir dómstólum. III Varnaraðili byggir á að honum beri við fjárslit málsaðila að fá í sinn hlut 94,1% þeirra fjármuna sem séu á fjárvörslureikningi skiptastjóra að frádregnum skipta­kostnaði og að viðbættri 5,9% hlutdeild sóknaraðila í rekstrarkostnaði á þeim tíma sem leið frá sambúðarslitum þar til fasteignin að A var seld, eins og sýnt sé í frumvarpi skiptastjóra að úthlutun. Af frumvarpinu sé ljóst að söluandvirði A, þ.e. kr. 7.434.589, séu þeir fjármunir sem voru í búi málsaðila og það séu þeir fjármunir sem koma eigi til skipta milli málsaðila í þeim hlutföllum sem hlut­falls­skipting Hæstaréttar geri ráð fyrir. Í frumvarpi skiptastjóra sé ráðstöfun fram­an­greindrar fjárhæðar rakin, m.a. frádráttur vegna sölulauna fasteignarinnar og sé skipta­stjóri þar með að gera grein fyrir ráðstöfun á eignum búsins. Aðrar eignir hafi ekki verið í búinu og því telji varnaraðili ekki unnt að miða 5,9% hlutfallstölu Hæstaréttar við annað en hlutfall af þeim eignum sem í búinu séu við lok skipta. Dómkrafa í Hæstaréttarmálinu hafi lotið að því að viðurkenna eignarhlutföll i fast­eigninni. Verið sé að tala um nettóeign málsaðila enda sé það nettóeign fast­eign­ar­innar sem til ráðstöfunar sé á reikningi skiptastjóra. Skuldir geti ekki talist til eignar eins og sóknaraðili haldi fram, en þær hafi allar verið greiddar upp við sölu fast­eign­ar­innar. Sú fjárhæð sem eftir standi, nettóeignin, sé sú fjárhæð sem skipta beri milli máls­aðila og telji varnaraðili það skýrt af dómi Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar segi: Eins og sönnunarstöðu er háttað verður að telja þessar greiðslur hafa farið fram vegna fasteignakaupa aðila, en ekki verið vegna sameiginlegs kostnaðar þeirra við heimilis­hald, eins og miðað er við í úrskurði héraðsdóms. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að varnaraðili hafi sýnt fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á C og síðar B hafi verið með þeim hætti að eignarhlutföll síðarnefndu fasteignarinnar skuli teljast önnur en þau sem skráð eru. Varnaraðili telji alveg ljóst að sönnun um hlutfallsskiptingu Hæstaréttar miðist við greiðslur og fjárframlög, sem sé í samræmi við að um fjárslit milli aðila sé að ræða og því sé verið að skipta því fé sem til ráðstöfunar sé, söluandvirðinu, eins og frum­varp skiptastjóra geri ráð fyrir. Fasteignin hafi verið seld töluvert fyrir uppkvaðningu dóms á báðum dómstigum og telji varnaraðili því ljóst að dómstóllinn hafi verið að finna hlutfall til beitingar við skiptingu söluandvirðisins. Hæstiréttur sýni hvernig hlut­fallstalan sé fundin en ljóst sé að henni beri að beita við skiptingu þess fjár, þ.e. þeirrar nettóeignar sem í búinu sé. Lánin hafi verið á nöfnum beggja málsaðila en varnar­aðili hafi alla tíð greitt einn allar afborganir af þeim. Veðskuldirnar hafi hvílt bæði á eignarhluta sóknaraðila í fasteigninni sem og á eignarhluta varnaraðila þar sem Þær hafi því hvílt óskipt á allri eigninni og beri því að draga þær frá áður en til úthlut­unar komi milli málsaðila. Niðurstaða Hæstaréttar hafi byggst á því að varnaraðila hafi tekist að sýna fram á að hann innti að hendi allar greiðslur vegna kaupverðs fasteignanna sem og greiðslur vegna afborgana lána og rekstrarkostnað vegna fasteignanna á sam­búð­ar­tím­an­um og byggðist málatilbúnaður hans á því. Fasteignirnar hafi hins vegar verið þing­lýstar í jöfnum hlutföllum á nöfn málsaðila og lánin tekin í jöfnum hlutföllum á nöfn beggja. Það orðalag sem Hæstiréttur tilgreini í dómi sínum að sóknaraðili hafi ekki tekið neitt lán vegna fasteignakaupanna sé því ekki rétt. Sóknaraðili hafi viðurkennt fyrir dómi að hún hefði ekki innt af hendi eina einustu krónu vegna fasteignakaupanna og ekki eina krónu vegna afborgana lána og rekstrarkostnaðar. Það hafi því verið greiðslu­þátturinn sem grundvallaði niðurstöðu eignarhlutfalla fyrir dóminum og því beri að miða við að skipta milli aðila þeim fjármunum sem standi eftir í búinu þegar búið sé að greiða allar skuldir, þ.e. söluandvirði fasteignarinnar, í þeim hlutföllum sem Hæsti­réttur tilgreini. Frumvarp skiptastjóra sé rétt og beri dóminum að staðfesta það, þar sem það miði við úthlutun á þeim fjármunum sem séu til skipta milli aðila inni á reikningi skipta­stjóra í þeim hlutföllum sem Hæstiréttur tilgreini. Frumvarpið sé í samræmi við venju­bundna framkvæmd við skipti til fjárslita milli aðila, þ.e. að skipta þeim fjármunum sem til staðar séu við lok skipta í þeim hlutföllum sem dómur hafi ákvarðað. Aðilar eigi einnig að fá hlutdeild í vaxtakostnaði sem á reikningnum sé í samræmi við hlut­deild sína, þ.e. sóknaraðili 5,9% af vöxtum og varnaraðili 94,1%. Varnaraðili mótmæli harð­lega fullyrðingum í greinargerð sóknaraðila að skiptastjóri hafi skipt um skoðun og viðurkennt mistök, þvert á móti hafi engin breyting verið gerð á frumvarpinu. Skipta­stjóri segi að ljóst sé að hlutfallstala sóknaraðila sé fundin út frá kaupverði A en hann segi ekkert um að hlutfallstölunni skuli beitt með öðrum hætti á þá fjármuni sem í búinu séu en frumvarp hans að úthlutun sýni. Varnaraðili telji túlkun sóknaraðila fráleita og í algjöru ósamræmi við allt í mál­inu, ef taka eigi fjárframlag sóknaraðila kr. 2.240.000.- út úr öllu samhengi í eignum bús­ins, hlutfalla það við kaupverð A, og reikna meinta úthlutun sóknaraðila svo út frá söluverði en ekki söluandvirði eins og kröfur sóknaraðila byggi á. Söluverð A hafi aldrei verið eign málsaðila nema að hluta, þar sem kröfuhafar áhvílandi lána hafi átt stærstan hluta í eigninni. Því telji varnaraðili að það sé einungis sölu­andvirðið sem geti komið til skipta, þ.e. sá hluti eignarinnar sem var í eigu málsaðila. Þá bendi varnaraðili á þá staðreynd að greiðslur sóknaraðila, þ.e. kr. 2.240.000 hafi allar verið inntar af hendi áður en kaupin á A fóru fram, þ.e. meðan aðilar voru eigendur að fasteigninni að Laugateig 20. Greiðslurnar hafi verið inntar af hendi á tímabilinu frá 3. janúar 2006 til 20. september 2006. Kaupsamningur vegna A hafi verið undirritaður 20. september 2006 en þann dag hafi sóknaraðili millifært kr. 100.000.- inn á reikning varnaraðila. Allar aðrar greiðslur frá sóknaraðila hafi farið fram eftir þinglýsingu afsals að Laugateig 20 og áður en fasteignin að A var keypt. Í málinu liggi skýrt fyrir sbr. kaupsamning um Laugateig að varnaraðili reiddi fram a.m.k. 7.000.000 í peningum beint til kaupa á Laugateig 20, en miðað við túlkun sóknaraðila ætti varnaraðili einungis að fá í sinn hlut kr. 4.478.670 (6.956.670 - 2.478.000). Túlkun sóknaraðila leiði til þeirrar niðurstöðu að sóknaraðili ætti að njóta ávöxtunar á það fé sem hún lagði til kaupanna en varnaraðili að skerðast um tæplega helming þrátt fyrir að söluverð eignarinnar hafi hækkað umfram hækkun á skuldum. Túlkun sóknaraðila feli í sér að sóknaraðili fengi í sinn hlut ríflega 35% af þeim fjár­munum sem séu í búinu en varnaraðili 65% þrátt fyrir að Hæstiréttur telji hlut sókn­ar­aðila einungis 5,9%. Um sé að ræða hlutfallstölur sem nota eigi til slita á fjárfélagi aðila. Í því felist skipting á þeim fjármunum sem til staðar séu í búinu inn á reikningi skipta­stjóra en ekki söluverði fasteignar sem aldrei hafi komið inn á reikning máls­aðila enda aldrei verið eign þeirra. Söluverð A sé ekki til skipta eins og kröfur sóknaraðila gangi út á. Sóknaraðili hafi verið skuldari að lánunum með varn­ar­aðila eins og gögn staðfesti og lánin hvílt óskipt á allri fasteigninni, þ.m.t. eign­ar­hlutum beggja aðila. Verði sóknaraðili því að bera ábyrgð á því með sama hætti og varnar­aðili enda frá upphafi verið ljóst að ágreiningurinn stæði um skiptingu sölu­and­virðis eignarinnar að frádregnum skuldum. Telji varnaraðili túlkun sóknaraðila um út­hlutun úr búinu bersýnilega ranga og órökstudda, með hliðsjón af atvikum öllum. Krafa sóknaraðila fyrir dómi nú sé í engu samræmi við afstöðu sóknaraðila á fyrri stigum málsins eins og fundargerðir skiptafundar og hreyfingalisti um ráðstöfun fjár stað­festi. Ljóst sé að á fyrri stigum hafi allir málsaðilar verið sammála um að við út­hlutun bæri að miða við söluandvirði fasteignarinnar og hafi m.a. ágreiningur á fyrri stigum snúist um það hversu stóran hluta þess mætti greiða til varnaraðila Varnaraðili krefjist þess að dómurinn hafni kröfu sóknaraðila um hlutdeild í vöxtum af bankareikningi í öðrum hlutföllum en 5,9%. Dómur Hæstaréttar verði ekki túlk­aður með þeim hætti að sóknaraðili eigi þriðjung vaxtanna eins og krafist sé. Dóm Hæsta­réttar beri að túlka með sama hætti á eignarhluta og vexti á söluandvirðið, þ.e. að sóknaraðili eigi 5,9% þeirra fjármuna sem á bankareikningi séu sem og 5,9% þeirra vaxta sem þar séu. Engin rök eða lagaskilyrði standi til annarrar túlkunar. Varnaraðili krefjist þess að dráttarvaxtakröfu sóknaraðila verði einnig hafnað þar sem dómur Hæstaréttar grundvalli ekki þá fjárkröfu sem sóknaraðili krefjist úthlutunar á og sé því engan veginn hægt að líta svo á að gjalddagi kröfunnar sé kominn. Eðlileg máls­meðferð eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar hafi verið sú að halda skiptafund. Þar hafi komið upp ágreiningur um úthlutun söluandvirðisins af hálfu sóknaraðila. Það sé sóknaraðili sem ekki hafi viljað samþykkja frumvarp skiptastjóra, það sé afstaða sókn­araðila sem leiði til þess að skiptastjóri telji nauðsynlegt að vísa ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms. Úr ágreiningi um kröfuna hafi því ekki verið leyst og séu því hvorki skilyrði né lagaheimild til að krefjast dráttarvaxta úr hendi varnaraðila vegna þeirrar afstöðu sóknaraðila sem leiði til dráttar á því að báðir málsaðilar fái greitt í sinn hlut af söluandvirði búsins. Sóknaraðili hafi allt frá upphafi staðið í vegi fyrir réttri úthlutun úr búinu og m.a. ekki fallist á útborgun skiptastjóra úr búinu, eftir vandlega athugun á öllum pen­inga­færslum búsins eins og fundargerð skiptafundar frá 20. desember staðfesti. Skiptastjóri hafi útbúið hreyfingalista sem hann taldi óumdeildan og vildi verða við kröfu varn­ar­aðila um greiðslu á kr. 2.700.000 en gegn neitun sóknaraðila hafi ekki verið orðið við því. Varðandi málskostnaðarkröfuna bendi varnaraðili á þá staðreynd sem liggi fyrir í gögnum málsins, að það sé sóknaraðili sem búi til þann ágreining sem uppi sé. Frum­varp skiptastjóra staðfesti það, enda sé varnaraðili í málinu einungis að krefjast stað­fest­ingar á frumvarpi skiptastjóra. Fullyrðingar sóknaraðila um að skiptastjóri sé búinn að leiðrétta einhvern misskilning séu hrein ósannindi eins og gögn málsins staðfesti og því ljóst að málatilbúnaðurinn nú sé eingöngu tilkominn vegna afstöðu sóknaraðila sem geri í málinu þá aðalkröfu að frumvarpi skiptastjóra verði breytt í þá veru sem falli að túlkun hennar. Sé niðurstaða Hæstaréttar svo skýr, sem sóknaraðili haldi fram í grein­argerð sinni, sé ljóst að varnaraðili og skiptastjóri túlki þá niðurstöðu Hæstaréttar á sama veg, eins og það birtist í frumvarpi skiptastjóra. Fráleitt sé að varnaraðili sé að reyna að hafa fé af sóknaraðila, eins og haldið sé fram í greinargerð, varnaraðili krefjist í málinu staðfestingar á frumvarpi skiptastjóra og þar með þeirri túlkun Hæsta­réttar­dómsins að beita eigi hlutfallstölunni á söluandvirðið sem sé á reikningi skipta­stjóra. Því sé algerlega hafnað að skilyrði séu skv. 1. eða 4. mgr. 131. gr. laga 91/1991 til að krefjast málskostnaðar úr hendi lögmanns varnaraðila enda staðfesti frumvarp skipta­stjóra að afstaða varnaraðila fari saman við afstöðu skiptastjóra. Þvert á móti sé frum­varpið staðfesting á því að túlkun varnaraðila sé í samræmi við afstöðu skipta­stjóra. Lögmaður varnaraðila telji framkomu lögmanns sóknaraðila og þann mála­til­búnað sóknaraðila að krefja lögmanninn persónulega um greiðslu málskostnaðar fela í sér skýra vanvirðingu og brot á 25. og 27. gr. siðareglna lögmanna enda krafa sem þessi til þess fallin að valda álitsspjöllum umfram það sem málið gefi tilefni til. Varnaraðili krefjist málskostnaðar úr hendi sóknaraðila skv. máls­kostn­að­ar­reikn­ingi skv. XXI. kafla laga 91/1991. Horfa verði til þess að varnaraðili krefjist stað­fest­ingar á afstöðu skiptastjóra og hafi unnið málið 100% í héraði og 94,1% í Hæstarétti án þess að hafa fengið sér tildæmdan málskostnað eins og beri að gera skv. 1. mgr. 130. gr. eml. Ótvírætt sé að niðurstaða Hæstaréttar um 94,1% eignarhlut feli í sér að sókn­araðili hafi tapað málinu í öllu verulegu. Varnaraðili hafi haft verulegan kostnað af málaferlunum en sóknaraðili hafi haft gjafsókn. Enn haldi sóknaraðili ágreiningnum áfram og því beri honum að greiða málskostnað nú. IV. Í forsendum dóms Hæstaréttar í málinu nr. 164/2008 kemur fram að sóknaraðili hafi nýtt stærstan hlut þess fjár er hún fékk vegna sölu á fasteign sinni til greiðslu skulda og hlutabréfakaupa og að hún hafi ekkert lán tekið vegna fasteignakaupanna. Hins vegar verði að telja, eins og sönnunarstöðu sé háttað, að kr. 2.240.000 sem sókn­ar­aðili lagði inn á reikning varnaraðila hafi farið fram vegna fasteignakaupa aðila. Samkvæmt því verði við það miðað að sóknaraðili hafi lagt fram 2.240.000 krónur til kaupa á fasteigninni A, en kaupverð hennar hafi verið 38.000.000 krónur. Í samræmi við þetta skuli við opinber skipti til fjárslita milli aðila telja eignarhlut sókn­ar­aðila í fasteigninni 5,9%, en eignarhlut varnaraðila 94,1%. Ljóst er af framangreindu að eignarhlutfall sóknaraðila í fasteigninni er fundið út frá fjárframlagi hennar til fasteignakaupanna annars vegar og brúttóandvirði fast­eign­ar­innar hins vegar. Umrædd fasteign er til skipta við opinberu skiptin á milli aðila en ekki nettó­and­virði hennar eins og varnaraðili byggir á. Samkvæmt því, og þar sem fyrir liggur að sölu­verð eignarinnar var 42.000.000 króna, ber sóknaraðila í samræmi við tilvitnaðan dóm Hæstaréttar að fá í sinn hlut 5,9% af því, eða 2.478.000 kr. Verður því tekin til greina sú krafa sóknaraðila að drögum skiptastjóra að frumvarpi að úthlutun vegna opin­berra skipta málsaðila verði breytt í þá veru að sóknaraðili fái í sinn hlut 2.478.000 kr. Í máli þessu verður ekki tekin afstaða til annarra ágreiningsefna en þeirra sem skipta­stjóri vísaði til dómsins með bréfi sínu dags. 15. maí 2008, sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Verður þegar af þeirri ástæðu að vísa kröfu sóknaraðila um dráttarvexti, af 2.478.000 kr. frá 1. maí 2008 til greiðsludags, frá dómi. Svo og kröfu sóknaraðila um að sóknaraðili teljist eiga þriðjung áfallinna vaxta fram til 1. maí 2008 af banka­reikn­ingi þeim sem skiptastjóri hefur varðveitt fjármuni aðila á. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Drögum skiptastjóra að frumvarpi að úthlutun vegna opinberra skipta málsaðila er breytt í þá veru að sóknaraðili fái í sinn hlut 2.478.000 kr. Dráttarvaxtakröfu sóknaraðila er vísað frá dómi. Kröfu sóknaraðila, um að sóknaraðili teljist eiga þriðjung áfallinna vaxta fram til 1. maí 2008 af bankareikningi þeim sem skiptastjóri hefur varðveitt fjármuni aðila á, er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 352/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 14. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 241/2010
Hlutabréf Kaupsamningur Söluréttur Kaupréttur Fjármagnstekjuskattur Stjórnsýsla Stjórnvaldsúrskurður Fordæmi
Þ höfðaði mál gegn Í og krafðist ógildingar á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem opinber gjöld Þ vegna gjaldársins 2005 voru endurákvörðuð. Einnig krafðist Þ þess að viðurkennt yrði að sér hefði verið rétt að telja fram tilteknar fjárhæðir sem fjármagnstekjur, eins og hann hafði gert á skattframtali fyrir gjaldárið 2005, auk þess að sér yrði endurgreidd sú fjárhæð sem hann hafði greitt til Í í kjölfar endurálagningar ríkisskattstjóra. Tilefni úrskurðar ríkisskattstjóra voru samningar sem Þ hafði gert við þáverandi vinnuveitanda sinn S og bankann ÍB árið 2003 um kaup á hlutabréfum í S, en með þeim fékk Þ einnig að láni hjá ÍB fé til kaupa á hlutabréfunum. S skuldbatt sig til að kaupa hlutabréfin aftur af Þ á sama verði og Þ keypti þau, kysi Þ svo að tveimur árum liðnum, að viðbættum fjármagnskostnaði Þ vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Áskilið var að Þ starfaði hjá S eigi skemur en í tvö ár frá og með gerð samningsins. Léti Þ af störfum hjá S fyrir þann tíma veitti hann S einhliða kauprétt á hlutabréfunum á því verði sem Þ greiddi upphaflega fyrir þau að viðbættum fjármagnskostnaði hans vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði. Til tryggingar láninu frá ÍB setti Þ hlutabréfin að handveði. Í júní 2004 urðu Þ og S ásáttir um að fella niður söluréttinn og allar þær kvaðir sem Þ hafði undirgengist samkvæmt samningnum um lágmark eignarhaldstíma hlutabréfa í S og að Þ myndi í kjölfarið selja S hlutabréfin. Þ taldi söluhagnaðinn af hlutabréfaviðskiptunum fram á skattframtali sínu fyrir gjaldárið 2005 sem fjármagnstekjur. Ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld Þ á þeirri forsendu að raunveruleg afhending hlutabréfanna til Þ hefði ekki farið fram fyrr en á lokadegi söluréttarins og að samkomulag Þ og S hefði því falið í sér útfærslu á kauprétti. Söluhagnaðurinn hefði því verið starfstengd hlunnindi sem telja bæri til tekna samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þá taldi ríkisskattstjóri að ákvæði 57. gr. laga nr. 90/2003 ætti við í málinu þar sem samningarnir sem um ræddi í málinu hefðu verið gerðir milli tengdra aðila og efni þeirra ákveðið með öðrum hætti en gerast myndi í viðskiptum ótengdra. Þ hélt því fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar samkvæmt 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefði verið liðinn þegar hinn umdeildi úrskurður ríkisskattstjóra gekk. Hæstiréttur hafnaði þessari málsástæðu Þ með vísan til þess að miða bæri við að heimild ríkisskattstjóra til endurákvörðunar næði til tekna og eigna síðustu sex ára fyrir endurálagningu, enda hefði Þ ekki upplýst skattyfirvöld á sínum tíma um sölurétt eða kauprétt samkvæmt samningi við S sem hann naut vegna starfa sinna hjá félaginu. Ekki var fallist á að brotið hefði verið gegn upplýsingarétti Þ samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda þótt honum hefði ekki verið afhent sex skjöl af tuttugu sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins. Vísað var til þess að Þ hefði verið boðið að kynna sér innihald bréfanna og að á tveimur þeirra hefði ekki verið byggt í úrskurði ríkisskattstjóra. Málsástæður Þ um að brotið hefði verið gegn andmælarétti eða jafnrétti voru ekki teknar til greina, enda þóttu þær ýmist hafa komið of seint fram eða ekki studdar neinum gildum rökum. Ekki var fallist á með Þ að ríkisskattstjóri hefði með úrskurði sínum breytt skattframkvæmd afturvirkt þar sem engar leiðbeiningar eða reglur hefðu legið fyrir frá skattyfirvöldum um skattlagningu söluréttar á þeim tíma þegar samningur Þ og S var gerður. Bent var á í dómi Hæstaréttar að ekkert væri því til fyrirstöðu að tekið væri á álitamálum sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kynni að fylgja eftir því sem þau kæmu upp í skattframkvæmd. Ljóst var einnig af samning Þ og S að samningsaðilarnir hefðu gert sér grein fyrir að á skattaleg álitamál kynni að reyna vegna samningsins. Í dómi Hæstaréttar var rakið að þrjú atriði hefðu falist í samning Þ og S en áhrif þeirra gátu ráðist af nánari atvikum á næstu þremur árum eftir gerð samninganna. Í fyrsta lagi hefði Þ verið heimilt að þeim tíma liðnum að selja S aftur hlutabréfin fyrir upphaflegt kaupverð ásamt fjármagnskostnaði af láni sem Þ tók vegna kaupanna að frádregnum útgreiddum arði af hlutabréfunum. Í öðru lagi hefði S verið heimilt að kaupa aftur hlutabréfin hvenær sem er á tímabilinu fyrir upphaflegt kaupverð, auk fjármagnskostnaðar Þ að frádregnum útgreiddum arði, ef ráðningarsambandi Þ og S yrði slitið. Í þriðja lagi hefði Þ gengist undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili. Í dóminum var tekið fram að þrátt fyrir að samningur Þ og S hefði ekki snúist um kauprétt að hlutabréfum í dæmigerðri mynd hefði hann um margt falið í sér spegilmynd kaupréttarsamnings og yrðu endanlegar niðurstöður í báðum tilvikum í raun nánast þær sömu. Væru atvik um allt sem skipti máli varðandi skattalegar afleiðingar samningsins hliðstæð atvikum í dómi Hæstaréttar 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og hefði sá dómur fordæmisgildi. Ljóst þótti að með samningi Þ og S hefði Þ verið veitt hlunnindi sem stóðu honum til boða vegna þess að hann var starfsmaður S og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um tveggja ára skeið. Þau hlunnindi sem áfrýjandi naut vegna samningsins féllu því undir tekjur sem væru skattskyldar samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með samkomulagi S og Þ um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma hefði Þ losnað undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns og naut þannig til viðbótar almennum launatekjum ávinnings af störfum sínum í hans þágu sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Hæstiréttur taldi að meginforsenda úrskurða ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, um að tilvist söluréttarins hefði valdið því að kaup Þ á hlutabréfum í S hefði ekki orðið endanleg fyrr en við gerð samkomulags Þ og S fengi ekki staðist. Hvorki hefði í nefndum úrskuðum né í málatilbúnaði Í fyrir dómi verið byggt á því að önnur atriði, sem greint var frá í dóminum, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar höfðu verið í úrskurðinum. Af þessum sökum varð dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli. Var aðalkrafa Þ því tekin til greina á þann hátt að felldir voru úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar. Var Í gert að endurgreiða Þ það sem hann hafði greitt í kjölfar úrskurðanna. Aftur á móti þóttu ekki skilyrði til að verða við kröfu Þ um viðurkenningu á réttmæti þeirra gjaldstofna sem tilgreindir höfðu verið í skattframtölum hans fyrir gjaldárið 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Greta Baldursdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2010. Hann krefst þess aðallega að ógiltir verði úrskurður ríkisskattstjóra 29. október 2007 og úrskurður yfirskattanefndar 27. maí 2009 í kærumáli nr. 117/2009. Einnig krefst hann þess að viðurkennt verði „að áfrýjanda hafi verið rétt í framtali sínu gjaldárið 2005 að telja fram hagnað að fjárhæð 47.600.000 krónur af sölu eignarhluta í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. sem fjármagnstekjur í 10% skatti samkvæmt 3. mgr. 66. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt“. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 15.399.602 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 26. október 2007 til 9. nóvember sama ár og dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir áfrýjandi sömu kröfur og í aðalkröfu utan þess að hann krefst dráttarvaxta samkvæmt áðurnefndum ákvæðum frá 29. júní 2009 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður að svo stöddu af kröfum áfrýjanda og honum dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu er krafist lækkunar á kröfum áfrýjanda og að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. I Áfrýjandi var forstjóri Fjárfestingarfélagsins Straums hf. Hann gerði 13. mars 2003 fjóra samninga sem koma við sögu í máli þessu. Í fyrsta lagi samdi hann við Íslandsbanka hf. um kaup á hlutabréfum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. að nafnverði 14.000.000 krónur á genginu 3,15 og var kaupverðið því 44.100.000 krónur. Samningur þessi er glataður, en aðila greinir hvorki á um tilvist hans né efni. Í öðru lagi gerði áfrýjandi lánssamning við Íslandsbanka hf., en samkvæmt honum tók áfrýjandi að láni hjá bankanum 44.100.000 krónur og skyldi fénu ráðstafað til greiðslu fyrir hlutabréf í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf., að nafnverði 14.000.000 krónur á genginu 3,15 sem áfrýjandi keypti af bankanum. Fjárhæð þessa átti áfrýjandi að endurgreiða í einu lagi 15. mars 2005, en honum skyldi heimilt að greiða skuldina að fullu eða að hluta hvenær sem var á lánstímanum. Skuldin skyldi bera vexti sem væru 360 daga REIBOR vextir eins og þeir væru skráðir af Seðlabanda Íslands að viðbættu 0.95% álagi. Í samningnum var meðal annars tekið fram að til tryggingar efndum seldi áfrýjandi bankanum að handveði hlutabréf í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. að nafnverði 14.000.000 krónur. Jafnframt framseldi áfrýjandi Íslandsbanka hf. rétt sinn samkvæmt söluréttarsamningi við Fjárfestingarfélagið Straum hf. varðandi þessi hlutabréf og samþykkti það félag með áritun sinni á samninginn rétt bankans til að nýta sér söluréttarsamninginn. Í þriðja lagi undirritaði áfrýjandi yfirlýsingu þar sem Íslandsbanka hf. voru sett að handveði hlutabréf í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. að nafnverði 14.000.000 krónur, en undirritun hennar var skilyrði fyrir útborgun lánsins. Í handveðsyfirlýsingunni var tekið fram að þrátt fyrir að veðhafi hefði vörslur hinna veðsettu hlutabréfa skyldi veðsali fara með þann atkvæðisrétt er bréfunum fylgdi, réttinn til að skrá sig fyrir nýju hlutafé í félaginu, forkaupsrétt hluthafa til kaupa á öðrum hlutabréfum í félaginu og réttinn til að taka við arði vegna hlutabréfanna, nema veðhafi hafi gert kröfu til arðsins. Í fjórða lagi gerðu áfrýjandi og Fjárfestingarfélagið Straumur hf. samning þennan dag „um sölurétt á hlutum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf.“ Í 1. gr. samningsins var tekið fram að áfrýjandi hefði sama dag keypt hlutabréf í félaginu að nafnverði 14.000.000 krónur og að samhliða kaupunum veiti félagið, sem í samningnum var nefnt Straumur, áfrýjanda einhliða rétt til að selja Straumi hlutabréf sín í félaginu og skyldi áfrýjandi við nýtingu söluréttarins eiga rétt á sölugenginu 3,15 fyrir hverja krónu nafnverðs. Áfrýjandi skuldbatt sig til að eiga hlutabréfin í að minnsta kosti tvö ár eða til 15. mars 2005 hið skemmsta, en söluréttinn gæti hann nýtt frá og með þeim degi til 22. sama mánaðar. Í 2. gr. samningsins var meðal annars tekið fram að verð á hlut við nýtingu söluréttar samkvæmt 1. gr. breytist þannig að sölugengi hækkaði um sem svari fjármagnskostnaði af láni sem Straumur hafi útvegað áfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. og lækkaði sem svari til útgreidds arðs af hlutabréfunum frá undirritun samningsins. Í 3. gr. var tekið fram að samningurinn sé „liður í kaupréttaráætlun Straums.“ Sé hann gerður á þeirri forsendu að áfrýjandi starfi hjá Straumi eigi skemur en til 15. mars 2005. Láti áfrýjandi af störfum hjá Straumi fyrir þann tíma veiti hann Straumi einhliða kauprétt á þeim hlutabréfum sem söluréttarsamningurinn tekur til á sölugengi eins og því sé lýst í 1. gr. samningsins, eftir að það hefur tekið breytingum samkvæmt 2. gr. hans. Í 4. gr. samningsins var kveðið á um að kysi starfsmaður að nýta sér sölurétt sinn skyldi Straumur ráðstafa söluverði beint til uppgreiðslu skuldar áfrýjanda við Íslandsbanka hf. vegna hlutabréfakaupanna, en í 3. gr. var samsvarandi ákvæði um skyldu Straums til ráðstöfunar á kaupverði bréfanna nýtti félagið kauprétt sinn. Í 6. gr. samningsins var ákvæði um „skattalegar skyldur“. Samkvæmt því bar Straumur „ekki ábyrgð á þeim skattalegu afleiðingum sem kunna að verða samfara veitingu söluréttar þessa“ og var áfrýjandi sérstaklega „hvattur til að kynna sér á hverjum tíma hugsanlegar skattalegar afleiðingar þess að taka við sölurétti“. Áfrýjandi fékk greiddan arð af hlutabréfum sínum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf., sem var að frádreginni 10% staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts lagður inn á bankareikning hans 10. apríl 2003. Þeirri fjárhæð var ráðstafað til greiðslu afborgunar og vaxta af framangreindu láni áfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. Á hluthafafundi í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. 18. desember 2003 var samþykkt að breyta nafni félagsins í Straumur Fjárfestingarbanki hf. Á fylgiskjali með skattframtali áfrýjanda 2004 var greint frá framangreindum kaupum á hlutabréfum í Straumi Fjárfestingarbanka hf. Þar var greint frá seljanda bréfanna, nafnverði þeirra, kaupverði og kaupdegi. Í framtalinu var nafnverð bréfanna tilgreint meðal eigna í árslok og arður af þeim meðal vaxtatekna. Í framtalinu var einskis getið um sölurétt, sölubann eða kauprétt að hlutabréfunum samkvæmt framangreindum samningi um sölurétt. Á árinu 2004 fékk áfrýjandi arð af hlutabréfum sínum í Straumi Fjárfestingarbanka hf., sem var að frádreginni 10% staðgreiðslu lagður inn á bankareikning hans 7. apríl það ár. Þeirri fjárhæð var ráðstafað til greiðslu afborgunar, kostnaðar og vaxta af framangreindu láni áfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. Þann 18. júní 2004 undirrituðu áfrýjandi og Straumur Fjárfestingarbanki hf. „Samkomulag um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma“. Samkvæmt því skyldu niður falla allar þær kvaðir, sem áfrýjandi hafði undirgengist samkvæmt framangreindum samningi um sölurétt 13. mars 2003 um lágmark eignarhaldstíma hlutabréfa í félaginu. Myndi áfrýjandi selja þau hlutabréf sem sölurétturinn tók til og gera samhliða upp lán það hjá Íslandsbanka hf. sem notað var til greiðslu kaupverðs. Seldi áfrýjandi í framhaldi þess Straumi Fjárfestingarbanka hf. framangreinda hluti í félaginu á genginu 6,55 fyrir 91.700.000 krónur og greiddi upp skuld sína við Íslandsbanka hf. samkvæmt lánssamningnum 13. mars 2003. Á fylgiskjali með skattframtali áfrýjanda 2005 var tilgreint að 18. júní 2004 hefðu verið seld hlutabréf í Straumi Fjárfestingarbanka hf. að nafnverði 14.000.000 krónur. Kaupandi væri félagið sjálft, upphaflegt kaupverð hafi verið 44.100.000 krónur, en söluverð 91.700.000 krónur. Söluhagnaður væri 47.600.000 krónur og var hann færður sem fjármagnstekjur á framtalinu.. Þá var arður sá sem áfrýjandi fékk 2004 af hlutabréfunum tilgreindur meðal fjármagnstekna. Í framtalinu var hvorki vikið að ákvæðum samningsins um sölurétt frá 13. mars 2003 né samkomulaginu frá 18. júní 2004 um niðurfellingu réttinda og skyldna áfrýjanda eftir samningnum. II Ríkisskattstjóri ritaði áfrýjanda bréf 29. júní 2006 þar sem hann óskaði upplýsinga um kaup hans á hlutabréfum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. samkvæmt kaupréttarsamningum eða söluréttarsamningum á árunum 2002 til 2005. Óskaði ríkisskattstjóri eftir afritum af þeim kaup- eða söluréttarsamningum sem gerðir hefðu verið á þessu tímabili sem og tengdum samningum. Ennfremur óskaði hann eftir upplýsingum um hvort söluréttur hafi verið nýttur. Bréfi þessu svaraði áfrýjandi 12. júlí 2006. Þann 19. desember 2006 ritaði ríkisskattstjóri Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. bréf, en félagið hafði þá enn breytt nafni sínu. Þar spurðist hann fyrir um tryggingar sem félagið hefði veitt vegna lána áfrýjanda hjá Íslandsbanka hf. Félagið svaraði bréfinu 8. janúar 2007. Þá ritaði ríkisskattstjóri Glitni banka hf., áður Íslandsbanka hf., bréf 19. desember 2006 og spurðist fyrir um hvort áfrýjandi hefði lagt fram frekari tryggingar vegna lánanna. Því bréfi svaraði bankinn 10. janúar 2007. Ríkisskattstjóri ritaði áfrýjanda bréf 20. febrúar 2007 með beiðni um frekari upplýsingar. Í bréfinu kom fram að ríkisskattstjóri teldi að áðurgreint samkomulag áfrýjanda og Fjárfestingarfélagsins Straums hf. um sölurétt „geti falið í sér tiltekna útfærslu á kauprétti sem væri skattskyld samkvæmt 9. gr. laga nr. 90/2003.“ Þessu bréfi svaraði áfrýjandi 8. mars 2007. Þar færði hann meðal annars rök fyrir því að söluréttarsamningur sinn og Fjárfestingarfélagsins Straums hf. hefði annað efni en kaupréttarsamningar og lög stæðu ekki til annars en að telja söluhagnað af hlutabréfunum til fjármagnstekna. Enn sendi ríkisskattstjóri áfrýjanda beiðni um upplýsingar og gögn með bréfum 14. og 15. maí 2007, sem áfrýjandi svaraði 29. sama mánaðar. Með bréfi 22. júní 2007 tilkynnti ríkisskattstjóri áfrýjanda að fyrirhuguð væri endurákvörðun opinberra gjalda hans vegna gjaldársins 2005. Til skýringa á því voru rakin ákvæði framangreindra samninga frá 13. mars 2003. Taldi ríkisskattstjóri að engin raunveruleg peningagreiðsla hafi farið fram milli samningsaðila fyrr en sölurétturinn var fallinn úr gildi og lánið greitt upp. Hafi söluréttarsamningurinn aldrei verið annað en „pappírsplagg sem gufar upp án nokkurra peningahreyfinga hvort sem sölurétturinn er nýttur eða ekki.“ Áhætta og ábyrgð á hlutabréfakaupunum hafi ekki flust yfir til áfrýjanda fyrr en 18. júní 2004 með samkomulagi áfrýjanda og Straums Fjárfestingarbanka hf. um niðurfellingu söluréttar félagsins og lágmarkskvaðar um eignarhaldstíma áfrýjanda á hlutabréfunum. Raunveruleg afhending hlutabréfanna hafi því ekki farið fram fyrr en á lokadegi söluréttarins. Samkomulagið um kaup á hlutabréfum með sölurétti feli þannig í sér tiltekna útfærslu á kauprétti. Um starfstengd hlunnindi hafi verið að ræða sem telja beri til tekna samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, en í 9. gr. laganna sé að finna ákvæði um hvernig reikna skuli tekjur af hefðbundnum kaupréttarsamningum sem hafa megi til hliðsjónar. Þá taldi ríkisskattstjóri ákvæði 57. gr. laga nr. 90/2003 eiga við í málinu þar sem samningarnir sem um ræðir hafi verið gerðir milli tengdra aðila og efni þeirra ákveðið með öðrum hætti en gerast myndi í viðskiptum ótengdra. Áfrýjandi andmælti fyrirhugaðri endurákvörðun með bréfum 6. júlí og 8. ágúst 2007 þar sem fram komu frekari gögn og skýringar. Ríkisskattstjóri lét verða af boðaðri endurákvörðun gjalda áfrýjanda með úrskurði 29. október sama ár. Niðurstaða úrskurðarins var reist á svipuðum röksemdum og fram koma í áðurgreindu bréfi ríkisskattstjóra 22. júní 2007, en hluti af forsendum hans er tekinn upp í hinn áfrýjaða dóm. Með úrskurðinum var tekjuskattstofn áfrýjanda gjaldárið 2005 hækkaður um 47.600.000 krónur og bætt álagi á vantalinn tekjuskattstofn að fjárhæð 10.710.000 krónur. Fjármagnstekjuskattstofn áfrýjanda var á hinn bóginn lækkaður um 47.600.000 krónur. Vegna breytinganna hækkuðu álögð gjöld áfrýjanda vegna gjaldársins 2005 um 20.577.543 krónur. Ekki er ágreiningur um að áfrýjandi hafi greitt þá fjárhæð. Með bréfi 6. nóvember 2007 til sýslumannsins í Kópavogi lýsti áfrýjandi sig ósammála niðurstöðu úrskurðar ríkisskattstjóra. Kvaðst hann greiða skuld vegna úrskurðarins með fyrirvara og gerði kröfu um endurgreiðslu oftekinna skatta ásamt dráttarvöxtum með vísan til laga nr. 29/1995. Áfrýjandi kærði úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með bréfi 26. janúar 2008 og krafðist þess aðallega að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Yfirskattanefnd kvað upp úrskurð í málinu 27. maí 2009. Í forsendum úrskurðarins var fallist á það með ríkisskattstjóra að þrátt fyrir að áfrýjandi hafi að nafninu til verið kaupandi umræddra hlutabréfa í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. og skuldari láns frá Íslandsbanka hf. sem tekið var í tengslum við þau hafi fjárhagsleg ábyrgð og áhætta áfrýjanda af viðskiptum þessum í raun verið hverfandi. Þegar til þess væri litið og þessar ráðstafanir virtar í heild yrði að taka undir með ríkisskattstjóra að samkomulag áfrýjanda og Straums Fjárfestingarbanka hf. í júní 2004 hafi í skattalegu tilliti falið í sér nýtingu áfrýjanda á kauprétti að umræddum hlutabréfum, sem hann hafi öðlast í raun á árinu 2003 á tilgreindu gengi vegna starfa í þágu félagsins, sbr. 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. og 9. gr. laga nr. 90/2003. Áfrýjanda hafi því borið að telja fram til skattskyldra launatekna á framtali sínu 2005 mismun á kaupverði hlutabréfanna og gangverði þeirra þegar kauprétturinn var nýttur 18. júní 2004. Niðurstaða nefndarinnar var því sú að kröfum áfrýjanda var að mestu hafnað. Þó var fallist á tvo þætti í kröfugerð hans, annars vegar kröfu um niðurfellingu tilfærðs arðs að fjárhæð 4.900.000 krónur í skattframtali 2005 og hins vegar kröfu um niðurfellingu álags á vantalda skattstofna. Þessi niðurstaða yfirskattanefndar leiddi til þess að álögð gjöld áfrýjanda lækkuðu um 5.177.942 krónur og er ágreiningslaust að áfrýjandi hefur fengið þá fjárhæð endurgreidda. III Áfrýjandi heldur því fram að frestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar opinberra gjalda hans samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið liðinn þegar úrskurðurinn gekk 29. október 2007. Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram að í framtölum vegna gjaldáranna 2004 og 2005 hafi verið greint frá kaupum og sölu eiginkonu áfrýjanda á umræddum 14.000.000 hlutum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð gögn er sýna að kaup og sala á hlutabréfum þessum voru tilgreind á fylgiskjölum með framtölum áfrýjanda sem voru sameiginleg fyrir hjón og þar sem fram komu kennitölur þeirra beggja. Sá misskilningur sem fram kemur í héraðsdómi skýrist af því að í afritum úr álagningarkerfi ríkisskattstjóra sem lögð voru fram í málinu kemur aðeins fram á þessum sameiginlegu fylgiskjölum með framtali svokallað fjölskyldunúmer hjóna, sem er kennitala þess eldra. Þar sem eiginkona áfrýjanda er fædd fyrr á árinu voru afrit þessara fylgiskjala á hennar nafni. Þetta fær því ekki breytt að áfrýjandi upplýsti eins og að framan er rakið hvorki í framtali sínu fyrir gjaldárið 2004 né gjaldárið 2005 að eigin frumkvæði um sölurétt eða kauprétt samkvæmt samningi við Fjárfestingarfélagið Straum hf. sem hann naut vegna stöðu sinnar hjá félaginu. Heimild til endurákvörðunar skatts fer því eftir 1. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 og nær til síðustu sex ára á undan því ári sem endurákvörðun fer fram. Skiptir engu í þeim efnum að í tilkynningu um viðskiptin til kauphallar hafi verið getið um söluréttinn. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna kröfu áfrýjanda um ógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar vegna þess að sex skjöl af tuttugu sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins í kröfugerð til yfirskattanefndar hafi ekki verið afhent áfrýjanda við meðferð málsins hjá ríkisskattstjóra. Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar er því haldið fram að ríkisskattstjóri hafi brotið reglur um andmælarétt þar sem hann hafi ekki upplýst við meðferð málsins að hann hafi við mótun afstöðu sinnar til skattalegs eðlis söluréttarsamnings áfrýjanda og Straums hf. litið til alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Ekki verður séð að á þessari málástæðu hafi verið byggt í héraði og kemur hún þegar af þeirri ástæðu ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá hefur áfrýjandi ekki fært fram nein gild rök til stuðnings öðrum málsástæðum sínum er lúta að því að ógilda beri þá úrskurði ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar sem kröfugerð hans beinist að vegna þess að skorti á rökstuðning fyrir niðurstöðu þeirra eða að ekki hafi verið gætt reglna stjórnsýsluréttar um andmælarétt eða jafnræði. Áfrýjandi hefur í málatilbúnaði sínum bent á að ekki hafi á árunum 2003 og 2004 legið fyrir neinar leiðbeiningar eða framkvæmdareglur ríkisskattstjóra eða annarra skattyfirvalda um skattlagningu söluréttar starfsmanna. Þá hafi heldur ekki verið að finna í tekjuskattslögum sértækar reglur um skattlagningu slíks söluréttar. Með því að skattleggja á árinu 2007 hagnað af sölu áfrýjanda á hlutabréfunum Straumi Fjárfestingarbanka hf. sem launatekjur samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 hafi ríkisskattstjóri breytt með afturvirkum hætti framkvæmd varðandi skattlagningu söluréttar starfsmanna. Telur áfrýjandi það stangast á við almennar meginreglur stjórnsýsluréttar, en sérstaklega verði að fara varlega í þessum efnum á sviði skattaréttar með hliðsjón af ákvæðum 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Af gögnum málsins verður ráðið að samningar um sölurétt starfsmanna hafi ekki rutt sér til rúms fyrr en á fyrstu árum þessarar aldar. Eru engin gögn í málinu sem á verður byggt um að skattyfirvöld hafi á árunum 2003 til 2005 verið búin að mynda fastmótaða framkvæmd um skattalega meðferð slíks söluréttar starfsmanna sem vikið hafi verið frá með þeim úrskurðum sem áfrýjandi krefst ógildingar á. Í l. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 er kveðið á um að til skattskyldra tekna teljist endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu, án tillits til viðmiðunar, sem innt er af hendi fyrir annan aðila. Á eftir fylgir í dæmaskyni upptalning á ýmsum tegundum starfstengdra greiðslna sem ekki er tæmandi. Tekur greinin því til nýrra og áður óþekktra tegunda starfstengdra greiðslna falli þær undir hina almennu skilgreiningu. Er ekkert því til fyrirstöðu að skattyfirvöld taki á álitamálum sem slíkri nýbreytni í starfstengdum greiðslum kunna að fylgja eftir því sem þau koma upp í skattaframkvæmd og er raunar ljóst af 6. gr. samningsins um sölurétt frá 13. mars 2003 sem að framan er rakin að samningsaðilar gerðu sér grein fyrir því að á skattaleg álitamál kynni að reyna vegna samningsins. Verður ógilding þeirra úrskurða sem um er deilt í máli þessu því ekki reist á þessari málsástæðu. IV Eins og að framan er rakið er samningur áfrýjanda og Íslandsbanka hf. 13. mars 2003 um kaup áfrýjanda á hlutabréfum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. glataður. Tilvist hans og efni er þó óumdeilt og er ljóst að eignarréttur að hlutabréfum þeim sem samningurinn tók til færðist til áfrýjanda á samningsdegi, enda mun hann þann dag hafa greitt kaupverðið með fé sem hann tók sama dag að láni hjá Íslandsbanka hf. í því skyni. Þær staðreyndir, að áfrýjandi gerði sama dag samning við Fjárfestingarfélagið Straum hf. um sölurétt að nefndum hlutum og að handveð sem Íslandsbanki hf. hafði í hlutabréfunum tók með samþykki Fjárfestingarfélagsins Straums hf. til nýtingar þess söluréttarsamnings, breyta engu um að kaupin voru fullnuð með undirritun kaupsamningsins glataða og greiðslu kaupverðsins. Í fyrrgreindum samningi áfrýjanda og Fjárfestingarfélagsins Straums hf. 13. mars 2003 eru ákvæði um þrjú atriði sem ráðist gætu af nánari atvikum á næstu þremur árum. Í fyrsta lagi er mælt fyrir um heimild áfrýjanda til þess að neyta að þeim tíma liðnum réttar til að selja félaginu aftur hlutabréfin fyrir verð sem svaraði upphaflegu kaupverði að viðbættum fjármagnskostaði af láni sem hann hafði tekið til kaupanna en frádregnum útgreiddum arði af hlutabréfunum. Í öðru lagi var mælt fyrir um heimild félagsins til að kaupa hlutabréfin af áfrýjanda á því verði sem hann greiddi upphaflega fyrir þau að viðbættum fjármagnskostnaði hans af láni vegna kaupanna en að frádregnum mótteknum arði, en þessi kaupréttur gat orðið virkur ef áfrýjandi léti af störfum hjá félaginu. Í þriðja lagi gekkst áfrýjandi undir þá kvöð að selja ekki hlutabréfin á þessu tímabili. Þegar þessi atriði eru virt í heild er ljóst að samningur áfrýjanda og Fjárfestingarfélagsins Straums hf. 13. mars 2003 er ekki um kauprétt að hlutabréfum í þeirri dæmigerðu mynd að samið hafi verið um rétt starfsmanns til að kaupa tiltekinn fjölda hlutabréfa í félaginu að liðnum tveimur árum, fyrir markaðsverð sem bréfin höfðu á samningsdegi, með því skilyrði að hann gegndi áfram störfum á þessu tímabili. Samningur áfrýjanda og félagsins fól hins vegar um margt í sér spegilmynd slíks kaupréttarsamnings og verður ekki fram hjá því horft að endanleg niðurstaða eftir þessum tveimur leiðum verður í raun nánast hin sama. Eru atvik hér um allt sem skiptir máli varðandi skattalegar afleiðingar þessa samnings hliðstæð atvikum í dómi Hæstaréttar 31. mars 2011 í máli nr. 626/2010 og hefur sá dómur hér fordæmisgildi. Af fyrrgreindu efni samnings áfrýjanda og Fjárfestingarfélagsins Straums hf. 13. mars 2003 getur enginn vafi leikið á því að með honum voru áfrýjanda veitt hlunnindi sem stóðu honum til boða vegna þess eins að hann var starfsmaður félagsins og að auki með því skilyrði að hann yrði það áfram um tveggja ára skeið. Þau hlunnindi sem áfrýjandi naut vegna þessa samnings falla því undir tekjur sem skattskyldar eru samkvæmt 1. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með gerð samkomulagsins við Straum Fjárfestingarbanka hf. 18. júní 2004 um niðurfellingu söluréttar og kvaðar um lágmarkseignarhaldstíma losnaði áfrýjandi undan viðjum kaupréttar vinnuveitanda síns og naut þannig til viðbótar almennum launatekjum ávinnings af störfum sínum í hans þágu sem svaraði til hækkunar á verði hlutabréfanna frá upphaflegu kaupverði þeirra, sbr. 9. gr. laga nr. 90/2003. Hlutabréf í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. hækkuðu í verði á eignarhaldstíma áfrýjanda. Hann nýtti sér aldrei þann sölurétt sem honum var veittur með samningnum 13. mars 2003 og myndaði sá réttur ekki tekjur honum til handa. Í úrskurði ríkisskattstjóra 29. október 2007 og úrskurði yfirskattanefndar 27. maí 2009 voru þær breytingar sem gerðar voru á skattstofnum áfrýjanda reistar á þeirri meginforsendu að tilvist þessa söluréttar hafi valdið því að kaup áfrýjanda á hlutabréfum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. hafi ekki orðið endanleg fyrr en við gerð samkomulagsins 18. júní 2004 um niðurfellingu söluréttarsamningsins. Sú forsenda fær ekki staðist. Hvorki var í nefndum úrskurðum né í málatilbúnaði stefnda fyrir dómi byggt á því að önnur atriði, sem að framan greinir, gætu staðið til þeirra breytinga á gjöldum áfrýjanda, sem ákveðnar voru í úrskurðunum, og verður dómur því ekki felldur á málið á öðrum grundvelli, sbr. 2. mgr. 111. gr. og 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þessa verður að taka aðalkröfu áfrýjanda til greina á þann hátt að felldur verður úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra 29. október 2007 og úrskurður yfirskattanefndar 27. maí 2009 og stefnda gert að endurgreiða áfrýjanda 15.399.602 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Á hinn bóginn eru ekki efni til að verða við kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á réttmæti framtals hans gjaldárið 2005. Eftir þessum úrslitum og að teknu tilliti til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður ríkisskattstjóra 29. október 2007 og úrskurður yfirskattanefndar 27. maí 2009 þar sem endurákvörðuð voru gjöld áfrýjanda, Þórðar Más Jóhannessonar, gjaldárið 2005 eru felldir úr gildi. Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 15.399.602 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. október 2007 til 9. nóvember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2010. Mál þetta sem dómtekið var 16. febrúar 2010 er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þórði Má Jóhannessyni, kt. 080773-5529, Heimalind 24, Kópavogi á hendur íslenska ríkinu með stefnu áritaðri um birtingu 29. júní 2009. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnda eru eftirfarandi: Aðallega, Til vara gerir stefnandi sömu dómkröfur og í aðalkröfu utan þess að krafist er vaxta samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum frá 26. október 2007 til 29. júní 2009 og dráttarvaxta samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti, en ella er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Stefndi geri þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til vara krefst stefndi að hann verði sýknaður að svo stöddu af kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til þrautavara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Ágreiningurinn í hnotskurn: Helstu málavextir eru þeir að stefnandi máls þessa var forstjóri Fjárfestingarfélagsins Straums hf. Þann 13. mars 2003 tók hann að láni hjá Íslandsbanka 44.100.000 krónur til kaupa á hlutabréfum að nafnvirði 14.000.000 króna í Straumi hf. á genginu 3,15. Stefnandi skuldbatt sig sama dag, með söluréttarsamningi við Straum til að eiga hlutabréfin í tvö ár gegn því að geta selt hlutina á tímabilinu frá 15. til 25. mars 2005 á genginu sem hann keypti bréfin á, 3,15. Stefnandi veðsetti Íslandsbanka jafnframt hlutabréfin til tryggingar greiðslu skuldarinnar. Þann 18. júní 2004 gerðu stefnandi og Straumur hf. nýjan samning sem heimilaði stefnanda að selja hlutabréfin. Fékk hann 91.700.000 krónur fyrir hlutabréfin og greiddi upp lánið hjá Íslandsbanka. Ríkisskattstjóri hóf á árinu 2006 rannsókn á kaupréttar- og söluréttarsamningum stefnanda, með tilliti til skattlagningar. Með úrskurði ríkisskattstjóra 29. október 2007 var stefnanda endurákvarðaður skattur af hagnaðinum af sölu hlutabréfanna í júní 2004 sem launagreiðslur, og lagt á skattinn 25% álag. Með því var tekjuskattsstofninn hækkaður um 47.600.000 krónur en fjármagnstekjustofn var lækkaður um sömu fjárhæð. Var stefnanda gert að greiða 20.577.543 krónur samkvæmt skattbreytingaseðli. Stefnandi kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar, sem kvað upp úrskurð sinn nr. 117/2009, þann 27. maí 2009. Yfirskattanefnd staðfesti niðurstöðu ríkisskattstjóra að öðru leyti en því að 25% álagið var fellt niður og jafnframt felldur niður tilfærður arður að fjárhæð 4.900.000. Málavextir: Þann 13. mars 2003 gerði stefnandi, sem var forstjóri Fjárfestingarfélagins Straums hf., fjóra tengda samninga. Í fyrsta lagi kaupsamning, þar sem hann keypti hlutafé í Straumi af Íslandsbanka hf. að nafnverði 14.000.000 króna á kaupgenginu 3,15 eða að kaupverði 44.100.000 krónur. Í öðru lagi lánasamning við Íslandsbanka hf., þar sem hann tók að láni 44.100.000 krónur (lán nr. 303902) til fjármögnunar á nefndum kaupum á hlutabréfum í Straumi. Kom lánið til útborgunar sama dag, en skyldi vera til endurgreiðslu ásamt vöxtum eigi síðar en 15. mars 2005. Þá var stefnanda veittur réttur til að greiða lánið að fullu eða að hluta hvenær sem var á lánstímanum. Þá skuldbatt hann sig til að setja að handveði hina keyptu eignarhluti og framseldi til Íslandsbanka hf. rétt sinn samkvæmt söluréttarsamningi við Straum. Þessa skuldbindingu samþykkti félagið með áritun sinni á lánasamninginn. Í þriðja lagi undirritaði hann handveðsyfirlýsingu, þar sem hann setti Íslandsbanka að veði hlutabréfin í Straumi. Tekið er fram í yfirlýsingunni að stefnandi héldi atkvæðisrétti er fylgdi hlutunum, réttinum til að skrifa sig fyrir nýjum hlutum, forkaupsrétti og rétti til þess að taka við arði vegna hlutanna. Í fjórða lagi undirritaði hann samning um sölurétt. Með samningnum veitti Straumur hf. stefnanda einhliða rétt til þess að selja félaginu umrædd hlutabréf í félaginu á sölugenginu 3,15. Stefnandi skuldbatt sig samkvæmt samningnum til að eiga hlutabréfin í a.m.k. tvö ár en mátti nýta sér söluréttinn frá 15. mars til 22. mars 2005. Í 2. grein samningsins er að finna ákvæði um að sölugengið gæti sætt breytingum til hækkunar vegna fjármagnskostnaðar stefnanda af láni Íslandsbanka til stefnanda vegna kaupanna eða til lækkunar vegna útgreidds arðs Straums til stefnanda frá undirritun samningsins. Tekið er fram í 3. grein samningsins að hann sé gerður á þeirri forsendu að stefnandi starfi hjá Straumi eigi skemur en til 15. mars 2005. Jafnframt var tekið fram að léti stefnandi af störfum fyrir þann tíma veitti hann Straumi einhliða kauprétt á þeim hlutabréfum, sem söluréttarsamningurinn tæki til á sölugenginu 3,15, að teknu tilliti til breytinga samkvæmt 2. grein samningsins. Þá var í 4. grein samningsins ákvæði um að kysi stefnandi að nýta sér sölurétt sinn skyldi Straumur ráðstafa söluverði beint til uppgreiðslu skuldar stefnanda samkvæmt lánasamningnum við Íslandsbanka hf. Stefnandi ráðstafaði arði frá félaginu að fjárhæð 2.240.000 krónur, að frádreginni staðgreiðslu 224.000 krónum, fyrst inn á reikning sinn í Íslandsbanka nr. 103825 þann 10. apríl 2003, en síðan greiddi hann þessa fjárhæð í vexti og afborgun af láninu til Íslandsbanka, í samræmi við ákvæði lánasamningsins, þann 13. júní 2003. Í skattframtali stefnanda fyrir gjaldárið 2004 taldi hann fram hlutabréfin til eignar í kafla 3.7. og til tekna arðinn af þeim, 2.240.000 krónur. Þá gerði stefnandi grein fyrir eftirstöðvum lánsins við Íslandsbanka að fjárhæð 42.290.464 krónur og vaxtagjöldum að fjárhæð 2.070.800 krónur í kafla 5.5. Stefnandi gerði grein fyrir kaupum á hlutabréfunum á fylgiskjali 3.09, en þar kemur fram að eiginkona stefnanda, Nanna Björg Lúðvíksdóttir, hafi keypt bréfin. Hinn 18. júní 2004 gerði stefnandi samkomulag við Straum um niðurfellingu söluréttar. Með þeim samningi féllu niður kvaðir samningsins frá 2003 um lágmarkseignarhaldstíma hlutabréfanna í Straumi. Stefnandi seldi Straumi hlutabréfin á genginu 6,55 fyrir 91.700.000 krónur. Þessa 14.000.000 hluti keypti síðan félag hans, Fjárfestingarfélagið Brekka ehf., ásamt fleiri hlutabréfum, sama dag af Straumi á sama gengi, 6,55 fyrir hvern hlut. Samtals nam kaupsamningurinn 50.000.000 hlutum, að kaupverði 327.000.000 króna. Stefnandi fékk greiddan arð frá félaginu, á árinu 2004, að fjárhæð 4.900.000 krónur, sem hann að frádreginni staðgreiðslu, 490.000 krónur, lagði inn á reikning sinn í Íslandsbanka nr. 103825. Lagði stefnandi þannig 4.410.000 krónur þann 7. apríl 2004 inn á reikning sinn. Þessa fjárhæð, að viðbættum 15.000 krónum sem hann átti inni á reikningnum, notaði stefnandi síðan, þann 8. apríl 2004, til þess að greiða vexti að fjárhæð 2.844.419 krónur, kostnað 450 krónur og afborgun 1.580.131 krónu af áðurgreindu láni. Eftir söluna á hlutabréfunum 18. júní 2004, eða þann 28. júní 2004, greiddi stefnandi upp lán nr. 303902 með 40.710.333 krónum, auk vaxta. Á skattframtali hjónanna, stefnanda og Nönnu Bjargar Lúðvíksdóttur, gjaldársins 2005, vegna ársins 2004, gerðu þau grein fyrir sölunni á hlutunum 14.000.000 undir nafni Nönnu. Kaupverð hlutanna á árinu 2003 var 44.100.000 krónur en söluverðið þann 18. júní 2004 91.700.000 krónur. Hagnaðinn af sölunni, 47.600.000 krónur, færðu hjónin til tekna í framtali sínu meðal fjármagnstekna. Auk þessa gerði stefnandi grein fyrir áðurnefndum arðstekjum, 4.900.000 krónum, sem hann taldi til fjármagnstekna af eignarhlutum sínum í Straumi í kafla 3.7 í framtali gjaldársins 2005. Með bréfi, dags. 29. júní 2006 sendi ríkisskattstjóri stefnanda fyrirspurn samkvæmt 94. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, og óskaði eftir upplýsingum um kaup stefnanda á hlutabréfum í Straumi samkvæmt kaupréttarsamningum eða söluréttarsamningum á árunum 2002 til 2005. Stefnandi svaraði með bréfi, dags. 12. júlí s.á. Gerði hann grein fyrir kaupum í sínu nafni og í nafni eignarhaldsfélags í sinni eigu, Fjárfestingarfélagsins Brekku ehf. Í bréfinu kom fram að stefnanda hafði verið sagt upp störfum hjá Straumi þann 21. júní 2006 og enn fremur að hann hafi þrisvar keypt hlutabréf á grundvelli söluréttarsamninga. Í framhaldi af því sendi ríkisskattstjóri tvö bréf með beiðni um upplýsingar, annars vegar til Friðriks Jóhannssonar hjá Straumi, dags. 19. desember 2006, og hins vegar til Tómasar Kristjánssonar hjá Glitni banka. Í svari Óttars Pálssonar hrl., fyrir hönd Straums, dags. 8. janúar 2007, kom fram að Straumur hefði ekki lagt fram neinar frekari tryggingar vegna lána Glitnis banka en söluréttinn. Í svari Ingvars Arnar Sighvatssonar, dags. 10. janúar 2007, fyrir hönd Glitnis banka, kemur fram það álit hans að áhrif framsals stefnanda á sölurétti í bréfunum í Straumi til Glitnis séu þau að í raun ábyrgist Straumur greiðslu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar. Ríkisskattstjóri bað stefnanda um upplýsingar og gögn með bréfi, dags. 20. febrúar 2007. Í bréfinu reifar ríkisskattstjóri jafnframt þau sjónarmið að samningar stefnanda við Straum og Glitni gætu falið í sér tiltekna útfærslu á kauprétti sem væri skattskyld sem laun. Þá var stefnandi krafinn útskýringa á færslu teknanna sem fjármagnstekna í framtali gjaldársins 2005. Stefnandi svaraði beiðni ríkisskattstjóra með bréfi, dags. 8. mars 2007. Þar er útskýrð tekjufærsla söluhagnaðarins sem fjármagnstekna og mótmælt hugmyndum ríkisskattstjóra um skattlagningu teknanna sem launa. Ríkisskattstjóri sendi enn fremur beiðni um upplýsingar samkvæmt 96. gr. laga nr. 90/2003 með bréfum, dags. 14. og 15. maí 2007. Stefnandi svarar, með bréfi dags. 29. maí 2007. Jafnframt sendi hann ríkisskattstjóra afrit af kaupsamningi, dags. 18. júní 2004, sem hann kveður efnislega samhljóða kaupsamningi um kaup stefnanda persónulega á hlutunum 14.000.000 í mars 2003, en síðastnefndi samningurinn hafði glatast. Ríkisskattstjóri sendi stefnanda boðunarbréf, dags. 22. júní 2007, þar sem hann m.a. boðaði lækkun stofns til fjármagnstekjuskatts um 47.600.000 krónur og hækkun tekjuskattsstofns um sömu fjárhæð, auk 25% álags. Með bréfinu var stefnanda veittur andmælaréttur til 9. júlí 2007. Stefnandi svaraði boðunarbréfi ríkisskattstjóra með tveimur bréfum, dags. 6. júlí og 8. ágúst 2007. Í þessum bréfum nýtti hann andmælarétt sinn og krafðist þess að embættið félli frá boðun sinni um hækkun opinberra gjalda vegna gjaldársins 2005. Auk þess fylgdi fyrra bréfinu yfirlit yfir VS reikninga stefnanda og bankayfirlit yfir arðgreiðslur til hlutafélags í eigu stefnanda á árunum 2004 og 2005. Með síðari bréfinu fylgdu gögn frá Glitni (Íslandsbanka) yfir peningahreyfingar vegna hlutabréfaviðskipta. Með úrskurði, dags. 29. október 2007, endurákvarðaði ríkisskattstjóri skattstofn stefnanda þannig að hann hækkaði um 47.600.000 krónur. Auk þess ákvað ríkisskattstjóri að leggja 25% álag á vantalda gjaldstofna gjaldársins 2005, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Hækkun opinberra gjalda, sem af hinum kærða úrskurði leiddi, nam 20.577.543 krónum. Stefnandi greiddi skuldina með fyrirvara þann 6. nóvember 2007. Í forsendum úrskurðar ríkisskattstjóra segir m.a.: „Um er að ræða samning sem er hluti af kaupréttaráætlun Straums og felur hann í sér að ef gjaldandi starfi hjá félaginu, eða eigi skemur en til 15. mars 2005, hljóti hann þau hlunnindi sem samningurinn hefur í för með sér. Fram kemur að starfsmaðurinn hafi keypt hlutabréf að nafnverði 14.000.000 kr. í Straumi og samhliða kaupunum veiti Straumur starfsmanninum einhliða rétt til þess að selja hlutabréf sín í Straumi til Straums. Sölugengið er 3,15 kr. eða jafnt kaupgenginu. Þá skal sölugengi hækka um sem svarar til fjármagnskostnaðar af skuld skv. lánasamningi sem Straumur útvegaði starfsmanni og lækka um sem svarar til útgreidds arðs af hlutabréfunum. Í samningunum skuldbindur starfsmaðurinn sig að eiga hlutabréfin í a.m.k. 2 ár eða til 15. mars 2005 hið skemmsta. Skýrt kemur fram að samningurinn er gerður á þeirri forsendu að starfsmaðurinn starfi hjá Straumi eigi skemur en til 15. mars 2005 og láti hann af störfum hjá Straumi fyrir þann tíma veitir starfsmaðurinn Straumi einhliða kauprétt á þeim hlutabréfum sem söluréttarsamningurinn tekur til á sölugenginu 3,15 kr. eða jafn háu og kaupgenginu að viðbættum fjármagnskostnaði og frádregnum arði. Ekki verður séð, ef gjaldandi hefði keypt sölurétt til að takmarka áhættu sína af hlutabréfakaupunum af öðru fjármálafyrirtæki, að slík trygging hefði verið þeim takmörkunum háð að hann yrði að eiga hlutabréfin í tvö ár, hann yrði í starfi hjá Straumi næstu tvö ár og Straumur gæti ella keypt hlutabréfin af honum á sama verði og hann hefði keypt þau á. Söluréttur keyptur af fjármálafyrirtæki getur gengið kaupum og sölum og slíkur samningur takmarkaði ekki það hvort eða hvenær eigandi söluréttarins gæti selt hlutabréf sín. Hefði gjaldandi keypt sölurétt og ef ekki væri um hluta af starfskjörum hans að ræða hefði hann átt að geta selt hlutabréfin hvenær sem honum hentaði, selt hlutabréfin ásamt söluréttinum eða þá selt söluréttartrygginguna eina sér ef honum sýndist svo. Endurgreiðsla fjármagnskostnaðar af lánssamningnum sem er föst prósentutala í söluréttartryggingu gjaldanda hefði varla verið verðlögð með öðrum hætti en sem svarar til þeirra vaxta sem ljóst var að myndu falla á lánið á lánstímanum en til frádráttar kæmi mat á hugsanlegum arði af hlutabréfunum. Meðal annars með þetta í huga er ekki að aðferðafræði sú sem umboðsmaður gjaldanda hefur lagt fram um útreikning á kostnaðarverði söluréttar á markaði eigi við um söluréttarsamning gjaldanda (sic). Á þeim tímapunkti sem hann fékk söluréttarsamninginn frá Straumi hafði sölurétturinn sem slíkur takmarkað verðmæti í sér þar sem samningurinn var bundinn framangreindum skilyrðum. Líkja mætti verðmæti samningsins við ráðningarsamning starfsmanns þar sem samið er um að á móti vinnuframlagi starfsmannsins greiði vinnuveitandi hans honum laun fyrir. Söluréttarsamningurinn var háður starfsframlagi gjaldanda þar til 15. mars 2005 og verðmæti hans felst í því að á tímabilinu 15. til 22. mars 2005 veitti samningurinn honum þann valkost að geta valið að ganga að kaupunum að hlutabréfunum eða falla frá kaupunum sér að skaðlausu. Þá kemur fram í samningnum að Straumur sjái um að útvega starfsmanninum lánasamning við Íslandsbanka hf. og kjósi starfsmaðurinn að nýta sér söluréttinn skal Straumur ráðstafa söluverði beint til uppgreiðslu skuldar starfsmannsins skv. lánasamningnum. Við sölu vegna nýtingar söluréttar greiðir starfsmaðurinn ekki sölulaun. Komi til gjaldfellingar lánasamningsins skal sölurétturinn nýttur við uppgjör hans. Þannig hafi gjaldandi fengið í hendurnar mun víðtækara samkomulag en fólgið var í sölurétti sem keyptur er á markaði. Starfsmaðurinn fékk í hendurnar samningafléttu á grundvelli starfssambands síns og þurfti hann lítið annað að aðhafast en undirrita samningana, þ.e. söluréttarsamninginn, lánasamninginn og kaupsamninginn, án þess að taka áhættu eða leggja út svo mikið sem eina krónu, nema hugsanlega 5.000 kr. lántökugjald fyrir lánasamninginn, stæði hann við samninginn. Með ofangreint í huga verður að líta svo á að þessi sérstöku kjör við hlutabréfakaupin hafi byggst á starfssambandi gjaldanda við Straum og geti því ekki verið annað en andlag launaskattlagningar.“ Stefnandi skaut úrskurði ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru, dags. 26. janúar 2008. Með bréfi dags. 18. apríl 2008 sendi ríkisskattstjóri kröfugerð sína í máli stefnanda til yfirskattanefndar og þann 30. maí 2008 framhaldskröfugerð sína. Stefnandi sendi ríkisskattstjóra minnisblað um sölurétt, dags. 14. maí 2008. Stefnandi svaraði kröfugerð ríkisskattstjóra með greinargerð, dags. 17. mars 2009. Þar gerir stefnandi athugasemdir við að sér hafi ekki borist kröfugerð og framhaldskröfugerð ríkisskattstjóra, ásamt gögnum frá yfirskattanefnd, fyrr en með bréfi formanns nefndarinnar, dags. 9. febrúar 2009. Jafnframt að í ljós hafi komið þegar skoðaður var fylgiskjalalistinn frá 18. apríl 2008 að 6 af 20 þeirra fylgiskjala sem ríkisskattstjóri taldi til skjala málsins hefðu ekki verið afhent stefnanda undir meðferð málsins. Að beiðni stefnanda sendi yfirskattanefnd stefnanda þessi skjöl með bréfi, dags. 3. mars 2009. Með úrskurði sínum staðfesti yfirskattanefnd niðurstöðu ríkisskattstjóra að öðru leyti en því að nefndin felldi niður tilfærðan arð og 25% álag á tekjuskattinn. Í samræmi við það fékk stefnandi endurgreiddar 5.177.942 krónur af þeim 20.577.543 krónum, sem hann greiddi í kjölfar endurákvörðunar ríkisskattstjóra. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á eftirfarandi: Um form málsins: Stefnandi kveðst hafa bent á það fyrir yfirskattanefnd að skilyrði fyrir beitingu ákvæða 57. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt væru ekki uppfyllt í máli hans, þ.e. skilyrðin um tengsl aðila, og sönnun á því að umræddar ráðstafanir væru óvenjulegar og hefðu fyrirsjáanlega skattaspörun í för með sér. Þrátt fyrir það að yfirskattanefnd byggi úrskurð sinn á 1. mgr. nefndrar 57. gr. víki hún ekki einu orði að þessum málsástæðum stefnanda. Stefnandi kveðst jafnframt hafa bent á það að hann hafi sjálfur axlað alla áhættu af því að vera sagt upp störfum hjá Straumi og af hugsanlegu gjaldþroti þess aðila sem veitt hefði söluréttinn, þ.e. gjaldþroti Straums. Þá hafi stefnandi einnig lýst áhættu þeirri sem hann hafi tekið af hugsanlegri skattlagningu hans vegna notkunar söluréttar hefði verð hlutabréfanna lækkað í verði. Án þess að fjalla nokkuð um þessar málsástæður stefnanda í úrskurði sínum fullyrði yfirskattanefnd að ljóst sé „að sölurétturinn fól í sér að áhætta af lækkun hlutabréfaverðs í Straumi hf. í viðskiptum þessum hvíldi alfarið á félaginu sjálfu“ og að „fjárhagsleg ábyrgð og áhætta kæranda af viðskiptum þessum (hafi) í raun verið hverfandi“. Stefnandi fullyrðir að með þessu hafi nefndin brugðist þeim skyldum sem á hana eru lagðar í 1. gr. l. nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Einnig sé brotið gegn 4. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um rökstuðning úrskurðar í kærumáli. Eins og fram hafi komið í lýsingu á niðurstöðum yfirskattanefndar í málavaxtakafla, hafi legið fyrir tvær mismunandi yfirlýsingar í málinu frá Glitni. Nefndin hafi valið að rökstyðja mál sitt með þeirri yfirlýsingu sem hafi verið stefnanda frekar í óhag, en sleppt að taka afstöðu til þeirrar yfirlýsingar sem hafi verið honum í hag. Verði að telja að með því hafi verið brotið gegn 11. gr. stjórnsýslulaga um jafnræði og fyrrnefndri 21. gr. um rökstuðning. Þá fjallar stefnandi um að yfirskattanefnd leggi upp með það í úrskurði sínum að grafast fyrir um það hvert sé í raun efni tiltekinna gerninga, án tillits til þeirra heita sem gerningunum er gefið. Stefnandi kveðst telja ósamræmi í því hjá nefndinni að leggja upp úr prentvillu í söluréttarsamningnum og að þetta sýni fyrirframafstöðu nefndarinnar til máls stefnanda, og skort á hlutleysi sem sé ein af óskrifuðum meginreglum stjórnsýslunnar. Stefnandi telur að þessir ágallar í málsmeðferð fyrir ríkisskattstjóra og yfirskattanefnd styðji kröfu hans um ómerkingu úrskurða þeirra Um efni málsins: Stefnandi byggir á því að engar reglur eða leiðbeiningar hafi legið fyrir á árinu 2003 frá skattyfirvöldum um það hvernig skattlagningu söluréttar skyldi háttað. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi skattyfirvöld verið að velta því fyrir sér í október 2005 hvernig skattleggja ætti söluréttarsamninga. Gögn málsins sýni enn fremur að síðar, eða á árunum 2006 og 2007, hafi það verið niðurstaða skattyfirvalda að söluréttarsamninga almennt eigi að skattleggja eftir sömu reglum og kaupréttarsamninga og ráðist skattlagningartíminn af því hvenær gjaldandi falli frá sölurétti sínum. Stefnandi bendir á að hér sé um að ræða breytingu á skattaframkvæmd en um slíka breytingu gildi að hún megi ekki hafa afturvirk áhrif, sbr. meginreglu stjórnsýsluréttar og 2. mgr. 77. greinar stjórnarskrárinnar. Stefnandi heldur því fram að ef hann hefði, á árinu 2003, vitað um þessa túlkun skattyfirvalda á söluréttarsamningum, hefði hann hagað ráðstöfunum sínum með allt öðrum hætti á þeim tíma sem hann seldi hlutbréfin í Straumi yfir í eignarhaldsfélag sitt. Stefnandi heldur því fram að hann eigi ekki að gjalda þess að hvorki voru á þessum tíma settar lagareglur um söluréttarsamninga né kynnt sjónarmið skattyfirvalda um skattlagningu þeirra. Stefnandi byggir á því, að af framansögðu leiði enn fremur, að framtal hans gjaldárið 2004 hafi verið gert eftir þágildandi lögum og fyrirmælum skattyfirvalda, sbr. 1. mgr. 95. gr. tekjuskattslaga, og hann hafi með því framtali og fylgigögnum þess látið í té fullnægjandi upplýsingar. Því hafi skattyfirvöld ekki mátt, þann 29. október 2007, endurákvarða honum skatt vegna gjaldársins 2004, en þá hafi sá frestur sem skattyfirvöld höfðu, samkvæmt 2. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga, til þess að taka upp framtal þess gjaldárs verið löngu liðinn. Stefnandi kveðst telja ljóst að með kaupsamningi við Straum á árinu 2003, þegar hann keypti 14.000.000 hluti í félaginu fyrir 44.100.000 krónur, hafi hann orðið eigandi að þeim eignarhlutum í Straumi. Hann hafi farið með öll eignaryfirráð yfir eignarhlutunum, þ.m.t. eftirfarandi réttindi: Atkvæðisréttinum sem fylgi hlutunum, réttinum til að skrifa sig fyrir nýju hlutafé í félaginu, forkaupsrétt hluthafa til kaupa á öðrum eignarhlutum í Straumi og rétt til arðgreiðslu. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til bls. 20 í úrskurði ríkisskattstjóra, þar sem segi að miða eigi hugsanlega tekjufærslu kaupréttar við þau tímamörk þegar áhætta og ábyrgð á kaupunum flyst yfir til starfsmanns. Kaup stefnanda hafi farið fram 13. mars 2003 og þá hafi áhættan af seldum hlut færst yfir á hann sem eiganda, sbr. skráningu Verðbréfaskráningar Íslands. Það að stefnandi hafi stofnað til óbeinna eignarréttinda yfir hlutnum með veðsetningu, eða minnkað áhættu sína af hlutnum með öflun söluréttar frá vinnuveitanda sínum, breyti ekki þessum staðreyndum. Stefnanda hafi því verið bæði rétt og skylt samkvæmt lögum að gera grein fyrir hlutafjárkaupum sínum í framtali gjaldársins 2003 og færa þar til tekna arð sinn af hlutunum, samtals 2.240.000 krónur, og greiða skatt af þeim, sem og tilgreina skuld sína við Glitni vegna kaupanna. Þá hafi stefnanda ennfremur verið rétt og skylt að gera grein fyrir sölunni á hlutunum 14.000.000 í framtali sínu gjaldárið 2005 og færa söluhagnaðinn 47.600.000 krónur til tekna sem fjármagnstekjur í framtali sínu, og enn fremur arð af hlutabréfaeigninni í Straumi til tekna sem fjármagnstekjur, 4.900.000 krónur. Stefnandi leggur áherslu á að allar færslur og tilgreiningar stefnanda í framtölum hans vegna nefndra gjaldára séu í samræmi við ákvæði skattalaga og reglur og leiðbeiningar skattyfirvalda og endurspegli þann raunveruleika að kærandi hafi keypt eignarhlutina af Straumi á árinu 2003 og talið þá til eignar og tekjur af þeim til skattskyldra fjármagnstekna og síðan söluhagnað af þeim til skattskyldra fjármagnstekna í framtali gjaldársins 2005. Þennan veruleika staðfesti skattstjóri við álagningu sína á framtöl kæranda, þar sem m.a. sé lagður fjármagnstekjuskattur á arðstekjur hans af eignarhlutunum í Straumi við álagningu gjaldárin 2004 og 2005. Um þetta fjalli yfirskattanefnd í úrskurði sínum á bls. 24. Nefndin telji að varðandi arðgreiðslurnar sé til þess að líta að samkvæmt lánssamningi stefnanda við Glitni hafi lánveitandi rétt til þess að ráðstafa arðgreiðslum til greiðslu vaxta og/eða höfuðstóls lánsins og fyrir liggi samkvæmt gögnum frá stefnanda að svo hafi verið gert á árunum 2003 og 2004. Fullyrði nefndin miðað við þessar staðreyndir málsins að arðgreiðslurnar hafi ekki í reynd runnið til kæranda. Stefnandi mótmælir því að opinber nefnd hafi leyfi til þess að túlka staðreyndir með þessum hætti þvert á gögn og raunveruleika málsins. Stefnandi bendir á að algilt sé í lánasamningum að lánveitandi krefjist þess að arðgreiðslur úr því hlutafélagi sem lánað er til kaupa á, greiðist inn á lán viðkomandi og þannig sé komið í veg fyrir að kaupandi bréfanna geti tekið fjármuni út án nokkurra kvaða. Þetta sé gert til að bæta tryggingarstöðu bankans sem lánveitanda. Stefnandi bendir á að samningar sem gerðir voru milli hans og Straums varðandi kaup og sölu á hlutabréfum og milli hans og Íslandsbanka hafi allir verið raunverulegir og lögmætir og hafi haft fullt bindandi gildi milli þessara aðila. Þriðju aðilar séu einnig bundnir af þessum samningum, þar með talið skattyfirvöld. Við söluna á hlutabréfunum 13. mars 2003 hafi Straumur strax fært þau sem eign stefnanda, samkvæmt skýringum í ársreikningi félagsins árið 2003. Það sé þannig fullt samræmi milli færslna hjá seljanda annars vegar og kaupanda hins vegar. Fulltrúar Glitnis hafi staðfest, að um eðlileg lánakjör hafi verið að ræða. Stefnandi leggur áherslu á að í úrskurði ríkisskattstjóra sé byggt á rangri ályktun, þess efnis að stefnandi hafi aldrei greitt neitt fyrir þá 14.000.000 hluti sem hann keypti í Straumi. Þá gagnrýnir stefnandi þá staðhæfingu í úrskurðinum að stefnandi hafi ekki fengið arðinn af hlutunum í Straumi til ráðstöfunar og nefndin kalli þessi viðskipti „pappírsfærslur”, þótt arðinum af hlutabréfunum hafi verið ráðstafað inn á vexti af láninu hjá Íslandsbanka. Orðalagið í úrskurðinum sé svohljóðandi: „engu máli skipti hvort þessar fjárhæðir hafi af tæknilegum ástæðum við útborgun arðsins hjá Straumi haft viðkomu á reikningi stefnanda og farið inn á hann fyrst og síðan út af honum aftur.“ Stefnandi gagnrýnir einnig ríkisskattstjóra fyrir að láta undir höfuð leggjast að gera grein fyrir framtalsskilum stefnanda varðandi þessi viðskipti. Stefnandi ítrekar það sem hann byggði á í málarekstrinum fyrir skattyfirvöldum að ríkisskattstjóra hafi skort réttarheimildir til að fara fram með málið á öðrum grunni en þeim að tekjur af sölu eignarhlutanna séu fjármagnstekjur. Þá hefur stefnandi einnig mótmælt því að ákvæði 9. greinar laga nr. 90/2003 sé notað með lögjöfnun um viðskipti kæranda og bendir á mismuninn á sölurétti og kauprétti. Í fyrsta lagi sé um að ræða að efnislegt framsal eigi sér stað yfir hlutabréfum þegar söluréttur sé veittur, gagnstætt því sem gildi um kauprétt, en þetta feli í sér að söluréttarhafi fari með öll hefðbundin réttindi hluthafa, þar með talinn réttinn til að fá arðgreiðslu, atkvæðisrétt o.fl. Í öðru lagi flytjist áhættan á hlutabréfi yfir til söluréttarhafa og í þriðja lagi verði starfsmaður sjálfur að fjármagna kaupin hvort sem er með eigin fé eða lánsfé. Ljóst sé af þessu að ekki sé unnt að lögjafna milli reglna um skattlagningu kaupréttar annars vegar og skattlagningu söluréttar hins vegar. Þá sé ljóst að 9. gr. tekjuskattslaganna sé sérregla sem ekki verði skýrð rúmt. Þá sé það grunnregla í skattarétti að skattareglur verði að vera ótvíræðar og bendir hann á að samkvæmt 77. gr. stjórnarskrárinnar megi engan skatt á leggja, né af taka, nema með lögum. Að mati stefnanda velta efnisleg úrslit þessa máls aðallega á því á hvaða tíma hann verður talinn hafa keypt þau hlutabréf sem fjallað er um í málinu. Hann telur að við mat á því hvenær kaupin verða talin hafa átt sér stað skipti mestu máli að greina hvenær áhættan af hlutabréfunum verði talin hafa flust frá seljanda þeirra, Glitni hf., til kaupanda þeirra, þ.e. stefnanda. Stefnandi hefur haldið því fram að kaupin hafi farið fram 13. mars 2003 en ríkisskattstjóri að þau hafi farið fram 18. júní 2004. Áhættan af hlutabréfakaupum felist í þeim möguleika að hin keyptu bréf kunni að falla í verði eða verði jafnvel verðlaus vegna gjaldþrots útgefanda bréfanna. Þessa áhættu verði kaupandi að meta þegar kaup fara fram og kaupandi tekur ákvörðun um fjármögnun þeirra. Hvort þetta mat hafi reynst rétt eða ekki skipti ekki máli að mati stefnanda. Stefnandi hafi talið möguleika á því að verð bréfanna í Straumi gæti lækkað og þess vegna hafi hann talið sér hag í því að semja um sölurétt við Straum, vinnuveitanda sinn. Þetta hafi einnig verið forsenda þess að stefnandi hafi átt kost á lánafyrirgreiðslu frá Glitni, sem hann framseldi söluréttinn til. Stefnandi kveðst hafa tekið á sig tvöfalda áhættu á árinu 2003, annars vegar þá að hlutabréfin í Straumi lækkuðu í verði og hins vegar að sölurétturinn yrði einskis virði vegna hugsanlegs gjaldþrots eða greiðslufalls Straums. Ljóst sé að ef Straumur hefði orðið gjaldþrota hefði Glitnir gengið að stefnanda um greiðslu lánsins frá 13. mars 2003. Auk þess hafi hann tekið áhættu af því að þurfa að greiða skatt af hugsanlegri nýtingu söluréttarins við sölu í lækkandi verði. Stefnandi kveður sig þannig geta sýnt fram á að sú höfuðmálsástæða, sem bæði ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd byggi á í máli stefnanda, að um áhættulausa afhendingu á hlutabréfum til kæranda hafi verið að ræða 13. mars 2003, sé röng og fái ekki staðist. Sú staðreynd að Straumur hafi síðan orðið gjaldþrota undirstriki réttmæti þessarar málsástæðu stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða stjórnarskrár, tekjuskattslaga og stjórnsýslulaga og fjármunaréttar, einkum kröfuréttar og eignarréttar. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga 91/1991. Krafa um málskostnað byggir á ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr. laganna Málsástæður og lagarök stefnda: Af hálfu stefnda er vísað á bug staðhæfingum stefnanda þess efnis að ríkisskattstjóra hafi skort réttarheimildir til að fara fram með málið á öðrum grunni en þeim að tekjur af sölu hlutabréfanna hafi verið fjármagnstekjur. Einnig vísar hann á bug staðhæfingum stefnanda um að hann hafi keypt og eignast hlutabréfin samkvæmt sölurétti árið 2003 og hafi allar færslur og tilgreiningar í framtölum hans gjaldárin 2004 og 2005 verið í samræmi við ákvæði skattalaga og reglur og leiðbeiningar skattyfirvalda. Stefndi tilgreinir þau lagaákvæði sem hann telur að reynt hafi á í málinu. Hann vísar í upphafsákvæði 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt sem kveði á um að skattskyldar tekjur séu, ,,með þeim undantekningum og takmörkunum er síðar greinir, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metinn verður til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru“. Sé tekjuhugtak 7. gr. mjög vítt og einungis í dæmaskyni talin upp í ákvæði greinarinnar helstu dæmi um tekjur og í hvaða myndum þær geti birst og verði ekki gagnályktað af upptalningum sem koma fram í henni í þá veru að afhending verðmæta sem ekki eru sérstaklega talin upp í ákvæðinu falli utan skattskyldu tekna samkvæmt 7. gr. Af hálfu stefnda er jafnframt vísað til 57. gr. laga nr. 90/2003. Í 1. mgr. ákvæðisins sé kveðið á um það að ef skattaðilar semja um skipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðin því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skulu verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Í 2. mgr. sé kveðið á um það að kaupi skattaðili eign á óeðlilega háu verði eða selji eign á óeðlilega lágu verði geti skattyfirvöld metið hvað telja skuli eðlilegt kaup- eða söluverð. Mismun kaupverðs eða söluverðs annars vegar og matsverðs hins vegar skuli telja til skattskyldra tekna hjá þeim aðila sem slíkra viðskipta nýtur. Með vísan til framangreinds telur stefndi að ekki fái staðist þau sjónarmið stefnanda að endurákvörðun ríkisskattstjóra, sem staðfest hafi verið með úrskurði yfirskattanefndar, hafi skort lagastoð. Þá tekur stefndi fram vegna umfjöllunar í stefnu um ætlaða forms- og efnisannmarka á úrskurðunum: Í stefnu sé haldið fram þeirri óljósu málsástæðu sem efnisannmarka að við uppkvaðningu úrskurðar ríkisskattstjóra 29. október 2007 hafi verið liðinn tveggja ára frestur sem skattyfirvöld hafi haft skv. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt til að taka upp gjaldárið 2004 og hafi hann með því framtali látið í té fullnægjandi upplýsingar. Stefndi telur að þetta fái ekki á nokkurn hátt staðist. Vekur hann athygli á því að hvorki í skattframtali 2004 né skattframtali 2005 hafi komið fram upplýsingar um það að umrædd hlutabréfakaup á árinu 2003 hefðu tengst söluréttarsamningi stefnanda við vinnuveitanda sinn Straum hf. né heldur að sala hlutabréfanna á árinu 2004 hefði tengst brottfalli á því samkomulagi með sérstöku samkomulagi hinn 18. júní 2004 milli sömu aðila. Sé þessa í engu getið. Þvert á móti sé eiginkona stefnanda tilgreind sem kaupandi og seljandi að hlutabréfunum í fylgiskjölum með skattframtölum bæði gjaldárin 2004 og 2005, en það hafi verið gjaldárið 2005 sem endurákvörðun tók til. Í þessu tilviki eigi því við sex ára regla 1. mgr. 97. gr. um bæði gjaldárin. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að brotið hafi verið á upplýsingarétti og andmælarétti hans, þar sem sex af þeim skjölum sem ríkisskattstjóri hafi byggt úrskurð sinn á, hafi ekki verið afhent honum fyrr en eftir uppkvaðningu úrskurðar hans. Hann kveður að í kjölfar bréfaskipta ríkisskattstjóra við Straum hf. og Glitni banka hf. vegna málsins, sbr. tvö samhljóða fyrirspurnarbréf ríkisskattstjóra til þessara félaga, dags. 19. desember 2006, og svarbréf Straums hf., dags. 8. janúar 2007, og Glitnis banka hf., dags. 10. sama mánaðar, alls fjögur skjöl, hafi ríkisskattstjóri ritað stefnanda bréf, dags. 20. febrúar 2007. Í því bréfi hafi stefnanda sérstaklega verið gerð grein fyrir þessum bréfaskiptum og efni þeirra og jafnframt hafi verið tekið fram að honum væri heimilt að kynna sér innihald þessara bréfa óskaði hann eftir því. Í hinum tveimur tilvikunum hafi verið um að ræða skjöl sem ekki hafi verið byggt á í úrskurði ríkisskattstjóra. Annars vegar hafi verið um að ræða minnisblað um að þáverandi lögmaður stefnanda hefði haft samband til að fá frest sem var veittur og hins vegar útprentun á skýringu úr samstæðuársreikningi Nýherja hf. 2007, en ársreikningur þessi sé opinbert plagg, aðgengilegt hverjum sem er m.a. á netinu og sem ríkisskattstjóri hafi vísað til í umsögn sinni til yfirskattanefndar. Fái þannig ekki staðist að ríkisskattstjóri hafi ekki fullnægt upplýsingaskyldu og þannig brotið gegn andmælarétti stefnanda. Enn fremur liggi fyrir að stefnandi hafi kallað eftir þessum gögnum og fengið þau frá yfirskattanefnd áður en hann skilaði inn athugasemdum við kröfugerð ríkisskattstjóra með bréfi 17. mars 2009. Engum formannmörkum þessu tengt geti þannig verið til að dreifa að lögum. Stefnandi heldur því fram að sá formannmarki sé á úrskurði ríkisskattstjóra að lagagrundvöllur skattlagningarinnar hafi verið óljós og villandi, þannig að honum hafi verið gert erfitt að taka til varna. Yfirskattanefnd hafi ekki fallist á þau sjónarmið stefnanda og stefndi kveðst vísa þessum staðhæfingum á bug. Engum formannmörkum að þessu leyti sé fyrir að fara á úrskurði ríkisskattstjóra. Skýrt komi fram af hálfu ríkisskattstjóra í bréfum hans og úrskurði að hann teldi að með hinum innbyrðis tengdu samningum fælist heildstætt metið tiltekin útfærsla á starfstengdum kauprétti að hlutabréfunum og bæri að skattleggja þau hlunnindi er fólust í kaupum á undirverði sem laun á grundvelli 1. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og meta verðmæti þeirra til skattlagningar með vísan til 9. gr. sömu laga. Þá hefði slík skattframkvæmd átt lagastoð og viðgengist lengi, sbr. 1. mgr. B-liðar 13. gr. reglugerðar nr. 245/1963 um tekjuskatt og eignarskatt. Þá hafi ríkisskattstjóri tilgreint og skýrt rækilega þau lagaákvæði sem hann hafi talið eiga við, þar á meðal forsendur þess að vísa jafnframt til ákvæða 57. gr. laganna. Með vísan til framangreinds kveðst stefndi telja að skattyfirvöld hafi í hvívetna verið innan valdheimilda sinna við endurákvörðun skattskila stefnanda gjaldárið 2005. Engum þeim annmörkum að formi eða efni sé fyrir að fara á úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar er leitt gætu að lögum til þess að þeim verði hrundið eins og stefnandi krefst í máli þessu. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á sýknu af öllum kröfum stefnanda gerir stefndi þá varakröfu að hann verði sýknaður að svo stöddu. Í því sambandi byggir hann á því að fallist dómurinn á að á úrskurði yfirskattanefndar séu formgallar geti þeir ekki leitt til þess að endurálagningu samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra verði hrundið heldur hljóti málið í því tilviki að vera enn til meðferðar fyrir yfirskattanefnd sem þurfi þá að kveða upp úrskurð að nýju. Þrautavarakröfu stefnda, um að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar, kveðst hann reisa á því að þó fallist yrði á kröfuliði stefnanda nr. 1. og 2. beri allt að einu að lækka kröfu stefnanda samkvæmt lið 3 þar sem hann krefst greiðslu á 20.577.544 krónum, sem sé sú hækkun sem hafi leitt af endurákvörðun ríkisskattstjóra. Fyrir liggi að yfirskattanefnd felldi niður álag og tilfærðan arð af hlutabréfum. Þetta hafi leitt til lækkunar endurákvörðunarinnar um 5.177.942 krónur Úrskurður yfirskattanefndar hafi þegar komið til framkvæmda og stefnandi hafi fengið þá fjárhæð endurgreidda lögum samkvæmt. Af því leiði að stefnandi geti ekki átt rétt til kröfu á hærri endurgreiðslu en 15.399.602 krónur. Stefndi kveðst mótmæla kröfum stefnanda um að dráttarvextir verði dæmdir frá fyrri tíma en birtingardegi stefnu, 29. júní 2009. Skýrslur fyrir dómi Stefnandi málsins, kom fyrir dóminn og staðfesti undirskrift sína undir samninga þá er mál þetta byggir á. Hann kvaðst sjálfur hafa annast gerð skattframtala sinna. Hann hafi kannað skattahlið málsins með því að kynna sér leiðbeiningar RSK og reglur um hlutabréfakaup og reglur um kauprétti. Ekki hafi verið kveðið neitt á um skattalega meðferð söluréttar. Hann sagðist hafa leitað ráða hjá endurskoðanda, sem hafi sagt honum að ekkert væri til um sölurétt. Hann hafi því ekki haft ástæðu til að hafa áhyggjur af skattahlið málsins fyrr en hann fékk bréfið frá Ríkisskattstjóra sumarið 2006. Stefnandi sagði nafn eiginkonu sinnar komi á undan sínu nafni í forskráðu skattframtali. Það væri ástæða þess að umrædd hlutabréfaviðskipti hefðu verið talin fram í hennar nafni. Stefnandi sagði að á árinu 2003, hafi fyrirtækið verið að stækka. Því hafi verið uppi hávær krafa um að stjórnendur tækju raunverulega áhættu samhliða hluthöfum félagsins. Þetta hafi verið gert með söluréttarsamningum, sem hluthafar félagsins hefðu haft frumkvæði að. Stefnandi kvað ofsögum sagt í úrskurði ríkisskattstjóra að hann hefði haft yfirburðarþekkingu á viðskiptum félagsins. Hann sagðist ekki hefði gert söluréttarsamning á árinu 2003 ef hann hefði vitað hvernig samningurinn yrði skattlagður. Ástæða þess sé hve mikil áhætta sé fólgin í eign hlutabréfanna. Hann sagðist hafa verið að takmarka áhættu sína þegar hann færði hlutabréfin yfir í einkahlutafélag í sinni eigu. Tómas Sigurðsson, forstöðumaður lögfræðideildar Íslandsbanka, kom fyrir dóminn sem vitni. Hann sagðist hafa afgreitt lánin fyrir bankans hönd, með aðstoð annarra starfsmanna. Þessir samningar hafi verið gerðir í sama formi og söluréttarsamningar sem gerðir hafi verið á milli æðstu stjórnenda Íslandsbanka og stjórnar Íslandsbanka hf. á þessum tíma. Hann var spurður um tilefni 6. greinar söluréttarsamningsins um skattalegan fyrirvara. Hann sagði að þar sem skýrt ákvæði væri í skattalögum um hvernig fara skyldi með skattlagningu á kauprétti, en ekki hafi legið fyrir hvernig færi um söluréttarsamninga hefði þótt eðlilegt að gera fyrirvara þess efnis að fyrirtækið bæri ekki ábyrgð á skattalegum afleiðingum söluréttarins. Þetta hafi ekki verið algengir samningar 2003. Aðspurður um hver hefði verið ástæða fyrir gerð slíkra samninga svaraði vitnið að ástæðan hafi verið skattalegs eðlis. Annars vegar að kaupréttarsamningar væru íþyngjandi fyrir hlutafélagið, því það þyrfti að gjaldfæra veittan kauprétt, sem kostnað í rekstrarreikningi. Þá sagði hann að menn hefðu líka viljað forðast að hagnaður af söluréttarsamningum yrði skattlagður eins og launatekjur. Markmiðið með þessum nýju tegundum samninga hafi verið að hagnaður yrði skattlagður eins og fjármagnstekjur. Vitnið sagði að lánskjör stefnanda hafi endurspeglað lánskjör Straums á þessum tíma hjá Íslandsbanka. Lánskjörin hefðu verið nokkuð hagstæðari en önnur lán til kaupa á hlutabréfum. Lánið hafi verið samþykkt í lánanefnd bankans. Þá sagði vitnið að í augum bankans hefði stefnandi verið eigandi hlutabréfanna. Bankinn hefði veitt honum lán til að fjármagna kaup á hlutabréfum. Stefnandi hefði borið ábyrgð á endurgreiðslu lánsins hefði Straumur orðið gjaldþrota. Niðurstöður: Ágreiningur í máli þessu snýst um hvort skattleggja skuli hagnað af sölu hlutabréfa sem stefnandi, vegna stöðu sinnar sem forstjóri Fjárfestingarfélagsins Straums hf., keypti fyrir lánsfé, handveðsetti og gerði söluréttarsamning um, sem fjármagnstekjur eða sem launatekjur. Þá er ágreiningur um hvort ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd hafi farið að lögum í stjórnsýslu sinni við meðferð málsins. Stefnandi hefur byggt á því að lögmæltur frestur samkvæmt 2. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga hafi verið liðinn þegar ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð sinn 29. október 2007 vegna skattframtals fyrir gjaldárið 2004. Í máli þessu byggir stefnandi á því að hann hafi með réttu lagi og í góðri trú talið fram hagnaðinn af sölu hlutabréfanna sem hann öðlaðist fyrir tilstilli þeirra samninga sem ítarlega er lýst hér að framan, sem fjármagnstekjur í skattframtali vegna ársins 2004. Embætti ríkisskattstjóra hóf rannsókn á kaupréttar- og söluréttarsamningum stefnanda á árinu 2006. Framtal stefnanda var þannig úr garði gert vegna áranna 2003 og 2004, að fyrra árið voru tilgreind kaup eiginkonu stefnanda á 14.000.000 hlutum í Fjárfestingarfélaginu Straumi hf. og síðara árið tilgreint að hún hefði selt hlut sinn í félaginu með hagnaði og talið fram til fjármagnstekna. Með þessu móti upplýsti stefnandi skattyfirvöld ekki að eigin frumkvæði um að hann hefði eignast hlutafé í félaginu vegna stöðu sinnar og starfa hjá því. Þykir því frestur samkvæmt 1. mgr. 97. gr. tekjuskattslaga, þ.e. heimild til endurákvörðunar skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára, eiga við í máli þessu. Stefnandi byggir mál sitt á því að ríkisskattstjóri hafi brotið stjórnsýslulög við undirbúning kærumeðferðar hjá yfirskattanefnd. Um sé að ræða að 6 skjöl af 20 fylgiskjölum, sem ríkisskattstjóri hafi í kröfugerð talið til skjala málsins, hefðu ekki verið afhent stefnanda undir meðferð þess. Með þessu hafi ríkisskattstjóri brotið á upplýsingarétti samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga og um leið brotið gegn andmælarétti stefnanda, sbr. 13. gr. laganna. Stefndi mótmælti þessari staðhæfingu og tilgreindi að í bréfi ríkisskattstjóra, dags. 20. febrúar 2007, hafi stefnanda sérstaklega verið gerð grein fyrir þessum tilteknu bréfaskiptum og honum jafnframt verið boðið að kynna sér innihald bréfanna. Önnur tvö skjöl hafi verið þess efnis að ekki hafi verið byggt á þeim í úrskurði ríkisskattstjóra. Ekki verður séð að sá háttur sem hafður var á, af hálfu ríkisskattstjóra, við aðgang stefnanda að þessum tilteknum skjölum hafi leitt til réttarspjalla fyrir stefnanda. Því verður ógildingarkrafa úrskurðar ríkisskattstjóra eða yfirskattanefndar á þessum grundvelli ekki tekin til greina. Í 1. mgr. 1. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt kemur fram sú meginregla að skattskyldar tekjur teljist endurgjald fyrir hvers konar vinnu, starf eða þjónustu sem innt eru af hendi fyrir annan aðila. Ekki skipti máli hver tekur við greiðslu, né í hvaða gjaldmiðli goldið er, hvort sem það er í reiðufé, fríðu, hlunnindum eða vinnuskiptum og eru síðan í nokkrum liðum lagagreinarinnar talin ýmis slík tilvik. Samkvæmt lagagreininni skuli skattskyldar tekjur meðal annars teljast fríðindi og hlunnindi, svo og framlög og gjafir sem sýnilega eru gefnar sem kaupauki. Við úrlausn á því hvort stefnanda hafi með umræddum hlutabréfakaupum verið veitt hlunnindi sem skattskyld eru samkvæmt ofangreindri meginreglu verður að líta til þess að stefnanda var af vinnuveitanda sínum boðið að gera umrædd viðskipti gegn því að hann skuldbindi sig til að starfa að lágmarki í tvö ár í þjónustu fyrirtækisins. Einnig er til þess að líta að ekki var öðrum starfsmönnum fyrirtækisins, eða almenningi, boðið að kaupa hlutabréf á viðlíka kjörum. Upplýst er að stefna fyrirtækisins hafi verið að æðstu stjórnendur ættu hagsmuna að gæta við rekstur og afkomu þess með því að eiga hlutabréf. Líta verður á kaup stefnanda á hlutabréfunum, lánssamninginn við Íslandsbanka hf., handveðsetningu bréfanna til tryggingar greiðslu lánsins og söluréttarsamninginn sem tryggði stefnanda að hann fengi ekki lægra verð fyrir bréfin en hann keypti þau á, sem innbyrðis tengda samninga. Samninga sem fólu í sér starfstengd hlunnindi, skattskyld samkvæmt meginreglu 7. gr. A-liðar tekjuskattslaga. Byggir stefnandi á því að eignarréttur stefnanda yfir hlutabréfunum hafi stofnast við kaupin á þeim 13. mars 2003. Frá þeim degi hafi stefnandi borið áhættuna af því að eiga bréfin. Stefnandi hefur borið fyrir dóminum að hluthafar í Straumi hafi sett á sig þrýsting um að hann, sem æðsti stjórnandi fyrirtækisins, deildi með þeim áhættunni á afkomu fyrirtækisins og þróun hlutabréfaverðs með því að eignast hlutabréf í félaginu. Telur dómurinn að það fyrirkomulag að félagið útvegaði stefnanda lánsfé fyrir öllum kaupunum á hagstæðari kjörum en almennt gerðist og tryggði jafnframt að stefnandi gæti selt bréfin á ekki lakari kjörum en sem næmi kaupverði, ásamt fjármögnunarkostnaði, hafi á sama tíma dregið svo verulega úr áhættunni af því að eiga hlutabréf að hún nánast þurrkist út. Stefnandi hefur haldið fram að hefði Straumur hf. orðið gjaldþrota á því tveggja ára tímabili sem upphaflega var samið um, hefði hann orðið að endurgreiða lánið. Er í því efni til þess að líta að samningurinn var gerður til skamms tíma, tveggja ára, og því um að ræða fyrirséða framtíð sem eðlilegt var að ætla stefnanda að hafa yfirsýn yfir rekstrarhorfur og stöðu. Þá verður ekki litið framhjá því varðandi meinta áhættu, að aðeins rúmu ári eftir að upphaflegir samningar voru gerðir gat stefnandi slitið samningi og selt hlutabréfin á ríflega tvöföldu verði. Á þeim tíma gerði stefnandi nýja söluréttarsamninga við Straum hf. en færði bæði eignarréttinn yfir hlutabréfunum og lántökuna yfir á einkahlutafélag í sinni eigu, til að takmarka áhættuna. Verður því ekki hjá því komist að meta áhættu stefnanda af hlutabréfaeign samkvæmt söluréttarsamningum fyrst og fremst sem táknræna. Með vísan til framangreinds, og til forsendna í úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar, fellst dómurinn á það með stefnda að þrátt fyrir að kærandi hafi að nafninu til verið kaupandi umræddra hlutabréfa í Straumi hf. á árinu 2003 og skuldari láns frá Íslandsbanka hf. sem tekið var í tengslum við þau hafi fjárhagsleg ábyrgð og áhætta kæranda af viðskiptum þessum í raun verið hverfandi. Ágreiningslaust er að hlutabréfaeign stefnanda í Straumi hf. var tilkomin vegna starfa hans fyrir félagið. Eins og fram hefur komið voru söluréttarsamningar nýlunda á árinu 2003. Engin sérákvæði höfðu verið leidd í lög um skattalega meðferð þeirra. Aftur á móti hafði verið leitt í lög sérákvæði um skattalega meðferð kaupréttarsamninga, nú 9. gr. laga nr. 90/2003. Er þar kveðið á um að mismunur á kaupum á hlutabréfum samkvæmt slíkum samningi og gangverði bréfanna þegar kaupréttur er nýttur skuli skattlagður sem launatekjur. Dómurinn tekur undir með ríkisskattstjóra og yfirskattanefnd um að líta verði svo á að söluréttarsamningurinn og tengdir samningar hafi í skattalegu tilliti falið í sér nýtingu stefnanda á kauprétti að umræddum hlutabréfum í Straumi hf. sem hann öðlaðist í raun á árinu 2003 á tilgreindu gengi, sbr. 1. mgr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. og 9. gr. laga nr. 90/2003. Í samræmi við það bar stefnanda að telja fram til skattskyldra launatekna í skattframtali árið 2005 mismun á því kaupverði hlutabréfanna 44.100.000 krónur, sem lagt var til grundvallar ákvörðun söluverðs í söluréttarsamningi aðila frá 13. mars 2003 og gangverði bréfanna þegar kaupréttur var nýttur hinn 18. júní 2004. Hlutabréfin voru keypt fyrir lánsfé. Stefnandi tók í eigin nafni lán fyrir kaupunum, leit því ekki á þau sem endurgjald fyrir vinnu eða gjöf til sín og gaf þau ekki upp til skatts sem starfstengd hlunnindi á þeim tíma. Stefnanda hlaut þó að vera ljóst að hlutabréfaeignin eða ávinningurinn af henni, væru skattskyld hlunnindi, sbr. 7. gr. A, 1. töluliður tekjuskattslaga. Þegar hlutabréfin voru seld 18. júní 2004 varð sannreynt hver hagnaðurinn af viðskiptunum var. Verður því ekki fallist á með stefnanda að beiting meginreglunnar í ofangreindri 7. gr. A-lið feli í sér afturvirkni. Eiga því sjónarmið 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar ekki við. Með vísan til þess sem að framan greinir koma sjónarmið varðandi 57. gr. tekjuskattslaga nr. 90/2003 ekki til álita í máli þessu. Stefnandi byggir ennfremur á því að yfirskattanefnd hafi í úrskurði sínum brotið gegn 21. gr. stjórnsýslulaga um rökstuðning, þar sem skort hafi á að nefndin hafi fjallað um málsástæður stefnanda er varða áhættu hans af hlutabréfakaupunum. Enn fremur að nefndin hafi brotið 11. gr. stjórnsýslulaga um jafnræði þegar hún byggði niðurstöðu sína á efni bréfs frá Íslandsbanka þegar annað bréf frá sama aðila lá einnig fyrir með sem sýndi hagfelldari túlkun fyrir stefnanda. Verður ekki fallist á það með stefnanda að yfirskattanefnd hafi látið undir höfuð leggjast að fjalla um mikilvæga málsástæðu. Úrskurður nefndarinnar geymir allítarlega umfjöllun um áhættutöku. Þá er staðhæfing um að brotin hafi jafnræðisregla á stefnanda óhaldbær og verður ekki tekin til greina. Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir hæfilegt að stefnandi greiði stefnda 750.000 í málskostnað. Dóm þennan kvað upp Unnur Gunnarsdóttir, settur héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Þórðar Más Jóhannessonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 305/2004
Skaðabætur Líkamsárás Líkamstjón
Í var sýknað af kröfu H um bætur á grundvelli laga nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Tókst H ekki að sanna að axlarbrot sem hann hlaut væri afleiðing líkamsárásar á hann sem Þ hafði verið sakfelldur fyrir. Hafði Þ aðeins verið ákærður fyrir að sparka í enni H með þeim afleiðingum að hann hlaut glóðarauga á vinstra auga, blóðnasir og skrámaðist og marðist í andliti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júlí 2004. Hann krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun, sem bótanefnd samkvæmt lögum nr. 69/1995 um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota tók 30. apríl 2003, og stefndi dæmdur til að greiða sér 1.253.740 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 8. apríl 2000 til 20. desember 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2004. Mál þetta sem dómtekið var 9. júní 2004 var höfðað 5. desember 2003. Stefnandi er Hafsteinn Gunnarsson, kt. 120749-6419, Fagrahjalla 11, Kópavogi, en stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær að ákvörðun bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995, sem tekin var 30. apríl 2003, verði felld úr gildi og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.253.740 krónur ásamt 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, frá 8. apríl 2001 til 20. desember 2001, en frá þeim degi ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi lækkunar á dómkröfum stefnanda og að í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Málavextir eru þeir að 8. apríl 2000 kl. 4.28 var lögreglan kvödd að Hafnarstræti 9, Reykjavík vegna slagsmála fyrir utan veitingastaðina Píanóbarinn og Maxim´s. Kemur fram í frumskýrslu lögreglunnar að hún hafi farið á staðinn og fyrir utan Píanóbarinn við Hafnarstræti hafi staðið Þorleifur Jón Brynjarsson sem hafi viðurkennt að hafa sparkað í enni stefnanda. Er í skýrslunni haft eftir Þorleifi Jóni að hann hafi verið í biðröð við Píanóbarinn þegar stefnanda hafi verið hent út af veitingastaðnum. Stefnandi hafi svo gripið í skyrtu Þorleifs Jóns þegar honum var hent út og við það hafi tölur rifnað af skyrtunni. Hafi hann orðið reiður því skyrtan hafi verið ný. Stefnandi hafi svo komið til baka og reynt að slá hann en þá hafi Þorleifur Jón snúið hann niður og sparkað í enni hans. Hafi hann sérstaklega passað sig á því að sparka aðeins í enni hans því þá myndi hann líklega bara rotast en ekki skaðast. Þorleifur Jón vildi að það kæmi fram að stefnandi hefði verið með blóðnasir þegar honum var hent út af veitingastaðnum en í skýrslunni kemur fram að dyravörður hafi ekki kannast við að svo hafi verið. Í frumskýrslunni kemur einnig fram að vitnið Haraldur Björnsson hafi sagt að hann hefði staðið í dyrum Maxim´s veitingastaðarins, sem er næsti staður við Píanóbarinn, og hafi hann horft á árásina. Er haft eftir honum að stefnandi hafi verið að rífast við fólk á vettvangi þegar hann hafi fallið niður. Þorleifur Jón hafi þá komið hlaupandi og sparkað í höfuð stefnanda þar sem hann lá. Hafi sparkið verið fast því höfuð stefnanda hafi lyfst hátt upp við sparkið. Þá kemur einnig fram í frumskýrslu lögreglunnar að stefnandi hafi legið í götunni þegar lögreglan kom á staðinn og hafi hann verið mjög ölvaður og illa áttaður. Hafi reynst erfitt að ná sambandi við hann. Hann hafi verið með blóðnasir, bólginn í kringum vinstra auga auk þess sem blætt hafi úr sári á hægra gagnauga. Var stefnandi fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild Landspítalans í Fossvogi til skoðunar. Stefnandi kærði líkamsárásina þann 10. mars 2000 og kemur fram í skýrslu hans hjá lögreglu að hann hefði drukkið áfengi umrætt kvöld en hann hafi ekki verið ofurölvi. Mundi stefnandi lítið sem ekkert eftir atburðinum. Stefnandi kom fyrir dóm og staðfesti það sem hann hafði borið hjá lögreglu en bætti því við að honum finnist að sér hafi verið skellt í götuna og að sparkað hafi verið í hann ótæpilega bæði í höfuð og líkama. Hann hafi ekki verið ofurölvi en vel gæti verið að hann hafi verið vankaður eftir árásina. Þá kom fram hjá stefnanda að lögreglan hefði sagt honum að atburðurinn hefði verið tekinn upp á myndband. Við meðferð málsins kom í ljós að upptökur úr eftirlitskerfi lögreglunnar höfðu ekki verið varðveittar. Þann 5. desember 2000 tók lögreglan skýrslu af Gissuri Erni Gunnarssyni samkvæmt ábendingu Þorleifs Jóns. Hann kvaðst hafa verið á vettvangi ásamt Þorleifi Jóni. Hafi þeir verið nýstignir út úr eðalvagni þegar stefnandi, sem hafi verið mjög drukkinn, hafi veist að þeim. Hann hafi varla staðið í fæturna og verið illskiljanlegur auk þess sem hann hafi kallað að þeim alls kyns ókvæðisorðum. Hann hafi hagað sér leiðinlega og verið uppáþrengjandi. Kvaðst Gissur Örn hafa stjakað rólega við stefnanda er hann fór inn á Píanóbarinn. Við það hafi stefnandi farið utan í Þorleif Jón og síðan hafi hann dottið. Hafi stefnandi gripið í Þorleif Jón og við það hafi Þorleifur Jón einnig dottið. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa orðið var við blóð á stefnanda. Eftir þetta hafi Þorleifur Jón staðið á fætur og blótað og talað um að búið væri að rífa skyrtuna hans. Stefnandi hafi hins vegar legið á bakinu hreyfingarlaus í talsverðan tíma eftir fallið. Stefnandi hafi síðan verið að snúa sér og verið kominn á hliðina þegar Þorleifur Jón hafi komið hlaupandi og sparkað í höfuð stefnanda. Hafi stefnandi ekki getað varist sparkinu og virst liggja rotaður eftir. Þann 20. febrúar 2001 var tekin skýrsla af vitninu Haraldi Björnssyni hjá lögreglu en hann var að vinna sem dyravörður á veitingahúsinu Maxim´s umrædda nótt. Hann bar að hann hefði veitt því athygli að stefnanda hafi verið meinaður aðgangur að Píanóbarnum. Hafi stefnandi verið mjög ölvaður en ekki verið með ólæti. Hann kvaðst síðan hafa gengið í átt að stefnanda til að varna honum inngöngu á Maxim´s sökum ölvunarástands hans. Hafi hann verið í um það bil tveggja til þriggja metra fjarlægð frá honum þegar stefnandi hafi skyndilega fallið í jörðina án þess að nokkur ætti þar hlut að máli og kvaðst hann hafa dregið þá ályktun að fall stefnanda orsakaðist af ölvunarástandi hans. Hafi stefnandi borið fyrir sig hendurnar við fallið. Skyndilega hafi umræddur Þorleifur Jón komið aðvífandi og sparkað mjög fast í höfuð stefnanda. Við það hafi höfuð hans lyfst hátt og síðan skollið í gangstéttina aftur. Hafi hann talið að sparkað hefði verið af alefli. Þegar stefnandi lá þarna hreyfingarlaus eftir sparkið hafi hann ákveðið að hringja á neyðarlínuna. Kvað Haraldur árásina hafa verið tilefnislausa og hrottafengna. Vitnið Haraldur kom fyrir dóminn og bar mjög á sömu lund og hann gerði hjá lögreglu. Hann kvaðst hafa séð stefnanda koma og hafi hann verið mjög ölvaður. Hann hafi svo fallið í götuna án þess að nokkur ætti þar hlut að máli. Hafi hann lent á bakinu. Taldi hann ólíklegt að stefnandi hefði brotið öxl við það fall. Þegar síðan stefnandi var að reyna að velta sér við hafi árásarmaðurinn sparkað í höfuð hans mjög fast og hafi sparkið lent í andlitinu og hafi undist upp á stefnanda við sparkið. Taldi hann að vel gæti verið að tá árásarmannsins hefði lent á öxl stefnanda. Samkvæmt læknisvottorði Leifs Jónssonar kom stefnandi á slysadeild eftir árásina og var hann verulega ölvaður og ekki sérlega samvinnuþýður. Hafi hann talið að dyravörður á Píanóbarnum hefði ráðist á sig að tilefnislausu, kýlt hann þannig að hann hafi fallið í götuna og síðan sparkað í höfuð sér. Taldi hann sig hafa misst meðvitund við þetta eða vankast. Við skoðun kom í ljós að stefnandi var með glóðarauga vinstra megin og kúlu á enni. Þá var hann skrámaður víða í andliti og með blóðnasir. Stefnandi fann fyrir verkjum í öxl og var tekin röntgenmynd af henni. Sýndi röntgenmynd að öxlin var brotin. Stefnandi óskaði eftir mati Atla Þórs Ólasonar bæklunarlæknis á meintum afleiðingum árásarinnar á heilsu hans að teknu tilliti til skaðabótalaga, nr. 50/1993. Vegna matsins fór fram viðtal og skoðun á læknisstofu matslæknisins þann 10. september 2001. Niðurstöðu örorkumatsins er að finna í matsgerð 11. október 2001. Er það niðurstaða matsgerðarinnar að stefnandi hafi hlotið mjúkáverka á andliti, háls og vinstri mjöðm, sem jöfnuðu sig. Þá segir að stefnandi hafi hlotið áverka á vinstri öxl sem reyndist brotin á axlartrjónu (tuberculus majus). Eftir hafi stefnandi skerta, sársaukafulla hreyfingu í vinstri öxl með minnkaðri álagsgetu og vægri rýrnun axlarvöðva. Varanlegan miska og hefðbundna læknisfræðilega örorku metur hann 8% vegna þessa. Þá metur hann óvinnufærni 50% í þrjá mánuði og þjáningar skv. 3. gr. skaðabótalaga í sama tíma og óvinnufærni. Í kjölfar þess að örorkumat lá fyrir var kröfubréf ritað árásarmanninum, Þorleifi Jóni Brynjarssyni, þar sem hann var krafinn um greiðslu bóta vegna meints tjóns sem stefnandi hafi hlotið í árásinni samkvæmt mati Atla Þórs Ólasonar læknis. Þar sem ekki var orðið við áskorun um greiðslu kröfunnar sendi lögmaður stefnanda þann 20. nóvember 2001 kröfu til bótanefndar samkvæmt lögum nr. 69/1995. Þann 29. janúar 2002 tilkynnti lögreglustjórinn í Reykjavík stefnanda og lögmanni hans þá ákvörðun að fallið væri frá saksókn á hendur Þorleifi Jóni Brynjarssyni. Var það mat embættisins að ólíklegt verði að teljast að hægt verði að færa fram sönnur fyrir því að aðrir áverkar en þeir sem stefnandi hlaut í andliti verði raktir til háttsemi hins kærða. Samkvæmt ákvörðun bótanefndar 9. apríl 2002 þóttu framlögð gögn ekki veita vísbendingu um á hvern hátt stefnandi hlaut hinn varanlega áverka. Taldi nefndin ekki leitt í ljós að stefnandi hefði orðið fyrir tjóni vegna brots á almennum hegningarlögum að öðru leyti en það sem fram væri komið um mar á andliti. Þar sem ekki væri sýnt fram á að tjón vegna andlitsmarsins væri umfram lágmarksfjárhæð tjóns samkvæmt lögum nr. 69/1995 væri bótum hafnað. Áður hafði lögreglan fallið frá saksókn á hendur Þorleifi Jóni Brynjarssyni. Stefnandi féllst ekki á niðurstöðu bótanefndar því hann taldi að tjón hans væri langt umfram umrætt lámark. Þá var hann ósáttur við þá ákvörðun lögreglu að falla frá saksókn á hendur Þorleifi Jóni. Af þeirri ástæðu kærði stefnandi ákvörðun Lögreglustjórans í Reykjavík til Ríkissaksóknara. Niðurstöðu Ríkissaksóknara er að finna í bréfi til Lögreglustjórans í Reykjavík 19. febrúar 2002 þar sem felld var úr gildi ákvörðun Lögreglustjórans í Reykjavík að falla frá saksókn í málinu. Í kjölfar niðurstöðu bótanefndar 9. apríl 2002, óskaði lögmaður stefnanda eftir endurupptöku málsins hjá nefndinni auk þess sem því var mótmælt að krafa stefnanda næði ekki lágmarki samkvæmt lögum nr. 69/1995. Með bréfi nefndarinnar 24. apríl 2002 var fallist á beiðni um endurupptöku málsins hjá bótanefndinni. Frekari aðgerðum af hálfu bótanefndar var frestað fram til þess að niðurstaða lægi fyrir í sakamálinu á hendur Þorleifi Jóni. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 24. apríl 2002 var Þorleifur Jón Brynjarsson sakfelldur fyrir að hafa sparkað í enni stefnanda með þeim afleiðingum að hann hlaut glóðarauga á vinstri auga, blóðnasir og skrámaðist og marðist í andliti. Taldist sú háttsemi varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en hann hafði játað brot sitt fyrir dóminum eins og því var lýst í ákæruskjali. Endanlega niðurstöðu bótanefndar er að finna í áliti nr. 131/2001 frá 30. apríl 2003. Þar er vísað til dómsins á hendur Þorleifi Jóni og áréttað að dómurinn sýni hins vegar ekki fram á að brot á axlartrjónu sé afleiðing brots Þorleifs Jóns. Hafi því ekki verið færð fram gögn er sýni að axlarbrot stefnanda sé afleiðing af broti gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940. Með vísan til þessara röksemda þótti bótanefnd ekki ástæða til að hagga fyrri ákvörðun sinni frá 9. apríl 2002 og hafnaði því greiðslu bóta samkvæmt lögum nr. 69/1995. Snýst ágreiningur máls þessa um réttmæti þessarar niðurstöðu bótanefndarinnar. Stefnandi kveðst ósáttur við niðurstöðu bótanefndar að hafna greiðslu bóta. Fyrir liggi afstaða matslæknis um að stefnandi hafi við líkamsárásina hlotið áverka á öxl. Þá kveður stefndi algerlega litið fram hjá þeirri staðreynd sem fram komi í forsendum álits nefndarinnar frá 30. apríl 2003, að Þorleifur Jón Brynjarsson hafi viðurkennt fyrir lögreglu á vettvangi að hafa snúið stefnanda niður og í kjölfarið sparkað í enni hans. Þannig liggi fyrir játning árásarmannsins sem hvergi fái umfjöllun í áliti nefndarinnar. Ljóst megi vera að áverkann á öxl stefnanda megi rekja til þessa atviks. Sú ákvörðun Lögreglustjórans í Reykjavík að ákæra eingöngu vegna sparks í andlitið breyti ekki þessari staðreynd. Telur stefnandi í ljós leitt að um hafi verið að ræða slíkan ásetning eða gáleysi af hálfu Þorleifs Jóns Brynjarssonar að verknaðurinn varði við ákvæði almennra hegningarlaga. Stefnandi byggir á því að axlarmeiðsl hans hafi orðið af völdum Þorleifs Jóns Brynjarssonar í umræddri árás. Það sé því ljóst að um skaðabótaskylt atvik hafi verið að ræða. Liggi þannig ljóst fyrir að líkamstjón hans verði leitt af refsiverðri háttsemi Þorleifs Jóns, sem hvað sem öðru líði falli undir 219. gr. almennra hegningarlaga. Bótaskilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995, sbr. “9. gr.”, sé því fullnægt og hafi bótanefnd því borið að verða við kröfu stefnanda. Hafi ákvörðun bótanefndar því verið ólögmæt og beri að fella niður ákvörðun hennar með dómi. Þá sé þess krafist að bótanefnd verði gert skylt að greiða stefnanda umkrafða bótakröfu sem sundurliðist þannig: Samkvæmt 2. gr. laga nr. 50/1993 skuli greiða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá því að tjón varð þangað til tjónþoli geti hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans sé orðið stöðugt. Samkvæmt matsgerð Atla Þórs Ólasonar læknis hafi stefnandi verið 50% óvinnufær í þrjá mánuði frá árásinni. Til grundvallar bótafjárhæð sé tekið mið af tekjum stefnanda þremur mánuðum fyrir árásina og tekjum stefnanda á tímabili óvinnufærni samkvæmt staðfestingu Jóns H. Skúlasonar, löggilts endurskoðanda, 18. október 2001. Samkvæmt henni hafi mánaðartekjur stefnanda lækkað úr 350.000 krónum í 175.000 krónur á umræddu tímabili. Krafa stefnanda um þjáningabætur byggi á 3. gr. skaðabótalaga. Þjáningabætur honum til handa séu reiknaðar með hliðsjón af áðurgreindu mati Atla Þórs Ólasonar læknis. Samkvæmt því reiknist þjáningabætur fyrir tímabilið frá 8. apríl 2000 til 8. júlí 2000, án þess að vera rúmliggjandi. Fyrir hvern dag reiknist 960 krónur þann tíma er stefnandi hafi verið veikur í skilningi laganna. Hafi þá verið tekið tillit til verðlagsbreytinga samkvæmt lánskjaravísitölu í desember 2003 (4528 stig), sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnanda um miskabætur byggi á 4. gr. skaðabótalaganna og mati Atla Þórs Ólasonar læknis sem metið hafi varanlegan miska stefnanda 8%. Fjárhæð bótanna taki mið af grunnfjárhæðinni, 4.000.000 króna, uppfærðri miðað við lánskjaravísitölu í desember 2003 (4528 stig), sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Þá sé gerð krafa um bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaganna sem þyki hóflega metnar að fjárhæð 200.000 krónur í ljósi þeirra alvarlegu áverka sem hlutust af árásinni. Þá sé gerð krafa um 4,5% vexti samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá þeim degi er árásin átti sér stað og allt fram til 20. desember 2001 eða mánuði frá því að kröfubréf 20. nóvember 2001 hafi verið sent bótanefnd. Dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefnandi um kröfur sínar til almennra ólögfestra reglna íslensks réttar um skaðabætur. Um málskostnað vísar hann til 21. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. IV Stefndi kveður að í kæruskýrslu sinni hafi stefnandi ekki munað eftir að hafa hitt árásarmann sinn. Í yfirheyrslu hjá lögreglu hafi Þorleifur Jón játað að hafa sparkað í andlit stefnanda en alfarið neitað að hafa fellt hann eða hrint honum í götuna. Lögreglan hafi svo yfirheyrt tvö vitni í þágu rannsóknar málsins. Vitnið Gissur Örn Gunnarsson hafi borið að hafa séð stefnanda falla á Þorleif Jón og grípa hann í fallinu þannig að báðir féllu í götuna. Vitnið Haraldur Björnsson hafi borið að hann hafi séð stefnanda falla skyndilega í götuna og án þess að nokkur bæri á því sök. Bæði þessi vitni kváðu stefnanda hafa verið mjög ölvaðan umrædda nótt eins og reyndar komi fram í frumskýrslu lögreglu og í læknisvottorði Leifs Jónssonar. Af framburði framangreindra vitna hafi mátt ráða að ekki yrði unnt að færa á það sönnur að Þorleifur Jón hafi átt sök á axlarbroti stefnanda. Þannig hafi lögreglustjórinn í Reykjavík talið að ekkert hefði komið fram við rannsókn málins sem gerði sennilegt að Þorleifur Jón hefði hrint stefnanda í götuna eða ýtt við honum. Þá hafi verið talið að sú háttsemi Þorleifs Jóns að sparka í andlit stefnanda hefði trauðla getað valdið broti á handleggsbeini. Með hliðsjón af þessu, ásamt öðru tilgreindu, hafi lögreglustjóri talið eðlilegt að falla frá saksókn í málinu. Telur stefndi að ráða megi af þeirri ákvörðun ríkissaksóknara, að fyrirskipa málshöfðun á hendur Þorleifi Jóni fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, að hann hafi metið rannsóknargögn málsins á þann hátt, að ekki hafi legið fyrir að Þorleifur hafi verið valdur að axlaráverkum stefnanda, enda hefði hann annars krafist ákæru fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. alm. hgl., eins og löng dómvenja sé fyrir þegar beinbrot er afleiðing líkamsárásar. Stefndi telur fullyrðingu stefnanda, um að axlarmeiðsl stefnanda hafi orðið af völdum Þorleifs Jóns Brynjarssonar, vera ósannaða þar sem ekkert hafi enn komið fram við rannsókn atburðarins sem geri það sennilegt að Þorleifur Jón hafi hrint stefnanda í götuna eða ýtt við honum. Stefndi telur óljóst með hvaða hætti axlarmeiðsl stefnanda komu til og hver, ef einhver, hafi verið valdur að þeim. Líklegra sé að ölvunarástand stefnanda sjálfs ráði hér mestu um og á því ástandi beri stefnandi sjálfur ábyrgð. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1995 sér fortakslaust skilyrði greiðsluskyldu að tjón sé afleiðing af broti á almennum hegningarlögum. Þessi greiðsluforsenda sé ósönnuð og þess vegna beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi rétt á greiðslum á grundvelli laga nr. 69/1995 krefst stefnandi þess að bótakrafa stefnanda verði lækkuð vegna eigin sakar hans sjálfs. Um eigin sök stefnanda vísist til ástands hans sjálfs og aðstæðna þegar atburðir þessir hafi átt sér stað. Stefnandi hafi verið mjög drukkinn og illa áttaður, af einhverju tilefni hafi honum verið vísað út af veitingastað og hann virðist hafa verið að rífast við einhvern þegar hann féll niður samkvæmt framburði vitnis. Þar að auki hafi hann lítið sem ekkert munað sjálfur frá atburðunum og sé því einfaldlega ekki til frásagnar um atburðarásina. Framburður hans sjálfs um meinta atburðarás séu því hreinar getgátur. Stefndi kveðst ekki gera athugasemdir við eiginlegt örorkumat Atla Þórs Ólasonar, læknis, sem liggi frammi í málinu. Mótmælt sé hins vegar þeim ályktunum sem stefnandi dragi af matinu, um að stefnandi hafi hlotið áverka á öxl við líkamsárásina. Áverkinn hafi vissulega verið fyrir hendi, en hvernig hann hafi komið til sé óupplýst. Matslæknirinn hafi ekki verið viðstaddur umdeilda atburði og stefnandi hafi sjálfur ekki getað sagt frá þeim sökum ölvunar. Vitni hafi verið til frásagnar en þau styðji ekki frásögn stefnanda. Sama eigi við um framburð Þorleifs Jóns Brynjarssonar. Tölulegri kröfugerð stefnanda sé mótmælt sem og dráttarvaxtakröfum. Sérstaklega mótmælir stefndi tímabundnu atvinnutjóni og bótakröfu á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Stefndi telur engar lagaforsendur til þess að verða við þessum kröfuliðum. Varðandi málskostnað vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. V Samkvæmt gögnum málsins ber þeim, sem voru á vettvangi þegar Þorleifur Jón sparkaði í stefnanda umrædda nótt, ekki allskostar saman um málavexti. Stefnandi sjálfur man lítið eftir atburðinum. Vitnið Haraldur Björnsson kom fyrir dóminn og bar á svipaða lund og hann hafði gert hjá lögreglu. Kom fram hjá honum að stefnandi hefði fallið aftur á bak á götuna og borið fyrir sig hendurnar áður en Þorleifur Jón kom aðvífandi og sparkaði í andlit hans þar sem hann lá í götunni og var að reyna að snúa sér við. Vitnið var að vinna sem dyravörður þetta kvöld og var ekki undir áhrifum áfengis. Hann lýsti því að stefnandi hefði virst ofurölvi og taldi að hann hefði fallið í götuna vegna ölvunarástands hans. Vitnið Gissur Örn, félagi Þorleifs Jóns, gaf skýrslu hjá lögreglu og taldi stefnanda hafa dottið í götuna og tekið Þorleif Jón með sér í fallinu. Af gögnum málsins þykir ljóst að stefnandi var mjög drukkinn þegar umdeildur atburður átti sér stað. Fær það stuðning í vottorði læknisins Leifs Jónssonar, skýrslu lögreglu sem kom á vettvang auk vitnisburðar Gissurar Arnar hjá lögreglu og framburði vitnisins Haraldar. Framburður vitnisins Haraldar þykir trúverðugur um atburðarrásina en hann var að vinna og horfði á atburðarrásina. Eins og rakið hefur verið lýsti vitnið því að stefnandi hafi vegna ölvunarástands dottið aftur fyrir sig og borið fyrir sig hendur. Framburður Gissurar Arnar hjá lögreglu staðfestir að stefnandi féll aftur fyrir sig. Í frumskýrslu lögreglunnar er haft eftir Þorleifi Jóni að hann hafi snúið stefnanda niður vegna þess að hann hafi ætlað að slá hann. Ekki hefur verið lögð fram í málinu skýrsla undirrituð af Þorleifi Jóni þar sem hann lýsir þessu yfir og hann kom ekki fyrir dóminn. Þá liggur fyrir bréf lögreglustjórans í Reykjavík 28. júní 2002 þar sem kemur fram að í yfirheyrslu hjá lögreglu hafi Þorleifur Jón játað að hafa sparkað í andlit stefnanda en neitað að hafa fellt hann eða hrint honum í götuna. Með hliðsjón af því sem nú hefur verið rakið eru engin haldbær gögn lögð fram í málinu um að Þorvaldur Jón hafi snúið stefnanda niður og óljóst með öllu hvernig sú háttsemi lýsti sér. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum þykir líklegasta skýringin á falli stefnanda vera ölvunarástand hans sjálfs. Vangaveltur vitnisins Haraldar um það að ólíklegt sé að við fallið hafi stefnandi axlabrotnað eða að hugsanlegt sé að tá árásarmannsins hafi farið í öxl stefnanda þegar hann sparkaði í enni hans eru hins vegar aðeins getgátur vitnisins sem fá ekki stoð í gögnum málsins. Þvert á móti þykir alls ekki loku fyrir það skotið að stefnandi kunni að hafa axlabrotnað þegar hann féll afturábak án þess að nokkrum væri um að kenna og bar fyrir sig hendurnar. Hefur stefnandi því ekki lagt fram haldbær gögn sem styðja það að Þorleifur Jón hafi verið valdur að því að stefnandi féll aftur fyrir sig eða að hann hafi með því að sparka í andlit stefnanda verið valdur að axlarbroti stefnanda. Verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnandi ekki fært fram gögn sem sýna fram á svo ekki verði um villst að líkamstjón hans verði rakið til refsiverðrar háttsemi á grundvelli almennra hegningarlaga. Er því bótaskilyrðum 1. mgr. 1. gr. laga nr. 69/1996 ekki fullnægt í máli þessu og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Geir Þórisson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Skarphéðinn Þórisson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hafsteins Gunnarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 825/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 22. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. janúar2018 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími og hann ekki látinn sæta einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur föstudaginn 22. desember 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði áfram gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. janúar nk. kl. 16. Þá er þess krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerðsækjanda kemur fram að Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft tilrannsóknar um nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Rannsókn lögreglu hafi beinst aðfyrirtækinu A ehf. og aðilum er tengjast því. Eigendur fyrirtækisins séu B og Cog reki fyrirtækið þrjár matvöruverslanir. Kærði sé framkvæmdastjóri og prókúruhafifyrirtækisins. Lögreglu hafi ítrekað borist upplýsingar þess efnis að kærði,ásamt fleiri aðilum, standi að reglulegum fíkniefnasendingum hingað til landsog að fyrirtækið A sé notað til að þvætta ólögmætan ávinning af brotastarfsemi,m.a. sölu fíkniefna. Fyrir liggi að við upphaf stofnunarverslunarinnar þá hafi verið millifærðar inn á fyrirtækið D ehf., sem hafieinnig verið í eigu B og C, samtals 28 milljónir, en hluti af þeim peningumhafi verið greiddur með reiðufé inn í fyrirtækið. Peningarnir hafi svo veriðmillifærðir yfir á A og tilgreint að um lán væri að ræða í bókhaldifyrirtækjanna en hvergi sé að sjá í gögnum málsins að lánin hafi veriðendurgreidd. Við rannsókn málsins hafi lögreglan aflað gagna varðandibankareikninga kærða og fleiri aðila og hafi grunur lögreglu styrkst. Viðskoðun á fjármálum kærða þá megi sjá að velta á reikningum hans sé langt umframþað sem opinber gögn gefa tilefni til. Kærði sé grunaður um peningaþvætti, bæðií gegnum sína eigin reikninga og aðild að peningaþvætti í gegnum starfsemifyrirtækisins A ehf. Við rannsókn málsins hafi einnig komið framupplýsingar þess efnis að kærði sé í samstarfi með C og fleiri aðilum varðandiinnflutning fíkniefna hingað til lands. Við rannsókn málsins hafi lögreglan meðheimild héraðsdóms hlustað og hljóðritað símtöl í og úr farsíma kærða. Við þáhlustun hafi komið í ljós að hann sé í samskiptum m.a. við C í Hollandi og meðhlustun og öflun gagna tengdum kærða hefur komið í ljós að hann hefur millifærttöluverðar fjárhæðir af reikningi verslunarinnar á C og B. Þá hafi kærði og Crætt um frekari millifærslur á peningum frá Íslandi út til Hollands. Til viðbótar rannsókn lögreglu þá hafi pólsklögregluyfirvöld haft til rannsóknar mál er varði skipulagða brotastarfsemi oghafi þau formlega óskað eftir aðstoð lögreglu hér á landi við rannsókn málsins.Hafa pólsk yfirvöld óskað eftir handtöku og húsleitum hjá aðilum tengdumfyrirtækinu en pólska lögreglan telur að eigendur fyrirtækisins hafi hagnast umhundrað milljónir króna á ólöglegum viðskiptaháttum. Þann 12. desember sl. hafi lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu í samstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld farið íaðgerðir tengdar þessu máli. Nokkrir aðilar hafi þá verið handteknir oghúsleitir framkvæmdar á heimili sakborninga, fyrirtækjum í eigu þeirra ogbifreiðum. Við leitirnar hafi verið lagt hald á mikið magn af gögnum, m.a.bókhaldi félagsins, reiðufé, tölvur, síma ofl. Þrír aðilar voru í kjölfariðúrskurðaðir í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna, þ.á.m. kærði X.Við húsleitir erlendis fannst mikið magn fíkniefna, peningar, gögn ofl. Þá hafiverið lagt hald á tölvur og síma sem sæti nú rannsókn lögreglu úti. Lögreglan vinni nú að því aðfara í gegnum þau gögn sem lagt hafi verið hald á og hafi sú vinna leitt tilþess að grunur lögreglu hefur styrkst enn frekar og ljóst að skoða þarf nánarbókhald fyrirtækisins, bera undir kærða og aðra aðila sem því tengjast. Þá hafikomið fram við skýrslutöku hjá lögreglu af meðkærða og öðrum aðilum er tengjastmálinu að framburður eigenda verslunarinnar komi ekki heim og saman við þaugögn sem lögregla hafi undir höndum varðandi það hvernig peningarnir komu inn ífyrirtækið við stofnun þess. Þá hafi komið fram við skýrslutöku af kærða ímálinu að í verslun A sé varslað mikið af reiðufé sem tengist ekki rekstriverslunarinnar. Kærði hafir borið um að hann hafi gengið ýmissa erinda aðfyrirmælum eigenda verslunarinnar sem tengjast flutningi peninga, kaupum ágjaldeyri og öðru sem tengist ekki rekstrinum. Samkvæmt þessum framburði sé ljóstað í versluninni sé varslað mikið magn af reiðufé sem ekki sé vitað hvaðan komiog sé það fé m.a. flutt erlendis. Þá hafi einnig komið fram í framburði kærðaað hann, sem framkvæmdastjóri fyrirtækisins, fái aukalega greitt svart fyrirvinnu sína, fasta fjárhæð í hverjum mánuði, en sú greiðsla komi beint frámeðkærða, B, og tengist ekki rekstrinum. Þegar þetta hafi verið borið undirmeðkærða þá kveðst hann ekki kannast við það. Þá hafi komið fram í framburðimeðkærða B að kærði hafi lánað fyrirtækinu D 10 milljónir króna fyrir nokkrumárum, en kærði kannast ekki við það. Það sé því ljóst að á þessu stigi þá berkærðu ekki saman um tilurð, greiðslur og færslur á miklu magni af reiðufé ogþarf lögregla að taka skýrslur af fleiri aðilum og jafnvel afla frekari gagna. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna semlögreglan hafi aflað sé kærði undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldupeningaþvætti og innflutningi fíkniefna. Rannsókn málsins sé í fullum gangi enrannsóknin sé mjög umfangsmikil og teygi anga sína til annarra landa. Lögreglavinni að því að fara í gegnum þau gögn sem lagt hafi verið hald á, yfirheyrasakborninga og hafa upp á og taka skýrslur af vitnum. Í ljósi þess teljilögreglan brýna nauðsyn á því að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi,í einangrun, á þessu stigi málsins þar sem ljóst sé að ef kærði gengur laus þágeti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn og vitni eða þeir sett sigí samband við hann. Þá gæti kærði komið undan gögnum með sönnunargildi semlögreglu hafi ekki enn tekist að leggja hald á nú þegar. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til aðsæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. sömulaga, er þess krafist að krafan nái framað ganga eins og hún er sett fram. NiðurstaðaÍ greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknarum nokkurt skeið mál er varði skipulagða brotastarfsemi sem tengistinnflutningi fíkniefna og peningaþvætti. Rannsókn lögreglu hafi verið unnin ísamstarfi við pólsk og hollensk yfirvöld. Rannsóknin hefur beinst aðfyrirtækinu A ehf. og aðilum tengdum því. Eigendur fyrirtækisins eru B og C ogrekur fyrirtækið þrjár matvöruverslanir. Kærði er framkvæmdastjórifyrirtækisins og prókúruhafi. Lögreglu hefur ítrekað borist upplýsingar um aðkærði, ásamt fleirum, standi að reglulegum fíkniefnasendingum hingað til landsog að fyrirtækið A ehf. sé notað til að þvætta ólögmætan ávinning afbrotastarfsemi, m.a. af sölu fíkniefna. Rannsóknargögn sýna millifærslur hárrafjárhæða inn á fyrirtæki í eigu B og C sem síðan hafa verið millifærðar inn áreikning A ehf. Peningarnir vorutilgreindir sem lán í bókhaldi fyrirtækjanna en samkvæmt greinargerð lögreglu erhvergi að sjá að lánin hafi verið endurgreidd. Við rannsókn bankareikninga og skoðun á fjármálum kærða hefurkomið í ljós að velta á reikningum hans sé langt umfram það sem opinber gögngefi tilefni til og innborganir í reiðufé óútskýrðar í reikningum. Kærði ergrunaður um peningaþvætti, bæði í gegnum eigin reikninga og einnig aðild aðpeningaþvætti í gegnum starfsemi fyrirtækisins A ehf. Þá telur lögregla aðrannsókn málsins hafi leitt í ljós að kærði sé í samstarfi með C og fleiriaðilum varðandi innflutning fíkniefna hingað til lands. Af gögnum málsins er ljóst að rannsóknin er umfangsmikil, endalýtur hún að umfangsmiklum ætluðum brotum og þá teygir hún sig til annarralanda. Mikið misræmi er í framburðum grunaðra og þá liggur fyrir að pólsklögregluyfirvöld hafi haft til rannsóknar mál sem varðar skipulagðabrotastarfsemi og hafi þau formlega óskað eftir aðstoð lögreglu hér á landi viðrannsókn málsins og óskað eftir handtöku og húsleitum hjá aðilum tengdumfyrirtækinu en pólska lögreglan telji að eigendur fyrirtækisins hafi hagnast umhundrað milljónir króna á ólöglegum viðskiptaháttum. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna, sem liggja frammi, verðurfallist á það með lögreglu að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild aðstórfelldu fíkniefnalagabroti sem og peningaþvætti. Ætluð brot kærða eru talinvarða við 175. gr. a, 173. gr. a og 264.gr. almennra hegningarlaga og getavarðað allt að sex ára fangelsi og eftir atvikum 12 ára fangelsi.Við húsleit á heimilikærða og annarra sakborninga hefur fundist reiðufé sem nemur andvirðinokkurra milljón króna og haldlagt hefur verið mikið magn gagna sem þarf aðkanna og rannsaka. Þá er fallist á að brýna nauðsyn beri til að kærði sætigæsluvarðhaldi í einangrun á þessu stigi máls þar sem kærði gæti sett sig ísamband við meinta samverkamenn eða þeir haft samband við hann, og mögulegaeinnig vitni. Enn er unnið að því að fara yfir gögn, sem lagt hefur verið haldá og taka skýrslur af vitnum og sakborningum í fleiri en einu landi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, alvarleikamálsins og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008, um meðferð sakamála, erfallist á að krafan skuli ná fram að ganga eins og hún er sett fram og nánargreinir í úrskurðarorði. Dómari fellst ekki á með verjanda að vægari úrræði,svo sem farbann, komi til greina í máli þessu, eins og á stendur. Þá eru ekki áþessu stigi efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma þar sem með hliðsjónaf atvikum öllum, gögnum málsins og því sem rakið hefur verið, bendir allt tilað rannsókn verði umfangsmikil og teygi sig til annarra landa. Um heimild tileinangrunar meðan á gæsluvarðhaldinu stendur er vísað til 2. mgr. 98. gr. ogb-liðar 1. mgr. 99. gr., sbr. 2.mgr. 98. gr., sömu laga en eins og rakið hefurverið krefjast brýnir rannsóknarhagsmunir þess að kærði sæti einangrun meðan ágæsluvarðhaldi stendur.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt[...], skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. janúar nk. kl. 16. Kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.Arnfríður Einarsdóttir
Mál nr. 291/1998
Ábyrgð
F samdi við Þ um kaup á frystum fiski. Skyldi Þ greiða kaupverðið við afhendingu auk kostnaðar vegna losunar fisksins. L tók á sig ábyrgð á greiðslu Þ með ábyrgðaryfirlýsingu sem rituð var á kaupsamninginn. F afhenti umsamið magn af fiski og var þá gerður reikningur fyrir kaupverð fisksins auk virðisaukaskatts og losunarkostnaðar og virðisaukaskatts af losunarkostnaði. Barst F greiðsla frá L á kaupverði fisksins án virðisaukaskatts. Deilt var um hversu víðtæk ábyrgð L hafi verið og hvort að L hafi tekið á sig ábyrgð á allri greiðslu kaupanda samkvæmt sölusamningnum eða aðeins á greiðslu fyrir fiskinn, án virðisaukaskatts. Í samningnum var ekki vikið að greiðslu virðisaukaskatts og upplýst var að L hafði ekki greitt virðisaukaskatt í fyrri tilvikum þar sem hann greiddi F kaupverð fisks fyrir Þ í sams konar viðskiptum. Niðurstaða héraðsdóms um að F hafi ekki sýnt fram á að ábyrgð L tæki til greiðslu á virðisaukaskatti var staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 1998. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.803.316 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. ágúst 1996 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til samnings, sem áfrýjandi gerði 19. júní 1996 við Fáfni hf. Með samningnum skuldbatt sá fyrrnefndi sig til að selja þeim síðarnefnda um 100 tonn af heilfrystum, hausuðum og slægðum þorski, sem yrði veiddur á rússneskum skipum og frystur þar um borð, en síðan fluttur hingað til lands með flutningaskipi. Í samningnum var sérstakur liður, sem bar fyrirsögnina „verð og greiðsluskilmálar“. Þar sagði eftirfarandi: „Þorskur 1-2 kg 1.475 USD tonnið CIF, Þingeyri. Kaupandi greiðir kaupverðið við afhendingu.“ Síðar í samningnum var tekið fram að kaupandi ætti að greiða kostnað af losun farmsins. Neðst á samningnum var svohljóðandi áritun, dagsett 25. júní 1996: „Viðskiptabanki Fáfnis hf., Landsbanki Íslands á Ísafirði ábyrgist greiðslu kaupanda, skv. ofangreindum samningi.“ Áfrýjandi gaf út reikning 2. júlí 1996 á hendur Fáfni hf. vegna viðskipta þeirra. Var þar krafist greiðslu fyrir 20.220 kg af þorski á 1.290 bandaríkjadali fyrir hvert tonn, 55.770 kg af þorski á 1.450 bandaríkjadali fyrir hvert tonn og 57.870 kg af þorski á 1.475 bandaríkjadali á hvert tonn, eða samtals 192.308,55 bandaríkjadali, sem voru sagðir svara til 12.880.827 króna. Þá var jafnframt krafist greiðslu á 14% virðisaukaskatti af þeirri fjárhæð, eða 1.803.316 krónum, 83.832 krónum vegna losunarkostnaðar og virðisaukaskatt af þeirri fjárhæð, 20.539 krónum. Óumdeilt er að stefndi greiddi inn á bankareikning áfrýjanda 3. júlí 1996 áðurnefnda 192.308,55 bandaríkjadali, en frekari greiðslur hefur stefndi ekki innt af hendi vegna reiknings áfrýjanda, sem áður var lýst. Áfrýjandi kveður bú Fáfnis hf. hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 4. júní 1997. Hann hefur lagt fram úr bókhaldi sínu viðskiptayfirlit fyrir félagið vegna tímabilsins frá 1. janúar til 30. nóvember 1996, en samkvæmt því stóð það í skuld við áfrýjanda síðastnefndan dag að fjárhæð 1.306.732 krónur. Í málinu krefur áfrýjandi sem fyrr segir stefnda um greiðslu á 1.803.316 krónum, en það er fjárhæðin, sem greiða átti í virðisaukaskatt af verði selds fisks samkvæmt reikningi áfrýjanda á hendur Fáfni hf. 2. júlí 1996. Kröfuna reisir áfrýjandi á því að ábyrgð stefnda hafi meðal annars náð til þess þáttar í viðskiptum hans við umrætt félag. II. Samkvæmt fyrrgreindri áritun stefnda náði ábyrgð hans til „greiðslu kaupanda, skv. ofangreindum samningi.“ Í samningnum var hvergi vikið að greiðslu virðisaukaskatts. Eins og greinir í héraðsdómi greiddi stefndi ekki virðisaukaskatt í fyrri tilvikum, þar sem hann stóð áfrýjanda skil á kaupverði fisks fyrir Fáfni hf. í sams konar viðskiptum. Hefur áfrýjandi því ekki sýnt fram á að ábyrgð stefnda hafi tekið til umrædds liðar í viðskiptum þess fyrrnefnda við Fáfni hf. samkvæmt samningi þeirra 19. júní 1996. Þegar af þeirri ástæðu verður stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður óraskað, enda hefur stefndi ekki áfrýjað dóminum fyrir sitt leyti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Fiskafurðir hf., greiði stefnda, Landsbanka Íslands hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjavíkur 6. maí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 8. f.m., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Fiskafurðum hf., kt. 520581-0499, Skipholti 17, Reykjavík, á hendur Landsbanka Íslands, aðalbanka, kt. 710169-3819, Austurstræti 11, Reykjavík, vegna útibús Landsbanka Íslands á Ísafirði, kt. 710169-1799, Pólgötu 1, Ísafirði, með stefnu, sem birt var 14. ágúst 1997. Dómkröfur stefnanda eru: Að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.803.316 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 2. ágúst 1996 til greiðsludags. Þá er þess krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 2. ágúst 1997. Dómkröfur stefndu eru: Að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu, auk þess sem stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Lögmaður stefnda gerði grein fyrir því í málflutningi að þann 1. janúar 1998 hafi Landsbanki Íslands hf. tekið við öllum réttindum og skyldum Landsbanka Íslands sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 50/1997. Málavextir eru þessir: Stefnandi kveðst vera fyrirtæki sem sérhæfi sig m.a. í umboðs­söluviðskiptum með fisk. Þann 19. júní 1996 hafi tekist samningar milli stefnanda og Fáfnis hf. á Þingeyri um að Fáfnir hf. keypti af stefnanda u.þ.b. 100 tonn af heilfrystum, hausuðum og slægðum fiski með klumbubeini. Um hafi verið að ræða svokallaðan „rússafisk“, þ.e. fiskurinn hafi verið veiddur og frystur af rússneskum veiðiskipum og fluttur hingað til lands með flutningaskipi. Samkvæmt 4. gr. samningsins hafi söluverð verið 1.475 USD tonnið, CIF Þingeyri, og skyldi kaupandi greiða kaupverðið við afhendingu. Landsbanki Íslands á Ísafirði hafi tekið á sig ábyrgð á greiðslu Fáfnis hf. til stefnanda með ábyrgðaryfirlýsingu sem rituð var á sölusamninginn. Ábyrgðaryfirlýsingin hljóðar svo: „Viðskiptabanki Fáfnis hf., Landsbanki Íslands á Ísafirði, ábyrgist greiðslu kaupanda skv. ofangreindum samningi.“ Stefnandi hafi staðið við sinn hluta af samningnum við Fáfni hf. og afhent umsamið magn af fiski, sem kaupandi hafi samþykkt. Reikningur hafi verið gerður vegna viðskiptanna 2. júlí 1996 og hann hafi hljóðað á 192.308,55 USD, auk 1.803.316 ÍKR vegna virðisaukaskatts, 83.832 ÍKR vegna losunarkostnaðar, auk virðisaukaskatts af losunarkostnaði, 20.539 ÍKR. Þann 3. júlí 1996 hafi stefnanda borist greiðsla frá Landsbanka Íslands, samtals 192.308,55 USD eða 12.880.827 ÍKR. Framangreind fjárhæð hafi verið greiðsla fyrir fiskinn sem stefnandi hafi selt Fáfni hf., án virðisaukaskatts. Í samræmi við reglur virðisaukaskattslaga nr. 50/1988 hafi stefnandi skilað virðisaukaskatti vegna reikningsins á Fáfni hf. Um hafi verið að ræða 1.803.316 kr. svo sem áður greinir. Fjárhæð þessa hafi stefnandi ekki fengið greidda, hvorki frá Landsbanka Íslands sem ábyrgðaraðila á sölusamningnum, né beint frá Fáfni hf. Með bréfi stefnanda til stefnda dags. 27. janúar 1997 hafi stefnandi krafið stefnda um greiðslu á viðskiptaskuld Fáfnis hf. við stefnanda, sem þá hafi verið 1.306.732 kr., vegna vangreidds virðisaukaskatts af nefndum reikningi vegna viðskiptanna við Fáfni hf., að frádreginni inneign Fáfnis hf. hjá stefnanda. Stefndi hafi svarað kröfubréfi stefnanda með bréfi dags. 4. febrúar 1997, þar sem hann hafi hafnað kröfunni. Stefndi hafi talið sig hafa staðið að fullu við ábyrgðarskuldbindingu sína vegna ofangreinds samnings. Stefnandi hafi ítrekað kröfu sína með bréfi til stefnda, dags. 11. júní 1997. Svar hafi ekki borist við bréfinu og stefnandi hafi því leitað til lögmanns vegna málsins. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 25. júní 1997, hafi krafan verið ítrekuð. Með svarbréfi stefnda, dags. 4. júlí 1997, hafi kröfunni verið hafnað. Fáfnir hf. hafi verið úrskurðað gjaldþrota af Héraðsdómi Vestfjarða þann 4. júní 1997. Stefndi kvaðst sem viðskiptabanki Fáfnis hf., hafa ábyrgst greiðslur félagsins skv. sölusamningi milli þess og stefnanda. Ábyrgð bankans hafi verið rituð á samninginn og í samræmi við hana hafi stefndi greitt 192.308,95 USD þann 3. júlí 1997 vegna sölu á 133,86 tonnum af „rússaþorski“ skv. reikningi stefnanda. Með þessari greiðslu telji stefndi að hann hafi að fullu staðið við greiðsluábyrgð sína á samningnum. Á reikningi stefnanda, sem stílaður hafi verið á Fáfni hf., hafi einnig verið krafið um virðisaukaskatt og losunarkostnað. Stefndi hafi einungis greitt þá fjárhæð sem sett hafi verið upp vegna hinnar seldu vöru, þar sem hann hafi ekki tekist á hendur ábyrgð á greiðslu skattsins. Sá háttur sé venjubundinn í viðskiptum af þessu tagi, þ.e. að kaupandi og seljandi geri skattinn upp sérstaklega sín á milli án afskipta bankans. Málsálstæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefndi hafi tekið á sig ábyrgð á allri greiðslu kaupanda samkvæmt sölusamningnum milli stefnanda og Fáfnis hf. Órjúfanlegur hluti af reikningnum sé virðisaukaskattur sem bætist ofan á vöruverðið. Virðisaukaskattinn hafi Fáfnir hf. þegar getað nýtt sér í rekstri sínum, en stefnandi þurft að standa skil á honum, án þess að fá hann greiddan. Stefndi hafi ekki staðið við ábyrgðarskuldbindingu sína, fyrr en hann hafi greitt stefnanda virðisaukaskattinn og gildi þar einu þó að staðið hafi í sölusamningnum dollaraverð vörunnar án virðisaukaskatts. Stefnda hafi mátt vera ljóst að við það verð myndi bætast virðisaukaskattur svo sem lög geri ráð fyrir, auk þess sem ábyrgðaryfirlýsingin sé mjög afdráttarlaust orðuð, þ.e. stefndi taki á sig ábyrgð á greiðslu Fáfnis hf. skv. sölusamningnum. Virðisaukaskatturinn hafi þar hvergi verið undanskilinn. Hafi verið meiningin að undanskilja hann, hafi stefnda verið í lófa lagið að takmarka ábyrgð sína með skýrum hætti í ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefnandi vísar til meginreglu samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga og almennra reglna kröfuréttarins. Vaxtakrafan sé gerð á grundvelli vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkrafa sé gerð á grundvelli 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er því haldið fram að grundvöllur kröfugerðar stefnanda sé alls ekki ljós. Í bréfum til stefnda hafi ýmist verið krafist greiðslu á eftirstöðvum skuldar Fáfnis hf. samkvæmt viðskiptamannabókhaldi eða ógreidds virðisaukaskatts vegna fisksölu. Ekki sé samræmi milli fjárhæða virðisaukaskatts skv. reikningi dags. 2. júlí 1996 að fjárhæð 1.803.316 kr. og stöðu Fáfnis hf. í bókhaldi stefnanda frá 30. nóvember 1996 að fjárhæð 1.306.732 kr. Í stefnu komi fram að þann 27. janúar 1997 hafi viðskiptaskuld Fáfnis hf. við stefnanda verið 1.306.732 kr. Stefnufjárhæð máls þessa sé hins vegar 1.803.316 kr. Mismunurinn, 496.584 kr., sé óútskýrður. Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 9. júlí 1997, komi fram að þessi munur verði leiðréttur með því að krefja stefnda um virðisaukaskatt samkvæmt reikningi, dags. 2. júlí 1996. Síðan eigi að endurgreiða Fáfni hf. mismuninn. Eins og fram komi í stefnu hafi Fáfnir hf. verið úrskurðaður gjaldþrota þann 4. júní 1997. Með kröfu sinni ætli stefnandi því að fá dæmda úr hendi ábyrgðarveitanda hærri fjárhæð en skuldinni nemi. Hann ætli síðan að endurgreiða þrotabúi skuldarans mismuninn á raunverulegri skuld og því sem innheimtist. Þar að auki sé alls ekki ljóst hvort sú skuld sem stefnandi telji sig eiga útistandandi hjá Fáfni hf. sé vegna virðisaukaskatts á fisksölu þá sem sölusamningur aðila hljóðaði um. Ekki sé upplýst hvaða greiðsla hafi borist frá Fáfni hf. að fjárhæð 1.800.000 kr. þann 4. júlí 1996 skv. viðskiptamannabókhaldi stefnanda. Kröfugerðin sé með þeim hætti að hún hljóti að leið til sýknu. Stefnandi byggi málsókn sína á því að stefndi hafi tekið á sig ábyrgð á greiðslu virðisaukaskatts af fisksölu hans til Fáfnis hf. Þetta sé ekki rétt. Ábyrgðaryfirlýsinguna á sölusamningi aðila beri að túlka með hliðsjón af samningnum sjálfum. Í honum komi fram að verð ákveðinnar vöru sem tilgreind er sé 1.475 USD tonnið CIF, Þingeyri. Með loforði sínu hafi stefndi ábyrgst að kaupandi greiddi þetta verð fyrir afhentan „rússafisk“, en engar aðrar greiðslur kaupandans, svo sem skatta, aðflutningsgjöld, tolla eða skaðabætur. Hefði ábyrgðin átt að taka til slíkra fylgikrafna, hefði seljanda vörunnar verið í lófa lagið að láta það koma fram í samningnum. Stefndi hafi áður gengist í sams konar ábyrgð vegna viðskipta stefnanda og Fáfnis hf. Í þau skipti, og raunar alltaf þegar bankinn taki á sig greiðsluábyrgð með þeim hætti sem hér um ræðir, greiði bankinn, sé hann um það krafinn, verð þeirrar vöru sem ábyrgð er veitt fyrir, samkvæmt sölusamningi aðila. Venjan hafi verið sú að stefnandi hafi sent Fáfni hf. reikninginn og Fáfnir hf. framvísað honum í bankanum, sem hafi síðan greitt samningsfjárhæðina, en ekki virðisaukaskattinn, enda ekki tekin ábyrgð á honum. Skattinn hafi Fáfnir hf. greitt sjálfur til stefnanda. Engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu stefnanda við þetta, enda hafi stefnandi vitað að stefndi tók einungis ábyrgð á samningsgreiðslunni. Í reikningi frá stefnanda komi þannig fram að USD-upphæðarinnar sé krafist sérstaklega og ÍKR-upphæðarinnar sérstaklega. Sérstakur innheimtuseðill hafi verið sendur vegna íslensku upphæðarinnar beint til Fáfnis hf. Af hálfu stefnda sé það ekki dregið í efa að um virðisaukaskattskyld viðskipti hafi verið að ræða milli stefnanda og Fáfnis hf. Hins vegar telji stefndi að ábyrgð hans hafi einungis tekið til greiðslu söluverðsins eins og það hafi verið tilgreint í samningnum. Meginregla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 sé sú að sé ekkert tekið fram um virðisaukaskatt í samningi teljist hann hluti kaupverðs og að í uppgefnu verði skuli koma greinilega fram, ef skatturinn er ekki innifalinn. Þetta komi m.a. fram í 1. mgr. 20. gr. og 4. mgr. 22. gr. laganna. Eigi að bregða út frá þessum meginreglum sé það einungis heimilt að um fasta venju á tilteknu sviði viðskipta sé að ræða. Stefndi hafi því litið svo á að verð það sem uppgefið hafi verið í samningi aðilanna væri endanlegt og gengist í ábyrgð fyrir greiðslu þess. Stefnandi hafi ekki reynt að sýna fram á tilvist fastrar venju á sviði viðskipta með fisk, sem víki til hliðar meginreglu laga um virðisaukaskatt, enda beri hann sönnunarbyrði um hana. Orðalag ábyrgðar stefnda sé með þeim hætti að ljóst hljóti að vera að það sé einungis sú fjárhæð á hvert tonn sem fram komi í sölusamningi, sem ætlunin hafi verið að stefndi væri í ábyrgð fyrir. Fyrri viðskipti aðilanna með ábyrgð stefnda bendi einnig eindregið til þessarar niðurstöðu. Stefndi hafi sýnt fram á þá venju sem viðhöfð sé um greiðslu skv. ábyrgðum stefnda með framlagningu gagna í málinu. Með vísan til þess sem að framan greinir telji stefndi sig að fullu hafa staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt greiðsluábyrgð á sölusamningi stefnanda og Fáfnis hf. og því beri að sýkna hann af öllum kröfum í máli þessu. Kröfu um málskostnað styðji stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða. Það er óumdeilt að stefndi gekk í ábyrgð þegar Fáfnir hf. keypti u.þ.b. 100 tonn af „rússafiski“ af stefnanda samkvæmt samningi aðila í júní 1996. Aðilar deila hins vegar um hve víðtæk ábyrgð stefnda hafi verið. Í 4. grein sölusamnings stefnanda og Fáfnis hf. er greint frá verði, tegund vöru og greiðsluskilmálum. Þar kemur fram að fisktegundin sé þorskur og verðið 1.475 USD tonnið. Þá er tilgreint að kaupandi greiði kaupverð við afhendingu. Í 6. gr. kemur fram að kaupandi greiði kostnað við losun. Undir samninginn skrifa fulltrúar stefnanda og Fáfnis hf. Þá segir: „Viðskiptabanki Fáfnis hf., Landsbanki Íslands á Ísafirði, ábyrgist greiðslu kaupanda, skv. ofangreindum samningi“. Síðan er undirskrift tveggja fulltrúa frá bankanum. Stefnandi afhenti fiskinn og sendi Fáfni hf. sundurliðaðan reikning, dags. 2. júlí 1996. Reikningurinn hljóðaði upp á 192.308,55 USD fyrir fiskinn, virðisaukaskatt af fisksölu 1.803.316 kr., losunarkostnað 83.832 kr. og virðisaukaskatt af losunarkostnaði 20.539 kr., samtals 1.907.687 kr. Neðanmáls á reikningnum var óskað eftir að USD-upphæðin yrði lögð inn á reikning stefnanda við Sparisjóðabanka Íslands og íslenska fjárhæðin inn á annan reikning stefnanda við Sparisjóð Kópavogs. Fáfnir hf. framvísaði reikningnum hjá stefnda sem greiddi USD-upphæðina inn á umsaminn reikning þá eins og áður þegar hann hafði gengið í ábyrgð fyrir Fáfni hf. Í janúar 1997 krafði stefnandi stefnda um virðisaukaskatt af fisksölunni, en hvorki um losunarkostnað né virðisaukaskatt af honum. Stefndi hafnaði greiðslu. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að hann hafi skilað virðisaukaskattinum, en hins vegar hvorki fengið hann greiddan hjá Fáfni hf. né stefnda, sem ábyrgðaraðila að samningum. Í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988 er gert ráð fyrir að það skuli koma greinilega fram ef uppgefið verð á vöru eða þjónustu sé ekki með virðisaukaskatti. Í málinu liggja frammi reikningar vegna fyrri viðskipta stefnanda og Fáfnis hf. og yfirlit yfir erlendar yfirfærslur frá stefnda. Á eldri reikningum frá stefnanda sem stílaðir eru á Fáfni hf. er óskað eftir að USD-upphæðin sé lögð inn á reikning stefnanda við Sparisjóðabanka Íslands. Þá segir: „Sendur verður innheimtuseðill frá Sparisjóði Kópavogs vegna íslensku upphæðarinnar“. Á yfirlitunum kemur fram að USD-fjárhæðin hefur verið millifærð og í skýringu á greiðslu kemur fram að hún sé vegna tilgreinds magns af rússaþorski. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið sýnt fram á að innheimtuseðlarnir, sem m.a. voru sendir til að innheimta virðisaukaskatt á fisksölu, hafi verið sendir stefnda og að hann hafi annast greiðslu þeirra. Í sölusamningnum sem stefndi tók ábyrgð á er hvergi fjallað um virðisaukaskatt á fisksölu, þar er einungis fjallað um verð á tonni í USD. Stefndi hefur lagt fram gögn vegna ábyrgða sem hann gekk í fyrir Fáfni hf. vegna sambærilegra viðskipta þar sem fram kemur að hann hafi einungis greitt þá upphæð sem tilgreind er í USD. Stefnandi hefur ekki lagt fram gögn sem sýna að stefndi hafi greitt virðisaukaskatt eða aðrar greiðslur í íslenskum fjárhæðum vegna viðskipta aðila. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að það hafi verið venja að stefndi annaðist aðrar greiðslur en þær í USD. Með vísan til 4. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1988 og þess sem hér að framan er rakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að ábyrgð stefnda hafi átt að ná til virðisaukaskatts af fisksölunni heldur einungis til greiðslu kaupverðsins í USD eins og það er tilgreint í samningi aðila, enda er hvergi í samningi aðila minnst á virðisaukaskatt á fisksölu og er stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Halla Bachmann Ólafsdóttir settur héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Landsbanki Íslands hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Fiskafurða hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 486/2003
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Afsláttur
Forskalað timburhús í eigu A og G reyndist vera svo undirlagt af veggjatítlu að allt tréverk þess taldist ónýtt. Kröfðust A og G skaðabóta eða afsláttar úr hendi þeirra sem selt höfðu þeim húsið. Ósannað var talið að fyrri eigendur hafi vitað um tilvist skordýranna í húsinu við sölu þess og ekki varð séð að seljendur hafi ábyrgst sérstaklega eitthvað í þessa veru. Skaðabótakröfunni var því hafnað. Þá urðu A og G að bera halla af skorti á sönnun um að húsið hafi verið haldið slíkum annmarka við sölu þess að veitt hefði þeim rétt til þess að krefjast afsláttar af kaupverði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. desember 2003. Þau krefjast þess að stefndu verði dæmd til að greiða sér 17.548.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. janúar 2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjenda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Eins og fram kemur í héraðsdómi keyptu áfrýjendur fasteignina að Holtsgötu 10 Reykjavík með kaupsamningi 23. júní 1992. Húsið er forskalað timburhús frá 1904 og mun nú vera svo undirlagt af veggjatítlu að allt tréverk þess telst ónýtt. Í hinum áfrýjaða dómi er rakinn meginhluti umfjöllunar dómkvaddra matsmanna um hegðun, þroskaferil og útbreiðslu þessara skordýra og sú niðurstaða þeirra að líklegast sé að þau hafi að einhverju marki verið komin í timbur hússins á þeim tíma er áfrýjendur festu kaup á því. Af matsgerð og fylgigögnum með henni verður sú ályktun dregin að nægilega sé í ljós leitt að skordýrin hafi verið komin í við hússins við sölu þess 1992. Fram kemur í stefnu í héraði að áfrýjendum sjálfum bauð ekki í grun að skordýrin væru í timbri hússins, þrátt fyrir að annar áfrýjenda kveðist hafa séð ummerki þeirra í gluggapóstum í stofu hússins „u.þ.b. tveimur árum“ áður en málið var höfðað og „nokkru síðar“ athugað málið nánar og við frekari athugun tekið eftir að götum í gluggapóstum „virtist fjölga á milli ára“. Eftir að áfrýjendur munu hafa tekið ákvörðun um að selja húsið kölluðu þau til meindýraeyði í nóvember eða desember 2001, sem að þeirra sögn tilkynnti þeim eftir lauslega skoðun að ekki væri víst að skordýrin hefðu dreift sér víðar en um gluggakarma hússins. Reyndu þau án árangurs að selja húsið og veittu þeim sem það skoðuðu upplýsingar um skordýr þessi þannig að óvíst væri um umfang þeirra. Það var hins vegar ekki fyrr en við síðari skoðun sérfróðs manns að í ljós kom hvernig var. Þegar litið er til framanritaðs og þess hve langt er síðan áfrýjendur keyptu húsið er ósannað að fyrri eigendur hafi vitað um tilvist skordýranna í húsinu við sölu þess. Þá verður af framlögðum gögnum um sölu hússins ekki dregin sú ályktun að seljendur hafi ábyrgst sérstaklega eitthvað í þessa veru. Samkvæmt framanrituðu verður ekki talið að stefndu beri skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjendum vegna sölu hússins samkvæmt meginreglu 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Eins og að framan greinir verður að miða við að skordýrin hafi verið komin í við hússins við sölu þess 1992. Hins vegar verður af gögnum málsins ekki dregin ályktun um útbreiðslu þeirra á þeim tíma, hvaða tjóni þau hafi þá verið búin að valda, hvað gera hefði mátt á því stigi til að útrýma þeim, hver kostnaður af því hefði getað orðið og hvort eða hvers konar viðhald á tæplega 100 ára gömlu húsi hefði dugað til að koma í veg fyrir útbreiðslu skordýranna. Verða áfrýjendur samkvæmt þessu að bera halla af skorti á sönnun um að húsið hafi verið haldið slíkum annmarka við sölu þess að veitt hefði þeim rétt til þess að krefjast afsláttar af kaupverði samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922. Samkvæmt því verður að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Rétt er að aðilarnir beri hver um sig kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. júní s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. júní 2002. Framhalds- og sakaukastefna var gefin út 2. janúar s.l. og birt daginn eftir. Mál þessi hafa verið sameinuð. Stefnendur eru Anna Cecilia Benassi, kt. 170658-7609 og Guðmundur Hafsteinsson, kt. 220253-3339, bæði til heimilis að Holtsgötu 10, Reykjavík. Stefndu eru Bergljót Sigurðardóttir, kt. 180318-4459, Álftamýri 22, Reykjavík, Ragnar Valsson, kt. 220844-7819, Laugarvöllum, Reykholti, Borgarfirði, Ólafur Vals­son, kt. 310851-3029, Kleppsvegi 130, Reykjavík, Sigurður Bjarnason, kt. 160943-2629, Álfhólsvegi 127, Kópavogi, Ágúst J. Gunnarsson, kt. 030663-5009, Heiðvangi 44, Hafnarfirði, Sveinbjörn S. Gunnarsson, kt. 1900965-4579, Holtsgötu 3, Hafnar­firði, Habby Thompson Heymann, fædd 13. janúar 1936, 4 Red Oak Drive Hamburg, Banda­ríkjunum og Jon Stuart Thompson, fæddur 2. febrúar 1951, 9 Old Farm Road, Cedar Knoll, Bandaríkjunum. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnendum skaðabætur að fjárhæð kr. 17.548.000 auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla laga nr. 38/2001 frá 6. janúar 2003 til greiðsludags. Til vara krefjast stefnendur þess að stefndu verði dæmd in solidum til þess að veita þeim afslátt af kaupverði fasteignarinnar Holtsgötu 10, að fjárhæð kr. 17.548.000 auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla laga nr. 38/2001 frá 6. janúar 2003 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur þess, hver sem niðurstaðan verður, að þeim verði dæmdur málskostnaður samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og þeim verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt reikningi. Stefnendur lýsa aðild málsins svo að þau hafi keypt fasteignina Holtsgötu 10 hér í borg með kaupsamningi 23. júní 1992. Seljendur samkvæmt þeim kaupsamningi hafi verið stefndu Bergljót Sigurðardóttir, Ragnar Valsson, Sigurður Bjarnason auk Ágústs Böðvarssonar og Jónu Ernu Sveinbjörnsdóttur Thompson, en þau séu bæði látin. Hafi þau öll átt fasteignina í óskiptri sameign. Ágústi J. Gunnarssyni og Sveinbirni S. Gunnarssyni sé stefnt vegna dánarbús Ágústs Böðvarssonar og Habby Thompson Heymann og Jon Stuart Thompson sé stefnt vegna dánarbús Jónu Ernu Sveinbjörns­dóttur Thompson Málavextir. Eins og rakið var hér að framan var gerður kaupsamningur um fasteignina Holtsgötu 10 hér í borg 23. júní 1992. Var um tvær íbúðir að ræða á eignarlóð auk bílskúrs. Kaupverðið var kr. 11.000.000 og var afsal gefið út til stefnenda 15. apríl 1993. Umrætt hús mun vera byggt árið 1904. Fyrir u.þ.b. þremur árum mun stefnandi Guðmundur hafa tekið eftir smáblettum á gluggakarmi í stofu á suðurgafli hússins og taldi hann í fyrstu að um flugnaskít væri að ræða. Mun hann hafa athugað þetta nánar nokkrum dögum síðar og þá séð að þarna var um göt að ræða. Taldi hann að þau hefðu verið þarna þótt hann hefði ekki tekið eftir þeim. Er hann hóf að telja götin tók hann eftir því að þeim virtist fjölga milli ára. Við nánari athugun kvaðst hann hafa séð að þarna voru pöddur, en hann kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því að þær væru valdar að götunum. Kvaðst hann því hafa ákveðið að kítta í kringum gluggann. Stefnendur munu hafa ákveðið í nóvember eða desember 2001 að selja húsið og kölluðu þau þá til meindýraeyði í þeim tilgangi að líta á pöddurnar. Kvað hann að um væri að ræða veggjatítlu, en ekki væri víst að hún væri annars staðar er í glugga­karminum. Sölutilraunir stefnenda munu ekki hafa borið árangur því væntanlegir kaupendur munu hafa misst áhugann þegar minnst var á veggjatítlurnar. Fengu þau þá Hjalta Sigmundsson, tæknifræðing og húsasmíðameistara, til að líta á húsið og í skýrslu hans segir að húsið sé tvílyft með lágu risi. Kjallari sé hlaðinn en efri hæð sé forskalað timburhús. Kjallari sé klæddur innan með timbri og grind í útveggjum úr 100 x 100 mm stoðum og klædd að utan með borðviði, pappalögð og múrhúðuð. Að innan sé húsið klætt spónaplötum yfir gamlan kúlupanel. Engin rakavörn sé í veggjum þar sem skoðað var. Þá segir í skýrslunni: „Við skoðun á húsinu er ekki hægt að sjá mikil ummerki um veggjatítlu nema í glugga í austurgafli í stofu. Þar eru göt eftir veggjatítlu í gluggakarmi og spónaplöturenningi sem settur hefur verið í stað sólbekks.....Niðurstaða af skoðun minni er sú að húsið sé undirlagt af veggjatítlu. Lífslíkur veggjatítlunnar má minnka með því að þurrka húsið. Það er þó kostnaðarsöm aðgerð. Klæða þyrfti húsið að utan með loftræstri klæðningu og einangra. Ég tel að ekki verði komist hjá því að skipta um mikinn hluta burðarvirkja þar sem styrkur þeirra er skertur og erfitt getur verið að fá nægt hald í þeim fyrir nýja klæðningu. Af því leiðir að fjarlægja þarf múrhúðina utan af húsinu. Á sama hátt yrði að einangra kjallara að utan og klæða til að þurrka nægilega þannig að veggjatítla þrífist ekki í kjallaranum. Þak þarf að endurbæta svipað og veggi.....Það er álit mitt að veggjatítlan hafi verið mjög lengi í húsinu. Það tekur hana langan tíma að éta upp viðinn í þeim mæli eins og er í húsinu. Ekki er útilokað að veggjatítlan hafi borist í húsið með viðunum sem það er byggt úr“. Með bréfi dagsettu 28. febrúar 2002 til stefndu gerðu stefnendur þá kröfu að stefndu viðurkenndu bótaskyldu vegna leynds galla á eigninni, en stefndu höfnuðu því á þeim forsendum að ekkert hefði verið lagt fram til stuðnings fullyrðingum um hinn ætlaða leynda galla sem stefndu bæru ábyrgð á gagnvart stefnendum. Með matsbeiðni dagsettri 17. júlí 2002 óskuðu stefnendur eftir því að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til þess að skoða og meta hina ætluðu galla á eigninni. Á dómþingi 13. september 2002 voru þeir Freyr Jóhannesson, bygginga­tæknifræðingur og Guðmundur Halldórsson, skordýrafræðingur dómkvaddir til starfans. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna dagsettri 10. desember s.l. segir svo m.a.: „Það verður því að teljast fremur ólíklegt að veggjatítlan hafi náð svo mikilli útbreiðslu, sem raun ber vitni, ef hún hefði ekki borist inn í húsið fyrr en eftir 23. júní 1992 þó ekki sé unnt að útiloka þann möguleika. Í öðru lagi bendir dreifing skemmda í misgömlum viðum/viðarafurðum í húsinu til þess að veggjatítla hafi verið komin inn í húseignina Holtsgötu 10, fyrir afhendingu hennar við undirritun kaup­samnings hinn 23. júní 1992. Á miðhæð hússins hefur verið panell á veggjum sem síðar hefur verið klætt yfir með spónaplötum. Það mun hafa verið gert fyrir afhendingu húseignarinnar hinn 23. júní 1992. Við skoðun í stofu og svefnherbergi komu í ljós greinileg útgönguop eftir bjöllur í panel, en ekki í spónaplötum sem lágu yfir panelnum. Þetta bendir mjög eindregið til þess að útgönguopin hafi verið mynduð áður en spónaplöturnar voru settar yfir panelinn, þ.e.a.s. fyrir umrædda afhendingu. Það verður því að teljast mjög líklegt að veggjatítla hafi verið komin í húseignina Holtsgötu 10 fyrir afhendingu hennar við undirritun kaupsamnings hinn 23. júní 1992. Skoðun á húseigninni bendir til þess að veggjatítla sé útbreidd í húsinu og skemmdir af hennar völdum miklar. Ummerki um veggjatítlu fundust á öllum hæðum hússins......Þar sem veggjatítlan er mjög útbreidd um allt hús, er eina ráðið til þess að útrýma henni að fullu að fjarlægja allt tréverk úr húsinu og endurbyggja það síðan á sambærilegan hátt, en eftir nútíma kröfum eins og byggingarfulltrúi mun að öllum líkindum krefjast. Áætlaður kostnaður á verðlagi í desember 2002 við framangreinda endurbyggingu er 17.548.000 kr. þegar búið er að draga frá 60% af endurgreiðanlegum VSK af vinnu á vinnustað.....Matsmenn telja „sambærilegt gallalaust“ hús á þessu svæði muni kosta álíka mikið og endurbyggingarkostnaði nemur“. Í fylgiskjali með matsgerðinni er að finna samantekt matsmannsins Guðmundar Halldórssonar um vaxtarskilyrði veggjatítlu. Er samantektin svohljóðandi: „Veggjatítlulirfur þrífast í nánast alls konar viði og viðarafurðum. Þannig geta þær hæglega lifað í krossviði jafnt og spónaplötum, auk pappírs.....Þær leggjast jafnt á barrtré sem lauftré, en vaxtarhraðinn er talinn vera mestur í furu, víði og hesli. Vaxtarhraði veggjatítlulirfna er þó einkum háður raka og hita, best hentar þeim 22-23°C heitur viður með um það bil 30% rakainnihaldi. Þroskun lirfunnar stöðvast falli hiti niður fyrir 14°C eða ef rakainnihald viðarins fellur niður fyrir 11%. Veggjatítluegg eru þó eins og að framan sagði enn háðari raka en lirfurnar. Lirfan er mjög hægvaxta og þarf allt að átta ár til að ná fullum þroska. Í húsum þar sem veggjatítlu hefur orðið vart þarf því að koma í veg fyrir raka í viði, jafnframt því að fjarlægja við sem er orðinn svo skemmdur að burðarþol hans er skert. Með slíkum aðgerðum er ekki unnt að tryggja að veggjatítlunni sé útrýmt úr húsinu, nema þá á löngum tíma. Slíkt er hins vegar ónauðsynlegt ef þess er gætt að raki í timbrinu sé undir 11%. Raunar má segja að hér eigi sama við og um fúa, þar gildir að útrýma þeim skilyrðum sem fúasveppurinn lifir við, en ekki að útrýma öllu hugsanlegu sveppsmiti“. Með matsbeiðni dagsettri 11. febrúar 2003 óskaði lögmaður stefndu eftir því að dómkvaddur yrði hæfur og óvilhallur matsmaður til þess að skoða og meta til peningaverðs ágalla í umræddri fasteign sem fælist í skemmdum vegna fúa og raka. Var þess óskað að matsmaður svaraði eftirtöldum spurningum, í fyrsta lagi hversu útbreiddar skemmdir af völdum fúa og raka væru í húsinu, í öðru lagi hverjar væru líklegar ástæður rakans, í þriðja lagi hvaða aðgerðir væru nauðsynlegar til að bæta úr tjóni af völdum fúa og raka í húsinu og til að koma í veg fyrir frekari skemmdir af þessum ástæðum og í fjórða lagi hver væri kostnaðurinn af slíkum aðgerðum. Lögmenn aðila gerðu ekki athugasemdir við að áðurgreindur Freyr Jóhannesson yrði dómkvaddur til starfans og var svo gert 13. febrúar s.l. Í matsgerð hans, sem er dagsett 11. mars s.l., segir um fyrsta matslið að verulegur fúi hafi verið í ytri klæðningu og burðargrind austurgafls efri hæðar og töluverður í suðurhlið en mun minni í tréverki vesturgafls. Fúi í þakviðum hafi verið umtalsverður enda raki í súðklæðningu vel yfir fúamörkum. Þá séu greinileg merki um fúa í sperrum. Að því er annan matslið varðar segir matsmaður að ástæður raka í tréverki efri hæðar séu að öllum líkindum þrjár, þ.e. rakaþétting innan við tjörupappalag sem er utan á ytri borðaklæðningu útveggjagrindar, skortur á útloftun þaks og útveggja og leki frá þaki, útveggjum eða við glugga. Séu þessir gallar flestir að öllum líkindum allgamlir en ekki sýnilegir í fljótu bragði. Matsmaður svarar þriðja matslið á þann hátt að ef bæta eigi úr framangreindum göllum sé lítið annað að gera en að fjarlægja alla útveggi og þak á efri hæð og endurbyggja síðan á sambærilegan hátt en með útloftaðri plötuklæðningu á útveggjum, fullri útloftun þaks og einangrun þaks og útveggja í samræmi við nútíma kröfur. Einnig verði að endurnýja glugga og innri frágang veggja og þaks og mála veggi og loft efri hæðar. Matsmaður áætlar kostnað vegna ofangreindra verkliða miðað við verðlag í desember 2002 kr. 6.986.400 með virðisaukaskatti en að frádregnum 60% virðisaukaskatti af vinnu á verkstað. Í málinu hafa verið lögð fram vottorð tveggja fasteignasala um mat á verðmæti annars vegar hússins að Holtsgötu 10 ásamt tilheyrandi lóðarréttindum og bílskúr, miðað við að eignin væri í meðalgóðu ástandi og án verulegra galla og hins vegar verðmæti lóðarinnar án þeirra mannvirkja sem á henni standa í dag. Það var niðurstaða Runólfs Gunnlaugssonar, löggilts fasteignasala, að markaðsvirði hússins sé kr. 18.900.000 en lóðarinnar kr. 7.000.000. Jón Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að markaðsverð fasteignarinnar væri kr. 19.000.000 og lóðar kr. 7.500.000. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því að umrædd fasteign hafi verið haldin slíkum ágöllum að þau eigi vegna þess rétt á skaðabótum eða afslætti úr hendi stefndu. Standi stefnendur frammi fyrir því að geta ekki selt eignina í því ástandi sem hún er nú þar sem þeir sem skoðað hafi húsið hafi samstundis misst áhugann þegar minnst var á veggjatítluna. Sé ljóst að stefnendur hafi orðið fyrir miklu tjóni, matsmenn meti húsið ónýtt, þar sem eina ráðið til þess að útrýma veggjatítlunni sé að fjarlægja allt tréverk. Stefnendur styðja skaðabótakröfu við ákvæði 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 með lögjöfnun. Sé greiðsla seljenda gölluð, þar sem fasteignin hafi ekki þá lágmarkskosti sem hún samkvæmt kaupsamningi hafi átt að hafa. Hafi veggjatítla ráðist á innviði hússins og eyðilagt tréverk þess, þannig að burðargeta þess sé skert. Samkvæmt matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna sé mjög líklegt að veggjatítla hafi verið komin í húsið fyrir undirritun kaupsamnings um það. Stefnendur byggja á því að húsið hafi ekki verið í samræmi við þær réttmætu væntingar sem þau hafi mátt gera sér um grundvallarkosti þess. Í söluyfirliti fasteignasölu hafi verið talað um að hús og bílskúr væru í einstöku fyrirmyndar ástandi hvað allt viðhald og umgengni varðaði. Hafi stefnendur því mátt trúa því að eignin væri í einstaklega góðu ástandi og hafi þau mátt gera ráð fyrir að eignin væri ekki lakari en sambærilegar jafngamlar eignir. Þá byggja stefnendur á því að afar líklegt sé að stefndu hafi vitað við kaupsamningsgerð um ástand eignarinnar. Hafi stefndu og forfeður þeirra búið á eigninni í nálægt 100 ár og sé með ólíkindum að þau hafi ekki orðið vör við hvernig komið hafi verið fyrir tréverki eignarinnar og/eða orðið vör við veggjatítluna, þó ekki væri nema vegna viðhalds á húsinu. Komi fram í matsgerð að í ljós hafi komið greinileg útgönguop eftir bjöllur í panel en ekki í spónaplötum sem lágu yfir panelnum í stofu og svefnherbergi. Telji matsmenn þetta benda mjög eindregið til þess að útgönguopin hafi verið mynduð áður en spónaplöturnar voru settar yfir panelinn. Telja stefnendur að þetta bendi ótvírætt til þess að stefndu hafi ekki verið í góðri trú þegar þau seldu fasteignina. Sé þannig fullnægt hinum huglægu skilyrðum skaðabóta­ábyrgðar. Leiði því af ofangreindu að stefndu hafi bakað sér bótaábyrgð samkvæmt reglum um skaðabætur innan samninga. Sé háttsemi stefndu saknæm, a.m.k. hafi þau sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Afsláttarkrafa stefnenda er studd við sömu sjónarmið og fram koma hér að framan. Hafi húseignin verið haldin þeim vanköntum sem lýst sé í skýrslu Hjalta Sigmundssonar og í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Eigi stefnendur því rétt á afslætti af kaupverði, sbr. 1. mgr. 42. laga nr. 39/1922 með lögjöfnun. Hafi stefnendur verið að kaupa íbúð sem þau hafi mátt treysta að væri í sérstaklega góðu ástandi miðað við sambærilegar eignir og hefði verið sérstaklega vel við haldið. Á það hafi verulega skort og sé því óhjákvæmilegt að dæma þeim afslátt af kaupverði eignarinnar. Stefnendur reisa dómkröfur sínar á niðurstöðum matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna, en samkvæmt henni sé það niðurstaða matsmanna að eina ráðið til þess að lagfæra gallann sé að fjarlægja allt tréverk úr húsinu og endurbyggja það síðan á sambærilegan hátt. Telji matsmenn að kostnaður við slíka endurbyggingu sé kr. 17.548.000 þegar búið sé að draga frá 60% af endurgreiðanlegum virðisaukaskatti af vinnu á vinnustað. Telji matsmenn að sambærilegt gallalaust hús á þessu svæði muni kosta álíka mikið og endurbyggingarkostnaði nemur. Telja stefnendur að framan­greind fjárhæð endurspegli það tjón sem þau hafi orðið fyrir, hvort sem þau fái það bætt í formi skaðabóta eða afsláttar. Stefnendur vísa til meginreglna kaupalaga nr. 39/1922 og samningalaga nr. 7/1936 og til almennra reglna skaðabótaréttar um vanefndir og vanefndaúrræði og til meginreglna um rétt til afsláttar vegna galla. Þá vísa stefnendur til 129. gr. og 130. gr. um málskostnaðarkröfu. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja á því að ekki sé um galla að ræða á fasteigninni sem heimilað geti beitingu vanefndaúrræða. Hafi legið fyrir við kaupsamningsgerð að um væri að ræða 98 ára gamalt forskalað timburhús, en á byggingartíma hússins hafi ekki tíðkast að rakaverja veggi húsa. Hafi húsið verið byggt í samræmi við fyrirmæli á þeim tíma og geti stefnendur ekki gert ríkari kröfur til efnis og búnaðar eignarinnar. Gögn málsins sýni að íbúum húsa þar sem veggjatítlur hafast við ætti ekki að dyljast það vegna sarg- eða tifhljóða og ummerkja á viðnum. Það að óværunnar hafi ekki orðið vart fyrr en átta árum eftir að stefnendur keyptu húsið stangist á við framangreint auk þess sem óvíst sé að óværan hafi verið fyrir hendi þegar húsið var keypt. Samkvæmt sumum heimildum taki það lirfurnar tvö til þrjú ár að vaxa upp, en aðrir telji að það taki fjögur til átta ár. Bendi því allar líkur til þess að óværan hafi fyrst komið upp eftir að stefnendur tóku við umráðum hússins. Þá þurfi raki að vera fyrir hendi í viðnum til þess að óværan þrífist í húsum og tengist óværan því oft leka í húsum. Sé ógerlegt nú svo löngu eftir samningsgerð að staðreyna með fullnægjandi hætti að veggjatítlan hafi verið í húsinu og virk þannig að stefndu mættu vita af henni þegar kaupin urðu. Séu því svo mörg óvissuatriði um ástæður þess að óværan gerði vart við sig að ekki sé unnt að staðhæfa að um galla sé að ræða í skilningi fasteignakauparéttar. Beri stefnendur sönnunarbyrðina fyrir því að fasteignin hafi verið gölluð þegar áhættuskipti urðu að fasteigninni og að tjón það sem þau telji sig hafa orðið fyrir sé á ábyrgð stefndu. Verði stefnendur að bera hallann af þeirri óvissu, en áhættan hafi færst yfir á stefnendur við afhendingu eignarinnar 23. júní 1992, sbr. meginreglu 17. gr. kaupalaga nr. 39/1922 með lögjöfnun. Hafi ekki tekist að sýna fram á að gallinn hafi þá verið til staðar og beri því að sýkna stefndu. Jafnvel þótt fallist yrði á að fasteignin hafi verið haldin galla við sölu hennar byggja stefndu á því að stefnendur geti ekki beitt fyrir sig vanefndaúrræðum af þeim sökum. Hafi ekki verið sýnt fram á saknæma háttsemi stefndu sem réttlætt gæti bótaskyldu vegna gallans. Hafi stefndu gefið allar þær upplýsingar um eignina sem þau höfðu, en þau hafi aldrei orðið vör við veggjatítlu þann tíma sem þau bjuggu þar. Sé þetta í samræmi við fullyrðingar stefnenda sem segjast ekki hafa orðið vör við óværuna fyrr en átta árum eftir að þau tóku við umráðum hússins. Hafi viðhald á húsinu meðan það var í eigu stefndu og forvera þeirra almennt verið gott og aldrei hafi orðið vart við óværuna. Þá er á því byggt að stefnendum hafi borið að sýna sérstaka varúð við kaup á eigninni samkvæmt meginreglu 37. gr. kaupalaga nr. 39/1922 og beri þau hallann af því að hafa ekki sýnt nægilega varúð. Hafi aldur hússins og sú staðreynd að um forskalað timburhús var að ræða gefið stefnendum ríka ástæðu til sérstakrar og ítarlegrar skoðunar á heildarástandi hússins. Stefndu byggja á því að verði leitt í ljós að veggjatítla hafi í raun verið í húsinu á þeim tíma sem það var selt sé með engu móti hægt svo löngu eftir kaupin að fullyrða um ástand tréverksins á þeim tíma. Óværan þrífist best í raka og þar sem leki geri vart við sig. Viðhald hússins hafi verið mjög gott meðan það var í eigu stefndu en hafi stefnendur ekki sinnt viðhaldi sem skyldi geti það verið orsök tjónsins. Þá ber stefnendum að takmarka tjón sitt eftir bestu getu samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Sé tjón stefnenda eins umfangsmikið og þau haldi fram hafi þau næg tækifæri til að óska eftir fjárstuðningi m.a. hjá Bjargráðasjóði og Reykjavíkurborg. Þá geti stefnendur óskað eftir afskriftum af veðkröfum Íbúðalánasjóðs, sbr. 2. mgr. 47. gr. laga nr. 44/1998, sbr. lög nr. 77/2001. Hafi því ekki verið sýnt fram á að stefnendur komi til með að verða fyrir nokkru tjóni vegna óværunnar. Þá byggja stefndu á því að skilyrði skorti til að viðurkenna rétt til afsláttar af söluverði fasteignarinnar. Afsláttur sé vanefndaúrræði sem miðist við lækkun á gagngjaldi að sömu tiltölu og hinn ætlaði galli rýri verðgildi fasteignarinnar. Þurfi því að sanna rýrnun á verðgildi eignarinnar og verði þá að taka mið af aldri hússins sem var að fullu afskrifað á þeim tíma sem kaupin urðu samkvæmt almennum afskriftarreglum íbúðarhúsnæðis. Þá standi húsið á eignarlóð í miðbæ Reykjavíkur, en lóðin sé 26,2% af fasteignamatsverði eignarinnar. Megi því efast um að stefnendur þurfi að þola verðrýrnun. Þá sé ekki unnt að viðurkenna afslátt sem vanefndaúrræði þegar hin ætlaða verðmætarýrnun fari yfir ákveðið hlutfall eignar. Sú takmörkun sé sett með tilliti til hagsmuna stefndu enda óeðlilegt ef þau þurfa að þola of mikla rýrnun á kaupverði eignarinnar. Byggja stefndu á því að skilyrði til viðurkenningar afsláttarkröfu séu samofin umfangi hins ætlaða galla. Þá gildi það skilyrði í fasteignakauparétti fyrir viðurkenningu afsláttar sem vanefndaúrræðis að hinn ætlaði galli stafi af tilverknaði stefndu sjálfra, en svo sé ekki í þessu máli. Stefndu byggja á því að það sé almennt skilyrði skaðabótaábyrgðar að orsakatengsl séu milli háttsemi og þess tjóns sem bóta sé krafist fyrir. Það sé grundvallarkrafa að maður verði ekki gerður ábyrgur fyrir tjóni sem hann hefur ekki valdið og ekki sé unnt að segja að maður hafi valdið tjóni nema órofa tengsl séu milli háttsemi hans og tjóns. Þá feli krafan um orsakatengsl jafnframt í sér að tengsl séu milli þeirrar háttsemi sem um ræðir og alls þess tjóns sem tjónþoli verði fyrir. Þá takmarkist skilyrðið um orsakatengsl af frekari skilyrðum, m.a. kröfu um að tjón sé sennileg afleiðing háttsemi, að öðrum kosti kunni skaðabótaréttur tjónþola að verða of víðtækur. Ekki sé nægjanlegt að háttsemi sé meginorsök tjóns og því þurfi að leysa úr ýmsum álitaefnum, t.d. þegar augljóst virðist að fleiri en ein orsök leiði saman til tjóns. Þurfi þá að meta hvort hver orsök sé annað hvort eða bæði, nauðsynlegt eða nægilegt skilyrði tjónsins. Í máli þessu megi segja að orsakir tjónsins séu tvær, veggjatítlur og raki. Verði því að ákvarða hvort hvor um sig hafi verið nauðsynlegt eða nægilegt skilyrði þess tjóns er varð. Verði því að bera saman tvær atburðarásir, annars vegar þá atburðarás er varð og hins vegar þá sem orðið hefði ef tjónsorsök hefði ekki verið fyrir hendi. Í þessu tilviki annars vegar athafnaleysi varðandi viðhald hússins og rakavörslu og hins vegar ef veggjatítlurnar hefðu ekki verið í húsinu. Þá rísi ýmis álitaefni þegar tjónsorsakir verka á löngum tíma og litið verður á orsakirnar sem sjálfstæðar tjónsorsakir. Í fyrsta lagi kunni svo að vera að önnur ástæðan hafi byrjað að verka þegar hin kom til, veggjatítlurnar hafi verið í húsinu þegar rakinn kom til. Þannig mætti hugsa sér að veggjatítlurnar hefðu einhvern tíma í fjarlægri framtíð unnið það tjón sem nú sé orðið á húsinu, en vanræksla á viðhaldi hússins hafi skapað þau skilyrði að tjónið hafi orðið á mun skemmri tíma. Sé málið þannig vaxið verði að meta orsakirnar sjálfstætt og sú sem raunverulega valdi tjóninu beri ábyrgðina. Þá megi skoða hvort veggjatítlurnar geti flokkast sem eðlileg tjónsorsök. Í slíku tilviki skipti röð atvika máli þar sem sá sem ábyrgð ber á ábyrgðarorsökinni, sem þá myndi vera rakinn, bæri ábyrgð í samræmi við það tjón sem hann sannanlega veldur með vanrækslu sinni. Yrði húseigandinn að bera áhættu af afleiðingum hinna eðlilegu orsaka, ef ljóst væri að þær hefðu orðið hinar sömu og leiddu af ábyrgðarorsökunum. Því yrði eigandi gamals húss að sæta því að húsið er gamalt forskalað timburhús sem krefst sérstaks viðhalds og sem hann ber ábyrgð á og leiddi aðgerðarleysi í þeim efnum til þess að hann gæti einungis krafist bóta sem næmi tjóni umfram það tjón sem hann sjálfur hefði getað komið í veg fyrir. Til þess að finna hvert það tjón sé þurfi að meta sjálfstætt hvert tjón rakinn hefði unnið á húsinu ef engar veggjatítlur hefðu verið í því. Verði ekki á framangreindar sýknuástæður fallist byggja stefndu á því að stefnendur hafi fyrirgert rétti til að bera fyrir sig vanefndaúrræði sökum tómlætis. Hafi stefnendum verið skylt að skýra stefndu frá því án ástæðulauss dráttar að þau hygðust bera fyrir sig galla á eigninni. Leiði þetta af 52. gr. kaupalaga nr. 39/1922 með lögjöfnun. Hafi stefnendur haldið því fram að þau hafi ekki orðið vör við hinn ætlaða galla fyrr en árið 2000 eða átta árum eftir að þau tóku við umráðum fasteignarinnar. Þá hafi liðið tvö ár frá því þau urðu gallans vör þar til þau gerðu stefndu viðvart. Hafi stefnendur einhvern tíma átt rétt á hendur stefndu þá hafi þau fyrirgert honum með eigin hátterni og beri því að sýkna stefndu af þeirri ástæðu. Málskostnaðarkrafa stefndu er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Í máli þessu er nægilega upplýst að svonefnd veggjatítla hefur hreiðrað um sig í fasteigninni Holtsgötu 10 hér í borg. Stefnendur keyptu eignina 23. júní 1992 og halda því fram að þau hafi ekki orðið vör við ummerki um veggjatítlu fyrr en á árinu 2000. Meindýraeyðir hafi síðan staðfest síðla árs 2001 að um veggjatítlu væri að ræða og eftir að álitsgerð Hjalta Sigmundssonar lá fyrir 16. febrúar 2002 var ljóst að húsið var undirlagt af veggjatítlu. Með matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna dagsettri 10. desember 2002 var staðreynt að eina leiðin til úrbóta væri að fjarlægja allt tréverk úr húsinu og endurbyggja það síðan á sambærilegan hátt. Hafa matsmenn metið þann kostnað er þeir telja að hljótast myndi af endurbyggingunni og hafa stefnendur krafist skaðabóta eða afsláttar í samræmi við það kostnaðarmat. Stefndu hafna því að standa stefnendum skil á bótum af þessum sökum, hvort sem það er í formi skaðabóta eða afsláttar og byggja meðal annars á því að aldrei hafi orðið vart við veggjatítlu á þeim tíma sem þau bjuggu í húsinu. Samkvæmt gögnum málsins eru veggjatítlur fremur hægvaxta dýr og er talið að allur þroskaferill þeirra taki tvö til átta ár. Telja matsmenn því ljóst að á þeim tíma sem liðinn er frá afhendingu eignarinnar gætu hafa klakist út ein til fimm kynslóðir veggjatítlna. Matsmenn útiloka ekki þann möguleika að veggjatítlan hefði getað náð þessari útbreiðslu í húsinu ef hún hefði borist í húsið eftir 23. júní 1992, en telja það þó fremur ólíklegt. Þá er ljóst af gögnum málsins að veggjatítla þrífst ekki fari rakastig viðar niður fyrir 11% en kjöraðstæður hennar virðast vera 22-23°C heitur viður með um það bil 30% rakainnihaldi. Fram kom í skýrslu stefnanda Guðmundar fyrir dómi að árið 1993 eða 1994 hafi mikið rignt og hafi komið pollur í eitt herbergið. Hafi verið reynt sumarið 1994 að loka fyrir alla mögulega lekastaði og húsið síðan málað. Hann kvaðst ekki hafa gert aðrar ráðstafanir til að koma í veg fyrir raka. Freyr Jóhannesson, byggingatæknifræðingur, staðfesti matsgerðir sínar fyrir dómi. Hann kvað raka örugglega hafa komið til fyrir 1992, sennilega fyrir mörgum áratugum. Hann taldi ekki að betra viðhald stefnenda hefði neinu breytt um vöxt og viðgang veggjatítlunnar. Hjalti Sigmundsson, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, skýrði svo frá fyrir dómi að erfitt væri að segja til um leka meðfram gluggum hússins, hann væri sennilega gamall, en slíkt væri þekkt í forsköluðum húsum. Hann taldi að íbúar hússins hefðu ekki átt að verða rakans varir. Eins og að framan er rakið þurfa að vera fyrir hendi tiltekin skilyrði til þess að veggjatítla þrífist og valdi skemmdum. Stefnendur tóku við eigninni á miðju ári 1992 og hefur ekki verið sýnt fram á hvort á þeim tíma hafi raki í innviðum hússins verið nægur til þess að veggjatítlan þrifist. Hafa stefnendur upplýst að eignin hafi lekið á árinu 1993 eða 1994 en ekki hefur verið gerð nánari grein fyrir aðgerðum þeirra af þeim sökum. Þá verður ekki fram hjá því horft að ekki verður talið útilokað með hliðsjón af matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna að veggjatítlan hafi fyrst borist í húsið eftir afhendingu þess til stefnenda. Verða stefnendur því að bera hallann af sönnunarskorti um hvort húsið hafi verið haldið leyndum galla í skilningi þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnenda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Bergljót Sigurðardóttir, Ragnar Valsson, Ólafur Valsson, Sigurður Bjarnason, Ágúst J. Gunnarsson, Sveinbjörn S. Gunnarsson, Habby Thompson Heymann og Jon Stuart Thompson, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, Önnu Ceciliu Benassi og Guðmundar Hafsteinssonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 391/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess með vísan til a og b 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála að X, [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðviku­dagsins 8. nóvember 2000 klukkan 16.00. [...] Rannsókn máls þessa, sem auk kærða varðar tvo aðra einstaklinga sem handteknir voru um leið og hann, er á frumstigi og rannsóknarhagsmunir slíkir að nauðsynlegt er að kærði sæti gæsluvarðhaldi og eru skilyrði a og b liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 uppfyllt. Verður því krafa lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðhald kærða tekin til greina og þegar litið er til rannsóknargagna þykir rétt að krafa um lengd gæsluvarðhaldsvistar verði tekin til greina. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 8. nóvember nk. kl. 16.00.
Mál nr. 59/1999
Lífeyrissjóður Verðtrygging Hagnaðarhlutdeild
Samkvæmt breytingum á reglugerð fyrir lífeyrissjóðinn V, sem tók gildi 1. janúar 1991, skyldu iðgjöld og lífeyrisgreiðslur vera að fullu verðtryggð með lánskjaravísitölu auk þess sem bráðabirgðaákvæði voru sett þess efnis, að réttindi sjóðfélaga samkvæmt eldri reglugerð, svo sem þau yrðu við árslok 1990, skyldu umreiknuð til réttinda í samræmi við breytinguna. Þá sagði einnig að varasjóði, sem eftir stæði, þegar tillit hefði verið tekið til skuldbindinga við þáverandi lífeyrisþega og úthlutun farið fram á þeim hluta hagnaðar af starfsemi sjóðsins, sem til hefði orðið vegna ávöxtunar umfram reiknigrundvöll til og með 31. desember 1990, skyldi verja til að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga, sem lægst réttindi hefðu miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda þeirra frá upphafi, og greiddu í sjóðinn samkvæmt reglugerðinni. Skyldi með varasjóðnum haldið tilteknu hlutfalli fullrar verðtryggingar, sem yrði 80% fyrst um sinn. Var þetta hlutfall tengt reglu, sem V hafði fylgt frá 1979. — R greiddi iðgjöld til V frá 1956 til 1994, en hóf þá töku ellilífeyris. Var lífeyrir hans verðtryggður að hluta, fyrst að 80% , en síðar 90% eftir ákvörðun V. R taldi sig eiga rétt til fullrar verðtryggingar eldri réttinda sinna samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar eins og henni hafði verið breytt. Þá taldi hann að V hefði borið að veita honum hlutdeild í úthlutuðum hagnaði sjóðsins sem til hefði orðið eftir árið 1990 og þá í hlutfalli við þann lífeyri sem V hafði ákvarðað honum. Að virtum ákvæðum reglugerðarinnar, aðdraganda hennar og atvikum að uppgjöri sjóðsins við árslok 1990 var á það fallist með héraðsdómi, að hún yrði ekki skilin svo, að R ætti rétt á 100% verðtryggingu lífeyrisréttinda sinna. Var V því sýknaður af aðalkröfu R. Hins vegar var talið, að hin almennu ákvæði reglugerðarinnar um breytingar á lífeyrisréttindum vegna hagnaðar eða halla af starfsemi sjóðsins tækju til R, eftir því sem við gæti átt. Í reglugerð V væri ekki skýrt að því kveðið, hvaða skil árið 1990 hefði markað í starfsemi V og ekki væri tekið fram, að lífeyrisþegar eða aðrir eldri sjóðfélagar ættu að vera undanskildir hluteild í þessum breytingum. Þá yrði ekki séð, að greiðslur til þessara aðila vegna verðtryggingar lífeyris að hluta hefðu valdið skerðingu á hlutdeild annarra í hagnaði af ávöxtun sjóðsins. Var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að R ætti vangreiddan lífeyri vegna hagnaðar V á árunum 1991 til 1995 og einnig kröfu um viðurkenning á rétti til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði eftir 1. desember 1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi hefur skotið máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 16. febrúar 1999. Hann krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum gagnáfrýjanda, bæði fjárkröfum og viðurkenningarkröfu, en til vara þess, að kröfur gagnáfrýjanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur áfrýjað málinu með stefnu 11. mars 1999. Hann krefst þess, að aðaláfrýjandi verði dæmdur til greiðslu á skuld vegna vanreiknaðs lífeyris til sín, að fjárhæð 700.270 krónur aðallega, en til vara 215.860 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. desember 1997 til greiðsludags. Þá krefst hann viðurkenningar á áframhaldandi rétti sínum til fullrar verðtryggingar lífeyris frá aðaláfrýjanda og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá sjóðnum eftir 1. desember 1997. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er skýrsla Kr. Guðmundar Guðmundssonar cand. act. um athugun á fjárhag aðaláfrýjanda við lok ársins 1979. Ennfremur bréfaskipti vegna breytinga á reglugerð aðaláfrýjanda á liðnum vetri, en ekki er á því byggt, að þær breytingar skipti hér máli. I. Mál þetta lýtur að rétti gagnáfrýjanda til ellilífeyris úr lífeyrissjóði aðaláfrýjanda og varðar einkum efni og áhrif mikilvægra breytinga, sem gerðar voru á reglum sjóðsins árið 1990. Hann var stofnaður á árinu 1954, svo sem í héraðsdómi greinir, sem almennur lífeyrissjóður verkfræðinga í landinu. Fram er komið, að ávöxtun á fé sjóðsins hafi að jafnaði tekist vel frá árinu 1979, er verðtrygging fjárskuldbindinga var almennt heimiluð hér á landi, en fyrir þann tíma hafi raunvirði eigna sjóðsins sætt rýrnun af völdum verðbólgu, meðal annars vegna óverðtryggðra útlána til sjóðfélaga sjálfra. Ennfremur hafi afkoma sjóðsins lengst af verið hagstæð á liðnum árum að því leyti, að áhætta hans vegna aðstæðna sjóðfélaga hafi að jafnaði reynst minni en við var miðað í tryggingafræðilegum forsendum lífeyrisskuldbindinga. Sjóðurinn er sameignarsjóður, þannig að áhætta af því, sem reynslan leiðir í ljós um æviskeið, starfsorku og fjölskylduhagi sjóðfélaga, er borin sameiginlega. Hins vegar er sjóðurinn með söfnunareinkennum að því leyti, að greiðslur iðgjalda á hverjum tíma veita ekki föst stig til ákvörðunar lífeyris í hlutfalli við laun, heldur miðast lífeyrisréttur hvers sjóðfélaga við þær krónur iðgjalds, sem hann greiðir á ári hverju, og tilteknar forsendur um ávöxtun og áhættu sjóðsins. Eru niðurstöður af líkindareikningi eftir þeim forsendum dregnar saman í aldurstöflum, sem settar eru fram í reglugerð sjóðsins og ráða fjárhæð árlegs ellilífeyris. Samkvæmt gr. 16.5 í reglugerð aðaláfrýjanda skal tryggingafræðingi falið að gera úttekt á fjárhag sjóðsins með tilteknu millibili, nú eigi sjaldnar en þriðja hvert ár, þar sem raunveruleg þróun ávöxtunar og áhættu verði borin saman við fjárhagslegar og tryggingafræðilegar reikniforsendur réttinda í sjóðnum. Sýni uppgjörið hagnað umfram skuldbindingar, skal hinum jákvæða mismun varið til hlutfallslegrar hækkunar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga eftir tillögum tryggingafræðingsins, en aðalfundur getur þó ákveðið að leggja hann til hliðar í varasjóð. Sýni uppgjörið halla, sem ekki verði jafnaður með varasjóði, ber að færa réttindin niður hlutfallslega. Á þessi ákvæði mun hafa reynt framan af starfsferli sjóðsins, og undanfarin ár mun úttekt hafa farið fram árlega. Hins vegar varð hlé á framkvæmd ákvæðanna á árunum 1979 - 1990, meðan þess var beðið, að samstaða næðist um endurskoðun á reglugerð sjóðsins með hliðsjón af stöðu hans og þeim efnahagslegu breytingum, sem almenn verðtrygging hefði í för með sér. Var við það látið sitja til bráðabirgða að greiða lífeyri úr sjóðnum með uppbótum í samræmi við ákvörðun aukaaðalfundar í nóvember 1979, þannig að lífeyrisfjárhæðin næði 80% af því, sem vera myndi, ef réttindi hlutaðeigandi sjóðfélaga yrðu verðbætt eftir vísitölu. Þegar látið var til skarar skríða um endurskoðun reglugerðarinnar á aðalfundum sjóðsins í maí og júní 1990 lá fyrir skýrsla um úttekt á efnahag sjóðsins, sem Bjarni Guðmundsson tryggingastærðfræðingur hafði gert eftir fyrrgreindum ákvæðum, ásamt tillögum hans til sjóðstjórnar um ráðstöfun á hagnaði í þágu lífeyrisréttar sjóðfélaganna. Var skýrslan kynnt á fundunum ásamt tillögum stjórnarinnar um breytta reglugerð, en einnig hafði málið verið reifað í fundarboði og í fréttabréfum sjóðsins. Hin breyttu ákvæði reglugerðarinnar tóku gildi 1. janúar 1991, eins og um getur í héraðsdómi. Meðal þeirra voru nýjar ellilífeyristöflur í 6. gr. reglugerðarinnar, sem fólu í sér endurskoðaðar reikniforsendur réttinda í sjóðnum. Einnig var því ákvæði aukið við gr. 6.2, að iðgjöld skyldu verðtryggð með lánskjaravísitölu við útreikning ellilífeyris. Í gr. 10.1 var því og bætt við, að lífeyrisgreiðslur skyldu verðtryggðar með þeirri vísitölu. Jafnframt voru sett bráðabirgðaákvæði í 20. gr. reglugerðarinnar, sem fjölluðu um réttindi vegna tímans fram að uppgjöri við lok ársins 1990. II. Aðalkrafa gagnáfrýjanda lýtur að verðtryggingu á lífeyrisréttindum hans og er reist á bráðabirgðaákvæðinu í gr. 20.1, sem rakið er í héraðsdómi ásamt gr. 20.2. Samkvæmt fyrra ákvæðinu skyldu réttindi sjóðfélaga, svo sem þau yrðu við árslok 1990 eftir óbreyttri reglugerð, „umreiknuð til réttinda í samræmi við réttindaákvæði þau, sem gildi taka 1. jan. 1991“, og síðan „verðtryggð upp frá því“ á sama hátt og réttindi, sem síðar væru til orðin. Túlkar hann þessi fyrirmæli á þann veg, að þau veiti honum tilkall til fullrar verðtryggingar réttinda sinna. Ákvæði gr. 20.2 benda þó til þess, að sá skilningur fái ekki staðist, en þar var kveðið á um varasjóð, sem verja skyldi til að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga, sem lægst réttindi hefðu miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda frá upphafi. Yrði hann nýttur til að halda tilteknu hlutfalli af fullri verðtryggingu lífeyrisréttar, sem yrði 80% fyrst um sinn, en kæmi síðar til endurskoðunar. Ákvæði þessara málsgreina 20. gr. verða ekki talin ljós, þegar litið er á hvora um sig, en merkingin skýrist, þegar þær eru virtar í heild og jafnframt bornar saman við efni fyrrnefndrar skýrslu frá tryggingafræðingi sjóðsins, en til hennar var vísað í athugasemdum við gr. 20.2 í frumvarpinu að hinni breyttu reglugerð. Hann lýsti þar tillögum um uppgjör lífeyrisréttinda á grundvelli efnahags sjóðsins við árslok 1988, sem hann og stjórnin gerðu ráð fyrir, að fylgt yrði eftir með sams konar uppgjöri við árslok 1990. Voru tillögurnar einkum þess efnis, að hagnaði af starfsemi sjóðsins fram til gildistöku nýrrar reglugerðar yrði skipt með tilliti til þess, hvert hagnaðurinn yrði rakinn, þannig að reiknað væri sérstaklega, hvaða hluti hans væri til kominn vegna raunávöxtunar umfram fjárhagslegar reikniforsendur réttinda í sjóðnum. Mætti úthluta honum til almennrar hækkunar á uppsöfnuðum lífeyrisrétti sjóðfélaga. Við reikning á skuldbindingum vegna þeirra, sem farnir væru að taka við lífeyri með 80% verðtryggingu, væri jafnframt rétt að gera ráð fyrir framhaldi á þeim greiðslum. Eftir yrði þá fjárhæð, sem aðallega yrði rakin til hagsbóta af því, að áhætta sjóðsins á liðnum tíma hefði reynst minni en tryggingafræðilegar forsendur miðuðust við. Mætti leggja hana í varasjóð til að standa undir skuldbindingu um 80% af fullverðtryggðum lífeyri til þeirra greiðandi sjóðfélaga, sem næðu ekki þessu réttindamarki. Af þessu verður ráðið, að ákvæði gr. 20.1 hafi lotið að uppgjöri á réttindum sjóðfélaganna eftir eldri reglum fram að árslokum 1990, það er eins og þau yrðu hinn 31. desember, sbr. upphaf málsgreinarinnar. Við það uppgjör hafi átt að fara fram úthlutun á „þeim hluta hagnaðar af starfsemi sjóðsins, sem til hefur orðið vegna ávöxtunar umfram reiknigrundvöll til og með 31. des. 1990“, sbr. gr. 20.2, það er sú ráðstöfun hagnaðar eftir uppruna, sem um var rætt í skýrslum tryggingafræðingsins. Ákvæði gr. 20.2, sem vísuðu til þessarar ráðstöfunar, hafi að öðru leyti verið tengd tillögum hans um færslu skuldbindinga vegna lágmarkslífeyris. Við því mátti búast, að hækkun lífeyrisréttinda við þessi tímamót yrði eingöngu reiknuð að því marki, sem heildareign sjóðsins leyfði. Gefur umræddur samanburður til kynna, að þetta hafi verið gert án þess að verðtryggingu iðgjalda væri beitt, nema að því leyti, sem við þurfti til að reikna út skuldbindingar við lífeyrisþega. Hafi bráðabirgðaákvæðum reglugerðarinnar verið ætlað að staðfesta, að byggt yrði á því verðmæti, sem fyrir lægi eftir hækkunina, við færslu réttinda í sjóðnum yfir á verðtryggðan grundvöll. Fyrirmæli gr. 20.1 um að „umreikna“ hin eldri réttindi hafi jafnframt verið mótuð í samræmi við þetta, en orðið er greinilega tengt orðalagi í skýrslum tryggingafræðingsins, þegar hann ræðir um þetta efni. Er þar ekki átt við, að verðmætunum skuli breytt með verðtryggingu við þessi umskipti, heldur að fjárhæð þeirra verði tengd þeim verðtryggingarreglum, sem fylgt skuli framvegis. Orðar hann þetta svo í síðari skýrslunni og vitnisburði fyrir dómi, að umskiptunum megi lýsa sem kaupum á réttindum eftir hinum nýju reglum, þannig að til hafi orðið eingreiðsluiðgjald, sem notað yrði í því skyni. Þegar aðdragandinn að breytingu reglugerðar aðaláfrýjanda er virtur í heild, þykir þessi efnisþáttur hinna nýju ákvæða hafa verið nægilega kynntur við samþykkt þeirra. Samkvæmt öllu þessu verður að fallast á það með dómendum í héraði, að ákvæði 20. gr. verði ekki skilin svo, að gagnáfrýjandi eigi rétt á 100% verðtryggingu lífeyrisréttinda sinna. Á aðaláfrýjandi þannig að vera sýkn af aðalkröfu gagnáfrýjanda. III. Gagnáfrýjandi hætti greiðslu iðgjalda til aðaláfrýjanda í október 1994, þegar hann náði venjulegum aldursmörkum, og hóf töku ellilífeyris. Lýtur varakrafa hans að því, að honum hafi ekki verið reiknuð hlutdeild í hagnaði hjá sjóðnum við úthlutun á árunum eftir 1990, en sú hlutdeild hafi að réttu lagi átt að breyta greiðslum lífeyris til hans frá byrjun. Nær fjárkrafa hans frá þeim tíma til 1. desember 1997. Hlutdeildina miðar hann við þann lífeyri, sem aðaláfrýjandi hefur ákvarðað honum og nemur 80% af fullverðtryggðum lífeyri fram að júlímánuði 1996, en 90% eftir það. Sá lífeyrir hafi falið í sér hina gildandi skuldbindingu sjóðsins gagnvart honum og þar með þau lífeyrisréttindi, sem leggja eigi til grundvallar hækkun eða niðurfærslu samkvæmt gr. 16.5 í reglugerð aðaláfrýjanda. Afstöðu aðaláfrýjanda til kröfunnar er lýst í héraðsdómi. Er hún einkum rökstudd með því, að umrædd hlutdeild fari í bága við forsendur að bráðabirgðaákvæðum 20. gr. reglugerðarinnar og uppgjöri á sjóðnum í árslok 1990. Til þess hafi ekki verið ætlast, að gagnáfrýjandi eða aðrir sjóðfélagar, sem væru að nálgast aldursmörk, nytu úthlutunar samkvæmt gr. 16.5, sem síðar kæmi til, enda hefðu þeim verið tryggð sérstök réttindi og fé lagt í varasjóð vegna þeirra. Ætti hlutdeild að reiknast þeim eigi að síður, hlyti hún að miðast við áunnin réttindi þeirra vegna uppsafnaðra iðgjalda, en ekki hinn ákvarðaða lífeyri, sem væri mun hærri. Samkvæmt gr. 16.5 eiga breytingar á lífeyrisréttindum sjóðfélaga vegna hagnaðar eða halla af starfsemi sjóðsins að vera hlutfallslegar við réttindin að undirstöðu til. Orðinu „hlutfallslegrar“ var að vísu ekki skotið inn í þriðja málslið ákvæðisins fyrr en 1990, en gögn málsins gefa til kynna, að sú orðalagsbreyting hafi fyrst og fremst verið til áréttingar. Svigrúm tryggingafræðings til tillögugerðar um ráðstöfun hagnaðar á hverjum tíma er þannig takmörkunum háð, svo og svigrúm aðalfunda sjóðsins til einstakra ákvarðana um þetta efni. Það samrýmist orðum og markmiðum málsgreinarinnar, að ákvæði hennar varði alla sjóðfélaga, en sjóðfélagar eru ekki aðeins þeir, sem greiða iðgjöld á hverjum tíma, heldur einnig lífeyrisþegar að elli- og örorkulífeyri, sbr. 3. gr. reglugerðarinnar. Taka ákvæðin þannig til gagnáfrýjanda, eftir því sem við getur átt. Í því felst meðal annars, að hann geti þurft að sæta skerðingu á lífeyri, ef sjóðurinn verði fyrir áföllum, sem mæta þurfi með almennri niðurfærslu réttinda. Auðsætt er, að gagnáfrýjandi og aðrir eldri sjóðfélagar hafi notið hagræðis af reglum sjóðsins um greiðslur lífeyris miðað við 80% verðtryggingu iðgjalda frá upphafi. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á, að ráðstöfun fjár til þessara greiðslna hafi valdið skerðingu á hlutdeild annarra sjóðfélaga í hagnaði af ávöxtun sjóðsins. Hin upphaflega ákvörðun um þessa tilhögun, sem síðar var fest í sessi með ákvæðum gr. 20.2, virðist og greinilega hafa verið tekin í því trausti, að sjóðurinn hefði efni á að standa undir henni, þegar til lengdar léti. Framlög þessara sjóðfélaga eru og meðal þeirra fjármuna, sem sjóðurinn hefur haft til ávöxtunar. Í reglugerð aðaláfrýjanda sér þess hvergi stað nema í bráðabirgðaákvæðum 20. gr., að árið 1990 marki skil í starfsemi sjóðsins. Þar er ekki vikið að áunnum réttindum sjóðfélaga með öðrum orðum en þeim, sem höfð eru um yfirfærslu réttinda á verðtryggðan grundvöll og samanburð við verðtryggðan lífeyri. Er ekki fram tekið þar né annars staðar, að lífeyrisþegar eða aðrir eldri sjóðfélagar eigi að vera undanskildir hinni almennu reglu gr. 16.5 um breytingu réttinda eftir afkomu sjóðsins. Þótt litið sé einnig til aðdragandans að samþykkt hinnar breyttu reglugerðar verður aðaláfrýjandi ekki talinn hafa sýnt fram á, að réttur þessara aðila hafi átt að markast með endanlegum hætti af þeim útreikningum um skuldbindingar vegna lífeyrisþega og fjárhæð varasjóðs, sem lýst var í skýrslum tryggingafræðings sjóðsins. Að þessu athuguðu ber að fallast á það með dómendum í héraði, að reglu gr. 16.5 verði beitt um réttindi gagnáfrýjanda með þeim hætti, að hann verði talinn eiga tilkall til hlutdeildar í úthlutun hagnaðar hjá aðaláfrýjanda vegna áranna 1991-1995, er miðuð sé við staðfesta skuldbindingu sjóðsins um lífeyri til hans. Verður þá jafnframt fallist á niðurstöður þeirra um hlutfall þessarar hlutdeildar og fjárhæð hennar á hverju úthlutunarári. Með hliðsjón af þeim sjónarmiðum, sem að framan hafa verið rakin, er fallist á kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á áframhaldandi rétti til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði eftir 1. desember 1997. IV. Samkvæmt áðursögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur í heild. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Lífeyrissjóður verkfræðinga, greiði gagnáfrýjanda, Ragnari S. Halldórssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999 Ár 1998, mánudaginn 23. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Hirti O. Aðalsteinssyni, héraðsdómara og meðdómsmönnunum Sigurði Frey Jónatanssyni, tryggingastærðfræðingi og Stefáni Daníel Franklín, löggiltum endurskoðanda, kveðinn upp dómur í máli nr. E-5975/1997: Ragnar S. Halldórsson gegn Lífeyrissjóði verkfræðinga. Mál þetta, sem upphaflega tekið var til dóms 25. september s.l., er höfðað með stefnu útgefinni 16. desember s.l. og birtri daginn eftir. Málið var endurupptekið í dag sam­kvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en þar sem dómendur og aðilar voru sam­mála um að ekki væri þörf flutnings á ný var það dómtekið. Stefnandi er Ragnar S. Halldórsson, verkfræðingur, kt. 010929-2619, Laugarásvegi 12, Reykjavík. Stefndi er Lífeyrissjóður verkfræðinga, kt. 430269-4299, Engjateigi 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu á skuld vegna van­greidds lífeyris, aðallega að fjárhæð kr. 700.270, en til vara að fjárhæð kr. 215.860, í báðum tilvikum með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 18. desember 1997 til greiðslu­dags. Þá er krafist viðurkenningar á áframhaldandi rétti stefnanda til fullrar verð­tryggingar lífeyrisins og til hlutdeildar í úthlutuðum hagnaði hjá stefnda eftir 1. desember 1997. Loks er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi auk virðis­auka­skatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá er krafist máls­kostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málavextir. Lífeyrissjóður Verkfræðingafélags Íslands, eins og hann hét áður, var stofnaður árið 1954 og er hlutverk sjóðsins að veita sjóðfélögum elli- og örorkulífeyri og eftir­látn­um mökum þeirra og börnum maka- og barnalífeyri samkvæmt ákvæðum reglu­gerðar fyrir sjóðinn. Samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar geta allir verkfræðingar orðið sjóðfélagar og aðrir sem stjórnin hefur samþykkt. Þá er tekið fram í reglugerðinni að elli- og örorkulífeyrisþegar teljist einnig sjóðfélagar. Sjóðurinn er svokallaður sam­eign­arsjóður, enda eiga sjóðfélagar ekki sérgreint það fé sem þeir greiða til sjóðsins, heldur leggst það í sameiginlegan sjóð. Í 6. gr. reglugerðar sjóðsins er fjallað um rétt­indi sjóðfélaga til ellilífeyris og mun sjóðurinn hafa þá sérstöðu meðal sameignarsjóða að réttindi sem fást út á greidd iðgjöld eru hærri í krónum talið eftir því sem greið­and­inn er yngri. Upphæð ellilífeyris fer eftir töflum í reglugerðinni og er þar kveðið á um krónu­tölu ellilífeyris sem fer lækkandi eftir aldri greiðanda. Vegna verðbólgu í landinu á áttunda áratugnum varð sjóðurinn fyrir áföllum, enda var raunávöxtun fjárskuldbindinga haldið neikvæðri með lagaboði og rýrnaði raunvirði líf­eyris sjóðfélaga hratt af þeim sökum. Var brugðist við þessu með því að greiða ár­lega uppbætur á lífeyri og voru þær nefndar jólabónus. Á aðalfundi árið 1979 var sam­þykkt að endurskoða reglugerð sjóðsins vegna þessara vandamála og þar til end­ur­skoðun lyki skyldu greiddar uppbætur á lífeyrinn sem næmu 80% af verðtryggingu réttinda miðað við framfærsluvísitölu. Reglugerðinni var ekki breytt fyrr en í júní árið 1990 með gildistöku 1. janúar 1991 og fram til þess tíma var 80% uppbótarreglunni beitt. Þær breytingar sem hér skipta máli voru þær að ákveðið var að lífeyrisgreiðslur skyldu verðtryggðar með lánskjaravísitölu, sbr. 10. gr. reglugerðarinnar. Í athuga­semdum með breytingatillögunni var vísað til athugasemda við gr. 6.2., en þar var lagt til að iðgjöld verði við útreikning ellilífeyrisréttar verðtryggð með lánskjaravísitölu. Sam­kvæmt gr. 16.5. í reglugerðinni skal sjóðstjórnin frá tryggingafræðing til að reikna út fjárhag sjóðsins eigi sjaldnar en 3. hvert ár. Hann skal semja skýrslu um athugunina og gera upp efnahagsreikning sjóðsins á grundvelli útreikninga sinna. Sýni uppgjörið hagnað skyldi honum varið til hlutfallslegrar hækkunar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna eftir tillögum tryggingafræðingsins. Þó getur aðalfundur ákveðið að leggja hann eða hluta hans í varasjóð. Sýni uppgjörið halla, sem ekki verður greiddur úr varasjóði, ber að lækka lífeyrisréttindin hlutfallslega. Þá voru sett eftirfarandi bráðabirgðaákvæði í reglu­gerðina og er gr. 20.1. svohljóðandi: „Réttindi sjóðfélaga eins og þau verða þ. 31. des. 1990 skv. þágildandi ákvæðum reglugerðar, skulu umreiknuð til réttinda í sam­ræmi við réttindaákvæði þau, sem gildi taka 1. jan. 1991, og skulu verðtryggð upp frá því á sama hátt og þau réttindi sem myndast frá og með 1. janúar 1991.” Í athuga­­semdum með greininni segir að kveðið sé á um verðtryggingu réttinda sem mynd­ast áður en tekin er upp verðtrygging í sjóðnum. Gr. 20.2. er svohljóðandi: „Vara­sjóði, sem eftir stendur, þegar úthlutað hefur verið þeim hluta hagnaðar af starf­semi sjóðsins, sem til hefur orðið vegna ávöxtunar umfram reiknigrundvöll til og með 31. des. 1990, skal verja til að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga, sem lægst rétt­indi hafa miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda þeirra frá upphafi, og greiða í sjóðinn skv. reglugerð þessari. Með varasjóði þessum skal haldið tilteknu hlutfalli af fullri verðtryggingu lífeyrisréttar. Hlutfall þetta verður 80% frá og með 1. jan. 1991 og endurskoðast til hækkunar eða lækkunar skv. úttekt tryggingafræðings.” Orðunum „skv. reglugerð þessari” mun hafa verið bætt síðar við reglugerðina. Í athuga­semdum segir að að tillagan að grein 20.2 sé sniðin eftir tillögum trygg­inga­fræðings LVFÍ um lífeyrisuppgjör pr. 31. des. 1988. Gert er ráð fyrir sams konar upp­gjöri pr. 31. des. 1990 þegar verðtrygging verði tekin upp í sjóðnum. Tilteknum hagn­aði verði varið til að hækka lífeyrisrétt þeirra sjóðfélaga sem lægst réttindi hafa miðað við fulla verðtryggingu og greiða í sjóðinn fram að þeim tíma að þeir eigi rétt á bótum frá sjóðnum. Auk þessara breytinga var réttindatöflum 6. gr. breytt þannig að gert var ráð fyrir 3,5% ávöxtun í stað 4% ávöxtunar. Stefndi hefur í greinargerð og með framlagningu dómskjala lýst aðdraganda reglugerðarbreytingarinnar árið 1990. Segir stefndi að í fréttabréfi stefnda í maí 1986 hafi verið skýrt frá því að unnið væri að úttekt á stöðu sjóðsins, en slík úttekt sé grund­völlur að endurskoðun á reglugerðinni. Í fréttabréfi í maí 1987 séu hugleiðingar um vand­ann við fyrirhugaðar reglugerðarbreytingar. Í mars 1988 sé ítarleg umfjöllun um stöðu sjóðsins og hugmyndir sem til umræðu voru. Jafnframt sé þar grein um út­reikn­ing tryggingafræðings á stöðu sjóðsins. Í maí 1989 er enn fjallað um útreikninga trygg­inga­fræðings sjóðsins og í maí 1990 er fjallað um lífeyrisuppgjör skv. nýjum tillögum, reglu­gerðarbreytingar og áhrif breyttra reglna á makalífeyri. Þá hafi stjórn sjóðsins boðað til félagsfundar 9. apríl 1990, annars vegar um tillögur tryggingafræðings um líf­eyr­isuppgjör í árslok 1988 og hins vegar til kynningar á hugmyndum að breytingum á reglu­gerð sjóðsins. Með fundarboði dagsettu 18. maí 1990 var boðað til aðalfundar í sjóðn­um 30. maí 1990. Meðal dagskrárliða var lífeyrisuppgjör pr. 31.12.1988 og reglu­gerðarbreyting. Tekið var fram að skýrsla tryggingafræðingsins liggi frammi á skrif­stofu sjóðsins sjóðfélögum til sýnis. Tillögum til breytinga á samþykktum sjóðsins með athugasemdum og skýringum var dreift meðal sjóðfélaga. Þær voru ræddar á aðal­fundi 30. maí 1990 og samþykktar samhljóða á framhaldsaðalfundi 27. júní 1990. Stefnandi er félagi í hinum stefnda lífeyrissjóði og hóf hann að greiða iðgjöld til hans árið 1956, en þá var stefnandi 26 ára gamall. Hann greiddi samfellt til sjóðsins í 38 ár eða til ársins 1994 er hann varð 65 ára og hóf töku ellilífeyris. Lífeyrir stefnanda hefur verið verðtryggður að hluta, fyrst 80% fram á mitt ár 1996, en síðan 90% skv. ákvörðun sjóðsins. Stefnandi heldur því fram að á þessu tímabili hafi hann ekki notið neinnar hlutdeildar í hagnaði af rekstri sjóðsins, þ.e. arðsemi umfram reiknaðar skuld­bind­ingar. Stefnandi og aðrir sjóðfélagar hafa leitað lögmannsaðstoðar en þeir telja sig eiga rétt til hærri lífeyrisgreiðslna úr sjóðnum. Hefur verið reynt að leysa ágreininginn utan réttar og er þeim tilraunum lýst í stefnu, en ekki þykir ástæða til að tíunda þær hér, en þar áttu hlut að máli lögmenn aðila og tryggingafræðingarnir Jón Erlingur Þorláks­son og Bjarni Guðmundsson, tryggingastærðfræðingur sjóðsins. Málsástæður og lagarök. Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að í ákvæði til bráðabirgða í gr. 20.1. reglugerðar sjóðsins felist réttur hans til fullrar verðtryggingar eldri réttinda við um­reikn­inginn 1. janúar 1991. Sá réttur njóti síðan áfram fullrar verðtryggingar eftir þann dag. Þá byggjast kröfur hans á því að stefnanda hafi samkvæmt reglugerðinni borið hlut­deild í úthlutuðum hagnaði sjóðsins eftir reglugerðarbreytinguna frá ársbyrjun 1991. Er gert ráð fyrir að úthlutun hefjist frá og með júlímánuði árið eftir að hagnaður varð. Stefnandi hefur áskilið sér rétt til þess að gera frekari kröfur vegna hagnaðar ársins 1996 sem leggjast hefði átt til í júlí 1997. Aðalkrafa stefnanda er byggð á fullri verð­trygg­ingu og hlutdeild í hagnaði, en varakrafan felur aðeins í sér hagnaðarhlutdeildina og þá miðað við þá verðtryggingu sem lífeyrisþegarnir hafa notið. Stefnandi byggir á því að ákvæðið í gr. 20.1. feli það í sér að við breytinguna 1. janúar 1991 hafi réttindi sjóðfélaganna átt að umreiknast yfir á þann réttindagrundvöll sem þá tók við. Þetta hljóti að þýða fulla verðtryggingu hinna eldri réttinda við um­reikn­inginn, því að „réttindaákvæði þau, sem taka gildi 1. janúar 1991” hafi falið í sér slíka verðtryggingu skv. breytingunni sem gerð var á gr. 10.1. Ekki verði fallist á þann skiln­ing stefnda að umreikningurinn ætti að miðast við 80% verðtryggingu, sem hafi verið sú verðtrygging sem menn nutu fyrir breytinguna. Stefnanda sýnist stefndi byggja þennan skilning á ákvæðinu í gr. 20.2., þar sem ráðagerð er uppi um 80% hlutfall af fullri verðtryggingu, sem eigi að endurskoðast til hækkunar eða lækkunar skv. úttekt trygg­ingafræðings, þó að þetta sé þar bundið við ráðstöfun á tilgreindum varasjóði. Stefnandi byggir á því að ekki sé verið að fjalla um útreikning grunnréttinda til lífeyris við reglugerðarbreytinguna heldur aðeins um ráðstöfun varasjóðsins. Stefnandi bendir á að skv. ákvæðinu skuli varasjóðnum varið til að hækka lífeyrissjóðsréttindi þeirra sjóð­félaga, sem lægst hafa réttindi miðað við fulla verðtryggingu og sýnist stefnanda þarna hnykkt á þeim skilningi að iðgjöldin eigi frá upphafi að verðtryggjast að fullu. Stefnandi byggir kröfu sína á hlutdeild í úthlutuðum hagnaði á gr. 16.5. í reglugerð sjóðs­ins, þar sem segir að hagnaði af rekstri sjóðsins skuli verja til hlutfallslegrar hækk­unar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna. Ekki verði séð að stefndi geti ákveðið að þeir sjóð­félagar, sem hafa hafið töku lífeyris úr sjóðnum, eigi ekki að fá hlutdeild í þessum hagn­aði og hljóti slík afstaða að brjóta gegn ákvæði reglugerðarinnar. Stefnanda virðist stefndi byggja afstöðu sína helst á því að lífeyrisþegarnir njóti með 80% og síðan 90% verð­tryggingu ríkari réttar en þeim hefði borið ef ávöxtun þeirra eigin framlaga í sjóðn­um hefði verið reiknuð út. Ekki verði fallist á að orðalagið í gr. 16.5. „eftir tillögum trygg­ingafræðingsins” leyfi slík sjónarmið, enda hvergi í reglugerðinni að finna stoð fyrir slíku. Stefnandi byggir á því að tryggingafræðingurinn hljóti við tillögugerð sína að vera bundinn af efnisreglu ákvæðisins um að hagnaði skuli verja til hlutfallslegrar hækk­unar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna. Hljóti þar að vera átt við alla, hvort sem þeir hafa hafið töku lífeyris eða ekki. Stefnandi bendir sérstaklega á það einkenni sameignarsjóða að þeir fela í sér sam­trygg­ingarkerfi sjóðfélaga þannig að réttindi þeirra til ellilífeyris ráðast af rétt­inda­ákvæð­um reglugerðar en ekki sérgreindum framreikningi framlaga þeirra. Þannig geti ein­stakir sjóðfélagar notið mismunandi réttar eftir atvikum sem hafa ekkert með inn­borg­anir þeirra að gera. Fjármunir kunni að færast milli kynslóða í slíkum sjóðum, oft­ast frá þeim yngri til hinna eldri. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar trygg­inga­fræðings og þykir ekki ástæða til að gera grein fyrir þeim nema kröfur stefnanda verði teknar til greina. Stefnandi byggir kröfur sínar á ólögfestum reglum samninga- og kröfuréttar um skuld­bindingargildi samninga, í þessu tilviki reglugerð stefnda. Dráttarvaxtakrafa er reist á III. kafla vaxtalaga og málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Þess er sérstaklega krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostn­aðar af starfi Jóns Erlings Þorlákssonar, tryggingafræðings. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að sjóðurinn hafi greitt stefnanda lífeyri í sam­ræmi við reglugerðarákvæði á hverjum tíma og aldrei skert þau réttindi. Reglu­gerð­ar­ákvæð­in frá 1990 hafi verið samþykkt samhljóða á löglegum aðalfundi sjóðfélaga að und­angengnum faglega vönduðum undirbúningi. Hafi sjóðfélögum verið kynntar ítar­lega fyrirhugaðar tillögur um reglugerðarbreytingar og áhrif þeirra, bæði með dreifingu skrif­legra gagna og á fundum. Af tillögunum og kynningu þeirra mátti stefnanda sem og öðrum sjóðfélögum vera ljóst í hverju breytingarnar voru fólgnar og hver áhrif þeirra voru á skyldur þeirra og réttindi. Stefnandi gat ekki vænst frekari hækkunar á líf­eyri sinn en hann fékk með 80% reglunni. Breytingarnar hafi að öllu leyti samræmst lög­um og sjóðfélögum hafi verið heimilt að koma málum sínum fyrir á þann hátt sem þeir gerðu. Ekki sé byggt á því í málinu að samþykktir sjóðfélaganna á aðalfundi hafi verið í ósamræmi við lög, heldur sé ágreiningur um það hvernig beri að skilja inntak breyt­inganna. Þær breytingar sem hér skipti máli séu að kveðið sé í fyrsta sinn á um verð­trygg­ingu í reglugerð og skal hún miðast við lánskjaravísitölu, sbr. gr. 6.2. Hún hafði áður samkvæmt tímabundnum ákvörðunum aukaaðalfundar 1979 tekið mið af fram­færslu­vísi­tölu. Þá var kveðið á um það í bráðabirgðaákvæði að réttindi sjóðfélaga skv. eldri reglu­gerð skyldu umreiknuð til réttinda samkvæmt endurskoðaðri reglugerð og verð­tryggð upp frá því. Að lokum var ákveðið að stofna skyldi uppbótarsjóð með hagnaði, sem nánar er skilgreindur í ákvæðinu, til þess eingöngu að hækka lífeyrisréttindi þeirra sjóðfélaga sem lægst réttindi hafa miðað við fulla verðtryggingu iðgjalda þeirra frá upp­hafi og greiða í sjóðinn skv. reglugerð. Með uppbótarsjóðnum skyldi halda 80% hlut­falli af fullri verðtryggingu lífeyrisréttar frá og með 1. janúar 1991 og mátti síðan hækka eða lækka skv. úttekt tryggingastærðfræðings. Stefnandi njóti þeirra ráðstafana sem gerðar voru með breytingunum 1990, enda fær hann lífeyri sem er verulega hærri en hann hefði áunnið sér með eigin iðgjöldum. Hann njóti bæði framlaga annarra sjóð­félaga og hagnaðar sjóðsins með sínum hætti. Samkvæmt úttekt tryggingastærðfræðings á sjóðnum pr. 31. desember 1990 hafi eignir sjóðsins numið 1.798 milljónum króna og skiptust skuldbindingar þannig að vegna lífeyrisþega voru 163 milljónir króna, vegna uppsafnaðra réttinda annarra voru 1.533 milljónir króna og vegna uppbóta 102 milljónir. Stefndi telur felast í þessu að lagðar hafi verið til hliðar 163 milljónir króna til greiðslu á skuldbindingum við þá sem þegar hafa byrjað töku lífeyris og er þá miðað við 80% verðtryggingu réttarins án tillits til þess að iðgjöld lífeyrisþeganna dugðu ekki til að standa undir þessum réttindum. Sér­staklega skilgreindur hagnaður að fjárhæð 102 milljónir króna sé lagður í upp­bóta­sjóð í eitt skipti fyrir öll til að unnt verði að tryggja að þeir sem hefji töku lífeyris á næstu árum og greiða til sjóðsins iðgjöld fái frá og með 1. janúar 1991 80% verð­tryggðan lífeyri án tillits til þess hvort iðgjöld þeirra standi að fullu undir slíkri verð­trygg­ingu. Með þessum ráðstöfunum hafi verið framkvæmt uppgjör þar sem hagsmunir hinna eldri sjóðfélaga voru hafðir í fyrirrúmi. Miðað við uppbyggingu sjóðsins var flutt fé frá hinum yngri sjóðfélögum til hinna eldri fram yfir það sem reglur og grunn­hug­mynd sjóðsins gerði ráð fyrir. Grunnhugmynd sjóðsins sé sú að iðgjöld hvers sjóð­fél­aga standi undir lífeyrisrétti hans án nokkurra millifærslna en þeirra sem leiða af áhættu­trygg­ingu í samtryggingarsjóði. Stefndi byggir á því að orðalag gr. 20.1. í reglugerðinni gefi ekki tilefni til þeirrar túlk­unar að öllum sjóðfélögum sé heitið fullri eða 100% verðtryggingu á lífeyrisréttindi sín. Þar sé einungis talað um umreikning réttinda og að þau skuli verðtryggja upp frá því á sama hátt og þau réttindi sem myndast frá og með 1. janúar 1991. Ekkert sé sagt um fulla verðtryggingu réttinda við umreikninginn og með samanburði á 1. og 2. mgr. 20. gr. komi í ljós að fyrirhugað sé að greiða þeim sem hefja töku lífeyris á næstunni 80% verðtryggðs lífeyris og að til þess þurfi að stofna sérstakan uppbótasjóð. Stefn­andi hafi enga ástæðu til að ætla að fyrirhugað hafi verið að greiða honum annað og meira en þeim, sem hefja töku lífeyris síðar og hafa því haft betri ávöxtun iðgjalda sinna en stefnandi. Hvorki orðalag reglugerðarbreytinganna, undirbúningur eða síðari kynn­ingar geta hafa vakið hjá stefnanda væntingar um betri rétt en hann nýtur. Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki rétt á þátttöku í hagnaði sjóðsins, sem varð til eftir 1. janúar 1991 til viðbótar þeim hagnaði sem ráðstafað var til að standa undir 80% verðtryggingu á lífeyrisréttindum stefnanda og annarra sjóðfélaga sem höfðu hafið töku lífeyris eftir breytinguna 1990 án þess að iðgjöld þeirra stæðu undir þeirri verð­tryggingu. Stefnanda hafi mátt vera ljóst að hann naut sérkjara og forréttinda í sjóðn­um með 80% verðtryggingarreglunni, en hún var fjármögnuð að verulegu leyti af öðrum sjóðfélögum og skertust réttindi þeirra við færslu fjárins til stefnanda og ann­arra, sem ekki gátu staðið undir 80% verðtryggingu með eigin iðgjöldum verð­tryggð­um. Bæði bráðabirgðaákvæði 20. gr. og undirbúningsgögn og skýringar til sjóðfélaga báru þessa lausn með sér. Að öðrum kosti hefðu réttindi stefnanda og annarra sem eins var háttað um verið umreiknuð á sama hátt og yngri sjóðfélaga og þau réttindi verðbætt skv. reglum sjóðsins, en sú aðferð hefði leitt til þess að lífeyrir stefnanda hefði orðið u.þ.b. helmingi lægri en hann varð. Hefðu réttindi hans því samkvæmt þessu orðið önnur og miklu lakari en þau sem hann nýtur frá 1994. Stefnandi gat ekki búist við að hann gæti bæði fengið 80% verðtryggð lífeyrisréttindi með sérstökum ráðstöfunum fram yfir skyldu og síðan frekari uppbætur á þau réttindi er hann fær. Stefnanda var ljóst eða átti að vera ljóst að fram fór uppgjör við gamla tímann og niðurstaðan var sú að hann fékk réttindi fram yfir þau réttindi sem hann hafði áunnið sér með 80% reglunni (síðar 90% reglunni). Stefnanda mátti vera ljóst af kynningu breytinganna að ákvæði gr. 16.5. áttu ekki við réttindi hans. Gerð voru ákveðin skil og staða hinna verr settu var bætt fram yfir skyldu með þeim hætti sem lýst hefur verið. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki hreyft athugasemdum við þann lífeyri sem hann fékk árið 1994 og síðar og það hafi fyrst verið með bréfi 19. júlí 1996 sem at­huga­semdum var hreyft. Stefnandi hafi sætt sig við framkvæmdina í verki og með að­gerð­arleysi sínu glatað rétti til að gera kröfur nú. Stefndi byggir á því að forsendur samþykktarinnar á aðalfundi sjóðfélaga árið 1990 hafi verið þær að með því að bæta réttindi þeirra sem verst voru settir vegna lélegrar ávöxtunar iðgjalda með skerðingu réttinda annarra hafi málum stefnanda og annarra sem líkt var ástatt um verið lokið og þeir gætu ekki gert frekari kröfur. Þá hafi stefn­anda verið skylt að láta í ljós þá skoðun sína að hann myndi gera frekari kröfur er hann veitti viðtöku lífeyri sem var langt umfram rétt hans samkvæmt greiddum iðgjöldum. Forsendur og niðurstaða. Upplýst er í máli þessu að hinn stefndi lífeyrissjóður varð fyrir áföllum af völdum verð­bólgu eins og að framan er rakið. Til þess að tryggja hag sjóðfélaga var unnið að breyt­ingum á reglugerð sjóðsins og voru breytingarnar kynntar ítarlega á fundum og í frétta­bréfi. Var kveðið á um verðtryggingu samkvæmt lánskjaravísitölu í reglugerðinni og samkvæmt bráðabirgðaákvæði skyldu réttindi sjóðfélaga samkvæmt eldri reglugerð um­reiknuð til réttinda samkvæmt endurskoðaðri reglugerð með nánar tilgreindum hætti. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst annars vegar um það hvort bráða­birgða­ákvæði í 20. gr. reglugerðar sjóðsins leiði til þess að stefnandi eigi rétt á fullri eða 100% verðtryggingu lífeyrisréttinda sinna og hins vegar um það hvort stefnandi njóti hagn­aðar í samræmi við gr. 16.5 í reglugerð sjóðsins. Stefnandi hóf töku lífeyris árið 1994 eftir reglugerðarbreytinguna árið 1990. Líf­eyrir stefnanda hefur verið verðtryggður að hluta, fyrst 80% fram á mitt ár 1996, en síðan 90% skv. ákvörðun sjóðsins. Það er álit dómsins að stefnandi njóti ekki lakari kjara að því er verðtryggingu varðar en aðrir sjóðfélagar sem áunnu sér réttindi fyrir reglugerðarbreytingu og hófu töku lífeyris eftir breytinguna og greiddu í sjóðinn fram að aldursmörkum og naut stefnandi því þeirra kjara sem að var stefnt með reglugerðinni. Ekki verður fallist á að bráða­birgðaákvæði 20. gr. reglugerðar stefnda verði skilið svo að stefnandi eigi rétt á 100% verðtryggingu lífeyrisréttinda sinna. Ber að skilja ákvæði gr. 20.2. svo að líf­eyr­is­réttur fyrir 1990 skuli verðtryggður samkvæmt 80% reglunni, sem var í raun stað­fest­ing á þeirri ákvörðun aðalfundar frá árinu 1979 að greiða uppbætur á lífeyrinn sem næmu 80% af verðtryggingu réttinda. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Samkvæmt gr. 16.5. í reglugerð stefnda skal hagnaði varið til hlutfallslegrar hækk­unar á lífeyrisréttindum sjóðfélaganna eftir tillögum tryggingafræðings. Að mati dóms­ins ber að skilja þetta ákvæði svo að allir sjóðfélagar, þar með taldir þeir sem falla undir bráða­birgðaákvæði 20. gr., eigi rétt á hlutdeild í hagnaði og skal aukning réttinda vera hlut­fallsleg. Ekki verður fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnandi hafi notið hagn­aðar með 80% verðtryggingarreglunni og verður að telja að stefndi hafi ekki látið stefnanda njóta hagnaðar í samræmi við ákvæði gr. 16.5. í reglugerð. Varakrafa stefn­anda um úthlutun hagnaðar er byggð á útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar, trygg­inga­fræðings. Samkvæmt gögnum málsins byggir hann útreikningana á tillögum trygg­inga­fræðings stefnda um úthlutun hagnaðar sjóðsins á tímabilinu október 1994 til desember 1997 og er byggt á því að vangreidd uppbót sé samtals kr. 200.899 og með vísi­tölu og vöxtum sé upphæðin kr. 215.860. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur virðist nota hlutfall af greiddri uppbót sem byggjast á útreikningum hans á dskj. 14, þ.e. úthlutaður arður í hlutfalli við skuld­bind­ingar vegna annarra sjóðfélaga en lífeyrisþega. Að mati hinna sérfróðu með­dóm­enda verður að telja að eigi stefnandi rétt á hagnaði skv. gr. 16.5 í reglugerð sjóðsins, verður að gera ráð fyrir að hagnaði hefði verið úthlutað hlutfallslega til allra sjóðfélaga í upp­hafi. Því ætti áðurnefnt hlutfall að reiknast sem úthlutaður arður í hlutfalli við skuld­bindingar vegna allra sjóðfélaga. Því verður hlutfallið eins og í eftirfarandi töflu: Ekki verður fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnandi hafi með aðgerðarleysi sínu sætt sig við skilning stefnda á reglugerð sjóðsins. Reglur sjóðsins að þessu leyti voru óljósar og torskildar, einkum bráðabirgðaákvæði 20. gr. og samhengi hennar við aðrar greinar reglugerðarinnar. Var því eðlilegt að nokkurn tíma tæki fyrir stefnanda að átta sig á því hvort réttur hans væri fyrir borð borinn. Þá ber að fallast á þá kröfu stefnanda að hann eigi rétt á áframhaldandi hlutdeild í út­hlutuðum hagnaði hjá stefnda eftir 1. desember 1997. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómsorð: Stefndi, Lífeyrissjóður verkfræðinga, greiði stefnanda, Ragnari S. Halldórssyni, kr. 196.180 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga frá 18. desember 1997 til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefnanda til áframhaldandi hlutdeildar í úthlutuðum hagn­aði eftir 1. desember 1997. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 178/2010
Heimvísun Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 3. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Bláhöfða ehf., Mörkinni 4, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 5. febrúar 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 27.196.582 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, af kr. 4.768.360 frá 20.10.2008 til 20.11.2008, af kr. 11.755.502 frá þeim degi til 20.12.2008, af kr. 19.820.762 frá þeim degi til 20.01.2009 og af kr. 27.196.582 frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga og málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að félagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málsatvik Málsatvik eru þau að samkvæmt samningi, dags. 3. mars 2006, keypti stefnandi af Virkjun ehf. austurenda fasteignarinnar Fiskislóð 23-25 í Reykjavík. Jafnframt átti stefnandi samkvæmt þeim samningi kauprétt að vesturhluta þeirrar eignar. Með leigusamningi, dags. 28. febrúar 2008, tók stefndi á leigu þjónustuhúsnæði að Fiskislóð 23-25 í Reykjavík af stefnanda. Samkvæmt leigusamningi skyldi leigutíminn hefjast 1. júlí 2008 og ljúka 30. júní 2018. Á þeim tíma sem leigusamningurinn var gerður var hið leigða húsnæði enn í byggingu af hálfu félagsins Virkjunar ehf., en skráður eigandi þess var Eignarhaldsfélagið Barðinn ehf. Í grein 13.5 í leigusamningnum var tekið fram að ef dráttur yrði á afhendingu hússins skyldi stefndi eiga rétt á afslætti á leigu og í grein 13.6 var jafnframt tekið fram að gildi leigusamningsins væri háð því að kaupsamningur milli stefnanda og Barðans ehf. um húsnæðið næði fram að ganga. Tafir urðu á afhendingu hins leigða húsnæðis og tók stefndi ekki við því fyrr en 11. september 2008. Stefndi áskildi sér rétt til afsláttar af húsaleigu í samræmi við grein 13.5 í leigusamningi. Félagið Fiskislóð 23-25 ehf. var stofnað utan um eignarhald á eigninni 12. febrúar 2008. Með kaupsamningi, dags. 28. maí 2008, keypti stefnandi allt hlutafé í því félagi. Eina eign félagsins er fasteignin Fiskislóð 23-25 ehf. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 6. nóvember 2008, var óskað skýringa á því hvers vegna stefnandi væri ekki skráður eigandi hins leigða húsnæðis heldur Fiskislóð 23-25 ehf. Vísað var til gr. 13.6 í leigusamningnum. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 12. nóvember 2008, var stefnda kynnt hvernig málum væri háttað að því er varðaði eignarhald á fasteigninni. Með tölvupósti lögmanns stefnda 17. nóvember 2008 var þess óskað að stefnandi gengi frá eignarhaldinu á hinu leigða húsnæði þannig að stefndi hefði samning við eiganda þess. Því var hafnað af hálfu stefnanda og félagið Fiskislóð 23-25 ehf. lýsti því yfir að stefnandi ætti öll réttindi samkvæmt leigusamningnum. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 8. desember 2008, var lýst yfir riftun samningsins vegna vanefndar. Af hálfu stefnanda var mótmælt riftun samningsins með bréfi, dags. 10. desember 2008. Stefndi hefur hvorki innt af hendi leigugreiðslur né rekstrarkostnað til stefnanda vegna hins leigða húsnæðis. Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur stefnda til heimtu leiguskuldar fyrir tímabilið október 2008 til janúar 2009 og til greiðslu reiknings vegna rekstrarkostnaðar sem var á gjalddaga þann 20. desember 2008. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda um greiðslu á skuld byggir á húsaleigusamningi milli aðila frá 28. febrúar 2008. Samkvæmt 4. gr. samningsins er leigufjárhæð kr. 4.610.250 á mánuði án virðisaukaskatts, þ.e. kr. 5.739.761- m. vsk., og miðast húsaleigan við byggingarvísitölu eins og hún er í febrúar 2008, 381 stig, og breytist með henni til hækkunar eða lækkunar mánaðarlega, þó aldrei undir 381 stig, sbr. 1. mgr. 4. gr. samningsins. Stefndi hafi ekki innt af hendi leigugreiðslur til stefnanda, skv. 4. gr. samningsins, á tímabilinu október 2008 til janúar 2009. Samkvæmt 7. gr. leigusamningsins skal leigutaki jafnframt greiða allan rekstrarkostnað, s.s. vatns-, rafmagns- og hitunarkostnað hins leigða. Þann 9. desember 2008 sendi stefnandi reikning á stefnda vegna rekstrarkostnaðar að fjárhæð kr. 852.142 sem enn sé ógreiddur. Stefnandi sendi stefnda innheimtubréf vegna þessarar skuldar þann 23. desember 2008 og ítrekunarbréf þann 7. janúar 2009. Af hálfu stefnda var kröfum stefnanda hafnað með bréfi, dags. 15. janúar 2009. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo: Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir og sé málsókn því nauðsynleg. Um skyldu stefnda til greiðslu skuldarinnar er vísað til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Jafnframt er byggt á húsaleigulögum nr. 36/1994. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggist á III. kafla laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, sbr. og 33. gr. laga nr. 36/1994. Um málskostnað er vísað til 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 42. gr. laganna en í leigusamningi aðila, sbr. 2. mgr. 13. gr., er mælt fyrir um að rísi mál út af samningnum skuli það höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að leigusamningur aðila sé ekki bindandi fyrir stefnda vegna gildisfyrirvara samningsins í grein 13.6 sem hljóðar svo: Gildi leigusamnings þessa er háð því að kaupsamningur milli leigusala og Barðans ehf. um húsnæðið nái fram að ganga. Í gildisfyrirvaranum fólst að stefnandi varð að hafa tryggt sér óskorað eignarhald á fasteigninni fyrir upphaf leigutíma, þ.e. fyrir afhendingu húsnæðisins, ella félli leigusamningurinn úr gildi. Útilokað hafi verið fyrir stefnda að taka við hinu leigða húsnæði og hefja innréttingarstarf og undirbúning reksturs í því ásamt greiðslu leigu, nema fyrir lægi að leigusalinn ætti húsnæðið. Bent er á að í tölvubréfi frá lögmanni stefnanda hafi komið fram viðurkenning á því að eignarhaldið ætti að yfirfærast frá Fiskislóð 23-25 ehf. yfir til stefnanda. Óumdeilt sé í málinu að stefnandi sé ekki eigandi hins leigða húsnæðis heldur félagið Fiskislóð 23-25 ehf. Stefndi hafi tekið við hinu leigða húsnæði þann 11. september 2008 í góðri trú um að það væri þá í eigu stefnanda. Í raun hefði samningurinn átt að falla niður vegna gildisfyrirvarans í grein 13.6 þegar húsnæðið var tilbúið til afhendingar án þess að fyrirætlanir um eignarhald hefðu gengið eftir. Stefndi gaf stefnanda næg færi á að leiðrétta eignarhaldið þegar í ljós kom að félagið Fiskislóð 23-25 ehf. væri eigandi hins leigða. Þar sem stefnandi hafi ekki fallist á að bæta úr eignarhaldinu lýsti stefndi því yfir með bréfi, dags. 8. desember 2008, að félagið væri óbundið af leigusamningnum vegna þessa. Í ljósi hins skýra gildisfyrirvara í leigusamningi aðila liggi fyrir að hann hafi aldrei tekið gildi, eða hann féll a.m.k. úr gildi þegar stefnandi hafnaði því að bæta úr eignarhaldinu á fasteigninni og stefndi lýsti því yfir að hann væri óbundinn af samningnum og að honum væri rift. Stefndi sé því ekki skuldbundinn af samningnum og beri því ekki að inna af hendi greiðslur í samræmi við kröfur stefnanda. Engu breyti þótt stefnandi sé eigandi að öllu hlutafé í þinglýstum eiganda eignarinnar, félaginu Fiskislóð 23-25 ehf. Stefnandi geti hvenær sem er selt hlutafé í Fiskislóð 23-25 ehf. Um tvo sjálfstæða lögaðila sé að ræða sem bera sjálfstætt réttindi og skyldur að lögum og bera þannig ekki ábyrgð á skuldbindingum hvors annars. Stefndi sé því ekki með leigusamning við raunverulegan eiganda hins leigða húsnæðis, Fiskislóð 23-25 ehf., og ekki í neinu samningssambandi við hann. Engu breyti að Fiskislóð 23-25 ehf. hafi gefið yfirlýsingu um að stefnandi ætti öll réttindi og bæri allar skyldur samkvæmt leigusamningnum. Slíkir einhliða gerningar geti ekki haft áhrif á réttarstöðu stefnda samkvæmt samningnum við stefnanda, enda hafi stefndi aldrei samþykkt þá. Óljóst sé hvaða heimild stefnandi telji sig hafa til húsnæðisins, en það geti í besta falli verið einhvers konar framleiga, enda geti sá einn verið leigusali sem er eigandi húsnæðis. Leigusamningur aðila geri hins vegar ekki ráð fyrir að stefndi sé framleigutaki heldur kveði skýrt á um það að gildi samningsins sé háð því að stefnandi sé eigandi húsnæðisins. Stefndi hafi brýna hagsmuni af því að vera í beinu réttarsambandi við eiganda húsnæðisins. Réttarstaða stefnda sem framleigutaka sé allt önnur og lakari heldur en ef hann hefði beint samningssamband við eiganda húsnæðisins. Framleigusamningur sé ekki þriðjamannslöggerningur í merkingu samningaréttar, þ.e. hann skapi ekki neinn sjálfstæðan rétt gagnvart eiganda húsnæðis, jafnvel þó að eigandi húsnæðisins hafi sérstaklega heimilað framleiguna. Stefndi sé því háður réttarsambandinu milli stefnanda og Fiskislóðar 23-25 ehf. enda sé réttur stefnda til húsnæðisins eingöngu byggður á leigusamningnum við stefnanda, en hann eigi engan beinan rétt á hendur eiganda húseignarinnar. Kæmi t.d. til þess að réttarsambandi stefnanda og Fiskislóðar 23-25 ehf. væri rift eða það fellt niður þá myndi réttur stefnda til húsnæðisins einnig falla niður án þess að stefndi gæti á nokkurn hátt varið sig fyrir slíku. Stefndi gæti þá bara sótt bætur úr höndum stefnanda, en hefði engan rétt á hendur eiganda húsnæðisins. Kæmi til gjaldþrots hjá Fiskislóð 23-25 ehf. gæti stefndi einnig misst allan rétt til húsnæðisins ef skiptastjóri teldi félagið ekki njóta eðlilegs endurgjalds frá stefnanda vegna leigunnar (og framleigunnar). Kæmi til sölu hins leigða húsnæðis af hálfu Fiskislóðar 23-25 ehf. til þriðja aðila sé einnig nokkur óvissa um það hvaða þýðingu slíkt kynni að hafa á réttarstöðu stefnda. Þetta allt hefði að sjálfsögðu mjög neikvæð áhrif á rétt stefnda til framleigu skv. 2. mgr. 9. gr. leigusamningsins, teldist sá réttur á annað borð vera fyrir hendi í ljósi þess að stefndi væri sjálfur samkvæmt samningnum orðinn framleigutaki. Þá ríki óvissa um fleiri veigamikil atriði í leigusamningnum, svo sem um forkaupsrétt stefnda skv. 2. mgr. 9. gr. í leigusamningnum. Engin trygging felist í eignarhaldi stefnanda á eiganda húsnæðisins, enda sé stefnanda í lófa lagið, hvenær sem er og án þess að stefndi hafi nokkuð um það að segja, að selja félagið Fiskislóð 23-25 ehf., en við það myndu samstæðutengsl stefnanda við eiganda húsnæðisins hverfa. Þannig sé réttarstaða stefnda allt önnur bæði að formi til og efni en gert var ráð fyrir í leigusamningnum þótt stefnandi hafi eignast allt hlutafé í eiganda hins leigða húsnæðis. Sú staðreynd að stefnandi eigi allt hlutafé í eiganda húsnæðisins breyti því engu um að leigusamningurinn sé óskuldbindandi fyrir stefnda með hliðsjón af hinum skýra gildisfyrirvara greinar 13.6 í leigusamningnum. Athuga verði að yfirlýsing Fiskislóðar 23-25 ehf. breyti heldur engu um skuldbindingargildi leigusamningsins. Stefnandi virðist byggja á því að í þessu orðalagi felist samþykki eiganda húsnæðisins til leigu þess til stefnda. Orðalag yfirlýsingarinnar verði reyndar ekki skilið þannig, heldur felist eingöngu í því sú yfirlýsing að stefnandi eigi réttindi og beri skyldur samkvæmt leigusamningnum, sem hvort eð er leiddi af samningnum sjálfum. En jafnvel þó telja verði orðlagið fela í sér samþykki þá breyti samþykki eiganda húsnæðisins til leigunnar engu í þessu samhengi eins og hér að framan hefur verið rakið. Stefndi hafi mikla hagsmuni af því að vera í beinu réttarsambandi við eiganda húsnæðisins, en ekki framleigutaki eða annars konar sambærilegur rétthafi að fasteigninni. Því sé ljóst að stefndi sé ekki skuldbundinn við leigusamninginn samkvæmt grein 13.6 í leigusamningnum. Með hliðsjón af því sem hér hafi verið rakið, byggir stefndi jafnframt á því að stefnandi hafi í raun vanefnt verulega leigusamning milli aðila með því að tryggja sér ekki eignarhald á hinu leigða eins og leigusamningur aðila gerði augljóslega ráð fyrir. Vanefnd þessi hafi réttlætt riftun stefnda, sem fram fór með bréfi dags. 8. desember 2008. Ljóst sé því af öllu ofangreindu að sýkna ber stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Verði ekki fallist á sýknu telur stefndi að hann eigi rétt á afslætti af leigu í samræmi við ákvæði 13.5 í leigusamningi aðila, sem nemi einni og hálfri húsaleigu á mánuði fyrir hvern mánuð sem afhendingin dróst. Fyrir liggur að hið leigða var fyrst afhent 11. september 2008, eða ríflega tveimur mánuðum og 11 dögum eftir umsaminn afhendingardag. Hefði stefndi fengið húsnæðið afhent á réttum tíma hefði honum borið að greiða kr. 6.446.309 (4.610.250*1,245 = 5.739.761*427,9/381 = 6.446.309) í leigu fyrir júlímánuð, kr. 6.642.154 (5.739.761*440,9 = 6.642.154) í leigu fyrir ágústmánuð og kr. 6.648.180 (5.739.761*441,3/381) í leigu fyrir septembermánuð. Samtals eigi stefndi því rétt á afslætti sem nemi einni og hálfri leigu júlímánaðar, eða kr. 9.669.464 (6.446.309*1,5 = 9.669.464), einni og hálfri leigu ágústmánaðar, eða kr. 9.963.231 (6.642.154*1,5 = 9.963.231) og jafnframt fyrir fyrstu 11 daga septembermánaðar, eða kr. 3.656.499 (6.648.180*1,5 = 9.972.270/30*11 = 3.656.499), eða samtals kr. 23.289.194. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti innheimt leigugreiðslur fyrir tímabilið eftir 8. desember 2008, enda hafi stefndi lýst því yfir á þeim degi gagnvart stefnanda að hann teldi sig ekki skuldbundinn af samningnum auk þess sem samningnum hafi verið rift til öryggis. Verði talið að samningur hafi komist á og að stefnda hafi ekki verið heimilt að rifta honum með þeim hætti sem hann gerði byggir stefndi á því að stefnandi verði að láta við það sitja að krefja stefnda um bætur eftir fyrrgreint tímamark, og að honum sé þá skylt að leitast við að takmarka tjón sitt eftir því sem kostur sé. Stefnandi hafi enda þegar hafið tilraunir til útleigu húsnæðisins. Þar sem krafan um greiðslu leigu til 8. desember 2008 sé lægri en afsláttarkrafa stefnda samkvæmt framangreindu leiðir þetta einnig til þess að sýkna beri stefnda. Verði talið að stefnanda sé heimilt að innheimta leigu eftir 8. desember 2008 byggir stefndi á því með hliðsjón af ofangreindu að stefnda geti einungis verið skylt að greiða í mesta lagi kr. 3.907.388 vegna vangoldinnar leigu. Stefndi vísar einkum til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Auk þess er vísað til meginreglna húsaleiguréttar sem og ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994. Um málskostnað er vísað til 129. gr., sbr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Óumdeilt er að stefndi tók á leigu þjónustuhúsnæði að Fiskislóð 23-25, Reykjavík, með leigusamningi við stefnanda, dags. 28. febrúar 2008. Kröfur stefnanda í málinu á hendur stefnda eru um ógreidda leigu og rekstrarkostnað fyrir tímabilið október 2008 til janúar 2009. Krafa stefnda um sýknu er byggð á því að leigusamningur aðila sé ekki bindandi fyrir stefnda vegna gildisfyrirvara samningsins í grein 13.6. sem hljóðar svo: Gildi leigusamnings þessa er háð því að kaupsamningur milli leigusala og Barðans ehf. um húsnæðið nái fram að ganga. Samkvæmt samningi, dags. 3. mars 2006, keypti stefnandi af Virkjun ehf. austurenda fasteignarinnar Fiskislóð 23-25 í Reykjavík. Jafnframt átti stefnandi, samkvæmt þeim samningi, kauprétt að vesturhluta þeirrar eignar. Hinn 12. febrúar 2008 var stofnað einkahlutafélagið Fiskislóð 23-25 ehf., sem yfirtók öll lóðarréttindi að Fiskislóð 23-25. Hinn 28. maí 2008 var gert samkomulag milli Virkjunar ehf., sem var eigandi alls hlutafjár í Fiskislóð 23-25 ehf., og stefnanda, um að stefnandi keypti allt hlutaféð í Fiskislóð 23-25 ehf. í stað þess að kaupa húseignina. Með kaupsamningi, dags. 28. maí 2008, keypti stefnandi allt hlutafé í Fiskislóð 23-25 ehf. Eina eign félagsins er fasteignin Fiskislóð 23-25 ehf. Við gerð leigusamnings aðila máls þessa um fasteignina, dags. 28. febrúar 2008, var hið leigða húsnæði skráð á Eignarhaldsfélagið Barðann ehf. Fasteignin er skráð eign Fiskislóðar 23-25 ehf. frá 19. mars 2008. Samkvæmt yfirlýsingu félagsins, dags. 12. nóvember 2008, á stefnandi öll réttindi og ber allar skyldur samkvæmt fyrrnefndum leigusamningi við stefnda um eignina. Fyrir dómi hefur fyrirsvarsmaður stefnanda skýrt frá því að tilgangurinn með framangreindum fyrirvara hafi verið sá að tryggja það að stefndi ætti ekki frekari kröfur á stefnanda, ef hann gæti ekki staðið við afhendingu á húsnæðinu. Þá skýrði fyrirsvarsmaður stefnanda frá því að eftir að stofnað hafði verið sérstakt félag um eignina 19. mars 2008 hefði verið talið eðlilegt að stefnandi keypti það félag í stað þess að kaupa fasteignina sjálfa. Það hafi verið þægilegra í farmkvæmd og hugmyndin hafi verið sú að þessi félög rynnu saman síðar. Stefnandi sé nú eigandi félagsins og hefði yfirtekið þar öll réttindi og skyldur. Samkvæmt framansögðu verður að telja að stefnandi hafi tryggt nægjanlega réttarstöðu sína sem leigusali hins leigða húsnæðis samkvæmt fyrrnefndum húsaleigusamningi og fyrirvari samkvæmt grein 13.6 leiðir ekki til þess að samningurinn sé óskuldbindandi fyrir stefnda. Ekki er fallist á málsástæður stefnda fyrir sýknukröfu á þeim grundvelli. Af því leiðir að málsástæður stefnda og sjónarmið, er að framleigusamningi lúta, eiga ekki við um réttarsamband aðila og getur stefndi ekki á því byggt. Aðrar þær málsástæður sem stefndi hefur teflt fram, svo sem óvissa um forkaupsrétt stefnda samkvæmt 2. mgr. 9. gr. samningsins og að réttarstaða stefnda sé breytt eftir gerð leigusamnings, renna ekki heldur fullnægjandi stoðum undir sýknukröfu stefnda. Af framansögðu leiðir einnig að ekki er fallist á þá málsástæðu stefnda að stefnandi hafi vanefnt verulega leigusamning aðila með því að tryggja sér ekki eignarhald á hinu leigða. Gegn andmælum stefnanda var því ekki grundvöllur fyrir riftun leigusamningsins. Til vara byggir stefndi á því að hann eigi rétt til afsláttar af leigu í samræmi við ákvæði greinar 13.5 í leigusamningi aðila, sem nemi einni og hálfri húsaleigu á mánuði fyrir hvern mánuð, sem afhending á húsnæðinu dróst. Er afsláttarkrafa stefnda við það miðuð. Stefnandi byggir hins vegar á því að afsláttur vegna afhendingardráttar samkvæmt grein 13.5 skuli nema hálfri húsaleigu á mánuði. Á þeim grundvelli hafi orðið samkomulag milli aðila um að ekki yrði gerður reikningur vegna fyrsta mánaðar, þ.e. frá 11. september til 11. október 2008. Af hálfu stefnda er því andmælt að slíkt munnlegt samkomulag hafi verið gert. Telst það því ósannað. Ákvæði greinar 13.5 hljóðar svo: Ef dráttur verður á afhendingu húsnæðisins til leigutaka þá á leigutaki rétt á afslætti á leigu eftir afhendingu hússins, sem nemur einum hálfri húsaleigu á mánuði fyrir hvern mánuð sem afhending dregst. Í málinu liggja fyrir drög á vinnslustigi að leigusamningi aðila. Þau þykja renna stoðum undir þann skilning á ákvæði þessu að afsláttur vegna afhendingardráttar skuli nema hálfri húsaleigu á mánuði fyrir þann tíma sem afhending dregst. Verður við það miðað við úrlausn um fjárkröfu stefnanda. Samkvæmt 3. gr. leigusamnings aðila skyldi afhending hins leigða vera 1. júlí 2008. Fyrir liggur að hið leigða var fyrst afhent 11. september 2008 eða rúmum tveimur mánuðum og 11 dögum eftir umsaminn afhendingardag. Eftir atvikum þykir rétt að afsláttur samkvæmt ákvæði greinar 13.5 í leigusamningi aðila taki mið af þeirri húsaleigu sem stefnda hefði borið að greiða, ef húsnæðið hefði verið afhent á réttum tíma. Samkvæmt útreikningi stefnda, sem ekki hefur sætt tölulegum andmælum, hefði húsaleiga fyrir júlí 2008 átt að vera kr. 6.446.309, fyrir ágúst kr. 6.642.154 og fyrir september kr. 6.648.180. Stefndi átti því rétt á afslætti sem nemur hálfri leigu júlímánaðar, eða kr. 3.223.154, hálfri leigu ágústmánaðar, kr. 3.321.077, og vegna 11 daga septembermánaðar, kr. 1.218.833 (6.648.180/2=3.324.090/30x11), alls kr. 7.763.064. Eftir atvikum þykir rétt að sá afsláttur sem stefnandi veitti af húsaleigu hafi samsvarað leigu septembermánaðar, kr. 6.648.180. Samkvæmt því á stefndi rétt til viðbótarafsláttar að fjárhæð kr. 1.114.884 (7.763.064-6.648.180) sem koma skulu til frádráttar leiguskuld vegna október 2008. Að öðru leyti eru fjárkröfur stefnanda teknar til greina, einnig leigugreiðslur eftir 8. desember 2008, þar sem ekki var fallist á riftunarkröfu stefnda í málinu. Þá verður fallist á reikning vegna rekstrarkostnaðar að fjárhæð kr. 852.142, sem ekki hefur sætt tölulegum athugasemdum, sbr. grein 7 í leigusamningi aðila. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda kr. 26.081.698 (27.196.582-1.114.884) og með dráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst kr. 620.000. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Smáragarður ehf., greiði stefnanda, Bláhöfða ehf., kr. 26.081.698 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, af kr. 3.653.476 frá 20.10.2008 til 20.11.2008, af kr. 10.640.618 frá þeim degi til 20.12.2008, af kr. 18.705.878 frá þeim degi til 20.01.2009 og af kr. 26.081.698 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 620.000 í málskostnað.
Mál nr. 153/2007
Flugslys Vátrygging Skaðabætur Líkamstjón Tímabundin örorka Gjafsókn
Í mars 2003, var flugvél sem rekin var af F flogið í jörðina við rætur Eystra-Miðfells. Um borð í henni voru flugneminn U og E sem var flugkennari í þjónustu F. Af slysinu hlaut U líkamstjón og krafðist hann bóta fyrir það í málinu. Sérfróðir meðdómsmenn í héraði komust að þeirri niðurstöðu að slysið yrði rakið til gáleysis E og bæri hann því ábyrgð á slysinu en að F, sem ætti enga sök á slysinu, bæri bótaábyrgð með E sem vinnuveitandi hans. Þessu sakarmati þótti ekki hafa verið hnekkt og var því staðfest í Hæstarétti með vísan til forsendna. Flugvélin var vátryggð hjá N, en samkvæmt vátryggingarskírteini var um að ræða ábyrgðartryggingu vegna notkunar loftfars samkvæmt. 1. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, ábyrgðartryggingu flytjanda samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar, slysatryggingu í einka- og kennsluflugi samkvæmt 5. mgr. hennar og húftryggingu. N byggði á því að U ætti einungis rétt til bóta samkvæmt slysatryggingu í einka- og kennsluflugi þar sem U gæti ekki talist farþegi í flugvélinni í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og þar með ekki heldur samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar. Í málinu lágu fyrir skilmálar fyrir flugvátryggingar einka- og kennsluflugs sem óumdeilt var að giltu um framangreinda vátryggingu. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að þegar ákvæði þessara skilmála væru virt yrði að gæta að því að þeir sneru eftir heiti sínu gagngert að vátryggingu vegna einka- og kennsluflugs. Með því að sérstök ákvæði væru í skilmálunum um ábyrgðartryggingu vegna farþega gæti þegar af þeirri ástæðu ekki staðist að sá einn teldist farþegi sem bókstafleg skýring á 1. mgr. 86. gr. laga nr. 60/1998 tæki til og ekki yrði rætt um farþega í einka- eða kennsluflugi af þeim sökum. Óumdeilt var að E var einn við stjórn flugvélarinnar þegar hún fórst og varð af þeim sökum að líta á U sem farþega í flugvélinni í skilningi vátryggingarskilmála N og fella hann þannig undir ábyrgðartryggingu til viðbótar lögboðinni slysatryggingu. Þar sem skaðabótaskylda E við U var ekki reist á sérreglum laga nr. 60/1998 var honum ekki gert að greiða bætur, sbr. 3. mgr. 19. gr. og 3. tl. 21. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og hann því sýknaður af kröfu U. Ekki var hins vegar fallist á að fyrrnefnd ákvæði laga nr. 50/1993 tækju til F og bar hann því bótaábyrgð gagnvart U. Var F og N gert að greiða U í sameiningu þjáningabætur og bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og varanlega örorku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. mars 2007. Hann krefst þess að gagnáfrýjendum og stefnda verði í sameiningu gert að greiða sér aðallega 8.430.163 krónur, en til vara 7.508.230 krónur, með 4,5% ársvöxtum frá 28. mars 2003 til 22. mars 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.198.192 krónum, sem stefndi hafi greitt 3. nóvember 2005. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandinn Flugskóli Íslands ehf. áfrýjaði héraðsdómi 18. maí 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Gagnáfrýjandinn Einar Valur Bárðarson áfrýjaði héraðsdómi 29. maí 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst gagnáfrýjandinn málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Mál þetta á rætur að rekja til slyss, sem varð að kvöldi 28. mars 2003 í Hvalfirði, en þá fórst flugvél af gerðinni Cessna 152 með einkennisstöfunum TF-FTR þegar henni var flogið í jörðina við rætur Eystra-Miðfells. Flugvél þessi, sem var í rekstri gagnáfrýjandans Flugskóla Íslands ehf., var tveggja sæta með einum hreyfli og skráð til kennsluflugs. Um borð í henni voru aðaláfrýjandi, sem var flugnemi, og gagnáfrýjandinn Einar Valur, sem var flugkennari í þjónustu hins gagnáfrýjandans og við stjórn flugvélarinnar þegar slysið varð. Þeir komust báðir út úr flaki flugvélarinnar, sem kviknað hafði í. Af slysinu hlaut aðaláfrýjandi líkamstjón og krefst hann bóta fyrir það í málinu. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, komst með ítarlegum röksemdum að þeirri niðurstöðu að slys þetta yrði rakið til gáleysis gagnáfrýjandans Einars Vals og bæri hann því skaðabótaábyrgð á tjóni aðaláfrýjanda. Gagnáfrýjandinn Flugskóli Íslands ehf. ætti enga sök á slysinu, en bæri sem vinnuveitandi gagnáfrýjandans Einars Vals bótaábyrgð ásamt honum. Engin sök yrði á hinn bóginn lögð á aðaláfrýjanda. Þessu sakarmati hefur í engu verið hnekkt. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um það því staðfest með vísan til forsendna hans. II. Fyrir liggur í málinu að gagnáfrýjandinn Flugskóli Íslands ehf. keypti hjá stefnda vátryggingu fyrir flugvélina TF-FTR, sem gilti fyrir tímabilið 1. ágúst 2002 til 31. júlí 2003. Samkvæmt vátryggingarskírteini fól hún í sér ábyrgðartryggingu vegna notkunar loftfars, ábyrgðartryggingu flytjanda, slysatryggingu í einka- og kennsluflugi og húftryggingu, en samkvæmt þágildandi 1., 3. og 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir var gagnáfrýjandanum skylt að taka þessar vátryggingar að húftryggingunni frátalinni. Stefndi greiddi aðaláfrýjanda 27. júní 2003 bætur að fjárhæð 100.000 krónur vegna farangurstryggingar farþega, sem var liður í ábyrgðartryggingu flytjanda. Þá greiddi stefndi aðaláfrýjanda samkvæmt samkomulagi 26. október 2005 samtals 3.198.192 krónur í bætur ásamt kostnaði úr slysatryggingu í einka- og kennsluflugi, en af þeirri fjárhæð var höfuðstóll 2.421.210 krónur eða sem svarar hlutfalli miskastigs aðaláfrýjanda, 23%, af 100.000 SDR, sem var slysatryggingarfjárhæðin samkvæmt vátryggingarskírteini og 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998. Aðaláfrýjandi telur þessa greiðslu eiga að dragast frá heildarfjárhæð dómkröfu sinnar, en ekki er deilt um að greiðslan 27. júní 2003 komi þar ekki til frádráttar, þar sem hún hafi varðað aðra liði en krafan taki til. Stefndi kveðst hafa innt síðastnefnda greiðslu af hendi umfram skyldu, enda taki ábyrgðartrygging flytjanda ekki til aðaláfrýjanda, sem ekki hafi verið farþegi í flugvélinni í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og þar með ekki heldur samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar. Stefndi telur sig á hinn bóginn hafa gert aðaláfrýjanda full skil á því, sem hann eigi rétt til í skjóli vátryggingarinnar, því aðrir liðir hennar geti ekki tekið til hans sem flugnema en slysatrygging í einka- og kennsluflugi samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laganna, svo sem þau hljóðuðu fyrir gildistöku laga nr. 165/2006. Verði niðurstaðan þó sú að aðaláfrýjandi eigi rétt á frekari greiðslu, sem ábyrgðartrygging flytjanda tekur til, fellst stefndi á að hann geti sótt hana beint úr hendi sér í máli þessu. Í málinu liggja fyrir skilmálar stefnda fyrir „flugvátryggingar einka- og kennsluflugs“, sem óumdeilt er að hafi gilt um framangreinda vátryggingu. Í skilmálunum er ekki almenn skírskotun til ákvæða laga nr. 60/1998 eða stjórnvaldsfyrirmæla, sem sett hafa verið samkvæmt þeim, en til þeirra er á hinn bóginn vísað í einstökum tilvikum um nánar tilgreind atriði. Í 2. kafla skilmálanna, sem eftir fyrirsögn sinni varðar ábyrgðartryggingu vegna farþega, segir að hún taki til ábyrgðar, sem kunni að falla á vátryggðan samkvæmt almennum skaðabótareglum vegna tjóns á farþegum eða farangri, sem loftfarið flytji. Til frádráttar bótum úr þessari ábyrgðartryggingu komi það, sem greiðist úr slysatryggingu samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998. Um þá slysatryggingu eru ákvæði í 3. kafla skilmálanna. Þar kemur meðal annars fram að vátrygging þessi nái „til þess sem tryggður er“, hvort sem hann er flugmaður eða farþegi, en „farþegi telst sá maður sem ferðast með loftfarinu og gegnir ekki neinni þjónustu sem tengist fluginu.“ Þegar ákvæði þessara skilmála eru virt verður að gæta að því að þeir snúa eftir heiti sínu gagngert að vátryggingu vegna einka- og kennsluflugs. Með því að sérstök ákvæði eru í skilmálunum um ábyrgðartryggingu vegna farþega getur þegar af þeirri ástæðu ekki staðist að þeir hafi verið sniðnir að þeim skilningi á ákvæðum laga nr. 60/1998, sem stefndi ber fyrir sig í málinu, að sá einn geti talist farþegi, sem bókstafleg skýring á þágildandi ákvæði 1. mgr. 86. gr. laganna taki til, og af þeim sökum sé ekki um að ræða farþega í einka- eða kennsluflugi, heldur séu þeir, sem ferðist í slíku flugi, aðeins verndaðir af slysatryggingu samkvæmt 5. mgr. 131. gr. þeirra. Eins og áður segir er í 3. kafla skilmálanna tekið fram að slysatrygging, sem hann varðar, nái bæði til flugmanns og farþega, en síðastgreint hugtak er jafnframt sérstaklega skýrt. Eru engin efni til annars en að líta svo á að sú skýring gildi einnig um farþega, sem ákvæði 2. kafla skilmálanna um ábyrgðartryggingu varða, enda mundi með annarri skýringu ekki geta staðist að það væri tekið fram, eins og þar er gert, að til frádráttar bótum úr þeirri tryggingu komi slysatryggingarbætur samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998. Óumdeilt er að gagnáfrýjandinn Einar Valur var einn við stjórn flugvélarinnar TF-FTR þegar hún fórst og verður ekki af gögnum málsins ráðið að aðaláfrýjandi hafi á þeirri stundu gegnt neinni þjónustu, sem tengdist fluginu. Af þeim sökum verður að líta á aðaláfrýjanda sem farþega í flugvélinni í skilningi vátryggingarskilmála stefnda og fella hann þannig undir ábyrgðartryggingu samkvæmt 2. kafla skilmálanna til viðbótar lögboðinni slysatryggingu samkvæmt 3. kafla þeirra. Dómkrafa aðaláfrýjanda er innan marka vátryggingarfjárhæðar ábyrgðartryggingar flytjanda samkvæmt vátryggingarskírteini. Vegna alls þessa verða skaðabætur til aðaláfrýjanda dæmdar úr hendi stefnda og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort réttur til slíks hefði verið fyrir hendi samkvæmt þágildandi reglum X. og XI. kafla laga nr. 60/1998 án tillits til vátryggingarskilmála. Samkvæmt því, sem að framan greinir, tekur ábyrgðartrygging, sem gagnáfrýjandinn Flugskóli Íslands ehf. keypti, til þess tjóns, sem starfsmaður hans, gagnáfrýjandinn Einar Valur, bakaði aðaláfrýjanda. Því hefur ekki verið borið við að þetta tjón verði rakið til ásetnings eða stórfellds gáleysis gagnáfrýjenda. Af þessum sökum og með því að skaðabótaskylda gagnáfrýjandans Einars Vals við aðaláfrýjanda er ekki reist á sérreglum laga nr. 60/1998 verður honum ekki gert að greiða aðaláfrýjanda bætur, sbr. 3. mgr. 19. gr. og 3. tölulið 21. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður hann því sýknaður af kröfu aðaláfrýjanda, en til gagnáfrýjandans Flugskóla Íslands ehf. taka síðastnefnd lagaákvæði ekki og getur hann ekki losnað undan skaðabótaskyldu við aðaláfrýjanda í skjóli þeirra, svo sem hann hefur borið fyrir sig. III. Fjárhæð dómkröfu aðaláfrýjanda er sundurliðuð í hinum áfrýjaða dómi, en mismunur á aðalkröfu hans og varakröfu felst í því að í þeirri fyrrnefndu er krafist bóta fyrir varanlega örorku að fjárhæð 6.066.556 krónur, en í þeirri síðarnefndu 5.144.623 krónur. Fyrsti liður dómkröfu aðaláfrýjanda er um skaðabætur fyrir munatjón að fjárhæð 93.000 krónur. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður þessum lið hafnað. Aðaláfrýjandi krefst í annan stað bóta fyrir tímabundið atvinnutjón að fjárhæð 675.000 krónur. Í matsgerð dómkvaddra manna 25. júlí 2005 var hann talinn hafa verið óvinnufær með öllu í þrjá mánuði frá slysdegi 28. mars 2003, en síðan að fjórðungi næstu þrjá mánuði þar á eftir. Aðaláfrýjandi hefur borið því við að honum hafi staðið til boða atvinna sumarið 2003 hjá Pökkun og flutningum ehf., sem hann hafi farið á mis við sökum afleiðinga slyssins. Fyrir héraðsdómi lagði hann fram staðfestingu þessa félags á því að hann hafi starfað þar hluta mánaðanna júní til ágúst 2001 og fengið þá að launum alls 247.213 krónur. Á árinu 2002 hafi hann unnið hluta mánaðanna maí, júní og ágúst, nánar tiltekið 17%, 95% og 31% þeirra, svo og allan júlí, og laun hans þá numið samtals 411.133 krónum. Þá hefur aðaláfrýjandi lagt fram í Hæstarétti yfirlýsingu félagsins 23. mars 2007, þar sem fram kemur að hann hafi „áætlað að koma aftur til starfa hjá fyrirtækinu sumarið 2003“, svo og að meðallaun sumarstarfsmanna á því ári hafi „með öllu“ verið 154.426 krónur „auk eftirvinnu“. Að þessu virtu verður að telja nægilega leitt í ljós að aðaláfrýjandi hefði starfað hjá þessu félagi sumarið 2003 ef slysið hefði ekki borið að höndum. Hann hefur á hinn bóginn engar skýringar gefið á skertu starfshlutfalli fyrrgreinda mánuði sumarið 2002 eða fært rök fyrir því að störf hans hefðu í reynd orðið meiri sumarið 2003. Verður því að leggja til grundvallar að starfstími og starfshlutfallið hefðu þá orðið þau sömu. Eins og framangreindri yfirlýsingu vinnuveitandans frá 23. mars 2007 er háttað eru ekki efni til að ætla að tekjur aðaláfrýjanda hefðu sumarið 2003 orðið meiri en nam þeim meðaltekjum, sem þar var getið. Samkvæmt því verður að leggja til grundvallar að aðaláfrýjandi hefði hlotið í laun 26.252 krónur í maí 2003, 146.705 krónur í júní, 154.426 krónur í júlí og 47.872 krónur í ágúst. Í samræmi við mat dómkvaddra manna, sem ekki hefur verið andmælt að þessu leyti, verður miðað við að aðaláfrýjandi hafi farið á mis við þessi laun að fullu í maí og júní 2003, en að fjórðungi í júlí og ágúst. Telst tekjumissir hans samkvæmt þessu samtals 223.532 krónur. Samkvæmt skattframtali aðaláfrýjanda 2004 voru tekjur hans á árinu 2003 alls 868.000 krónur. Hann hefur lagt fyrir Hæstarétt launaseðla vegna þessara tekna, sem ekki hefur verið andmælt að efni til, en samkvæmt þeim stöfuðu 40.000 krónur af þessum tekjum frá júlí 2003 og eftirstöðvarnar frá tímabilinu frá september til desember. Af fjárhæð tekna aðaláfrýjanda í júlí 2003 verða 38.606 krónur að koma til frádráttar tímabundnu atvinnutjóni hans í sama mánuði samkvæmt áðursögðu og nemur það því 184.926 krónum. Í þriðja og fjórða lið dómkröfu krefst aðaláfrýjandi þjáningabóta að fjárhæð 196.900 krónur og 1.343.315 króna í bætur fyrir varanlegan miska. Þessum liðum hefur ekki verið mótmælt og verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að aðaláfrýjandi eigi rétt til bóta samkvæmt þeim að fjárhæð samtals 1.540.215 krónur. Fimmti liður dómkröfu aðaláfrýjanda snýr að bótum fyrir varanlega örorku. Í matsgerð dómkvaddra manna 25. júlí 2005 var komist að þeirri niðurstöðu að örorkustig aðaláfrýjanda væri 8% og virðist þar einkum hafa verið tekið mið af varanlegum áhrifum áverka á ökkla, sem hann hlaut við slysið, en einnig af varanlegum óþægindum í hægri hendi og einbeitingarskorti, sem rekja mætti til þess. Aðaláfrýjandi, sem lauk stúdentsprófi vorið 2003 og hóf að hausti á því ári háskólanám í lögfræði, krefst aðallega að bætur vegna varanlegrar örorku taki mið af þessu örorkustigi og útreikningum Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna á meðallaunum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna árin 2000, 2001 og 2002, en samkvæmt því telst honum til að tjón hans af þessum sökum nemi 6.066.556 krónum, sem greinir í aðalkröfu. Verði ekki fallist á að leggja þessi meðallaun til grundvallar, heldur miðað við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga með áorðnum breytingum, telur aðaláfrýjandi að líta verði svo á að örorkustig hans sé 18% í samræmi við niðurstöðu dómkvaddra manna í matsgerð 23. júní 2006, þar sem metin var varanleg örorka með tilliti til færni hans til að stunda „erfiðis-/líkamlega vinnu“. Eftir þeirri leið telur aðaláfrýjandi varanlegt örorkutjón sitt nema 5.144.623 krónum, sem um ræðir í varakröfu hans. Um þennan þátt í kröfugerð aðaláfrýjanda er til þess að líta að í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur ítrekað verið byggt á því að bætur fyrir varanlega örorku til námsmanna, sem hafa verið í stöðu hliðstæðri aðaláfrýjanda, verði að reikna eftir fjárhæð lágmarkslauna samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. meðal annars dóm 12. október 2006 í máli nr. 151/2006 og 19. desember sama ár í máli nr. 246/2006. Getur því ekki komið til álita að miða bætur handa aðaláfrýjanda við þau meðallaun, sem um ræðir í aðalkröfu hans. Lágmarkslaunin, sem tilgreind eru í 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eru ekki áætluð með tilliti til líklegra tekna þeirra, sem fengist hefðu við erfiðisvinnu eða líkamlega fremur en önnur störf, og getur því ekki komið til álita að telja sjálfgefið í þeim tilvikum að mat á varanlegri fjárhagslegri örorku verði að ráðast af getu til að sinna slíkri vinnu. Þótt rökstuðningur fyrir niðurstöðu um örorkustig aðaláfrýjanda hafi í matsgerð 25. júlí 2005 snúist öðrum þræði um varanlegar afleiðingar slyssins á getu hans til að sinna störfum, sem háskólapróf í lögfræði myndi nýtast til, verður ekki annað séð en að sömu atriðin gætu átt við um hvers konar störf af öðrum toga, þar sem ekki reynir svo að teljandi sé á líkamlegt atgervi. Að þessu virtu, svo og ákvæði 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, er ekki ástæða til annars en að ákveða bætur fyrir varanlega örorku aðaláfrýjanda eftir því örorkustigi, sem kveðið var á um í matsgerðinni 25. júlí 2005, og lágmarkslaunum samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laganna. Í hinum áfrýjaða dómi voru bætur ákveðnar á þennan hátt taldar nema 2.268.672 krónum. Aðaláfrýjandi hefur ekki gert athugasemdir við þann útreikning og verður niðurstaða héraðsdóms um þetta því staðfest. Sjötti liður dómkröfu aðaláfrýjanda lýtur að útlögðum kostnaði að fjárhæð 55.392 krónur. Þessum lið hefur hvorki verið mótmælt né þess krafist að hann verði felldur undir málskostnað aðaláfrýjanda, svo sem rétt hefði verið samkvæmt g. lið 1. mgr. 129. gr laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um rétt aðaláfrýjanda til þessarar fjárhæðar því einnig staðfest. Samkvæmt öllu framansögðu er heildarfjárhæð skaðabóta handa aðaláfrýjanda 4.049.205 krónur. Ekki hefur verið andmælt að sú fjárhæð beri vexti samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga frá slysdegi. Aðaláfrýjandi hefur krafist dráttarvaxta af dæmdum bótum frá 22. mars 2005, en þann dag var málið þingfest í héraði. Þótt endanleg fjárhæð dómkröfu hans hafi þá ekki legið fyrir eru ekki efni til annars en að fallast á kröfu hans um upphafsdag dráttarvaxta, sbr. meginreglu 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Verður gagnáfrýjandanum Flugskóla Íslands ehf. og stefnda gert í sameiningu að greiða aðaláfrýjanda þessa fjárhæð og vexti, allt að frádreginni innborgun stefnda á 3.198.192 krónum, sem aðaláfrýjandi hefur í kröfugerð sinni miðað við að innt hafi verið af hendi 3. nóvember 2005. Eftir þessum úrslitum málsins verður gagnáfrýjandanum Flugskóla Íslands ehf. og stefnda gert óskipt að greiða í ríkissjóð málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir, en rétt er að málskostnaður milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandans Einars Vals falli niður á báðum dómstigum. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda verður staðfest, en um þann kostnað hans fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi Einar Valur Bárðarson er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, Unnsteins Arnar Elvarssonar. Gagnáfrýjandi Flugskóli Íslands ehf. og stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, greiði í sameiningu aðaláfrýjanda 4.049.205 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 28. mars 2003 til 22. mars 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun stefnda 3. nóvember 2005 að fjárhæð 3.198.192 krónur. Gagnáfrýjandi Flugskóli Íslands ehf. og stefndi greiði óskipt í ríkissjóð samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjanda Einars Vals Bárðarsonar fellur niður á báðum dómstigum. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður hans fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 650.000 krónur. Mál þetta er höfðað 17. mars 2005, þingfest 22. s.m. og dómtekið 11. janúar 2007. Stefnandi er Unnsteinn Örn Elvarsson, Krókamýri 74, Garðabæ. Stefndu eru Flugskóli Íslands hf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík, Einar Valur Bárðarson, Melabraut 34, Seltjarnarnesi og Nordic Aviation Insurance Group, Vester Farimagsgade 7, DK-1606, Kaupmannahöfn, Danmörku. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða honum 8.430.163 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. mars 2003 til þingfestingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða honum 7.508.230 krónur með 4,5% vöxtum frá 28. mars 2003 til þingfestingardags en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Allt að frádregnum 3.198.192 krónum er greiddar voru inn á kröfuna 3. nóvember 2005. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd til að greiða máls­kostnað. Stefndu krefjast aðallega sýknu og greiðslu málskostnaðar. Til vara er gerð krafa um að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi hóf flugnám 9. júní 2000 og var handhafi flugnemaskírteinis, sem út var gefið 14. mars 2001. Hafði hann lokið svonefndum ,,Solo-réttindum” og mátti fljúga einn, án farþega eða flugkennara á ákveðnum svæðum. Hafði hann lokið öllum bóklegum prófum til einkaflugmannsréttinda. Þann 28. mars 2003 fór stefndi, Einar Valur Bárðarson, flugkennari hjá stefnda, Flugskóla Íslands hf., með stefnanda í yfirlandsflug, svonefnt ,,Cross-country flug”, sem lið í öflun einkaflugmannsréttinda. Farið var í flugið á flugvél af gerðinni Cessna 152, með einkennisstafina TF-FTR, einshreyfils kennsluflugvél. Var gerð flugáætlun til einnar og hálfrar klukkustundar sjónflugs frá Reykjavík til Hellu og aftur til baka. Veðri var svo háttað að síðdegis þennan dag höfðu skil með éljabeltum nálgast suðvesturströnd landsins. TF-FTR fékk heimild til flugtaks á braut 24, í stað brautar 19 sem verið hafði í notkun, til þess að flýta flugtaki og komast þannig hjá éli sem var að nálgast Reykjavíkurflugvöll. Samkvæmt reglubundnu veðurskeyti fyrir Reykjavíkurflugvöll kl. 18.00, en slík skeyti eru gefin út á 30 mínútna fresti, var skyggni þá meira en 10 km og skýjahæð 4000 fet. Eru lágmörk fyrir sjónflug á Reykjavíkurflugvelli 5 km skyggni og 1500 feta skýjahæð. Flugtak var kl. 18.15 og var stefnandi við stjórn flugvélarinnar. Flogið var um leið 3 frá Reykjavíkurflugvelli. Stuttu eftir flugtak var hringt frá flugvellinum í Mosfellsbæ til flugturnsins á Reykjavíkurflugvelli og tilkynnt að verið væri að opna flugvöllinn fyrir umferð ef á þyrfti að halda vegna veðurs við Reykjavíkurflugvöll. Kl. 18.18 tilkynnti flugturninn í Reykjavík flugvélinni TF-FTR um þessa opnun. Kl. 18.20 gerði Veðurstofa Íslands veðurbrigðaskeyti (SPECI), sem gaf upp 600 metra skyggni á Reykjavíkurflugvelli, alskýjað í 500 feta hæð og snjóél yfir flugvellinum. Kl. 18.23, eða 8 mínútum eftir flugtak, ákvað stefndi, Einar Valur, að snúa aftur til Reykjavíkur­flugvallar og tók hann við stjórn flugvélarinnar á þeirri stundu. Þegar flugvélin nálgaðist Reykjavíkurflugvöll sá stefndi að skyggni var orðið það lítið að ófært var að lenda. Sveigði hann þá flugvélinni til norðurs og í átt að Kjalarnesi þar sem skyggni var betra. Hugðist hann bíða þar á flugi eftir að létti til yfir Reykjavíkurflugvelli. Taldi hann flugbrautina í Mosfellsbæ of mjúka til að lenda þar. Við Kjalarnes sá stefndi að élið, sem verið hafði yfir Reykjavíkurflugvelli, var víðáttumikið og stefndi í átt að flugvélinni. Ákvað hann þá að fljúga undan élinu og að flugvellinum á Stóra-Kroppi í Borgarfirði. Flug þangað gekk vel og lenti vélin þar kl. 18.54. Kl. 19.16 hafði flugumferðarstjóri í flugturninum á Reykjavíkurflugvelli samband við stefnda, Einar Val. Sagði stefndi að snjókoma væri að nálgast flugvöllinn á Stóra-Kroppi úr suðvestri. Flugumferðarstjórinn upplýsti að ekki væri snjókoma á Reykjavíkur­flug­velli á því augnabliki og að sæist til fjalla suður af Kleifarvatni. Él hefði nýlega ,,skriðið yfir” og ráðlagði flugumferðarstjórinn stefnda að bíða með að leggja af stað. Samkvæmt skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á flugumferðarstjóri að hafa greint stefnda frá því að veðurratsjá væri ekki í flugturninum og það væri mjög dökkt að sjá til Keflavíkur. Flugumferðarstjórinn ráðlagði stefnda að bíða þar sem hann hefði ekki hugmynd um hvernig væri að komast yfir ,,fjallgarðinn”. Lauk samtalinu kl. 19.20 með því að flugumferðarstjórinn ætlaði að vera í sambandi síðar. Á Stóra-Kroppi fór að snjóa um kl. 19.20. Vaktaskipti urðu eftir það í flugturninum á Reykjavíkur­flugvelli. Kl. 20.08 var hringt aftur úr flugturninum í stefnda. Upplýsti flugumferðar­stjóri að létt hafi yfir í Reykjavík. Upplýsti stefndi að hann hygðist fara af stað frá Stóra-Kroppi um kl. 20.20. Hvatti flugumferðarstjórinn stefnda að vera aftur í sambandi til að ,,kíkja á stöðuna” er hann væri tilbúinn að fara í loftið. Varð að samkomulagi að flugáætlun yrði lokað. Stefndi myndi gera nýja flugáætlun áður en haldið yrði af stað aftur frá flugvellinum að Stóra-Kroppi. Stefndi ákvað að leggja af stað frá Stóra-Kroppi til Reykjavíkur. Miðar hann sjálfur við að hann hafi farið í loftið kl. 20.50. Út frá GPS staðsetningartæki flugvélarinnar hefur Rannsóknarnefnd flugslysa áætlað að brottför flugvélarinnar hafi hins vegar verið kl. 20.56. Óumdeilt er að ekki var lögð inn flugáætlun áður en lagt var af stað frá Stóra-Kroppi. Myrkur, eða lok ljósaskipta, varð á Stóra-Kroppi kl. 20.54. Klukkan 21.11 var flugvélin TF-FTR við Hafnarfjall og sá stefndi á ljósunum frá Akranesi að él var að koma þar. Ákvað hann þá að halda austur fyrir Akrafjall og athuga með að fara þá leið til Reykjavíkur. Er þar var komið var stefndi slitrótt í sambandi við flugturninn í Reykjavík. Klukkan 21.16 hafði flugumferðarstjóri í flugturni samband við stefnda, með aðstoð annarrar flugvélar. Klukkan 21.23 náði flugumferðarstjóri sambandi við stefnda, sem gaf þær upplýsingar að hann væri í 800 feta hæð og að allt væri í lagi. Hann ætlaði að fljúga í hring yfir spennistöð þangað til él sem hann væri í væri komið framhjá. Gaf flugumferðarstjóri þær upplýsingar að önnur flugvél hafi komið niður úr éli í 2500 feta hæð við Akranes. Einnig gaf flugumferðarstjóri þær upplýsingar að engin él væru yfir Reykjavíkurflugvelli og að vel sæist til Akraness, þó svo einhver él væru til norðurs. Kvaðst stefndi lítið sem ekkert sjá. Gaf hann upp flugáætlun til Reykjavíkur, en kvaðst ekki geta áætlað komu þangað vegna veðurs. Var ákveðið að flugáætlunin gilti til kl. 22.00. Lauk samtalinu kl. 21.25 og voru það síðustu samskipti úr flugturni við flugvélina TF-FTR. Samkvæmt upplýsingum úr GPS tæki flugvélarinnar hófst hringflug vélarinnar kl. 21.24. Var fyrst flogið tvo hringi rangsælis og síðan sex réttsælis. Stefndi hefur borið að hann hafi misst sjónar af spennustöðinni vegna veðurs. Samkvæmt skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa virðist sem flugvélina hafi rekið undan vindi til norðurs, frá spennustöðinni að Eystra Miðfelli. Kl. 21.34 hafi aftur verið breytt um stefnu og flognir tveir hringir rangsælis. Hefur stefndi lýst því að ,,misáttun” hafi þjakað hann og valdið því að hann hafi orðið í vafa um afstöðu flugvélarinnar miðað við jörðu. Er hann hafi séð að flugvélin var við að fara í jörðina hafi hann reynt að hækka flugið með því að toga til fulls í stýrið. Það hafi ekki dugað. Flaug flugvélin í jörðina kl. 21.35 í um 320 feta hæð við rætur Eystra Miðfells í Hvalfirði. Flugvélin TF-FTR gjöreyðilagðist við lendinguna og kom upp eldur í henni. Við slysið slösuðust bæði stefnandi og stefndi. Losaði stefndi sig úr öryggisbelti og aðstoðaði stefnanda, sem misst hafði meðvitund, við að losa sig og komast út úr flakinu. Var eldur í fötum þeirra sem stefndi gat slökkt. Var stefnandi vankaður, þjáður og kólnaði hratt. Reyndi stefndi að halda á honum hita af fremsta megni. Klukkan 21.36 reyndi flugumferðarstjóri í flugturninum í Reykjavík að kalla upp flugvélina TF-FTR. Bar það ekki árangur og hófu flugumferðarstjórar í flugturninum eftirgrennslan kl. 21.38. Var formleg leit hafin að flugvélinni kl. 22.05. Um kl. 22.10 komu gestir akandi að bænum Eystra Miðfelli, en bærinn er í um 800 metra fjarlægð frá slysstaðnum og í hvarfi frá honum. Sáu gestir að eldur logaði í fjallshlíðinni. Fór bóndinn á Eystra Miðfelli þegar að athuga hverju það sætti. Fór hann akandi eftir vegarslóða í fjallshlíðinni og kom um kl. 22.30 að stefnanda og stefnda. Ók hann þeim heim að bænum. Klukkan 22.53 var tilkynnt til flugstjórnar að flugvélin TF-FTR væri fundin. Rannsóknarnefnd flugslysa var tilkynnt um slysið kl. 22.58 og mætti fulltrúi nefndarinnar að Eystra Miðfelli kl. 00.10. Samkvæmt áverkavottorði Gunnar Brynjólfs Gunnarssonar læknis, á dskj. nr. 10, var komið með stefnanda á slysamóttöku LSH 28. mars 2003. Í vottorðinu kemur fram að hann hafi verið með djúpan skurð á augnabrún hægra megin. Hann hafi verið með annars stigs brunasár á hægra eyra og hálsi og framanverðum brjóstkassa. Þá hafi hann verið með brunasár á hægra handarbaki og lófa. Töluverð brunasár hafi verið á vinstra sköflungi. Opið sár hafi verið yfir innri ökklahnyðju hægra megin. Hafi verið um að ræða ,,langsgangandi” skurð um 10 cm langur og sést að ein bláæð var í sundur. Í vottorðinu kemur fram að við skoðun á röntgenmynd hafi vaknað grunur um áverka á framristarliði. Sár um ökkla hafi verið skolað, deyft og saumað. Eftir sneiðmyndatöku hafi vaknað grunur um áveka á liðnum. Hafi liðurinn verið tekinn í aðgerð. Í röntgenskyggingu hafi komið í ljós að liðurinn milli ristar og miðristarbeina hafi verið óstöðugur. Hafi hann verið réttur upp og þræddir stálvírar til að festa hann. Hafi stefnandi 1. apríl 2003 lagst inn á lýtadeild til meðferðar á brunasárum. Á dskj. nr. 5 liggur frammi bréf stefnda, Nordic Aviation Insurance Group, til stefnanda frá 27. júní 2003. Í bréfinu segir: ,,Re.: TF-FTR, settlement for luggage and medical treatment, 28.3.2003 – policy No FJ-13732. According to agreement we have recommended Nordic Aviation Insurance Group to transfer ISK 100.000.00 to...” Með bréfi lögmanns stefnda, Nordic Aviation Insurance Group, á dskj. nr. 9, frá 24. janúar 2005, til stefnanda er lýst yfir að stefndi fallist á að bæta líkamstjón stefnanda úr slysatryggingu samkvæmt 3. kafla vátryggingarskírteinis nr. FJ-13732, þ.e. lögboðinni slysatryggingu í kennslu- og einkaflugi, sbr. 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998. Bótafjárhæðir séu ákveðnar samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennum reglum skaðabótaréttar en hámarksbætur úr vátryggingunni séu að jafnvirði 100.000 SDR. Hafni stefndi því alfarið að slysið falli undir ábyrgðar­tryggingu loftfars samkvæmt öðrum köflum vátryggingarskírteinisins. Því sé sérstak­lega mótmælt sem röngu að stefnandi hafi verið skilgreindur sem farþegi í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 á fyrri stigum málsins. Er í niðurlagi bréfsins tekið fram að þess sé óskað að í samvinnu við stefnda verði aflað mats á afleiðingum slyssins á heilsufar stefnanda. Stefnandi fór þess á leit við héraðsdóm að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta afleiðingar flugslyssins gagnvart stefnanda. Á dómþingi 24. júní 2005 voru Guðmundur Björnsson endurhæfingarlæknir og Páll Sigurðsson prófessor dómkvaddir til starfans. Skiluðu þeir matsgerð 25. júlí 2005. Í niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna segir: ,,1. Tímabundið atvinnutjón: 100% í þrjá mánuði og 25% í þrjá mánuði. 2. Þjáningabótatímabil: Rúmliggjandi í eina viku. Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi í sex mánuði. Stöðugleikatímapunktur: 01.06.04. 3. Varanlegur miski: 23% - tuttugu og þrjú stig. 4. Varanleg örorka: 8% - átta stig.” Í kjölfar matsgerðar setti stefnandi fram eftirfarandi kröfugerð í málinu í bréfi frá 24. ágúst 2005 til lögmanns stefnda, Nordic Aviation Insurance Group: - Bætur fyrir munatjón 93.000 krónur - Tímabundið tekjutap 675.000 krónur - Þjáningabætur 196.900 krónur - Varanlegur miski 1.343.315 krónur - Bætur fyrir varanlega örorku 6.066.556 krónur - Útlagður kostnaður stefnanda 55.392 krónur - Samtals 8.430.163 krónur Í bréfinu er tekið fram að við útreikning tímabundins atvinnutjóns sé byggt á þeim launum, framreiknuðum, er stefnandi hafi haft hjá Pökkun & flutningum ehf. sumarið 2002, en hann hafi verið búinn að fá vinnu hjá því fyrirtæki aftur sumarið 2003. Við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku sé byggt á niðurstöðum Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna um meðallaun allra háskólamenntaðra starfsmanna, er starfað hafi hjá ríkinu á viðmiðunarárunum. Ástæða þess sé sú að samkvæmt niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna meti þeir örorku stefnanda út frá því að hann muni ljúka lögfræðiprófi, eða sambærilegu réttindanámi. Tekið er fram að ekki séu til kvittanir fyrir munatjóni stefnanda. Á dómþingi 11. janúar 2006 var gerð sú breyting á framangreindri kröfugerð að til frádráttar kröfufjárhæð kæmi 3.198.192 krónur er greiddar hafi verið 3. nóvember 2005. Með bréfi 25. janúar 2006 fór stefnandi þess á leit við héraðsdóm að hinir dómkvöddu matsmenn yrðu dómkvaddir á ný til þess að meta hver væri varanleg örorka stefnanda, ef örorka hans væri metin út frá þeim forsendum að hann þyrfti að stunda ,,erfiðis-/líkamlega” vinnu. Rökstuddi stefnandi matsbeiðnina út frá því að stefndu hefðu mótmælt því að við mat á varanlegri örorku væri miðað við að stefnandi myndi ljúka lögfræðinámi sínu. Hefðu stefndu uppi þá kröfu að bótakrafa hans yrði reiknuð út frá lágmarksviðmiði skaðabótalaga nr. 50/2003. Guðmundur Björnsson endurhæfingarlæknir og Páll Sigurðsson prófessor voru á ný dómkvaddir til starfans. Skiluðu þeir síðari matsgerð sinni 23. júní 2006. Í niðurstöðu matsgerðar segir: ,,Örorka matsbeiðanda til ´erfiðis-/líkamlegrar vinnu´ í kjölfar flugslyss þess, er hann lenti í 28. mars 2003, er 18% - átján prósent.” Í framhaldi af þessu lagði stefnandi fram endanlega kröfugerð sína í málinu. Við aðalmeðferð málsins gaf stefndi, Einar Valur Bárðarson, skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafi hlotið einkaflugmannsréttindi á árinu 1997. Kennsluréttindi hafi hann fengið á árinu 2000. Eftir slysið 28. mars 2003, eða í lok maí 2003, hafi hann snúið aftur til starfa hjá stefnda, Flugskóla Íslands hf., og komið aftur til fullrar vinnu í júní 2003. Hann hafi unnið á skrifstofu Flugleiða í júní 2003 og orðið flugmaður hjá félaginu í nóvember 2004. Þá kvaðst stefndi enn vinna hjá stefnda, Flugskóla Íslands hf., og hafa starfað þar samfellt frá flugslysinu. Um atvik 28. mars 2003 bar stefndi að ákveðið hafi verið að hann færi með stefnanda í yfirlandsflug þennan dag, sem lið í hæfnisprófi nemanda. Áður en stefndi og stefnandi hafi farið í flugið hafi gengið á með éljabökkum suður af Reykja­víkurflugvelli. Hafi verið um ein klukkustund á milli éljabakkanna. Opið hafi verið þess á milli. Stefndi hafi lagt inn flugplan fyrir flug og skráð stefnanda sem farþega í flugplaninu. Flugvélin TF-FTR Cessna 152 hafi verið skráð fyrir einn flugmann, bæði í handbók fyrir vélina sem og í flugskírteini fyrir hana. Farið hafi verið í loftið kl. 18.15 og stefndi í raun ætlað að snúa við fljótlega. Ekki hafi verið ætlunin að fljúga til Hellu, svo sem flugáætlun hafi gert ráð fyrir, heldur hafi ætlunin verið að prófa á hvaða tímapunkti flugneminn tæki ákvörðun um að veðurútlit væri þannig að rétt væri að snúa við til Reykjavíkur. Ætlunin hafi verið að prófa svokallaða ákvörðunarhæfni nemans. Miðað við þessi áform hafi stefndi talið sig hafa nægan tíma í flugið þó svo lagt hafi verið af stað kl. 18.15. Veðurlýsing hafi verið orðin 20 til 30 mínútna gömul er lagt hafi verið af stað. Eftir 8 mínútur hafi stefndi tekið við stjórn flugvélarinnar og ákveðið að snúa við til Reykjavíkurflugvallar. Flogið hafi verið í átt að Örfirisey með stefnu inn á suðurbraut flugvallarins. Stefndi hafi orðið að hörfa frá vegna snjókomu og flugvöllurinn því lokast á 16 mínútum. Þá hafi éljabakkinn verið á milli Reykjavíkur og Keflavíkur og því ekki komið til greina að fara á varaflugvöllinn í Keflavík. Stefndi hafi flogið í átt til Mosfellsbæjar, en hann hafi ákveðið að lenda ekki á flugvellinum í Mosfellsbæ þar sem hann hafi ekki talið völlinn hæfan til þess. Flugvöllurinn í Mosfellsbæ sé grasvöllur. Sökum leysinga og frosts dagana á undan hafi stefndi talið að áhættusamt gæti verið að lenda flugvélinni á vellinum þar sem hjól hennar gætu sokkið í völlinn. Af þeim ástæðum hafi hann ákveðið að fljúga í norðurátt og lenda á flugvellinum að Stóra-Kroppi í Borgarfirði. Hafi hann talið þann flugvöll besta kostinn í stöðunni. Sá flugvöllur sé malarvöllur og hafi stefndi þekkt vel til þess flugvallar. Stefndi hafi lent flugvélinni á Stóra-Kroppi og lendingin gengið vel. Veður hafi þá verið gott en éljabakkar nálgast flugvöllinn. Um 20 mínútum eftir lendingu hafi gengið yfir flugvöllinn él og hafi snjóað í um 45 mínútur. Stefndi hafi lokað flugplani sínu með því að hringja í flugturninn í Reykjavík úr gsm farsíma sínum. Það hafi stefndi þurft að gera þar sem talstöð flugvélarinnar hafi ekki dregið inn á Reykjavíkurflugvöll. Stefndi kvað næsta bæ við flugvöllinn hafa verið í um 5 til 10 mínútna göngufæri frá vellinum. Eftir élið hafi rofað til og stefndi séð vel út á Faxaflóa. Hafi þá verið bjart á Stóra-Kroppi. Hafi hann og stefnandi þá tekið til við að ryðja snjó af flugvélinni og þeir farið í loftið kl. 20.50. Eftir að í loftið var komið hafi stefndi náð sambandi við flugturninn í Reykjavík og lagt inn flugplan. Í þeim tilvikum að flogið væri frá óstjórnuðum flugvöllum væri ekki óalgengt að flugplan væri lagt inn eftir að í loftið væri komið. Um leið og stefndi hafi verið kominn í loftið hafi hann fengið veðurlýsingu úr flugturninum í Reykjavík en þar hafi komið fram að flugvöllurinn væri opinn. Stefndi kvað vel sjónflugshæft hafa verið á þessum tíma. Stefndi kvaðst telja að taka myndi hann 25 til 30 mínútur að fljúga frá Stóra-Kroppi til Reykjavíkur, en fjarlægðin væri 25 til 30 mílur í loftlínu. Svokallað ,,Sun set” hafi verið á Stóra-Kroppi kl. 20.56 þennan dag. Kvaðst stefndi hafa metið það svo að hann gæti náð inn í 15 mílna radíus frá Reykjavíkurflugvelli á þeim 6 mínútum er hann hefði fram að lokum ljósaskipta. Áform stefnda hafi gert ráð fyrir því að fara í loftið og sjá hvort fært væri til Akraness og þaðan áfram til Reykjavíkur. Ef hann myndi ekki sjá ljós á Akranesi, hafi áform hans gert ráð fyrir að lenda aftur á Stóra-Kroppi. Stefndi hafi flogið flugvélinni út Borgarfjörðinn, út með Hafnarfjalli og í áttina til Akraness. Stefndi hafi séð til Akraness en þá hafi verið farið að rökkva. Er stefndi hafi átt um 5 mílur eftir að Akranesi hafi ljósin vestast í bænum verið farin að sjást ógreinilega. Hafi flugvélin þá verið í 1000 til 1200 feta hæð. Hafi stefndi þá lækkað flugið niður í 700 fet. Það hafi engu breytt og ljósin á Akranesi horfið honum sjónum. Hafi stefndi þá snúið flugvélinni við þar sem hann hafi séð það í hendi sinni að þessi leið væri orðin lokuð. Hafi verið of seint að fara aftur upp á Stóra-Kropp og stefndi því flogið inn í Hvalfjörð. Hafi hann flogið að álverinu við Grundartanga, en þar hafi hann ætlað að bíða af sér veðrið áður en hann myndi reyna aftur að fljúga í átt til Reykjavíkur. Þá hafi sú hugmynd verið í huga stefnda að reyna að lenda flugvélinni á vegi í Hvalfirði, ef illa færi. Talsvert af rafmagnslínum hafi hins vegar verið á svæðinu sem hafi gert það illmögulegt, auk þess sem myrkur hafi skollið á. Stefndi hafi ákveðið að hringsóla flugvélinni yfir upplýstri spennustöð nálægt álverinu. Éljabakki hafi síðan skollið á flugvélinni, en stefndi ekki séð hann nálgast sökum myrkursins. Mikið niðurstreymi hafi verið í éljabakkanum og stefndi ekki ráðið við flugvélina. Hafi hann reynt að láta flugvélina klifra, en það ekki borið árangur. Stuttu síðar hafi flugvélin skollið í jörðina. Eftir á að hyggja kvað stefndi það ef til vill hafa verið ranga ákvörðun að fara í lofið þennan dag frá Reykjavíkurflugvelli. Á þeim tíma sem hann hafi tekið þá ákvörðun hafi hann hins vegar talið sig vera að taka rétta ákvörðun þar sem veður hafi gefið færi á því. Það hafi einfaldlega verið röð atburða sem hafi orsakað slysið. Stefndi kvað engin mistök hafa átt sér stað af sinni hálfu í þessu ferli. Hann hafi einfaldlega verið kominn í sjálfheldu. Stefndi kvaðst hafa talið að flug­turninn í Reykjavík hefði yfir að ráða veðurratsjá. Ágreiningur í máli þessu snýst bæði um bótaskyldu stefndu og fjárhæð skaðabóta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi, Unnsteinn Örn Elvarsson, byggir kröfur sínar á eftirfarandi málsástæðum. Flugvélin TF-FTR hafi verið af gerðinni Cessna 152, tveggja sæta einhreyfils vél smíðuð árið 1978. Hafi flugvélin m.a. verið útbúin með hringvitavísi (radíóáttavita), fjölstefnuvita og GPS handtæki. Flugvélin hafi verið þannig skráð við endurnýjun lofthæfisskírteinis að hún hafi verið útbúin tækjum til sjónflugs og tak­markaðs nætursjónflugs. Í gr. 7.2.8 í reglugerð um almannaflug nr. 488/1997 komi fram að íslenskar flugvélar, sem áætlað sé að fljúga samkvæmt blindflugsreglum eða að nóttu til utan 15 sjómílna (28 km) frá lýstum flugvelli í íslenskri lofthelgi, skuli útbúnar a.m.k. tveimur radíóáttavitum eða einum radíóáttavita og einu fjölstefnutæki, svo og viðtæki fyrir markvita eða fjarlægðarmæli. Samkvæmt upplýsingum frá flug­öryggis­sviði Flugmálastjórnar Íslands merki takmarkað nætursjónflug sem uppfylli ekki skilyrði gr. 7.2.8. í reglugerð um almannaflug, þ.e. flug sem takmarkað sé við radíus sem nái ekki lengra en 15 sjómílur frá upplýstum velli. Flugvöllurinn að Stóra-Kroppi sé í 33 sjómílna fjarlægð frá Reykjavíkurflugvelli, sem sé næsti upplýsti flugvöllur. Stefndi hafi tekið flugvélina á loft kl. 20.56, sem sé tveimur mínútum eftir myrkur á Stóra-Kroppi, kl. 20.54. Flugvélin, sem ekki hafi verið útbúin til næturflugs, hafi því verið rúmlega tvöfalt lengra frá upplýstum flugvelli en heimilt hafi verið að fljúga henni, þegar stefndi hafi tekið hana á loft. Rannsóknarnefnd flugslysa hafi rannsakað slysið og gert skýrslu um það, sem lögð hafi verið fram á dskj. nr. 3. Helstu niðurstöður nefndarinnar hafi verið þær að veðurskilyrði 28. mars 2003 hafi ekki gefið tilefni til sjónflugs, undirbúningi fyrir flug hafi verið ábótavant, sérstaklega með tilliti til veðurskilyrða. Þá hafi stefndi, eftir að flugtak hófst, ekki metið aðstæður rétt með tilliti til ákvarðana og loks hafi verið mistök að leggja af stað frá Stóra-Kroppi þegar myrkur hafi verið að skella á, án veður­lýsingar og án þess að gera flugáætlun. Stefnandi byggi kröfur sínar á hendur stefnda, Flugskóla Íslands hf., á almennum reglum skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð vinnuveitenda á starfs­mönnum sínum, en stefndi, Einar Valur, hafi verið ráðinn hjá stefnda, Flugskóla Íslands hf., 1. september 2000 og verið starfsmaður skólans er slysið varð. Þá séu kröfur á hendur stefnda, Flugskóla Íslands hf., ennfremur reistar á almennu sakarreglunni vegna þess að viðhaldi talstöðvar flugvélarinnar hafi verið ábótavant og hafi það a.m.k. að hluta átt sök á slysinu, þar sem stefnda, Einari Vali, hafi gengið mjög illa að ná talstöðvarsambandi við flugturninn í Reykjavík og þar með fá full­nægjandi upplýsingar um veður. Stefnandi byggi kröfur sínar á hendur stefnda, Einari Val, á almennu sakar­reglunni. Stefndi hafi sýnt af sér verulega vanrækslu á skyldum sínum er hann hafi tekið á loft frá Stóra-Kroppi 28. mars 2003 kl. 20.56. Í fyrsta lagi hafi hann flogið af stað án þess að fá fullnægjandi upplýsingar um veður, eftir að hafa vegna veðurs hrakist frá Reykjavík til norðurs í Borgarfjörð. Í öðru lagi hafi hann flogið af stað, án þess að tilkynna flugturninum í Reykjavík um það og án þess að gera flugáætlun. Í þriðja lagi hafi hann tekið flugvélina TF-FTR á loft af óupplýstum flugvelli að Stóra-Kroppi eftir myrkur og í 33 sjómílna fjarlægð frá næsta upplýsta flugvelli, sem sé meira en tvöfalt utan þeirra marka er TF-FTR hafi verið gerð fyrir. Í fjórða lagi hafi hann sýnt af sér vítavert gáleysi með því að hringsóla yfir spennistöð á Hvalfjarðar­strönd í stað þess að leita nauðlendingarstaðar, þrátt fyrir að honum hlyti að hafa verið ljóst að skyggni myndi þá og þegar tapast. Þessi mistök verði að telja orsök slyssins, enda hafi stefndi átt að vita betur í ljósi þess sem á undan var gengið og reynslu sinnar sem flugmaður. Einnig hafi verið mistök hjá stefnda að leggja af stað í flugið 28. mars 2003 frá Reykjavíkurflugvelli með flugnemanda við veðuraðstæður, sem ekki hafi gefið tilefni til sjónflugs. Undirbúningur fyrir flugið hafi ekki verið í samræmi við verklagsreglur Flugskóla Íslands hf. samkvæmt skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa. Stefndi hafi ekki aflað fullnægjandi veðurupplýsinga, en ljóst sé að ef þær hafi legið fyrir hafi aldrei verið farið í hina örlagaríku ferð. Eftir að flug hafi verið hafið og ljóst að ekki hafi verið unnt að fljúga sjónflug til Hellu hafi einnig verið mistök að snúa flugvélinni til norðurs og fljúga að Stóra-Kroppi í stað þess að lenda vélinni á flug­vellinum í Mosfellsbæ. Sá flugvöllur hafi verið opnaður vegna veðurs á Reykjavíkur­flugvelli og stefnda tilkynnt um það. Hvert þeirra atriða sem rakin hafi verið, hvað þá öll saman komin, dugi til þess að fella skaðabótaskyldu vegna afleiðinga slyssins á stefnda, Einar Val, og þar með á grundvelli húsbóndaábyrgðar á stefnda, Flugskóla Íslands hf. Stefnda, Nordic Aviation Insurance Group, sé stefnt sem vátryggjanda flug­vélarinnar samkvæmt sérstöku samkomulagi við lögmann félagsins á Íslandi. Félagið hafi bætt stefnanda tjón á fötum og munum úr farþegatryggingu TF-FTR, sbr. bréf félagsins frá 27. júní 2003, en bréfið liggi frammi á dskj. nr. 5. Þar hafi stefnanda verið greiddar 100.000 krónur í bætur vegna farangurstjóns, sem séu hámarksbætur samkvæmt 2. kafla flugvátryggingarinnar, en skilmálar séu á dskj. nr. 4. Engar farangurstryggingar séu í 3. kafla flugvátryggingarinnar, sbr. 5. mgr. 131. gr. laga um loftferðir nr. 60/1998. Stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, virðist hafa skipt um skoðun, samanber bréf lögmanns félagsins frá 24. janúar 2004 og frammi liggi á dskj. nr. 9. Neiti félagið nú að bæta líkamstjón stefnanda úr 2. kafla tryggingarinnar og telji það eingöngu falla undir 3. kafla, en þar séu hámarksbætur 100.000.00 SDR. Stefnandi byggi hins vegar á því að þótt hann hafi hafið flugið frá Reykjavík sem flugnemi og farþegi hafi hann í síðasta lagi, þegar stefndi, Einar Valur, hafi tekið flugvélina á loft frá Stóra-Kroppi, eingöngu orðið farþegi í vélinni. Stefnandi byggi á því að vegna þess að tjón hans sé að rekja til sakar stefnda, Einars Vals, starfsmanns vátryggðs og hvort heldur sakar stefnda, Flugskóla Íslands hf., eða hlutlægrar ábyrgðar hans eftir reglum um húsbóndaábyrgð, beri að bæta honum tjón hans samkvæmt ábyrgðartryggingu flytjanda samkvæmt 2. kafla flugvátryggingarinnar, að frádregnum þeim bótum er hann kunni að eiga rétt á samkvæmt 3. kafla hennar. Þessu til stuðnings vísi stefnandi í 102. gr., sbr. 105. gr. laga nr. 60/1998, eins og þær voru fyrir gildistöku brl. nr. 88/2004, sbr. 102. gr. sl., eins og hún er eftir gildistöku laga nr. 88/2004. Helstu forsendur kröfugerðar stefnanda séu að við útreikning tímabundins atvinnutjóns sé byggt á þeim launum, framreiknuðum, sem stefnandi hafði haft hjá Pökkun & flutningum ehf. sumarið 2002, en hann hafi verið búinn að fá sumarvinnu hjá því fyrirtæki aftur sumarið 2003, er hann hafi orðið óvinnufær vegna slyssins. Við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku sé byggt á niðurstöðum Kjararannsóknar­nefndar opinberra starfsmanna um meðallaun allra háskólamenntaðra manna, er starfað hafi hjá ríkinu á viðmiðunarárunum. Ástæða þess sé sú að samkvæmt niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna meti þeir örorku stefnanda út frá því að hann muni ljúka lögfræðiprófi, eða sambærilegu réttindanámi. Komi það skýrt fram í matsgerðinni á bls. 17 (3. lína að neðan) og áfram á bls. 18. Forsendur varakröfu stefnanda séu þær að við útreikning bóta vegna varan­legrar örorku sé miðað við lágmarksviðmið skaðabótalaga með síðari breytingum um launatekjur og niðurstöðu í viðbótarmatsgerð Dr. Páls Sigurðssonar prófessors og Guðmundar Björnssonar læknis um að örorka stefnanda til þess að vinna erfiðis-/líkamlega vinnu, en niðurstaða þeirra sé að sú örorka sé 18%. Krafist sé 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 28. mars 2003 til þingfestingardags, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi vísar til laga um loftferðir, nr. 60/1998 og reglugerðra setta með stoð í þeim lögum, skaðabótalaga, nr. 50/1993, með síðari breytingum, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málsástæður og lagarök stefnda Flugskóla Íslands hf. Aðalkrafa stefnda, Flugskóla Íslands hf., um sýknu er reist á því að rangt sé og ósannað að slysið sé að rekja til sakar stefnda, meðstefnda Einars eða annarra starfsmanna stefnda. Slysið sé að rekja til óhappatilviljunar. Sönnunarbyrði um ætlaða sök stefnda og starfsmanna hans hvíli óskipt á stefnanda. Sé ósannað með öllu að viðhald talstöðvar TF-FTR hafi verið vanrækt af stefnda eða ástandi talstöðvarinnar hafi verið áfátt og að slysið megi rekja til þess. Sé rangt að talstöðin hafi virkað illa í fluginu eins og stefnandi haldi fram. Hafi talstöðin virkað ágætlega og meðstefndi, Einar Valur, verið í sambandi við flugturninn á Reykjavíkurflugvelli þar til flugvélin hafi lent á flugvellinum á Stóra-Kroppi. Eftir það hafi bein talstöðvarsamskipti ekki verið möguleg af náttúrulegum ástæðum. Þá bendi ekkert til annars en að náttúrulegar ástæður hafi valdið því að talstöðvarsamband hafi verið ,,lélegt” eftir að flugvélin var komin út Borgarfjörð og einnig inn yfir Hvalfjörð. Hafi stefndi ávallt fylgst mjög vel með ástandi talstöðvarinnar, sem sjáist best af því að hún hafi verið sett í viðgerð fjórum sinnum á síðustu 10 mánuðum fyrir slysið. Þá sé ósannað að ætlað ,,lélegt ástand” talstöðvarinnar eða ætluð vanræksla á viðhaldi hennar hafi átt þátt í orsök flugslyssins. Þá sé ósannað að meðstefndi, Einar Valur, hafi valdið slysinu af saknæmu gáleysi. Hafi ekkert verið athugavert við að leggja upphaflega af stað frá Reykja­víkurflugvelli og fjarri því að vera saknæm mistök meðstefnda. Hafi flugið ekki verið raunverulegt yfirlandsflug, heldur flug til mats á hæfni stefnanda sem flugnema til að fljúga einn í yfirlandsflugi og til athugunar á viðbrögðum hans sem flugnema, ef veður leyfðu ekki flug samkvæmt flugáætlun. Hafi TF-FTR fengið heimild til flugtaks frá Reykjavíkurflugvelli, sem ekki hefði orðið ef veðuraðstæður hefðu ekki leyft flugið. Él, sem hafi hindrað að aftur yrði unnt að lenda á Reykjavíkurflugvelli, hafi hins vegar komið fyrr inn á völlinn en reiknað hafi verið með og sé það engum að kenna. Ekki sé heldur orsakasamband milli þess að lagt hafi verið af stað frá Reykjavíkurflugvelli og slyssins með því að flugvélin hafi lent í millitíðinni heilu og höldnu á flugvellinum að Stóra-Kroppi. Þá hafi ekki verið saknæm mistök af hálfu meðstefnda að snúa flugvélinni til norðurs og fljúga henni að Stóra-Kroppi, í stað þess að lenda á flugvellinum í Mosfellsbæ. Hafi flugbrautin í Mosfellsbæ verið of lin til að lenda á henni að mati meðstefnda og því ekki komið til álita að lenda þar. Sé ósannað að mat meðstefnda um það hafi verið rangt. Hafi flugbrautin verið úr ófrostheldu efni og hætta á að hjól flugvélarinnar myndu sökkva í brautina og flugvélin kollsteypast. Þá sé ekki orsaka­samband milli slyssins og þess að lenda ekki á flugvellinum í Mosfellsbæ með því að flugvélin hafi lent heilu og höldnu að Stóra-Kroppi. Ekki hafi verið um að ræða saknæmt gáleysi af hálfu meðstefnda að leggja af stað í flugið frá flugvellinum að Stóra-Kroppi, áleiðis til Reykjavíkur, eftir myrkur og ,,án fullnægjandi upplýsinga um veður”, svo sem haldið sé fram af hálfu stefnanda. Hafi meðstefndi lagt af stað kl. 20.56 eða í ljósaskiptunum og því enn rökkurbirta. Stytt hafi upp og bjart verið yfir Stóra-Kroppi og til vesturs, auk þess sem bjart hafi verið yfir Reykjavíkurflugvelli samkvæmt veðurbrigðaskeyti kl. 20.23 en skyggni hafi verið 10 km og skúrský í 2600 feta hæð. Samkvæmt því hafi verið nægilegt skyggni og skýjahæð til að fljúga nætursjónflug til Reykjavíkur. Ekki hafi verið nema 20 til 25 mínútna flug fyrir TF-TFR frá Stóra-Kroppi. Eftir brottför frá Stóra-Kroppi, eða kl. 21.00, hafi verið gefið út reglubundið veðurskeyti, sem hafi kveðið á um 800 metra skyggni á Reykjavíkurflugvelli og alskýjað í 400 feta hæð. Í samtali meðstefnda og flugumferðarstjóra kl. 21.12 hafi komið fram af hálfu flugumferðarstjóra að veður væri gott á Reykjavíkurflugvelli en ,,einhver mugga” væri austur af vellinum. Í síðasta samtali við meðstefnda kl. 21.23 hafi honum verið tjáð að engin él væru á flug­vellinum og að vel sæist til Akraness. Þá hafi meðstefndi verið upplýstur um að önnur vél hafi lent á Reykjavíkurflugvelli kl. 21.19 sem komið hafi niður úr éli í 2500 feta hæð við Akranes. Staðfesti þetta að vera hafi átt fært fyrir TF-FTR að fljúga frá Stóra-Kroppi til Akraness og þaðan nætursjónflug til Reykjavíkur, eins og meðstefndi hafi ætlað að gera, en flugvélin hafi verið búin tækjum til takmarkaðs nætursjónflugs. Hafi því ekki verið saknæmt gáleysi af flugkennaranum að leggja af stað frá Stóra-Kroppi miðað við veðrið eins og það hafi verið þegar hann hafi lagt af stað og þær veðurupplýsingar er hann hafi haft. Sé því mótmælt sem ósönnuðu að meðstefndi hafi brotið verklagsreglur Flugskóla Íslands hf. um öflun veðurupplýsinga og að það hafi valdið slysinu. Hafi ekki verið sýnt fram á hvaða veðurupplýsinga meðstefndi hafi átt að afla og getað aflað fyrir brottför frá Stóra-Kroppi umfram það sem hann hafi og hvernig slíkar upplýsingar hafi komið í veg fyrir slysið. Þá verði ekki séð að orsakasamband sé á milli slyssins og þess að meðstefndi hafi lagt af stað frá Stóra-Kroppi án þess að tilkynna það flugturninum í Reykjavík og án þess að gera flugáætlun. Ætluð vanræksla á því hafi ekki valdið slysinu og það allt eins orðið þó svo það hafi verið gert. Þá sé alvanalegt að ekki sé tilkynnt um brottför fyrr en eftir flugtak og flugáætlun ekki gerð fyrr en lagt hefur verið af stað. Þá verði bótaskylda ekki lögð á stefnda þó svo flugvélin hafi verið tekin á loft af óupplýstum flugvellinum að Stóra-Kroppi og í 33 sjómílna fjarlægð frá næsta upplýsta flugvelli. Hefði slysið allt eins orðið eins og atvikum og aðstæðum hafi verið háttað, þó flugvöllurinn að Stóra-Kroppi hafi verið upplýstur og eitthvað styttra í annan næsta flugvöll. Loks fari fjarri er stefnandi haldi fram að það hafi verið ,,vítavert gáleysi” af hálfu meðstefnda að hringsóla yfir upplýstri spennistöðinni á Brennimel norðaustan Grundartanga í stað þess að leita nauðlendingar. Fyrir það fyrsta hafi ekki verið að finna heppilegan nauðlendingarstað á þessum slóðum, m.a. vegna háspennulína. Í annan stað hafði flugvélin, er þar var komið sögu, lent í myrkri, mikilli snjókomu og ókyrrð í lofti. Hafi því verið ókleift að leita að nauðlendingarstað. Það hafi því verið það eina rétta í stöðunni úr því sem komið var að hringsóla í biðflugi yfir ljósum spennistöðvarinnar á meðan éljabakkinn gengi yfir. Geti biðflugið aldrei talist meðstefnda til sakar. Sé slysið því alfarið að rekja til óhappatilviljunar og ekki við neinn að sakast um það. Varakrafa um lækkun bóta sé byggð á því að áætlaður kröfuliður um bætur fyrir munatjón að fjárhæð 93.000 krónur og tímabundið tekjutap að fjárhæð 675.000 krónur sé ósannaður. Beri því að hafna honum. Beri aðeins að bæta hið sannaða raunverulega tjón. Hafi stefnandi verið í fjölbrautarskóla er slysið hafi orðið og á meðan tímabundinnar óvinnufærni hafi gætt. Að auki hafi hann haft tekjur af sumar­vinnu á skrifstofu föður síns, þannig að ekkert bendi til tímabundins atvinnutjóns af völdum slyssins. Þá sé kröfulið um bætur fyrir varanlega örorku mótmælt sem allt of háum, en viðmiðunartekjur við bótaútreikning séu rangar. Byggi stefnandi ranglega á því að ákvarða eigi árslaun sérstaklega, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og miði síðan við meðaltekjur allra háskólamenntaðra manna við bótaútreikning. Hafi stefnandi verið í fjölbrautarskóla þegar slysið varð, litlar tekjur haft og engar óvenjulegar aðstæður fyrir hendi. Skorti því skilyrði til að ákvarða árslaun sérstaklega og beri að miða við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Beri að ákvarða örorkubætur í takt við það, sem leiði til stórlækkunar á kröfuliðnum. Þá beri að draga frá bótum stefnanda þegar greiddar bætur úr flugvátryggingu. Loks sé kröfu um dráttarvexti mótmælt frá fyrri tíma en 24. september 2005, en mánuði áður hafi fyrst verið lögð fram sundurliðuð bótakrafa af hálfu stefnanda, sbr. dskj. nr. 13. Stefndi sé ósammála því viðhorfi meðstefnda, Nordic Aviation Insurance Group, að flugvátrygging stefnda hjá félaginu taki ekki til stefnanda þar sem hann hafi ekki verð farþegi í flugvélinni TF-FTR í skilningi 2. kafla vátryggingarskilmálanna og X. kafla loftferðalaga, nr. 60/1998, þegar slysið hafi átt sér stað. Telji stefndi að stefnandi hafi einmitt þá verið farþegi í skilningi loftferðalaga og vátryggingarskil­málanna sem þýði að ef slysið reynist skaðabótaskylt samkvæmt almennum skaða­bótareglum beri að bæta það úr ábyrgðartryggingu flugvátryggingarinnar. Það þýði svo aftur að meðstefndi, Einar, sé ekki skaðabótaskyldur, sbr. 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga, þó svo hann teldist hafa valdið slysinu. Minni stefndi á að hugtakið ,,farþegi” í skilningi 86. gr. laga um loftferðir og í flugrétti yfirleitt hafi aldrei verið túlkað svo þröngt að það nái aðeins til þeirra manna sem flugrekandi flytji gegn flugfargjaldi og flugfarseðli, eins og meðstefndi, Nordic Aviation Insurance Group, byggi á. Bendi stefndi á að hugtakið ,,farþegi” geti náð til allra um borð í flugvél, sem flugrekandi reki í atvinnuskyni, og teljist ekki flugmenn viðkomandi vélar, þegar flugslys verði. Geti hugtakið ,,farþegi” þannig náð til starfsmanna flugrekanda, þ. á m. flugmanna sem hann flytji milli staða og tilheyra þá ekki áhöfn viðkomandi vélar, svo og til flugnema hjá flugrekanda, en flugnemi sé ekki flugmaður. Sé það í öllu falli ekki á meðan hann fljúgi ekki kennsluflugvél þegar flugslys verði. Þá verði að hafa í huga að hugtakið ,,flutningur” í skilningi flugréttarins taki til allrar tilfærslu manna með flugvél í atvinnuskyni og nái því jafnt til kennsluflugs og áætlunarflugs, útsýnisflugs eða annars konar flugs í atvinnuskyni. Byggi stefndi á því að túlka beri tryggingarskilmálana í takt við túlkun loftferðalaga og viðurkennd sjónarmið flugréttarins hvað það varði. Sé flugnemi um borð í kennsluflugvél þannig farþegi í skilningi loftferðalaga og flugréttar þegar hann sé ekki að fljúga vélinni og komi ekki að stjórn hennar að öðru leyti eins og ástatt hafi verið um stefnanda eftir að meðstefndi hafi tekið við stjórn flugvélarinnar. Breyti í engu um þann skilning á farþegahugtakinu að 5. mgr. 131. gr. loftferðalaga skyldi eigendur kennslu- og einkaflugvéla að taka og viðhalda slysatryggingu fyrir þá sem ferðist með slíkum vélum. Séu þeir sem ferðist með þessum vélum og fljúgi sjálfir enda ekki farþegar og ákvæði um skyldutryggingu sett þeim til hagsbóta öðru fremur. Telji stefndi ljóst af framangreindu virtu að stefnandi hafi í öllu falli verið farþegi um borð í TF-TFR í skilningi loftferðalaga og flugvátryggingarinnar frá því lagt hafi verið af stað frá Stóra-Kroppi og þar til vélin hafi brotlent. Stefndi vísar til almennra reglna skaðabótaréttar utan samninga og ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Málsástæður og lagarök stefnda Einars Vals Bárðarsonar. Stefndi, Einar Valur, byggir sýknukröfu sína á því að ósannað sé og rangt að slysið megi rekja til sakar stefnda. Slysið hafi verið óhappatilvik. Sönnunarbyrði um ætlaða sök stefnda hvíli alfarið á stefnanda. Við mat á sök sé ekki unnt að líta til niðurstöðu skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 59/1996, sbr. nú lög nr. 35/2004. Ekki hafi verið neitt við það að athuga að leggja af stað frá Reykjavíkur­flugvelli umræddan dag. Hvorki veðurspá né veðurtilkynningar úr flugturni hafi gefið hið minnsta tilefni til að hætt yrði við flugtak. Bæði veðurspá og tilkynningar um veður á dskj. nr. 3., bls. 59 og 54 sýni svo ekki verði um villst, að það hafi ekki verið mistök af hálfu stefnda að fara í flugið. Þá megi benda á, þegar metið sé ástand élja, að hiti hafi verið 2°C, en daggarmark -1°C en það segi að élin hafi ekki verið þétt. Styðji það fullyrðingu um að það hafi ekki verið mistök af hálfu stefnda að fara í flugið. Þá megi og benda á að flugvélin hafi fengið heimild til flugtaks frá Reykjavíkurflugvelli, en það hafi hún ekki fengið ef veðuraðstæður hafi orkað tvímælis. Flugið hafi verið til mats á hæfni stefnanda sem flugnema til að fljúga einn í yfirlandsflugi. Ætlast hafi verið til að fyrstu 10 til 15 mínúturnar yrðu flognar samkvæmt flugáætlun og hafi verið lögð inn einnar og hálfrar stundar áætlun til flugs og hluti af prófi stefnanda að sjá viðbrögð hans ef veður hefði hamlað flugi. Él hafi hindrað lendingu á Reykjavíkurflugvelli og stefndi tekið þá ákvörðun að lenda á flugvellinum á Stóra-Kroppi. Val á flugvelli byggi á tveimur megin þáttum. Annars vegar tilmælum viðkomandi flugskóla og hins vegar mati flugmanns um hæfilegan flugvöll með tilliti til flugöryggis. Flugvélinni hafi verið lent á Stóra-Kroppi áfallalaust og valið á flugvelli því varla til þess fallið að baka stefnda bótaábyrgð. Ekki hafi verið um að ræða saknæmt gáleysi hjá stefnda að taka á loft frá Stóra-Kroppi áleiðis til Reykjavíkur. Bjart hafi verið og veðurspá góð. Uppgefið veður fyrir flugtak hafi verið ,,galopið”. Ekki hafi verið nema um 20 til 25 mínútna flug frá Stóra-Kroppi til Reykjavíkur. Í síðasta samtali flugumferðarstjóra í flugturninum við stefnda, kl. 21.23, hafi honum verið tjáð að engin él væru yfir Reykjavík og að vel sæist til Akraness. Þá hafi stefndi verið upplýstur um að flugvél hafi komið niður úr éli í 2500 feta hæð við Akranes. Allt þetta sýni, svo ekki verði um villst, að miðað við fyrirliggjandi upplýsingar hafi verið fært á milli Stóra-Kropps og Reykjavíkur. Hægt hafi verið að fljúga nætursjónflug hluta leiðarinnar. Stefndi hafi aflað veðurupplýsinga og þær ekki gefið annað til kynna en að flugtak væri óhætt. Veðurupplýsingar um lokun í Reykjavík hafi ekki borist fyrr en eftir að flugið hafi verið hafið og lokun aðeins staðið á meðan élin hafi gengið yfir. Talstöðvarsamband flugvélarinnar við flugturninn í Reykjavík hafi verið lélegt eftir að lent hafi verið á Stóra-Kroppi, hvort sem það hafi verið af náttúrulegum aðstæðum eða vegna bilunar. Um það geti stefndi ekki fullyrt. Það að hafa ekki gert flugáætlun hafi ekki verið orsök slyssins og engu breytt. Geti vanræksla við gerð flugáætlunar aldrei leitt til skaðabótaábyrgðar. Stefndi hafi strax eftir flugtak reynt að hafa samband við flugturninn á tíðninni 119,70 til þess að leggja inn flugáætlun. Hann hafi hins vegar ekki náð sambandi. Óafvitandi hafi stefndi lent inn í éljabakka og um leið í blindflugsskilyrðum. Ekki hafi verið um vítavert gáleysi að ræða af hans hálfu að hringsóla yfir upplýstri spennistöð við þær aðstæður. Blindbylur hafi komið eftir 11 mínútna hringflug og stefndi misst stjórn á flugvélinni. Meðstefndi, Nordic Aviation Insurance Group, haldi því fram að flug­vátrygging meðstefnda, Flugskóla Íslands hf., taki ekki til stefnanda þar sem hann hafi ekki verið farþegi í flugvélinni í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og 2. kafla vátryggingarskilmálanna þegar slysið varð. Hafna beri því að túlka hugtakið farþegi í 86. gr. laga nr. 60/1998 svo þröngt að það taki einungis til fólks sem flutt sé gegn gjaldi og flugfarseðli. Hugtakið farþegi geti vissulega náð til starfsmanna flugrekanda, þ.á m. flugmanna eða flugnema sem fluttir séu á milli staða og tilheyri ekki áhöfn. Þá megi nefna að flutningur í skilningi laganna taki til allra ferða manna með flugvél og gildi einu hvort um áætlunarflug, kennsluflug eða annars konar flug í atvinnuskyni sé að ræða. Túlka beri vátryggingarskilmálana í samræmi við túlkun loftferðalaga. Flugnemi um borð í kennsluflugvél sé farþegi í skilningi loftferðalaga þegar hann sé ekki að fljúga vélinni og komi ekki nálægt stjórn hennar að neinu leyti. Ákvæði 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 breyti engu um þennan skilning. Stefnandi hafi verið farþegi um borð í flugvélinni frá Stóra-Kroppi þar til hún hafi brotlent. Það leiði til þess að sé slysið skaðabótaskylt samkvæmt almennum skaðabótalögum beri að bæta það úr ábyrgðartryggingu flugvélarinnar. Það leiði svo til þess að stefndi verði ekki skaðabótaskyldur, sbr. 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga, þó hann teldist hafa valdið slysinu. Verði ekki fallist á sýknu, geri stefndi kröfu um lækkun bóta. Krafa stefnanda um bætur fyrir munatjón og tímabundið atvinnutjón sé ósannað og því beri að hafna þeim liðum. Engin gögn hafi verið lögð fram varðandi munatjónið. Hvað varði tímabundið tekjutap þá sé ekkert í gögnum málsins sem sýni að það hafi orðið. Stefnandi hafi verið námsmaður þegar slysið átti sér stað og síðan haft ágæta sumar­vinnu. Einungis beri að bæta hið sannaða, raunverulega tjón. Viðmiðunartekjur við bótaútreikning séu rangar og því sé kröfum um bætur fyrir varanlega örorku mótmælt sem of háum. Á slysdegi hafi stefnandi verið námsmaður og ekki lokið stúdentsprófi. Beri því að miða við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Engin skilyrði séu til að beita 2. mgr. 7. gr. laganna í þessu tilviki, eins og stefnandi geri kröfu um. Þá verði að draga frá bótakröfum stefnanda bætur er stefnandi hafi fengið greiddar úr flugvátryggingu. Dráttavexti beri að miða við 24. september 2005, en stefnandi hafi lagt fram sundurliðaða bótakröfu 24. ágúst 2005. Þá vísi stefndi til eigin sakar stefnanda. Stefnandi hafi nánast lokið fullnaðarprófi sem flugmaður. Hann hafi haft allar sömu upplýsingar og stefndi um veður. Hvergi komi fram að hann hafi hreyft andmælum við ákvarðanatöku stefnda. Ekkert hafi knúið stefnanda til að fara í hið örlagaríka flug frá Stóra-Kroppi. Stefndi vísar til almennra reglna skaðabótaréttar utan samninga, skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísar stefndi til X. kafla og 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, svo og til vátryggingarskilmála. Þá er vísað til laga um rannsókn flugslysa, nr. 35/2004. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Nordic Aviation Insurance Group. Stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi geti ekki talist hafa verið farþegi umrætt sinn í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og 2. kafla flugvátryggingarskilmála hins stefnda félags. Það verði ráðið af ákvæðum X. kaflans, en þar segi m.a. í 1. mgr. 86. gr. að ákvæði X. kafla taki til flutnings í loftfari á farþegum enda sé flutningurinn inntur af hendi í atvinnuskyni sem liður í flugrekstri hlutaðeigandi flytjanda. Þá segi í 88. gr. að þegar farþegar séu fluttir skuli flytjandi afhenda farseðil þar sem greina skuli m.a. brottfararstað, ákvörðunar­staði og viðkomustaði á leiðinni sé þeim til að dreifa og að flutningurinn skuli hlíta ákvæðum Varsjársáttmálans. Stefnandi geti ekki samkvæmt þessu talist hafa verið farþegi í umræddri ferð í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og 2. kafla flugvátryggingarskilmálanna, enda hafi ekki verið um að ræða ,,flutning” á honum í atvinnuskyni sem lið í flugrekstri, heldur kennsluflug þar sem stefnandi hafi verið nemandi og meðstefndi, Einar Valur, kennari. Þá hafi stefnandi enga farseðla fengið afhenta um ferðina þar sem tilgreindur hafi verið brottfarar-, viðkomu- eða áfangastaðir. Til enn frekari rökstuðnings á því að stefnandi geti ekki hafa verið farþegi í framangreindum skilningi í ferðinni örlagaríku skuli bent á að samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 skuli eigendur kennslu- og einkaflugvéla taka og viðhalda slysa­tryggingu fyrir þá sem ferðist með slíkum vélum. Skuli vátryggingarfjárhæðir vegna dauða og 100% varanlegrar örorku að lágmarki miðast við jafnvirði 100.000 SDR í íslenskum krónum. Með flugvátryggingarskilmálum þeim er í gildi hafi verið á slys­degi hafi meðstefndi, Flugskóli Íslands hf., tekið þessa vátryggingu og stefnandi fengið greitt úr henni 26. október 2005. Ákvæði 5. mgr. 131. gr. um skyldu til töku þessarar sérstöku slysatryggingar hafi komið inn sem samþykkt breytingartillaga við frumvarp til laga nr. 60/1998 um loftferðir við þinglega meðferð þess frumvarps á 122. löggjafarþingi 1997 til 1998. Í rökstuðningi meirihluta samgöngunefndar fyrir breytingartillögunni segi m.a.: ,,Þá er lagt til að við 131. gr. bætist ný málsgrein, sem verði 5. mgr., sem skyldi eigendur kennslu- og einkaflugvéla til að taka og viðhalda slysatryggingu fyrir þá sem ferðast með slíkum vélum. Hér á landi hafa orðið hörmuleg flugslys í einkaflugi þar sem einungis flugmaðurinn hefur verið tryggður og fjölskyldur þeirra sem hafa slasast eða farist hafa litlar sem engar bætur fengið. Meiri hlutinn telur rétt að brugðist sé við því með því að koma á skyldubundinni slysatryggingu á þessu sviði samhliða því að bótaréttur farþega í flutningaflugi er stóraukinn.” (122. löggjafarþing 1997-1998, þskj. 1063, mál nr. 201). Af þessum athugasemdum verði skýrlega ráðið að þeir sem séu um borð í kennslu- og einkaflugvélum ásamt flugmanni njóti aðeins bótaréttar á grundvelli keyptrar slysatryggingar en ekki á grundvelli X. kafla laga nr. 60/1998 um loftferðir eða ábyrgðatryggingar þar sem þeir teljast ekki til farþega í skilningi þeirra ákvæða. Þar sem stefnandi hafi ekki verið farþegi samkvæmt þessu í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998 og 2. kafla vátryggingarskilmála hjá stefnda njóti hann ekki bótaréttar á grundvelli 102. gr. laga nr. 60/1998, eins og það ákvæði hafi verið fyrir gildistöku laga nr. 88/2004, eða 21. gr. áðurnefndra vátryggingarskilmála. Áréttað sé að staða stefnanda að þessu leyti hafi ekkert breyst þó að meðstefndi hafi tekið við stjórn vélarinnar við Stóra-Kropp í Borgarfirði. Samkvæmt þessu verði að sýkna hið stefnda félag af kröfum stefnanda. Varakrafa um lækkun bóta sé byggð á því að til frádráttar dæmdum bótum skuli koma greiðsla sú sem hið stefnda félag hafi innt af hendi til stefnanda úr lögboðinni slysatryggingu 26. október 2005. Þá byggi stefndi á því að kröfur um bætur fyrir munatjón og tímabundið atvinnutjón séu ósannaðar. Um ætlað munatjón stefnanda liggi engin gögn fyrir í málinu og verði því að hafna þeim kröfulið sem ósönnuðum. Varðandi hið ætlaða tímabundna atvinnutjón liggi ekkert fyrir í gögnum málsins sem staðfesti að stefnandi hafi verið búin að fá sumarvinnu hjá Pökkun & flutningum ehf. þegar slysið hafi orðið. Þá bendi ekkert til þess að stefnandi hafi beðið nokkurt tímabundið atvinnutjón vegna slyssins enda verði ekki annað séð en að hann hafi unnið á lögfræðiskrifstofu föður síns sumarið 2003 og fengið dágóð laun fyrir. Hvað sem öðru líði byggi stefndi á því að við ákvörðun bóta vegna tímabundins atvinnutjóns verði að líta til þess að slysið hafi orðið 28. mars 2003, en þá hafi stefnandi stundað nám við Fjölbrautarskólann í Garðabæ. Geti hann því ekki hafa orðið fyrir tekjutapi á meðan hann hafi setið á skólabekk. Samkvæmt niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna hafi stefnandi verið 100% óvinnufær í þrjá mánuði, þ.e. til 28. júní 2003 en 25% óvinnufær í þrjá mánuði eftir það, eða til 28. september 2003. Samkvæmt því hafi stefnandi í mesta lagi misst einn sumarmánuð úr vinnu að fullu, þ.e. júní, en aðeins misst 25% úr vinnu afgang sumars. Taka verði tillit til þeirra staðreynda við ákvörðun bóta vegna tímabundins atvinnutjóns sem leiði til brottfalls eða verulegra lækkunar á þeirri kröfu sem stefnandi hafi sett fram. Þá byggi stefndi á því að viðmiðunarlaun til ákvörðunar á bótum vegna varan­legrar örorku skuli vera lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 8. gr. laganna. Þannig sé hærra viðmiði en því mótmælt sem haldlausu og hafnað að skilyrði til beitingar undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt. Stefnandi hafi verið námsmaður á slysdegi sem ekki hafi lokið stúdentsprófi og því haft takmarkaðar tekjur. Hafi hann að engu leyti markað sér atvinnubraut til framtíðar. Margdæmt sé að þegar aðstæður á slysdegi séu með þeim hætti skuli viðmiðunarlaun vegna varanlegrar örorku vera lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. laganna. Stefndi hafni því að dráttarvextir skuli falla á dómkröfur stefnanda á fyrra tímamarki en 24. september 2005 en þá fyrst hafi verið liðinn mánuður frá því stefnandi hafi lagt fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, en það hafi stefnandi gert með kröfubréfi 24. ágúst 2005 sem fram komi á dskj. nr. 13. Skorað sé á stefnanda að upplýsa um greiðslur frá þriðja manni er kunni að koma til frádráttar dæmdum skaðabótum, sbr. 2. mgr. 2. gr., 2. mgr. 3. gr., 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefndi vísar til X. kafla og 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, flugvátryggingarskilmála stefnda, 1. til 7. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað er vísað til XX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða: Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda, Flugskóla Íslands hf., á reglum skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð annars vegar og almennu sakarreglunni hins vegar. Að því leyti sem byggt er á almennu sakarreglunni byggir stefnandi á því að viðhaldi talstöðvar flugvélarinnar TF-FTR hafi verið ábótavant og hafi það m.a. átt sök á slysinu 28. mars 2003 þar sem stefnda, Einari Vali, hafi gengið mjög illa að ná talstöðvarsambandi við flugturninn í Reykjavík og þar með að fá fullnægjandi upplýsingar um veður. Hefur stefnandi ekki vísað til annars þessari málsástæðu sinni til stuðnings en að samkvæmt skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á dskj. nr. 3 kemur fram á bls. 17 að í flugvélinni hafi verið talstöð af gerðinni King KX 175 og að sögn viðhaldsaðila talstöðvarinnar hafi verið gert við hana fjórum sinnum á síðustu 10 mánuðum fyrir slysið. Að auki byggir stefnandi á þeim framburði stefnda, Einars Vals, að á köflum hafi illa gengið að ná sambandi við flugturninn í Reykjavík og sambandið verið slitrótt. Málsástæða þessi er ekki studd frekari gögnum. Er með engu móti unnt að slá föstu hvort umrædd talstöð hafi verið biluð þann 28. mars 2003 eða hvort slæmt samband við flugturninn í Reykjavík hafi verið af völdum náttúrulegra aðstæðna. Kemur og fram í skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á dskj. nr. 3, bls. 28, að ekki hafi reynst unnt að gera prófanir á leiðsögutækjum flugvélarinnar þar sem þau hafi brunnið í flakinu. Í ljósi þessa verður skaðabótaábyrgð stefnda, Flugskóla Íslands hf., ekki reist á sakarreglunni. Óumdeilt er að stefndi, Einar Valur, var starfsmaður stefnda, Flugskóla Íslands hf., og að hann hafi verið við störf í flugkennslu í nafni skólans 28. mars 2003. Hefur stefndi, Flugskóli Íslands hf., lýsti yfir að stefndi beri skaðabótaábyrgð á verkum stefnda, Einars Vals, á grundvelli húsbóndaábyrgðar, sé sök til staðar hjá stefnda, Einari. Kröfu sína á hendur stefnda, Einari Vali, byggir stefnandi á almennu sakar­reglunni. Samkvæmt þeirri reglu ber maður skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing af hegðun hans. Svo sem rakið var hér að framan hefur stefnandi aðallega byggt kröfur sínar á grundvelli almennu sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð á því í fyrsta lagi að stefndi, Einar Valur, hafi flogið af stað umræddan dag frá Stóra-Kroppi án þess að fá fullnægjandi upplýsingar um veður, eftir að hafa hrakist vegna veðurs frá Reykjavík norður í Borgarfjörð. Í öðru lagi hafi hann flogið af stað án þess að tilkynna flugturninum í Reykjavík um það og án þess að gera flugáætlun. Í þriðja lagi hafi hann tekið flugvélina TF-FTR á loft frá óupplýstum flugvellinum á Stóra-Kroppi eftir myrkur og í 33 sjómílna fjarlægð frá næsta upplýsta flugvelli. Í fjórða lagi hafi hann sýnt af sér vítavert gáleysi með því að hringsóla yfir spennistöð á Hvalfjarðarströnd í stað þess að leita nauðlendingar, þrátt fyrir að honum hlyti að hafa verið ljóst að skyggni myndi þá og þegar tapast. Þar fyrir utan hafi verið um að ræða veruleg mistök af hálfu stefnda, Einars Vals, að hafa lagt af stað í flugið 28. mars 2003 frá Reykja­víkurflugvelli með flugnemanda við veðuraðstæður, sem ekki hafi gefið tilefni til sjónflugs. Hafi undirbúningur fyrir flugið ekki verið í samræmi við verklagsreglur stefnda, Flugskóla Íslands hf., með því að stefndi, Einar Valur, hafi ekki aflað full­nægjandi veðurupplýsinga, en ljóst sé að ef þær hefðu legið fyrir hafi aldrei verið farið í hið örlagaríka flug. Fyrst verður fyrir að leysa úr hvort stefndi, Einar Valur, hafi sýnt af sér gáleysi er hann ákvað að taka flugvélina TF-FTR á loft frá flugvellinum á Stóra-Kroppi undir kl. 21.00 að kvöldi 28. mars 2003. Um nákvæman tíma í því sambandi liggur það fyrir að samkvæmt skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á dskj. nr. 3 er við það miðað að flugtak hafi verið frá Stóra-Kroppi kl. 20.56. Sú tímasetning sé áætlun, byggð á upplýsingum úr GPS staðsetningartæki flugvélarinnar. Jafnframt er gerð grein fyrir því að samkvæmt samtali er flugumferðarstjóri hafi átt við stefnda, Einar Val, kl. 21.23, hafi verið spurt um hvenær flugvélin hafi farið í loftið. Hafi stefndi, Einar Valur, sagt að flugvélin hafi farið í loftið kl. 20.55, en leiðrétt það í sömu andrá og sagt að flugvélin hafi farið í loftið kl. 20.50. Í skýrslu fyrir dómi staðhæfði stefndi, Einar Valur, að flugvélin hafi farið í loftið kl. 20.50. Þá kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndarinnar að GPS handtækið muni hafa starfað eðlilega og hafi það verið fest ofan á mælaborð flugvélarinnar. Tækið hafi kastast út úr flugvélinni við brotlendinguna og hafi það fundist skammt frá flakinu. Kveikt hafi verið á tækinu allan tímann að undanskildum fyrstu 10 mínútum eftir flugtak frá Stóra-Kroppi. Ekki hafa önnur gögn verið lögð fram sem sýna ótvírætt hvenær flugvélin fór í loftið frá Stóra-Kroppi. Virðist tímasetning í þessu efni því fyrst og fremst byggjast á stað­hæfingum stefnda, Einars Vals. Í ljósi samtals hans við flugumferðarstjóra og framburðar hans fyrir dómi er við enga traustari vísbendingu að miða en að flugtak hafi verið kl. 20.50 þetta kvöld. Í skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á dskj. nr. 3 er að finna yfirgripsmiklar upplýsingar um veður þennan dag. Í 5. viðauka er skýrsla Veðurstofu Íslands er gerð var vegna flugslyssins. Í skýrslunni kemur fram að þann 28. mars 2003 hafi lægð verið fyrir norðaustan land og dýpkandi lægð á Grænlandshafi, vestur af landinu. Meginskil lægðarinnar á Grænlandshafi hafi hreyfst norðaustur yfir Ísland. Árla dags hafi verið fremur milt loft yfir Íslandi, en kólnandi undir kvöld. Eftir því sem lægðin á Grænlandshafi hafi dýpkað, hafi kalt loft komið með vaxandi þunga inn yfir Suð­vestur­land. Skilin, sem fylgt hafi lægðinni, hafi verið köld, hreyfst allrösklega yfir suðvestanvert landið, en hægt verulega á sér yfir Norður- og Austurlandi. Ætla megi að hraði skilanna hafi verið um 20 til 25 hnútar yfir vestanverðu landinu, en um 10 til 15 hnútar yfir landinu austanverðu. Skilin hafi verið yfir Melrakkasléttu og Langanesi kl. 21.00 og yfirgefið landið skömmu eftir það. Þegar skýjabólstrar hafi náð að lokum upp að vesturströnd Íslands, hafi þeir verið orðnir vel þroskaðir éljabakkar og þeir stærstu hægt á sér og myndað allþétt éljabelti við ströndina. Þannig hafi það gerst að eftir að meginskilin fóru yfir Suðvesturland, hafi birt heldur á milli, eins og alþekkt sé á eftir köldum skilum. Háreistir skýjabólstrar hafi þó ætíð verið í sjónmáli, en aðeins lítilsháttar élja hafi orðið vart á stöku stað. Síðdegis 28. mars 2003 hafi hlaðist upp talsvert éljabelti við Suðvestur­ströndina, en það hafi borist inn yfir land er liðið hafi á daginn með þeim afleiðingum að kl. 17.30 hafi skyggni verið komið niður í 1600 metra í snjókomu í Keflavík. Í Reykjavík hafi verið sent út sérstakt veðurbrigðaskeyti kl. 18.20 þar sem skyggni hafi verið komið niður í 600 metra í éljagangi. Á ratsjármynd kl. 18.40 sjáist greinilega hvar éljabeltið liggi yfir Reykjavík frá SSA til NNV. Þar megi gróflega áætla að úrkoma í einstökum éljaskýjum geti verið endurkast upp á 10 mm úrkomu á klukkustundu. Í METAR-athugun frá Keflavík megi sjá að stytt hafi alveg upp kl. 20.30 og éljabeltið komið framhjá. Sérstakt veðurbrigðaskeyti hafi verið sent út frá Reykjavík um að stytt hafi upp kl. 20.05. Líklegt sé að éljabeltið hafi verið komið yfir Stóra-Kropp kl. 20.45 og þar með stytt upp. Á ratsjármynd kl. 21.00 sé ekki hægt að greina úrkomubelti yfir Borgarfirði, en aftur á móti sjáist að annað éljabelti hafi verið komið upp að ströndinni úr vestri. Síðara éljabeltið virðist hafa verið talsvert minna um sig en hið fyrra. Einnig gefi endurkast þess ekki líkur á jafnmikilli úrkomu og í hinu fyrra belti. Þó sé gróflega hægt að greina endurkast upp á jafnvel 5 mm á klukkustundu. Á ratsjármynd kl. 21.20 sjáist að síðari éljabakkinn hafi verið kominn vel inn yfir vesturströndina og kl. 21.40 liggi hann enn bæði yfir Hvalfirði og Borgarfirði. Á úrkomusírita frá Hvanneyri virðist sem úrkoma hafi fallið úr síðara beltinu frá kl. 21.50 til 22.00. Í Reykjavík hafi skyggni í METER farið aftur niður í 800 metra kl. 21.00 en ekki hafi verið tilgreint hvenær stytt hafi upp. Samkvæmt úrkomusírita Veðurstofu Íslands hafi að mestu verið þurrt eftir það og fram yfir miðnættið. Í Keflavík hafi verið tilgreind él í grennd frá kl. 20.00 til kl. 22.00. Í samantekt veðurstofunnar kemur fram að um kl. 20.45 líti út fyrir að stytt hafi upp af fyrra éljabeltinu þannig að þegar lagt hafi verið af stað frá Stóra-Kroppi hafi sennilega verið úrkomulaust og gott skyggni þar á staðnum. Á ratsjármyndum megi greina háreista skýjabólstra síðara éljabeltisins úti við ströndina. Á Reykjavíkurflugvelli hafi skyggni verið komið niður í 600 metra kl. 20.56. Eftir það hafi síðari éljabakkinn færst lengra inn á landið og smám saman lokað fyrir alla möguleika á sjónflugi á svæðinu. Ekki hafi fundist neinar upplýsingar hjá Veðurstofu Íslands um samskipti flugmanns við Veðurstofu Íslands áður en lagt hafi verið af stað í flugið. Veðurupplýsingar hafi m.a. verið inni á heimasíðu Veðurstofunnar og inni á símsvara, venju samkvæmt. Í málinu liggur það fyrir að stefndi, Einar Valur, hafði ekki samband við flug­turninn í Reykjavík áður en hann fór í loftið kl. 20.50. Þá hafði hann ekki heldur samband við Veðurstofu Íslands við það tækifæri til að grennslast fyrir um veður á flugleiðinni til Reykjavíkur. Liggur það einnig fyrir að eftir að flugvélin var komin í loftið náði stefndi sambandi við flugturninn í Reykjavík og var þá klukkan orðin 21.12. Var hann í sambandi við flugturninn í nokkur skipti eftir það. Af framburði stefnda og veðurlýsingum þennan dag verður ráðið að veður hafi verið ótrygg yfir Reykjavík og nánasta umhverfi. Hefur stefndi m.a. lýst því að svonefnt ,,fyrra éljabelti” hafi verið búið að ganga yfir og verið ákveðið að fara í loftið með flugnema til að kanna hæfni hans til að taka ákvarðanir, sem virðast m.a. hafa snúist um mat á því hvenær veðurútlit væri það slæmt að tryggast væri að snúa við til lendingar á Reykjavíkurflugvelli. Stefnda var því ljóst að veður gat brugðið til beggja átta síðdegis þennan dag. Fór enda svo að stefndi varð frá að hverfa er hann hugðist lenda flugvélinni aftur á Reykjavíkurflugvelli. Hörfaði hann undan veðrinu allt þar til hann og lenti flugvélinni á flugvellinum að Stóra-Kroppi. Eftir það gengu él yfir flugvélina og virðist sem snjóað hafi stanslaust þar til stundarfjórðungi fyrir kl. 21.00 um kvöldið. Var þá orðið skuggsýnt, en fyrir liggur að svokallað sólsetur var þar kl. 20.54. Við mat á aðstæðum til flugs eru veður og veðurhorfur grundvallaratriði. Á það við um allar gerðir og stærðir flugvéla, en skiptir litlar vélar þó mestu máli, sérstaklega ef þær eru ekki með blindflugsbúnað. Stefnda var ljóst að flugvélin TF-FTR var ekki búin blindflugsbúnaði. Þrátt fyrir það tók hann vélina á loft frá flugvellinum að Stóra-Kroppi rétt undir sólsetur. Flugvöllurinn að Stóra-Kroppi var ekki upplýstur. Mátti stefnda því vera ljóst að hann hefði lítið svigrúm til að fara í loftið og lenda þar aftur. Þá vita flugmenn að þó svo veður á brottfararstað og veður á komustað sé ágætt, getur veður á miðri flugleið hindrað för. Þá vita flugmenn það jafnframt að tryggustu upplýsingar um veður er að fá hjá Veðurstofu Íslands og nægir símtal til Veðurstofunnar til að fá uppgefnar upplýsingar um veður. Þar í húsi eru veðursjár og ratsjár sem sýna veður á mismunandi stöðum. Bæði stefndi og stefnandi voru með gsm síma í flugvélinni og er ekki annað fram komið en að þeir hafi báðir verið í lagi. Við þær aðstæður er voru fyrir hendi þennan dag, að veður hafði verið ótryggt, að stefndi hafði hrakist undan veðri norður í Borgarfjörð, að flugvélin var ekki búin blindflugsbúnaði og að stefndi tók vélina á loft rétt undir sólsetur, skipti það sköpum fyrir stefnda að tryggja sem best hann mátti að flugleiðin frá Stóra-Kroppi til Reykjavíkur væri opin. Það gerði hann hins vegar ekki. Verður að telja það hafa verið gáleysi af hans hálfu, sem leiddi til þess að flugvélin hraktist af fyrirhugaðri flugleið og í jörðina skömmu síðar. Er slík áhersla lögð á veðurathugun fyrir flug að í 1.18.4 kafla í flugrekstrarhandbók Flugskóla Íslands er m.a. að finna umfjöllun um atriði sem athuga skal varðandi veður í tengslum við svokallað ,,Cross-Country Prefligt Planning”. Þar kemur fram að upplýsinga um veður skuli aflað hjá Veðurstofu Íslands með símtali. Er gerð nánari grein fyrir handbók þessari í skýrslu Rannsóknarnefndar flugslysa á dskj. nr. 3. Þó svo handbókin sjálf liggi ekki frammi í málinu þykir mega leggja skýrslu rannsóknarnefndarinnar til grundvallar um þetta atriði, enda hefur þessu atriði ekki verið mótmælt af hálfu stefndu í greinargerðum. Þegar allt ofangreint er virt er það niðurstaða dómsins að stefndu, Flugskóli Íslands hf. og Einar Valur Bárðarson, verði dæmd skaðabótaskyld vegna þess slyss sem stefnandi varð fyrir að kvöldi 28. mars 2003. Engin sök verður lögð á stefnanda sjálfan í þessu efni. Stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, neitar bótaskyldu á þeim grundvelli að bætur skuli eingöngu greiða úr sérstakri slysatryggingu samkvæmt 3. kafla flugvá­tryggingar flugvélarinnar, en ekki úr ábyrgðartryggingu 2. kafla sömu tryggingar. Í því efni sé byggt á því að stefnandi hafi ekki verið farþegi í umræddri ferð í skilningi 2. kafla vátryggingarinnar og X. kafla laga nr. 60/1998. Hvorki er í lögum nr. 60/1998 né í flugvátryggingu að finna sérstaka skilgreiningu á því hver sé farþegi í flugvél í skilningi laganna og flugvátryggingar­innar. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 60/1998 er vikið að X. kafla frumvarpsins. Er tekið fram að kaflinn byggi á ákvæðum Varsjársáttmálans frá 1929 og sáttmálaauka við hann sem undirritaður hafi verið í Haag 1955. Er tekið fram að gildandi lög geymi ákvæði þessara sáttmála nær óbreytt, en auk þess sem Ísland hafi staðfest þá að þjóðarétti hafi þeir verið lögfestir hér sem lög nr. 41/1949 og nr. 46/1956. Þessi kafli frumvarpsins byggi á ákvæðum sáttmálanna, en nokkrar breytingar séu gerðar með hliðsjón af væntanlegri reglugerð Evrópusambandsins um ábyrgðarreglur, bótafjárhæðir og vátryggingar. Þá sé jafnframt bætt inn ákvæðum sem byggist á sáttmála þeim sem gerður hafi verið í Guadalajara í Mexíkó árið 1961 og fjalli um ábyrgðarreglur gagnvart farþegum þegar flugrekendur sinni flutningum hver fyrir annan, þ.e. loftför séu leigð með áhöfn, en fram til þessa hafi ekki verið tekið á þeirri aðstöðu í íslenskum loftferðalögum. Í athugasemdum er tekið fram að í skilningi Varsjársáttmálans sé farþegi maður sem fluttur sé í loftfari samkvæmt skilmálum flutningssamnings. Umdeilt sé hvort starfsmaður flugfélags sé farþegi í skilningi sáttmálans. Fræðimenn haldi því fram annars vegar að sáttmálinn nái aðeins yfir samband flugfélags og farþega og hins vegar að starfsmaður sé ekki aðeins bundinn starfssamningi heldur einnig ákvæðum sáttmálans. Samkvæmt 1. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 skal umráðandi loftfars, sem nota skal til loftferða, taka og halda við vátryggingu er örugg telst til greiðslu skaðabóta sem falla kunna á hann eða umráðanda loftfars vegna tjóns sem verður á mönnum eða hlutum utan loftfarsins og stafar af notkun þess. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins skulu flugrekendur taka vátryggingu gegn tjóni á mönnum eða hlutum í loftfari eða við för eða flutning þeirra í loftfari eða úr því og svo gegn tjóni á innrituðum farangri og varningi meðan flytjandi ber ábyrgð á honum samkvæmt X. kafla. Að lokum er eigendum kennslu- og einkaflugvéla, samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laganna, skylt að taka og viðhalda slysatryggingu fyrir þá sem ferðast með slíkum vélum. Flugvátrygging sú sem ágreiningur er sprottinn af í þessu máli er á dskj. nr. 4. Gildir hún frá 1. ágúst 2002 til 31. júlí 2003 að telja. Er hún tekin fyrir einkaflug, kennsluflug, útsýnisflug og útleiguflug og flugmenn skráðir nemendur Flugskóla Íslands hf. og aðrir flugmenn sem samþykktir séu af vátryggingartaka. Er 1. kafli tryggingarinnar lögboðin ábyrgðartrygging vegna notkunar loftfars. Samkvæmt við­festum skilmálum tekur sá kafli til skaðabótaábyrgðar sem kunni að falla á vátryggingar­taka annað hvort samkvæmt 11. kafla loftferðalaga eða samkvæmt almennum skaðabótareglum vegna tjóns á mönnum eða munum utan loftfarsins. Þá er 2. kafli flugvátryggingarinnar ábyrgðartrygging flytjanda. Samkvæmt viðfestum skilmálum er hún vegna farþega og nær sá kafli til skaðabótaábyrgðar sem á vátryggðan kann að falla samkvæmt almennum skaðabótareglum vegna tjóns á farþegum eða farangri sem loftfarið flytur. Mælir þessi kafli fyrir um frádráttarreglu, sem kveður á um að bætur sem greiðist úr lögboðinni slysatryggingu samkvæmt 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998 skuli koma að fullu til frádráttar ábyrgðar­tryggingar­bótum. Loks er 3. kafli flugvátryggingarinnar lögboðin slysatrygging í kennslu- og einkaflugi. Samkvæmt viðfestum skilmálum er um að ræða lögboðna slysatryggingu samkvæmt 131. gr. laga nr. 60/1998. Greiði félagið bætur vegna slyss er sá sem tryggður er verði fyrir. Gildi vátryggingin um borð í loftfari, svo og til farar í loftfar og úr því. Þá gildi hún við gangsetningu hreyfils eftir nauðlendingu utan opinberlega viðurkennds flugvallar ef slíkt gerist samkvæmt tilmælum flugmanns loftfarsins. Þá gildi hún á meðan á dvöl á nauðlendingarflugvelli stendur, svo og við brottför þaðan til byggða. Nái tryggingin til hvort sem er flugmanns eða farþega. Af framansögðu er ljóst að 1. kafli flugvátryggingar flugvélarinnar TF-FTR sækir stoð í 1. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998, 2. kaflinn í 3. mgr. sömu greinar og 3. kaflinn í 5. mgr. greinarinnar. Í ljósi þess að vátryggingarfjárhæðir eru mismunandi eftir því hvort tjón er bætt úr 2 eða 3ja kafla skiptir máli að ákvarða úr hvaða kafla flugvátryggingarinnar tjónþoli, stefnandi í þessu máli, á rétt á bótum. Er vernd farþega í flugi samkvæmt flugvátryggingunni önnur en annarra sem með flugvél ferðast, þar sem eingöngu farþegar eiga rétt á bótum vegna slyss úr 2. kafla flugvátryggingarinnar eftir þeim reiknireglum sem er að finna í 3. kafla. X. kafli laga nr. 60/1998 gildir um flutninga í loftfari á farþegum, farangri eða varningi, sbr. 86. gr. laganna. Láti farþegi lífið eða verði fyrir líkamstjóni af völdum slyss sem verður í loftfari, ber flytjandi ábyrgð á því tjóni. Um þá ábyrgð fer eftir 131. gr. laga nr. 60/1998, sbr. 102. gr. Svo sem áður greinir sækir þessi kafli laganna stoð í Varsjársáttmálann frá 1929 og síðari samninga, sem ætlað er að tryggja réttarstöðu farþega í flugi. Í þessum ákvæðum kemur fram sú meginregla sem gildir um flutninga í flugi, að farþegar njóta sérstakrar tryggingaverndar samkvæmt 133. gr., sbr. 102. gr. laga nr. 60/1998. Af þeirri meginreglur leiðir a.m.k að flugmenn njóta ekki þeirrar tilteknu verndar í flutningum á flugi. Af áliti meirihluta samgöngunefndar fyrir breytingartillögu við frumvarp sem varð að lögum nr. 60/1998, sem vísað er til hér að framan, verður ráðið að í breytingartillögunni sé miðað við að þeir sem ferðist með kennslu- og einkaflugvélum hafi ekki notið fullnægjandi tryggingaverndar. Þó svo það sé ekki tilfært sérstaklega getur það ekki verið á öðrum grundvelli en að þeir séu ekki farþegar í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998. Breytingartillögunni er því augljóslega ætlað að ná til þeirra í kennslu- eða einkaflugvél sem ekki yrðu skilgreindir sem farþegar í skilningi X. kafla laga nr. 60/1998. Ef ætlunin hafi verið sú að það ætti eingöngu við um flugkennara í kennsluflugvélum, hefði það án nokkurs vafa verið tekið fram í ákvæðinu. Aðrir í kennsluflugvélum eru fyrst og fremst flugnemar. Telur dómurinn því ljóst að ætlunin hafi m.a. verið að ná til nemenda í kennsluflugi með því ákvæði sem varð að 5. mgr. 131. gr. laga nr. 60/1998. Farþegi er einstaklingur sem ætlunin er að flytja í loftfari, í atvinnuskyni, á milli áfangastaða. Skiptir ekki sköpum þó svo endurgjalds sé ekki krafist fyrir flutninginn, sbr. 2. mgr. 86. gr. eða að farseðill sé gefinn út, sbr. 3. mgr. 88. gr. Fyrir liggur að stefnandi var nemandi í kennsluflugi umrætt sinn. Var ekki sérstakur til­gangur með fluginu að flytja hann á milli áfangastaða, heldur að kanna hæfni hans í flugi sem lið í einkaflugmannsprófi. Var þannig ætlunin að lenda með stefnanda aftur á Reykjavíkurflugvelli að flugkennslu lokinni. Stefnandi var þess vegna ekki venju­legur farþegi í flugi í skilningi laga nr. 60/1998, hvorki eftir að stefndi, Einar Valur, tók við flugstjórn í nágrenni við Reykjavík, eða eftir að tekið var á loft frá Stóra-Kroppi, enda gat stefnandi áfram notið góðs af leiðbeiningum stefnda á flugleiðinni. Þá er til þess að líta að flugmenn í skilningi flugvátryggingarinnar eru skilgreindir bæði flugmenn og nemendur stefnda, Flugskóla Íslands hf. Í þessu ljósi er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi aldrei verið farþegi í skilningi 2. kafla flugvátryggingar fyrir flugvélina, sem leiðir til þess að tjón stefnanda verður eingöngu bætt úr 3. kafla flugvátryggingarinnar. Breytir bréf stefnda, Nordic Aviation Insurance Group, til stefnanda 27. júní 2003, engu þar um. Samkvæmt yfirliti á dskj. nr. 23, sem ber yfirskriftina samkomulag um lokauppgjör, hefur stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, þegar greitt stefnanda 3.198.192 krónur í skaðabætur vegna flugslyssins. Er tekið fram að gegn greiðslu á fjárhæðinni lýsi stefnandi því yfir að hann eigi ekki kröfu um frekari greiðslu úr lög­boðinni slysatryggingu í kennslu- og áætlunarflugi samkvæmt 3. kafla vátryggingar­skírteinis nr. FJ-13732. Dómsmál um hvort tjónið sé greiðsluskylt á grundvelli 2. kafla vátryggingarinnar verði áfram rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Með vísan til niðurstöðu dómsins um að umrætt tjón verði einungis bætt úr 3. kafla flugvá­tryggingar­innar og yfirlýsingar stefnanda á dskj. nr. 23, verður stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, sýknað af kröfum stefnanda. Um kröfufjárhæð er þetta að segja. Ekki er ágreiningur um kröfulið um þjáningabætur, að fjárhæð 196.900 krónur. Þá hefur lið um varanlegan miska, að fjárhæð 1.343.315 krónur, ekki verið mótmælt. Loks hefur lið um útlagðan kostnað að fjárhæð 55.392 krónur ekki verið mótmælt. Verða þessir kröfuliðir því allir teknir til greina. Stefnandi hefur krafist 93.000 króna í bætur fyrir munatjón. Engin gögn liggja frammi til stuðnings þessum kröfulið, sem stefndu hafa allir mótmælt. Af þeim ástæðum verður þessum kröfulið hafnað. Þá hefur stefnandi uppi kröfu um tímabundið tekjutap að fjárhæð 675.000 krónur. Stefndu hafa mótmælt þessum kröfulið. Fallast verður á með stefndu að ekki liggi fyrir í gögnum málsins sönnun um að stefnandi hafi verið búinn að fá vinnu í Pökkun & flutningum ehf. sumarið 2003. Þá liggur fyrir samkvæmt framlögðum skattframtölum og í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna að stefnandi naut tekna sumarið 2003. Þar sem ekki nýtur staðfestingar á því að stefnandi hafi ráðið sig í sumarvinnu hjá Pökkun & flutningum ehf. og að stefnandi naut hærri tekna þetta sumar vegna annarrar vinnu en sem nemur þessum kröfulið, sem koma á til frádráttar, verður þessum kröfulið hafnað. Stefnandi hefur uppi kröfu um bætur fyrir varanlega örorku aðallega að fjárhæð 6.066.556 krónur, en til vara að fjárhæð 5.144.623 krónur. Við útreikning bóta í aðalkröfu er byggt á niðurstöðum Kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna um meðallaun allra háskólamenntaðra manna, er störfuðu hjá ríkinu á viðmiðunarárunum. Sú aðferð miðar við að hinir dómkvöddu matsmenn meta örorku stefnanda út frá því að hann muni ljúka lögfræðiprófi, eða sambærilegu réttindanámi. Í varakröfu er útreikningur bóta miðaður við lágmarksviðmið skaðabótalaga um launatekjur og niðurstöðu í viðbótarmatsgerð um að örorka stefnanda til þess að vinna erfiðis-/líkamlega vinnu sé 18%. Þessum kröfum hafa stefndu öll mótmælt og telja að miða eigi bætur fyrir varanlega örorku við lágmarkslaun 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 8. gr. laganna. Hafnað sé að undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga verði beitt, en stefnandi hafi á slysdegi verið námsmaður sem ekki hafi lokið stúdentsprófi. Ágreiningsefnið, hvort miða beri við 2. mgr. eða 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 8. gr., þegar námsmenn eiga í hlut, hefur komið til kasta Hæstaréttar Íslands í allmörgum málum, eins og rakið er í dómum réttarins frá 13. febrúar 2003 í máli nr. 375/2002 og 4. nóvember 2004 í máli nr. 188/2004. Þar hefur verið slegið föstu að þegar tjónþoli er við nám þegar slys ber að höndum, en ekki kominn svo langt á veg að námslok séu fyrirsjáanleg, eigi regla 3. mgr. 7. gr. um lágmarkslaun við. Stefnandi var 20 ára á slysdegi og hafði þá ekki lokið stúdentsprófi. Í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 151/2006, sem upp var kveðinn 12. október 2006, var miðað við að uppgjör skyldi fara eftir 8. gr. skaðabótalaga þegar um var að ræða einstakling sem var í fjölbrautarskóla og átti tvo mánuði eftir í stúdentspróf. Í ljósi þessa verður að fallast á með stefndu að við uppgjör á tjóni stefnanda skuli farið eftir 3. mgr. 7. gr. , sbr. 8. gr. skaðabótalaga. Lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga í tilviki stefnanda eru 1.200.000 krónur. Sú fjárhæð breytist í samræmi við breytingar á lánskjaravísitölu, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna. Ef miðað er við vísitölu á stöðugleikatímapunkti 1. júní 2004 verður fjárhæðin 1.688.000 krónur (1.200.000 : 3282 x 4618). Ef sú fjárhæð er margfölduð með stuðli samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga, aftur miðað við stöðug­leika­tímapunkt 1. júní 2004, og varanlegri örorku stefnanda samkvæmt upphaflegri matsgerð sem hér er rétt að miða við, verður fjárhæðin 2.268.672 krónur (1.688.000 x 16,8 x 8%). Með vísan til alls þessa greiði stefndu, Flugskóli Íslands hf. og Einar Valur Bárðarson, stefnanda sameiginlega 3.864.279 krónur (196.900 + 1.343.315 + 55.392 + 2.268.672). Í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga ber fjárhæðin 4,5% vexti frá slysdegi. Fallist er á með stefndu að dráttarvextir verði ekki reiknaðir fyrr en frá og með 24. september 2005, en þá var mánuður liðinn frá því stefnandi lagði fram sundurliðaða bótakröfu. Stefnandi hefur miðað við að frá kröfunni dragist 3.198.192 krónur, sbr. dskj. nr. 23. Af þeirri fjárhæð eru 2.421.210 krónur bætur vegna varanlegs líkams­tjóns. Það sem eftir er af fjárhæðinni er útlagður kostnaður vegna læknisvottorða, matsgerða og vegna lögmannsþóknunar. Sá kostnaður fellur í raun undir að vera málskostnaður í málinu, en stefnandi nýtur gjafsóknar. Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti málið Magnús Guðlaugsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Flugskóla Íslands hf., Ólafur Eiríksson hæstaréttar­lög­maður, af hálfu stefnda Einars Vals Bárðarsonar, Jóhannes Ásgeirsson héraðsdómslögmaður og af hálfu stefnda Nordic Aviation Insurance Group, Hulda Árnadóttir héraðs­dóms­lögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir Páll Halldórsson fyrrverandi yfirflugstjóri og Trausti Magnússon, yfirflugstjóri. Stefndu, Flugskóli Íslands hf. og Einar Valur Bárðarson, greiði stefnanda, Unnsteini Erni Elvarssyni, sameiginlega 3.864.279 krónur, með 4,5% vöxtum frá 28. mars 2003 til 24. september 2005, en með dráttarvöxtum af fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni innborgun samkvæmt dskj. nr. 23 að fjárhæð 3.198.192 krónur. Stefndi, Nordic Aviation Insurance Group, er sýkn af kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutnings­þóknun lögmanns hans, 700.000 krónur.
Mál nr. 296/2001
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Dómstóll Lögvarðir hagsmunir
Barnaverndarnefnd R (B) fór með forsjá drengsins X samkvæmt yfirlýsingu móður hans, sem áður hafði farið ein með forsjána. A, faðir drengsins, hafði og veitt samþykki sitt fyrir þessu. X var í kjölfarið ráðstafað í fóstur til hjóna, en naut áfram nokkrar umgengni við foreldra sína. A höfðaði mál gegn B og krafðist þess að viðurkenndur yrði með dómi umgengnisréttur hans við X, svo og að umgengni yrði skipað á nánar tilgreindan hátt. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 með áorðnum breytingum, leysir barnaverndarnefnd úr um umgengni barns í fóstri við kynforeldri sín. A krafðist þess ekki að hnekkt yrði ákvörðun B um umgengni hans við X, heldur að inntak umgengninnar yrði ákveðið með dómi. Með því að slíkt er ekki á verksviði dómstóla, var A heldur ekki talinn hafa hagsmuni af því að fá með dómi sérstaka viðurkenningu á umgengnisrétti sínum. Var því staðfestur úrskurður héraðsdóms um að vísa málinu frá.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. ágúst 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Sóknaraðili krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að á árinu 1989 eignaðist sóknaraðili son með nafngreindri konu. Hún fór með forsjá sonarins, en á árinu 1995 leitaði hún vegna heilsubrests síns til barnaverndarnefndar varnaraðila með ósk um að drengnum yrði fundið fósturheimili. Gerði hún yfirlýsingu 17. janúar 1996 um að barnaverndarnefndin tæki við forsjá hans. Sóknaraðili veitti nokkru síðar samþykki sitt fyrir þessum gerðum. Í kjölfarið var drengnum ráðstafað í fóstur til hjóna, sem hann býr nú hjá. Allt frá upphafi mun hann hafa notið umgengni við báða foreldra sína, en þó aðeins fáein skipti á hverju ári, eins og nánar er greint í úrskurði héraðsdómara. Urðu af þessu deilur milli sóknaraðila og barnaverndarnefndar, sem leiddu til þess að sóknaraðili höfðaði mál þetta með stefnu 23. mars 2001. Samkvæmt henni voru dómkröfur hans í málinu þær að „viðurkenndur verði með dómi umgengnisréttur hans við son sinn X... Verði umgengni þeirra feðga hvor við annan háttað þannig, að X dvelji hjá föður sínum eina helgi í mánuði, fyrstu helgi hvers mánaðar, tvo daga í senn og gisti drengurinn eina nótt. Ennfremur gerir stefnandi kröfu um sumarfrí í einn mánuð í ágúst eða júlí eftir samkomulagi, svo og að stefnandi umgangist drenginn yfir jól og páska.” Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 með áorðnum breytingum kveður barnaverndarnefnd á um umgengni barns í fóstri við kynforeldri sín. Eins og ráðið verður af framangreindu gerir sóknaraðili ekki kröfu í málinu um að hnekkt verði ákvörðun barnaverndarnefndar varnaraðila um umgengni hans við son sinn, heldur að inntak umgengninnar verði ákveðið með dómi. Slíkt er ekki á verksviði dómstóla, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni 1999, bls. 1511. Samkvæmt þessu og með því að fallist verður á með héraðsdómara að sóknaraðili geti ekki haft hagsmuni af því að fá með dómi sérstaka viðurkenningu á umgengnisrétti sínum verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun málsins. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi, en kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. 1 Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 28. mars 2001 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi um frávísunarkröfu stefnda 20. f.m. Stefnandi er A, [ ]. Stefndi er barnaverndarnefnd Reykjavíkur, Síðumúla 39, Reykjavík. Í stefnu segir að dómkröfur stefnanda séu þær að viðurkenndur verði með dómi umgengnisréttur hans við son sinn, X, [ ]. Verði umgengni þeirra feðga hvor við annan háttað þannig að Friðrik dvelji hjá föður sínum einna helgi í mánuði, fyrstu helgi hvers mánaðar, tvo daga í senn og gisti drengurinn eina nótt. Ennfremur geri stefnandi kröfu um sumarfrí í einn mánuð í ágúst eða júlí eftir samkomulagi svo og að stefnandi umgangist drenginn yfir jól og páska. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði “ex officio” vísað frá héraðsdómi og að stefnanda verði gert að greiða sér málskostnað. Til vara krefst hann sýknu af kröfum stefnanda og að sér verði tildæmdur málskostnaður. Í þessum þætti málsins krefst stefnandi þess að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að sér verði ákvarðaður málskostnaður. 2 X, [ ], er sonur C og stefnanda. Móðirin fór með forsjá drengsins en vegna veikinda sinna fól hún stefnda forsjá hans og óskaði eftir því að honum yrði fundið varanlegt fósturheimili. Segir í stefnu að skrifleg yfirlýsing þessa efnis hafi verið undirrituð 17. janúar 1996 en stefnanda hafi ekki verið greint frá henni fyrr en 14. febrúar s.á. Þann 18. maí 1996 var drengnum komið í tímabundið reynslufóstur til hjónanna K og S í Borgarnesi. Hann hefur verið í varanlegu fóstri hjá þeim frá 5. nóvember 1996 og fara þau með forsjá drengsins. Umgengni X við stefnanda hefur verið sem hér greinir. Einu sinni árið 1996, tvisvar árið 1997, og tvisvar árið 1998. Á árinu 1999 fór engin umgengni fram en drengurinn mun hafa hitt stefnanda einu sinni í tengslum við umgengni við móður. Samkvæmt úrskurði stefnda 15. febrúar 2000 skyldi umgengni vera fjórum sinnum á því ári en varð þrisvar þar sem niður féll umgengni sem fram átti að fara í Borgarnesi. Umgengni fór síðan fram í mars 2001. Umgengni á árinu 1998 var á grundvelli skriflegs samkomulags aðila máls þessa 25. nóvember 1997. Samkomulagið skyldi endurskoðað að aflokinni umgengni í desember 1998. Af því varð þó ekki fyrr en með úrskurði 15. febrúar 2000. Málefnið var eigi að síður til meðferðar á árinu 1999. Samkvæmt greinargerð Dóru Júlíussen félagsráðgjafa, sem var lögð fyrir fund stefnda 18. janúar 2000, var málið lagt fyrir fund hjá stefnda 23. mars 1999 vegna framangreinds ákvæðis um endurskoðun. Á þeim fundi gerðu fósturforeldrarnir grein fyrir sjónarmiðum sínum en málinu var frestað svo að stefnanda gæfist kostur á að tjá sig um það. Á fundi 18. maí 1999 mætti lögmaður fyrir hönd stefnanda og óskaði eftir öllum gögnum sem lægju að baki tillagna starfsmanna stefnda um umgengni. Stefnandi mætti á fund stefnda 22. júní 1999 ásamt lögmanni sínum. Sett var fram ósk um að nýr félagsráðgjafi kæmi að málum stefnanda og að óvilhallur sálfræðingur kannaði hug Friðriks Hrafns til umgengni við hann. Lögmaðurinn krafðist þess að fá aðgang að fóstursamningi og lagði til að stefnandi fengi sumarfrí í tvær vikur með drengnum en að þeim tíma loknum yrði úrskurðað um framtíðarumgengni. Stefndi hafnaði þegar kröfu um afhendingu gagna. Í tilvitnaðri greinargerð Dóru Júlíussen segir að 19. júlí 1999 hafi stefnanda verið sent bréf og hann hvattur til að hitta X sem fyrst en ekkert hafi heyrst frá honum. Stefnandi hafi þ. 19. nóvember 1999 sett fram við Birnu Guðmundsdóttur félagsráðgjafa ósk um að hitta X helgina 18. – 19. desember. Þegar rætt hafi verið við fósturforeldra drengsins hafi komið í ljós að sú helgi hentaði þeim ekki en þau hafi alltaf óskað eftir því að umgengni færi ekki síðar fram en um mánaðamót nóvember – desember. Stefnandi hafi síðan afþakkað boð um aðra tiltekna daga í desember. Í greinargerð, sem fram var lögð af hálfu félagsþjónustu Reykjavíkurborgar á fundi stefnda 1. febrúar 2000, segir að á árinu 1999 hafi Sólveig Ásgrímsdóttir sálfræðingur verið fengin til þess að kanna hug X til umgengninnar og hafi hún átt eitt viðtal við hann á heimili hans í Borgarnesi. Stefnandi og lögmaður hans hafi ekki talið hana vera óvilhalla og öðrum tilnefndum sálfræðingi hafi verið andmælt á líkum forsendum. Þeir hafi hins vegar ekki tilnefnt sálfræðing, sem þeir væru sáttir við, og hefði könnun sálfræðings á hug X til umgengni við stefnanda því ekki farið fram. Samkvæmt greindum úrskurði stefnda 15. febrúar 2000 skyldi ákvörðun um umgengni verða endurskoðuð í janúar 2001. Eftir nokkurn aðdraganda var málið tekið til úrskurðar á fundi 27. mars 2001 og úrskurður uppkveðinn 2. apríl um að umgengni X við stefnanda skuli vera fjórum sinnum á ári, einn dag í senn, í Reykjavík. Í úrskurðinum greinir frá því að sálfræðingur, sem hafi rætt við X í tilefni af umfjöllun hinnar stefndu nefndar, og skipaður talsmaður hans skv. 43. gr. a barnaverndarlaga nr. 58/1992, sbr. 24. gr. laga nr. 160/1998, hafi lýst þeim vilja drengsins að umgengni yrði áfram með sama hætti og verið hefði. - - - - - Meginmálsástæða stefnanda er að það sé grundvallarréttur X að fá að umgangast föður sinn með eðlilegum hætti og hitta hann reglulega enda hafi drengurinn lýst á ákveðinn hátt vilja sínum til þess að hafa mikil samskipti við sig. Mælt sé fyrir um umgengnisrétt barna í barnaverndar- og barnalögum. Ákvæði 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu hafi verið skýrt þannig að í rétti til friðhelgi einkalífs, fjölskyldu og heimilis felist m.a. réttur foreldris til þess að umgangast börn sín með eðlilegum hætti. Ríkar ástæður þurfi að vera fyrir hendi til þess að takmarka umgengni og séu engar málefnalegar ástæður til þess að takmarka umgengni stefnanda við fjögur skipti á ári. Ljóst sé að stefndi hafi virt að vettugi almenn lagafyrirmæli stjórnsýslulaga um leiðbeiningarskyldu, málshraða, rannsóknarskyldu, jafnræði og meðalhófsregluna svo og réttarreglurnar um upplýsinga- og andmælarétt. Stefnanda sé nauðugur sá kostur að leita atbeina dómstóla. Stefnandi byggir málshöfðun sína á 60. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segi að dómendur eigi úrskurðarvald um embættistakmörk yfirvalda. Mál þetta snúist um lög­mæltan rétt og inntak þess réttar. Af þeim sökum telur stefnandi að dómstólar geti tekið til efnislegrar úrlausnar þær ákvarðanir sem stjórnvaldið hafi tekið í fjölskyldu­málefnum stefnanda. 3 Stefndi styður frávísunarkröfu sína eftirfarandi rökum: Það sé ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar. Hins vegar hafi þeir úrlausnarvald um það hvort úrskurðir barnaverndaryfirvalda séu byggðir á lögmætum grunni en dómkröfur stefnanda lúti ekki að því álitaefni. Stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af viðurkenningardómi um umgengni þar sem réttur hans til umgengni sé óumdeildur og lögákveðinn. Samkvæmt 6. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 starfi barnaverndarnefndir á vegum sveitarfélaga og hin stefnda nefnd skuli kosin af borgarstjórn Reykjavíkur. Þar sem Reykjavíkurborg sé ekki stefnt til aðildar að málinu beri að vísa því frá dómi, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Með vísun til framangreinds lagaákvæðis beri að vísa málinu frá dómi þar sem hvorki móður né fósturforeldrum hafi verið stefnt. Að lokum beri að vísa málskostnaðarkröfu stefnanda frá dómi þar sem henni sé ekki beint að Reykjavíkurborg, sbr. 6. gr. barnaverndarlaga. 4 Í 1. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992 segir að barn, sem sé í fóstri, með eða án samþykkis kynforeldra, eigi rétt á umgengni við þá og aðra sem séu barninu nákomnir. Kynforeldrum sé rétt og skylt að rækja umgengni og samneyti við barn og hlíta nánari skilmálum er að því lúta samkvæmt ákvörðun barnverndarnefndar. Réttur stefnanda að þessu leyti er óumdeildur og hefur hann ekki lögvarða hagsmuni af því, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, að dómur gangi til viðurkenningar hans. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína og kveðið er á um málskot til barnaverndarráðs í 49. gr. sömu laga. Það er ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar. Samkvæmt þessu ber að vísa málinu frá dómi. Ákveðið er að stefnandi skuli greiða stefnda 60.000 krónur í málskostnað. Úrskurðinn kveður upp Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, A, greiði stefnda, barnaverndarnefnd Reykja­víkur, 60.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 105/2010
Fíkniefnalagabrot Vændi Mansal
X var sakfelld fyrir tvö fíkniefnabrot með því að hafa staðið að innflutningi á annars vegar 68,4 g af kókaíni, sem A var fenginn til að flytja til landsins, og hins vegar 353,29 g af kókaíni, sem X fékk B og C til að flytja til landsins. Voru brot X meðal annars talin varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974. Þá játaði X að hafa bitið í bak lögreglumanns og var hún sakfelld fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. X var ennfremur gefið að sök mansal með því að hafa, í þeim tilgangi að notfæra sér E kynferðislega, með ólögmætum blekkingum fengið hana til landsins undir því yfirskyni að hún væri að koma í frí, hýst hana, þar sem X neyddi E til að stunda vændi með því að hóta henni lífláti og líkamsmeiðingum og með því að taka af henni fatnað og skilríki. Niðurstaða héraðsdóms um sýknu X af þessum ákærulið var staðfest, þar sem mat héraðsdóms á sönnunargildi framburðar vitnisins E gat ekki komið til endurmats fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá þótti sannað að virtum gögnum málsins og framburði vitna að X hefði haft viðurværi sitt af vændi E, F og G og haft milligöngu um að fjöldi manna hefði samræði eða önnur kynferðismök við þær gegn greiðslu, en X leigði húnsnæði undir vændisstarfsemina. Þá hafði hún einnig látið taka myndir af konunum og auglýst vændi þeirra opinberlega á vefsíðum og óskað eftir kynmökum annarra við þær gegn greiðslu. Var háttsemi X talin varða við 3., 6. og 7. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að X hefði verið sakfelld fyrir að hafa haft atvinnu af umfangsmikilli vændisstarfsemi um nokkuð langt skeið og staðið að innflutningi á töluverðu magni af hættulegum fíkniefnum. Var styrkleiki þeirra mikill. Brotavilji X var talinn einbeittur og átti hún sér engar málsbætur. Þótti refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði. Miskabótakrafa E var byggð á því að X hefði flutt hana nauðuga hingað til lands og neytt hana til að stunda vændi fyrir sig. X hafði verið sýknuð af þeirri háttsemi og var kröfunni því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. desember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu ákærðu fyrir brot samkvæmt ákæru 10. ágúst 2009 og II. kafla ákæru 29. september 2009. Þá er krafist sakfellingar samkvæmt I. kafla síðargreindrar ákæru og að refsing ákærðu verði þyngd. E krefst þess að ákærðu verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms hafa aðrir brotaþolar fallið frá einkaréttarkröfum á hendur ákærðu. Ákærða krefst aðallega sýknu af 1. og 2. lið ákæru 10. ágúst 2009, en vægustu refsingar, sem lög leyfa, af sakargiftum samkvæmt 3. lið sömu ákæru. Þá krefst hún sýknu af ákæru 29. september 2009. Til vara krefst ákærða að refsing verði milduð. Loks krefst hún þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hún verði sýknuð af kröfunni, en að því frágengnu að dæmd fjárhæð verði lækkuð. Eins og fram kemur í héraðsdómi var ákærða sakfelld samkvæmt 1. lið ákæru 10. ágúst 2009 fyrir að hafa staðið að innflutningi á 68,4 grömmum af kókaíni, sem A var fenginn til að flytja til landsins 2. apríl 2009. Sakfelling ákærðu var meðal annars reist á framburði þessa manns hjá lögreglu sem rakinn er í héraðsdómi. Þessi framburður var ekki staðfestur fyrir dómi og verður því ekki byggt á honum í málinu, sbr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Meðal gagna málsins er umslag, sem á er handskrifað nafnið A. Lögreglumaðurinn Eiríkur Valberg, sem vann við rannsókn málsins, bar fyrir dómi að lögregla hafi fundið miðann við húsleit á heimili ákærðu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu samkvæmt ákæru 10. ágúst 2009 og heimfærslu brotanna til refsiákvæða. Í I. kafla ákæru 29. september 2009 er ákærðu gefið að sök mansal „með því að hafa, í þeim tilgangi að notfæra sér E kynferðislega, með ólögmætum blekkingum fengið hana til landsins í júní 2008 undir því yfirskyni að E væri að koma í frí, hýst hana að [...] og svo seinna að [...], í Hafnarfirði þar sem ákærða neyddi E til að stunda vændi með því að hóta henni lífláti og líkamsmeiðingum og með því að taka af henni fatnað og skilríki.“ Í ákæru var þetta talið varða við 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a., 225. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, en til vara við 5. mgr. 206. gr., 225. gr. og 233. gr. sömu laga. Ákærða var sýknuð af þessari háttsemi með hinum áfrýjaða dómi. Í niðurstöðu hans var meðal annars tekið fram að ákærða hafi greitt farmiða E hingað til lands og hýst hana. Fengi framburður E um að ákærða hafi tekið af henni föt og skilríki að hluta til stuðning í gögnum málsins, en skilríki hennar hafi fundist við húsleit heima hjá ákærðu. Dómurinn taldi á hinn bóginn að vætti konunnar hafi ekki að öllu leyti verið skýrt og stöðugt varðandi tiltekin atriði og var litið til þess við mat á trúverðugleika hennar. Áðurgreind atvik þóttu ekki nægja gegn eindreginni neitun ákærðu til sönnunar á sekt hennar og var hún því sýknuð af sakargiftunum. Mat héraðsdóms á sönnunargildi framburðar vitnisins E getur ekki komið til endurmats fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Verður samkvæmt þessu að staðfesta þessa niðurstöðu hins áfrýjaða dóms. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir sakargiftir samkvæmt II. kafla ákæru 29. september 2009. Við ákvörðun refsingar ákærðu verður litið til þess að hún hefur verið sakfelld fyrir að hafa haft atvinnu af umfangsmikilli vændisstarfsemi um nokkuð langt skeið og staðið að innflutningi á töluverðu magni af hættulegum fíkniefnum. Var styrkleiki þeirra mikill. Brotavilji hennar var einbeittur. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing hennar ákveðin fangelsi í þrjú ár og sex mánuði, en frá refsingunni dregst gæsluvarðhald ákærðu eins og í dómsorði greinir. Einkaréttarkrafa E er um miskabætur og á því byggð að ákærða hafi flutt hana nauðuga hingað til lands og neytt hana til að stunda vændi fyrir sig. Ákærða hefur verið sýknuð af þeirri háttsemi og ber því að vísa kröfunni frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Þóknun réttargæslumanns brotaþola að meðtöldum virðisaukaskatti greiðist úr ríkissjóði. Ákærða verður að öðru leyti dæmd til að greiða ¾ hluta áfrýjunarkostnaðar málsins, en ¼ hluti hans greiðist úr ríkissjóði, þar með talið af málsvarnarlaunum verjanda ákærðu, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, sæti fangelsi í þrjú ár og sex mánuði, en frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald hennar frá 21. febrúar 2009 til 27. febrúar sama ár og 30. apríl 2009 til 12. maí sama ár. Einkaréttarkröfu E er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Af öðrum áfrýjunarkostnaði málsins, samtals 771.312 krónum, þar með töldum málsvarnarlaunum verjanda ákærðu, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónum, greiði ákærða ¾ hluta, en ¼ hluti hans greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. desember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 26. október sl., er höfðað með tveimur ákærum ríkissaksóknara. Fyrri ákæran er dagsett 10. ágúst sl. á hendur Catalinu Mikue Ncogo, kt. 280278-2549, Akurvöllum 1, Hafnarfirði, „fyrir fíkniefnalagabrot, framin í ágóðaskyni, og brot gegn valdstjórninni með því að hafa á árinu 2009: Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. 2. Staðið að innflutningi á samtals 353,29 g af kókaíni sem ákærða fékk B og C til að flytja til landsins, falin innvortis, sem farþega með flugi FI-503 frá Amsterdam sunnudaginn 12. apríl. Afhenti ákærða konunum efnin ytra og hugðist móttaka eða láta móttaka þau hér á landi en úr því varð ekki þar sem lögregla handtók þær við komu þeirra til Keflavíkurflugvallar og lagði síðar hald á efnin. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Telst brot ákærðu varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976 og lög nr. 25/2007. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar“. Seinni ákæran, sem er dagsett 29. september sl., er á hendur framangreindri Catalinu Mikue Ncogo og Finni Bergmannssyni, kt. 200566-4409, Bjallavaði 7, Reykjavík, og hljóðar þannig: „1. Gegn ákærðu Catalina fyrir mansal, hótanir og ólögmæta nauðung með því að hafa, í þeim tilgangi að notfæra E kynferðislega, með ólögmætum blekkingum fengið hana til landsins í júní 2008 undir því yfirskyni að E væri að koma í frí, hýst hana að Fögruhlíð 1 og svo seinna að Hringbraut 25, í Hafnarfirði þar sem ákærða neyddi E til að stunda vændi með því að hóta henni lífláti og líkamsmeiðingum og með því að taka af henni fatnað og skilríki. Telst þetta varða við 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a., 225. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við 5. mgr. 206., 225. og 233. gr. sömu laga. 2. Gegn ákærðu Catalina fyrir að hafa haft atvinnu eða viðurværi sitt af vændi E, F, G og fleiri ónafngreindra kvenna á árunum 2008-2009. Ákærða hafði einnig milligöngu um að fjöldi manna hefðu samræði eða önnur kynferðismök við framangreindar konur gegn greiðslu að fjárhæð kr. 20.000 til kr. 25.000 og hafði þannig tekjur af vændi þeirra, leigði undir vændisstarfsemina íbúðarhúsnæði að Fögruhlíð 1 og Hringbraut 25 í Hafnarfirði, og Hverfisgötu [...] og Rauðarárstíg [...] í Reykjavík. Þá lét ákærða taka myndir af framangreindum konum og auglýsti vændi þeirra opinberlega á vefsíðum og óskaði eftir kynmökum annarra við þær gegn greiðslu. Telst þetta varða við 3., 6. og 7. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. 3. Gegn ákærða Finni fyrir hlutdeild í brotum meðákærðu sem lýst er í kafla II, með því að uppfæra auglýsingar um vændið á vefsíðum og taka ljósmyndir af nefndum konum sem þar birtust, en fyrir þetta fékk ákærði peningagreiðslur frá meðákærðu. Telst þetta varða við 3., 6. og 7. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 22. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu G, fd. [...], er krafist miskabóta úr hendi ákærðu Catalina, samtals að fjárhæð krónur 800.000, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2008 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr. laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu E, kennitala [...], er krafist miskabóta úr hendi ákærðu Catalina, samtals að fjárhæð krónur 800.000, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2008 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr. laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu F, kennitala [...], er krafist miskabóta úr hendi ákærðu Catalina, samtals að fjárhæð krónur 800.000, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júní 2008 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr. laga, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags“. Ákærða Catalina Mikue Ncogo krefst aðallega sýknu af sakargiftum í ákæruliðum 1 og 2 í ákæru dagsettri 10. ágúst 2009 en vil vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Að því er varðar ákærulið 3 krefst ákærða vægustu refsingar og lög leyfa. Ákærða krefst aðallega sýknu af sakargiftum í 1. og 2. ákærulið í ákæru dagsettri 29. september 2009 en til vara að henni verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst ákærða þess aðallega að bótakröfum í síðarnefndri ákæru verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar. Verjandi ákærðu krefst hæfilegra málsvarnarlauna. Ákærði Finnur Bergmannsson krefst aðallega sýknu af sakargiftum í 3. ákærulið í ákæru dagsettri 29. september 2009 en til vara að refsing verði felld niður. Til þrautavara krefst ákærði þess að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Í öllum tilvikum er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákæra dagsett 10. ágúst 2009. Ákæruliður 1. Samkvæmt skýrslu lögreglustjórans á Suðurnesjum dagsettri 16. apríl sl. var A handtekinn í Flugstöð Leifs Eiríkssonar við komu frá Kaupmannahöfn 2. apríl 2009 vegna gruns um innflutning fíkniefna og færður til gegnumlýsingar á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Segir að áður en til myndatöku kom, hafi hann strokið úr haldi lögreglu en verið handtekinn á ný morguninn eftir. Við gegnumlýsingu þann sama dag hefðu sést þrír aðskotahlutir í meltingarvegi og hefði hann í kjölfarið verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 14. apríl sl. Þann 4. apríl sl. hefði A viljað vísa á fíkniefni, sem hann hefði hent frá sér skömmu fyrir handtöku að morgni 3. apríl. Samkvæmt ábendingu ákærða hefðu fundist 4 svartar plastpakkningar á malarplani við Hafnargötu 19 í Reykjanesbæ, sem hann hefði sagst hafa haft innvortis, en skilað af sér skömmu eftir flóttann. Í skýrslu sinni hjá lögreglu bar A á þann veg, að hann hafi verið fenginn til að flytja efnin til Íslands gegn greiðslu. Um hafi verið að ræða menn frá Amsterdam í Hollandi, sem hafi komið til Belgíu og fengið hann til að heimsækja þá í Amsterdam. Þar hefði hann verið látinn gleypa efnin en síðan verið sendur aftur til Belgíu og sagt að fljúga þaðan til Íslands. Kvaðst hann hafa átt að innrita sig á [...] hótel en upphaflega hefði honum hins vegar verið sagt að fara á annað hótel. Efnin yrðu síðan sótt til hans á hótelið. Hann hafi átt að fá 2000 evrur fyrir flutninginn á efnunum en hann gat ekki sagt nákvæmlega til um magn þeirra eða tegund, en taldi að um væri að ræða um það bil 70 g. Samkvæmt efnaskýrslum var um að ræða kókaín og reyndist þyngd þess vera samtals 68,40 g, þar af 29,34 g innvortis og 39,06 g sem hann vísaði lögreglu á. Í rannsóknargögnum málsins er að finna lögregluskýrslur, sem teknar voru af A 3., 14. og 17. apríl sl. Þar játaði hann að hafa flutt framangreind fíkniefni hingað til lands. Hann kvaðst hafa hitt hollenskt fólk í Antwerpen, sem hefði sumt verið af spænskum uppruna en sumt þeldökkt. Um hefði verið að ræða bæði konur og karla og taldi A líklegt að konurnar hefðu verið hórur. Hann gaf ekki frekari lýsingu á fólkinu en kvað það í fyrstu hafa verið vinsamlegt í sinn garð en síðan tekið af honum bifreið hans og vegabréf og viljað fá hann til að flytja fyrir sig fíkniefni gegn greiðslu. Hann hefði farið með því til Amsterdam og þau útvegað honum farmiða til Íslands og gistingu og afhent honum eyðslufé og fé fyrir hóteluppihaldi. Hann hefði verið látinn gleypa pakkningar og síðan hefði fólkið ekið með honum á bifreið hans til Brüssel þar sem hann hefði tekið flug til Íslands. A kvaðst hafa fengið afhent símanúmer og síma með korti í. Síðar hefði landamæralögreglan sagt honum að símanúmerið væri ekki til. Frá flugvellinum á Íslandi hefði hann átt að taka leigubifreið að [...] hóteli þar sem fólkið hafði sagt honum að hann ætti pantað herbergi nr. 101. Upprunalega hefði honum verið sagt að fara á annað hótel. Þá hefði honum verið sagt að haft yrði samband við hann og að efnin yrðu sótt þangað. Í rannsóknargögnum kemur fram að ákærða Catalina sendi H í Hollandi, sem ákærða segir vera vinkonu sína, sms-skilaboð á tímabilinu 30. mars til 2. apríl sem fjölluðu um [...] hótel en A kom til landsins með fíkniefni 2. apríl sl. eins og áður greinir. Einnig er í rannsóknargögnum að finna hljóðritanir á nokkrum símtölum ákærðu við H sama dag úr símanúmerinu [...]. Þar ræða þær um einhvern mann, sem bróðir H hefði farið með til Brüssel og hafi „farið inn“. H segist hafa bifreið hans, lykla, síma og skilríki og segir síðar að hann sé traustur og geri enga vitleysu. Ákærða segir m.a. að hún haldi að hann hafi ekki náðst og kemur jafnframt fram að hann komi frá Kaupmannahöfn. Þá ræða þær um að þær þurfi að grennslast fyrir um hann og H nefnir flugnúmerið 594 sem er það sama og kom fram í fluggögnum A. Af gögnum málsins er ljóst að ákærða var í símasambandi við I 1. og 2. apríl sl. Ákærða hefur borið um það hjá lögreglu að I hafi stundað sölu á marihuana og hefur hún lýst tengslum þeirra þannig að þau tali oft saman. I kvað ákærðu hafa beðið hann um að bóka fyrir sig herbergi á [...] hóteli í apríl og hefði hann fengið greitt fyrir það. Í símtali þeirra 1. apríl kemur m.a. að ákærða biður hann um að senda sér nafnið, númerið og herbergisnúmerið. Í öðru símtali síðar sama dag ræða þau ákærða og I um að ekki sé allt í lagi og ákærða segir að þau séu í slæmum málum. Þá kemur fram í gögnunum að þau ákærða, I og H ræddu öll þrjú saman að kvöldi 2. apríl. Var þá m.a. rætt um að einhver væri væntanlegur frá Kaupmannahöfn. Loks er meðal rannsóknargagna að finna skýrslu um húsleit, sem gerð var á heimili ákærðu 30. apríl sl. þar sem m.a. kemur fram að á heimilinu hafi fundist umslag sem á var ritað A. Verður nú rakinn framburður ákærðu Catalinu Mikue Ncogo og vætti vitna fyrir dóminum. Ákærða hefur neitað sök samkvæmt þessum ákærulið. Hún hefur neitað að þekkja A og segist aldrei hafa heyrt nafn hans. Þá neitaði hún að hafa pantað hótelherbergi fyrir hann. Ákærða kvaðst hins vegar þekkja mann að nafni I og þau töluðu oft saman. Hún kvaðst í símtali við hann þann 1. apríl sl. hafa verið að biðja hann að útvega sér gras eða marihuana til að reykja. Síðar í þinghaldinu leiðrétti hún sig og sagðist hafa beðið hann um að benda sér á einhvern til að útvega sér fíkniefnin. Aðspurð um hvað hún hefði átt við þegar hún sagði „the name, and the phonenumber and because they need it now“, kvað ákærða sig og vin sinn hafa langað til að reykja og I hefði vitað nafn og heimilisfang fíkniefnasala. Hins vegar neitaði ákærða að hafa í símtalinu verið að biðja I um að panta hótelherbergi nr. [...] á [...] hóteli í Hafnarfirði. Ákærða kvaðst hafa þekkt H lengi. Þær töluðu saman á hverjum degi og kvaðst ákærða ekki muna sérstaklega eftir samtali þeirra þann 1. apríl sl. sem hún var spurð um. Ákærða kannaðist ekki við miða, sem A var með á sér þegar hann var handtekinn, og á er skrifað nafnið [...], símanúmerið [...] og [...] hotel [...]. Sérstaklega aðspurð kannaðist ákærða ekki við að vera kölluð [...]. Aðspurð um sms skilaboð í farsíma hennar, sem send voru áður en miðinn fannst, þar sem rætt er um [...] hotel [...] og að hitta hennar mann, kvaðst ákærða ekkert kannast við skilaboðin. Tók hún fram að margt fólk kæmi á heimili hennar, enda ættu hún og unnusti hennar marga vini. Gat ákærða ekki gefið aðrar skýringar á því hvers vegna sími með framangreindum símanúmerum fannst á heimili hennar en að það væri gestkvæmt á heimili hennar. Aðspurð um símanúmerið [...] kvaðst ákærða ekki þekkja það. Við aðalmeðferð málsins var ákærða beðin um að gefa skýringar á nokkrum símtölum sínum sem lögregla hafði hlustað á. Þegar ákærða var beðin um að útskýra hvað þær H væru að ræða um þegar þær töluðu um farmiða í símtali 2. apríl kl. 15:45, svaraði hún því til að hún ferðaðist mjög mikið og hefði á þessum tíma haft í hyggju að fara til Amsterdam. Hins vegar kvaðst hún ekki vita hvað hún hefði átt við þegar hún spurði um tímann á flugmiðanum. Ákærða gat ekki upplýst, hvað hún hefði verið að tala um þegar hún sagði í símtalinu, að það tæki um það bil eina klukkustund en taldi sig eingöngu hafa verið að svara spurningu vinkonu sinnar. Þá kvaðst hún ekki vita hverju hún var að svara þegar hún sagði að klukkan fimm væri allt í lagi og að hún myndi hringja aftur. Ítrekaði ákærða að hún talaði við H á hverjum degi. Í símtali 2. apríl kl. 19:43 kvaðst ákærða hafa talað um það við I að einhver væri ekki enn þar og að þau væru í slæmum málum af því að hana langaði svo til að reykja. Spurð út í hvað þær H hafi rætt um 2. apríl kl. 19:54 þar sem þær furða sig á að engar fréttir hafi borist og að hann hafi átt að vera í dag, kvað ákærða þær hafa verið að tala almennt um hvað væri í fréttum. Þegar þær hafi talað um að hann hafi þurft að eyða nóttinni einhvers staðar, hafi þær verið að tala um ýmislegt og hún gæti hafa verið að tala um J. Þær H tali saman alla daga. Þegar hún hafi talað um að hennar maður hafi beðið í allan dag, kvað ákærða H hafa verið að spyrja út í komutíma flugvéla, t.d. frá Danmörku og Hollandi. H hafi ekki verið að spyrja um hver væri að koma, heldur almennt um komutíma. Hún hafi einnig spurt um það, hvort flug þaðan væri erfiðleikum bundið. Ítrekaði ákærða að hún myndi ekki eftir öllu því, sem þær H töluðu um í daglegum símtölum sínum og það eigi við um símtalið kl. 21:04. Aðspurð um hvað þær H hafi verið að tala um þegar H segi að hann hafi ekki gert neitt heimskulegt og ákærða segir síðan að hennar maður viti hvað gerist á Íslandi, kvaðst ákærða lesa fréttir og hún hafi einungis verið að svara spurningum H. Ákærða kvað H ekki hafa gefið sér upp flugnúmerið 594 og ítrekaði þann framburð þegar henni var bent á að sama flugnúmer kæmi fram á farmiða A. Aðspurð um hvað hún hafi átt við þegar hún segir í símtali við I 2. apríl kl. 21:14 að hún haldi að hann hafi ekki náðst, kannaðist hún ekki við að hafa sagt þetta og áréttaði að H spyrði sig um ýmsa hluti. Ákærða kvaðst reyna að svara þegar hún væri spurð um flugtíma og komutíma flugvéla. Þá kvaðst ákærða ekki vita hvað H var að tala um þegar hún sagði bróður sinn hafa ekið honum á flugvöllinn. Ákærða kvaðst einungis hafa verið að upplýsa H um það, hvernig hlutirnir gangi fyrir sig á Íslandi en hins vegar gat ákærða ekki skýrt hvers vegna H spyrði slíkra spurninga. Aðspurð um það hvers vegna ákærða segi við I í símtalinu að hann eigi að útskýra þetta fyrir H því hún sé svo stressuð, kvaðst hún alltaf vera stressuð og gat engar sérstakar skýringar gefið á þessu samtali. Þegar hún segir við H að þetta sé mjög slæmt vegna þess að hann hafi ekki komið til Íslands og H svari með því að spyrja hvort hann hafi ekki verið í fluginu, kvaðst ákærða kannski hafa svarað á þennan hátt því hún hafi vorkennt henni. Þegar hún hafi talað um Kaupmannahafnarflug hafi hún verið að svara H því að það sé ekki erfitt að ferðast milli Kaupmannahafnar og Íslands. Þegar H hafi talað um að hún hafi bifreið hans, lykla og fleira og ákærða hafi svarað að hann hafi ekki tekið þetta flug, skýrði ákærða orðaskiptin með því að hún hefði einungis verið að svara spurningum vinkonu sinnar. Aðspurð um hvað hún hafi verið að tala um þegar hún segir í símtali við H 2. apríl kl. 22:01 að þetta sé of mikið til að tapa, kvaðst ákærða hafa átt að fljúga til útlanda eftir helgina en hefði verið handtekin og því verið að tala um hversu miklu hún hefði tapað. Þegar hún hafi síðan talað um að hann hafi aldrei komið til Íslands, það sé hundrað prósent og þau hafi athugað nafnið og allt, kvaðst ákærða aldrei hafa athugað neitt. Kannski hafi vinur H verið koma og þær spjallað um það í símanum. Gat ákærða ekki skýrt hvað H átti við með því að tala um að bróðir hennar hefði ekið einhverjum til Brüssel. Þá kvaðst ákærða ekki hafa verið að segja neitt sérstakt þegar hún spurði H. hvort bróðir hennar hefði séð hann fara inn og tók fram að þær vinkonurnar töluðu bara svona saman. Þegar ákærða hefði sagst vera í slæmum málum og þætti illt að valda fólki vonbrigðum, kvaðst ákærða hafa átt við að hún hefði farið fram yfir á greiðslukorti sínu og því ekki getað notað það og þurft að fá lán fyrir farmiðanum til Hollands hjá vini sínum. Neitaði ákærða því alfarið að hafa í áðurgreindum símtölum verið að skipuleggja þann fíkniefnainnflutning, sem hún er ákærð fyrir í þessum ákærulið. Aðspurð um skýringar á því að umslag með nafni A hefði fundist við húsleit á heimili hennar 30. apríl sl., kvaðst ákærða engar geta gefið, enda hefði hún fyrst séð það hjá lögreglu. Vitnið K rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa stjórnað rannsókn á ætluðum fíkniefnainnflutningi ákærðu. Í febrúar 2009 hefði ákærða farið til Amsterdam með unnusta sínum og á meðan þau voru þar hefði lögregla fengið upplýsingar um að þau ætluðu að flytja kókaín til Íslands þegar þau sneru heim úr ferðinni. Síðan hefði frést að unnusti ákærðu hefði verið handtekinn 13. febrúar í Hollandi fyrir innflutning á fíkniefnum frá Suður-Ameríku til Hollands og hefði þá hafist hlustun á síma ákærðu. Hlustunin hefði vakið grunsemdir um að ákærða undirbyggi fíkniefnainnflutning, m.a. símtöl þar sem ákærða ræddi við konu í Hollandi um að þetta þyrfti að fara að gerast því það væri svo mikill þurrkur á Íslandi og nú væri kominn tími til að fá rigningu. Tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli hefði síðan verið gert viðvart um grunsemdir lögreglu sem leitt hefði til þess að maður, að nafni A, sem talinn var tengjast málinu, var handtekinn með tæp 70 g af kókaíni. Þann 12. apríl hefðu komið til landsins tvö önnur burðardýr með fíkniefni, sem lögregla taldi vera á vegum ákærðu. Vitnið kvað ákærðu Catalinu hafa verið þá einu sem notaði símanúmerið [...] frá 2. apríl til 7. maí. Byggði vitnið þessa fullyrðingu á því að hann hefði hlustað á ákærðu í um það bil einn mánuð og þekkti því rödd hennar vel. Vitnið I kvaðst þekkja ákærðu en þau hittist stundum til að reykja gras saman. Hann kvað ákærðu einhvern tímann í apríl hafa beðið sig um að gera sér greiða og bóka hótelherbergi á [...] hóteli í [...]. Kvaðst vitnið ekki vita hvers vegna hún bað hann um þetta og vissi ekki til hvers hún ætlaði að nota herbergið. Vitnið kvaðst hafa fengið 20.000 krónur fyrir en herbergið hefði kostað 15.000 krónur svo hann hafi sjálfur fengið 5.000 krónur fyrir viðvikið. Kvaðst hann hafa bókað herbergi nr. 101 eða 102. Vitnið kvaðst hafa átt að afhenda fólkinu, sem var væntanlegt, lykil að herberginu og taka á móti því. Hann hefði átt að bíða eftir símtali, sem aldrei barst, og þá hefði fólkið heldur ekki birst. Kvaðst vitnið ekki þekkja A. Aðspurður um það hvað símtal hans við ákærðu 1. apríl sl. snerist, þar sem hún bað hann um að senda sér nafnið, símanúmerið og númerið því þau þyrftu það núna, kvaðst vitnið ekki vita hvort þau ræddu um hótelherbergið. Þá gat vitnið ekki upplýst um hvað þau ákærða ræddu um í símtali seinna sama dag þegar vitnið svaraði neitandi spurningu ákærðu um hvort hann væri kominn og þegar ákærða segir „We‘er screwed“. Gæti verið að þau hefðu rætt um hótelherbergið og það kæmi væntanlega fram í lögregluskýrslu hans. Vitnið kannaðist við að ákærða hefði beðið hann um að tala við H vegna þess að hún væri svo stressuð en ekki vissi vitnið hvers vegna. Hún hefði sagst hafa bifreið mannsins, sem væri hér og vitnið vissi ekki nafnið á, og vissi hvar hann byggi. Þegar borinn var undir vitnið framburður ákærðu um að hún hefði aldrei beðið hann um að panta fyrir sig hótelherbergi, hélt vitnið fast við framburð sinn um að það hefði hún gert. Kunni hann enga skýringu á þessari afstöðu ákærðu. Niðurstaða. Ákærða hefur neitað sök og kvaðst hvorki þekkja A né hafa heyrt hans getið. Þá neitaði hún því alfarið að hafa beðið I um að panta fyrir sig hótelherbergi. Framangreindur A var handtekinn við komu til landsins 2. apríl sl. þar sem hann var með 68,4 g af kókaíni falin innvortis. Hann játaði sök og hefur hlotið dóm fyrir brot sitt. Ýmislegt er fram komið í málinu sem tengir ákærðu við A. Við handtöku var hann með miða á sér sem á var ritað tiltekið símanúmer og [...] hótel [...]. Í framburði A í skýrslu hans hjá lögreglu kom fram að pantað hefði verið fyrir hann herbergi nr. [...] á [...] hóteli í Íslandi en vitnið I hefur borið um það fyrir dóminum að hann hafi að ósk ákærðu bókað herbergi nr. [...] á [...] hóteli á þessum tíma. Fyrir liggur að þau I og ákærða töluðu saman í síma í tvígang 1. apríl sl. Skýringar ákærðu á því hvað þau I ræddu þá um, voru nokkuð á reiki í skýrslu hennar hér fyrir dóminum. Þannig sagði hún í upphafi að hún hefði verið að biðja I um að útvega sér fíkniefni en síðar í skýrslutökunni kvaðst hún hafa beðið hann um að benda sér á einhvern annan til að útvega sér efnin. Eins og áður greinir bera rannsóknargögn málsins með sér að ákærða sendi H í Hollandi, sem ákærða segir vera vinkonu sína, sms-skilaboð á tímabilinu 30. mars til 2. apríl sem fjölluðu um [...] hótel en A kom til landsins með fíkniefni sama dag. Þá liggja fyrir uppritanir á nokkrum hljóðrituðum símtölum ákærðu við H úr símanúmerinu [...] sama dag þar sem þær ræða um einhvern mann, sem bróðir H hefði farið með til Brüssel og hafi „farið inn“. Þá nefnir H flugnúmerið 594 sem er það sama og kom fram í fluggögnum A. Að framanrituðu virtu er það mat dómsins að skýringar ákærðu á efni símtala hennar og H á þann veg að þær vinkonurnar tali saman daglega um allt mögulegt og hún muni því ekki eftir öllum þeirra símtölum, séu bæði óskýrar og ótrúverðugar. Þá hefur ákærða ekki getað skýrt tilvist umslags með árituninni A, sem fannst við húsleit á heimili hennar 30. apríl sl. Að öllu framanrituðu virtu er það mat dómsins að framburður ákærðu sé í heild ótrúverðugur og óglöggur og með vísan til vættis vitnisins I og þess, sem kemur fram í lögregluskýrslu A, og rannsóknargögnum málsins, þykir fram komin sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærða hafi staðið að innflutningi á 68,4 g af kókaíni sem framangreindur A flutti til landsins 2. apríl sl. Er brot ákærðu rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru og verður hún því sakfelld eins og krafist er. Ákæruliður 2. Samkvæmt rannsóknarskýrslu lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri 29. apríl sl., komu þær C og B, sem báðar eru belgískir ríkisborgarar, til landsins 12. apríl sl. frá Amsterdam. Segir í skýrslunni að tollverðir í Flugstöð Leifs Eiríkssonar hafi stöðvað þær eftir að fíkniefnaleitarhundur hafði „merkt sterklega við þær“. Konurnar, sem hefðu komið samtímis að hliðinu, hefðu verið teknar til frekari skoðunar og færðar í sitt hvorn leitarklefann. Grunur tollvarða hefði vaknað um að þær væru með fíkniefni innvortis og hefðu þeir því tilkynnt rannsóknardeild lögreglunnar um málið. Hefðu konurnar báðar neitað að vera með fíkniefni en verið reiðubúnar að gangast undir röntgenrannsókn því til staðfestingar. Frásögn kvennanna hefði verið talin ótrúverðug einkum þar sem þeim hefði ekki borið saman. Röntgenmynd hefði staðfest að konurnar voru með aðskotahluti í leggöngum og hefði C reynst vera með eina pakkningu og B með tvær auk þess sem hin síðarnefnda hefði verið með tvær pakkningar í endaþarmi. Þann 13. apríl sl. hefðu konurnar báðar verið úrskurðaðar í gæsluvarðhald til 21. sama mánaðar sem síðar var framlengt allt til 30. sama mánaðar. Við efnagreiningu haldlagðra fíkniefna hefði komið í ljós að um var að ræða samtals 353,29 g af kókaíni. Í pakkningunni, sem kom frá C, hefðu reynst vera 150,45 g en í pakkningunum fjórum, sem B skilaði frá sér, hefðu reynst vera 202,84 g. Sýni úr pakkningunum hefðu verið styrkleikamæld og hefði styrkur kókaínsins í sýnunum vera 52-55% sem samsvaraði 58-62% af kókaínklóríði. Um lýsingu framangreindra kvenna á atburðum segir í skýrslunni, að samræmi sé í lýsingum beggja á því að í upphafi hefði C verið í atvinnuleit og rekist á auglýsingu um vel launað starf þar sem símanúmer var gefið upp. C hefði hringt í númerið og þá hefði karlmaður svarað, sem hefði viljað koma á fundi með þeim. C hefði fallist á að hitta manninn og hann komið ásamt öðrum heim til hennar föstudaginn 10. apríl sl. Þau hefðu í kjölfarið farið á lestarstöð i Brüssel þar sem þau hefðu hitt tvær dökkar konur á grárri Audi sportbifreið. Önnur kvennanna hefði sagst vera frá Íslandi og hefði hún beðið C um að flytja fyrir sig fíkniefni til Íslands. Um væri að ræða 500 g til 1 kíló af kókaíni, sem komið yrði fyrir í endaþarmi og leggöngum. B hefði tengst málinu seinna sama dag þegar hún og C hefðu verið í símasambandi en frásögn þeirra ber ekki saman varðandi hvor þeirra hringdi. Í kjölfarið hefðu C og mennirnir tveir hitt B, sem hefði ákveðið að taka þátt í að flytja fíkniefnin. Því næst hefðu þær C og B farið með konunum tveimur akandi til Amsterdam og komið þangað aðfaranótt laugardagsins 11. apríl, þar sem þær hefðu gist á [...] hotel. Íslenska konan hefði pantað og greitt 300 evrur fyrir hótelherbergið og látið þær C og B hafa 50 evrur hvora í vasapeninga. Samkvæmt frásögn þeirra beggja, hefði íslenska konan virst sjá um skipulag innflutningsins. Morguninn eftir hefði íslenska konan komið með tvær töskur með fötum í, sem C og B hefðu átt að hafa með sér til Íslands. Þá hefði hún tekið skilríki þeirra til þess að geta keypt fyrir þær farmiða til Íslands. Á sunnudeginum hefði íslenska konan komið með fíkniefni í tösku sem búið hefði verið að pakka í tvær stórar pakkningar og 4 litlar. Íslenska konan hefði sagt að í stóru pakkningunum væru 200 g en í litlu pakkningunum 50 g. Íslenska konan hefði síðan hjálpað B að koma litlu pakkningunum fjórum fyrir. Stærri pakkningarnar tvær hefðu verið of stórar til að C gæti komið þeim fyrir, svo íslenska konan hefði hringt í hina konuna, sem hefði komið skömmu síðar upp á hótelherbergið. Síðan hefðu þær farið heim til konunnar, sem bjó þar skammt frá, og hefðu hún minnkað eina pakkninguna til þess að C kæmi henni fyrir. Að þessu loknu hefði þeim C og B verið ekið á flugvöllinn í Amsterdam og á leiðinni hefði íslenska konan afhent þeim skilríki sín, 500 evrur í 20 evruseðlum, farmiðana og bækling með upplýsingum um Hótel [...] þar sem íslenska konan hefði sagst hafa pantað fyrir þær herbergi. Þegar þær kæmu til Íslands ættu þær að sýna leigubifreiðarstjóra bæklinginn sem æki þeim að hótelinu. Síðan myndi íslenska konan hringja í hótelsímann og þær C og B ættu að staðfesta að allt væri í lagi með því að segja yes ok. Þá hefðu þær fengið fyrirmæli um að fela pakkningarnar undir rúmdýnunni og gæta þess að enginn kæmi inn í herbergið. Önnur þeirra ætti alltaf að vera í herberginu þar til íslenska konan kæmi til landsins þriðjudaginn 14. apríl en þá myndu þær fá greiddar 10.000 evrur hvor fyrir ferðina. Aðspurðar um íslensku konuna, hefði komið fram að hún hafi verið smávaxin með axlarsítt slétt hár og snyrtilega klædd. Hin konan hafi verið mun stærri og þreknari. B hefði sagt konuna kalla sig [...] og C hefði sagst hafa heyrt nafnið [...]. Meðal rannsóknargagna málsins er skýrsla um rannsókn tæknideildar lögreglunnar á dagbók, sem fannst við húsleit á heimili ákærðu og ákærða hefur viðurkennt að sé í hennar eigu, annars vegar og afrifu úr dagbók sem fannst á C þegar hún var handtekin við komuna til Íslands 12. apríl sl. Þar kemur fram að afrifan og útskorin blaðsíða úr dagbókinni voru bornar saman undir stækkun í víðsjá og sameiginlegra einkenna leitað. Var niðurstaða rannsóknarinnar sú að afrifan hefði áður verið hluti af blaðsíðu 23 og 24 í dagbókinni. Verður nú rakinn framburður ákærðu Catalinu Miku Ncogo og vætti vitna fyrir dóminum. Ákærða hefur neitað sök og kvaðst ekki hafa vitað um tilvist B og C fyrr en lögreglan sagði henni frá þeim. Áður en lengra er haldið þykir rétt að gera grein fyrir atriðum sem fram komu í vitnisburði K rannsóknarlögreglumanns, en hann stjórnaði rannsókn þessa tiltekna máls. Í skýrslu sinni skýrði vitnið svo frá að nokkrar ábendingar hefðu borist um að ákærða væri að flytja inn fíkniefni. Í febrúar hefði hún farið til Amsterdam með kærasta sínum og þá hefðu borist upplýsingar um að þau ætluðu að flytja inn fíkniefni til landsins úr þeirri ferð. Eftir hlustun á síma ákærðu hefðu vaknað grunsemdir í lok mars um að ákærða ætlaði að flytja fíkniefni frá Hollandi til Íslands. Í kjölfarið hefði maður verið handtekinn með um 70 g af kókaíni en þá hefði lögregla hlustað á ákærðu tala við konu í Hollandi um að mikill þurrkur væri á Íslandi og nú væri góður tími til að fá rigningu. Síðan hefðu önnur tvö burðardýr komið til landsins í apríl sem talið var að væru á vegum ákærðu. Síðan hefðu borist upplýsingar um að hringt hefði verið úr símanúmeri ákærðu, [...], og pantað herbergi fyrir konu að nafni C. L, starfsmaður Hótels [...], hefði gefið upp nöfn kvennanna og því hefði verið hægt að vara Tollgæsluna við því að þær væru hugsanlega með fíkniefni meðferðis. Við komu hefði önnur þeirra verið með bækling um [...] hótel meðferðis. Bæði M, starfsmaður Hótels [...], og L hefðu svo staðfest að daginn sem B og C komu til landsins, hefði kona, sem talaði íslensku með hreim, hringt úr framangreindu símanúmeri og spurst fyrir um það hvort konurnar væru komnar. Í skýrslu sinn kvað ákærða símanúmerið [...] vera sitt númer en kannaðist ekki við að hafa hringt á Hótel [...] úr því símanúmeri til að panta hótelherbergi. Kvaðst hún oft lána símann sinn auk þess sem hún hafi verið gestur á heimili vinar síns í Hollandi á þessum tíma og hefði hún verið með símann sinn með sér þar. Kvaðst ákærða ekkert vita um tilgreind símtöl á Hótel [...] þegar spurst var fyrir um framangreindar tvær konur. Ákærða neitaði að hafa pantað hótelherbergi fyrir C á [...] hóteli 12. apríl sl. Við handtöku 19. febrúar sl. hefði hún verið með dagbókina sína með sér og kannaðist við að ljósmyndir í gögnum málsins væru af dagbók hennar. Þá taldi hún að afrifa, sem fannst á C þegar hún kom til landsins og sem rannsókn lögreglu leiddi í ljós að væri úr dagbók ákærðu, gæti verið úr dagbók hennar. Hún kvaðst þó hvorki kannast við nafnið né númerið, sem skráð er á afrifuna, og hefði hún ekki vitað að þessa afrifu vantaði í dagbók sína fyrr en lögregla sýndi henni hana. Þegar ákærða var upplýst um það, að símanúmer hennar hefði verið fjórum sinnum í samskiptum við greint símanúmer á afrifunni á tímabilinu 2.-4. apríl sl., ítrekaði ákærða að hún hefði verið gestur á heimili vinar síns á þessum tíma og myndi hún ekki eftir símanúmerinu á afrifunni. Taldi hún loks að númerið gæti verið símanúmer vinkonu hennar, sem hún dvaldi hjá. Ákærða kannaðist við að framlagðar myndir, sem þær C og B hafa sagt vera af konunni, sem skipulagði fíkniefnainnflutning þeirra til Íslands, væru af henni en kvað rangt að hún hefði skipulagt innflutning fíkniefna. Þegar borið var undir ákærðu vætti B þegar hún kom sjálfviljug til lögreglu og sagði mynd af ákærðu á forsíðu vikurits vera mynd af konunni sem skipulagði fíkniefnainnflutninginn, benti ákærða á að lögregla hefði áður sýnt B mynd af ákærðu. Þá ítrekaði ákærða að hún hefði aldrei hitt þær B og C og því gæti ekki verið að hún hefði afhent C afrifuna úr dagbókinni eins og C hefur borið um. Ákærða kannaðist ekki við heimilisfangið [...]. Hún kvaðst ekki þekkja sig vel í Hollandi en hún fengi stundum uppgefin heimilisföng þar sem hún ætti að gista og skrifaði þau í dagbókina sína. Aðspurð um heimilisfang ferðaskrifstofunnar [...], þar sem ferðaskrifstofan [...] er einnig staðsett, á vegabréfshulstri hennar, kvaðst ákærða eiga það til að týna farseðlum og þá vísi vinir hennar henni á ferðaskrifstofur og riti nafn ferðaskrifstofunnar niður fyrir hana. en vegabréfshulstrið hefði hún fengið gefins á ferðaskrifstofunni enda kaupi hún farseðla hjá nefndri ferðaskrifstofu fyrir sjálfa sig. B, kvað tvær konur hafa fengið sig og C til að flytja fíkniefni fyrir sig. Konurnar hefðu ekki kynnt sig en önnur þeirra hefði verið ákærða. Aðspurð kvaðst vitnið ekki vera viss um að önnur þeirra hefði kallað sig [...]. Vitnið kvaðst hafa komist að nafni ákærðu þegar hún sá mynd af henni í blaði sem hún fletti eftir að hún kom í fangelsi hér á landi. Við skýrslutöku af vitninu 7. september sl. staðfesti hún að ákærða væri konan, sem skipulagði umræddan fíkniefnaflutning. Þá hefði ákærða sagst vera frá Íslandi. Vitnið kvaðst fyrst hafa hitt ákærðu á föstudagskvöldi í Belgíu þar sem hún var ásamt tveimur karlmönnum. Vitnið kvað ákærðu hafa sagt að þær vitnið og C ættu að flytja samtals 400 g af kókaíni til Íslands. Hefðu ákærða og hin konan aðstoðað þær vitnið og C við að koma fíkniefnunum fyrir. Magn efnanna hefði verið minnkað úr 200 g í 150 g vegna þess að C hefði ekki ráðið við það magn sem henni var ætlað að flytja. Þær vitnið og C hefðu viljað hætta við allt saman, en ekki getað það þar sem þær voru ekki með persónuskilríki sín. Vitnið kvað ákærðu og hina konuna hafa sagt þeim C á flugvellinum að þær ættu að láta sem þær væru lesbískt par. Ákærða hefði séð um að útvega þeim farmiða og hótel auk þess sem hún hefði tekið af þeim nafnskírteinin. Þá hefði ákærða látið þær hafa fé fyrir uppihaldi þeirra og hefðu þær átt að fá 10.000 evrur hvor fyrir flutninginn en ekkert fengið greitt fyrirfram. Vitnið kvað ákærðu hafa séð um allt og m.a. séð um greiðslur til þeirra en hin konan hefði frekar verið áhorfandi að því sem fram fór. Vitnið kvaðst hafa verið með ákærðu þegar sú síðarnefnda fór til lögfræðings sem vitnið minnti að héti [...]. Ákærða hefði hringt en enginn svarað. Þær hefðu farið á kaffihús og vitnið síðan beðið þar í hálfa klukkustund á meðan ákærða brá sér frá. Vitninu var við skýrslutökuna sýndur miði, sem á stendur nafnið [...] og tiltekið símanúmer. Kvað vitnið konuna, sem ók bifreiðinni, hafa viljað gefa þeim C símanúmer sitt og hefði ákærða skrifað á miðann og spurt konuna hlæjandi hvort hún gæfi þeim upp rétt símanúmer. Kvaðst vitnið vita að miðinn hefði verið rifinn út úr dagbók. Aðspurð kvað vitnið sér ekki hafa verið hótað vegna þessa máls og þá kvaðst hún ekki hafa haft samband við ákærðu. C tók fram í upphafi skýrslutökunnar að hún væri með gloppótt skammtímaminni vegna flogaveiki. Hún kvaðst hafa verið að leita sér að vinnu þegar hún sá auglýsingu í blaði um „svarta vinnu“ á hóteli. Hefði hún hringt í uppgefið símanúmer og fyrst talað við karlmenn, sem hún vissi ekki nöfnin á, og hefðu þeir síðan komið til hennar. Þeir hefðu gert henni tilboð um að hún flytti fyrir þá kókaín. Í Amsterdam hefði verið talað um það magn, sem fannst á henni og B, og að þær hefðu átt að fá 10.000 evrur fyrir, sem greiðast skyldu eftir á. Þær hefðu gist á hóteli en hefðu enga peninga fengið fyrir kostnaði. Viðskiptin hefðu verið rædd bæði í Belgíu og Amsterdam en í Amsterdam hefðu komið til þeirra tvær konur sem ekki kynntu sig. Konurnar hefðu verið á lítilli blárri eða grárri bifreið en vitnið kvaðst ekki muna eftir andlitum þeirra. Konurnar hefðu verið af afrísku bergi brotnar og hefði önnur verið lágvaxin en hin hávaxin. Við skýrslutökuna gat vitnið ekki fullyrt að hún þekkti ákærðu sem aðra konuna. Aðspurð kvað vitnið geta verið að önnur kvennanna hefði sagst vera frá Íslandi. Konurnar tvær hefðu látið þær hafa fíkniefnin og flugmiða en enga peninga. Þær hefðu fengið fyrirmæli frá báðum konunum um að bíða á hóteli á Íslandi. Þá hefðu konurnar verið viðstaddar þegar vitnið setti fíkniefnin upp í líkama sinn. Það hefði gengið illa og því hefði einhver karlmaður minnkað pakkann að konunum tveimur viðstöddum. Aðspurð um miða með nafninu [...] og tilteknu símanúmeri, kvaðst vitnið ekki hafa tekið á móti honum og kannaðist hvorki við nafnið né símanúmerið. Kannaðist hún þó við að hafa séð miðann hjá lögreglunni og taldi mögulegt að B hefði tekið við honum. Aðspurð um lýsingu sína í lögregluskýrslu 13. apríl 2009 um að [...] hafi látið hana hafa 500 evrur í 20 evruseðlum og jafnframt miða með nafni hennar og símanúmeri, kvaðst vitnið ekki muna eftir að hafa verið afhentur umræddur miði en rengdi þó ekki að hún hefði sagt það, sem eftir henni er haft í skýrslunni. Vitnið kannaðist ekki við númerið [...] sem skrifað er á hótelbókun merkta Hótel [...]. Vitnið kvaðst ekki vita hvor kvennanna úti í Hollandi var kölluð [...] en hún hefði engin nöfn heyrt. N rannsóknarlögreglumaður kvað myndir þær, sem bornar voru undir B og C, hafa verið af ákærðu Catalinu, annars vegar úr vegabréfaskrá og hins vegar úr brotamannaskrá. Vitnið kvað lögreglu hafa borist upplýsingar um það, að ákærða Catalina hefði hitt þær B og C úti og því hefði verið ákveðið að athuga hvort þær þekktu ákærðu. C hefði sagst hafa fengið miða með nafninu [...] og númerið [...] frá „íslensku konunni“ eins og hún orðaði það. O rannsóknarlögreglumaður staðfesti skýrslu tæknideildar lögreglunnar frá 12. júní 2009 um dagbók ákærðu og afrifu úr dagbók. Dagbókin og dagbókarafrifan hefðu verið bornar saman með smásjárskoðun og væri niðurstaðan sú að afrifan væri úr dagbókinni. P lögreglumaður staðfesti upplýsingaskýrslu um dagbók ákærðu Catalinu dagsetta 20. maí 2009. Vitnið K rannsóknarlögreglumaður kvað ástæðu þess að talað var við L, en þeim vitnisburði er áður lýst, vera þá, að þegar ákærða Catalina var í útlöndum hringdi hún í I og bað hann um að hafa annað hvort samband við Hótel [...] eða senda henni símanúmer hótelsins. Vitnið kvað B hafa að eigin frumkvæði óskað eftir að gefa skýrslu hjá lögreglu og þá sýnt lögreglu myndir af ákærðu Catalinu úr vikublaðinu Vikunni og sagt að þetta væri konan, sem hefði afhent henni fíkniefnin í Hollandi og hefði ætlað að taka á móti þeim C hér á landi. Vitnið staðfesti skýrslur sínar í málinu og þá voru borin undir hann ýmis atriði úr rannsóknargögnum málsins. Staðfesti vitnið að miði með handskrifuðu nafni A hefði fundist við húsleit á heimili ákærðu. Þá hefði verið ritað í dagbók ákærðu tiltekið heimilisfang við [...], sem hún hefði ekki viljað kannast við. Í plasthulstri utan um vegabréf hennar hefði verið skráð ferðaskrifstofa sem var til húsa í [...] og hefði komið í ljós að flugmiðar A, B og C hefðu verið bókaðir í gegnum sömu ferðaskrifstofu. L kvaðst hafa verið starfsmaður á Hótel [...] þegar pantað var herbergi fyrir tvær konur 12. apríl sl. úr símanúmeri sem byrjaði á tölustafnum 7. Kvaðst vitnið hafa skrifað nöfn kvennanna á miða sem hún hefði afhent lögreglu. Konurnar hefðu heitið mjög sérstökum nöfnum. Kona, sem talaði bjagaða íslensku, hefði síðan hringt að minnsta kosti í tvígang til að spyrjast fyrir um það, hvort konurnar væru komnar. Konan hefði sagt konurnar vera væntanlegar frá Brüssel. Kvaðst vitnið hafa látið lögreglu vita af þessu. M kvaðst hafa unnið á [...] hóteli í Reykjavík í byrjun árs þegar lögregla hafði samband við hann. Kannaðist vitnið við að hafa tekið niður hótelbókun frá konu, sem vitninu heyrðist vera útlendingur, en talaði íslensku með hreim. Konan hefði hringt mörgum sinnum 11. og 12. apríl sl. til að fylgjast með því hvort gestirnir væru mættir á hótelið. Þann 13. apríl hefði konan verið pirruð og ekki trúað því að gestirnir væru ekki mættir en hún hefði sagt þá vera að koma frá Amsterdam. Mundi vitnið ekki nöfn gestanna. Kvaðst vitnið hafa ritað allt sem á miðanum stendur nema „[...] x 2“. Niðurstaða. Fyrir liggur að þær B og C hafa játað og verið dæmdar fyrir innflutning á samtals 353,29 g af kókaíni 12. apríl sl. B hefur borið um það, bæði við skýrslutöku hjá lögreglu og hér fyrir dóminum, að ákærða hefði skipulagt umræddan fíkniefnainnflutning. Kvaðst hún hafa séð myndir af konu í vikuritinu Vikunni eftir að hún hlaut dóm fyrir aðild sína að málinu, og gaf þá, að eigin frumkvæði, skýrslu hjá lögreglu um að þetta væri konan sem skipulagði innflutninginn. Er óumdeilt að umrætt viðtal í Vikunni er viðtal við ákærðu með myndum af henni. Rannsóknargögn sýna að símanúmer ákærðu var fjórum sinnum í samskiptum við símanúmer, sem ritað var á afrifu úr dagbók hennar ásamt nafninu [...], á tímabilinu 2. til 4. apríl sl. Ákærða hefur kannast við dagbókina og rengdi ekki rannsóknarniðurstöðu lögreglu um að afrifan væri úr bók hennar. Hins vegar kvaðst hún í fyrstu hvorki þekkja nafnið né símanúmerið en taldi loks að númerið gæti verið símanúmer hjá ónafngreindri vinkonu hennar sem hún hefði dvalið hjá. Ákærða gat engar skýringar gefið á því, hvers vegna afrifa úr dagbók hennar fannst á C og neitaði að hafa afhent henni hana. Skýringar ákærðu eru í mótsögn við vætti B hjá lögreglu og hér fyrir dóminum og vætti C hjá lögreglu. Vætti þeirrar síðarnefndu var ekki eins afdráttarlaust fyrir dóminum og bar hún fyrir sig gloppóttu minni vegna flogaveiki. Vætti vitnanna er trúverðugt og ekkert fram komið sem kastar rýrð á ábendingu vitnisins B vegna viðtals og mynda af ákærðu í vikuritinu Vikunni. Hér ber að hafa í huga að vitnið hafði þegar hlotið dóm fyrir aðild sína að málinu og hafið afplánun fangelsisrefsingar sinnar vegna dómsins þegar þetta var. Verður því ekki séð að vitnið hafi haft hagsmuni af því að beina ranglega grun að ákærðu vegna aðildar hennar að málinu. Þegar litið er til alls framanritaðs og einnig til vættis vitnanna L og M um hótelpantanir og hringingar konu, sem talaði íslensku með erlendum hreim, vegna tveggja væntanlegra kvenna 11. og 12. apríl sl., og þess sem áður er rakið að hringt var á þessum tíma úr síma ákærðu í tvö hótel hér á landi til að panta hótelherbergi fyrir tvær konur og síðan ítrekað spurst fyrir um þær, þykir fram komin sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um að ákærða hafi staðið að innflutningi á samtals 353,29 g af kókaíni sem framangreindar B og C fluttu til landsins 12. apríl sl. Er brot ákærðu rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru og verður hún því sakfelld eins og krafist er. Ákæruliður 3. Ákærða hefur játað sök samkvæmt þessum ákærulið. Þar sem játning hennar er í samræmi við gögn málsins telst sannað að hún hafi gerst sek um þá háttsemi sem í þessum lið ákærunnar greinir. Verður ákærða því sakfelld eins og krafist er en brot hennar eru í ákæru rétt heimfærð til refsiákvæða. Ákæra dagsett 29. september 2009. Ákæruliður 1 og 2. Í skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu um rannsókn málsins, dagsettri 9. september 2009, segir að rannsókn hafi hafist í lok nóvember 2008 þegar kannaðar voru ítrekaðar ábendingar um ætlað mansal, milligöngu um vændi og innflutning fíkniefna af hálfu ákærðu. Þann 1. desember sama ár hefði fengist heimild til að fá aðgang að upplýsingum um símanotkun og bankanotkun ákærðu á tímabilinu 1. janúar 2008 til 1. desember 2009. Af þeim gögnum, sem þannig var aflað, hefði mátt sjá að millifærslur inn á bankareikning ákærðu þörfnuðust frekari rannsóknar. Hefði verið talið um að ræða millifærslur frá kaupendum vændisþjónustu til ákærðu. Þá hefði mátt sjá í símum ákærðu að mikill fjöldi innhringinga var úr símanúmerum, sem karlmenn voru skráðir fyrir. Frekari úttekt á fjármálum ákærðu hefði sýnt neikvæða fjárhagsstöðu ákærðu. Þann 23. desember 2008 kærði Q árás sem á að hafa átt sér stað 1. september að [...] í Reykjavík. Kemur fram í skýrslunni að hún hafi verið þar ásamt R, F og S. Q hefði lýst atvikum þannig að hún hefði legið sofandi í sófa þegar hún hefði verið slegin á hægri kinn af karlmanni, en hún hefði verið barnshafandi þegar þetta var. Hún hefði staðið upp eftir höggið og rekið kviðinn í borðbrún. S hefði kallað að Q væri barnshafandi og hefði hún verið látin í friði eftir það. Þrír karlmenn hefðu ráðist inn í húsið umrætt sinn og tekið vegabréf og peninga en þegar þeir voru farnir, hefðu þær farið á lögreglustöð og tilkynnt atvikið. Kvaðst Q síðan hafa fengið háan hita og farið á sjúkrahús þar sem hún hefði misst fóstur. E, frænka ákærðu, hefði gefið skýrslu hjá lögreglu að eigin frumkvæði þann 17. febrúar 2009. Hefði hún lýst því að hún hefði búið á [...] í Hafnarfirði og verið þræll ákærðu og hefðu fleiri verið í sömu stöðu. Kvaðst hún þekkja eina konu, sem ákærða þvingaði til að vinna en vinnan fælist í að stunda kynlíf gegn greiðslu en fá ekki sjálf peningana fyrir það. Kom fram hjá E að ákærða væri kölluð [...]. E kvað ákærðu hafa boðið sér til Íslands í frí þar sem hún hefði átt erfitt heima fyrir í Frakklandi vegna hjónabandserfiðleika. Í fyrstu hefði virst sem um frí væri að ræða en síðan hefði ákærða viljað fá að taka nektarmyndir af henni. Ákærða hefði sagst vera í peningavandræðum og vegna tengsla þeirra gæti E hjálpað sér við að afla fjár. Hefði ákærða síðan farið með E að hitta konu að nafni [...], sem ákærða hefði sagt að sæi um peningana. Þarna hefði E verið ljóst að um vændi væri að ræða. Þegar hún hefði neitað að stunda vændi fyrir ákærðu, hefði ákærða brjálast og tekið föt hennar og vegabréf. E hefði sagt frá því að ákærða hefði komist að því að einhverjar stúlkur hefðu stundað vændi á eigin vegum og hefði ákærða tekið því mjög illa og sent menn til þeirra á [...] sem hefðu barið stúlkurnar. Ein þeirra hefði misst fóstur vegna þessa. Þá kom fram að tilgreindur karlmaður hefði séð stúlkunum, sem unnu fyrir ákærðu, fyrir kókaíni auk þess sem ákærði Finnur hefði unnið mikið fyrir ákærðu. Í lögregluskýrslunni tilgreindi E nöfn þeirra stúlkna, sem unnu fyrir ákærðu. Þá kvað hún vændisþjónustuna kosta 25.000 krónur á tímann en auk þess þyrftu menn að borga leigubíl ef stúlkurnar þyrftu að fara til viðskiptavinanna. Kvaðst hún fyrst hafa unnið fyrir ákærðu í Fögruhlíð 1 í Hafnarfirði en síðar hefði starfsemin færst á Hverfisgötu [...] í Reykjavík. Samkvæmt lögregluskýrslunni kom ákærða til Íslands frá Kaupmannahöfn þann 19. febrúar 2009 og vegna fyrirliggjandi upplýsinga um ætlaðan fíkniefnainnflutning og handtöku annars manns, hefði hún þá verið handtekin. Húsleit hafi verið gerð á heimili ákærðu þann 20. sama mánaðar og hefði verið lagt hald á skilríki E og S auk ýmissa annarra gagna. Þá hefðu við leitina einnig fundist farmiðar fjögurra kvenna. Við athugun hjá Icelandair og Iceland Express hefði komið í ljós að ein þeirra kvenna kom aldrei til landsins þótt hún hefði átt bókað flug 11. desember 2008. Í öllum fjórum bókunum hefði verið tilgreint símanúmer og/eða netfang ákærðu.Ákærða var þann 21. febrúar sl. úrskurðuð í gæsluvarðhald til 27. sama mánaðar. F gaf skýrslu hjá lögreglu 23. febrúar sl. og lýsti því að frænka hennar, R, hefði boðið sér til Íslands til að vinna. Þegar hún hefði komið til landsins hefði hún áttað sig á að vinnan snerist um vændi. Stúlkurnar hefðu búið á [...] ásamt S, sem hefði unnið til skiptis fyrir ákærðu og R. Ákærða hefði verið mjög ósátt við það og hótað stúlkunum. Kvöld eitt hefði karlmaður hringt í þær og sagst vera viðskiptavinur og hefði því verið opnað fyrir honum. Inn hefðu komið þrír karlmenn sem hefðu lagt íbúðina í rúst og tekið tölvu, síma vegabréf og spænsk dvalarleyfi. Stúlkurnar hefðu í kjölfarið fengið inni í Kvennaathvarfinu og þá hefði ákærða hringt og haft í hótunum við hana. Kemur fram í skýrslunni að samkvæmt símagögnum liggi fyrir að úr símanúmeri, sem ákærða notaði á þessum tíma, hafi verið hringt í síma Kvennaathvarfsins þann 8. september 2008 kl. 11:30. Fullyrti F að ákærða hefði flutt inn konur til Íslands til að stunda vændi og nafngreindi nokkrar. Þann 24. febrúar sl. var ákærði Finnur handtekinn á heimili sínu. Hann kvaðst hafa talið að allar stúlkurnar stunduðu vændi fyrir ákærðu en með þeirra vilja og sagt þær halda þeim peningum, sem þær ynnu fyrir. Þá hefði hann talið þær vera frjálsar ferða sinna og að þær gætu farið af landi brott þegar þær vildu. Ákærða Catalina var yfirheyrð 25. febrúar sl. og kannaðist þá hvorki við heimilisföngin Fagrahlíð 1 og Hringbraut 25 í Hafnarfirði en kvaðst hafa leigt húsnæði að Hverfisgötu [...] og Rauðarárstíg [...] í Reykjavík fyrir vini sína að gista í. Kemur fram í rannsóknarskýrslunni að hún hafi þó að lokum sagst hafa áður verið með Fögruhlíð 1 og Hringbraut 25 í Hafnarfirði á leigu fyrir vini sína. Ákærða kannaðist við að stunda sjálf vændi og færi hún þá með viðskiptavini sína á heimili sitt að Akurvöllum 1 í Hafnarfirði. Kvaðst hún hafa um 200.000 krónur í tekjur af vændinu á dag. Kvað hún stúlkurnar, sem kæmu hingað til lands og gistu í húsum á hennar vegum, vinna úti um allan heim sem vændiskonur. Hins vegar neitaði hún því að hún beitti þær þvingunum eða hótunum eða tæki vegabréf þeirra af þeim. Þá hefði hún ekki sent menn á [...] til að beita stúlkurnar ofbeldi. Ákærða kvað rangar ávirðingar E um hótanir og að ákærða hefði þvingað hana til að vinna og þá kannaðist ákærða ekki við að hún hefði stundað vændi fyrir ákærðu. Ákærða kannaðist við F en kvað rangan framburð hennar um að hún hefði stundað vændi fyrir ákærðu án þess að fá fyrir það peninga. Hins vegar kannaðist ákærða við að F stundaði vændi en ákærða hefði sjálf enga peninga fengið fyrir það. Loks kannaðist ákærða ekki við að hafa séð um að setja vændisauglýsingar fyrir F inn á netið og neitaði því jafnframt að hafa hringt í hana þar sem hún var í Kvennaathvarfinu enda hefði ákærða hafa verið meðvitundarlaus á sjúkrahúsi eftir fegrunaraðgerð á þeim tíma. Þann 26. febrúar sl. var gæsluvarðhaldskröfu á hendur ákærða Finni hafnað í héraðsdómi en í kjölfar þess óskaði ákærði eftir að gefa skýrslu. Kvað hann ákærðu hafa í nokkur ár flutt konur til landsins og látið þær stunda vændi fyrir sig en ákærða tæki allan hagnaðinn sjálf. Í skýrslunni kemur fram að ákærði hafi haft eftir stúlkunum, sem unnu fyrir ákærðu, að prósenta ákærðu af innkomunni væri nokkuð há. Samkvæmt verðskrá kostuðu munnmök 15.000 krónur, kynlíf auk munnmaka kostuðu 20.000 krónur, endaþarmsmök kostuðu 30.000 krónur og svonefnt „heimakynlíf“, þ.e. þegar stúlkan færi heim til viðskiptavinarins, kostaði 40.000 til 45.000 krónur að viðbættum leigubifreiðakostnaði. Lýsti ákærði því að þegar hann spurði eina kvennanna hvers vegna hún lækkaði ekki verðið þegar lítið væri að gera, hefði konan svarað á þann veg að það gæti hún ekki gert af því að ákærða stjórnaði þessu að öllu leyti. Sama dag var gerð húsleit á Vesturgötu 55 vegna gruns um að þar byggju konur, sem stunduðu vændi á vegum ákærðu. Hefði lögregla rætt við tvær af konunum þar inni og hefði önnur þeirra neitað því að stunda vændi á Íslandi en hin hefði sagst hafa komið til Íslands 8. febrúar sl. og stundað hér vændi síðan af fúsum og frjálsum vilja. Við yfirheyrslu 27. febrúar sl. hefði ákærða Catalina aðspurð um ýmsa farmiða kvenna til Íslands, sem fundust á heimili hennar, sagt að hún hefði keypt miða fyrir ýmsar vinkonur sínar sem bjuggu á Rauðarárstíg. Þá kvaðst hún hafa um það bil 200.000 króna tekjur á dag af vændi og hefði um 12.000.000 krónur í tekjur á mánuði. Þegar henni var bent á að 200.000 krónur á dag í 30 daga gerði 6.000.000 krónur en ekki 12.000.000 krónur, neitaði hún því að misræmið væri til komið vegna þess að hún tæki peninga frá öðrum konum, sem stunduðu vændi. Þann 30. apríl sl. var ákærða handtekin í þágu rannsóknar málsins og var jafnframt framkvæmd húsleit á heimili hennar. Tekin var af henni skýrsla sama dag og jafnframt var hún úrskurðuð í gæsluvarðhald til 12. maí sl. Þann 7. maí var ákærða yfirheyrð og neitaði hún þá að hafa hótað tveimur konum. Þá lýsti hún því að hún væri „blönk“ og hefði framfærslu af eigin vændisstarfsemi. Við skýrslutöku 12. sama mánaðar neitaði ákærða að hafa haft milligöngu um vændi tiltekinna kvenna. Í skýrslutöku 26. júlí sl. ítrekaði ákærða fyrri neitun sína á því að hafa hringt í Kvennaathvarfið eftir að þangað leituðu konur, sem sökuðu hana um að hafa sent ofbeldismenn á þær á [...]. Við skoðun á símanúmeri, sem ákærða átti og notaði, hefði hins vegar mátt sjá að hringt var úr númerinu í Kvennaathvarfið 8. september 2008 kl. 11:30. Ákærða kvað þetta ekki geta verið þar sem hún hefði þá verið ófær um að hringja enda meðvitundarlaus eftir fegrunaraðgerð. Aðspurð um persónuskilríki tveggja kvenna, sem fundust heima hjá henni við húsleit, kvaðst ákærða hafa geymt skilríki annarrar konunnar, sem væri frænka hennar, en hin konan hefði búið hjá sér og skilið skilríki sín eftir. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglunnar frá 18. ágúst sl. kemur fram, að lögregla hafi leitað upplýsinga hjá D3, sem stendur að vefsíðunni einkamal.is. Hafi komið fram að um 2000 auglýsingar hefðu verð fjarlægðar af vefnum vegna gruns um að þær tengdust vændi. Þá kom í ljós að fundist hefðu 29 auglýsingar þar sem notað var eitthvert af þeim póstföngum sem annars vegar ákærði Finnur gaf upp eða hins vegar fundust á miðum og bókum á heimili ákærðu Catalinu. Enn fremur er það niðurstaða lögreglu að megnið af 101 auglýsingu tengist ákærðu og ætlaðri vændisstarfsemi hennar. Loks segir að við athugun á IP-tölum á þeim tölvum, sem gerðu auglýsingarnar, hafi IP-tala ákærða Finns komið þar fyrir 155 sinnum á tímabilinu 15. janúar til 22. febrúar 2009. Ákærða Catalina hefði hins vegar verið skráð fyrir 6 IP-tölum. Verður nú rakinn framburður ákærðu Catalinu Miku Ncogo og vætti vitna fyrir dóminum. Ákærða hefur neitað sök samkvæmt þessum liðum ákærunnar. Hún kvað frásagnir tilgreindra kvenna vera lygi, þær væru allar vændiskonur sem komið hafi hingað á eigin vegum og stundað hér vændi. Ákærða kvaðst ekki hafa haft tekjur af vændi þeirra. Ákærða kvaðst engar kvennanna þekkja nema E, frænku sína, en henni kvaðst ákærða hafa boðið til Íslands vegna þess að hún átti í hjónabandserfiðleikum Ákærða kvaðst hafa hýst E að Fögruhlíð 1 þar sem hún hefði ekki treyst sér til þess að hafa hana heima hjá sér vegna þess að E skemmti sér og drakk mjög mikið. Hún hefði því gert tveggja mánaða leigusamning fyrir hana að Fögruhlíð 1 en síðan leigt fyrir hana húsnæði við Hringbraut í Hafnarfirði. E hefði haldið uppteknum hætti og því hefði ákærða að lokum þurft að vísa henni á dyr. E hefði stundað vændi á eigin vegum en aldrei fyrir ákærðu. Ákærða kvaðst aldrei hafa tekið af henni föt og skilríki en hún hefði hins vegar keypt á hana öll hennar föt. Öll skilríki E hefði hún geymt fyrir hana þar sem hún var gestur á heimili hennar. Aðspurð kvaðst ákærða einnig hafa geymt skilríki S, vinkonu sinnar, sem einnig hefði búið á heimili hennar. Aðspurð um íbúðir, sem hún hefði haft til umráða, kvaðst ákærða hafa leigt íbúðirnar við Fögruhlíð og Hverfisgötu fyrir vinkonur sínar því þær gátu ekki sjálfar tekið húsnæði á leigu vegna þess að þær þekktu ekki íslenska kerfið. Síðan hefðu þær greitt henni fyrir íbúðirnar. Ákærða kannaðist við að hafa leigt íbúðirnar við Fögruhlíð og Hringbraut fyrir E. Húsnæðið að Hverfisgötu [...] hefði hún leigt fyrir æskuvinkonur sínar sem hefði vantað íverustað. Húsnæðið á Rauðarárstíg [...] hefði hún hins vegar leigt fyrir vini sína yfir jólin þar sem hún hefði ekki haft rúm fyrir þá heima hjá sér. Aðspurð neitaði ákærða því að hafa grætt á íbúðunum. Þegar bornir voru undir ákærðu farmiðar með nöfnum [...] og [...], sem fundust við húsleit á heimili hennar, kvaðst hún hafa lánað þessum vinkonum sínum fyrir flugmiðum til landsins. Þær hefðu endurgreitt henni síðar en hún hefði ekkert grætt á þessu. Kvað hún rangt að hún hefði flutt konur til Íslands til að stunda vændi enda ferðaðist hún mikið og hefði ekki tíma til að standa í innflutningi á fólki. Neitaði ákærða því að framangreint húsnæði tengdist vændi og mansali en hins vegar hefðu konurnar, sem væru vændiskonur, komið hingað til að stunda vændi og hefðu gert það. Þær F, G og E hefðu ekki verið að vinna fyrir ákærðu, þær væru enn á Íslandi og stunduðu vændi á eigin vegum. Sjálf væri hún vændiskona og hefði hún eigin viðskiptavini sem hún kæmist í samband við á vefsíðunni einkamal.is. Ákærða neitaði að hafa tekið myndir af F, G og E til að auglýsa þjónustu þeirra á vefsíðunni einkamal.is. Ákærða kvaðst hafa átt samskipti við stúlkurnar og þannig hefði ákærði Finnur kynnst þeim en hann hefði tekið af þeim myndir til að setja á internetið. Sérstaklega aðspurð um hvernig stæði á því að hún segðist nú hafa umgengist stúlkurnar þrátt fyrir að hún hefði fyrr í þessari skýrslu fyrir dóminum borið á þann veg að hún þekkti engar af stúlkunum nema E, kvaðst ákærða hafa átt við að hún hefði engar þeirra flutt til landsins nema E. Aðspurð um rannsókn lögreglu á fjármálum hennar, sem leiddi í ljós að á tímabilinu janúar 2008 til febrúar 2009 var mjög mikill munur á uppgefnum tekjum ákærðu og útgjöldum hennar, kvað ákærða mikla veltu vera í vændisstarfsemi hennar sjálfrar. Hún ferðist mikið og eyði miklu. Hins vegar gefi hún tekjur sínar af vændi ekki upp til skatts. Vitnið, E, kvaðst vera frænka ákærðu Catalinu. Hún hefði komið til Íslands í júlí eða ágúst 2008 og hefði ákærða sagt henni að þetta yrði eins og að fara í frí. Hefði ákærða aldrei talað um hvað vitnið ætti að gera en boðið henni að koma til Íslands og jafnframt greitt fyrir farmiða vitnisins. Í fyrstu hefði dvölin verið eins og frí og hefði vitnið gist heima hjá ákærðu að Akurvöllum. Síðan hefði ákærða sagt að vitnið ætti að flytja til annarrar stelpu að Fögruhlíð 1 og gefið þá skýringu að vitnið ætti að byrja vinna fyrir sig. Stúlkan í Fögruhlíð 1 hefði sagt henni að vinnan fælist í því að hún ætti að stunda kynlíf með mönnum gegn greiðslu. Hefði vitninu þótt þetta hræðilegt og sagt ákærðu að hún ætlaði ekki að gera þetta. Þá hefði ákærða orðið öskureið og tekið föt vitnisins, pappíra og vegabréf, og hótað að meiða hana ef hún hlýddi ekki. Vitnið kvaðst hafa orðið hrædd enda hefði hún verið algjörlega ókunnug hér á landi. Vitnið kvað viðskiptavinina aldrei hafa haft samband beint við sig heldur alltaf hringt í ákærðu sem síðan hefði hringt í vitnið og sagt að viðkomandi viðskiptavinur væri við dyrnar. Þá hefði vitnið hleypt viðskiptavininum inn en hún hefði verið með um það bil sex viðskiptavini á dag en fleiri um helgar. Hefði greiðsla fyrir hvert skipti numið 20.000 til 25.000 krónum og hefði vitnið fengið helming greiðslnanna í sinn hlut en ákærða hefði fengið hinn helminginn. Hefði hún sent einhverja peninga til móður sinnar í Gíneu en sumt hefði hún notað sjálf. Vitnið kvaðst hafa tekið við greiðslum af viðskiptavinunum en síðan hefði ákærða komið til þess að ná í peningana. Stundum hefði ákærða komið sama dag en stundum nokkrum dögum og allt að viku síðar í þessum erindagjörðum. Vitnið kvaðst hafa verið í þrjá mánuði í Fögruhlíð en síðan hefði ákærða fært hana á Hringbraut í Hafnarfirði þar sem hún hefði haldið áfram að stunda vændi fyrir ákærðu. Kvaðst hún oft hafa sagt ákærðu að hún vildi hætta þessari vinnu en ákærða hefði ekki leyft það. Kvaðst vitnið hafa reynt að sleppa en þá hefði ákærða tekið af henni fötin og vegabréfið og vitnið því ekki komist í burtu. Vitninu hefði síðan tekist að flýja þaðan eftir að hún kynntist kærasta sínu. Aðspurð kvaðst vitnið hafa þurft að nota fíkniefni og áfengi til að lifa þetta af og hefði kærasti ákærðu, J, séð henni fyrir efnum. Síðan hefði vitnið hætt í vændinu því hún gat ekki meir. Á sama tíma og vitnið var í vændi fyrir ákærðu hefði einungis ein önnur unnið fyrir hana. Síðan hefðu fleiri stúlkur farið að stunda vændi fyrir ákærðu. Aðspurð kvaðst vitnið hafa verið hrædd við ákærðu enda hefði hún séð hvað ákærða gerði við hinar stelpurnar þegar hún sendi menn til að berja þær. Hún hefði heyrt þegar einhverjir strákar töluðu við ákærðu og ákærða hefði margsagt já í símann og síðan útskýrt að hún hefði sent þessa menn til þess að lemja stúlkurnar. Ástæðan hefði verið sú að stúlkurnar hefðu ekki viljað vinna fyrir ákærðu. Kvað vitnið S hafa unnið fyrir ákærðu áður en síðan sloppið og ekki viljað vinna fyrir ákærðu framar. Vitnið kvað vændið hafa verið auglýst þannig að ákærða tók af henni myndir og lét ákærða Finn síðan setja þær inn á vefsíðuna einkamal.is. Hins vegar hefði ákærði ekki séð um samskiptin við viðskiptavinina heldur hefði ákærða alltaf séð um þau sjálf. Vitnið kvaðst hafa gefið skýrslu hjá lögreglu sjálfviljug þar sem hún hefði talið að það væri eina leið hennar til að frelsast undan þessu öllu. Aðspurð kvað vitnið ákærðu hafa bannað stúlkunum að eiga vini og kærasta og þá hefðu þær átt að hlýða ákærðu og veita viðskiptavinunum ánægju. Stúlkurnar hefðu átt frí á föstudögum og laugardögum. Þá hefði ákærða sótt þær og farið með þær í borgina að skemmta sér. Ákærða hefði sagt vitninu að fara með þá karlmenn, sem hún hitti í borginni, heim og selja þeim vændi. Hins vegar kvað vitnið sér ekki hafa komið til hugar að leita til lögreglu þegar hún var að skemmta sér, því þá hefði ákærða látið berja hana. Aðspurð um það sem hún sagði í skýrslutöku hjá lögreglu um að ákærði Finnur hefði stjórnað stúlkunum þegar ákærða væri ekki við, kvað vitnið hann einungis hafa opnað vefsíðuna einkamal.is en aldrei ákveðið hvert stúlkurnar færu og þá hefði hann aldrei tekið við peningum. Þá hefði ákærði ekki tekið myndir af vitninu. Vitnið kvað J, kærasta ákærðu, hafa afhent henni vegabréfið á síðasta ári en önnur skilríki hefði hún enn ekki fengið. Aðspurð um líðan sína meðan á vændinu stóð, kvaðst vitnið ekki hafa fundið neitt, hún hefði ekki átt neitt líf. Núna liði henni aðeins betur en áður. Hún kvaðst engar tilfinningar bera lengur gagnvart ákærðu enda hefði ákærða komið illa fram við hana. Vitnið kvaðst ekki hafa stundað vændi áður en hún komið hingað til lands og hún ynni ekki lengur við það. Þegar borið var undir vitnið vætti hennar í lögregluskýrslu 17. febrúar sl. um að hún hefði stundað vændi á eigin vegum og notað til þess vefsíðurnar einkamal.is og privat.is eftir að hún slapp frá ákærðu, kvaðst hún í félagi við nokkrar vinkonur sínar hafa byrjað sitt eigið „prógram“, sem hefði falist í því að þær nudduðu fólk. Hún hefði hins vegar ekki haldið áfram að stunda vændi. Síðar í skýrslu sinni fyrir dóminum kannaðist hún hins vegar við að hafa stundað vændi á eigin vegum eftir að hún losnaði frá ákærðu. Vitnið, F, kvaðst hafa komið til Íslands árið 2007 vegna þess að frænka hennar, R, sem hafði búið hér í mörg ár, bauð henni að koma og vinna hér í fiski. Hefði vitnið búið á Vesturgötu til að byrja með en síðan flutt til T, frænku sinnar, í Síðumúla en kynnst ákærðu Catalinu á Kaffi Rex og farið að stunda vændi fyrir hana þar sem hana vantaði peninga. Vitnið hefði búið hjá T, frænku sinni í Síðumúla. Ákærða hefði stjórnað vændinu og séð um að selja kynlífsþjónustu stúlknanna. Vændið hefði vitnið stundað að Hverfisgötu [...] og þar hefði hún einnig búið. Viðskiptin hefðu farið þannig fram að viðskiptavinurinn hringdi og kom og valdi sér stúlku. Hefði vitnið stundum sinnt sex til sjö viðskiptavinum á dag og hefði verðið verið 20.000 krónur fyrir skiptið. Vitnið kvaðst hafa þénað meira en milljón þennan mánuð sem hún vann fyrir ákærðu á árinu 2008. Stúlkurnar hefðu sjálfar tekið við greiðslum viðskiptavinanna fyrir ákærðu, sem hefði síðan tekið peningana og skipt þeim í tvennt. Kvaðst vitnið sjálft hafa tekið við greiðslum hjá viðskiptavinum sínum og hefði hún síðan afhent ákærðu peningana. Afhending peninganna til ákærðu hefði farið fram mörgum sinnum á dag. Hefði ákærða tekið 10.000 krónur í sinn hlut en vitnið haldið eftir helmingnum. Ákærða hefði greitt húsaleiguna en sagt að 10% af vinnulaununum færu í leigu. Stúlkurnar hefðu sjálfar séð um að greiða fyrir mat sinn. Aðspurð kvaðst vitnið ekki hafa verið neydd til að stunda vændi heldur hefði hún gert það af fúsum og frjálsum vilja. Áður en vitnið fór að vinna fyrir ákærðu, hefði hún stundað vændi á eigin vegum á [...]. Ákærða hefði ekki viljað að vitnið stundaði vændi á eigin vegum og hefði hún einu sinni sent þrjá menn til að ræna hana og aðrar stúlkur, sem voru með henni á Laugaveginum. Hefðu mennirnir borið stúlkunum kveðju frá ákærðu þegar þeir hurfu á braut. Flestar stúlkurnar hefðu síðan flúið land af hræðslu við ákærðu. Vitnið kvað ákærðu hafa flutt inn stúlkur til að stunda vændi í byrjun síðasta árs og hefði vitninu verið sagt að stúlkurnar byggju í Hafnarfirði. Vitnið kvaðst ekki hafa stundað vændi fyrr en hún kom hingað til lands. Þá kvaðst hún enn stunda vændi hér á landi. Útskýrði hún muninn á því að stunda vændi fyrir ákærðu annars vegar og hins vegar fyrir sjálfa sig, á þann veg að í seinna tilvikinu nyti hún allra peninganna sjálf. Þá kvað hún þær T, E og G hafa stundað vændi allt sitt líf og hefði E haldið því áfram eftir að hún hætti að vinna fyrir ákærðu. Aðspurð um tilfinningar sínar í garð ákærðu Catalinu, sagðist vitnið engar tilfinningar bera til hennar. Vitnið G kvaðst hafa búið á Spáni í níu ár og stundað þar vinnu við þrif en þar áður starfað sem þjónustustúlka í Nýju-Gíneu. Hún hefði aldrei starfað sem vændiskona á Spáni enda hefði hún þar verið gift kona með barn. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um það hvort hinar stúlkurnar hefðu stundað vændi áður en þær komu hingað til lands. Vitnið kvaðst hafa hringt í ákærðu Catalinu, gamla vinkonu sína, og sagt henni að hún væri búin að missa vinnuna. Hún hefði síðan komið til Íslands 8. febrúar 2009 til þess að vinna með ákærðu Catalinu en hún hefði sagt vitninu að hún stundaði einhvers konar viðskipti sem hún lýsti ekki alveg hver væru. Hefði vitnið ekki haft hugmynd um hvers konar viðskipti var um að ræða en hefði áttað sig á því þegar hún var komin til landsins. Ákærða hefði ekki beint neytt vitnið til þess að stunda vændi en þetta hefði þó ekki verið það sem samið var um þeirra í milli. Vitnið hefði hins vegar látið tilleiðast fyrst hún var búin að fara alla þessa leið til þess að fá vinnu og þar sem hún átti dóttur sem hún þyrfti að sjá fyrir. Hefði hún greitt farseðil sinn sjálf en ákærða tekið á móti henni. Á Hverfisgötu hefði vitnið dvalið í tvo daga en síðan flutt í húsnæði á vegum ákærðu að Rauðarárstíg [...]. Strax daginn eftir komuna til landsins hefði ákærða sagt vitninu að mála sig og síðan hefði hún stundað kynlíf með einum viðskiptavini í klukkustund en í kjölfarið hefði lögreglu borið þar að. Fyrir kynlífið hefðu verið greiddar 20.000 krónur. Vitnið kvað viðskiptavinina hafa greitt fyrir vændið með reiðufé og í fyrstu hefðu þeir greitt ákærðu. Ákærða hefði fengið helming greiðslunnar í sinn hlut en vitnið haldið hinum helmingnum. Vitnið kvaðst hafa haft fáa viðskiptavini til að byrja með en síðan hefði fjöldinn verið misjafn. Hefði hún ekki þénað mikið á vændinu hjá ákærðu. Ákærða hefði látið vitnið hafa síma svo viðskiptavinirnir gætu náð í hana. Vændisþjónustan hefði verið auglýst á einkamal.is og hefði J, kærasti ákærðu, séð um að setja inn fyrstu auglýsinguna. Ákærða hefði tekið af vitninu nektarmyndir þannig að hún var einungis í litlum bol en ákærða sagði henni að sýna brjóstin. Kvaðst vitnið hafa unnið við vændi fyrir ákærðu í þrjár vikur í íbúðinni á Rauðarárstíg en sagði henni síðan að hún vildi ekki vinna fyrir ákærðu lengur heldur vildi hún vinna fyrir sjálfa sig. Ákærða hefði brugðist illa við þessu og vildi fá símana sína aftur. Þá hefði ákærða hótað stúlkunum að hún myndi senda til þeirra morðingja. Hefði vitnið orðið mjög hrædd og talað við lögregluna daginn eftir. Vitnið kvað stúlkur að nafni U, T, V og W hafa unnið við vændi fyrir ákærðu á sama tíma og vitnið. Hefði T átt að sjá um peningamálin fyrir ákærðu þegar ákærða væri í burtu. Vitnið kvað ákærðu hafa sagt sér að fá vinkonur sínar frá Spáni til að koma hingað en vitnið kvaðst hafa ráðið þeim frá því. Vitnið kvaðst hafa haldið áfram að vinna við vændi eftir að hún hætti að vinna fyrir ákærðu Catalinu enda þyrfti hún að vinna fyrir dóttur sinni. Kvaðst vitnið vera ein í vændisstarfsemi sinni. Aðspurð um tilfinningar sínar í garð ákærðu, kvaðst vitnið ekki bera gremju í garð hennar en vildi að hún léti sig í friði. Vitnið Q kvaðst hafa komið til Íslands til þess að heimsækja R, vinkonu sína, 25. ágúst 2008. Hún kvaðst hafa kynnst ákærðu Catalinu hér á landi en það eina sem hún vissi um hana væri það sem laut að vitninu. Ákærða hefði sent menn á Laugaveg til að meiða Su, vinkonu hennar. Mennirnir hefðu spurt um móður S og síðan hefðu þeir lamið allar stúlkurnar. Kvaðst vitnið hafa misst barnið, sem hún gekk með. Mennirnir hefðu tekið öll vegabréfin, tölvu og fleiri muni. Þegar mennirnir hefðu farið hefðu þeir sagt að ákærða Catalina bæði að heilsa. Kvað vitnið þessa árás hafa verið vegna þess að eitthvað kom upp á milli Cynthiu og ákærðu Catalinu. Vitnið kvaðst hafa borgað ákærðu 50.000 krónur fyrir að fá vegabréfið sitt aftur en ákærða hefði þó ekki skilað því og vitnið því fengið sér nýtt. Vitnið kvaðst aldrei hafa stundað vændi fyrir ákærðu Catalinu og hefði ákærða ekki reynt að fá hana til þess. Ákærði Finnur Bergmannsson kvað margt ekki rétt sem hann bar um í skýrslu sinni hjá lögreglu 26. febrúar 2009. Hefði hann verið í áfalli vegna þess að hann hefði á þeim tíma legið undir grun um stórfellt fíkniefnalagabrot. Hann taldi ákærðu og konurnar, sem dvöldu á Hverfisgötu [...], vera vinkonur og hefði hann talið að þær stunduðu vændi á eigin vegum. Hefði hann aldrei heyrt konurnar segja að þær væru að vinna fyrir ákærðu Catalinu. Fyrirkomulagið hefði verið þannig að þegar viðskiptavinur færi með einni kvennanna, tæki önnur kona við peningunum og geymdi þá á meðan. Kvaðst ákærði ekki vita til þess að konurnar inntu af hendi greiðslur til ákærðu Catalinu. Hins vegar vissi hann að ákærða hefði tekið húsnæðið á leigu og því hlytu þær að þurfa að greiða henni eitthvað þótt hann vissi í raun ekkert um það. Aðspurður kvaðst ákærði einu sinni hafa sofið hjá ákærðu Catalinu í byrjun árs 2008 og hefði hann greitt fyrir það 20.000 krónur. K rannsóknarlögreglumaður kvað niðurstöðu rannsóknar á fjórum flugmiðum, sem fundust við húsleit hjá ákærðu Catalinu, hafa leitt í ljós að kaup á miðunum tengdust henni í gegnum símanúmer eða netföng hennar, þannig að sá, sem bókaði flugmiðana, gaf upp númer í eigu hennar. Ákærða hafði í nokkur skipti notað eigið greiðslukort til að kaupa miða fyrir aðra en sjálfa sig. X rannsóknarlögreglumaður staðfesti skýrslu um húsnæði, sem talið var tengjast ákærðu Catalinu. Þykir ekki ástæða til að rekja vætti hans frekar. Y lögreglumaður staðfesti skýrslu sína um greiningu á fjármálum ákærðu Catalinu. Gögnin sýna opinbera tekjuskráningu ákærðu annars vegar og samantekt á staðfestum úttektum ákærðu með greiðslukortum, í greiðsluþjónustu og slíku á tilteknu tímabili. Útgjöld ákærðu hefðu reynst töluvert meiri en opinberar og skráðar tekjur hennar á sama tímabili. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið vart við peningatilfærslur milli ákærðu og hinna kvennanna. Niðurstaða. Vitnin E, F og G hafa allar borið á þann veg, bæði hjá lögreglu og hér fyrir dóminum, að þær hafi stundað vændi fyrir ákærðu. Er vætti þeirra í meginatriðum samhljóða um það, hvað hafi verið greitt fyrir vændið og hvernig greiðslum var skipt milli þeirra og ákærðu. Er það mat dómsins að vætti vitnanna sé trúverðugt að þessu leyti. Þá liggur fyrir vætti ákærða Finns hjá lögreglu 26. febrúar sl. um að ákærða hafi í einhver ár flutt til landsins konur og látið þær vinna fyrir sig í vændi og að konurnar hafi látið ákærðu hafa greiðslurnar fyrir það. Gerði hann jafnframt ítarlega grein fyrir verðskrá fyrir vændið. Ákærði Finnur dró umtalsvert í land í vætti sínu hér fyrir dóminum og kvaðst þá ekki vita til þess að konurnar inntu af hendi greiðslur til ákærðu Catalinu. Gaf hann þá skýringu á breyttum framburði sínum, að hann hefði verið í miklu áfalli við skýrslutökuna vegna ávirðinga um stórfellt fíkniefnabrot. Þegar litið er til þess að samkvæmt gögnum málsins var honum í upphafi skýrslutökunnar bent á að sakarefnið væri mansal og milliganga um vændi og að þennan framburð sinn gaf ákærði Finnur að eigin frumkvæði tveimur dögum eftir að hann var handtekinn, er það mat dómsins að breyttur framburður hans sé ótrúverðugur. Þá þykja rannsóknargögn málsins um fjárhagsmálefni ákærðu, sem sýna mikinn mun á opinberum tekjum hennar annars vegar og útgjöldum hennar hins vegar, renna frekari stoðum undir vætti framangreindra vitna um vændisstarfsemi ákærðu. Þá ber hér einnig að líta til þess, sem fram er komið í rannsóknargögnum, og er jafnframt óumdeilt, að ákærða hafði á umræddum tíma umráð yfir húsnæði á fjórum stöðum, bæði í Hafnarfirði og Reykjavík, til viðbótar íbúðinni, sem hún býr í að Akurvöllum 1 í Hafnarfirði. Ákærða hefur neitað því að umræddar íbúðir hafi hún tekið á leigu til að reka þar vændisþjónustu en dómurinn metur ótrúverðugar þær skýringar ákærðu, að hún hafi leigt íbúðirnar til þess að hafa þær til reiðu fyrir vinkonur sínar og gesti. Að þessu virtu og með vísan til vættis framangreindra vitna þykir sannað að ákærða hafi á greindu tímabili haft viðurværi sitt af vændi þeirra kvenna, sem nafngreindar eru í ákæru, og haft milligöngu um að fjöldi manna hefði samræði eða önnur kynferðismök við þær gegn greiðslu eins og nánar er rakið í ákæru. Með vætti vitnanna E og F er sannað að ákærða hafi einnig haft viðurværi sitt af vændi fleiri ónafngreindra kvenna eins og henni er jafnframt gefið að sök í ákærunni. Með vísan til vættis vitnanna E og G er sannað að ákærða lét taka myndir af konunum og auglýsti vændi þeirra opinberlega á vefsíðum með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Verður ákærða því sakfelld fyrir brot þau, sem henni eru gefin að sök í 2. ákærulið en brotin eru þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Eins og rakið er hér að framan er með vætti framangreindra vitna og rannsóknargögnum sannað að ákærða stundaði umfangsmikla vændisstarfssemi. Í ákærunni er ákærðu jafnframt gefið að sök mansal, hótanir og ólögmæt nauðung. Í athugasemdum með frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum nr. 19/1940 segir að í skilgreiningu á mansali felist þrír meginþættir: Í fyrsta lagi verknaðurinn, þ.e. að útvega, flytja, afhenda, hýsa eða taka við einstaklingum, í öðru lagi aðferðin, þ.e. með því að hóta valdbeitingu, beita valdi eða annars konar nauðung, brottnámi, svikum, blekkingum o.fl., og í þriðja lagi tilgangurinn, þ.e. að misnotkunin sé til hvers konar hagnýtingar. Kemur síðan fram að til þess að um mansal geti verið að ræða, verði allir þessir þrír þættir að vera til staðar. Um það hvort ákærða hafi beitt E ólögmætum blekkingum og hótunum er ekki við annað að styðjast en framburði kvennanna tveggja. E hefur borið á þann veg að ákærða hafi beitt sig blekkingum til þess að fá sig til landsins til að stunda vændi fyrir hana en þessu hefur ákærða neitað og jafnframt sagt E hafa stundað vændi á eigin vegum eftir að hún kom til landsins. Þá bera þær ekki á einn veg um ástæðu þess að E flutti af heimili ákærðu að Akurvöllum 1 eftir að hafa dvalið þar fyrstu vikuna hér á landi. Ákærða kvað ástæðuna hafa verið mikla áfengis- og vímuefnaneyslu E en E kvað ákærðu hins vegar hafa flutt sig að Fögruhlíð 1 til þess að láta sig stunda vændi á vegum ákærðu. Vætti E hefur ekki að öllu leyti verið skýrt og stöðugt. Þannig kannaðist hún við það í skýrslutöku hjá lögreglu að hún hefði stundað vændi á eigin vegum eftir að hún hætti hjá ákærðu en fyrir dóminum kvaðst hún í upphafi ekki hafa gert það. Síðar í sömu skýrslutöku kvaðst hún hins vegar hafa unnið við að nudda fólk ásamt nokkrum vinkonum sínum og kannaðist loks við að hafa stundað vændi á eigin vegum eftir að hún fór frá ákærðu. Þá bar vitnið á þá leið að ákærða hefði haldið henni nauðugri og hafi jafnframt bannað henni að eiga vini og kærasta. Allt að einu skýrði hún svo frá fyrir dóminum að hún hefði átt frí á föstudögum og laugardögum og þá hefði ákærða farið með hana og hinar stúlkurnar í bæinn að skemmta sér. Við skýrslutöku hjá lögreglu 17. febrúar sl. lýsti hún því þannig að þegar hún hefði verið farin að þreytast og líða illa hefði hún farið niður í bæ á kvöldin og nóttunni og þannig kynnst kærasta sínum. Verður ekki framhjá þessu misræmi litið við mat á trúverðugleika vitnisins um þessi atriði. Lýsing E á því að ákærða hafi tekið af henni föt hennar og ferðaskilríki, fær að hluta til stuðning í rannsóknargögnum sem sýna að skilríkin fundust við húsleit á heimili ákærðu 30. apríl sl. Þá liggur jafnframt fyrir að ákærða greiddi farmiða E til landsins. Ákærða gaf þær skýringar að hún hefði boðið frænku sinni hingað til lands vegna þess að hin síðarnefnda átti í hjónabandserfiðleikum en E hefur sjálf lýst því að hún hafi átt við þess konar erfiðleika að etja á þessum tíma.Þá kvað ákærða skilríki E hafa verið í geymslu hjá sér. Gegn eindreginni neitun ákærðu þykir ekki nægilegt til sönnunar að þessu leyti að ferðaskilríki E fundust við húsleit hjá ákærðu og að ákærða greiddi farmiða hennar og hýsti hana hér á landi. Að öllu framanrituðu virtu verður því ekki talið að uppfyllt séu skilyrði ákvæðis 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga um mansal, sem og 5. mgr. 206., 225. og 233. gr. laganna. Er ákærða samkvæmt þessu sýknuð af sakargiftum samkvæmt 1. lið ákæru 29. september 2009. Ákæruliður 3. Ákærði Finnur kvaðst í skýrslutöku hjá lögreglu 24. febrúar 2009 hafa tekið myndir af stúlkum fyrir ákærðu Catalinu svo hún ætti alltaf til nýlegar myndir af þeim til að nota á vefsíðunni einkamal.is. Hefði hann myndað stúlkur, sem bjuggu á Hverfisgötu [...], í þrjú eða fjögur skipti fyrir ákærðu. Í skýrslu rannsakara kemur fram að við húsleit á heimili ákærða hefðu fundist einhvers konar óundirritaðir vinnusamningar milli ákærðu Catalinu og ákærða þar sem lýst er vinnuframlagi ákærða og greiðslum fyrir það. Hafi vinnan aðallega falist í myndatökum af stúlkunum og umsjón með tölvumálum. Greiðslur hefðu átt að nema frá 16.000 krónum á viku til 120.000 króna á mánuði. Hafi komið skýrt fram að ákærða Catalina var verkkaupi en ákærði verktaki. Í lögregluskýrslu 26. febrúar sl. kvaðst ákærði tvisvar sinnum hafa þegið greiðslur frá ákærðu Catalinu vegna vinnu fyrir hana, annars vegar 20.000 krónur í desember 2008 og hins vegar 50.000 krónur í janúar 2009. Ákærða Catalina bar um það í lögregluskýrslu að ákærði Finnur væri vinur hennar sem aðstoðaði hana með ýmis tölvumál og fengi hann greitt fyrir það 60.000 krónur á viku. Eins og áður er rakið, kemur fram rannsóknargögnum að lögregla hafi leitað upplýsinga hjá fyrirtækinu D3, sem standi að vefsíðunni einkamal.is, og hafi komið í ljós að hluti þeirra auglýsinga, sem taldar voru tengjast vændisstarfsemi ákærðu Catalinu, hafi tengst IP-tölum ákærða. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti vitna fyrir dóminum. Ákærði kvaðst hafa kynnst ákærðu Catalinu gegnum vefsíðuna einkamal.is. Lýsti hann vinnu sinni fyrir ákærðu þannig að í desember 2008 hefði hann hjálpað ákærðu með ýmislegt í sambandi við tölvumál á heimili hennar. Í janúar sl. hefði hann sett upp fyrir hana „router“ á Hverfisgötu en annað hefði hann ekki unnið fyrir hana. Kvað hann ákærðu Catalinu hafa greitt sér 20.000 krónur fyrir tölvuaðstoðina í desember en 50.000 krónur fyrir tölvuvinnu á Hverfisgötu í janúar. Aðspurður um ástæðu þess að lýsing hans hjá lögreglu væri mjög ólík framburði hans hér fyrir dóminum, kvaðst ákærði hafa verið í miklu áfalli vegna ávirðinga um stórfellt fíkniefnabrot og því væri margt af því rangt, sem hann hefði sagt í lögregluskýrslu. Hið rétta væri að stúlkurnar, og þá sérstaklega F, sem kölluð sé V, hefðu beðið hann um að stofna fyrir sig aðgang á vefsíðunni einkamal.is. Hann hefði stofnað aðgang fyrir V, T og Q. V hefði sjálf beðið hann um aðstoð og hann hefði átt erfitt með að neita henni um það. Í hans augum hefði verið um að ræða greiða við flottar stelpur og samskipti við þær. Hann hefði hins vegar ekki haft hugmynd um að aðstoð við stúlkurnar væri ólögleg háttsemi. V hefði sjálf sett upp auglýsingu sína og hefði hann ekki uppfært auglýsingar fyrir hans heldur aðeins sýnt henni hvernig ætti að fara að því. Þegar aðgangi hennar að netinu hefði verið lokað, hefði hann aðstoðað hana við að stofna nýjan aðgang. Ákærði kvaðst aldrei hafa tekið greiðslu fyrir aðstoð sína við stúlkurnar og þá hefði hann aldrei fengið kynlíf hjá þeim. Ákærði kannaðist við að hafa tekið ljósmyndir af framangreindum stúlkum og gaf þá skýringu á því að hann gæti ekki neitað þeim um neitt. Þá kvaðst hann einu sinni hafa tekið myndir af ákærðu Catalinu en neitaði því að hafa stofnað aðgang fyrir hana að vefsíðunni einkamal.is. Hefði hann ekki heldur uppfært auglýsingar fyrir hana. Kvaðst hann hvorki hafa sett inn á internetið auglýsingar né myndir. Aðspurður um aðra aðstoð hans við ákærðu Catalinu, kannaðist ákærði við að hafa einu sinn bókað far fyrir hana með hennar eigin greiðslukorti. Aðspurður um óundirritaða vinnusamninga milli hans og ákærðu Catalinu, sem fundust við húsleit á heimili hans, kvað hann þá hafa snúist um hugsanlega aðstoð ákærða við ákærðu Catalinu við uppsetningu á heimasíðu um fylgdarþjónustu. Hins vegar hefði aldrei orðið af þessu samstarfi. Ákærða Catalina Mikue Ncogo kvað þau ákærða Finn vera vini. Hann hefði aðstoðað hana við þegar hún lenti í erfiðleikum með tölvuna í rekstrinum en hann hefði hvorki unnið fyrir hana né þegið hjá henni laun. Markmið hennar hefði verið að stofna fyrirtæki og hefði ákærði ætlað að hjálpa henni við það, enda þekkti hann til bókhalds og hefði ætlað að hjálpa henni við að fá kennitölu fyrir fyrirtækið. Að því er varðaði óundirrituðu vinnusamningana, kvað hún ákærða Finn hafa viljað gera við hana samning þar sem hann treysti henni ekki fullkomlega. Ákærði hefði búið til samningana en hún hefði ekki undirritað þá. Þegar borinn var undir ákærðu Catalinu framburður hennar hjá lögreglu 25. febrúar sl. um að ákærði hafi stundum hjálpað henni með tölvuna, kvaðst hún ekki nenna að svara fyrirspurnum um kynlíf og því ákveðið að greiða ákærða 60.000 krónur á viku. Hafi þetta verið hluti af samkomulagi þeirra í milli um tölvuaðstoð ákærða vegna rekstrar ákærðu og hefði hún einu sinni greitt honum 60.000 krónur fyrir aðstoðina. Þá kvað hún rétt eftir sér haft í lögregluskýrslunni að ákærði Finnur hefði tekið myndir af stúlkunum til að setja á internetið. Hann hefði sett myndir inn á netið og stúlkurnar borgað honum fyrir það með kynlífsþjónustu. K rannsóknarlögreglumaður staðfesti niðurstöður rannsóknar á netfangalista, sem fannst við húsleit á heimili ákærðu Catalinu eða var bent á að hún notaði, sem hefði leitt í ljós að um þar var um að ræða töluvert magn auglýsinga þar sem kynlíf var boðið gegn greiðslu. Við skoðun á IP tölum hefði komið í ljós að ákærði Finnur átti einhverjar þeirra sem og ákærða Catalina. E kvaðst hvorki hafa beðið ákærða um að sjá um einkamal.is fyrir sig né borgað honum fyrir tölvuþjónustu. Hins vegar hefði hún verið viðstödd og heyrt þegar ákærða Catalina bað hann um aðstoð við tölvurnar. Ákærða hefði hringt í ákærða Finn og sagt honum nákvæmlega hvað hann ætti að gera. Vændið hefði verið auglýst þannig að ákærða tók af vitninu myndir en þáttur ákærða Finns hefði verið sá að opna vefsíðuna einkamal.is og setja myndirnar þar inn. Síðar í skýrslutökunni kvaðst vitnið aldrei hafa séð ákærða búa til auglýsingar og vissi ekki í hvað hann vann á tölvuna en hún hefði heyrt talað um það. Ákærði hefði aldrei séð um samskiptin við viðskiptavinina enda hefði ákærða Catalina alltaf séð um þau. Kvaðst vitnið sjálf hafa sett eigin auglýsingar inn á einkamal.is. Vitnið F kvaðst hafa heyrt ákærðu Catalinu tala við ákærða Finn þegar hún heyrði til og rætt um að hann sæi um að setja auglýsingar um vændi og myndir inn á internetið. Þá hefði hann tekið myndir af stúlkunum fyrir auglýsingarnar. Þegar hún var á Laugavegi hefðu stúlkurnar sjálfar hins vegar séð um að setja inn auglýsingar á netið. Einnig hefðu þær einnig notað myndir á msn-einkamálum. Ákærði hefði aldrei sett inn auglýsingar fyrir vitnið og hún hefði því ekki greitt honum fyrir slíka þjónustu. Aðspurð kvaðst vitnið ekki vita hvort ákærði hefði stofnað aðgang að netinu eða sett auglýsingar inn á netið en ákærða Catalina hefði sagt ákærða hvað hann ætti að gera og hann hefði gert það. Kannaðist vitnið hins vegar ekki við að ákærði Finnur hefði einhvern tímann stjórnað vændisstarfseminni. Aðspurð um hvað hún ætti við þegar hún sagði í skýrslu sinni hjá lögreglu að ákærða Catalina hefði opnað messenger-síðu en stúlkurnar hefðu síðan séð um msn, kvað vitnið ákærða Finn hafa tekið myndirnar, ákærða Catalina hefði opnað msn og stúlkurnar hefðu séð um hafa samskipti við viðskiptavinina. Þegar auglýsingar hefðu dottið út af netinu hefðu annað hvort ákærði Finnur eða ákærða Catalina sett inn nýjar. Vitnið kvaðst eingöngu hafa átt kynmök við ákærða Finn sem viðskiptavin. Vitnið G kvað ákærðu Catalinu hafa beðið ákærða Finn að taka myndir af stúlkunum og hefði hann tekið myndir af þeim og einnig af vitninu. Hann hefði síðan sett myndirnar inn á msn á Hverfisgötu af því að þar var internettenging sem ekki var á Rauðarárstíg. Ákærða Catalina gerði fyrstu auglýsinguna en ákærði Finnur hefði gert seinni auglýsinguna og hefði ákærða Catalina talað við ákærða Finn um það. Ákærði Finnur hefði þá komið og sett myndirnar inn á einkamal.is en stúlkurnar séð sjálfar um að tala á msn. Vitnið kvaðst aldrei hafa stundað kynmök með ákærða Finni. Þá kvaðst vitnið aldrei hafa greitt ákærða Finni neitt heldur hefði allt farið inn á reikning hjá ákærðu Catalinu. Vitnið kvaðst einu sinni hafa séð ákærða Finn búa til vændisauglýsingu. Niðurstaða. Í lögregluskýrslu 24. febrúar 2009 kvaðst ákærði hafa myndað stelpur fyrir ákærðu Catalinu þrisvar til fjórum sinnum. Þá kvaðst hann „vinna í internetmálum“ fyrir hana og kom fram hjá honum að þegar hann væri búinn að setja inn auglýsingar fyrir stúlkurnar, léti hann þær vita og gæfi þeim upp notendanafn og lykilnúmer. Fyrir dóminum dró ákærði Finnur frásögn sína til baka að þessu leyti og kvaðst einungis hafa aðstoðað nokkrar kvennanna við að stofna fyrir þær internetaðgang en neitaði því hins vegar að hafa sett inn á netið auglýsingar og myndir. Eins og áður er rakið hefur dómurinn metið ótrúverðuga þá breytingu, sem orðið hefur á framburði ákærða hér fyrir dóminum. Jafnframt liggur fyrir framburður ákærðu Catalinu um að ákærði hafi tekið myndir af konum til að setja á internetið og vætti vitnanna F og G um að ákærði hafi tekið myndir af þeim. Vitnið G hefur borið á þann veg að ákærði hafi sett myndir af konunum inn á internetið auk þess sem hann hafi búið til eina auglýsingu. Jafnframt bera rannsóknargögn með sér að einhverjar auglýsingar, þar sem kynlíf var boðið gegn greiðslu, hefði komið úr tölvum með IP tölum ákærða. Loks liggja frammi óundirritaðir vinnusamningar milli ákærðu Finns og Catalinu, þar sem fram kemur að meðal verkefna ákærða fyrir ákærðu Catalinu eigi að vera gerð heimasíðu fyrir fylgdarþjónustu á vegum ákærðu og myndatökur af stúlkum til að setja á internetið. Með þessum gögnum þykir sannað að ákærði hafi í einhverjum tilvikum tekið myndir af konum, sem stunduðu vændi fyrir ákærðu Catalinu, og sett slíkar myndir inn á internetið til að auglýsa vændisstarfsemina. Þá hefur ákærði kannast við það að hafa þegið greiðslur frá ákærðu Catalinu fyrir m.a. tölvuvinnu. Þegar til alls framanritaðs er litið, þykir fram komin sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, um að ákærði hafa átt hlutdeild í brotum ákærðu Catalinu samkvæmt 3. ákærulið með þeim hætti sem þar er lýst. Er brot ákærðu rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru og verður hann því sakfelldur eins og krafist er. Skaðabótakröfur. Í málinu gera þær G, E og F miskabótakröfur á hendur ákærðu Catalinu, hver um sig að fjárhæð 800.000 krónur auk með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þær E og G krefjast þess að vextirnir reiknist frá 1. júní 2008 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakrafnanna en krefjast dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Fkrefst þess að vextirnir reiknist frá 1. janúar 2009 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfunnar en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 9.gr., sbr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þær allar málskostnaðar úr hendi ákærðu að viðbættum virðisaukaskatti. Miskabótakröfurnar eru reistar á ákvæðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Af hálfu E er á því byggt, að brot ákærðu hafi falið í sér gróf kynferðisbrot en kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Brot ákærðu hafi verið mjög alvarleg þar sem hún hafi þvingað brotaþola með ofbeldi og hótunum til að stunda vændi fyrir sig. Þá er einnig byggt á afleiðingum tjónsins en brotin hafi valdið brotaþola gríðarlega miklu andlegu tjóni. Hafi hún neyðst til að stunda vændi af ótta við ákærðu og til að fá til baka eigur sínar, m.a. vegabréf. Brotaþoli hafi ekki komist af landi brott, henni hafi liðið illa og ekki viljað stunda þessi viðskipti. Hún hafi ekki verið með sjálfri sér þegar hún þurfti að sinna viðskiptavinunum og mislíkað það, sem viðskiptavinir ákærðu vildu. Þá hafi henni fundist hún einskis nýt. Af hálfu G er á því byggt að brot ákærðu hafi falið í sér gróf kynferðisbrot en kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Brot ákærðu hafi verið mjög alvarleg þar sem ákærða hafi misnotað sér bága stöðu brotaþola og þvingað hana með hótunum og ofsóknum til að stunda vændi fyrir sig. Þá er einnig byggt á afleiðingum tjónsins en brotin hafi valdið henni gríðarlegum miska. Brotaþoli hafi neyðst til að stunda vændi af ótta við ákærðu og vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu sinnar en brotaþoli eigi 13 ára dóttur sem hún þurfi að framfæra. Brotaþoli lifi í stöðugum ótta vegna hótana ákærðu og líði mjög illa og óttist um líf sitt. Af hálfu F er á því byggt að brot ákærðu hafi falið í sér gróf kynferðisbrot en kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Brot ákærðu hafi verið mjög alvarleg þar sem hún hafi þvingað brotaþola með ofbeldi og hótunum til að stunda vændi fyrir sig. Þá er einnig byggt á afleiðingum tjónsins en brotið hafi valdið brotaþola mjög miklum miska. Hún hafi neyðst til að stunda vændi vegna bágrar fjárhagslegrar stöðu sinnar og fjölskyldu og af ótta við ákærðu sem hafi verið með stöðugar hótanir og ofsóknir. Brotaþoli hafi aldrei stundað vændi áður og henni hafi liðið illa við að vinna við það. Þá hafi brotaþoli óttast ákærðu mjög sem og menn á hennar vegum. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Ákærða hefur verið sakfelld fyrir að hafa haft viðurværi sitt af vændi framangreindra þriggja kvenna og fyrir að hafa haft milligöngu um að fjöldi manna hefði samræði eða önnur kynferðismök við þær og jafnframt auglýst vændi þeirra og óskað eftir kynmökum annarra við þær gegn greiðslu. Í almennum athugasemdum að frumvarpi því er varð að lögum nr.61/2007, en með þeim var ákvæði 206. gr. almennra hegningarlaga m.a. breytt í það horf sem nú er, kemur fram að löggjafinn leggi áherslu á að í milligöngu um að aðrir hafi holdlegt samræði eða önnur kynferðismök gegn greiðslu felist misnotkun á félagslegri, andlegri eða líkamlegri neyð annarrar manneskju einkum í hagnaðarskyni. Engin efni eru til annars en að líta svo á að þessi aðstaða sé hér fyrir hendi og að í broti ákærðu hafi falist slík misnotkun gagnvart þeim þremur konum sem hér eiga hlut að máli. Er það að þessu virtu mat dómsins að ákærða hafi gerst sek um ólögmæta meingerð gegn persónu framangreindra þriggja kvenna og að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga fyrir greiðslu miskabóta þeim til handa séu þannig uppfyllt. Þykir því rétt að dæma ákærðu Catalinu til að greiða konunum þremur miskabætur eins og nánar greinir í dómsorði. Refsiákvörðun o.fl. Ákærða Catalina var þann 9. febrúar 2007 dæmd í tveggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir skjalafals. Með brotum sínum nú hefur ákærða rofið skilorð þess dóms og ber samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að taka þann dóm upp og gera ákærðu refsingu í einu lagi, sbr. og 77. gr. laganna. Ákærða hefur verið sakfelld fyrir skipulagningu á innflutningi á töluverðu magni af fíkniefnum og fyrir að hafa haft með höndum umfangsmikla vændisstarfsemi sem hún hagnaðist á. Ákærða á sér engar málsbætur. Að þessu virtu þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin 2 ár og 6 mánuðir. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald sem ákærða sætti frá 30. apríl til 12. maí sl. með fullri dagatölu. Ákærði Finnur hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað.Hann hefur verið sakfelldur fyrir hlutdeild í brotum ákærðu Catalinu er lúta að umfangsmikilli vændisstarfsemi hennar. Þykir refsing ákærða eftir atvikum hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Málsvarnarþóknun skipaðs verjanda ákærðu Catalinu, Sveins Andra Sveinssonar hrl., þykir hæfilega ákveðin samtals 1.743.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og starfa verjandans í þágu ákærðu á rannsóknarstigi málsins. Í ljósi niðurstöðu málsins þykir rétt að ákærðu verði gert að greiða 4/5 hluta málsvarnarþóknunar, en að öðru leyti skulu þau greidd úr ríkissjóði. Sakarkostnaður samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti nemur 913.634 krónum og stafar hann samkvæmt framlögðum gögnum af kostnaði vegna símhlerana og hlustunar á síma sem ákærða Catalina notaði. Verður ákærðu Catalinu gert að greiða þann kostnað. Þá ber ákærðu einnig að greiða þóknun skipaðs réttargæslumanns allra brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., sem telst hæfilega ákveðin samtals 535.350 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærða Finni ber að greiða málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., sem telst hæfilega ákveðin 684.750 að teknu tilliti til virðisaukaskatts og starfa verjandans í þágu ákærða á rannsóknarstigi málsins. Hulda María Stefánsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Arnfríður Einarsdóttir, sem dómsformaður, og Ragnheiður Bragadóttir og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómsformanns. D ó m s o r ð Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist ákærðu frá 30. apríl til 12. maí 2009 með fullri dagatölu. Ákærði, Finnur Bergmannson, sæti fangelsi í 4 mánuði. Frestað er fullnustu refsingarinnar og fellur hún niður að 2 árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, greiði G 250.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. febrúar 2009 til 8. nóvember sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, greiði E, 250.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. febrúar 2009 til 8. nóvember sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, greiði F, 250.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. febrúar 2009 til 8. nóvember sama ár en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærða, Catalina Mikue Ncogo, greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 1.743.000 krónur, að 4/5 hlutum, en að öðru leyti skulu þau greidd úr ríkissjóði. Ákærða greiði réttargæsluþóknun skipaðs réttargæslumanns G, E og F, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., samtals 535.350 krónur. Ákærða greiði 913.634 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði, Finnur Bergmannsson, greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., 684.750 krónur.
Mál nr. 148/2004
Kærumál Málskostnaður
Aðilar gerðu sátt um að fella mál sem Ö hafði höfðað á hendur P ehf. niður, en ágreiningur var um málskostnað fyrir héraðsdómi. Krafðist hvor um sig þess að honum yrði úrskurðaður málskostnaður. Í Hæstarétti var með vísan til ákvæðis í kjarasamningi sem tók til starfs Ö og þess að stefna Ö var gefin út degi áður en fyrsta greiðsla P ehf. til Ö féll í gjalddaga og málið höfðað eftir að P ehf. hafði innt greiðsluna af hendi, talið að málarekstur Ö fyrir dómstólum hafi ekki enn verið tímabær. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þótti rétt að hvor aðili bæri sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. mars 2004, þar sem sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila málskostnað í máli, sem lauk að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði úr hendi varnaraðila, sem verði einnig gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðila með bréfi sóknaraðila 4. júlí 2003 sagt upp störfum skipstjóra á fiskiskipinu Pétri Jónssyni RE 69 frá og með 5. sama mánaðar. Í bréfinu var meðal annars tekið fram að ástæður uppsagnarinnar væru óviðeigandi samskipti skipstjórans við áhöfnina. Varnaraðili krafðist skaðabóta úr hendi sóknaraðila vegna fyrirvaralauss brottreksturs úr skiprúmi með bréfi 18. júlí 2003. Þessu bréfi varnaraðila var ekki svarað af hálfu sóknaraðila. Höfðaði varnaraðili í kjölfarið mál gegn sóknaraðila til heimtu bótanna. Var stefna gefin út af því tilfefni 8. ágúst 2003 og birt 26. sama mánaðar. Málið var þingfest 10. september 2003 fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Sóknaraðili tók til varna í málinu og lagði fram greinargerð 22. október sama árs. Áður hafði hann með bréfi 15. september sama árs lýsti furðu sinni á innheimtuaðgerðum varnaraðila. Í bréfinu var meðal annars tekið fram að ekki stæði annað til af hálfu sóknaraðila en að greiða varnaraðila laun fyrir þær veiðiferðir, sem farnar yrðu í uppsagnarfrestinum. Hefðu laun fyrir fyrstu veiðiferðina þegar verið að fullu greidd og áttatíu af hundraði launa fyrir aðra veiðiferð í samræmi við gildandi kjarasamning. Á dómþingi 1. desember 2003 krafðist sóknaraðili þess að dómari viki sæti í málinu með vísan til g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Var kveðinn upp úrskurður 3. sama mánaðar þar sem kröfu hans var hafnað. Þeirri niðurstöðu var hrundið með dómi Hæstaréttar 9. janúar 2004 í máli nr. 492/2003. Tók annar dómari við meðferð málsins. Á dómþingi 6. febrúar 2004 gerðu aðilar sátt um að fella málið niður, en ágreiningur var um málskostnað. Krafðist hvor um sig þess að honum yrði úrskurðaður málskostnaður. Gekk hinn kærði úrskurður 23. mars 2004 eins og áður var getið. II. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Málskostnaður fyrir héraðsdómi fellur niður. Mál þetta er með stefnu sem birt var 26. ágúst s.l. höfðað af Erni Stefánssyni, kt. [...], Grundarhvarfi 9, Kópavogi gegn Pétri Stefánssyni ehf., kt. [...], Dalvegi 16, Kópavogi og voru gerðar þær kröfur að stefndi greiði stefnda 5.000.000 króna auk dráttarvaxta og málskostnað vegna kaupkröfu og að sjóveðréttur verði staðfestur í Pétri Jónssyni RE-69 fyrir framangreindum fjárhæðum. Stefndi krafðist sýknu af kröfum stefnanda og að honum yrði tildæmdur málskostnaður með álagi. Málsatvik er þau að stefnandi var skipstjóri á Pétri Jónssyni RE-69 sem er eign stefnda og hafði gegnt þeirri stöðu um langa hríð, er honum var sagt upp störfum fyrirvaralaust 5. júlí 2003, sbr. uppsagnarbréf undirritað í Bay Robert í Kanada 4. júlí 2003, en togarinn hafði verið á rækjuveiðum á "Flæmska hattinum" og skyldi næsta veiðiferð hefjast 6. júlí 2003, sem stefnandi fór ekki í svo sem til hafði staðið, heldur var honum afhentur flugmiði til heimferðar. Ástæðan sem gefin var fyrir uppsögninni voru samskiptavandamál milli stefnanda og áhafnar skipsins sem m.a. hefði leitt til uppsagnar. Í uppsagnarbréfinu er ekki getið um það hvernig háttað verði greiðslu til stefnanda á uppsagnarfresti eða hvort honum verði greidd frekari laun. Í greinargerð stefnda kemur fram, að stefndi taldi stefnanda hafa brotið þannig gegn starfsskyldum sínum að vafasamt væri að hann ætti rétt á launum í uppsagnarfresti, en síðar hafi verið ákveðið að greiða honum laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti til að forðast vandræði og möguleg málaferli. Var ákveðið að uppgjörið yrði miðað við aflatekjur skipstjóra í 6. veiðiferð skipsins, sem hófst 7. júlí 2003, 7. veiðiferð þess og svo hluta af 8. veiðiferðinni sem lauk 17. október 2003. Greiðslu samkvæmt þessu uppgjöri til stefnanda lauk eftir að mál þetta var höfðað og var sæst á málalyktir miðað við það, eftir að stefnandi hafði fullvissað sig um að uppgjörið væri rétt miðað við lögskráningu áhafnar skipsins. Í þinghaldi 13. febrúar s.l. varð sátt um lyktir á grundvelli framangreindrar greiðslu, en ágreiningur var um málskostnaðarkröfurnar, en báðir aðilar halda fast við kröfur sínar í þeim efnum og lögðu ágreiningsefnið í úrskurð. Vegna þess ágreinings gaf skýrslu í málinu Lárus Jónsson, kt. 200564-2279, Sunnuvegi 15, Reykjavík, sem er skrifstofustjóri og útgerðarstjóri hjá stefnda. Hann kvað hafa verið gert upp við stefnanda vegna 6. veiðiferðar Péturs Jónssonar RE-69 og hafi þá verið lagt inn á bankareikning stefnanda miðað við það uppgjör, en veiðiferðinni hafi lokið 5.-6. ágúst 2003. Hann kvað stefnanda hafa haft mjög oft samband við hann eftir að hann lét af störfum, m.a. spurt um aflabögð togarans t.d. í lok 6. veiðiferðar. Hann kvað stefnanda ekki hafa verið tilkynnt sérstaklega um greiðsluna inn á bankareikning hans 15. ágúst s.l., en er hann hafi haft samband við hann fljótlega á eftir 19. eða 20. ágúst hafi hann ekki vitað um að lagt hafi verið inn á reikning hans, en fengið að vita það. Í vikunni á eftir hefði stefnanda hringt í hann og verið að tala um veiðina í Flæmska hattinum, og kvaðst Lárus þá hafa furðað sig á því við hann, að hann væri að halda þessu máli til streitu eftir að búið væri að greiða honum og hann þá vísað til þess, að lögmaður hans sæi um þetta. Hann hefði þá ekki blandað sér í það. Lárus kvaðst ekki hafa vitað annað en að það hafi átt að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti. Hann kvað stefnanda ekki hafa verið tekinn út af launskrá, en hætt hafi verið að greiða honum vikulega kauptryggingu og hefði það verið gert í samráði við LÍÚ, en talið væri að menn sem ekki væru að vinna um borð í skipi og væri ekku lögskráðir á það, ættu ekki rétt á kauptryggingu og væri þá miðað við þá stöðu, sem gæti komið upp, ef ekki aflaðist fyrir kauptryggingu. Það hafi átt að gera upp við stefnanda miðað við mánaðarmótin. Hann hafði fyrirmæli um að greiða stefnanda allar þrjár veiðiferðirnar og vissi hann ekki hvað réði því, að í öðru tilviki skyldi vera miðað við annað, þ.e. veiðiferðir sem hlutaðeigandi hefði farið, ef ekki hefði komið til uppsagnar. Hann kvað venju að greiða 80% af aflahlut fljótlega eftir lok veiðiferðar, en lokauppgjör færi svo fram, er aflinn hafi verið seldur. Stefnanda hafi samt verið greidd 80% aflahlutar 15. ágúst s.l., en áður hafi stjórn stefnda beðið að það yrði látið bíða og það svo verið ákveðið 14. ágúst að greitt skyldi. Niðurstaða. Af uppsagnarbréfinu til stefnanda, framburði Lárusar skrifstofu- og útgerðarstjóra hjá stefnda og öðrum gögnum málsins um samskipti aðila verður ráðið, að stefndu telja, að stefnandi hafi alvarlega brotið af sér í starfi og hættu að greiða honum laun með venjulegum hætti og verður ekki betur séð, en að stefndu séu að íhuga hvort stefnandi eigi rétt á launum í uppsagnarfrestinum vegna brots hans og alla vega er honum haldið í óvissu um það, þar til um 20. ágúst sl. að fyrir liggur ákvörðun stefnda um að greiða honum laun í uppsagnarfresti m.v. aflahlut skipstjóra í veiðiferðum, sem voru farnar á þeim tíma. Við þessar aðstæður var það eðlilegt að lögmaður stefnanda sendi stefnda innheimtubréf til að fá úr því skorið, hvort stefndi ætlaði að greiða þau laun, sem stefnandi taldi sig eiga rétt á í uppsagnarfresti. Bréfi lögmannsins var ekki svarað, þó að marka megi að það hafi komið hreyfingu á mál stefnanda sbr. það sem kemur fram í málskostnaðarreikningi stefnda. Samt leiddi það ekki til að stefnanda væri greidd laun í byrjun ágúst s.l. sbr. það sem kemur fram í framburði Lárusar, að gera hafi átt upp við þá sem væri á uppsagnarfresti eða ekki við vinnu um borð í skipinu m.v. mánaðarmót. Miðað við að engin viðbrögð urðu gagnvart lögmanni stefnanda við bréfi hans verður að telja rétt að hann hafi undirbúið málsókn á hendur stefnda. Hins vegar telur dómurinn að eftir að það lá fyrir um 20. ágúst s.l. að stefndi ætlaði að greiða stefnanda laun í uppsagnarfresti hafi stefnandi átt að hætta við málsóknina eða fresta henni þar til að útséð yrði um það, að greiðslur þessar yrðu inntar af hendi. Telja verður að stefnda hafi verið heimilt að greiða stefnanda laun í uppsagnarfrestinum með venjulegum hætti þ.e. 80% af laununum m.v. aflahlut eftir að veiðiferð var lokið og svo lokauppgjör 2-3 vikum síðar er gengið var frá sölu aflans. Í máli þessu verður stefndi að bera halla af því að láta undir höfuð leggjast að tilkynna lögmanni stefnanda að stefnanda yrðu greidd laun í uppsagnarfresti, en tilefni var til þess vegna innheimtubréfs hans og hefði getað komið í veg fyrir að til málshöfðunar kæmi. Stefnandi þykir því eiga rétt til þóknunar eða málskostnað vegna kostnaðar sem af því leiddi að hefja málsókn í máli þessu og verður við ákvörðun hans höfð hliðsjón af því að kröfugerðin hefði miðast við gjaldfallin laun er stefnan var útbúin. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda kr.186.750,- í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti og er fallist á kröfu stefnanda um sjóveðrétt í frystitogaranum Pétri Jónssyni RE-69 fyrir framangreindri fjárhæð. Úrskurð þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. Stefndi, Pétur Stefánsson ehf., greiði stefnanda kr. 186.750,- í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti og er staðfestur sjóveðréttur í frystitogaranum Pétri Jónssyni RE-69 fyrir fjárhæðinni.
Mál nr. 659/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. desember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 3. janúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði honum bönnuð brottför af landinu. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem rakið er í dómi Hæstaréttar 10. nóvember 2011 í máli nr. 596/2011 leikur sterkur grunur á að varnaraðili hafi skipulagt innflutning á miklu magni fíkniefna, en gögn málsins bera með sér að meðal annars sé um að ræða 9.908,06 grömm af amfetamíni og 8.100 töflur af ecstasy. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 348/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. júní 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti í máli ákæruvaldsins á hendur honum stendur, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 29. júní 2011, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi frá 4. febrúar 2011, fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóma Hæstaréttar 8. febrúar 2011 í máli nr. 80/2011 og 15. febrúar 2011 í máli nr. 94/2011, en síðan vegna þess að ætla hafi mátt að hann héldi áfram brotum meðan máli hans væri ólokið sbr. c. lið 1. mgr. 95. gr. laganna. Gengu dómar um þetta í Hæstarétti 28. febrúar 2011 í máli nr. 113/2011 og 21. mars 2011 í máli nr. 164/2011 og síðan í Héraðsdómi Reykjaness 14. apríl og 12. og 27. maí 2011. Með dómi, sem upp var kveðinn í Héraðsdómi Reykjaness 1. júní 2011, var varnaraðili dæmdur í 15 mánaða fangelsi vegna fjölmargra brota sem meðal annars urðu tilefni til gæsluvarðhalds hans samkvæmt því sem að framan er rakið. Svo sem fram kemur í dóminum hefur varnaraðili ekki áður sætt refsingu. Í hinum kærða úrskurði er vísað til 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008, þar sem segir meðal annars að dómari geti eftir kröfu ákæranda úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á áfrýjunarfresti stendur svo og meðan mál er til meðferðar fyrir Hæstarétti. Liggur ekki fyrir hvort varnaraðili áfrýi dóminum 1. júní 2011. Samkvæmt framanrituðu hefur varnaraðili nú þegar sætt gæsluvarðhaldi í um fjóra mánuði og verða þeir nær fimm verði hinn kærði úrskurður staðfestur. Kjósi varnaraðili að nýta rétt sinn til áfrýjunar er ennfremur ljóst að dómur í máli hans mun ekki ganga í Hæstarétti fyrr en í fyrsta lagi í september 2011. Þegar litið er til þess langa tíma sem liðinn er frá því varnaraðili var sviptur frelsi sínu, og með hliðsjón af framangreindum atvikum, verður ekki fullyrt á sama hátt og áður að ætla megi að hann muni halda áfram brotum, meðan máli hans er ekki lokið, þannig að nauðsyn sé á að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi, sbr. c. lið 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 251/2005
Skaðabætur Líkamstjón
R krafðist skaðabóta úr hendi Í vegna slyss sem hún varð fyrir við Fjölbrautarskólann í Breiðholti, þegar hún var eftir kvöldskóla á leið frá skólabyggingunni eftir göngustíg, sem lá út á bifreiðastæði. Ekki var fallist á með Í að lýsing R á slysstaðnum í héraðsdómsstefnu fæli í sér skuldbindandi yfirlýsingu af hennar hálfu, en sú lýsing var í nokkru frábrugðin lýsingu R á slysstaðnum fyrir Hæstarétti. Var talið sannað, meðal annars með framburði starfsmanna skólans sem komu að eftir slysið, að R hafi fallið á þeim stað neðst á gangstígnum þar sem svell hafði haft tilhneigingu til að myndast. Fyrir lá að sandur eða salt var ekki borið á stéttina þar sem svellið myndaðist, nema á morgnana, þrátt fyrir að starfsemi væri rekin í skólanum fram á kvöld. Var það metið starfsmönnum skólans til gáleysis, að hafa ekki gert frekari ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættu á að fólk slasaðist á þessum tiltekna stað við skólann. Í var talið bera óskipta skaðabótaábyrgð á því tjóni sem R varð fyrir umrætt sinn. Þá var hafnað kröfu R um þjáningarbætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga eftir þann dag er heilsufar hennar var orðið stöðugt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. júní 2005. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.216.617 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.196.322 krónum frá 11. janúar 2000 til 24. ágúst sama ár, en af 2.216.617 krónum frá þeim degi til 20. desember 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. I. Í máli þessu krefst áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna slyss sem hún varð fyrir að kvöldi 11. janúar 2000 við Fjölbrautarskólann í Breiðholti, þegar hún var á leið frá skólabyggingunni eftir göngustíg sem liggur út á bifreiðastæði framan við skólann. Hafði hún sótt kvöldnámskeið fyrir læknaritara í skólanum um kvöldið. Liggur fyrir að þetta voru fyrstu kennslustundirnar á námskeiðinu og að áfrýjandi var ókunnug aðstæðum við skólann, meðal annars á göngustígnum þar sem hún slasaðist. Göngustígurinn þar sem áfrýjandi féll er um 10 metra langur og liggur aflíðandi niður á við frá stétt við skólahúsið og að gangstétt meðfram bifreiðastæðinu. Í göngustígnum var hitalögn sem þó náði ekki alla leið niður að gangbrautinni við bílastæðið. Starfsmenn skólans hafa staðfest að svellbunki hafi myndast þar sem hitalögninni sleppir ofan við gangstéttina. Má ráða af gögnum málsins, að sá staður hafi verið sérstaklega varhugaverður í frosti, þar sem bráðið vatnið af upphituðum stígnum hafi runnið niður og frosið þar. Kom meðal annars fram í vætti húsvarðar við skólann fyrir dómi, að hann hefði af þessum sökum aldrei verið „ánægður með“ stíginn. Í stefnu til héraðsdóms er tekið fram að áfrýjandi hafi fallið í hálku á miðjum göngustígnum. Í skýrslu sinni fyrir dómi taldi áfrýjandi einnig að hún hefði runnið um það bil á miðri stéttinni og rekið fótinn í „einhvers konar klakabunka“. Við málflutning fyrir Hæstarétti byggði áfrýjandi aðallega á því að slysið hafi orðið neðst á stígnum þar sem svellið myndaðist. Af hálfu stefnda er talið að hún sé bundin við þá lýsingu atvika sem fram kemur í stefnu, að slysið hafi orðið á miðjum stígnum. Í skýrslu lögreglu sem kvödd var á slysstaðinn kemur fram, að mikil hálka hafi verið á þeim stað á gangstéttinni þar sem áfrýjandi rann. Aðstoðarskólastjóri við skólann, sem kallaður var til eftir að slysið hafði orðið, hefur lýst atvikum í tveimur bréfum sem fyrir liggja í málinu auk þess sem hann kom fyrir dóm og gaf þar skýrslu. Hann taldi að áfrýjandi hefði fallið á hálkublettinum sem myndaðist á mótum stéttanna. Í bréfi sem hann sendi lögmanni áfrýjanda 2. febrúar 2004 segir meðal annars: „Fjölbrautarskólinn í Breiðholti er geysilega fjölmennur vinnustaður. Í dagskóla eru 1300 nemendur og um 800 eru í kvöldskólanum, þar að auki starfa 120 starfsmenn við skólann. ... Algengt var að svell myndaðist á þeim stað þar sem Ragnheiður datt. Svellið myndaðist vegna þess að hitamottur náðu ekki saman á þessum tiltekna stað. Þetta svell var ekki mikið að umfangi. ... Mig minnir að þarna hafi verið svell í nokkra daga. Mig minnir að við hefðum látið salta og sandbera gangstíga við skólann að deginum til, en ekki er ólíklegt að sandur og salt hafi fokið eða hreinsast af svellbunkanum þegar líða tók á daginn. Gangstígar voru aldrei saltaðir eða sandbornir á kvöldin. Við áðurnefndan hliðarinngang er ljósastaur. Hitaleiðslur voru teknar upp að hluta til sumarið eftir og lagðar upp á nýtt. Eftir þetta hefur ekki myndast svell á þessum tiltekna stað.“ Starfsmaður við skólann sem kom að áfrýjanda, meðan beðið var eftir aðstoð við hana, kom fyrir dóm og taldi að áfrýjandi hefði legið neðst á gagnstígnum eða jafnvel á gangstéttinni sjálfri og á þá sýnilega við gangstéttina meðfram bílastæðinu neðan við gangstíginn. Ekki verður fallist á með stefnda, að fyrrgreind lýsing áfrýjanda á slysstaðnum feli í sér skuldbindandi yfirlýsingu af hennar hálfu sem valdi því að ekki verði við það miðað í málinu að slysið hafi orðið á þeim stað neðst á stígnum, þar sem svell hafði tilhneigingu til að myndast. Áfrýjandi byggir málsókn sína á því, að hún hafi slasast á gangstíg við skólann vegna óforsvaranlegs umbúnaðar þar. Hún var ekki staðkunnug sjálf og var ekki við því að búast að hún hafi sérstaklega verið með hugann við að staðsetja fallið nákvæmlega á stígnum. Þar að auki lýsti hún svelli á þeim stað sem hún féll, en húsvörður við skólann bar fyrir dómi, að hitaleiðslan í gangstígnum hafi virkað prýðilega og svell aðeins myndast þar sem henni sleppti. Með vísan til framangreindra sönnunargagna er sannað að áfrýjandi hafi fallið á þeim stað neðst á gangstígnum þar sem svellið myndast. Svo sem að framan greinir töldu starfsmenn Fjölbrautarskólans í Breiðholti að gangandi fólki hafi verið sérstök hætta búin á þeim stað sem áfrýjandi slasaðist. Jafnframt liggur fyrir að sandur eða salt var ekki borið á stéttina þar sem svellið myndaðist nema á morgnana, þrátt fyrir að starfsemi væri rekin í skólanum fram á kvöld og ávallt hætta á að sandur eða salt entist ekki nema um takmarkaðan tíma í senn til að hindra hálku á staðnum, eins og fram kom hjá aðstoðarskólastjóranum í fyrrnefndu bréfi hans 2. febrúar 2004. Þá er jafnan hætt við að nýfallinn snjór kunni að leggjast yfir svellið, þannig að ókunnugum reynist erfitt að varast þá sérstöku hættu sem þarna myndast. Með vísan til alls þessa er með öllu ófullnægjandi af hálfu starfsmanna skólans að hafa ekki gert frekari ráðstafanir en að framan greinir til að koma í veg fyrir hættu á því að fólk slasaðist á þessum stað við skólann. Er það metið starfsmönnunum til gáleysis. Stefndi ber því skaðabótaábyrgð á tjóni því sem áfrýjandi varð fyrir umrætt sinn. Af hálfu stefnda er til vara á því byggt, að áfrýjandi hafi ekki, hvað sem öðru líði, farið af nægilegri varúð um göngustíginn og eigi að minnsta kosti að hluta sjálf sök á slysinu. Beri af þessari ástæðu að lækka bótakröfu hennar. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum um þetta. Ekkert er komið fram í málinu þessu til stuðnings og er óskipt bótaábyrgð því lögð á stefnda. II. Bótakrafa áfrýjanda er sundurliðuð í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti, í samræmi við mótmæli stefnda, lækkað kröfu sína um bætur vegna varanlegar örorku í 1.019.895 krónur. Stefndi hefur mótmælt fjárhæð kröfu áfrýjanda um þjáningabætur á þeirri forsendu að þrír af þeim sjö dögum, sem áfrýjandi krefst bóta fyrir meðan hún var rúmliggjandi, stafi af rúmlegu eftir þann dag er heilsufar áfrýjanda telst hafa verið orðið stöðugt, sbr. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Ákvæði þetta gerir ekki ráð fyrir greiðslu slíkra bóta eftir þetta tímamark og er því fallist á þessi mótmæli. Lækkar krafa áfrýjanda um 5.480 krónur af þessari ástæðu. Þá hefur stefndi talið að útlagður kostnaður áfrýjanda vegna læknisvottorða og örorkumats, samtals 121.700 krónur, teljist til málskostnaðar samkvæmt g. lið 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti féllst áfrýjandi á þetta. Lækkar höfuðstóll dómkröfu áfrýjanda sem þessu nemur. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til greiða áfrýjanda 2.089.437 krónur (2.216.617 krónur að frádregnum 5.480 og 121.700 krónum). Loks hefur stefndi mótmælt kröfu áfrýjanda um upphafstíma dráttarvaxta. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hún hafi gert kröfu á hendur stefnda með ákveðinni fjárhæð fyrr en við birtingu stefnu í málinu 22. september 2004. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 verða dráttarvextir dæmdir frá þingfestingu málsins 28. september 2004. Fram að þeim tíma dæmast vextir samkvæmt 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Við ákvörðun hans hefur verið tekið tillit til þess kostnaðar sem áfrýjandi hefur haft af málinu og fyrr var getið. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ragnheiði Þ. Sigurðardóttur, 2.089.437 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 11. janúar 2000 til 28. september 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 11. apríl sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Ragnheiði Þ. Sigurðardóttur, á hendur íslenska ríkinu með stefnu áritaðri um birtingu hinn 22. september 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 2.381.424 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.196.322 krónum frá 11. janúar 2000 til 20. desember 2001, en frá þeim degi til greiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur yrðu lækkaðar verulega. Þá krafðist stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir voru þeir, að hinn 11. janúar 2000 féll stefnandi í hálku á göngustíg, sem liggur frá bílastæði við Fjölbrautarskólann í Breiðholti að gangstétt við skólann. Stígurinn er u.þ.b. tíu metra langur og aflíðandi. Stefnandi ökklabrotnaði á vinstra fæti við fallið. Stefnandi var að hefja læknaritaranám við kvöldskólann og er slysið varð var hún að koma frá fyrsta skóladegi sínum. Daginn fyrir slysið og slysdaginn var snjór úti og frost. Í lögregluskýrslu kemur fram að mikil hálka hafi verið á gangstígnum, þar sem stefnandi féll. Var stefnandi flutt á slysamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Göngustígur þessi var upphitaður svo og gagnstétt við skólann, en hins vegar var gagnstéttin fyrir neðan stíginn við bílaplanið óhituð. Gat því myndast svell við hitaskilin þar, að sögn húsvarðar sem og annarra starfsmanna skólans, sem gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Daginn eftir slysið var grindverki slegið upp við slysstað og göngustígnum lokað. Samkvæmt framlögðu vottorði veðurstofu var hiti yfir frostmarki daginn áður, eða hinn 10. janúar fram til klukkan 18.00, en gengið hafi á með skúrum klukkustundirnar á undan. Hiti hafi verið kominn undir frostmark kl. 21.000, að kvöldi þess dags og haldist svo daginn eftir. Aðfaranótt umrædds dags og fram til klukkan 18 hafi gengið á með éljum. Við veðurathugun kl. 9.00 um morguninn er skráð að snjódýpt sé 6 sentimetrar og að snjólag sé 7, sem tákni að jörð hafi verið alþakin jafnfallinni lausamjöll. Klukkan 18.00 hafi vindur verið norðan 3,1 m/sek. léttskýjað, hiti -1,8 °C og úrkomumagn 0,1 mm. Klukkan 21 var norðan 5,7 m/sek. léttskýjað og hiti -1,2°C. Mesta vindhviða er skráð 13,4 m/sek. klukkan 18 og 14,9 m/sek. klukkan 21. Samkvæmt því var vindur fremur hægur þó hann gæti orðið allhvass í mestu vindhviðunum á þeim tíma er slysið varð. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hún hafa verið að koma úr sínum fyrsta tíma og þá séð þessa gönguleið, sem hafi verið stysta leið að bíl hennar. Kvaðst hún hafa runnið á miðri séttinni og rekið fótinn í klakabunka sem verið hafi á séttinni og dottið, en á stígnum hafi verið ójafnt svell. Kvaðst hún hafa verið í vetrargönguskóm. Hún kvaðst ekki hafa vitað af þessari hálku, en hún hefði aldrei áður farið þessa leið. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við sand eða salt á stéttinni, þar sem hún lá. Magnús Sigurðsson, eiginmaður stefnanda, gaf og skýrslu fyrir dóminum. Kvaðst hann hafa komið þar að er stefnandi lá eftir fallið. Kvað hann snjó og klaka hafa verið á gangstígnum og hafi hann hvorki séð sand né salt á vettvangi. Er hann hafi komið aftur 48 klukkustundum síðar og tekið myndir af vettvangi hafi stéttin verið alhvít af nýfallinni mjöll, en hálkuklumpar undir og myndast svellbunkar vegna þess að vatn renni og frjósi til langs tíma. Rúrik Sumarliðason, húsvörður í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti, er slysið varð, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað vinnutíma sinna hafa verið frá sjö á morgnana til klukkan fimm á daginn. Kvað hann starf sitt sem húsvörður m.a. hafa verið fólgið í því að sjá til þess að moka snjó af gangstéttum við skólann sem og að bera sand á. Hitaleiðsla hafi verið í gangstétt og umræddum göngustíg, en gangstéttin við bílastæðið hafi ekki verið með hitaleiðslum. Hitaleiðslan hafi virkað prýðilega, en þar sem mættust hituð stétt og óhituð gat myndast svellbunki. Var þar sandborið á morgnana. Eftir slysið hafi verið sett grindverk til þess að stígurinn yrði ekki notaður sem aðkoma að skólanum. Nú sé hins vegar kominn hiti í stéttina fyrir neðan þannig að ekki myndist hitaskil. Stefán Benediktsson, aðstoðarskólameistari við Fjölbrautaskólann í Breiðholti, kvaðst hafa komið þar að sem stefnandi lá neðst á stígnum. Umræddan dag hafi snjóað, verið frost og gengið á með éljum. Hitaleiðslur hafi verið í umræddum göngustíg en ekki í gangstétt fyrir neðan. Vatn hafi runnið frá gangstígnum og myndað svellbunka neðst í stígnum, þar sem stefnandi lá eftir fallið. Alltaf hafi verið sandborið og saltað ef þörf var á og m.a. umræddan dag. Sumarið eftir slysið hafi verið bætt í hitaleiðslu á hliðarstígnum þegar sett var hitaleiðsla í gangstéttina fyrir neðan. Helga Helgadóttir, kennari og hjúkrunarfræðingur við Fjölbrautaskólann í Breiðholti, gaf og skýrslu fyrir dóminum, Kom hún að stefnanda eftir að hún datt og hlúði að henni. Kvað hún stefnanda hafa legið neðst á gangstígnum sem liggur frá skólanum, á móts við gangstéttina. Hún kvað snjóföl hafa verið á stígnum sjálfum að hluta til, en yfirleitt hafi verið snjór til hliðanna. Björn Árnason, nemandi við kvöldskóla Fjölbrautaskólans í Breiðholti á þeim tíma er umrætt slys varð, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa komið í skólann um kvöldið og gengið þennan hliðarstíg, sem verið hafi mjög háll. Hann kvaðst hafa komið að stefnanda þar sem hún lá fyrir neðan miðjan göngustíginn eftir fallið. Í læknisvottorði Gunnars Brynjólfs Gunnarssonar bæklunarskurðlæknis segir að við fallið hafi stefnandi hlotið mjög slæmt brot í fjærhluta sköflungs og sperrileggs sem fest hafi verið saman með nokkuð stórri aðgerð með plötum og skrúfum. Þá segir að ljóst sé að stefnandi hafi slæman áverka á liðbrjóski í ökklaliðum og veruleg hætta sé á slitgigt í lið. Viðbúið sé að ástandið sé varanlegt og komi til með að há stefnanda um alla framtíð, því geti fylgt verulega skert gönguþol jafnvel vinnuþol á tímabilum. Þegar slysið varð var stefnandi í dagvinnu á röntgendeild Landspítalans og hafði unnið þar frá árinu 1995. Stefnandi var að fullu frá vinnu frá slysdegi þar til 23. júlí 2000 er hún mætti aftur til vinnu sinnar. Eftir að hafa starfað þar einungis í hálfan mánuð varð stefnandi að hætta störfum á nýjan leik vegna verkja í ökkla og fæti, þar sem starfinu fylgdi talsverð ganga og stöður. Varð stefnandi því frá vinnu aftur frá 4. ágúst 2000 til 24. s.m. Að sögn stefnanda varð hún jafnframt að hætta námi eftir slysið. Að beiðni stefnanda mat Jónas Hallgrímsson læknir afleiðingar slyssins með tilliti til skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt matsgerð hans, dagsettri 7. júní 2004, mat hann varanlegan miska stefnanda 15% og varanlega fjárhagslega örorku hennar 7%. Þá hafi stefnanda orðið fyrir 100% tímabundnu atvinnutjóni frá slysdegi til 23. júlí 2000 og aftur frá 4. ágúst 2000 til 24. ágúst 2000. Þá hafi þjáningatímabil stefnanda verið frá slysdegi til 24. ágúst 2000. Stöðugleikapunktur sé 24. ágúst 2000. Auk þess lá stefnandi á Landspítala í þrjá daga árið 2001, eða frá 2.- 4. apríl, þegar plötur og skrúfur voru fjarlægðar. Með bréfi, dagsettu 20. nóvember 2001, fór stefnandi fram á skaðabætur úr hendi stefnda vegna slyssins. Hinn 4. janúar 2002 hafnaði stefndi bótakröfu stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína almennu sakarreglunni. Sú athafnaskylda hafi hvílt á starfsmönnum Fjölbrautaskólans í Breiðholti að gera allar mögulegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að tjón gæti hlotist af hálku á aðgönguleið við skólann. Þeirri athafnaskyldu hafi ekki verið sinnt af hálfu starfsmanna skólans. Stefndi beri fulla bótaábyrgð á skaðaverkum starfsmanna skólans á grundvelli reglna skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Lögð sé sérstök athafnaskylda á eigendur/rekstraraðila mannvirkja að haga aðbúnaði húsnæðis þannig að tjón hljótist ekki af. Þessi skylda sé enn ríkari þegar um opinberar byggingar sé að ræða, þar sem almenningi sé boðin þjónusta. Beri rekstraraðila viðkomandi byggingar að sjá til þess eftir föngum að aðgengi að byggingunni svo sem gangstéttir og gangstígar á lóð og tröppur að henni séu vegfarendum ekki hættulegar, þ. á m. vegna hálkumyndunar og beri honum að gera viðhlítandi ráðstafanir, t.d. með því að salt- eða sandbera. Hafi rekstraraðili hins vegar vanrækt að gera það sem í valdi hans stóð til að eyða hálkunni sé hann bótaskyldur ef vegfarandi verði fyrir því að slasast vegna vanbúnaðar. Stefnandi kveður starfsmenn Fjölbrautaskólans hafa látið undir höfuð leggjast að viðhafa eðlilegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir tjón vegna hálkumyndunar á gangstígnum. Starfsmenn hafi vitað mæta vel að stígurinn hafi verið varhugaverður í ákveðnu veðurfari. Svellbunkar hafi myndast á stígnum á slysdegi og næstu daga á undan. Þetta hafi starfsmenn skólans vitað eða mátt vita. Vegna þessara aðstæðna bar starfsmönnum skólans að eyða hálkunni en á því hafi orðið misbrestur, eins og slys stefnanda sýni. Hafi þetta verið mikið aðgæsluleysi af hálfu starfsmanna skólans ekki síst þegar litið sé til þess að mikill fjöldi nemenda hafi átt leið um skólann kvöldið sem slysið varð. Veðurskilyrði á slysdegi hafi verið slæm og til þess fallin að skapa hættu ef ekki væri brugðist við með viðeigandi hætti. Frost hafi verið á slysstað í sólarhring fyrir slysið og snjóað af og til allan slysdaginn. Enn fremur hafi verið nokkur vindur sem gert hafi aðkomu að skólanum erfiðari en ella. Við þessar aðstæður hvíli sérstök skylda á stefnda að gera viðeigandi varúðarráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slysahættu. Orsök slyssins verði að öllu leyti rakin til vanrækslu starfsmanna Fjölbrautaskólans í Breiðholti við að sandbera eða salta gangstéttina eða að sjá til þess með öðrum hætti að nemendum skólans stafaði ekki hætta af henni. Við stefnanda sé hins vegar ekki að sakast en hún hafi mátt treysta því að gangstéttin, þar sem hún datt væri hálkulaus. Stefnandi hefur sundurliðað endanlega kröfugerð sína með eftirgreindum hætti: 1.Þjáningabætur. Gerð er krafa um greiðslu þjáningabóta fyrir tímabilið frá 12. janúar 2000 til 24. ágúst 2000 og fyrir tímabilið frá 2. apríl til 4. apríl 2001. samtals 227 daga, en þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi samtals 7 daga. Krafa vegna þjáningabóta sé því eftirfarandi: 223 dagar x 700 kr. x 235,6/167,7 = 219.303 krónur og 7 dagar x 1.300 kr. x 235,6 x 167,7 = 12.785 krónur. Samtals 232.088 krónur. 2.Miskabætur. Gerð er krafa um greiðslu 15% miskabóta í samræmi við niðurstöður matsgerðar. Uppreiknuð grunnfjárhæð vegna miskabóta sé 5.619.559 krónur (4.000.000 kr. x 235,6/167,7), sbr. 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 15. gr. Samtals nemi þessi kröfuliður því 5.619.559 krónum x 15% = 8.42.934 krónum. 3.Örorkubætur. Stefnanda hafi verið metin 7% fjárhagsleg örorka. Stefnandi var nýorðin 42 ára þegar stöðugleikapunkti var náð. Með vísan til tekjuviðmiðs 3. mgr. 7. gr. sé gerð krafa um greiðslu 1.184.702 króna í örorkubætur ( 1.678.500 kr. x 7% x 10,083) 4.Sjúkrakostnaður. Gerð er krafa um greiðslu kostnaðar við öflun matsgerðar og vottorða vegna undirbúning dómsmáls, samtals 121.700 krónur. Fjárhæð kröfunnar sundurliðist því nánar svo: 1. Þjáningabætur kr. 232.088 2. Miskabætur kr. 842.934 3. Örorkubætur kr. 1.184.702 4. Sjúkrakostnaður kr. 121.700 Samtals kr. 2.381.424 Auk þess er gerð krafa um 4,5% vexti frá tjónsdegi í samræmi við 16. gr. skaðabótalaga og dráttarvexti frá þingfestingu málsins. Þá er gerð krafa um höfuðstólsfærslu vaxta árlega, í fyrsta sinn 11. janúar 2001. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna skaðabótaréttarins sem og skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfu um vexti byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir kröfu sína á því, að slys stefnanda verði ekki rakið til saknæmrar vanrækslu starfsmanna Fjölbrautaskólans í Breiðholti. Slys stefnanda verði ekki rakið til annars en óhappatilviljunar og vangæslu stefnanda sjálfrar. Er slysið hafi átt sér stað hafi hitaleiðslur verið í stéttum sem lágu að aðalinngangi skólans þar á meðal umræddum göngustíg, en ekki í stéttum með fram bifreiðastæðum. Algengt hafi verið, vegna leka frá snjóbræðslunni, að smásvell myndaðist neðst í göngustígnum þar sem óhituð stéttin og hitaði göngustígurinn mættust. Þá hafi göngustígar við skólann verið salt- og sandbornir að deginum til en ekki á kvöldin. Staðhæfingum stefnanda, um að slysið verði rakið til saknæmrar vanrækslu starfsmanna Fjölbrautaskólans í Breiðholti, vísar stefndi á bug. Aðalumferðarleiðin frá inngangi skólans út á bílastæðið sé um gangstéttina við hlið aðaldyranna en ekki um hinn umdeilda göngustíg og var sú leið greiðfær. Fyrir liggi að göngustígar við skólann hafi verið salt- og sandbornir á daginn og mun svo einnig hafa verið slysdaginn. Staðhæfingar stefnanda um svellbunka á miðjum göngustígnum og að skort hafi á lýsingu við hann fái heldur ekki staðist, en ljósastaur sé við göngustíginn. Hitaleiðslur hafi verið í stéttum sem liggi að aðalinngangi skólans þar á meðal umræddum göngustíg gagnstætt því sem stefnandi haldi fram. Sú aðstaða geti ekki leyst stefnanda undan aðgát þar sem hálka geti leynst á gangstéttum með snjóbræðslukerfi meðan það sé að hreinsa yfirborðið. Ekki fái staðist, þegar litið sé til hins óstöðuga veðurfars sem ríki hér á landi, að sú krafa sé gerð að lögum að ekki sé að finna neina hálku á öllum aðgönguleiðum að opinberum byggingum eins og skólum, eins og stefnandi haldi fram. Fái ekki staðist að stefnandi hafi mátt treysta því að gangstígurinn, frekar en aðrar umferðarleiðir í borginni, væru hálkulaus. Eins og veðurfari hafi verið háttað hafi stefnandi mátt búast við því að hált gæti verið og borið að gæta sérstakrar varúðar með tilliti til þessa. Telur stefndi að slys stefnanda verði aðeins rakið til eigin vanrækslu hennar sjálfrar eða óhappatilviljunar. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að vangæsla stefnanda sjálfrar eigi að leiða til þess að henni verði gert að bera tjón sitt að mestum hluta sjálf verði ekki á það fallist að eigin sök hennar leiði til sýknu af öllum kröfum hennar í málinu. Kröfu stefnanda um þjáningabætur í sjö daga vegna rúmlegu, að fjárhæð 12.785 krónur, er mótmælt sem of hárri, en þrír af þeim sjö dögum hafi komið til eftir að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt og beri því að lækka þennan kröfulið í 7.305 krónur. Kröfu stefnanda, vegna varanlegrar örorku, að fjárhæð 1.184.702 krónur, er mótmælt sem of hárri. Lágmarks launaviðmið, samkvæmt 7. gr. skaðabótalaga, hafi í ágúst 2000, við upphaf varanlegrar örorku, sbr. 1. mgr. 7. gr., verið 1.445.000 krónur, en ekki 1.678.500 krónur, eins og stefnandi miði við í útreikningi sínum. Beri því að lækka þennan kröfulið í 1.019.895 krónur. Kröfu stefnanda um að dráttarvextir reiknist frá 20. desember 2001, er mótmælt. Fyrst með stefnu í máli þessu hafi verið sett fram skaðabótakrafa af hálfu stefnanda. Samkvæmt því sé því mótmælt að dráttarvextir miðist við fyrri tíma en þingfestingu málsins. Þá er því mótmælt að útlagður kostnaður stefnanda, að fjárhæð 121.700 krónur geti borið vexti frá fyrri tíma en þingfestingu málsins. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um skaðabætur vegna líkamstjóns eftir fall í hálku við Fjölbrautaskólann í Breiðholti 11. janúar 2000. Kveðst stefnandi hafa runnið í svellbunka á miðjum göngustíg við skólann, sem liggur frá bílastæði upp að gangstétt við skólann. Við aðalmeðferð málsins fór dómari á vettvang ásamt lögmönnum og stefnanda málsins. Fjölbrautaskólinn í Breiðholti er við Austurberg. Fyrir framan skólann er bílastæði og gangstétt með fram því. Með fram skólanum sjálfum að framanverðu liggur gangstétt. Fyrir framan gangstéttina að hluta er hár skjólveggur. Aðkoma að aðalinngangi skólans er við hægri enda skjólveggjarins. Við vinstri enda skjólveggjarins er hliðaraðkoma að gangstétt við aðalinnganginn og er þar aðstaða fyrir reiðhjól. Aðkoma að henni frá gangstétt við bifreiðastæði er í smáhalla um stuttan aflíðandi gangstíg og stendur ljósastaur við gangstíginn. Er slysið átti sér stað voru hitaleiðslur í stéttum sem lágu að aðalinngangi skólans, þar á meðal umræddum göngustíg, en ekki í stétt með fram bifreiðastæðum. Samkvæmt framburði aðstoðarskólameistara og annarra þeirra sem gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins, var algengt að smásvell myndaðist neðst í umræddum göngustíg, þar sem óhitaða stéttin og hitaði göngustígurinn mættust. Samkvæmt framburði aðstoðarskólameistara og húsvarðar við skólann, voru göngustígar við skólann salt- og sandbornir að deginum til, en ekki á kvöldin. Samkvæmt stundatöflu stefnanda átti hún að mæta í sinn fyrsta tíma í Fjölbrautaskólanum í Breiðholti hinn 11. janúar 2000, kl. 18.00-19.20. Samkvæmt lögregluskýrslu var lögregla kvödd að skólanum kl. 19.28 vegna slyssins. Í skýrslunni er haft eftir stefnanda að hún hafi á göngu sinni runnið skyndilega í hálkunni og fallið til jarðar. Er tekið fram í skýrslunni að mikil hálka hafi verið er umrætt atvik átti sér stað. Í máli þessu verður að leggja til grundvallar að gangstéttir skólans, m.a. umræddur göngustígur, hafi verið salt- og sandborinn slysdaginn, enda ekki sýnt fram á annað. Þá liggur fyrir að gönguleiðir að skólanum voru að hluta til með hitalögn. Þegar það er virt og litið er til þess hvernig veður var umræddan dag verður ekki vanrækslu starfsmanna skólans um kennt að stefnandi féll í hálku. Þá verður ekki séð að skortur á lýsingu hafi átt þátt í slysinu, en ljósastaur var við stíginn. Er ekkert það fram komið í málinu sem bendir til að sérstök hætta hafi stafað af margnefndum göngustíg, ef vegfarendur gættu eðlilegrar varkárni við þær veðuraðstæður sem voru slysdaginn. Gat stefnandi ekki búist við því, eins og veðurfar var og hafði verið, að gönguleiðir hennar væru algerlega hálkulausar. Er það mat dómara að aðstæður við skólann hafi ekki verið þannig, að bótaábyrgð verði lögð á stefnda vegna slyssins, en slysið verði rakið til óhappatilviks, sem stefndi ber ekki ábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir, þrátt fyrir þessa niðurstöðu, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Ragnheiðar Þ. Sigurðardóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 397/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Z skyldisæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogasonsettur hæstaréttardómari. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júní 2012 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júní2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilmánudagsins 18. júní 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 430/2003
Fiskveiðibrot Upptaka Veiðarfæri
H var ákærður fyrir fiskveiðibrot með því að hafa veitt innan svæðis þar sem allar línuveiðar voru bannaðar. Nægilega þótti sannað, að veiðarfæri þau sem H notaði í umræddri veiðiferð, svokölluð haukalóð, er lína í skilningi reglugerðar nr. 230/2003, sem leggur bann við línuveiðum á því svæði sem um ræddi. Þar sem veiðar með haukalóð höfðu ekki með formlegum hætti verið heimilaðar á því svæði sem reglugerðin tók til, hafði H með háttsemi sinni brotið gegn 1. gr., sbr. 2. gr. reglugerðarinnar og 9. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Bar H sem skipstjóri bátsins refsiábyrgð samkvæmt 15. gr. laga nr. 79/1997. Refsing hans var ákveðin 600.000 króna sekt í ríkissjóð, auk þess upptækt var gert verðmæti veiðarfæra sem H hafði lagt í hið friðaða hólf og þess afla sem á þau hafði fengist.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. október 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð, annað hvort felld niður eða skilorðsbundin. Með vísan til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur með þeim hætti, sem í dómsorði greinir. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Helga Friðgeirssonar, og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Upptækar eru gerðar í Landhelgissjóð Íslands 259.012 krónur, sem eru verðmæti línu og afla. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Ákæruvaldið segir háttsemi ákærða varða við 1. gr., sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 230/2003 um bann við línuveiðum á Kötlugrunni og 1. mgr. 9. gr., 1. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 16. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, sbr. og 21. gr. þeirra laga. Ákæruvaldið krefst þess að ákærði verði dæmdur til refsingar samkvæmt 1. mgr. 16. gr., sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og til að sæta upptöku á fjárhæð sem svarar til andvirðis þeirra veiðarfæra skipsins sem notuð voru við hinar ólöglegu veiðar og þess afla sem fékkst með ólögmætum hætti samkvæmt mati dómkvaddra kunnáttumanna en það voru 5 stubbar, 7mm af lúðulínu, 10 stykki af bólfærum, 10 stykki af plastbelgjum og 5 baujur með belgjum og rúmlega 500 kíló af fiski sem er mestmegnis lúða, allt samkvæmt 2. og 3. mgr. 16. gr., sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 79/1997. Við meðferð málsins fyrir dómi féll ákæruvaldið frá kröfu um upptöku á andvirði ufsa og gullkrafa að fjárhæð 1.866 krónur. Ákærði neitar sök og krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins. Verði ákærði sakfelldur krefst ákærði þess að refsing verði látin niður falla, og til þrautavara að verði refsing verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærði þess að allur sakarkostnaður málsins verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun verjanda hans að mati dómsins. Málsatvik Að kvöldi laugardagsins 20. september 2003 barst lögreglunni í Vestmannaeyjum tilkynning frá Landhelgisgæslu Íslands þess efnis, að varðskipið Ægir hefði staðið Kristbjörgu II HF-75 að meintum ólöglegum veiðum innan svæðis sem tiltekið er í reglugerð nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni. Segir í tilkynningunni að skipin séu á leið til Vestmannaeyja og þess óskað að viðeigandi ráðstafanir verði gerðar af hálfu lögreglu. Lögreglurannsókn í málinu hófst laust eftir miðnætti laugardaginn 20. september sl., þegar varðskipið kom með Kristbjörgu II að landi í Vestmannaeyjum. Gögn þau sem aflað var við þá rannsókn liggja frammi í málinu. Þar á meðal er skýrsla skipherrans á Ægi, Halldórs B. Nellet, dags. 19. september 2003, og skoðunarskýrsla Guðmundar Emils Sigurðssonar, yfirstýrimanns á Ægi og Pálma Jónssonar 3. stýrimanns, dagsett sama dag. Í skýrslu skipherra kemur fram að skipstjóri bátsins hafi verið Helgi Friðgeirsson, ákærði í máli þessu. Atvikum er nánar lýst svo í nefndri skýrslu skipherrans: „Föstudaginn 19. september 2003 stóð varðskipið línubátinn KRISTBJÖRGU II HF-75 sknr:127 að meintum ólöglegum línuveiðum um 11,0 sml. suðaustur af Kötlutanga, eða nánar á stað: 63°18,670´N 018°21,395´V, en samkvæmt reglugerð nr. 230/03 eru allar línuveiðar bannaðar á því svæði.” Nánar er atvikum lýst þannig í skýrslunni: „Föstudaginn 19. september 2003 var varðskipið við eftirlit á Kötlugunni. Kl. 1632 var komið að línuveiðiskipinu KRISTBJÖRGU II HF-75 á stað 63°18,670´N- 018°21,395´V eða um 3,7 sml inn í ofangreindri reglugerð. Skipið var að draga línu. Kl. 1638 var haft samband við skipstjóra KRISTBJARGAR, sem upplýsti að hann væri á lúðulínu og hefði til þess undanþágu og mætti því vera á svæðinu. Þegar farið var að athuga málið kom í ljós að skipstjóri KRISTBJARGAR var að vitna í reglugerð nr. 311/03 um bann við línuveiðum við Suður-og Suðausturland en í reglugerð nr. 363/03 um breytingu á reglugerð nr. 311/03 er heimilt að nota sérbúna línu (haukalóð) til lúðuveiða en það svæði er mun austar og á ekki við um reglugerð nr. 230/03. Skipstjóra var bent á þetta og aðspurður sagðist hann enga skriflega heimild hafa til veiða í reglugerð 230/03 en sagðist hafa munnlega heimild úr ráðuneytinu. Haft var samband við stjórnstöð LHG og þar fundust engar undanþágur til að veiða á umræddu svæði. Kl. 1725 var skipstjóra KRISTBJARGAR tilkynnt að varðskipsmenn færu um borð til frekara eftirlits. Kl.1727 fór bátur frá varðskipinu yfir í KRISTBJÖRGU með yfir- og 3. stýrimann. Kl. 1734 var haft samband við yfirmann gæsluframkvæmda og hann upplýstur um gang mála. K. 1755 upplýsti yfirstýrimaður að skipið hefði lokið við að draga línuna og væri lagt af stað áleiðis til Vestmannaeyja.” Þá segir í skýrslunni að afli um borð hafi verið 400 kg af lúðu og nokkrar keilur að sögn skipstjóra, en að vegna aðstæðna hefði ekki verið hægt að skoða aflann í lestinni. Fram kemur einnig að þegar varðskipsmenn fóru frá borði hafði afladagbók ekki verið færð í ferðinni og að veiðileyfi skipsins hefði ekki fundist um borð. Þá kemur þar fram að áðurgreind staðarákvörðun hafi yfirstýrimaður og 2. stýrimaður gert með FURUNO FAR-2822 ratsjá og FURUNO DGPS NAVIGATOR GP-500 MARK II. Veður kl. 18:00 umræddan dag hafi verið VSV 20-28 hnútar, sjór-4 og hálfskýjað. Í skoðunarskýrslu Emils Sigurðssonar yfirstýrimanns og Pálma Jónssonar 3. stýrimanns á varðskipinu Ægi, dags. 19. september sl., sem ákærði undirritaði segir orðrétt: „Skipst leggur framm RG NR 311/02 28.04.03 ásamt breytingar R.G NR 363/03. Skipst taldi að þetta mundi ná líka til R.G NR 230/03.Skipst hefur enga undanþ pappíra um borð, annað en orð ráðherra sem sagði að þetta mundi ná yfir fyrrnefndar reglugerðir.“ Lögreglan í Vestmanneyjum yfirheyrði ákærða laugardaginn 20. september sl. Fyrir lögreglu er haft eftir ákærða að hann hafi talið sig vera í rétti til að veiða á umræddu svæði því þar sé heimilt að nota sérbúna línu til lúðuveiða. Einnig er haft eftir ákærða að gleymst hefði að gera breytingar á reglugerð nr. 230/2003 til samræmis við breytingar sem gerðar voru á reglugerð nr. 311/2003, um bann við línuveiðum við Suður- og Suðausturland. Í gögnum málsins er kort af umræddu svæði þar sem starfsmenn Landhelgisgæslunnar hafa merkt staðsetningu bátsins inn. Óumdeilt er í máli þessu að ákærði var þar að veiðum þegar varðskipið hafði afskipti af bát hans. Meðal gagna málsins er matsskýrsla Gísla Jónassonar, hjá G. Stefánssyni umboðs- og heildverslun í Vestmannaeyjum, en hann mat verðgildi veiðarfæra bátsins að beiðni lögreglu 20. september sl. Þá er einnig meðal gagna málsins vigtarseðill, dags. 24. september 2003, þar sem tilgreind eru 522,15 kg. af lúðu frá Kristbjörgu II HF-75. Við meðferð málsins fyrir dómi sætti það ekki andmælum af hálfu ákærða að ákæruvaldið legði umrædd möt til grundvallar kröfu sinni um upptöku á andvirði veiðarfæra og afla. Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sök. Hann viðurkenndi að hafa verið á lúðuveiðum umræddan dag á þeim stað sem í ákæru greinir, en kvaðst ekki hafa verið á línuveiðum í skilningi reglugerðar nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni. Ákærði kvaðst hafa verið á lúðuveiðum með svokallaða haukalóð, en veiðar með þess konar veiðarfæri séu ekki bannaðar á því svæði sem í ákæru greinir. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið á lúðuveiðum með haukalóð umræddan dag, en haukalóð sé sértæk lína eða sértækt veiðarfæri til lúðuveiða. Nánar aðspurður um þann framburð hans við yfirheyrslu hjá lögreglu 20. september sl., að hann „kannast við að hafa verið á línuveiðum á Kötlugunni“, kvaðst ákærði ítreka að hann hefði verið á lúðulínuveiðum í umrætt sinn. Þá tók ákærði fram, að hann sem sjómaður og skipstjóri í áratugi, hefði verið á veiðum með lúðulínu eða haukalóð sem sé sértækt veiðarfæri til lúðuveiða. Aðspurður hvort honum hefði verið kunnugt um bann við línuveiðum á Kötlugrunni sagði ákærði að sér hefði verið kunnugt um bann við fiskilínuveiðum á þessu svæði sem og svæðum um allt Suður-og Suðausturland. Aðspurður hvort hann hefði staðið í þeirri trú að búið hefði verið að aflétta hluta af línuveiðibanninu á Kötlugrunni samkvæmt reglugerð nr. 230/2003, sagðist ákærði hafa staðið í þeirri trú að það hefði verið viðurkennt að haukalóð sé ekki línuveiðarfæri sem ákvæði reglugerðarinnar tæki til. Þannig kvaðst ákærði hafa skilið reglugerðina nr. 230/2003, enda sé haukalóð ekki fiskilína heldur sértæk lína til lúðuveiða. Ákærði var ítrekað aðspurður um hvort hann hefði staðið í þeirri trú að banni við veiðum með haukalóð hefði verið aflétt á Kötlugrunni um leið og haukalóð var leyfð á svæðum austan við Kötlugrunn. Ákærði kvaðst hafa hringt í fiskveiðieftirlitið og starfsmenn þar hefðu faxað fyrir hann til hafnarstjórans í Vestmannaeyjum umræddum reglugerðum og í samtali við umræddan starfsmann hefði komið fram að veiðar með haukalóð væru leyfðar á svæðum fyrir Suður- og Suðausturlandi. Aðspurður um það sem fram komi í skýrslu skipstjórans á Ægi, þar sem haft sé eftir ákærða að hann hefði verið á lúðulínu og hefði til þess undanþágu, kvaðst ákærði hafa talið að það væri viðurkennt að veiðar með haukalóð væru ekki línuveiðar enda hefði það verið viðurkennt með reglugerð nr. 311/2003 að haukalóð sé allt annað veiðarfæri. Ákærði upplýsti að afli í umrætt sinn hefði verið 300 til 400 kg af lúðu, en tók fram að engin keila hafi verið í aflanum. Hann kvaðst hafa notað 5 stubba, ca. 100-120 króka stubbar, en hálfur stubbur hafi verið í sjó þegar Landhelgisgæslan hafði afskipti af veiðunum. Þá kom fram hjá ákærða að hann seldi lúðu á erlendum markaði fyrir mun hærra verð en fengist fyrir fiskinn hér á landi. Ákærði upplýsti að ufsann og gullkarfann, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, hefði hann keypt í Vestmannaeyjum fyrir umrædda veiðiferð. Aðspurður af verjanda kvaðst ákærði strax hafa vakið athygli starfsmanna Landhelgisgæslu og síðar lögreglu á því, að samkvæmt hans skilningi næði bann við línuveiðum á Kötlugrunni ekki til veiða með haukalóð. Þá kom fram hjá ákærða að starfsmenn Landhelgisgæslunnar hefðu komið tvisvar um borð í skipið. Vitnið kvaðst, eftir heimsókn Landhelgisgæslunnar í júní eða júlí, hafa hringt í veiðieftirlitið til að kanna hvort honum væri óhætt að nota haukalóð á Kötlugrunni. Þar kvaðst ákærði hafa fengið þau svör um væri að ræða tvö gjörsamlega ólík veiðarfæri og búið væri að aflétta banni af þessum svæðum eða grunnum. Þá hafi sá sem hann talaði við lesið fyrir sig upp úr reglugerðinni nr. 363/2003 og þá hefði þessi starfsmaður sent umrædda reglugerð með símsendi til hafnarstjórans í Vestmannaeyjum að beiðni ákærða. Aðspurður um ástæðu þess að hann hringdi í umrædda stofnun og spurði um þetta efni, þar sem hann hefði verið þess fullviss að haukalóð og lína væru ólík veiðarfæri og að bann við einu veiðarfæri gilti ekki sem bann við notkun hins, sagðist ákærði hafa gert það vegna þess að lúðubátar hefðu verið við veiðar þarna í sumar. Þá kom fram hjá ákærða að fyrir þremur árum hefði hann beðið um lokun á umræddu svæði þar sem þar hefði verið mikil rányrkja. Það hefði hann gert með því að mótmæla rányrkjunni í sjávarútvegsráðuneytinu og hjá Hafrannsóknarstofnun. Hann tók fram að honum hefði þó aldrei dottið í hug að línuveiðibann á þessu svæði yrði skilið sem bann við veiðum með haukalóð. Vitnið Hrafnkell Eiríksson, fiskifræðingur og forstöðumaður nytjastofnssviðs Hafrannsóknarstofnunar, gaf skýrslu fyrir dómi í gegnum síma. Aðspurt kvað vitnið línu eða fiskilínu og haukalóð vera ólík veiðarfæri vegna stærðarmunar. Vitnið kvað haukalóð vera lúðulínu, en Hafrannsóknarstofnun hefði gert tillögu um lokun á veiðisvæðum vegna keilu og vitnið kvaðst líta svo á að slíkt bann næði ekki til veiða með haukalóð. Þá kvaðst vitnið vera þeirra skoðunar að línuveiðar geti ekki merkt veiðar með haukalóð. Vitnið kvaðst greina á milli veiða á bolfisk með línu og línuveiða á lúðu með haukalóð, enda um ólíkan veiðiskap að ræða. Vitnið kvaðst ekki skilja orðið línuveiðar sem veiðar með haukalóð. Vitnið kvað tilurð og tilgang reglugerðar nr. 230/2003 hafa verið að koma í veg fyrir veiðar á smákeilu á Kötlugrunni. Síðan hafi verið lagt til að loka þremur öðrum svæðum þar fyrir austan, allt að Mýrargrunni og hafi það verið gert með reglugerð nr. 311/2003. Vitnið kvað reglugerðir nr. 230/2003 og 311/2003 því báðar hafa verið settar til verndar smákeilu. Reglugerðirnar hefðu hins vegar ekki bannað lúðuveiðar eða veiðar með haukalóð, enda stafi smákeilu minni en 55 cm ekki hætta af veiðum með haukalóð. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um tilurð reglugerðar nr. 363/2003, enda hefði það mál aldrei komið inn á borð Hafrannsóknarstofnunar til umfjöllunar eða umsagnar. Sér hefði verið tjáð að ráðuneytið hefði tekið þá ákvörðun að setja umrædda reglugerð vegna fyrirspurnar frá tilteknum skipstjóra. Vitnið kvaðst vera þeirrar skoðunar að reglugerð nr. 363/2003 væri óþörf. Aðspurt kvaðst vitnið telja að gleymst hefði að láta þær breytingar sem gerðar voru á reglugerð nr. 311/2002 með reglugerð nr. 363/2003, einnig taka til reglugerðar nr. 230/2003. Þá kom fram hjá vitninu að Hafrannsóknarstofnun teldi að fara verði varlega í veiðar á lúðu með lúðuveiðarfærum vegna ástands stofnsins. Vitnið tók fram í lokin að hann teldi mál þetta mjög óheppilegt atvik og kvaðst styðja sakborninginn í málinu sem honum þætti óréttlátt. Niðurstaða Með setningu reglugerðar nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni, voru allar línuveiðar bannaðar á nánar tilgreindu svæði á grunninu, sbr. 1. gr. nefndrar reglugerðar. Í 3. gr. reglugerðarinnar kemur fram að reglugerðin sé sett samkvæmt ákvæðum laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, og öðlist gildi 2. apríl 2003. Reglugerðin var birt í Stjórnartíðindum 1. apríl 2003. Línuveiðibann reglugerðarinnar á þessu svæði á stoð í 9. gr., sbr. 21. gr. laga nr. 79/1997, en þar er kveðið á um skyldu ráðherra til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að sporna við því að stundaðar séu veiðar sem skaðlegar geta talist með tilliti til hagkvæmrar nýtingar nytjastofna. Ráðherra getur í þessum tilgangi m.a. ákveðið með reglugerð sérstök friðunarsvæði þar sem veiðar með tilteknum veiðarfærum eru bannaðar. Af framburði vitnisins Hrafnkels Eiríkssonar og bréfi Hafrannsóknarstofnunar til Sjávarútvegsráðuneytisins, dags. 28. mars 2003, má ráða að með setningu reglugerðar nr. 230/2003 og reglugerðar nr. 311/2003 hafi átt að sporna við veiðum á smárri keilu á grunnsvæðum við Suður- og Suðausturland þar sem mikið hafði borið á henni í afla og að 70-73% aflans hefði reynst undir viðmiðunarmörkum. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að ætla að tilgangur reglugerðar nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni og reglugerðar nr. 311/2003, um bann við línuveiðum við Suður- og Suðausturland, hafi verið að vernda smákeilu á viðkomandi svæðum. Fyrir dómi hélt ákærði því fram að með reglugerð nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni, hafi veiðar með svokallaða haukalóð ekki verið bannaðar þar sem þau veiðarfæri teljist ekki til línu í skilningi reglugerðarinnar. Þá kannaðist ákærði ekki við þann framburð sinn hjá lögreglu að hann hefði talið sig vera í rétti til að veiða á umræddu svæði þrátt fyrir ákvæði reglugerðar nr. 230/2003, þar sem hún stangaðist á við breytingar þær sem gerðar höfðu verið á reglugerð nr. 311/2003 og að hann teldi að gleymst hefði að gera breytingu á reglugerðinni nr. 230/2003 til samræmis við breytingar sem gerðar voru á reglugerðinni nr. 311/2003 með setningu reglugerðar nr. 363/2003. Í máli þessu er ekki ágreiningur um lagastoð reglugerðar nr. 230/2003. Ágreiningur er hins vegar um hvort veiðar með haukalóð teljist til línuveiða í skilningi reglugerðar nr. 230/2003. Fyrir liggur í málinu að veiðarfæri þau sem ákærði notaði í umræddri veiðiferð var lína með lóðum og krókum. Lína þessi, haukalóði er eingöngu notuð til lúðuveiða. Hún er frábrugðin venjulegri fiskilínu að því leyti að lengra er milli króka á haukalóðinni en fiskilínunni og þá eru krókarnir á haukalóð mun stærri. Eins og áður hefur verið rakið má ætla að reglugerð nr. 311/2003, um bann við línuveiðum við Suður- og Suðausturland, hafi eins og reglugerð nr. 230/2003 verið sett til að vernda smákeilu á tilteknum grunnsvæðum suður og suðaustur af Íslandi. Reglugerðinni nr. 311/2003 var hins vegar breytt með reglugerð nr. 363/2003 á þann veg að þrátt fyrir línuveiðibann á umræddum svæðum skuli „heimilt að nota sérbúna línu (haukalóð) til lúðuveiða“, eins og segir orðrétt í 1. gr. reglugerðar nr. 363/2003. Þó ætla megi, eins og áður hefur verið rakið, að sömu verndarsjónarmið hafi legið að baki setningu reglugerðar um bann við línuveiðum á Kötlugrunni, nr. 230/2003, og reglugerðar nr. 311/2003, sem tekur til grunnsvæða austan Kötlugrunns, tók undanþáguákvæði reglugerðar, nr. 363/2003, hins vegar aðeins til þeirra svæða sem tilgreind eru í reglugerðinni nr. 311/2003, en ekki til hins friðaða svæðis á Kötlugrunni sem mál þetta varðar. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og þrátt fyrir neitun ákærða, þykir nægilega sannað, að veiðafæri þau sem ákærði notaði í umræddri veiðiferð, svokölluð haukalóð, er lína í skilningi reglugerðar nr. 230/2003. Þar sem veiðar með haukalóð hafa ekki með formlegum hætti verið heimilaðar á því svæði á Kötlugrunni sem reglugerðin nr. 230/2003 tekur til, hefur ákærði með greindri háttsemi brotið gegn 1. gr., sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 230/2003, um bann við línuveiðum á Kötlugrunni og 9. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Ákærði ber sem skipstjóri bátsins refsiábyrgð samkvæmt 15. gr. laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, með því að leggja línu inn í hið friðaða hólf. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 79/1997. Samkvæmt ákvæðinu skal sekt ekki nema lægri fjárhæð en 600.000 krónum og ekki hærri fjárhæð en 6.000.000 krónum, eftir eðli og umfangi brots. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé. Afli í umrætt sinn var ekki mikill, en ákærði þarf að sæta upptöku veiðarfæra og afla. Þá er einnig til þess að líta að ætla má að þeim smáfiski sem reglugerðinni nr. 230/2003 var ætlað að vernda hafi ekki stafað hætta af háttsemi ákærða, sbr. 3. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, sem verið hefur skipstjóri í tugi ára, gerði umræddan bát út í atvinnuskyni. Þess verður að krefjast af skipstjórum að þeir þekki lög og reglugerðir sem snúa að veiðum og sérstaklega snerta atvinnustarfsemi þeirra. Þá er einnig til þess að líta að reglugerð nr. 230/2003, um bann við línuveiðum í Kötlugrunni, hafði verið í gildi í tæpa fimm mánuði þegar brotið var framið. Þykja því ekki vera fyrir hendi skilyrði til að beita refsilækkunarheimild 3. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um háttsemi ákærða eins og verjandi hans hefur krafist. Með vísan til þess sem að framan er rakið er refsing ákærða ákveðin 600.000 króna sekt. Verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja skal ákærði sæta fangelsi í 60 daga.. Sektarfjárhæðin renni í Landhelgissjóð Íslands, sbr. 4. mgr. 19. gr. lag nr. 79/1997. Andvirði veiðarfæra, sem lögð voru í hið friðaða hólf, og aflinn sem á þau fengust og tilgreindur eru í ákæruskjali, og nemur samtals 259.012 krónum (veiðarfæri 104.007 krónur og afli 155.005 krónur), er gert upptækt samkvæmt 2. og 3. mgr. 16. gr. laga nr. 79/1997. Upptökufjárhæðin renni í Landhelgissjóð Íslands, sbr. 4. mgr. 19. gr. nefndra laga. Með vísan til 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, greiði ákærði allan sakarkostnað málsins þar með talda þóknun verjanda, Lúðvíks Emils Kaaber héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur. Dóm þennan kveða upp Ragnheiður Thorlacius, settur héraðsdómari, dómsformaður og meðdómsmennirnir Þorfinnur Valdimarsson fyrrverandi skipstjóri og Sigurður Bjarnason fyrrverandi skipstjóri. D ó m s o r ð Ákærði, Helgi Friðgeirsson, greiði 600.000 króna sekt í Landhelgissjóð Íslands innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 60 daga. Upptæk eru gerðar í Landhelgissjóð Íslands 259.212 krónur, sem er verðmæti þeirrar línu sem ákærði lagði í hið friðaða hólf og þess afla sem fékkst á línuna. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Lúðvíks Emils Kaaber héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur.
Mál nr. 11/2018
Kærumál Kæruheimild Virðisaukaskattur Mannréttindasáttmáli Evrópu Frávísunarúrskurður staðfestur
Kært var ákvæði í dómi Landsréttar um að vísa frá héraðsdómi sakargiftum á hendur einkahlutafélögunum X, Y, Z og Þ um brot gegn 8. mgr., sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á þeim grundvelli að málsmeðferðin sem félögin sættu færi í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Krafðist ákæruvaldið þess að frávísunin yrði felld úr gildi annars vegar á þeim grunni að lögaðilar yrðu ekki felldir undir bann samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu og hins vegar með vísan til þess að álag á grundvelli 27. gr. laga nr. 50/1988 fæli ekki í sér refsingu í skilningi framangreinds ákvæðis samningsviðaukans með sama hætti og þegar gjaldandi sætti álagi á gjaldstofna samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Um fyrrgreinda atriðið vísaði Hæstiréttur til þess að þótt ekki yrði með skýrum hætti ráðið af orðalagi ákvæðisins hvort það tæki einungis til einstaklinga yrði ekki annað séð af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu en að þar hefði ákvæðinu einnig verið beitt gagnvart lögaðilum. Til þess væri einnig að líta að á grundvelli laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu væri ákvæðið íslensk réttarheimild og sætti sem slíkt skýringu sem hvert annað lagaákvæði fyrir dómstólum. Eðli máls samkvæmt stæðu ekki haldbær efnisrök til að fella lögaðila utan þeirrar verndar, sem ákvæðinu væri ætlað að veita. Að því er varðaði síðargreinda álitaefnið sló Hæstiréttur því föstu að þótt hundraðshluti álags væri ólíkur milli ákvæðanna auk þess munar sem væri á ákvörðun um beitingu þess stæðu ekki efni til þess að gera greinarmun í þessum tveimur tilvikum, enda væri í báðum ákvæðunum um að ræða viðurlög sem taka bæri tillit til við ákvörðun sektar í sakamáli. Að þessu virtu og með vísan til þess að ekki væri ágreiningur um þá niðurstöðu Landsréttar um að rekstur máls gegn félögunum fyrir skattayfirvöldum annars vegar og rannsókn sakamáls á hendur þeim og meðferð þess fyrir dómi hins vegar hafi ekki staðist efnislegan áskilnað 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu var hið kærða ákvæði staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson ogViðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 7. maí 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9.sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Landsréttar 4. maí 2018 um að vísa fráhéraðsdómi sakargiftum á hendur varnaraðilum um brot gegn 8. mgr., sbr. 1. mgr.40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um kæruheimild vísar sóknaraðili tila. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hann krefstþess að ákvæði þetta um frávísun málsins að hluta verði fellt úr gildi og lagtfyrir Landsrétt að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti en til vara að kröfu sóknaraðila verði hafnað.Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlegaflutt 11. september 2018.IAðalkröfu sína um frávísun málsins frá Hæstaréttibyggja varnaraðilar á því að í a. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 sé ekkiað finna heimild til að kæra til Hæstaréttar dóm þótt með honum sé máli aðhluta vísað frá dómi, enda nái kæruheimild eftir orðalagi greinarinnar aðeinstil úrskurða Landsréttar. Ákvæði a. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008öðlaðist gildi 1. janúar 2018 er nýr dómstóll, Landsréttur, tók til starfa.Fyrir þann tíma hafði ítrekað verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmdHæstaréttar að þegar farin var sú leið í einum og sama héraðsdómi að vísa máliað hluta frá dómi og taka að öðru leyti efnislega afstöðu til þess, gæti ákvæðidómsins um frávísun ekki komið til endurskoðunar við áfrýjun hans, heldur bæriað kæra það til að leitast við að fá því hnekkt. Í þágildandi ákvæðum laga nr.88/2008 og enn eldri laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var þó á hliðstæðanhátt og nú aðeins mælt fyrir um heimild til að kæra úrskurði. Standa engin röktil þess að þeirri venjubundnu framkvæmd verði breytt í þeim tilvikum þar semsvo háttar til að Landsréttur kveður í dómi á um frávísun máls að hluta, sbr.og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. júní 2018 í máli nr. 8/2018.IISóknaraðili reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því aðekki séu forsendur til að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varnaraðilavarðar, þar sem lögaðilar verði ekki felldir undir bann samkvæmt 1. mgr. 4. gr.7. viðauka við samning um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr.62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, við því að nokkur sæti lögsókn eðarefsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot, sem hann hefurþegar verið sýknaður af eða sakfelldur fyrir með lokadómi. Um þessa röksemd erþess að gæta að þótt ekki verði með skýrum hætti ráðið af orðalagi ákvæðisinssem hér um ræðir hvort það taki einungis til einstaklinga verður ekki annað séðaf dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu en að þar hafi ákvæðinu einnigverið beitt gagnvart lögaðilum, sbr. dóm hans 4. mars 2014 í málinu GrandeStevens o.fl. gegn Ítalíu. Til þess er einnig að líta að á grundvelli laga nr.62/1994 er ákvæði þetta íslensk réttarheimild og sætir sem slíkt og óháð framangreinduskýringu sem hvert annað lagaákvæði fyrir dómstólum hér á landi. Eðli málssamkvæmt standa ekki haldbær efnisrök til að fella eftir íslenskum landsrétti lögaðilautan þeirrar verndar, sem ákvæði þessu er ætlað að veita. Að þessu virtu verðurhafnað þeirri röksemd sóknaraðila, sem hér um ræðir. Þá hefur sóknaraðili í annan stað stutt dómkröfusína þeim rökum að álag á grundvelli 27. gr. laga nr. 50/1988 feli ekki í sérrefsingu í skilningi 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópumeð sama hætti og þegar gjaldandi sætir álagi á gjaldstofna samkvæmt 2. mgr.108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Þótt rétt sé hjá sóknaraðila aðhundraðshluti álags af gjaldstofni sé í fyrrnefnda tilvikinu nokkru lægri en íþví síðarnefnda og talsverður munur sé að auki á því hvernig staðið er aðákvörðun um beitingu álags í þessum tveimur tilvikum standa engin efni til aðgera greinarmun af þessu tagi, enda er í þeim báðum um að ræða viðurlög, semtaka ber tillit til við ákvörðun sektar í sakamáli, sbr. 1. mgr. 40. gr. laganr. 50/1988 og 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstaréttilýsti sóknaraðili því yfir að unað væri við þá niðurstöðu Landsréttar aðrekstur máls gegn varnaraðilum fyrir skattayfirvöldum annars vegar og rannsóknsakamáls á hendur þeim og meðferð þess fyrir dómi hins vegar hafi ekki uppfylltskilyrði um nægjanlega samþættingu í tíma til þess að slík tvíþætt málsmeðferðfengi staðist gagnvart 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálaEvrópu. Kemur sá þáttur málsins því ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Að framangreindu virtu verður hið kærða ákvæði ídómi Landsréttar um frávísun málsins að hluta staðfest með vísan til forsendnadómsins. Samkvæmt lögjöfnun frá 3. mgr.237. gr. laga nr. 88/2008 verður kærumálskostnaður felldur á ríkissjóð, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda varnaraðila, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfester ákvæði í dómi Landsréttar um að vísa frá héraðsdómi sakargiftum á hendurvarnaraðilum, X ehf., Y ehf., Z ehf. og Þ ehf., um brot gegn 8. mgr., sbr. 1.mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.Allurkærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandavarnaraðila, Björgvins Þorsteinssonar lögmanns, samtals 1.240.000 krónur.DómurLandsréttar 4. maí 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnir IngveldurEinarsdóttir, Jón Finnbjörnsson og Oddný Mjöll Arnardóttir.Málsmeðferðog dómkröfur aðila. Ákæruvaldið skaut máliþessu til Hæstaréttar 30. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2016 í málinu nr. [...]. 2. Gögnmálsins bárust Landsrétti 2. janúar 2018 en samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016 um breytingu á lögum ummeðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála (millidómstig), sbr. 76. gr.laga nr. 117/2016 og 4. gr. laga nr. 53/2017, hefur málið verið rekið fyrirLandsrétti frá þeim tíma. 3. Meðbréfum 15. janúar 2018 tilkynntu málsaðilar að þeir óskuðu ekki eftir því aðskýrslutökur færu fram eða að upptökur framburðar fyrir héraðsdómi yrðuspilaðar við aðalmeðferð málsins og dómurinn hefur ekki talið að slíksönnunarfærsla hafi þýðingu við endurskoðun hins áfrýjaða dóms.4.Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.5. Ákærðu krefjast þessaðallega að málinu verði vísaðfrá héraðsdómi,en til vara að þeirverði sýknaðir af kröfum ákæruvalds. Að þessu frágengnu krefjast ákærðu þessaðrefsing verði látin niður fallaen ellaað refsing verði svovæg sem lög heimila.Málsatvik ogsönnunarfærsla6. Með bréfum 31. maí2012 tilkynnti skattrannsóknarstjóri ríkisins ákærðu Y ehf. (þáA ehf.) og Þ ehf. að hafin væri rannsókn á bókhaldi ogskattskilum þeirra vegna rekstrarársins 2011.Sambærilegri tilkynningu var 19. júní sama ár beint til ákærðuXehf. (þá B ehf.) og Z ehf. Vegna þessa kom ákærði Æ, fyrirsvarsmaður félaganna, til skýrslutökuhjá skattrannsóknarstjóra 14. ágúst 2012. Í upphafi hverrar skýrslutöku varákærða Æ, sem hafði stöðu sakbornings, kynnt sakarefni. Þá var hann spurður útí stöðu sína hjá félögunum og aðkomu annarra að stjórn þeirra. Ákærði var þvínæst spurður út í bókhald félaganna og virðisaukaskattskil, útgefnasölureikninga og ástæður þess að vanhöld voru á skýrslugjöf og skattskilum.Skýrsla var tekin af C [...] vegna Z ehf. 20. september sama ár. Aðrar skýrslutökurfóru ekki fram. 7. Með bréfi 27. september2012 í máli Y ehf., 11. október sama ár í málum X ehf. og Þ ehf., og 12. samamánaðar í máli Z ehf., sendi skattrannsóknarstjóri hverju þeirra skýrslu umniðurstöðu rannsóknar embættisins til athugasemda ef þurfa þætti. Engarathugasemdir bárust.Endanlegar skýrslur embættisins um rannsókn áskattskilum félaganna lágu fyrir 17. október 2012 í máliákærða Y ehf., 29. sama mánaðar í málum X ehf. og Þ ehf. og 30. sama mánaðar ímáli Z ehf. Niðurstöður rannsókna voru í öllum tilvikum á sama veg, aðvirðisaukaskattskýrslum vegna allra uppgjörstímabila rekstrarársins 2011 hefðiekki verið skilað, að leiðréttingarskýrslu virðisaukaskatts vegnarekstrarársins 2011 hefði verið skilað til ríkisskattstjóra eftir upphaf rannsóknarog að bókhald hefði einnig verið fært eftir að rannsókn hófst. Þá hefðuskattskyld velta og útskattur verið vantalin og gögn gefið til kynna möguleganinnskatt. Loks hefðu í tilviki Y ehf. verið gefnir út sölureikningar.8. Með bréfi 18. október 2012 í tilviki Y ehf., 31.sama mánaðar í tilviki X ehf. og Þ ehf., og 2. nóvember sama ár í tilviki Zehf., framsendi skattrannsóknarstjóri ríkisskattstjóra mál ákærðu til meðferðará grundvelli 2. mgr. 39. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Samhliðasendi skattrannsóknarstjórihverju félaganna og ákærða Æ bréf þar sem tilkynnt var um lokrannsóknarskattrannsóknarstjóra og að mál félaganna hefðu á grundvellifyrirliggjandi gagna verið send ríkisskattstjóra sem myndi taka ákvörðun umhugsanlega endurálagningu.Kom þar jafnframt fram að fyrir lægi af hálfuskattrannsóknarstjóra að taka ákvörðun um refsimeðferð í samræmi við ákvæði 41.gr. laga nr. 50/1988 og 41. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald. Þar sem félöginog fyrirsvarsmenn þeirra kynnu að hafa bakað sér refsiábyrgð vegna þeirra brotasem rannsókn embættisins hefði leitt í ljós gæfist viðkomandi aðilum færi á aðtjá sig um fyrirhugaða refsimeðferð. Engin svör bárust frá ákærðu. 9. Hinn 14.janúar 2013 endurákvarðaði ríkisskattstjóri virðisaukaskatt hinna ákærðufélaga á grundvelli innsendra virðisaukaskattskýrslna þeirra. Jafnframt varlagt á lögbundið álag samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988. Ríkisskattstjóri tilkynnti félögunum ogskattrannsóknarstjóra um málalok 12. og 19. febrúar sama ár. Kom þá fram að meðvísan til þeirrar endurákvörðunar sem fram hefði farið hefði ríkisskattstjóriekki í hyggju að nýta sér heimild til endurákvörðunar virðisaukaskatts, sbr. 2.mgr. 39. gr. laga nr. 50/1988. 0. Með bréfum 28. febrúar 2013 vísaðiskattrannsóknarstjóri ríkisins málefnum ákærðu til rannsóknar hjá embættisérstaks saksóknara. Í bréfunum kom fram að málin væru send á grundvellifyrirliggjandi gagna um rannsókn skattrannsóknarstjóra á skattskilum hinnaákærðu félaga. Hefðu félögin meðal annars vanrækt að standa skil ávirðisaukaskattskýrslum fyrir rekstrarárið 2011 og færa bókhald á tilskildumtíma. Þá hefði rannsókn leitt í ljós vanframtalda skattskylda veltu, útskatt ogmögulegan innskatt. Á það var bent að leiðréttingarskýrslu virðisaukaskattshefði verið skilað eftir upphaf rannsóknar. Kynni háttsemin að varða félögin ogfyrirsvarsvarsmenn þeirra refsingu. 1. Hinn 20.júní 2013 gaf C skýrslu hjá sérstökum saksóknara vegna Zehf. og hafði réttarstöðu sakbornings. Þá mætti ákærði Æ til skýrslutöku 11.desember 2013 vegna félaganna fjögurra. Í upphafi hverrar skýrslutöku varákærða Æ, sem hafði réttarstöðu sakbornings, kynnt sakarefnið. Ákærði kvaðsthafa kynnt sér efni skýrslna skattrannsóknarstjóra. Í framhaldinu var ákærði Æ spurður út í stöðu sína hjá félögunum ogaðkomu annarra að stjórn þeirra. Ákærði var því næst spurður út í bókhaldfélaganna og virðisaukaskattskil, og ástæður þess að vanhöld voru á skýrslugjöfog skattskilum, allt með vísan til fyrri skýrslugjafar hans hjáskattrannsóknarstjóra. Til grundvallar skýrslutökunum lágu einnig yfirlitembættis sérstaks saksóknara yfir vanframtalda veltu, vanframtalinn útskatt ogmögulegan innskatt, að sömu fjárhæðum og rannsókn skattrannsóknarstjóra hafðiáður leitt í ljós. Því til viðbótar voru nýjar upplýsingar um greiðslustöðufélaganna vegna virðisaukaskatts bornar undir ákærða. Frekariskýrslutökur fóru ekki fram.2. Samkvæmt framangreindumyfirlitum embættis sérstaks saksóknara, sem byggja á útprentunum úrtekjubókhaldskerfi ríkisins, nam vanframtalinn útskattur X ehf. 5.912.845krónum, en að teknu tilliti til greiðslustöðu félagsins miðað við færslur, þará meðal afturvirkar, sem átt hefðu sér stað til 4. apríl 2013 voru 2.269.158krónur vangoldnar eftir lögboðinn gjalddaga. Með sama hætti nam vanframtalinnútskattur Y ehf. 12.171.984 krónum, en að teknu tilliti til greiðslustöðufélagsins miðað við 4. apríl 2013 voru 699.684 krónur vangoldnar eftirlögboðinn gjalddaga, vanframtalinn útskattur Þ ehf. nam 22.078.908 krónum, enað teknu tilliti til greiðslustöðu félagsins miðað við 4. apríl 2013 voru6.157.390 krónur vangoldnar eftir lögboðinn gjalddaga og vanframtalinnútskattur Z ehf. nam 7.098.584 krónum, en að teknu tilliti til greiðslustöðufélagsins miðað við 7. mars 2013 voru 2.276.226 krónur vangoldnar eftir lögboðinngjalddaga. 3. Mál þetta var höfðað á hendur ákærðu 17. júlí2014. Ákærufjárhæðirsamsvara í öllum tilvikum þeim vangoldna virðisaukaskatti sem að framangreinir.4. Málið var þingfest 9. september 2014. Var þá bókaðeftir verjanda ákærðu að óskað væri eftir því að málinu yrði frestað þar tilfyrir lægi dómur Mannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu sem svo varnefnd. Í bókuninni sagði að sækjandi legðist ekki gegn frestun málsins. Varmálinu frestað til 16. desember 2014. Þegar málið var tekið fyrir síðastnefndandag var því aftur frestað og nú til 3. mars 2015 þar sem dómurmannréttindadómstólsins lá ekki fyrir. Við fyrirtöku málsins 3. mars, 15. aprílog 23. júní 2015 lá umræddur dómur heldur ekki fyrir og var málinu enn frestaðaf þeim sökum og síðast til 31. ágúst sama ár. Þá var bókað að dómur hefði ennekki gengið og hefði dómari ákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram 14. janúar2016. Næst var málið tekið fyrir 23. febrúar 2016 og þá bókað að fyrirhugaðriaðalmeðferð hefði verið frestað utan réttar að ósk ákærðu. Jafnframt var þábókað: „Máli þessu var frestað eftir þingfestingu að ósk ákærða þar sem beðiðvar dóms mannréttindadómstóls Evrópu um tvöfalda refsingu. Sá dómur liggur ekkifyrir enn sem komið er en dómurinn telur ekki fært að fresta málinu lengur.“Bókað var að verjandi ákærðu óskaði eftir að skila greinargerð í málinu og aðveittur væri frestur í því skyni til 4. mars 2016. Jafnframt var bókað aðaðalmeðferð málsins færi fram 4. apríl 2016. 5.Hjá embætti sérstaks saksóknara lagði ákærði Æ fram bréf ríkisskattstjóra 17.september 2013 sem sýndu ýmsar breytingar á virðisaukaskatti X ehf. vegnaársins 2008, meðal annars vegna innskatts sem ekki hefði áður verið tekinn tilgreina. Í bréfunum er tekið fram að útborgun innskattsins sé háð greiðslustöðuhjá innheimtumanni ríkissjóðs. Undir rekstri málsins lagði verjandi ákærðueinnig fram útprentun úr tekjubókhaldskerfi ríkisins miðað við 17. febrúar 2016og gögn um að X ehf. hefðu 4. október 2013 fengið greiddar út 2.322.111 krónurvegna skattbreytinga virðisaukaskatts frá árinu 2008. Upphafleg yfirlitembættis sérstaks saksóknara um vangoldinn virðisaukaskatt hinna ákærðu félagamiðuðust við greiðslustöðu 4. apríl 2013 en af þessu tilefni hlutaðistákæruvaldið til um endurskoðun yfirlitanna miðað við 4. apríl 2016.Ákærufjárhæð vegna vangoldins virðisaukaskatts X ehf. lækkaði við þetta úr2.269.158 krónum í 1.014.413 krónur en ákærufjárhæðir voru að öðru leytióbreyttar. Af útprentun úrtekjubókhaldskerfi ríkisins má ráða að breytingin hafi orðið vegnaskuldajafnaðar 18. september 2013 við ógreiddan virðisaukaskatt ársins 2011 aðfjárhæð 1.254.745 krónur. Þar af má rekja skuldajöfnuð á 19.255 krónum til breytingaá virðisaukaskatti félagsins vegna ársins 2008. 6. Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf ákærði Æskýrslu. Auk þess voru teknar skýrslur af vitnum. Um framburð ákærða og vitnafyrir héraðsdómi, sem og framburð ákærða hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins ogembætti sérstaks saksóknara, er vísað til hins áfrýjaða dóms. MálsástæðuraðilaMálsástæðurákæruvaldsins7. Ákæruvaldið hafnar því að vísa beri máli þessu frá dómi.Þá er bent á að skattyfirvöld hafi ekki lagt álag á ákærða Æ og því hafi honumekki áður verið gerð refsing eða refsikennd viðurlög vegna sömu háttsemi oggreinir í ákæru.8. Af hálfu ákæruvaldsins er á því byggt að ákærðu hafiunnið sér til refsingar fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir. Þá ermálsástæðum ákærðu varðandi sýknu og niðurfellingu refsingar mótmælt.Málsástæðurákærðu9.Ákærðu reisa aðalkröfu sína um frávísun málsinsfrá héraðsdómi á því að efnismeðferð og sakfelling í því fari í bága við 4. gr.7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Einnig erfrávísunarkrafa ákærðu á því reist að útreikningar af hálfu ákæruvalds í málinuséu óskiljanlegir og rangir, meðal annars þar sem ekki hafi verið gætt að þvíaf hálfu innheimtumanns ríkissjóðs að ráðstafa greiðslum á þann hátt semhagkvæmast væri fyrir ákærðu. 20. Ákærðu reisa varakröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á þvíað sá galli sé á ákæru að sú háttsemi sem ákærðu sé gefin að sök falli ekkiundir verknaðarlýsingu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, auk þess sem ekki ségerð nægilega skýr grein fyrir því á hvern hátt ákærðu hafi brotið gegn lögumum bókhald. Í öðru lagi vísa ákærðu til þess að það standist ekkijafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar og sé ekki í samræmi við 1. og 2. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 6. og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópuað gera ákærðu refsingu í málinu vegna þess að sambærileg brot hafi með lögumnr. 24/2010 um greiðsluuppgjör á opinberum gjöldum lögaðila og einstaklinga íatvinnurekstri verið gerð refsilaus. Þá er á því byggt að sök sé ekki sönnuðþar sem framlögð gögn séu takmörkuð og útreikningar rangir.21. Kröfu um niðurfellingu refsingar byggja ákærðu á sömusjónarmiðum og að framan eru rakin. NiðurstaðaLandsréttarFrávísunarkrafaákærðu vegna banns við tvöfaldri saksókn eða refsingu22.Krafa ákærðu um frávísun frá héraðsdómi byggist sem fyrr segir á því að efnismeðferð og sakfelling í málinu fari í bága við 4.gr. 7. samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Í íslenskri þýðinguákvæðisins, sem ber fyrirsögnina réttur til að vera ekki saksóttur eða refsaðtvívegis, segir að enginn skuli sæta lögsókn eðarefsingu að nýju í sakamáli innan lögsögu sama ríkis fyrir brot sem hann hefurþegar verið sýknaður af eða sakfelldur um með lokadómi samkvæmt lögum ogsakamálaréttarfari viðkomandi ríkis. 23.Með dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 var því slegiðföstu með vísan til dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu að beitingstjórnsýsluviðurlaga í formi álags á vantalinn skattstofn fæli í sér „sakamál“í merkingu 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann og að um „sama mál“ ískilningi ákvæðisins væri að ræða ef sömu atvik eða að öllu verulegu sambærilegatvik lægju til grundvallar endurtekinni saksókn eða refsingu. Beitingríkisskattstjóra á álagi gagnvart hinum ákærðu félögum samkvæmt 27. gr. laganr. 50/1988 annars vegar og rannsókn sérstaks saksóknara, ákæra og sakfellingákærðu fyrir héraðsdómi hins vegar voru reist á sömu atvikum og því gildir 4.gr. 7. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu um málsmeðferðina.24.Í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í málinu A og B gegn Noregi frá 15. nóvember2016 var ákvæði 4. gr. 7. samningsviðaukans skýrt þannig að það útilokaði ekkibeitingu staðlaðs skattálags hjá skattyfirvöldum vegna vangreiðslu skatta íalvarlegri málum þar sem jafnframt gæti verið viðeigandi að efna til saksóknarfyrir refsivert brot. Í slíkum tilvikum þyrfti rekstur málanna þó að veranægilega tengdur að efni til og í tíma til að úr verði samþætt heild, allt íþví skyni að meðalhófs sé gætt og hin samþætta málsmeðferð leggi ekki óhóflegarbyrðar á viðkomandi. Við mat á því hvort málsmeðferð teldist nægilega samþættað efni til bæri í fyrsta lagi að líta til þess hvort meðferð seinna málsinshefði verið til fyllingar eða viðbótar meðferð hins fyrra, í öðru lagi til þesshvort hin tvíþætta málsmeðferð hefði verið fyrirsjáanleg afleiðing þeirrarháttsemi sem um ræðir, í þriðja lagi til þess hvort leitast hefði verið við affremsta megni að forðast endurtekna öflun og mat sönnunargagna og í fjórða lagitil þess hvort í síðari málsmeðferðinni hefði verið tekið tillit til þeirraviðurlaga sem áður voru á lögð. Við mat á því hvort rekstur málanna teldistnægilega samþættur í tíma væri ekki gerð krafa um að meðferð beggja mála hefðifarið fram samhliða frá upphafi til enda en þó þyrftu tímaleg tengsl að veranægilega náin til að koma í veg fyrir óhóflegt óhagræði, óvissu og tafir vegnamálareksturs sem dregst yfir lengri tíma. Jafnframt var því slegið föstu aðþrátt fyrir að orðalag ákvæðisins gæfi til kynna að um endanlega ákvörðunþyrfti að vera að ræða í fyrra málinu, en það hefur í framkvæmdmannréttindadómstólsins verið metið með tilliti til þess hvort kæru- eðamálshöfðunarfrestir séu liðnir, væri í málum af þessu tagi ekki nauðsynlegt aðtaka afstöðu til þess hvort eða hvenær ákvörðun er orðin endanleg þar sem þaðhafi ekki áhrif á mat á því hvort nægileg tengsl, í framangreindum skilningi,séu á milli meðferðar málanna. 25.Með dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli Jóns Ásgeirs Jóhannessonar ogTryggva Jónssonar gegn Íslandi frá 18. maí 2017 og dómi Hæstaréttar 21.september 2017 í máli nr. 283/2016 var því slegið föstu að beiting álags afhálfu skattyfirvalda og sakfelling fyrir dómi á grundvelli sömu eða að ölluverulegu sambærilegra atvika séu fyrirsjáanlegar afleiðingar brota á lögum nr.90/2003 um tekjuskatt. Í málunum var því jafnframt slegið föstu að sakamáliðhefði verið til viðbótar eða fyllingar skattálagi þar sem það hefði haft ólíkantilgang. Málsmeðferð samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 262. gr.almennra hegningarlaga, sem á reynir í máli þessu, er fyllilega sambærilegmálsmeðferð vegna brota á lögum nr. 90/2003. Verður því talið að framangreindumskilyrðum sé fullnægt í máli þessu. Þá ber einnig að gæta þess við ákvörðunsektarfjárhæðar samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 að skattálag samkvæmt27. gr. laganna sé dregið frá. 26.Kemur þá til skoðunar hvort leitast hafi verið við af fremsta megni að forðastendurtekna öflun og mat sönnunargagna í málinu. Samkvæmt dómiMannréttindadómstóls Evrópu í málinu A og B gegn Noregi frá 15. nóvember 2016verður það einkum gert með samstarfi á milli þeirra aðila sem koma að rannsóknmáls þannig að öflun og mat sönnunargagna úr öðru málinu sé einnig lagt tilgrundvallar í hinu. Við mat á þessu skilyrði ber einnig að hafa í huga aðsamkvæmt 7. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 skal við rannsóknaraðgerðirskattyfirvalda gæta ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 eftir því semvið getur átt, einkum varðandi réttarstöðu grunaðra manna á rannsóknarstigi. 27.Með dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 var því slegiðföstu að það gæti verið hluti af efnislega samþættri málsmeðferð sem standistkröfur 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann þegar lögreglurannsóknbyggir á rannsókn skattrannsóknarstjóra en nauðsynlegt reynist að aflaviðbótargagna um einhverja þætti máls sem ekki hafa verið nægilega rannsakaðiraf skattyfirvöldum. Í því máli hafði lögregla tekið skýrslur af að minnstakosti fimm nýjum vitnum. 28.Þau skattalagabrot sem ákært er fyrir í máli þessu lúta að því að ekki hafiverið skilað virðisaukaskattskýrslum vegna hinna ákærðu félaga fyrir ölluppgjörstímabil rekstrarársins 2011 og að þeim virðisaukaskatti sem innheimturvar í rekstri félaganna hafi ekki verið skilað til ríkissjóðs á gjalddaga. Viðskýrslutökur hjá skattrannsóknarstjóra gaf ákærði Æ svör um ástæður þess að vanhöld voru áskýrslugjöf og skattskilum og um það hver bæri ábyrgð á því að svo væri, aukþess sem hann staðfesti helstu tölulegu upplýsingar sem lágu til grundvallarrannsókninni. Skýrslutökur hjá embætti sérstaks saksóknara byggðu á grundvelliþeirrar rannsóknar og lutu að öllum sömu atriðum en því til viðbótar vorubornar undir ákærða nýjar upplýsingar um greiðslustöðu hinna ákærðu félaga.Verður því ekki talið að um ónauðsynlega endurtekningu hafi verið að ræða. Hintvíþætta málsmeðferð var því einnig að þessu leyti nægilega samþætt að efnitil.29.Við mat á því hvort hin tvíþætta málsmeðferð hafi verið nægilega samþætt í tímaber að leggja heildstætt mat á tímaþætti með það fyrir augum að staðreyna hvortmeðalhófs hafi verið gætt. Af þeim dómum Hæstaréttar og MannréttindadómstólsEvrópu sem áður voru nefndir má ráða að hér skipti mestu að sá heildartími semrekstur beggja mála tók sé ekki úr hófi, að rekstur þeirra fari að töluverðuleyti fram samtímis og að ekki líði nema tiltölulega skammur tími á milli lokastjórnsýslumálsins og útgáfu ákæru eða öfugt. 30. Ríkisskattstjóriendurákvarðaði virðisaukaskatt hinna ákærðu félaga og lagði á þau lögbundiðálag, samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988, 14. janúar 2013.Var það gert á grundvelli innsendra virðisaukaskattskýrslna félaganna.Tilkynnti ríkisskattstjóri ákærðu um málalok 12. og 19. febrúar sama ár og tókfram að hann hygðist ekki nýta sér heimild til endurákvörðunar virðisaukaskattssamkvæmt 5. mgr. 39. gr. laga nr. 50/1988 á grundvelli skýrsluskattrannsóknarstjóra. Skattrannsóknarstjóri vísaði málunum til embættissérstaks saksóknara 28. febrúar 2013 og voru í framhaldi af því teknar skýrsluraf C 20. september sama árog af ákærða Æ 11. desember sama ár. Rannsókn sakamálsins hófstþannig ekki fyrr en eftir að málsmeðferð fyrir skattyfirvöldum var lokið. Þarsem málin gegn hinum ákærðu félögum voru þannig aldrei rekin samhliða í tímauppfyllti hin tvíþætta málsmeðferð sem þau sættu ekki það skilyrði 4. gr. 7.viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu að hafa verið nægilega samþætt í tíma.Verður þeim hluta ákæru sem varðar brot einkahlutafélaganna X, Y, Þ og Z gegn8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 1. mgr. 40. gr. sömu laga því vísað fráhéraðsdómi. 31.Markmið 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu er að koma í vegfyrir málsmeðferð að nýju eftir að annarri er lokið gagnvart sama aðila vegnasömu eða sambærilegra atvika. Engin afstaða var tekin til refsiábyrgðar ákærðaÆ þegar ríkisskattstjóri endurákvarðaði 14. janúar 2013 virðisaukaskatt hinnaákærðu félaga og lagði lögbundið álag á þau, enda er það yfirskattanefnd semúrskurðar sektir á grundvelli 40. gr. laga nr. 50/1988 nema máli sé vísað tilrannsóknar lögreglu, sbr. 1. mgr. 41. gr. laganna. Þar sem málsmeðferð gagnvartákærða Æ lauk ekki með fyrrgreindum ákvörðunum ríkisskattstjóra verður málinuekki vísað frá héraðsdómi hvað hann varðar á grundvelli 4. gr. 7. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu. Með ákvörðunum ríkisskattstjóra 14. janúar 2013var heldur ekki tekin afstaða til þeirra ákæruliða er varða brot hinna ákærðufélaga gegn lögum nr. 145/1994 og verður þeim því ekki vísað frá héraðsdómi ágrundvelli 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann. Frávísunarkrafaákærða vegna óskiljanlegra og rangra útreikninga32.Ákærði Æ krefst einnig frávísunar frá héraðsdómi á þeim grundvelli að útreikningar þeir sem ákæra byggir á um vangoldinnvirðisaukaskatt séu óskiljanlegir og rangir, misræmis gæti í framlögðum gögnumog að málið sé ekki fullrannsakað að þessu leyti. 33. Upphafleg yfirlit embættis sérstakssaksóknara yfir vangoldinn virðisaukaskatt hinna ákærðu félaga miðuðust viðgreiðslustöðu þeirra samkvæmt tekjubókhaldskerfi ríkisins 7. mars og 4. apríl2013, en voru síðar endurskoðuð miðað við greiðslustöðu þeirra 4. apríl 2016.Ekkert misræmi kom fram í útreikningum varðandi vangoldinn virðisaukaskatt Yehf., Z ehf. og Þ ehf. við þá endurskoðun og eru útreikningar ákærufjárhæðaeinnig í samræmi við útprentun úr tekjubókhaldskerfi ríkisins miðað við 17.febrúar 2016 sem ákærði lagði fram undir rekstri málsins. Eru því ekki efni tilað vísa málinu frá héraðsdómi hvað viðkomandi ákæruliði varðar enda eruákærufjárhæðir í fullu samræmi við framlögð gögn.34.Hvað varðar X ehf. leiddi endurskoðun útreikninga ákæruvalds miðað við 4. apríl2016 til þess að ákærufjárhæð lækkaði um 1.254.745 krónur þar sem einungis 1.014.413krónur teldust hafa verið vangreiddar á gjalddaga þegar tekið hefði veriðtillit til ráðstöfunar allra greiðslna og skuldajöfnuðar. Eru þessarniðurstöður einnig í samræmi við útprentun úr tekjubókhaldskerfi ríkisins miðaðvið 17. febrúar 2016 sem ákærði lagði fram undir rekstri málsins. 35.Af útprentun úrtekjubókhaldskerfi ríkisins sem fylgdi endurskoðuðu yfirliti yfir vanframtalinnog vangoldinn virðisaukaskatt X ehf. má ráða að breyting ákærufjárhæðar hafi orðið vegnaskuldajöfnuðar 18. september 2013 inn á ógreiddan virðisaukaskatt tímabilsinsnóvember-desember 2011, sem var með gjalddaga 6. febrúar 2012. Þar af má þóeinungis rekja skuldajöfnuð upp á 19.255 krónur til breytinga ávirðisaukaskatti félagsins vegna ársins 2008. Samkvæmt gögnum málsins leidduskattbreytingar sem afgreiddar voru hjá ríkisskattstjóra 17. september 2013 þótil þess að félagið átti inni 2.322.111 krónur vegna ársins 2008.Það er hærri fjárhæð en sá 1.014.413 króna vangoldni virðisaukaskattur semákært er fyrir í 1. tl. ákæruliðar A. Vegna þessa misræmis, sem ekki hefurverið skýrt undir rekstri málsins, verður að telja að rannsókn þess sé svoáfátt hvað virðisaukaskattskil X ehf. varðar að efnisdómur verði ekki lagður áþann hluta 1. tl. ákæruliðar A sem lýtur að því að ákærði Æ hafi semframkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins X ekki staðið ríkissjóðiskil á virðisaukaskatti, sem innheimtur var í rekstri félagsins vegnauppgjörstímabilsins nóvember-desember rekstrarárið 2011, í samræmi við IX.kafla laga nr. 50/1988, samtals að fjárhæð 1.014.413 krónur. Verður honum þvívísað frá héraðsdómi, sbr. dóm Hæstaréttar frá 26. mars 1998 í máli nr.519/1997.36. Ákærði Æ byggir einnig á því að þess hafi ekki verið gættaf hálfu innheimtumanns ríkissjóðs að ráðstafa greiðslum á þann hátt semhagkvæmast væri fyrir ákærða þar sem innborgunum hafi verið varið til greiðsluálags, dráttarvaxta og gjalda áður en þeim var ráðstafað inn á höfuðstólskattskulda. Þá hafi innborgunum meðal annars verið ráðstafað til greiðslu5.000 króna sérstaks gjalds, en innheimta þess sé löglaus, auk þess semfjármagnstekjuskattur hafi með ólögmætum hætti verið tekinn af endurgreiðsluoftekinna dráttarvaxta.37. Það leiðir af eðli máls og er í samræmi við lög aðskattgreiðslur gangi fyrst upp í eldri skuldir en álag og dráttarvextir erulögbundnar greiðslur sem greiða ber eftir ákveðnum reglum og verða hluti afviðeigandi skattskuld, sbr. dóm Hæstaréttar 22. júní 2000 í máli nr. 49/2000.Hið sama gildir um 5.000 króna sérstakt gjald sem lagt er á samkvæmt 27. gr. blaga nr. 50/1988 fyrir hverja virðisaukaskattskýrslu sem ekki hefur veriðskilað á réttum tíma. 38. Af útprentunum úr tekjubókhaldskerfi ríkisins sem fylgduyfirlitum embættis sérstaks saksóknara yfir innheimtan og skilaskyldanvirðisaukaskatt félaganna verður ráðið að auk dráttarvaxta sem lögðust viðskattskuldir þeirra hafi dráttarvextir í einhverjum tilvikum verið færðirskuldunum til lækkunar og að í þeim tilvikum hafi fjármagnstekjuskattur veriðdreginn frá lækkuninni. Færslur vegna þessa eru annars vegar auðkenndar sem„Innv. virðisauk“ en hins vegar sem „Greiðsla v/fts“. Hjá Y ehf. nemur þessifjármagnstekjuskattur 7.060 krónum, hjá Z ehf. nemur hann 213 krónum en hjá Þehf. er ekki um slíkar færslur að ræða. Við uppgjör virðisaukaskatts Y ehf. ogÞ ehf. vegna ársins 2011 var einnig skuldajafnað vegna inneigna frá eldritímabilum en samkvæmt 4. mgr. 28. gr. laga nr. 50/1988 ber ríkissjóði að greiðadráttarvexti ef afgreiðsla og endurgreiðsla innskatts tefst lengur en mánuð frálokum þess 21 dags frests sem kveðið er á um í 25. gr. laganna. Ekki verður þvítalið að um endurgreiðslur oftekinna dráttarvaxta hafi þarna verið að ræða.39. Með vísan til framangreinds verður þeim ákæruliðum ervarða vanskil einkahlutafélaganna Y, Z og Þ á virðisaukaskatti ekki vísað fráhéraðsdómi á þeim grundvelli að útreikningar ákærufjárhæða séu óskiljanlegireða rangir eða vegna þess að málið sé ekki fullrannsakað, sbr. 53. og 54. gr.laga nr. 88/2008. Þá eru engin efni til að vísa öðrum ákæruliðum frá dómi. Brotgegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um bókhald40.Sem skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélaganna X, Y og Þ, ogsem skráður stjórnarformaður og daglegur stjórnandi einkahlutafélagsins Z, barákærði Æ ábyrgð á því að skipulag og starfsemi félaganna væri í réttu og góðuhorfi, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Bar hann því ábyrgð áþví að bókhald væri fært í samræmi við lög og venjur og að staðin væru skil álögboðnum sköttum og skýrslum til skattyfirvalda.41. Ákærði Æ reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að ságalli sé á ákæru að sú háttsemi sem honum sé gefin að sök falli ekki undirverknaðarlýsingu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 þar sem þess sé ekki getið aðhann hafi vanrækt að standa ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimturvar í rekstri félaganna „á tilsettum tíma“. Þá byggja ákærðu á því að ekki ségerð nægilega skýr grein fyrir því á hvern hátt hafi verið brotið gegn lögumnr. 145/1994.42.Samkvæmt 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru meðal annars tilgreina nafn,kennitölu og heimili eða dvalarstað hins ákærða og hver sú háttsemi er semákært er út af. Samkvæmt 180. gr. laga nr. 88/2008 má ekki dæma ákærða fyriraðra hegðun en þá sem í ákæru greinir en þó má sakfella ákærða þótt aukaatriðibrots, svo sem staðsetning og stund þess, séu ekki skýrt eða rétt greind, endatelji dómari að vörn hafi ekki orðið áfátt þess vegna. Í þeim ákæruliðum ervarða vanskil á greiðslu virðisaukaskatts er ekki vísað berum orðum til þess aðskatturinn hafi ekki verið greiddur „á lögmæltum tíma“ líkt og segir í 1. mgr.40. gr. laga nr. 50/1988. Þess í stað er vísað til þess að hann hafi ekki veriðgreiddur „í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988“ en þar er kveðið á umuppgjörstímabil, gjalddaga og fleira. Hvað brot á lögum nr. 145/1994 varðar erverknaðarlýsing á þá leið að ekki hafi verið fært „tilskilið bókhald … ísamræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald“ vegna starfsemieinkahlutafélaganna X, Y, Z og Þ á rekstrarárinu 2011, en í 9. gr. þeirra lagaer meðal annars kveðið á um að í bókhaldi skuli skrá viðskipti jafnskjótt ogþau fara fram. Fer því ekki á milli mála fyrir hvaða háttsemi er ákært og erákæran ekki haldin slíkum annmörkum að ákærðu hafi ekki getað tekið til varnahvað þessi ákæruatriði varðar. 43.Ákærði Æ byggir sýknukröfu sína einnig á því að það stríði gegn jafnræðisreglu65. gr. stjórnarskrárinnar að gera honum refsingu í málinu þar sem brotsambærileg þeim brotum á lögum nr. 50/1988 sem ákært er fyrir hafi verið gerðrefsilaus með lögum nr. 24/2010, um greiðsluuppgjör á opinberum gjöldumlögaðila og einstaklinga í atvinnurekstri, eða í réttarframkvæmd í kjölfarsetningar þeirra. Telji hann hegðun sína því refsilausa með vísan til 1. og 2.gr. almennra hegningarlaga og 6. og 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. 44.Í skýringum með frumvarpi til laga nr. 24/2010 kemur fram að lögunum var ætlaðað bregðast við hruni íslensku bankanna í október 2008 með ívilnandi aðgerðum íþágu rekstraraðila í tímabundnum greiðsluvandræðum með opinber gjöld. Samkvæmt1. gr. laganna, sem féllu úr gildi 31. desember 2011, gátu lögaðilar ogeinstaklingar í atvinnurekstri sótt um frest til 1. júlí 2011 til uppgjörs ávanskilum virðisaukaskatts og fleiri opinberra gjalda, en þó aðeins aðviðkomandi skattar og gjöld hefðu gjaldfallið fyrir 1. janúar 2010. Í 3. gr.laganna var kveðið á um að frestur til greiðsluuppgjörs fæli í sér aðdráttarvextir væru ekki lagðir á viðkomandi kröfur á fresttímabilinu frá 1.janúar 2010 til 30. júní 2011, að innheimtumaður ríkissjóðs skyldi skuldajafnainneignum vegna krafna sem frestað hefði verið upp í þær kröfur og aðfullnustugerðum vegna þeirra skyldi frestað eða þær afturkallaðar. 45.Samkvæmt jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu sambærileg tilvikhljóta sambærilega meðferð, nema hlutlægar og málefnalegar ástæður réttlætimismunandi meðferð þeirra. Þau vanskil á greiðslu virðisaukaskatts sem ákært erfyrir í máli þessu varða nánar tilgreind virðisaukaskattstímabil sem voru meðgjalddaga á árunum 2011 og 2012. Er ákærði því ekki í sambærilegri stöðu ogfyrirsvarsmenn félaga sem féllu undir lög nr. 24/2010. Þá verður að játalöggjafanum rúmt svigrúm til þess að bregðast við því efnahagshruni sem varð áÍslandi haustið 2008 með sértækum ívilnandi úrræðum og til að marka þeimfrávikum frá almennum reglum og framkvæmd sem í þeim felast tiltekinnafmarkaðan tíma. Verður því að telja að hlutlægar og málefnalegar ástæðurréttlæti það að ákærði naut ekki góðs af neinum ívilnunum vegna vanskilafélaganna sem hann var í forsvari fyrir. Þá var refsiheimildum laga nr. 50/1988og ákvæði 262. gr. almennra hegningarlaga ekki breytt við setningu laga nr.24/2010. Verður því með engu móti litið svo á að lagaheimildir skorti fyrir þvíað gera ákærða refsingu í málinu teljist sök hans sönnuð. 46.Að framangreindu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms varðandi efnishlið málsins verður staðfest sú niðurstaða hans aðákærði Æ hafi á rekstrarárinu 2011 ekki staðið skil á virðisaukaskattskýrslumeinkahlutafélaganna X, Y, Z og Þ á lögmæltum tíma og að hann hafi ekki staðiðríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri félaganna Y, Zog Þ á gjalddaga þeirra tímabila og að þeim fjárhæðum er nánar greinir ídóminum. Ákærði er því sakfelldur fyrir að hafa á árinu 2011 ekki staðið skil ávirðisaukaskattskýrslum fjögurra félaga og fyrir að hafa ekki greittvirðisaukaskatt sem innheimtur var í rekstri þriggja félaga, samtals að fjárhæð9.133.300 krónur. Er um meiri háttar brot að ræða í skilningi 1. mgr. 262. gr.almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. 47.Á sama hátt er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ákærði Æ hafibrotið gegn 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. tl. 1. mgr. 37.gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994, með því að hafa ekki fært tilskiliðbókhald fyrir öll félögin vegna starfsemi þeirra á rekstrarárinu 2011, og aðháttsemin varði við 40. gr. sömu laga að því er hin ákærðu félög varðar. 48.Ákærði hefur ekki sætt refsingu áður svo vitað sé og þær virðisaukaskattskuldirsem ákært er fyrir hafa verið greiddar að fullu. Þykir refsing hans hæfilegaákveðin fangelsi í fjóra mánuði og verður hún bundin skilorði á þann hátt sem ídómsorði greinir. 49.Ákærða verður að auki gert að greiða sekt til ríkissjóðs. Þar semvirðisaukaskattskýrslum var ekki skilað verður heimild 1. mgr. 40. gr. laga nr.50/1988 til að víkja frá fésektarlágmarki ekki beitt. Fésektarlágmark nemurtvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem vanrækt var að greiða, að frádregnu álagisamkvæmt 27. gr. laganna. Álag þetta skal vera 1% af þeirri fjárhæð semvangreidd er fyrir hvern byrjaðan dag eftir gjalddaga en þó ekki hærra en 10%,sbr. 2. mgr. 27. gr. laganna. Hinn áfrýjaði dómur byggir á því aðheildarfjárhæð vangoldins virðisaukaskatts hafi numið samtals 10.147.713 krónumen frá tvöfaldri þeirri fjárhæð voru dregnar samtals 2.033.426 krónur. Ljóst erþví að við ákvörðun sektarfjárhæðar í héraði var dregin frá hærri fjárhæð ensem nemur álagi samkvæmt 27. gr. laga nr. 50/1988. Ákæruvaldið hefur í máliþessu krafist staðfestingar þeirrar refsingar sem ákveðin var í hinum áfrýjaðadómi og samkvæmt því verður ákærða ekki gerð hærri sekt en ákveðin var í héraðivegna brota í starfsemi hvers og eins þeirra félaga sem hann var í fyrirsvarifyrir. Verður sekt ákærða því ákveðin 16.437.000 krónur en um vararefsingu fersamkvæmt því sem í dómsorði greinir. 50.Með vísan til fyrri málsliðar 40. gr. laga nr. 145/1994 verður hverju hinnaákærðu félaga jafnframt gert að greiða sekt til ríkissjóðs sem þykir hæfilegaákveðin 50.000 krónur.51.Öllum ákæruatriðum vegna hinna ákærðu einkahlutafélaga X, Y, Z og Þ aðundanskildu bókhaldsbroti þessara félaga hefur verið vísað frá héraðsdómi.Samkvæmt því verður helmingur sakarkostnaðar eins og hann var ákveðinn íhéraðsdómi felldur á ríkissjóð, en ákærðu greiði sameiginlega helming þesskostnaðar. Þá verður ákærðu gert að greiða sameiginlega helming 1.786.748 krónaáfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talinn helming 1.740.000 krónamálsvarnarlauna skipaðs verjanda fyrir Landsrétti, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að þvíer varðar þær sakargiftir á hendur hinum ákærðu félögum X ehf., Y ehf., Z ehf.og Þ ehf. að hafa brotið gegn 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt, sbr. 1. mgr. 40. gr. sömu laga. Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að þvíer varðar þær sakargiftir á hendur ákærða, Æ, að hafa sem framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður einkahlutafélagsins X brotið gegn 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.Ákærðu, X ehf., Y ehf., Z ehf. og Þ ehf.,greiði hver um sig 50.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna fráuppsögu dóms þessa.Ákærði, Æ, sæti fangelsi í fjóra mánuði enfresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árumfrá uppsögu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði, Æ, greiði 16.437.000 krónur í sekttil ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ellafangelsi í átta mánuði. Ákærðu greiði sameiginlega helmingsakarkostnaðar í héraði eins og hann var ákveðinn í hinum áfrýjaða dómi, svo oghelming áfrýjunarkostnaðar málsins 893.374 krónur, þar með talinn helmingmálsvarnarlauna skipaðs verjanda, Björgvins Þorsteinssonar lögmanns, 870.000krónur. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20.apríl 2016Mál þetta, sem dómtekið var 5. aprílsl., er höfðað með ákæru útgefinni af sérstökum saksóknara 17. júlí 2014 áhendur Æ, kt. [...],[...], [...], X ehf., kt. [...], [...], [...], Y ehf. (áður A), kt. [...], [...], [...], Zehf., kt. [...], [...], [...] og Þ ehf., kt. [...], [...], [...], fyrir eftirtalin meiriháttarbrotgegn skattalögum og lögum um bókhald:A.Á hendur ákærða Æ sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni einkahlutafélagsins X, með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins fyrir öll tímabil rekstrarársins 2011 og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var af rekstri félagsins vegna uppgjörstímabilsins nóvember – desember, rekstrarárið 2011, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 2.269.158, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið 2011nóvember – desember kr. 1.014.413 kr. 1.014.413Samtals: kr. 1.014.413Á hendur ákærða Æ fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald einkahlutafélagsins, X, í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald, vegna starfsemi einkahlutafélagsins á rekstrarárinu 2011.Á hendur ákærða Æ sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni einkahlutafélagsins Y (áður A), með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins fyrir öll tímabil rekstrarársins 2011 og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var af rekstri félagsins vegna uppgjörstímabilsins nóvember – desember, rekstrarárið 2011, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 699.684, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið 2011nóvember – desember kr. 699.684 kr. 699.684Samtals: kr. 699.684Á hendur ákærða Æ fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald einkahlutafélagsins Y, í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald, vegna starfsemi einkahlutafélagsins á rekstrarárinu 2011.Á hendur ákærða Æ sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni einkahlutafélagsins Þ, með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins fyrir öll tímabil rekstrarársins 2011 og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var af rekstri félagsins vegna uppgjörstímabilanna mars – apríl, júlí - ágúst og september – október, rekstrarárið 2011, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 6.157.390, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið 2011mars – apríl kr. 80.336 júlí – ágúst kr. 1.544.754september – október kr. 4.532.300 kr. 6.157.390Samtals: kr. 6.157.390Á hendur ákærða Æ fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald einkahlutafélagsins Þ, í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald, vegna starfsemi einkahlutafélagsins á rekstrarárinu 2011.Á hendur ákærða Æ sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni einkahlutafélagsins Z, með því að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins fyrir öll tímabil rekstrarársins 2011 og fyrir að hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var af rekstri félagsins vegna uppgjörstímabilanna mars – apríl, september – október og nóvember – desember, rekstrarárið 2011, í samræmi við IX. kafla laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, samtals að fjárhæð kr. 2.276.226, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið 2011mars - apríl kr. 1.263september – október kr. 1.714.732nóvember – desember kr. 560.231 kr. 2.276.226Samtals: kr. 2.276.226Á hendur ákærða Æ fyrir að hafa látið undir höfuð leggjast að færa tilskilið bókhald einkahlutafélagsins, Z, í samræmi við kröfur laga nr. 145/1994 um bókhald, vegna starfsemi einkahlutafélagsins á rekstrarárinu 2011.Framangreind brot ákærða Æ samkvæmt A til D –liðum ákæru eru talin varða við: a) 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 40. gr. laga nr.50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr.134/2005, að því er varðar 1. tölulið A – liðar, 1. tölulið B – liðar, 1.tölulið C - liðar og 1. tölulið D – liðar ákæru.b) 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. tölulið 1. mgr. 37. gr.,sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, að þvíer varðar 2. tölulið A – liðar, 2. tölulið B – liðar, 2. tölulið C - liðar og2. tölulið D – liðar ákæru.Framangreindbrot ákærðu X ehf., Y ehf., Þ ehf. og Z ehf. eru talin varða við:a) 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt að því er varðar 1 töluliði A – D liða ákæru, sbr. 1. mgr. 40.gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3.gr. laga nr. 134/2005.a) 40. gr. laga nr. 145/1994 umbókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, að því er varðar 2. töluliði A – D liðaákæru.Er þess krafistað ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Ákærðu neita sök. Af hálfu verjanda er krafist sýknu og aðsakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með kærum 28. febrúar 2013 vísaði skattrannsóknarstjóriríkisins málefnum ákærðu til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara vegnagruns um brot gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, ákvæðum laga nr.145/1994 um bókhald og lögum nr. 19/1940. Í kærunni kemur meðal annars fram aðmeð bréfum skattrannsóknarstjóra, 2. nóvember 2012, hafi ákærðu verið tilkynntum fyrirhugaða ákvarðanatöku um refsiverða háttsemi. Hafi ákærðu verið gefinnfrestur til athugasemda, en engar slíkar borist. Rannsókn skattrannsóknarstjóraá bókhaldi og virðisaukaskattskilum ákærðu hafi m.a. leitt í ljós að ákærðuhafi vanrækt að standa skil á virðisaukaskattskýrslum fyrir uppgjörstímabilin árekstrarárinu 2011. Þá hafi bókhald rekstrarársins 2011 ekki verið fært fyrr eneftir að rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi byrjað 19. júní 2012, en bókhaldiðhafi verið afhent skattrannsóknarstjóra 1. ágúst 2012. Leiðréttingarskýrsluvirðisaukaskatts vegna rekstrarársins 2011 hafi verið skilað tilríkisskattstjóra eftir að rannsókn málsins hafi hafist. Með bréfiskattrannsóknarstjóra 2. nóvember 2012 hafi skýrsla embættisins verið sendríkisskattstjóra til endurákvörðunar opinberra gjalda vegnaendurákvörðunarheimilda. Á meðal rannsóknargagna málsins eru yfirlit úrtekjubókhaldskerfi ríkisins sem fylgdu kæru skattrannsóknarstjóra til embættissérstaks saksóknara. Á grundvelli þessara yfirlita hefur embætti sérstakssaksóknara tekið saman yfirlit yfir innheimtan og skilaskyldan virðisaukaskattaf hálfu hinna ákærðu félaga. Eru yfirlit þessi miðuð við stöðu félaganna 4.apríl 2013. Ákærði Æ gaf skýrslu hjá embætti sérstaks saksóknara 11. desember2013. Í skýrslu ákærða kom fram að helsta ástæða þess að hann hafi dregið aðskila inn virðisaukaskattskýrslum vegna hinna ákærðu félaga hafi verið reynslasem hann hafi lent í varðandi X ehf. Árið 2008 hafi hann skilað inn inneign áinnskatti í rekstri félagsins sem hafi orðið til þess að skattyfirvöld hafióskað eftir bókhaldi félagsins. Hafi ákærði ekki fengið bókhaldið til baka,ásamt innskattinum, fyrr en fimm árum síðar. Hafi það fyrst verið um einum oghálfum mánuði fyrir skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara. Þegar X ehf.hafi fengið innskattinn greiddan hafi félagið átt inneign upp á einhverjarmilljónir króna. Hafi sú inneign átt að þurrka út virðisaukaskattskuldfélagsins. Samkvæmt yfirliti er ákærði Æ hefur gefið út 11. desember 2013 kemurfram að X ehf. hafi átt inni innskatt að fjárhæð 2.678.085 krónur. Þessuyfirliti fylgir afrit af bréfi skattstjóra í Reykjavík frá 25. september 2008þar sem fram kemur að skattstjóri hafi móttekið frá félaginuvirðisaukaskattskýrslu fyrir uppgjörstímabilið maí - júní 2008. Áður en hægt séað taka afstöðu til skýrslunnar óski skattstjórinn í Reykjavík eftir að lagðursé fram hreyfingalisti fyrir hvert tímabil fyrir sig á innskattslyklum ogútskattslyklum fyrir uppgjörstímabilið maí – júní 2008. Ennfremur sé óskaðeftir hreyfingalista allra lykla í bókhaldi félagsins fyrir tímabilið. Meðbréfi skattstjóra 15. október 2008 óskaði skattstjóri eftir bókhaldsgögnumfélagsins vegna þessa sama tímabils. Verjandi ákærða skoraði á ákæruvald, undir meðferð málsins,að leggja fram endurskoðað yfirlit um virðisaukaskattskil ákærðu í ljósi þessað fyrst eftir að yfirlit embættis sérstaks saksóknara, sem tekið hafi mið afstöðu hinna ákærðu félaga í tekjubókhaldskerfi ríkisins 4. apríl 2013, hafiborist leiðrétting á innsendum virðisaukaskatti vegna tímabilsins maí – júní2008. Vinna ætti málið með þeim hætti aðöllum þeim innborgunum sem borist hefðu inn á skuldir hinna ákærðu félaga yrðiráðstafað þannig að þær færu fyrst til greiðslu höfuðstóls áður en tekið væriaf vegna álags, dráttarvaxta og kostnaðar. Þá myndi koma í ljós að aldrei hafiverið um skuld á höfuðstól að ræða vegna þeirra tímabila sem ákært værifyrir. Ákæruvald hlutaðist til um endurútreikning á yfirlitum uminnheimtan og skilaskyldan virðisaukaskatt hinna ákærðu félaga fyrir þautímabil sem ákært væri fyrir. Yfirlit miðuðu við stöðu félaganna ítekjubókhaldskerfi 4. apríl 2016. Samkvæmt yfirlitum kom í ljós að engarbreytingar höfðu átt sér stað á þeim tímabilum sem ákært væri fyrir vegna Yehf., Z ehf. og Þ ehf. Breytingar áttu sér hins vegar stað hjá X ehf. Þærbreytingar leiddu til þess að ákæra vegna 1. tl. A. liðar ákæru var leiðrétt ogfór ákærufjárhæð vegna tímabilsins nóvember – desember 2011 úr 2.269.158 krónumniður í 1.014.413 krónur. Á yfirlitum sérstaks saksóknara um innheimtan og skilskyldanvirðisaukaskatt af hálfu X ehf. kemur fram að vangoldinn virðisaukaskattur hafieftir lögboðinn eindaga, vegna greiðslutímabilsins nóvember – desember 2011,verið samtals 1.014.413 krónur. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafinumið 3.563.470 krónum, en greitt hafi verið fyrir eða á eindaga samtals2.549.057 krónur. Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en til viðbótarhafi komið 101.941 króna sem varið hafi verið til greiðslu á álagi, 126.078krónum sem varið hafi verið til greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Fram kemurað virðisaukaskattskýrslum hafi ekki verið skilað fyrir neitt tímabil ársins2011. Fram kemur á yfirlitum sérstaks saksóknara um innheimtan ogskilskyldan virðisaukaskatt af hálfu Y ehf. að vangoldinn virðisaukaskattureftir lögboðinn eindaga, vegna greiðslutímabilsins nóvember – desember 2011,hafi verið samtals 699.684 krónur. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafinumið 6.540.858 krónum, en greitt hafi verið fyrir eða á eindaga samtals5.841.174 krónur. Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en til viðbótarhafi komið 70.468 krónur sem varið hafi verið til greiðslu á álagi og 44.810krónur til greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Fram kemur aðvirðisaukaskattskýrslum hafi ekki verið skilað fyrir neitt tímabil ársins 2011.Á yfirlitum sérstaks saksóknara um innheimtan og skilskyldanvirðisaukaskatt af hálfu Þ ehf. kemur fram að vangoldinn virðisaukaskattur eftirlögboðinn eindaga, vegna greiðslutímabilsins mars – apríl 2011, hafi veriðsamtals 80.336 krónur. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafi numið 222.501krónu, en greitt hafi verið fyrir eða á eindaga samtals 142.165 krónur.Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en til viðbótar hafi 8.534 krónumverið varið til greiðslu á álagi og 14.024 krónum til greiðslu dráttarvaxta ogkostnaðar. Að því er greiðslutímabilið júlí – ágúst 2011 varði hafi vangoldinnvirðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 1.544.754 krónum. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafinumið 1.615.650 krónu, en greitt hafi verið fyrir eða á eindaga, samtals 70.896krónur. Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en til viðbótar hafi154.475 krónum verið varið til greiðslu á álagi og 109.571 krónu verið variðtil greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Að því er greiðslutímabilið september –október 2011 varðar hafi vangoldinn virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaganumið 4.532.300 krónum. Höfuðstóll tilgreiðslu þetta tímabil hafi numið 4.532.300 krónum, en ekkert hafi verið greittfyrir eða á eindaga. Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en tilviðbótar hafi 453.230 krónum verið varið til greiðslu á álagi og 384.506 krónutil greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Fram kemur að virðisaukaskattskýrslumhafi ekki verið skilað fyrir neitt tímabil ársins 2011. Fram kemur á yfirlitum sérstaks saksóknara um innheimtan ogskilskyldan virðisaukaskatt af hálfu Z ehf. að vangoldinn virðisaukaskattureftir lögboðinn eindaga vegna greiðslutímabilsins mars – apríl 2011 hafi veriðsamtals 1.263 krónur. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafi numið þeirrifjárhæð, en ekkert hafi verið greitt fyrir eða á eindaga. Greiðslum hafi veriðvarið inn á höfuðstól, en til viðbótar hafi 126 krónum verið varið til greiðsluá álagi og 12.248 krónum til greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Að því ergreiðslutímabilið september – október 2011 varði hafi vangoldinnvirðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 1.714.732 krónum. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafinumið 4.086.857 krónum, en greitt hafi verið fyrir eða á eindaga samtals2.372.125 krónur. Greiðslum hafi verið varið inn á höfuðstól, en til viðbótarhafi 171.473 krónum verið varið til greiðslu á álagi og 267.681 krónu til greiðsludráttarvaxta og kostnaðar. Að því er greiðslutímabilið nóvember – desember 2011varði hafi vangoldinn virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 560.231krónu. Höfuðstóll til greiðslu þetta tímabil hafi numið þeirri fjárhæð, enekkert hafi verið greitt fyrir eða á eindaga. Greiðslum hafi verið varið inn áhöfuðstól, en til viðbótar hafi 56.023 krónum verið varið til greiðslu á álagiog 73.089 krónum til greiðslu dráttarvaxta og kostnaðar. Fram kemur aðvirðisaukaskattskýrslum hafi ekki verið skilað fyrir neitt tímabil ársins2011. Ákærði gaf skýrslu hjá embætti sérstaks saksóknara 11.desember 2013. Hann kvaðst hafa verið skráður stjórnarformaður og prókúruhafihjá hinum ákærðu félögum á þeim tíma er ákæruefnið tæki til. Ákærði kvaðst hafahaft með höndum daglegan rekstur félaganna og borið ábyrgð á skattskilum vegnarekstrarársins 2011. Við uppgjör hafi ákærði notast við bókhaldsþjónustu. Aðrirskráðir stjórnarmenn í félögunum hafi enga aðkomu átt að rekstrinum. Ákærðikvað bókhald og bókhaldsgögn hinna ákærðu félaga hafa verið afhentskattrannsóknarstjóra 1. ágúst 2012. Hafi bókhaldið verið fært eftir aðrannsókn málsins fór af stað hjá skattrannsóknarstjóra. Þrátt fyrir aðbókhaldsþjónusta hafi séð um færslu bókhalds hafi færsla þess verið á ábyrgðákærða. Ákærði hafi ekki skilað virðisaukaskattskýrslum vegna tímabilarekstrarársins 2011. Hafi hann ákveðið að skila inn leiðréttingarskýrslu í lokársins. Margar skýrslur hafi verið með inneign vegna innskatts. Ákærði hafiákveðið að draga það að leggja skýrslurnar inn þar sem skatturinn hafi ekkigreitt inneignir út fyrr á árinu en félögin hafi verið með innskatt á fyrrihluta árs. Félögin hafi fengið áætlun, sem greitt hafi verið eftir. Ákærði hafieinfaldlega treyst á leiðréttingarskýrslur við uppgjör ársins. Óverulegur munurhafi verið á milli áætlaðs skatts og raunverulegs skatts þegar árið hafi veriðgert upp. Innskattur hafi jafnan verið mjög hár í byrjun árs sem skýrðist afviðhaldi vörubifreiða og tækja, sem fram færi á veturna. Útseld vinna ætti sérstað á sumrin. Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við yfirlit um innheimtanog skilaskyldan virðisaukaskatt félaganna fyrir árið 2011 sem embætti sérstakssaksóknara hefði tekið saman. Yfirlit vegna félaganna X ehf., Y ehf. og Þ ehf.væru frá 4. apríl 2013 en vegna Z ehf. frá 7. mars 2013. Að því er varðaðifélagið X ehf. hafi ákærði átt inni innskatt á árinu 2008. Hafi skattstjórikallað eftir bókhaldi félagsins á því ári en hins vegar ekki skilað því tilbaka fyrr en á árinu 2013. Hafi félagið átt inni innskatt upp á um tvær milljónirkróna. Búið væri að loka bókhaldsári vegna Þ ehf. og enginn innskattur komiðfram sem ekki hefði verið gerð grein fyrir. Sama ætti við um félögin Y ehf. ogZ ehf. Framburður ákærða fyrir dómi var á sama veg og hjá lögreglu.Kvaðst hann hafa verið eigandi og umráðamaður þeirra félaga er sættu ákæru ímálinu. Daglegur rekstur hafi alfarið verið í höndum ákærða. Þannig hafi skil ávirðisaukaskattskýrslum og virðisaukaskatti vegna rekstrarársins 2011 verið áábyrgð ákærða. Bókari hafi séð um að færa bókhaldið fyrir ákærða. Ákærði hafigreitt og gefið út reikninga og sett fylgiskjöl í möppur og í framhaldi hafihann komið möppum til bókara sem fært hafi bókhaldið. Færsla þess hjá bókarahafi oft dregist talsvert fram eftir næsta ári og hvað rekstrarárið 2011 varðiþá hafi ákærði sennilega afhent bókaranum þau gögn í júní 2012. Ákærði kvaðsthafa vitað að virðisaukaskattsskýrslum og virðisaukaskatti ætti að skila átveggja mánaða fresti. Rekstur ákærða hafi verið með þeim hætti að töluvert afinnskatti hafi jafnan verið á fyrri hluta árs. Innkoma í rekstri hafi hinsvegar verið yfir sumarið. Ef innskattur hafi legið fyrir hafi ríkisskattstjórijafnan kallað eftir bókhaldinu til að fara yfir það. Ákærði hafi þess vegnaákveðið að skila ekki skýrslum fyrir hvert tímabil heldur greiða miðað viðáætlun yfirvalda. Síðan hafi leiðréttingarskýrslu verið skilað eftir árið.Ákærði kvaðst sjálfur hafa tekið ákvörðun um að haga hlutum með þessum hætti.Ákærði kvaðst ekki gera athugasemdir við yfirlit embættis sérstaks saksóknaraum innheimtan og skilaskyldan viðrisaukaskatt vegna rekstrarársins 2011. Að þvíer varðaði X ehf. hafi ákærði á árinu 2008 átt inni innskatt. Skattstjóri hafitekið bókhald félagsins og hafi því ekki verið skilað fyrr en á árinu 2013.Félagið hafi átt inni um tvær milljónir króna og félagið því ekki í skuld.Ákærði kvað stöðuna hafa verið þá að þegar ákæra í málinu vegna félaganna hafiverið gefin út hafi félögin verið búin að greiða upp skattskuldir sínar, aðviðbættu álagi, dráttarvöxtum og kostnaði. Bókari ákærða kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa aðstoðaðákærða, Æ. við færslu bókhalds hinna ákærðu félaga. Venjulega hafi ákærði komiðmeð bókhaldsgögn félaganna eftir árið og bókarinn fært bókhaldið í framhaldi.Eins hafi bókarinn gengið frá ársreikningum og skattframtölum vegna félaganna.Á þeim tíma er virðisaukaskattskýrslum hafi verið skilað í pappírsformi hafiákærði sjálfur skilað skýrslum og virðisaukaskatti. Er tekin hafi verið upprafræn skil á skýrslum hafi ákærði hætt að skila skýrslum og leitað aðstoðarhjá bókaranum við skil. Ákærði hafi tekið ákvörðun um að senda ekki innvirðisaukaskattskýrslur vegna einstaka tímabila heldur skilaleiðréttingaskýrslu í lok árs. Bókarinn kvaðst muna eftir því að á árinu 2008hafi félagið X ehf. átt innskatt. Skattstjóri hafi kallað eftir bókhaldifélagsins vegna þessa. Bókhaldinu hafi hins vegar ekki verið skilað fyrr ennokkrum árum síðar. Kvaðst bókarinn hafa átt í samskiptum við ríkisskattstjóravegna skila á bókhaldinu. Tafir á skilum hafi eitthvað haft með flutning hjáskattyfirvöldum að gera. Það hafi verið inneign hjá félaginu vegna þessa. Aðþví er varðaði rekstrarárið 2011 hafi leiðréttingarskýrslu virðisaukaskattsverið skilað í júní 2012, eftir að rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi farið afstað. Fyrir dóminn kom starfsmaður tollstjóra. Gerðistarfsmaðurinn grein fyrir yfirlitum úr tekjubókhaldskerfi ríkisins og hverniggreiðslur væru skráðar í kerfið og þeim skuldajafnað á mótum öðrum skuldumfélaga. Þá kom fyrir dóminn skrifstofustjóri hjá ríkisskattstjóra. Kvað hannmál X ehf. hafa verið til skoðunar hjá skattyfirvöldum vegna innskatts á árinu2008. Kallað hafi verið eftir frekari gögnum vegna málsins. Máli hafi síðar afeinhverjum ástæðum mislagst hjá skattyfirvöldum og því dregist úr hófi að skilafélaginu bókhaldsgögnum. Loks kom fyrir dóminn lögreglufulltrúi er vann aðtilteknum þáttum í rannsókn málsins. Niðurstaða:Ákærðu krefjast frávísunar málsins frá dómi. Reisa þau kröfusína í fyrsta lagi á því að búið sé að refsa ákærðu með því að leggja á ákærðuálag, auk þess sem ákærðu hafi greitt dráttarvexti og kostnað vegna vanhaldavið skil á virðisaukaskatti. Verði ekki refsað aftur vegna sömu brota. Með þvíað sækja ákærðu í annað sinn til sakar fyrir sama brot væri verið að brjótagegn reglunni ne bis in idem, sbr. 4. gr. 7 samningsviðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu. Ef svo væri gert væri um að ræða brot gegn 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefurþað ekki verið talið fara í bága við bann við endurtekinni málsmeðferð aðstjórnvöld hafi gert manni að greiða skatt af álagi á skattstofn og sama manniséu síðan í öðru máli gerð viðurlög vegna sama brots, sbr. dóm Hæstaréttar 11.júní 2015 í máli nr. 550/2014 og aðra dóma réttarins sem þar er vísað til.Málinu verði því ekki vísað frá héraðsdómi á þessum grundvelli. Í öðru lagi telja ákærðu að vísaberi málinu frá dómi á þeirri forsendu að útreikningar þeir sem ákæruvaldiðbyggi á í málinu séu óskiljanlegir. Það sé augljóst af gögnum málsins að þesshafi ekki verið gætt af hálfu innheimtumanns ríkissjóðs að ráðstafa greiðslum áþann hátt sem hagkvæmast hafi verið fyrir ákærðu. Ef svo hefði verið gert hefðiengin skuld verið á höfuðstól krafna. Þá sé verulegt ósamræmi á milli gagnamálsins og ekkert samræmi á milli hreyfingalista yfir kröfur á hendur ákærðusem ákæruvald hafi lagt fram við þingfestingu málsins og þess hreyfingalistasem lagður hafi verið fram í þinghaldi 23. febrúar 2016. Hin ákærðu félög hafioft á tíðum átt inni verulegar fjárhæðir hjá innheimtumanni ríkissjóðs vegnaofgreiðslna. Þegar þessar fjárhæðir hafi komið til útborgunar hafi þeim veriðráðstafað til greiðslu álags, dráttarvaxta og gjalda sem ákærðu telji m.a. aðhafi ekki verið lagastoð til þess að innheimta. Megi þar benda á að sérstaktgjald að fjárhæð 5.000 krónur hafi verið innheimt í hvert sinn og haldi ákærðu þvífram að innheimta gjaldsins sé ólögmæt. Þá sé við innheimtu oftekinnadráttarvaxta dreginn af fjármagnstekjuskattur, sem einnig sé ólögmætt. Á rannsóknarstigi hjá lögreglu ogvið meðferð málsins hér fyrir dómi voru borin undir ákærða Æ yfirlit embættis sérstakssaksóknara um innheimtan og skilaskyldan virðisaukaskatt vegna þeirra tímabilasem ákæra tekur til. Hvorki við rannsókn málsins hjá lögreglu né hér fyrir dómibar ákærði brigður á þessa útreikninga. Ákærði bar því hins vegar við aðfélagið X ehf. hafi átt inni innskatt frá árinu 2008, sem skattyfirvöld hefðudregið að ganga frá. Hefði ekki verið tekið tillit til þess við útreikninga. Ímálinu liggur fyrir að tölulegar niðurstöður í yfirlitum lögreglu voru miðaðarvið greiðslustöðu í tekjubókhaldskerfi ríkisins 4. apríl 2013. Ákæruvald létendurskoða og uppfæra yfirlit yfir stöðu félaganna miðað við stöðu ítekjubókhaldi ríkisins 4. apríl 2016. Yfirlitin sýndu engar tölulegarbreytingar á þeim tímabilum sem ákært er fyrir varðandi önnur félög en X ehf.Voru fjárhæðir varðandi það félag lækkaðar miðað við stöðuna 4. apríl 2016 ogþannig tekið tillit til innskattsins frá árinu 2008. Tekjubókhaldskerfi ríkisins er hiðalmenna innheimtukerfi ríkisins. Er það upplýsingakerfi þar sem haldið er utanum innheimtu skatta og gjalda fyrir hönd ríkissjóðs, ríkisstofnana og annarraopinberra aðila. Jafnframt er kerfið sjálfvirk bókun vegna bókhaldsskila.Berast kerfinu innheimtukröfur frá fjölmörgum álagningarkerfum, m.a.álagningarkerfum ríkisskattstjóra og tollstjóra. Samkvæmt opinberum upplýsingumaf vef Fjársýslu ríkisins samanstendur kerfið af níu kerfishlutum. Tengjastþeir náið innbyrðis. Hið almenna innheimtukerfi ríkisins byggir á lögum ogreglugerðum settum á grundvelli laga. Standa þannig löglíkur til þess aðupplýsingar úr kerfinu á hverjum tíma séu réttar. Yfirlit úrtekjubókhaldskerfinu liggja til grundvallar rannsóknum í málum sem þessum. Þósvo flókið geti verið að lesa upplýsingar úr kerfinu verður ekki á þær varnirákærðu fallist að útreikningar séu óskiljanlegir þannig að varði frávísunmálsins frá dómi. Samkvæmt skýrum dómafordæmumHæstaréttar leiðir það af eðli máls og er í samræmi við lög að skattgreiðslurganga fyrst upp í eldri skuldir. Álag og dráttarvextir eru lögbundnargreiðslur, sem greiða ber eftir ákveðnum reglum og verða hluti viðeigandiskattskuldar. Hið sérstaka gjald sem ákærðu vísa til að greitt hafi verið tilviðbótar við skattskuldir verður á sama hátt hluti viðkomandi skattskuldar. Þámæla lög ekki gegn því að fjármagnstekjuskattur sé lagður á endurgreiddadráttarvexti, eins og aðrar inneignir í lánastofnunum. Í máli þessu eru ákærða og hinumákærðu félögum gefin að sök meiriháttar brot gegn skattalögum og lögum umbókhald. Eru brot ákærða Æ talin varða við 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 og1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 að því leyti sem brot voru framin í rekstrihinna ákærðu félaga, sem ákærði var fyrirsvarsmaður fyrir. Að öðru leyti erubrot hans talin varða við 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940, og 1. tl., 1. mgr.37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994. Brot hinna ákærðu félaga eru talinvarða við 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 40. gr. laga nr. 145/1994. Í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 er mælt fyrir um að skýriskattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandifrá einhverju því er máli skiptir um virðisaukaskatt sinn eða afhendi hann eigiá lögmæltum tíma virðisaukaskattsskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefurinnheimt eða honum bar að innheimta skal hann greiða fésekt allt að tífaldriþeirri skattfjárhæð sem undan var dregin, vanrækt var greiðsla á eðaendurgreidd var um of og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri þessariskattfjárhæð. Fésektarlágmark samkvæmt þessari málsgrein á ekki við hafi broteinskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindum virðisaukaskattisamkvæmt virðisaukaskattsskýrslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hlutaskattfjárhæðar eða málsbætur verið miklar. Sem framkvæmdastjóri ogstjórnarmaður hinna ákærðu félaga tók ákærði ákvörðun um að skila ekkivirðisaukaskattskýrslum fyrir hvert og eitt uppgjörstímabil rekstrarársins2011, heldur ákvað að skila einungis leiðréttingarskýrslum þegar bókhald ársinshafði verið fært. Var það ekki fyrr en á miðju ári 2012. Með því braut ákærðigegn umræddri 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, en samkvæmt 24. gr. laganna erhvert uppgjörstímabil tveir mánuðir og skulu skráningarskyldir aðilar eftir lokhvers uppgjörstímabils ótilkvaddir greiða þann virðisaukaskatt sem þeim bar aðstanda skil á. Með sama hætti brutu hin ákærðu félög gegn 8. mgr. 40. gr.laganna, sbr. 1. mgr. 40. gr. Þá stóð ákærði ekki skil á innheimtum virðisaukaskatti fyrirhluta ársins 2011, sem innheimtur var af rekstri hinna ákærðu félaga. Að því erfélagið X ehf. varðar á það við um tímabilið nóvember – desember 2011 og nemurfjárhæðin eftir leiðréttingu 1.014.413 krónum. Með sama hætti og fyrir samatímabil stóð hann ekki skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var fyrir Y ehf.,samtals að fjárhæð 699.684 krónur. Eins stóð hann ekki skil á virðisaukaskattisem innheimtur var af rekstri Þ ehf. fyrir tímabilin mars – apríl, júlí – ágústog september – október 2011, samtals að fjárhæð 6.157.390 krónur. Að lokum stóðhann ekki skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var af rekstri Z ehf. fyrir tímabilinmars – apríl, september – október og nóvember – desember 2011, samtals aðfjárhæð 2.276.226 krónur. Brot þessi voru fullframin með því að lögboðnargreiðslur voru ekki inntar af hendi á eindaga. Ákærði, sem er skráðurframkvæmdastjóri og stjórnarmaður hinna ákærðu félaga, bar ábyrgð á því aðfélögin stæðu skil á skýrslum og skilagreinum til skattyfirvalda. Um er að ræðafjögur einkahlutafélög og nema skattundanskot alls ríflega 10.100.000 krónum.Er um meiriháttar brot í skilningi 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 að ræða. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 145/1994 skal í bókhaldi skráviðskipti jafnskjótt og þau fara fram, enda sé það í samræmi við góðabókhaldsvenju. Önnur atvik skulu skráð svo fljótt sem unnt er eftir að þau eigasér stað. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 37. gr. laganna telst meiriháttar brot gegnlögunum ef bókhaldsskyldur maður eða fyrirsvarsmaður lögaðila færir ekkitilskilið bókhald fyrir sjálfan sig eða lögaðila þannig að hann uppfylli ekkikröfur laga í meginatriðum. Samkvæmt 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 skalsömu refsingu sæta og samkvæmt 1. mgr. sá sem af ásetningi eða stórfelldugáleysi gerist sekur um meiri háttar brot gegn 37. og 38. gr., sbr. 36. gr.,laga nr. 145/1994. Ákærði hefur lýst því að bókari hafi aðstoðað hann við færslubókhalds fyrir hin ákærðu félög. Ákærði hafi greitt og gefið út reikninga ogsett þessi fylgiskjöl í möppu. Eftir árið hafi ákærði látið bókara fá þessigögn, sem í framhaldi hafi fært bókhaldið, og á sama tíma hafi bókari unniðársreikninga og gert skattaskýrslur fyrir félögin. Miðað við framburð ákærða ogbókara hinna ákærðu félaga var það ekki fyrr en í júní 2012 sem bókari tók tilvið að færa eiginlegt bókhald ársins 2011, en röðun fylgiskjala í möppur telsteitt og sér ekki færsla á bókhaldi í skilningi laga nr. 145/1994. Með þessariháttsemi braut ákærði gegn 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 og 1. tl. 1. mgr.37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145/1994. Að því er hin ákærðu félög varðar áþessi háttsemi undir 40. gr. sömu laga. Samkvæmt öllu ofanrituðu verða ákærðusakfelld samkvæmt ákæru og er háttsemi þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða íákærunni. Ákærði Æ er fæddur í[...]. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, svo kunnugt sé.Með hliðsjón af því er hér að framan greinir og refsilágmarki laga nr. 50/1998er refsing ákærðu ákveðin þannig að ákærði Æ sæti fangelsi í 6 mánuði, sembundið verður skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Þá greiði ákærði Æ18.262.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingudómsins, en sæti ella fangelsi í 10 mánuði.X ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 1.825.000 krónur í sekttil ríkissjóðs. Y ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 1.258.000 krónur í sekt tilríkissjóðs. Z ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 4.097.000 krónur í sekt til ríkissjóðs.Þ ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 11.082.000 krónur í sekt til ríkissjóðs.Ákærðu greiði sakarkostnað með þeim hætti er í dómsorðigreinir. Hefur við ákvörðun hans verið litið til virðisaukaskatts. Mál þetta var þingfest hér fyrir dómi 9. september 2014. Aðósk ákærðu og með samþykki ákæruvalds var meðferð málsins frestað á meðan beðiðværi dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í íslensku máli varðandi tvöfaldarefsingu, eða ne bis in idem. Varð dómurinn við þessari beiðni ákærðu. Í lokárs 2015 taldi dómurinn ekki fært að fresta málinu frekar en ekki liggur ennfyrir sá dómur Mannréttindadómstólsins sem beðið hefur verið eftir. Var þáákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram á fyrri hluta árs 2016.Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Kristín Ingileifsdóttirsaksóknarafulltrúi. Símon Sigvaldason kveður upp þennan dóm.D ó m s o r ð :Ákærði, Æ, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skalfullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingudóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955.Ákærði Æ greiði 18.262.000 krónur í sekt í ríkissjóð innanfjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 10 mánuði.X ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 1.825.000 krónur í sekttil ríkissjóðs.Y ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 1.258.000 krónur í sekttil ríkissjóðs.Z ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 4.097.000 krónur í sekttil ríkissjóðs.Þ ehf. greiði óskipt með ákærða Æ 11.082.000 krónur í sekttil ríkissjóðs.Ákærðu greiði sameiginlega málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 1.395.000 krónur.
Mál nr. 381/2002
Stjórnarskrá Varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum Verðmat
Í gerði kaupsamning við A um húseign hans, sem var á snjóflóðahættusvæði innan bæjarmarka Í, en kaupverðið tók mið af svokölluðu staðgreiðslumarkaðsverði eignarinnar samkvæmt 7. gr. laga nr. 28/1985 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum en ekki brunabótamati eins og heimilt var ef húseigandi ætti ekki kost á sambærilegri húseign í sveitarfélaginu til kaups. Hafði A gert fyrirvara um kaupverðið, þar sem hann taldi það fara gegn 72. og 65. gr. stjórnarskrárinnar, og krafði Í um mismuninn á brunabótamatsverði eignarinnar og kaupverðsins. Fallist var á með héraðsdómi að 7. gr. laga nr. 28/1985 fæli ekki í sér ólögmæta mismunun sem færi í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar þar sem ekki yrði annað séð en að reglan hefði náð til allra sem svipað var ástatt um og mælti fyrir um réttarstöðu þeirra á málefnalegan hátt. Í tilefni af því að A hélt því fram að honum hefði ekki staðið til boða sambærileg húseign til kaups innan sveitarfélagsins var tekið fram að A hefði borið að sýna fram á að sambærileg eign hefði ekki staðið honum til boða en það hefði hann ekki gert. Þá var talið að jafnvel þótt kaupum Í á eigninni yrði jafnað við eignarnám, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, yrði að fallast á með sveitarfélaginu að markaðsverð eignar teldist vera fullt verð nema sérstaklega stæði á. Þar sem A hafði ekki sýnt fram á að sú hefði verið raunin var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2002 og krefst þess að stefndi greiði sér aðallega 6.087.000 krónur, til vara 3.972.000 krónur en þrautavara 2.347.000 krónur, með dráttarvöxtum frá 22. desember 1996 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Fallist er á þá niðurstöðu hans að áfrýjandi hafi ekki fallið frá fyrirvara um kaupverð með útgáfu afsals. Áfrýjandi ber fram þrjár málsástæður fyrir kröfu sinni. Hann reisir hana í fyrsta lagi á því að 7. gr. laga nr. 28/1985 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, sbr. lög nr. 151/1995, feli í sér ólögmæta mismunun sem fari í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á niðurstöðu hans um þessa málsástæðu. Í öðru lagi heldur áfrýjandi því fram að honum hafi ekki staðið til boða sambærileg húseign til kaups innan sveitarfélagsins. Fram er komið að hús áfrýjanda að Smárateigi 3 í Hnífsdal var sérlega vandað að allri gerð, enda hannaði áfrýjandi það sjálfur og annaðist alla smíði. Var tekið tillit til þess við verðmat í janúar 1996. Enda þótt svo vandað hús hefði ekki verið fáanlegt á þessum tíma voru þar til sölu hús sem virðast hafa verið álíka að stærð og gerð. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að það hafi verið áfrýjanda sjálfs að sýna fram á að sambærileg eign hafi ekki staðið honum til boða og það hafi hann ekki gert. Í þriðja lagi heldur áfrýjandi því fram að kaupum stefnda á húseign hans verði að jafna til eignarnáms, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, og skuli því koma fullt verð fyrir í skilningi þeirrar greinar, og það sé brunabótaverð en ekki markaðsverð. Jafnvel þótt kaupum stefnda á eigninni væri jafnað við eignarnám verður að fallast á með honum að markaðsverð eignar teljist vera fullt verð nema sérstaklega standi á. Sérstakar aðstæður hefðu komið upp ef áfrýjandi hefði hvorki átt þess kost að kaupa sambærilega eign í sveitarfélaginu né byggja nýtt hús fyrir sig og fjölskyldu sína og því þurft að flytjast brott. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að sú hafi verið raunin. Samkvæmt þessu verður héraðsdómur staðfestur. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 25. mars sl., höfðaði Auðunn J. Guð­mundsson, Núpalind 2, Kópavogi, hinn 20. júní 2001 gegn Ísafjarðarbæ. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.087.000 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 22. desember 1996 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Til vara er krafist 3.972.000 kr. og til þrautavara 2.347.000 kr., í báðum tilvikum ásamt dráttarvöxtum frá sama tíma og greinir í aðalkröfu. Þess er krafist að tekið verði fram í dómsorði að dráttarvöxtum skuli bætt við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 3. október 1997, en síðan árlega þann dag. Þá er krafist máls­kostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara að hann verði felldur niður. Stefnandi og þáverandi sambýliskona hans fengu árið 1982 úthlutað lóð undir einbýlishús að Smárateigi 3 í Hnífsdal. Fluttu þau lögheimili sitt þangað árið 1985. Um mitt það ár tóku gildi lög nr. 28/1985 um varnir gegn snjóflóðum og skriðuföllum, sem m.a. kváðu á um gerð snjóflóðahættumats. Var slíkt mat vegna byggðar í Hnífsdal staðfest árið 1992. Stóð húsið að Smárateigi 3 á hættu­svæði samkvæmt því. Nefndum lögum var tvívegis breytt árið 1995, fyrst með l. nr. 50/1995 og síðar með l. nr. 151/1995. Voru þá lögtekin ákvæði um heimild sveitar­stjórna til að gera tillögu um kaup eða flutning eigna á hættusvæðum, ef það teldist hagkvæmara en aðrar varnaraðgerðir sem ofanflóðasjóður fjármagnaði að hluta eða öllu leyti samkvæmt lögunum. Skyldi greiðsla úr sjóðnum miðast við staðgreiðslumarkaðsverð sambærilegra húseigna í sveitarfélaginu utan hættu­svæða, en ætti húseigandi ekki kost á sambærilegri húseign í sveitarfélaginu til kaups og byggði hann nýja húseign í sveitarfélaginu til íbúðar fyrir sig og fjöl­skyldu sína var þó heimilt að miða greiðslu úr sjóðnum við brunabótamat vá­trygginga­félags, en væri brunabótamat hærra en endurstofnverð húseignar, að frá­dregnum afskriftum vegna aldurs og byggingarefnis eignarinnar, skyldi greiðsla miðast við endurstofnverð sem þannig er reiknað. Næðist ekki sam­komulag um kaup á húseign var sveitarstjórn heimilt að taka hana eignarnámi. Hinn 22. mars 1995 gerðu stefnandi og sambýliskona hans samkomulag við stefnda um kaup stefnda á fasteigninni Smárateigi 3, með fyrirvara um sam­þykki bæjarstjórnar stefnda, Almannavarna ríkisins, félagsmálaráðuneytisins og Ofanflóðasjóðs. Af þessum kaupum varð ekki. Stefndi fól nú lögmönnunum Birni Jóhannessyni og Tryggva Guð­munds­syni að meta staðgreiðsluverðmæti fasteignarinnar Smárateigs 3. Matsskýrsla þeirra er dagsett 30. janúar 1996. Eigninni er svo lýst að um sé að ræða 107,5 m2 einbýlishús úr steinsteypu, byggt árið 1985, ásamt 45 m2 bílgeymslu. Sé húsið sérstaklega vandað í öllum frágangi, með fyrsta flokks innréttingum og gólf­efnum. Við mat á staðgreiðsluverðmæti sé tekið tillit til markaðsverðs sambæri­legra eigna í sveitarfélaginu og hagræðis seljanda vegna eingreiðslu, þ.m.t. að kaup­verð greiðist eingöngu með peningum, og af því að þurfa ekki að greiða kostnað vegna sölunnar. Mátu lögmennirnir staðgreiðsluverðmæti eignarinnar 10.800.000 krónur. Hinn 27. desember 1996 gerðu stefnandi og sambýliskona hans kaup­samning um eignina við stefnda. Kaupverð var 10.800.000 krónur. Gerður var svohljóðandi fyrirvari af hálfu seljenda: „Undirritaðir eigendur fasteignarinnar Smárateigs 3, Hnífsdal, samþykkja að selja fasteign sína til Ísafjarðarbæjar á grundvelli ákvæða laga nr. 28/1995, sbr. lög nr. 50/1995, með fyrirvara um heimild seljenda til að fá ákvörðun um kaup­verð endurskoðað, þar sem við teljum ákvörðun kaupverðsins ekki samrýman­lega ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignaréttarins, sbr. 73. gr. hennar og reglum íslensks réttar um jafnræði meðal þegnanna. /.../“ Af hálfu stefnda var sett ákvæði í kaupsamninginn um að hann liti svo á að um endanlega afgreiðslu málsins væri að ræða með kaupsamningnum og að hann liti svo á að seljendur hefðu ekki verið þvingaðir á nokkurn hátt til samnings um sölu eignarinnar. Hinn 12. júní 1998 gáfu seljendur út fyrirvaralaust afsal fyrir eigninni til stefnda. Hinn 9. september 1998 gerðu stefnandi og sambýliskona hans með sér sam­komulag vegna slita á samvistum, þar sem tekið var fram að stefnandi skyldi bera allan kostnað og allan hugsanlegan hagnað af málaferlum vegna sölunnar. Stefnandi kveðst byggja á því að hann hafi átt fasteign á snjó­flóða­hættu­svæði innan bæjarmarka stefnda. Réttur hans til eignarinnar hafi notið verndar reglu 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Hafi ekki mátt svipta hann þeim rétti nema að fullnægðum öllum skilyrðum þess ákvæðis, en hann hafi frá upphafi verið því ósamþykkur að ofangreint matsverð hafi verið fullt verð fyrir eignina. Staðgreiðslumarkaðsverð samkvæmt 7. gr. laga nr. 28/1985, sbr. 5. gr. laga nr. 151/1995, sé hvergi nákvæmlega útskýrt í lögum, en ætla verði að átt sé við meðaltalsverð þekktra fasteignaviðskipta með svipaðar eða sambærilegar eignir. Telur stefnandi að ástæður og aðstæður manna við frjáls viðskipti eigi ekkert sameiginlegt með því þegar menn séu þvingaðir til að yfirgefa húsnæði sitt og afsala því á grundvelli lagaboðs og stjórnvaldsákvörðunar. Verði við slíkar aðstæður að líta til þess hvað það kosti að afla sér annarrar sambærilegrar fasteignar á stað þar sem maður kjósi að búa. Sé fyrir það girt með ákvæðum 72. gr. og 65. gr. stjórnarskrár að setja megi skilyrði fyrir hærri greiðslu um að eigandi fasteignar byggi á ný innan sama sveitarfélags og greiði bætur út, enda séu 90% bóta greidd úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Feli 7. gr. laga nr. 28/1985 í sér að eign sé tekin eignarnámi og verði þá að horfa til þess hvað sé hagstæðast fyrir eignarnámsþola, en ekki eignarnema. Kveðst stefnandi byggja á því að fullt verð fyrir Smárateig 3 hafi verið brunamótamatsverð eignarinnar í desember 1996, eða 16.877.000 krónur. Vísar hann til þess að ef hús hans hefði eyðilagst í bruna hefði honum verið bætt það með brunabótamatsverði og þar sem honum hafi ekki verið unnt að reisa sér nýtt hús á svæðinu, þar sem engar byggingalóðir hafi verið þar tiltækar, hefðu bætur ekki skerst, sbr. 3. gr. laga nr. 48/1994. Hefði hús hans farist í snjóflóði hefði það einnig verið bætt með brunabótamatsverðinu, svo sem kveðið hafi verið á um í lögum nr. 28/1985, eins og þeim var breytt með lögum nr. 50/1995. Telur stefnandi það eiga að gilda einu hvort eign hans hefði farist í bruna, snjóflóði, eða hvort honum var meinuð búseta í henni vegna snjóflóðahættu. Beri að bæta honum eignina samkvæmt bruna­bóta­mati, með vísan til jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár, meginreglna laga og eðlis máls. Aðalkrafa stefnanda er miðuð við mismun brunabótamatsverðs og mats­verðs ofangreindra lögmanna. Vara- og þrautavarakröfur eru byggðar á endur­stofnverði og afskrifuðu endurstofnverði Smárateigs 3 hinn 22. desember 1996. Stefndi kveðst byggja á því að með útgáfu athugasemdalauss afsals vegna Smárateigs 3 hafi stefnandi fallið frá öllum kröfum sínum á hendur stefnda vegna kaupverðs eignarinnar. Verði að líta svo á að með afsalinu hafi seljendur fallið frá fyrirvara sínum í kaupsamningnum. Afsalið sé fyrirvaralaust og þar segi að kaup­andi hafi greitt umsamið kaupverð og að seljendur, þ.m.t. stefnandi, lýsi því stefnda réttan og löglegan eiganda Smárateigs 3. Hafi þau þannig samþykkt að afsala eigninni fyrir það staðgreiðslumarkaðsverð sem hafi verið samið um og fallið af fúsum og frjálsum vilja frá frekari kröfum á hendur stefnda. Sé ekki byggt á því af hálfu stefnanda að ráðstöfun hans samkvæmt afsalinu sé ógild eða ógild­an­leg, eða óskuldbindandi fyrir stefnanda. Verði krafa um sýknu ekki tekin til greina af þessari ástæðu, kveðst stefndi byggja á því að hann hafi greitt kaupverð eignarinnar að fullu í samræmi við ákvæði gildandi laga og í samræmi við samning aðila, sem hafi verið gerður á grundvelli laga. Í 3. mgr. 7. gr. l. nr. 28/1985, sbr. 3. mgr. 5. gr. l. nr. 151/1995, sé sett meginregla um að við kaup á húsum á hættusvæðum skuli miðað við stað­greiðslumarkaðsverð sambærilegra húseigna í sveitarfélaginu utan hættu­svæða. Ekki skyldi taka tillit til hækkunar á markaðsverði sem rekja mætti til ákvörðunar um kaup á húseignum á hættusvæði. Meginreglan um greiðslu markaðsverðs hafi verið í fullu samræmi við önnur lagaákvæði í þessa veru, t.d. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 48/1994 um brunatryggingar. Hafi verð Smárateigs 3 verið metið af tveimur lög­mönnum, sem hafi tekið tillit til markaðsverðs sambærilegra eigna í sveitar­félag­inu og hagræðis seljenda af eingreiðslu og því að þurfa ekki að greiða kostnað af sölu eignarinnar. Stefndi kveður undantekningartilvik, sem mælt var fyrir um í 5. mgr. 7. gr. l. nr. 28/1985, sbr. 5. mgr. 5. gr. l. nr. 151/1995, ekki hafa átt við, en samkvæmt því var heimilt að miða greiðslu við endurbyggingarverð, þegar húseigandi átti ekki kost á sambærilegri húseign í sveitarfélaginu til kaups og byggði nýja húseign í sveitarfélaginu til íbúðar fyrir sig og fjölskyldu sína. Kveður stefnandi ákvæðið hafa falið í sér heimild, en ekki skyldu, til að greiða í samræmi við brunabótamat, en endurstofnverð í nánar útfærðum tilvikum. Eingöngu hafi verið heimilt að greiða í samræmi við brunabótamat ef ekki hafi verið unnt að kaupa sams konar eign í viðkomandi sveitarfélagi. Stefnandi og sambúðarkona hans hafi kosið að kaupa ekki sambærilega eign á Ísafirði, heldur flytja úr sveitarfélaginu til Reykjavíkur, þar sem þau hafi keypt sína íbúð hvort. Nefnd undantekningarregla hafi ekki orðið virk þótt byggingarlóðir hafi skort í sveitarfélaginu, þar sem ekki liggi fyrir að ekki hafi verið sambærilegar eignir til sölu á Ísafirði. Tekur stefndi fram í þessu sambandi að ekki hafi falist ólögmæt mismunun í áskilnaði 5. mgr. 7. gr. laga nr. 28/1995, sbr. 5. gr. laga nr. 151/1995, um að viðkomandi byggði nýja húseign í sveitarfélaginu. Þessi regla hafi náð til allra sem svipað var ástatt um og mælt fyrir um réttarstöðu allra á málefnalegan hátt. Ákvæðið brjóti því ekki í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi kveðst einnig reisa sýknukröfu sína á því að það hafi ekki verið eignarnám þegar stefndi keypti eignina, heldur hafi verið svo um samið. Stefndi hafi ekki nýtt eignarnámsheimild sína samkvæmt 8. mgr. 7. gr. laga nr. 28/1985, sbr. 8. mgr. 5. gr. l. nr. 151/1995 og það hafi aldrei staðið til. Stefnandi og með­eigandi hans hafi sjálf kosið að selja stefnda eignina og hann ákveðið að verða við því, samkvæmt heimild sinni í lögum til að kaupa hús á hættusvæðum. Seljendum hafi alla tíð verið kunnugt að stefndi myndi greiða staðgreiðslu­markaðsverð fyrir eignina í samræmi við matið. Verði því ekki séð að meta hefði átt verð eign­arinnar á þeim grundvelli að um eignarnám hafi verið að ræða. Hafi stefndi gætt fyllsta jafnræðis við kaup á húsum í Hnífsdal. Lög nr. 28/1985, með síðari breyt­ingum, hafi byggt á því að greitt skyldi í samræmi við markaðsverð hverrar eignar. Sé setning þessarar meginreglu skiljanleg, enda miðað við að seljandi hafi þá nægilegt fjármagn til að kaupa aðra eign innan sama sveitarfélags, en ef við­komandi þyrfti að byggja nýtt, sambærilegt íbúðarhúsnæði í sveitarfélaginu fengi hann greitt í samræmi við brunabótamat eða endurstofnverð að frádregnum af­skrift­um. Endurbyggingarkostnaður hefði getað reynst hærri en kaup á notuðu sam­bærilegu húsnæði og hafi tilgangur undantekningarreglunnar verið að gera viðkomandi húseiganda jafnt settan og áður. Samt sem áður byggi hann við þá staðreynd að við sölu nýbyggingarinnar fengi hann ekki nema staðgreiðslu­markaðsverð fyrir eignina. Hafi allir Hnífsdælingar, sem seldu stefnda eignir í sam­ræmi við 5. gr. l. nr. 151/1995, því setið við sama borð. Verði hins vegar litið svo á að um eignarnám, eða ígildi þess, hafi verið að ræða, er stefndi keypti Smárateig 3, sé byggt á því að stefndi hafi samt sem áður greitt fullt verð fyrir eignina. Núgildandi lög um framkvæmd eignarnáms, nr. 11/1973, hafi ekki að geyma ákvæði um það eftir hverju skuli farið, þegar bætur eru ákvarðaðar. Í fyrrgildandi lögum um framkvæmd eignarnáms, nr. 61/1917, hafi verið kveðið á um að miða skyldi við það gangverð sem eignin myndi hafa í kaupum og sölum. Þetta ákvæði hafi ekki verið tekið upp í lög nr. 11/1973, sem kveða á um að sérstök matsnefnd skuli ákveða bætur. Við endurskoðun laganna hafi þó ekki verið miðað að breytingum á réttarreglum um fjárhæð eignar­náms­bóta. Við eignarnám skuli miða bætur við gangverð eignar, þ.e.a.s. stað­greiðslu­markaðsverð. Því sé ljóst að stefndi hafi greitt stefnanda fullt verð fyrir eignina að Smárateigi 3 þegar kaupin voru gerð og því sé uppfyllt skilyrði 72. gr. stjórnarskrár um að fullt verð skuli koma fyrir eign. Lúti öll efnis- og sann­girnisrök að því að greiða gangverð fyrir eignarnumda eign. Gangverð taki mið af því verði sem fasteign gangi á í viðskiptum á frjálsum markaði. Í flestum tilvikum sé ekki unnt að fá svo háa fjárhæð sem nemi brunabótamati fyrir eign við sölu. Megi finna fyrirmæli í 2. mgr. 140. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um að eignar­námsbætur skuli miða við söluverð. Þá kveðst stefndi vísa til meginreglu í skaða­bótarétti um að markaðsvirði hluta teljist vera fullt verð fyrir þá, nema sérstaklega standi á. Tjónþoli hafi þá möguleika á að afla sér annarrar eignar á verði sem myndist með sambærilegum hætti. Gildi þessi sjónarmið einnig um eignar­námsbætur að meginstefnu til. Hafi löggjafinn metið það svo við setningu laga nr. 28/1995 og laga um breytingar á þeim, að ef viðkomandi ætti kost á sambærilegri húseign í sama sveitarfélagi til kaups, skyldi ekki vikið frá framangreindu meginviðhorfi skaðabótaréttar. Sé það viðhorf í samræmi við 72. gr. stjórnar­skrár. Eigi sjónarmið um markaðsverð sem fullar bætur að fullu við, ef sanngjarnt og eðlilegt sé talið að tjónþoli geti aflað sér annarrar eignar í stað sinnar, án þess að í því felist veruleg röskun fyrir viðkomandi. Eingöngu í þeim tilvikum sem slíkt sé ekki tækt, komi til álita að miða bætur við enduröflunarverð, en því sé ekki til að dreifa í þessu máli. Stefndi kveðst einnig telja að það eigi að leiða til sýknu að stefnandi reisir kröfur sínar á opinberum matsfjárhæðum, sem byggðar séu á almennum við­miðunum, en ekki mati dómkvaddra matsmanna. Í öllu falli verði hann ekki krafinn um meira en nemi afskrifuðu endurstofnverði eignarinnar, en hvorki vara- né þrautavarakrafa séu studdar gögnum og kröfugerð því óljós. Verði þó fallist á að miða við 1% afskrift árlega, beri að draga 12% afskriftir frá endurstofnverði, þar sem 12 ár hafi liðið frá því að húsið var byggt uns það var selt. Þá er dráttarvaxtakröfu mótmælt sem of hárri. Í ofangreindum kaupsamningi um Smárateig 3, Hnífsdal, var gerður fyrir­vari af hálfu seljenda um heimild til að fá ákvörðun um kaupverð endurskoðað, þar sem þau teldu hana ekki samrýmanlega nánar greindum ákvæðum stjórnar­skrár. Kaupandinn, stefndi, var bundinn af ákvæðum laga nr. 28/1995, með síðari breytingum, við ákvörðun verðs fyrir eignina. Verður að líta svo á að honum hafi með fyrirvaranum verið gert ljóst að seljendur vildu leita úrlausnar um það hvort ákvæði þeirra laga brytu í bága við greind ákvæði stjórnarskrár, með þeim af­leiðingum að stefnda bæri að kaupa eignina hærra verði en ella. Gerði stefndi samninginn engu að síður. Þótt fyrirvarans væri ekki sérstaklega getið í afsali þykir það ekki verða túlkað svo að stefnandi hafi með því fallið frá honum, eða að stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að svo væri. Verður stefndi því ekki sýknaður með skírskotun til þess að stefnandi hafi fallið frá þessum fyrirvara með útgáfu afsals. Á því er byggt af hálfu stefnanda að með ákvæði 7. gr. laga nr. 28/1985, sbr. l. nr. 151/1995, hafi seljendum eigna verið mismunað þannig að fari í bága við ákvæði 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 3. gr. l. nr. 97/1995, sem kveður á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mann­réttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti og konur og karlar skuli njóta jafns réttar í hvívetna. Í nefndri 7. gr. laga nr. 28/1985, sbr. l. nr. 151/1995, var sveitar­félögum heimilað að gera tillögu um kaup á eignum í stað framkvæmda sem ofanflóðasjóður fjármagnaði að hluta eða öllu leyti samkvæmt lögunum. Greiðsla úr ofanflóðasjóði skyldi þá miðuð við stað­greiðslu­markaðsverð sambæri­legra húseigna í sveitarfélaginu, en að þeim tveimur skilyrðum uppfylltum að seljandi ætti ekki kost á sambærilegri húseign til kaups í sveitarfélaginu og byggði þar nýja húseign til íbúðar fyrir sig og fjölskyldu sína, skyldi þó heimilt að miða við brunabótamatsverð, nema það væri hærra en endurstofnverð húseignar að frádregnum afskriftum vegna aldurs og byggingarefnis hennar, en þá skyldi miða greiðslu við endurstofnverð þannig reiknað. Þessi undantekning frá meginreglu um staðgreiðslumarkaðsverð þykir ekki fela í sér ólögmæta mismunun, einkum þegar haft er í huga að henni er ætlað að bæta úr hugsanlegu óréttlæti sem fælist í því að miða við markaðsverð, þar sem ekki væri kostur sambærilegra eigna á almennum markaði, en seljandi vildi ekki flytja í annað sveitarfélag. Verður fallist á það með stefnda að ekki verður annað séð en að reglan hafi náð til allra sem svipað var ástatt um og mælt fyrir um réttarstöðu allra á málefnalegan hátt. Stefndi hefur lagt fram ljósrit úr Vestfirska fréttablaðinu og Bæjarins besta frá árinu 1995, þar sem fasteignasalar hér á Ísafirði auglýsa fasteignir til sölu. Gegn þeim vísbendingum, sem felast í þessum auglýsingum um að kostur hafi verið á svipuðum eignum til kaups á þessum tíma, þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að hann hafi ekki átt kost á því að festa kaup á svipaðri eign í sveitar­félaginu. Ekki eru efni til að gera greinarmun á hverfunum í Skutulsfirði og Hnífsdal í þessu samhengi. Í margnefndri 7. gr. laga nr. 28/1985, sbr. l. nr. 151/1995, er heimilað að taka eign eignarnámi, takist ekki samkomulag um kaup. Tekið er fram í greinar­gerð stefnda og var áréttað við munnlegan málflutning að aldrei hefði staðið til að beita þessari heimild í því tilviki sem hér um ræðir. Ekki liggur fyrir í málinu hverjar tillögur eða ráðagerðir stefndi hafði um varnarvirki, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 151/1995. Til þess verður hins vegar að líta að stefnda var ekki skylt að lögum að taka þann kost að kaupa eignina, eða taka hana eignarnámi, ef hann vildi heldur reisa varnarvirki til að tryggja öryggi íbúa. Verður kaupum hans á fasteign stefn­anda ekki jafnað til þess að stefnandi hafi verið skyldaður til að láta hana af hendi, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til sérstakrar skoðunar hvort fullt verð hafi komið fyrir eignina í skilningi þess ákvæðis. Eftir þessu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum er þó rétt að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsuppsaga hefur dregist vegna starfsanna dómarans. Lögmenn aðila lýstu yfir að þeir teldu ekki þörf á að flytja málið á ný og er dómari sammála því. Stefndi, Ísafjarðarbær, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Auðuns Jóhanns Guðmundssonar, í þessu máli. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 385/2004
Kærumál Gagnsök Frávísunarúrskurður staðfestur
V ehf. höfðaði mál gegn B ofl. og krafðist þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála, en með honum hafði tiltekið byggingarleyfi verið fellt úr gildi. Nokkrir hinna stefndu í því máli höfðuðu gagnsakarmál á hendur V ehf. og R og kröfðust þess að tilteknar stjórnvaldsákvarðanir í tengslum við byggingarleyfið yrðu felldar úr gildi. Með vísan til þess að dómkröfurnar vörðuðu réttarástand sem þegar væri til staðar og að málsástæður þeirra væru í raun nánari útfærsla á málsástæðum þeirra í aðalsök en ekki sjálfstæð kröfugerð var talið að gagnstefnendur hefðu ekki að svo komnu lögvarða hagsmuni af því að fá efnislega umfjöllun um kröfur sínar. Var kröfum þeirra því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. september 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. september 2004, þar sem vísað var frá dómi gagnsök, sem sóknaraðilar höfðuðu í máli varnaraðilans Vesturbrúnar ehf. á hendur sér og Símoni ehf., Dimmalimm barnafataverslun, Lýsingu hf., Helgu Skarphéðinsdóttur og Íslandsbanka hf. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka gagnsökina til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir að varnaraðilum verði gert að greiða þeim málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilinn Vesturbrú ehf. krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að sóknaraðilum verði óskipt gert að greiða honum kærumálskostnað. Varnaraðilinn Reykjavíkurborg krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að sóknaraðilum verði gert að greiða honum kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Bragi Henningsson, Heiðar Þór Pálsson, Jón Kristinsson, Kenneth W. Balys og Unnur Steingrímsdóttir, greiði óskipt varnaraðilunum, Vesturbrú ehf. 100.000 krónur í kærumálskostnað. Sóknaraðilar greiði varnaraðilanum Reykjavíkurborg 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 259/1999
Nauðungarsala Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Á og fleiri ráku hótel. Reksturinn gekk illa og voru fasteignir, sem hótelið var rekið í, seldar nauðungarsölu. F, sem naut veðréttinda í eignunum, leysti hluta þeirra til sín við uppboð og fékk greiðslu upp í eigin kröfu. F krafði Á og aðra skuldara um greiðslu eftirstöðva skuldanna og krafðist gjaldþrotaskipta á búum þeirra vegna greiðslufalls. Skuldararnir stefndu F í þeim tilgangi að fá felldar niður eftirstöðvar veðskuldarinnar á þeim grunni að F hefði keypt eignirnar fyrir verð sem væri verulega lægra en markaðsverð eignanna. Kröfugerð þeirra og málatilbúnaði í heild þótti á hinn bóginn svo áfátt að málinu var vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. júní 1999. Þeir krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að færa niður áhvílandi veðskuldir á eftirtöldum fasteignum í Vestmannaeyjum: Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 1, 1. hæð, og Heiðarvegi 3, íbúð á efri hæð. Þeir krefjast þess einnig að felldar verði niður kröfur stefnda í þrotabú áfrýjandans Ástþórs að fjárhæð 44.075.916 krónur, í þrotabú áfrýjandans Páls að fjárhæð 33.685.699 krónur og í þrotabú áfrýjandans Karls sömu fjárhæðar. Þá krefjast áfrýjendurnir Ástþór, Páll og Karl hver um sig greiðslu úr hendi stefnda á 2.000.000 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. maí 1998 til greiðsludags. Loks krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins keyptu áfrýjendur á árinu 1991 sameiginlega af stefnda fasteignir að Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 í Vestmannaeyjum ásamt 1. hæð hússins að Heiðarvegi 1, sem þeir munu þegar hafa átt að öðru leyti. Hluta kaupverðsins greiddu áfrýjendur með því að gefa út til stefnda tvö skuldabréf 20. maí 1991. Var fjárhæð annars þeirra 20.000.000 krónur og hins 332.336,32 bandaríkjadalir. Skuldabréfin voru tryggð með fyrsta veðrétti í hinum seldu eignum. Áfrýjendur munu í sameiningu hafa rekið veitinga- og gistihús í umræddu húsnæði undir nafninu Hótel Bræðraborg þar til á árinu 1995, en þá eignaðist áfrýjandinn Ástþór húsnæðið einn með kaupsamningum við aðra áfrýjendur og mun hafa tekið að öllu leyti við rekstrinum. Í kjölfarið gaf áfrýjandinn Ástþór út tvö skuldabréf til stefnda 10. október 1995, annað að fjárhæð 4.250.000 krónur en hitt að fjárhæð 67.815,54 bandaríkjadalir. Skuldabréfin voru tryggð með fimmta veðrétti í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1, en samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti voru þau gefin út til að gera upp vanskil á áðurnefndum skuldabréfum frá 20. maí 1991. Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum seldi fasteignirnar Heiðarveg 1, 1. hæð, Heiðarveg 3 og Herjólfsgötu 4 nauðungarsölu við uppboð 11. mars 1998. Var fasteignin að Heiðarvegi 3 greind þar í þrjá eignarhluta. Tvo þeirra keypti Páll Helgason fyrir samtals 6.600.000 krónur, en þriðja hlutann, sem var auðkenndur sem íbúð á efri hæð, keypti stefndi á 500.000 krónur. Stefndi keypti einnig fasteignirnar Heiðarveg 1, 1. hæð, og Herjólfsgötu 4, þá fyrrnefndu fyrir 7.500.000 krónur en þá síðarnefndu á 15.500.000 krónur. Við þessi uppboð lýsti stefndi í einu lagi kröfum samkvæmt skuldabréfunum tveimur frá 20. maí 1991, sem hann kvað alls nema 54.026.252 krónum. Í frumvörpum, sem sýslumaður gerði 5. maí 1998 til úthlutunar á söluverði þessara fasteigna, var ráðgert að stefndi fengi upp í kröfu sína samtals 5.201.003 krónur af verði eignarhlutanna í Heiðarvegi 3, sem Páll Helgason keypti. Söluverð þeirra þriggja eigna, sem stefndi keypti við uppboð, var samkvæmt áðursögðu samanlagt 23.500.000 krónur. Af þeirri fjárhæð átti að verja alls 4.982.658 krónum til að greiða sölulaun og lögveðkröfur, en eftirstöðvarnar, 18.517.342 krónur, áttu að koma í hlut stefnda sjálfs. Liggur fyrir í málinu að stefndi greiddi sýslumanni fyrrnefndu fjárhæðina, en jafnaði þá síðarnefndu út á móti boðum sínum. Með þessum uppboðum fékk stefndi þannig samtals 23.718.345 krónur greiddar upp í umrædda kröfu sína. Miðað við kröfulýsingu stefnda skorti samkvæmt þessu 30.307.907 krónur á að hann fengi við nauðungarsöluna fullnustu á kröfum sínum, sem voru tryggðar með veði í umræddum fasteignum. Sýslumaður seldi 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1 með tilheyrandi lóðarréttindum nauðungarsölu við uppboð 1. apríl 1998. Kaupandi þar varð Íslandsbanki hf., sem greiddi fyrir eignirnar 5.000.000 krónur. Stefndi mun hafa lýst við nauðungarsöluna kröfum samkvæmt áðurnefndum skuldabréfum frá 10. október 1995, en fékk ekkert greitt upp í þær. Samkvæmt gögnum málsins krafðist stefndi í kjölfar framangreindra atvika gjaldþrotaskipta á búum áfrýjendanna Ástþórs, Páls og Karls. Voru þær kröfur teknar til greina 15. júní 1998 hvað þann fyrstnefnda varðar, en 30. sama mánaðar að því er varðar þá tvo síðarnefndu. Er óumdeilt að stefndi lýsti við gjaldþrotaskiptin kröfum með þeim hætti, sem greint er í dómkröfum áfrýjenda fyrir Hæstarétti. II. Með málsókn þessari leitast áfrýjendur við að fá færðar eða felldar niður eftirstöðvar þeirra krafna, sem stefndi naut veðréttar fyrir í áðurnefndum fasteignum en fékk ekki fullnustu á við nauðungarsölu þeirra, með heimild í 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Telja þeir sýnt að mismunur á söluverði fasteignanna við nauðungarsölu og markaðsverði þeirra við samþykki boðs hafi verið meiri en nemur samanlagðri fjárhæð allra áðurnefndra veðkrafna stefnda, sem fengust ekki greiddar. Þótt málatilbúnaður áfrýjenda beri áðurgreint markmið með sér koma dómkröfur þeirra ekki að haldi til að ná því fram. Er þannig hvergi í dómkröfunum minnst á að þær lúti að því að fá færðar niður skuldbindingar áfrýjenda vegna ógreiddra eftirstöðva veðskuldabréfa, sem þeir gáfu út til stefnda 20. maí 1991. Ekki er getið um upphaflega fjárhæð skuldanna eða eftirstöðvar þeirra eftir nauðungarsölu hinna veðsettu fasteigna. Ekki er heldur gerð krafa um að eftirstöðvarnar verði færðar niður um tiltekna fjárhæð. Þess í stað er krafist að stefnda verði gert að „færa niður áhvílandi veðskuldir á Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 3, efri hæð, íbúð og Heiðarvegi 1, 1. hæð, öllum í Vestmannaeyjum, samkvæmt fyrirmælum 57. gr. 1. mgr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 eftir nauðungaruppboð 11.03.1998“. Þessara veðskulda er ekki nánar getið í dómkröfunum, en að auki er þess að gæta að samkvæmt skýlausu ákvæði í afsölum sýslumannsins í Vestmannaeyjum 26. maí 1998 til stefnda fyrir umræddum fasteignum féllu öll veðbönd á þeim niður við útgáfu afsalanna. Þá er og gerð krafa um að „felldar verði niður kröfur stefnda í gjaldþrotabú áfrýjenda, Karls og Páls, kr. 33.685.699,- á hvorn þeirra og gjaldþrotabú Ástþórs Rafns, kr. 44.075.916,oo.“ Dómkröfum átti með réttu að beina að eftirstöðvum skulda samkvæmt umræddum skuldabréfum, en ekki að kröfulýsingu stefnda við gjaldþrotaskipti, sem verður að auki ekki hnekkt með dómi í einkamáli, heldur aðeins eftir þeim leiðum, sem um ræðir í 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þessu til viðbótar skortir á að fyrir liggi í málinu viðhlítandi gögn um kröfur stefnda í þrotabú nefndra áfrýjenda, en af því, sem fram er komið, verður þó meðal annars ráðið að hluti þeirra krafna, sem stefndi lýsti í þrotabú áfrýjandans Ástþórs, er vegna ófullnægðra eftirstöðva skuldabréfa, sem voru tryggð með veði í 2., 3. og 4. hæð hússins að Heiðarvegi 1. Stefndi var ekki kaupandi þeirrar eignar við nauðungarsölu og verður ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 því ekki beitt um þessa kröfu hans á hendur áfrýjandanum Ástþóri. Að öllu þessu gættu eru dómkröfur áfrýjenda með þeim hætti að ekki er unnt að fella efnisdóm á þær. Í héraðsdómsstefnu áfrýjenda kom með óbeinum hætti fram að bú þriggja þeirra hefðu verið tekin til gjaldþrotaskipta. Allt að einu var þess í engu getið á hvaða grunni þessir áfrýjendur teldu sig sjálfa bæra til að halda fram þeim kröfum, sem þeir gera í málinu, en undir rekstri þess í héraði leituðu þeir fyrst heimildar skiptastjóra í þrotabúum sínum til að standa að því í eigin nafni. Þá var og sá annmarki á málinu af hendi áfrýjenda að ekki komu fram viðhlítandi gögn um markaðsverð áðurnefndra fasteigna á þeim degi, sem boð í þær voru samþykkt við nauðungarsölu, fyrr en þeir öfluðu eftir framlagningu greinargerða allra málsaðila fyrir Hæstarétti matsgerðar dómkvaddra manna um þetta efni. Við svo búið var stefnda ófært að afla gagna um matsefnið. Af þessum ástæðum voru slíkir gallar á málatilbúnaði áfrýjenda fyrir héraðsdómi að þar hefði ekki átt að taka efnislega afstöðu til málsins. Vegna þess, sem að framan greinir, verður ekki komist hjá að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Í ljósi atvika þess er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 4. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 26. október 1998 af Ástþóri Rafni Pálssyni, kt. 261057-3879, Heiðarvegi 20, Vestmannaeyjum, Guðmundi Pálssyni, kt. 200654-4639, Hólagötu 33, Vestmannaeyjum, Páli Pálssyni, kt. 250266-3169, Kleppsvegi 44, Reykjavík og Karli Pálssyni, kt. 280368-5719, Austurströnd 6, Seltjarnarnesi, á hendur Ferðamálasjóði, kt. 630179-0689, Hverfisgötu 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að færa niður skuldir, sem tryggðar voru með veði í Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 3, íbúð á efri hæð og Heiðarvegi 1, l. hæð, öllum í Vestmannaeyjum, samkvæmt fyrirmælum l. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 eftir nauðungaruppboð 11. mars 1998. Einnig er þess krafist að felldar verði niður kröfur stefnda, sem lýst hefur verið í þrotabú stefnenda Karls og Páls að fjárhæð 33.685.699 krónur á hvorn þeirra, og í þrotabú stefnanda Ástþórs Rafns að fjárhæð 44.075.916 krónur. Þá er þess krafist að stefndi greiði stefnendum Ástþóri Rafni, Karli og Páli hverjum um sig 2.000.000 króna, samtals 6.000.000 króna, í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 5. maí 1998 til greiðsludags. Loks er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað að skaðlausu auk virðisaukaskatts á málskostnað. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar að mati dómsins. Í greinargerð stefnda er krafist sýknu vegna aðildarskorts og frávísunar þar sem með því væri í málatilbúnaði stefnenda ekki gætt reglna um samaðild en fallið var frá þessum kröfum undir rekstri málsins þegar fyrir lá samþykki skiptastjóra þrotabúa stefnenda Ástþórs Rafns, Karls og Páls fyrir því að þeir rækju mál þetta í eigin nafni enda bæru þeir sjálfir kostnað og áhættu af rekstri þess samkvæmt 130. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Í þinghaldi þann 1. febrúar 1999 var þess krafist af hálfu stefnda að stefnendum yrði gert að leggja fram málskostnaðartryggingu. Kröfunni var mótmælt af hálfu stefnenda og var úrskurður kveðinn upp um þann ágreining 5. febrúar sl. þar sem kröfu stefnda um málskostnaðartryggingu var hafnað. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Á árinu 1991 keyptu stefnendur af stefnda fasteignir í Vestmannaeyjum að Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 3, neðri hæð, Heiðarvegi 3, netagerð á efri hæð, Heiðarvegi 3, íbúð á efri hæð, og Heiðarvegi 1, l. hæð. Kaupverðið var að hluta greitt með veðskuldabréfum, útgefnum 20. maí 1991, annað að fjárhæð 20.000.000 króna en hitt að fjárhæð 332.336.32 bandarískra dollara. Stefnendur voru allir skuldarar samkvæmt bréfunum og voru hinar seldu eignir veðsettar til tryggingar greiðslu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar. Áður áttu stefnendur Heiðarveg 1, aðra, þriðju og fjórðu hæð. Í fyrstu ráku stefnendur saman hótel og veitingahús, Hótel Bræðraborg, þar til stefnandi Guðmundur afsalaði öðrum sameigendum, þ.e. öðrum stefnendum, eignarhluta sínum í Heiðarvegi 1, Heiðarvegi 3 og Herjólfsgötu 4 í mars 1995. Þann 27. júlí 1995 seldu stefnendur Karl og Páll sína eignarhluti stefnanda Ástþóri Rafni. Í málatilbúnaði stefnenda kemur fram að þeir Karl og Páll hafi leitað eftir því við stefnda, er þeir seldu sína hluti, að þeir yrðu leystir undan ábyrgð á skuldunum, en ekki hafi verið fallist á það af hálfu stefnda. Þar sem greiðslur af veðskuldabréfunum fóru í vanskil leitaði stefndi fullnustu í veðinu með því að krefjast nauðungarsölu með beiðni dagsettri 23. febrúar 1998 og fór sala fram þann 11. mars það ár. Kaupendur voru Páll Helgason, sem keypti neðri hæð og netagerð á efri hæð að Heiðarvegi 3, og stefndi en hann keypti Herjólfsgötu 4, Heiðarveg l, l. hæð, og íbúð á efri hæð að Heiðarvegi 3. Í málinu hefur komið fram að stefndi hefur reynt að selja þessar eignir en það hefur ekki tekist að öðru leyti en því að stefndi seldi Páli Helgasyni íbúðina að Heiðarvegi 3. Nauðungarsala fór fram á Heiðarvegi 1, annarri, þriðju og fjórðu hæð þann 1. apríl 1998 en kaupandi þar var Íslandsbanki hf. Samkvæmt kröfulýsingu stefnda, sem dagsett er 10. mars 1998, voru kröfur hans á uppboðsdegi 54.026.252 krónur. Upp í kröfuna komu 23.718.345 krónur af: Af hálfu stefnda var krafist gjaldþrotaskipta á búi stefnanda Páls þann 7. maí 1998 en krafan var byggð á árangurslausu fjárnámi sem gert var hjá honum þann 7. apríl sama ár. Var úrskurður kveðinn upp í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 30. júní það ár um að bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta. Sama dag var kveðinn upp úrskurður í dóminum að kröfu stefnda um að bú stefnanda Karls væri tekið til gjaldþrotaskipta. Einnig hefur bú stefnanda Ástþórs Rafns verið tekið til gjaldþrotaskipta. Stefndi hefur lýst kröfum í þrotabú stefnenda Páls og Karls að fjárhæð 33.688.749 krónur og í þrotabú stefnanda Ástþórs Rafns að fjárhæð 44.075.916 krónur. Af þeirra hálfu var þessum kröfum mótmælt með bréfum til skiptastjóra dagsettum 25. september og 1. október 1998. Í bréfunum er því haldið fram að stefnda hafi eftir nauðungarsöluna, sem fram fór 11. mars 1998, borið að færa niður umræddar skuldir um þá fjárhæð er nemi mismun á því verði, sem eignirnar voru seldar fyrir, og því sem sýnt þyki að hafi verið markaðsverð þeirra við samþykki boðs samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Með bréfi skiptastjóra þrotabús stefnanda Páls, dagsettu 6. október sama ár, var stefnda gefinn kostur á að koma að sjónarmiðum sínum og gögnum áður en skiptastjóri tæki afstöðu til framangreindra mótmæla en frestur til þess var til 23. október það ár. Í gögnum málsins kemur fram að stefndi hafi, þrátt fyrir mótmælin, haldið við kröfuna eins og henni var lýst. Eins og áður hefur komið fram var mál þetta höfðað með stefnu birtri 26. október 1998. Í bréfi skiptastjóra þrotabús stefnanda Páls til lögmanns stefnda, dagsettu 21. desember 1998, kemur fram að ekki yrði aðhafst varðandi kröfuna á meðan mál varðandi hana væri rekið fyrir dómstólum, en dómur í málinu kynni að leysa úr ágreiningi um hana. Ekki kemur fram í gögnum málsins að stefndi hafi gert kröfu á hendur stefnanda Guðmundi vegna eftirstöðva skuldarinnar en enginn ágreiningur er þó um aðild hans að málssókninni. Stefnandi hefur höfðað mál þetta samkvæmt 2. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 þar sem hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að færa niður skuldir, sem tryggðar voru með veði í þeim eignum, sem seldar voru nauðungarsölu þann 11. mars 1998, samkvæmt fyrirmælum í 1. mgr. sömu lagagreinar. Einnig krefst hann þess að felldar verði niður þær kröfur sem lýst hefur verið í þrotabú stefnenda Ástþórs Rafns, Karls og Páls og að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim skaðabætur vegna óréttmætra krafna um gjaldþrotaskipti á búum þeirra. Í málinu er deilt um það hvort mismunur hafi verið á söluverði fasteignanna, sem stefndi keypti á nauðungarsölunni þann 11. mars 1998, og markaðsverði þeirra þann dag. Einnig er deilt um bótagrundvöll skaðabótakröfunnar. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er málsatvikum lýst þannig að þeir hafi á árinu 1991 keypt saman af stefnda Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 3, n.h., Heiðarveg 3, e.h., netagerð, Heiðarveg 3, e.h., íbúð, og Heiðarveg 1, l. hæð, en áður hafi þeir átt Heiðarveg 1, 2., 3., og 4. hæð (Heimi), og hafi þeir rekið þessar eignir saman undir nafninu Hótel Bræðraborg. Guðmundur hafi afsalað hluta sínum 14. mars 1995 þeim Páli, Karli og Ástþóri Rafni, en 27. júlí 1995 hafi Páll og Karl selt sína hluti Ástþóri Rafni. Stefndi hafi synjaði Karli og Páli því að þeir yrðu leystir undan ábyrgð á veðskuldum, er þeir seldu sína hluti, en stefndi hafi átt l. veðrétt í eignunum fyrir láninu sem hann veitti stefnendum vegna kaupanna. Reksturinn hafi síðan ekki gengið betur en svo að Ástþór Rafn hafi ekki náð að greiða stefnda af lánunum og hafi eignirnar verið seldar á nauðungaruppboði að hans kröfu 11. mars 1998. Því er haldið fram að stefnandi Ástþór Rafn hafi ætlað að selja eignirnar frjálsri sölu eftir áramótin 1997/1998 og hafi hann því fengið sölumat Fasteignamarkaðar Vestmanneyja sf. Honum hafi hins vegar ekki gefist ráðrúm til frjálsra sölutilrauna, þar sem stefndi hafi gjaldfellt allar veðskuldirnar og krafist nauðungaruppboðs, er fram hafi farið 11. mars 1998. Samkvæmt kröfulýsingu lögmanns stefnda, dagsettri 10. mars 1998, hafi allar uppboðskröfur stefnda á uppboðsdegi numið 54.026.252 krónum. Á uppboðinu hafi stefndi fengið samtals 23.718.345 krónur upp í sínar kröfur. Mismunur, sem stefndi hafi ekki fengið upp í kröfurnar á uppboðinu, nemi þannig samtals 30.487.907 krónum. Stefndi hafi við endursölu á Hótel Bræðraborg ákveðið að söluverð væri ekki undir 50.000.000 króna og ef svo tækist til ætti hann næstum 20 milljónir í afgang, er hann hefði fengið öllum sínum uppboðskröfum fullnægt. Fasteignirnar, sem stefndi hafi keypt á uppboðinu, séu að fasteignamati sem hér segi: Eignir stefnda eftir uppboðið nemi að brunabótamatsverði: Samkvæmt sölumati Guðbjargar Óskar Jónsdóttur, löggilts fasteignasala, 27. janúar 1998, hafi eignirnar, er stefndi fékk á uppboðinu, verið metnar til söluverðs þannig: Af hálfu stefnenda er því haldið fram að þar sem stefndi hafi keypt Hótel Bræðraborg, þ.e. Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 1, l. hæð og Heiðarveg 3, e.h. íbúð, á uppboðinu hafi honum borið skylda til samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 að gera upp veðskuldirnar við uppboðsþola eins og lagagreinin mæli fyrir um. Þar sem stefndi hafi ekki fengist til að skila réttu uppgjöri samkvæmt því, heldur hafi hann haldið uppi óskýrðum hluta uppboðs­krafna sinna á hendur stefnendum með aðför og gjaldþroti, hafi stefndi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart þeim Páli, Karli og Ástþóri Rafni samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Því er haldið fram að eftir uppboðið eigi stefndi engar kröfur á hendur stefnendum þar sem kröfurnar væru fallnar niður samkvæmt framangreindri lagagrein. Guðmundur geri ekki skaðabótakröfur í málinu þar sem stefndi hafi ekki gert kröfu um gjaldþrot á hendur honum. Í málatilbúnaði stefnenda er vísað til þess að málið sé höfðað á heimilisvarnarþing stefnda. Dómkröfur séu byggðar á l. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Þá telji stefnendur alla meðferð stefnda í sambandi við uppboðsmálið og síðari meðferð, til að ná fram gjaldþroti á þeim, ótímabæra, í bága við góða viðskiptahætti og ólöglega með hliðsjón af 3. kafla laga um samninga, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, sbr. einkum 3l. og 33. gr. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda hefur komið fram að lýstar kröfur stefnda í andvirði fasteignanna hafi verið 54.026.252 krónur. Stefndi hafi keypt eignirnar Herjólfsgötu 4, Heiðarveg 3, e.h. (íbúð) og Heiðarveg 1, 1. hæð, fyrir samtals 23.500.000 krónur. Stefndi hafi fengið upp í kröfur sínar samkvæmt úthlutun sýslumannsins í Vestmannaeyjum 23.718.345 krónur þann 25. maí 1998. Dráttarvextir af mismuninum, 30.307.907 krónum (þ.e. 54.026.252 að frádregnum 23.718.345 krónum), séu 4.531.690 krónur, reiknaðir til 10. desember 1998. Að auki hafi stefndi lagt út vegna kaupa á eignunum 23.500.000 krónur. Samtals sé því krafa stefnda, fyrir utan kostnað, sem fallið hafi til á tímabilinu eftir nauðungarsöluna þann 11. mars 1998, 58.339.597­ krónur. Vegna þessa sé hugleiðingum stefnenda um að stefndi eigi 20.000.000 króna í afgang, er hann hafi selt eignirnar á 50.000.000 króna, mótmælt sem röngum. Þann 6. maí 1998 hafi stefndi gert leigusamning við Pál Helgason, föður stefnenda, um þær eignir sem stefndi keypti á nauðungarsölunni. Í samningnum sé ákvæði um kauprétt leigutakans Páls á eignum stefnda og tekið fram að eignirnar verði í sölumeðferð á leigutímabilinu, þ.e. til 28. febrúar 1999. Kauprétturinn miðist við ákveðið fast verð, sem aðilar hafi verið ásáttir um að væri markaðsverð þegar samningurinn var gerður. Páll hafi nýtt sér kauprétt sinn varðandi Heiðarveg 3, íbúð, sem hann hafi keypt af stefnda á 1.600.000 krónur. Varðandi hinar tvær eignirnar þá hafi Páll hvenær sem er fram til 28. febrúar 1999 getað keypt Herjólfsgötu 4 fyrir 32.000.000 króna og Heiðarveg 1, 1. hæðina, fyrir 8.500.000 krónur. Leigusamningurinn og kaupréttar­ákvæðið hafi verið í samráði við stefnendur. Markaðs­verð eignanna þriggja, sem stefndi hafi keypt, hafi því að hámarki verið 42.100.000 krónur á söludegi, þann 11. mars 1998. Þessar tölur væru í samræmi við það sem stjórn stefnda hafi falið lögmönnum sínum að bjóða í einstaka eignarhluta við nauðungarsöluna að undangenginni ítarlegri könnun á markaðsvirði eignanna. Því er hins vegar mótmælt af hálfu stefnda að stefnendur hafi sýnt fram á að markaðsverð fasteignanna hafi verið hærra en það verð sem fékkst fyrir þær á nauðungarsölunni þann 11. mars 1998. Sölumati fasteignasala frá 27. janúar 1998, þar sem söluverð Herjólfsgötu 4 sé metið á 74.000.000 króna og söluverð Heiðarvegar 1, að fjárhæð 47.000.000 króna, er mótmælt sem röngu, ósönnuðu og alveg fráleitu. Bent er á í því sambandi að ekki sé víst að fasteignasalinn hafi getað litið alveg hlutlaust á málið þar sem hún sé dóttir lögmanns stefnenda, sem hafi óskað eftir sölumatinu. Því er haldið fram að stefndi hafi, allt frá því að hann eignaðist fasteignirnar, árangurslaust reynt að selja þær á verði sem fasteignasalar teldu eðlilegt. Stefnendum hafi alla tíð verið ljóst að krafa stefnda á þá yrði lækkuð í samræmi við það sem fáist fyrir eignirnar þegar þær verði seldar. Reynt hafi verið að fá 50.000.000 króna fyrir báðar eignirnar en það hafi ekki gengið þrátt fyrir að búist væri við mjög auknum ferðamannastraumi til Vestmannaeyja. Kröfum stefnenda um að áhvílandi veðskuldir á Herjólfsgötu 4, Heiðarvegi 1, 1. hæð og Heiðarvegi 3, íbúð, verði færðar niður er af hálfu stefnda hafnað með vísan til þessa. Því er jafnframt haldið fram að í engu íslensku dómsmáli hafi kröfur um niðurfærslu skulda, líkt og stefnendur krefjist, verið teknar til greina og er í því sambandi vísað t.d. til Hrd. 1996:3669, Hrd. 1996:2063, Hrd. 1992:1434 og Hrd. 1981:1398. Einnig er því mótmælt að kröfurnar, sem lýst hefur verið í þrotabú þriggja stefnenda, verði lækkaðar í því máli sem hér er til úrlausnar. Í kröfulýsingunum sé tekið tillit til væntanlegs söluverðs fasteigna stefnda. Skaðabótakröfum og málskostnaðarkröfum stefnenda er jafnframt mótmælt en af hálfu stefnda er því haldið fram að engin stoð sé fyrir þeim. Niðurstöður Eins og að framan er rakið er krafa stefnenda um að stefnda verði gert að færa niður skuldir byggð á 1. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 en þar segir: Í málinu hafa verið lögð fram gögn um ætlað markaðs- eða söluverð fasteignanna sem hér um ræðir. Í fyrsta lagi er þar um að ræða sölumat Guðbjargar Óskar Jónsdóttur fasteignasala en samkvæmt útreikningi stefnenda, sem byggður er á matinu, er söluverð metið að fjárhæð samtals 96.162.500 krónur. Einnig hafa í því sambandi verið lagðar fram upplýsingar um brunabótamat fasteignanna en sölumatið virðist að nokkru leyti byggt á því. Í öðru lagi hafa verið lagðar fram auglýsingar, sem birtar voru í Morgunblaðinu 7. febrúar og 11. apríl 1999, þar sem umræddar fasteignir eru boðnar til sölu, og upplýsingar frá fasteignasala um að þær væru til sölu sem einnig voru birtar í blaðinu. Í fyrri auglýsingunni er tekið fram að verðhugmynd sé 55 milljónir króna en í þeirri síðari er óskað eftir tilboði. Í þriðja lagi hefur stefndi lagt fram mat starfandi lögmanns og fasteignasala í Vestmannaeyjum, dagsett 24. febrúar 1999, á söluverði fasteignanna, sem hann metur á u.þ.b. 30.000.000 króna, en af hálfu stefnenda er þessu mati mótmælt sem röngu. Í fjórða lagi hefur verið lagður fram leigusamningur um eignirnar við Pál Helgason, föður stefnenda, dagsettur 6. maí 1998, en leigutíminn er frá 1. maí það ár til 28. febrúar 1999. Í samningnum er ákvæði um kauprétt og forkaupsrétt hans að húsnæðinu þar sem kaupverðið er tilgreint samtals 42.100.000 krónur og einnig eru þar tilgreind greiðslukjör. Eins og áður er komið fram keypti Páll íbúðina á 2. hæð að Heiðarvegi 3 af stefnda og var kaupverðið 1.600.000 krónur. Engin skrifleg gögn hafa þó verið lögð fram um þá sölu eða um greiðslukjör. Á blaði, sem lögmaður stefnda lagði fram til hliðsjónar í munnlegum málflutningi við tölulega útlistun á kröfum stefnda á hendur stefnendum, er gert ráð fyrir því að söluhagnaður vegna íbúðarinnar að fjárhæð 1.105.000 krónur verði dreginn frá kröfunum. Af því sem hér hefur verið rakið verða ekki dregnar haldbærar ályktanir um markaðsverð umræddra fasteigna þegar boð, sem fram komu við nauðungarsöluna, voru samþykkt. Stefnendur hafa ekki aflað mats dómkvaddra matsmanna um markaðsverð fasteignanna á þeim tíma eða annarra gagna sem lögð verða til grundvallar við úrlausn málsins að þessu leyti. Eru því ekki skilyrði til að verða við kröfu stefnenda um að stefnda verði gert að færa niður eftirstöðvar kröfu sinnar á hendur stefnendum samkvæmt framangreindri lagagrein. Af sömu ástæðu eru heldur ekki lagaskilyrði til að verða við kröfu stefnenda þess efnis að felldar verði niður kröfur sem stefndi hefur lýst í þrotabú stefnenda Ástþórs Rafns, Karls og Páls. Skaðabótakröfur stefnenda Ástþórs Rafns, Karls og Páls eru reistar á því að stefndi hafi af óréttmætum ástæðum krafist gjaldþrotaskipta á búum þeirra enda ætti stefndi engar kröfur á hendur þeim þar sem þær væru fallnar niður samkvæmt 1. mgr. 57. gr. laga um nauðungarsölu. Með því hafi stefndi valdið stefnendum tjóni sem stefndi beri ábyrgð á samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Þar sem kröfum stefnenda um að stefnda verði gert að færa niður skuldirnar samkvæmt nefndri lagagrein hefur verið hafnað hafa þessar skuldið ekki fallið niður eins og stefnendur halda fram. Bótakröfur þeirra skortir því lagagrundvöll og ber þess vegna að sýkna stefnda af þeim. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að stefnendur greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Ferðamálasjóður, skal sýkn vera af kröfum stefnenda, Ástþórs Rafns Pálssonar, Guðmundar Pálssonar, Páls Pálssonar og Karls Pálssonar, í máli þessu. Stefnendur greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 339/2006
Ábúð Eignarnám
K var skipaður sóknarprestur í Saurbæjarprestakalli 14. mars 1996 og varð þar með umráðamaður prestssetursjarðarinnar S. P gerði samning við K um afnot hans og umráð yfir jörðinni 31. janúar 2001. L fékk í ágúst 2004 heimildir yfirvalda til að leggja háspennulínu um svæði, sem náði meðal annars til lands S, svo og til að flytja þar til aðra línu, sem lá þegar um landið. Samningar tókust ekki milli L og P um bætur vegna þessa og leitaði L til matsnefndar eignarnámsbóta sem komst að þeirri niðurstöðu að L bæri að greiða P 9.343.000 krónur í eignarnámsbætur. K taldi sig eiga rétt á að fá þessa fjárhæð greidda vegna umráða hans yfir jörðinni og höfðaði því mál á hendur P til heimtu skaðabóta sem þessu svara. Tekið var fram að bæturnar, sem P fékk greiddar, hefðu verið ákveðnar vegna varanlegrar skerðingar á réttindum yfir landi jarðarinnar S, en að engu leyti vegna jarðrasks eða átroðnings sem kunni að hafa leitt af framkvæmdum við lagningu háspennulína þar. Ekki var talið að K hefði fært fram nein haldbær rök, hvorki á grundvelli laga né samnings aðila frá 31. janúar 2001, sem leitt gætu til þess að hann ætti sem leigutaki að jörðinni tilkall til þessara eignarnámsbóta með öllu eða að hluta. Var P því sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 9.343.000 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. september 2005 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi skipaður 14. mars 1996 sóknarprestur í Saurbæjarprestakalli í Borgarfjarðarprófastsdæmi frá 1. júní sama ár að telja. Með þessu varð áfrýjandi umráðamaður prestssetursjarðarinnar Saurbæjar í Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði er eign fjársýslu ríkisins, en af ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur leiðir að stefndi fer með fyrirsvar vegna jarðarinnar og hefur með hendi yfirstjórn hennar. Áfrýjandi kveðst hafa tekið við ábúð jarðarinnar á fardögum 1996, en samning um afnot hans og umráð yfir henni, svokallað haldsbréf, gerði stefndi við hann 31. janúar 2001. Landsvirkjun fékk í ágúst 2004 heimildir yfirvalda til að leggja háspennulínu um svæði, sem náði meðal annars til lands Saurbæjar, svo og til að flytja þar til aðra línu, sem lá þegar um landið. Samningar tókust ekki milli Landsvirkjunar og stefnda um bætur vegna þessa og leitaði því sá fyrrnefndi 20. desember 2004 úrlausnar matsnefndar eignarnámsbóta. Í úrskurði hennar 27. maí 2005 voru stefnda ákveðnar bætur úr hendi Landsnets hf., sem þá hafði tekið við réttindum og skyldum Landsvirkjunar vegna byggingar og reksturs þessara háspennulína. Fyrir rúmlega 2 hektara af landi jarðarinnar, sem fóru undir möstur, voru bætur metnar 852.000 krónur, en undir vegaslóða var tekið lítillega meira land, sem metið var á 995.000 krónur. Með því að svokallað byggingarbann var lagt á alls 36,8 hektara lands, sem var innan tiltekinnar fjarlægðar frá háspennulínunum, töldust takmarkanir hafa verið settar á afnot þess, auk þess sem eins fór af öðrum sökum um spildu, sem var 7 hektarar að stærð. Bætur vegna þessa voru ákveðnar samtals 13.386.000 krónur. Vegna þessara framkvæmda lögðust á hinn bóginn aftur til jarðarinnar rúmlega 19 hektarar lands, sem eldri háspennulína hafði legið um, og komu til frádráttar framangreindum bótum 5.890.000 krónur af þeim sökum. Niðurstaða matsnefndarinnar varð því sú að Landsneti hf. bæri að greiða stefnda 9.343.000 krónur í eignarnámsbætur. Fyrir liggur í málinu að þessar bætur voru inntar af hendi. Áfrýjandi telur sig eiga rétt á að fá þessa fjárhæð greidda vegna þeirra umráða, sem hann nýtur yfir jörðinni. Hann höfðaði því mál þetta á hendur stefnda 14. nóvember 2005 til heimtu skaðabóta, sem þessu svara. Í fyrrnefndum samningi aðilanna frá 31. janúar 2001 segir í 2. lið að áfrýjandi hafi öll lögmæt og eðlileg umráð og afnot jarðarinnar uns hann lætur af embætti. Í 3. lið er mælt fyrir um að hann geti ekki ráðstafað prestssetrinu eða réttindum, sem því tengjast, þannig að bindandi sé fyrir stefnda lengur en hann gegni embætti sínu, nema til komi samþykki stefnda. Áfrýjandi megi heldur ekki án slíks samþykkis gera löggerninga, sem feli í sér óeðlilega ráðstöfun prestssetursins miðað við hefðbundin afnot þess. Samkvæmt 4. lið samningsins geri stefndi alla löggerninga eða ráðstafanir, sem feli í sér varanlega skerðingu eða breytingu á prestssetrinu, svo og löggerninga vegna réttinda, sem undanskilin séu umráða- og afnotarétti áfrýjanda. Í 17. lið er síðan vísað til þess að um réttindi og skyldur aðilanna fari að öðru leyti en mælt er fyrir í samningnum eftir ákvæðum laga og starfsreglna stefnda. Í lögum nr. 137/1993 eru ekki sérreglur um umráð eða afnot sóknarprests af prestssetri, en í 5. gr. þeirra er vísað til þess að um réttarsamband hans og stefnda fari eftir ákvæðum húsaleigulaga og ábúðarlaga eftir því, sem við geti átt. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976, sem voru í gildi þegar aðilarnir gerðu áðurgreindan samning 31. janúar 2001, sbr. nú 1. mgr. 11. gr. laga nr. 80/2004 um sama efni, átti leiguliði rétt á bótum fyrir jarðrask og átroðning, sem leiddi af virkjun vatns eða starfrækslu þvílíkra fyrirtækja. Bæturnar, sem stefndi fékk greiddar samkvæmt fyrrnefndum úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, voru ákveðnar vegna varanlegrar skerðingar á réttindum yfir landi jarðarinnar Saurbæjar, en að engu leyti vegna jarðrasks eða átroðnings, sem kann að hafa leitt af framkvæmdum við lagningu háspennulína þar. Áfrýjandi, sem hefur tímabundin umráð yfir jörðinni og afnot hennar sem ábúandi meðan hann gegnir embætti sóknarprests í Saurbæjarprestakalli, hefur að framangreindu virtu ekki fært fram nein haldbær rök, hvorki á grundvelli laga né samnings aðilanna frá 31. janúar 2001, sem leitt gætu til þeirrar niðurstöðu að hann ætti tilkall til þessara eignarnámsbóta með öllu eða að hluta. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest og áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kristinn Jens Sigþórsson, greiði stefnda, Prestssetrasjóði, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 10. apríl 2006 Mál þetta var höfðað 14. nóvember 2005, þingfest 6. desember 2005 og dómtekið 28. mars 2006. Stefnandi er Kristinn Jens Sigurþórsson, Saurbæ, Hvalfjarðarstrandarhreppi, Borgarfjarðarsýslu. Stefndi er Prestssetrasjóður, Biskupsstofu, Laugavegi 31, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 9.343.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 22. september 2005 til greiðsludags. Til vara er gerð krafa um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda lægri fjárhæð en í aðalkröfu, samkvæmt mati dómsins, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, frá 22. september 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi greiðslu málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. Málsatvik stefnanda. Stefnandi kveðst hafa tekið við embætti sóknarprests að Saurbæ í Hvalfjarðarstrandarhreppi 1. júní 1996 og flutt þá á jörðina. Hann sé umráðamaður eða ábúandi jarðarinnar. Hafi hann tekið við ábúð á fardögum 1996 og úttekt farið fram í maí sama ár. Þrátt fyrir ítrekaðar óskir um að gengið yrði frá samningi um afnot hans af jörðinni hafi það ekki verið gert fyrr en í janúar 2001. Um afnot hans af jörðinni fari samkvæmt haldsbréfi, eða byggingarbréfi, frá 31. janúar 2001. Umrætt haldsbréf sé samningur á milli stefnanda og stefnda ,,um afnot og umráð prestssetursins Saurbæjar...” Samkvæmt 2. gr. haldsbréfsins fari stefnandi með ,,öll lögmæt og eðlileg umráð og afnot prestsseturs...” Í 17. gr. haldsbréfsins segi að um réttindi og skyldur umráðamanns fari að öðru leyti en kveðið sé á um í haldsbréfinu sjálfu eftir ákvæðum laga og starfsreglna stefnda á hverjum tíma. Í raun sé útgefið haldsbréf byggingarbréf stefnanda fyrir jörðinni og fari því um réttarstöðu aðila að öðru leyti en kveðið sé á um í haldsbréfinu eftir gildandi ábúðarlögum á hverjum tíma. Landsvirkjun hafi tekið ákvörðun um að leggja svokallaða Sultartangalínu 3 um land jarðarinnar Saurbæjar. Á sama tíma hafi legu svokallaðrar Brennimelslína 1, sem legið hafi um land jarðarinnar. Með úrskurði Skipulagsstofnunar frá 19. júlí 2002 hafi stofnunin fallist á þessa framkvæmd. Umhverfisráðherra hafi staðfest úrskurð stofnunarinnar 19. mars 2003 og iðnaðarráðherra 21. júlí 2004 veitt Landsvirkjun heimild til að byggja Sultartangalínu 3 og breyta legu Brennimelslínu 1. Sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps hafi veitt framkvæmdaleyfi í ágúst 2004. Samningaviðræður hafi farið af stað á milli stefnda og Landsvirkjunar vegna bóta fyrir það land jarðarinnar Saurbæjar sem myndi fara forgörðum og skerðast vegna fyrrgreindra framkvæmda. Samkomulag um fjárhæð bóta hafi ekki náðst og Landsvirkjun 20. desember 2004 farið fram á að matsnefnd eignarnámsbóta myndi skera úr ágreiningi um fjárhæð bóta. Með úrskurði nefndarinnar frá 27. maí 2004 hafi nefndin ákveðið að Landsnet hf., sem tekið hafi við réttindum og skyldum Landsvirkjunar varðandi ágreininginn, skyldi greiða stefnda 9.343.000 krónur í bætur fyrir hið eignarnumda land. Samkvæmt þeim úrskurði hafi bætur eingöngu miðast við hið eignarnumda land, þ.e. land sem annað hvort hafi ekki nýst eða orðið háð byggingarbanni. Ekki hafi verið fallist á kröfu matsþola um bætur vegna almennrar verðrýrnunar jarðarinnar. Í tillögu að aðalskipulagi fyrir Hvalfjarðarstrandarhrepp, sem til endanlegrar afgreiðslu sé hjá skipulagsyfirvöldum, sé gert ráð fyrir frístundabyggð á hinu eignarnumda landi Saurbæjar. Stefnandi, sem umráðamaður og ábúandi á jörðinni Saurbæ, hafi talið að fjárhæð sem næmi bótum fyrir hið eignarnumda land ætti að falla í hans hlut. Í samræmi við það hafi hann 22. ágúst 2005 ritað stefnda bréf þar að lútandi. Þar hafi hann sett fram kröfu um að stefndi myndi greiða stefnanda fjárhæð sem næmi bótunum. Með bréfi 16. september 2005 hafi stefndi hafnað því að greiða stefnanda þá fjárhæð og tekið fram að það væri ,, mat sjóðsstjórnar að bætur þessar eigi að renna í fyrningarsjóð prestssetursins til viðhalds og endurbóta á því.” Stefnandi hafi því ekki átt annan kost en að höfða mál til heimtu skaðabóta. Málsástæður og lagarök. Stefnandi kveðst byggja fjárkröfu, eða skaðabótakröfu sína, á því að hann sé umráðamaður og ábúandi á jörðinni Saurbæ og sem slíkur hafi hann öll hefðbundin not hennar. Framkvæmdir Landsnets hf. hafi skert nýtingarmöguleika hans á jörðinni og þar með möguleika hans á tekjuöflun. Stefnanda beri því fjárhæð sem nemi umræddum eignarnámsbótum frá Landsneti hf. Stefnandi hafi samkvæmt haldsbréfi öll lögmæt og eðlileg umráð prestssetursins og sé því ábúandi á jörðinni í skilningi ábúðarlaga. Stefnanda sé því heimilt að nýta jörðina eins og honum þyki best henta meðan sú notkun rúmist innan gildandi laga, reglna og haldsbréfsins. Sé honum m.a. heimilt að afla tekna með nýtingu jarðarinnar með venjulegum og hefðbundnum hætti. Sé eðlileg og skynsamleg notkun stefnanda á jörðinni takmörkuð með einhverjum hætti hljóti bætur fyrir slík not að eiga að koma í hans hlut. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1974, skyldi leiguliði hafa öll leiguliðaafnot ábúðarjarðar sinnar, en í því hafi falist að hafa full afnotaumráð þeirra nytja, sem jörðin sjálf hafi gefið af sér og rétt til framkvæmda, sem auka myndi framleiðsluhæfi jarðarinnar. Í 2. mgr. 24. gr. laganna hafi verið talið upp hvað teldist til leiguliðaafnota og þar sagt að þeim skyldu fylgja það sem fylgt hafi þeim að fornri landsvenju. Það hafi verið venja að ábúendum, eða umráðamönnum, prestssetra væri t.d. heimild að leigja land eða lóðir á viðkomandi jörð og að tekjur af landleigu kæmu þá í hlut ábúenda eða umráðamanns. Samkvæmt 10. gr. gildandi ábúðarlaga, nr. 80/2004, skuli ábúandi hafa öll leiguliðaafnot ábúðarjarðar sinnar og í því felist að hafa full afnotaumráð ,,þeirra nytja sem jörðin sjálf gefur af sér...” Í 11. gr. laganna séu talin upp þau réttindi sem séu undanskilin leiguliðaafnotum og sé landleiga þar ekki nefnd. Stefnandi telji því að bæði í eldri og núgildandi ábúðarlögum felist réttur honum til handa til að leigja land eða lóðir úr jörðinni Saurbæ. Það land sem tekið hafi verið eignarnámi hafi hentað mjög vel til leigu undir frístundabyggð. Réttur stefnanda að því leyti hafi verið rýrður með eignarnáminu og því beri honum umræddar bætur. Stefnandi telji jafnframt ljóst að meðan hann hafi umráð jarðarinnar sé stefnda ekki heimilt að skipuleggja land undir frístundabyggð á jörðinni eða leigja land úr henni. Sama gildi um annan atvinnurekstur á jörðinni en engum öðrum en stefnanda sé heimilt að stunda atvinnustarfsemi eða rekstur af neinum toga á jörðinni á meðan stefnandi hafi umráð eða ábúð á henni. Í tillögu að aðalskipulagi fyrir Hvalfjarðarstrandarhrepp sé gert ráð fyrir að á hinu eignarnumda landi geti risið frístundabyggð. Verði slík áform að veruleika, verði sú starfsemi á vegum ábúanda á hverjum tíma en ekki stefnda, enda ekki hlutverk hans að lögum að stunda slíka starfsemi. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta komi fram að bætur sem nefndin hafi ákveðið séu vegna fjárhagslegs tjóns. Hið eignarnumda land hafi ýmist ekki nýst umráðamanni jarðarinnar eða orðið háð byggingarbanni og notkun því verulegum takmörkunum háð. Stefnandi telji ljóst að hann hafi orðið fyrir hinu fjárhagslega tjóni þar sem hann hafi umráð og ábúð jarðarinnar. Í eignarnámsmálinu hafi eignarnámsþoli haft uppi kröfu um bætur að fjárhæð 10.000.000 króna vegna almennrar verðrýrnunar á jörðinni. Á þá kröfu hafi ekki verið fallist. Ef svo hefði verið hafi þær væntanlega átt að koma í hans hlut en aðrar bætur og þar með þær sem ákveðnar hafi verið átt að koma í hlut stefnanda. Varakröfu um lægri fjárhæð en í aðalkröfu byggi stefnandi á því að með því að hafna því að a.m.k. hluti hinna umdeildu bóta komi í hlut stefnanda hafi stefndi brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins nr. 33/1944 og 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Stefndi hafi í verki viðurkennt að sambærilegar bætur, sem samið hafi verið um við Landsvirkjun vegna framkvæmda á jörðinni Valþjófsstað í Fljótsdal, ættu að koma í hlut umráðamanns eða ábúanda. Samkvæmt samningi stefnda við Landsvirkjun um landnot og efnisnám á jörðinni Valþjófsstað vegna Kárahnjúkavirkjunar hafi Landsvirkjun átt að greiða stefnda 15.000.000 króna ,,vegna jarðrasks og átroðnings, sbr. 4. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976.” Stefndi hafi síðan fallist á að greiða umráðamanni jarðarinnar helming bótanna eða 7.500.000 krónur og umráðamaður jarðarinnar ákveðið að láta þar við sitja en hafa ekki uppi kröfu um að fá allar bæturnar. Ekki verði séð að aðrar aðstæður séu uppi hvað varði Valþjófsstað en Saurbæ og því eigi a.m.k. hluti bótanna að koma í hlut stefnanda. Í niðurlagi 2. mgr. 4. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1974, sé kveðið á um að leiguliði eigi rétt ,,á bótum fyrir jarðrask og átroðning, sem leiðir af virkjun vatns eða starfrækslu þvílíkra fyrirtækja.” Samsvarandi ákvæði sé í niðurlagi 1. mgr. 11. gr. núgildandi ábúðarlaga, nr. 80/2004, en þar komi fram að ábúandi eigi ,,rétt á bótum fyrir jarðrask og átroðning sem leiðir af virkjun vatns, nýtingu jarðhita og öðrum framkvæmdum.” Stefnandi telji ljóst að framkvæmdum Landsnets hf. á jörðinni fylgi jarðrask og átroðningur sem hann eigi rétt á bótum fyrir. Hinar umdeildu bætur séu a.m.k. að hluta til vegna jarðrasks og átroðnings sem þá eigi að koma í hlut stefnanda. Stefnandi vísar til almennrar reglu um að sá sem verði fyrir tjóni sem bætur komi fyrir eigi tilkall til bótanna og enginn annar. Jafnframt vísar stefnandi til eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976, aðallega 1. og 2. mgr. 24. gr. og 2. mgr. 4. gr. og núgildandi ábúðarlaga, nr. 80/2004, aðallega 10. og 11. gr. Loks vísar stefnandi til 65. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og 11. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Krafa um dráttarvexti er reist á III. kafla laga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 34. gr. laga nr. 91/1991. Málsatvik stefnda. Stefndi vísar til málavaxtalýsingar stefnanda. Stefndi kveðst aldrei hafa samþykkt fyrir sitt leyti að jörðin Saurbær yrði nýtt til frístundabyggðar með sölu eða leigu á lóðum úr henni. Sú afstaða hafi verið stefnanda ljós en henni hafi margsinnis verið komið á framfæri við hann bæði í ræðu og riti. Málsástæður og lagarök. Stefndi kveðst byggja á því að með úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 1/2005 hafi stefnda verið ákvarðaðar bætur vegna varanlegrar skerðingar á jörðinni Saurbæ í Hvalfjarðarstrandarhreppi, vegna lagningar Brennimelslínu 1 á nýjum stað og lagningu nýrrar línu, svonefndrar Sultartangalínu 3. Skerðing á landi stefnda hafi í raun verið tvíþætt. Annars vegar fullkomin skerðing vegna lands sem farið hafi undir staurasamstæður línunnar og vegaslóða að þeim og hins vegar takmörkuð skerðing vegna byggingarbanns sem reglur segi til um að þurfi að vera í næsta nágrenni við háspennulínur. Stefndi hafi sem eigandi jarðarinnar verið aðili að matsmálinu, en ekki stefnandi. Bætur hafi verið ákvarðaðar sem bætur til framtíðar til landeiganda þar sem háspennulínurnar muni standa á landinu til frambúðar. Í tengslum við flutning á Brennimelslínu 1 hafi landeiganda að nýju verið afhent land sem áður hafi verið undir þeirri línu og ýmist verið háð byggingarbanni eða fullkominni umráðasviptingu þar sem staurasamstæður hafi staðið. Stefnandi hafi ekki með neinu móti orðið fyrir tjóni vegna lagningar raflínanna um landið. Þá séu engin efni til að bæta stefnanda sérstaklega átroðning og rask vegna framkvæmdanna, enda lagning línanna fjarri íbúðarhúsi stefnanda. Í stefnu sé ekki að finna neinn rökstuðning fyrir því hvers vegna stefnandi eigi að fá eignarnámsbæturnar í sinn hlut, en þær séu ákvarðaðar landeiganda vegna framtíðartjóns hans. Til álita komi af hálfu dómsins að vísa málinu frá dómi ex officio vegna vanreifunar að þessu leyti, en ekki sé gerð sjálfstæð krafa um það. Eðli málsins samkvæmt muni stefnandi ekki búa á staðnum til frambúðar og eigi hann ekki jörðina, eins og ætla megi af kröfugerð hans. Stefnandi hafi í raun engra framtíðarhagsmuna að gæta því hann hafi ekki heldur forkaupsrétt að jörðinni og beri að skila henni þegar ,,prestskap” ljúki að Saurbæ. Ef krafa stefnanda verði tekin til greina væri aðalregla sú að landeigandi og sá sem hluti eignarréttinda væri tekinn af, sæti uppi með engar bætur, en tímabundinn ábúandi milljónir. Slík niðurstaða fái ekki staðist. Engar eignir stefnanda hafi farið forgörðum við framkvæmdina og ekki hafi verið sýnt fram á að tekjur stefnanda eða tekjumöguleikar hafi rýrnað vegna hennar. Því sé haldið fram af hálfu stefnanda að lagning raflínanna um landið hafi kippt stoðum undan möguleikum á frístundabyggð á svæðinu og tekjumöguleikum stefnanda af henni. Því sé alfarið mótmælt. Í fyrsta lagi liggi ekkert fyrir um að land sem tekið hafi verið undir línur eða verið undirorpið byggingarbanni, hafi verið ætlað undir frístundabyggð. Stefnandi hafi án samþykkis stefnda ekki ráðstöfunarrétt yfir því landi, hvorki með leigusamningum né kaupsamningum. Slíkt samþykki liggi ekki fyrir og í raun hafi stefnanda ítrekað verið gert ljóst að stefndi hafi ekki í hyggju að nýta landið undir sumarhúsabyggð. Einnig sé bent á að stefnandi hafi, að stefnda forspurðum, haft milligöngu um vinnu við gerð aðalskipulags sem liggi fyrir. Stefndi hafi ekki komið inn í þá vinnu fyrr en á lokastigum hennar og gert sérstaka athugasemd við það með bréfi til hreppsnefndar Hvalfjarðarstrandarhrepps 23. mars 2004, en afrit af því hafi farið til skipulagshöfunda og stefnanda. Þó svo fyrir lægi ákvörðun um að selja eða leigja sumarhúsalóðir úr jörðinni sé það land sem heppilegast sé til þess enn til staðar, en um sé að ræða land sem hafi runnið aftur til jarðarinnar með færslu á Brennimelslínu 1. Það sé land sem snúi mót suðri, með besta útsýninu og liggi næst bestu samgönguæðum. Ekki hafi verið sýnt fram á að framkvæmdin hafi á neinn hátt takmarkað tekjumöguleika með sölu eða leigu sumarhúsa, ef samþykki stjórnar stefnda hefði legið fyrir. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á tekjutap né eftirspurn eftir lóðum eða löndum, eða hvort slík eftirspurn hafi horfið eftir lagningu raflínanna. Verulegur hluti þess lands sem hinar nýju raflínur liggi um liggi hátt og sé það fjarri því að vera ákjósanlegt land undir sumarhúsa- eða frístundabyggð. Í 5. gr. laga nr. 137/1993 um prestssetur, 9. gr. starfsreglna Prestssetrasjóðs nr. 826/2000 og 7. gr. haldsbréfs komi fram að ákvæði húsaleigulaga og ábúðarlaga taki til réttarsambands aðila efir því sem við geti átt. Um leiguliðaafnot jarða sé fjallað í 10. og 11. gr. ábúðarlaga, nr. 80/2004. Landskerðing sú, sem stefnda hafi verið ákvarðaðar bætur fyrir, takmarki hvorki núverandi tekjur stefnanda af jörðinni né möguleika hans á tekjuöflun síðar. Þá sé sérstaklega bent á ákvæði 22. gr. ábúðarlaga sem kveði á um að ábúanda sé skylt vegna skipulags að láta af hendi land undir opinberar byggingar og atvinnurekstur eða framkvæmdir sem nauðsynlegar þyki að gera í landi jarðarinnar án annars endurgjalds en hlutfallslegrar lækkunar á jarðarafgjaldi. Til sanns vegar megi færa að lagning raflínu um jörðina falli undir það ákvæði og sé því enn frekari rökstuðningur fyrir því að stefnanda beri ekkert af eignarnámsbótum er greiddar hafi verið. Til stuðnings varakröfu byggi stefnandi m.a. á 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga og telji að fái hann ekki hluta bótanna sé stefndi að brjóta jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Því sé alfarið hafnað. Þessi dómkrafa sé einnig verulega vanreifuð af hálfu stefnanda og ætti að vísa frá dómi ex officio. Mál er varði bætur til umráðamanns Valþjófsstaðar sé á engan hátt sambærilegt því máli sem hér sé til umfjöllunar, enda byggist greiðsla til umráðamanns í því tilviki á samningi sem sérstaklega hafi verið vísað til í 4. gr. þágildandi ábúðarlaga, nr. 65/1976. Engum slíkum samningi sé til að dreifa í þessu máli og því sé um eðlisólík mál að ræða sem leiði til þess að grundvallarskilyrði fyrir broti á jafnræðisreglu skorti. Stefndi vísar til grundvallarreglna eignarréttar og ákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá vísar stefndi til ábúðarlaga, nr. 80/2004 og eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976 og laga nr. 137/1993 um prestssetur. Einnig vísar hann til stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Loks er vísað til starfsreglna um Prestssetrasjóð, nr. 826/2000. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnandi og framkvæmdastjóri stefnda skýrslu fyrir dómi. Einnig gaf skýrslu fyrir dómi Sigurbjörg Ósk Áskellsdóttir. Sigurbjörg kvaðst hafa unnið aðalskipulag fyrir Hvalfjarðarstrandarhrepp á vegum fyrirtækisins Landlínur ehf., en vinna við skipulagið hafi byrjað í desember 2001 með undirritun samnings við hreppinn. Aðalskipulag hafi verið auglýst og samþykkt af hreppsnefnd. Skipulagsstofnun hafi gert tillögu til ráðherra um staðfestingu á aðalskipulaginu. Einungis formsatriði stæðu því í vegi að skipulagið yrði staðfest. Ekki væri haft sérstakt frumkvæði að því að hafa samband við einstaka landeigendur vegna slíkrar vinnu. Fréttabréf hafi verið sent út til íbúa á svæðinu. Þá hafi opnir fundir verið haldnir til að kynna fyrirliggjandi vinnu. Þeir fundir hafi verið auglýstir í Morgunblaði og í héraðsblaði. Samkvæmt drögum að aðalskipulagi hafi verið gert ráð fyrir sumarbústaðabyggð í landi Saurbæjar. Vegna þeirra áforma hafi engar formlegar athugasemdir borist frá stefnda. Sigurbjörg hafi verið í sambandi við stefnanda vegna vinnunnar. Skipulag væri unnið af hreppsnefnd og gætu þeir skipulagt hvaða jörð sem væri. Þó svo jörð væri skipulögð undir frístundabyggð væri engin skylda fyrir landeiganda til að nýta landið með þeim hætti. Sigurbjörg kvaðst kannast við að hafa séð afrit af bréfi er stefndi hafi ritað hreppsnefnd Hvalfjarðarstrandarhrepps 10. mars 2004 og þekkja sjónarmið stefnda varðandi frístundabyggð á jörðinni Saurbæ. Hún kvaðst þó vilja árétta að á auglýsingatíma aðalskipulagsins hafi hún ekki fengið athugasemdir frá sjóðnum varðandi skipulagið. Niðurstaða: Stefnandi hefur sett kröfu sína fram bæði sem fjárkröfu og kröfu um skaðabætur og rökstutt hana sem fjárkröfu og kröfu um skaðabætur. Í kröfugerð í stefnu hefur hann uppi skaðabótakröfu að fjárhæð 9.343.000 krónur. Bætur matsnefndar eignarnámsbóta í máli nefndarinnar nr. 1/2005 eru bætur til landeiganda vegna undangengins eignarnáms á grundvelli 23. gr. raforkulaga, nr. 65/2003. Stefnandi var ekki aðili að því máli nefndarinnar, enda ekki eigandi jarðarinnar Saurbæjar í Hvalfjarðarstrandarhreppi. Er ekki unnt að líta öðruvísi á en að hann sé í þessu máli að krefja stefnda um skaðabætur sem nemur fjárhæð þessara bóta og að bótagrundvöllurinn sé haldsbréf sem undirritað var milli aðila þessa máls 31. janúar 2001. Málstaður stefnanda fyrir fjárhæð aðalkröfu er rökstuddur í öllum aðalatriðum út frá því að honum hafi sem umráðamanni og ábúanda jarðarinnar Saurbæjar verið heimilt að koma á fót sumarbústaðabyggð í landi jarðarinnar, í samræmi við væntanlegt aðalskipulag á jörðinni. Tekjur af slíkri sumarbústaðabyggð kæmu í hlut stefnanda sem ábúanda jarðarinnar. Lagning Sultartangalínu 3 og Brennimelslínu 1 um land jarðarinnar hafi rýrt þá möguleika stefnanda, en línurnar fari um land sem sé ákjósanlegt fyrir sumarbústaðabyggð. Bætur matsnefndar eignarnámsbóta til stefnda hafi tekið mið af því fjárhagstjóni sem beinlínis stafi af lagningu línanna, en ekki af almennri verðrýrnun jarðarinnar. Í því ljósi sé rétt að stefndi greiði stefnanda fjárhæð sem nemi eignarnámsbótunum. Á þessi sjónarmið hefur stefndi ekki fallist og byggir á því að stefndi hafi ekki veitt leyfi fyrir því að sumarbústaðabyggð yrði komið á fót í landi jarðarinnar. Hafi stefnandi af þeim sökum ekki orðið fyrir neinu fjárhagslegu tjóni. Að auki myndu tekjur af slíkri starfsemi renna til stefnda, sem eiganda jarðarinnar, en ekki stefnanda. Úrlausn þess ágreinings sem hér er til meðferðar byggir að verulegu leyti á skýringu á efni nefnds haldsbréfs. Til fyllingar á efni bréfsins koma reglur ábúðarlaga, nr. 64/1976, sbr. ákvæði I til bráðabirgða í ábúðarlögum nr. 80/2004, og reglur núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004, sbr. 17. gr. haldsbréfsins. Haldsbréfið er samkvæmt efni sínu byggingarbréf, er kveður á um að stefnandi hafi ábúð á prestssetrinu, uns hann lætur af embætti sóknarprests í Borgarfjarðarprófastsdæmi. Skal stefnandi í leigu greiða árlegt leigugjald eða afgjald. Samkvæmt 7. gr. samningsins ákveður sjóðsstjórn stefnda leigukjör, þ.m.t. leigugjald. Skal það ákvarðað samkvæmt 5. gr. starfsreglna Prestssetrasjóðs, en til viðmiðunar árlegs gjalds skal stjórn stefnda taka fasteignamat þeirra eigna sem prestur hefur full umráð yfir, eins og það er 1. desember næst á undan gjaldaári, svo og einnig þau lögboðnu gjöld sem innt eru af hendi af hálfu stefnda vegna þessara sömu eigna. Ákvörðun gjalds skal tekin fyrir eitt ár í senn og skal því jafnað niður á gjaldaárið með mánaðarlegum greiðslum frá 1. júní til 31. maí og skal það tilkynnt leigutaka fyrir 1. mars. Skal gjaldið jafnan innt af hendi fyrirfram fyrir hvern mánuð og dregið af launum prests. Skal gjald stefnanda vera 36.000 krónur á mánuði fyrir árin 2000 og 2001 og breytast síðan ár hvert. Á fundi prestshjónanna í Saurbæ og tveggja stjórnarmanna stefnda 23. janúar 2001 var komist að samkomulagi um að ekki yrði tekið með í reiknigrunn afgjalds tiltekin útihús jarðarinnar sökum lélegs ástands og þar sem þau nýttust presti ekki. Átti það við um fjós, hlöðu byggða árið 1945 og hesthús eða súrheysgryfju sem byggt var 1949. Þá varð samkomulag um að veita stefnanda 20% afslátt af gjaldi á grundvelli þess að staðurinn þótti mikill sögustaður sem talinn var draga til sín fjölda ferðamanna, auk þess sem reknar voru á jörðinni búðir fyrir kristilega starfsemi í Vatnaskógi, sem talið var valda miklum ágangi á prestssetrinu. Samkvæmt samningi er hið leigða prestssetrið. Greinist það eftir eignarhlutum í fasteignamatsskrá ríkisins í íbúðarhús, bílskúr, fjórar geymslur, jörð sem er 893,2 hektarar að stærð, ræktað land sem er 21,2 hektarar að stærð og lax- og silungsveiði í Laxá í Leirársveit. Þá er sérstaklega vikið að hlunnindum sem ekki er getið í fasteignamatsskrá og er þar um að ræða æðarvarp, malarnám og framleiðslurétt sauðfjárafurða sem fylgi prestssetursjörðinni og er 22,4 ærgildi. Í 14. gr. samnings er getið um kvaðir og samninga um prestssetrið. Þar kemur fram að Hvalfjarðarstrandarhreppur leigi land fyrir félagsheimili og sundlaug. Renni leigugjald til prestssetursins eða prestssetursjarðarinnar. Þá leigi hreppurinn land undir íbúðarhús í tengslum við félagsheimilið. Gildi sömu leigukjör um það land og um félagsheimilið. Leigt er 2,7 hektara land undir starfsemi fiskeldisstöðvar. Leigugjald greiðist sóknarpresti í Saurbæ og gangi til viðhalds og endurbóta á prestssetursjörðinni. Norræna skólasetrinu hf. er leigð 5 hektara lóð úr landi Saurbæjar. Leigugjald renni til endurbóta á prestssetursjörðinni, t.d. vegna viðhalds girðinga og uppgræðslu skógar. K.F.U.M hefur svonefndan Vatnaskóg til umráða, en svæðið er í landi Saurbæjar. Tekið er fram að Skógrækt ríkisins hafi afhent stjórn K.F.U.M. landið endurgjaldslaust til fullra umráða. Ungmennafélagið Vísir hefur til umráða afgirtan íþróttavöll. Loks er tekið fram að stefnandi hafi friðlýst látrum og æðarvarpi í landi Saurbæjar, að prestssetursjörðin eigi aðild að veiðifélagi Laxár í Leirársveit og njóti 5,19% arðs og sömu hlutdeildar í veiðihúsi að Stóra-Lambhaga og loks að stefndi, sem umráðaaðili Saurbæjar, sé hluthafi í Hitaveitufélagi Hvalfjarðar hf. Um umráð, afnot, ráðstöfun prestssetursins eða réttinda þess, löggerninga og réttindi og skyldur umráðamanns er kveðið á um í 2., 3., 4. og 17. gr. samningsins. Kemur fram að umráðamaður hafi öll lögmæt og eðlileg umráð og afnot prestssetursins uns hann láti af embætti. Geti hann ekki ráðstafað prestssetri eða réttindum sem því tengist þannig að bindi stefnda og/eða þannig að ráðstöfun gildi lengur en hann gegni embætti sínu, án samþykkis stjórnar stefnda og annarra lögmæltra aðila hverju sinni. Umráðamaður geti ekki heldur, án samþykkis stjórnar stefnda, gert löggerninga sem feli í sér óeðlilega ráðstöfun prestsseturs, miðað við eðlileg og hefðbundin not þess. Alla löggerninga og/eða ráðstafanir sem feli í sér varanlega skerðingu eða breytingu á prestssetri, umhverfi þess og ásýnd, eða viðbætur við prestssetrið, geri stjórn stefnda, sem og löggerninga vegna réttinda sem undanskilin kunni að vera umráða- og afnotarétti prests. Loks er tekið fram að um réttindi og skyldur umráðamanns og stefnda fari að öðru leyti eftir ákvæðum laga svo og starfsreglum Prestssetrasjóðs á hverjum tíma. Samkvæmt 2. gr. starfsreglna um Prestssetrasjóð, nr. 826/2000, greiðast í fyrningarsjóð hreinar tekjur af hlunnindum viðkomandi prestsseturs, húsaleiga og aðrar tekjur sem stjórn sjóðsins fer með og bókfærir hjá hverju prestssetri. Efni 3. gr. starfsreglnanna um umráð og afnot prestssetra og gerð löggerninga í tengslum við ráðstöfun prestssetra er samhljóða 2. – 4. gr. haldsbréfsins. Eru starfsreglurnar settar með heimild í 59. gr. laga um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga um prestssetur, nr. 137/1993, fer stjórn Prestssetrasjóðs með yfirstjórn prestssetra og hefur fyrirsvar þeirra vegna. Það er grundvallarregla að sá sem skaðbótakröfu hefur uppi í máli þarf að sanna tjón sitt. Þar sem í gildi er byggingarbréf, í þessu tilviki haldsbréf, á milli stefnanda, sem leigutaka að prestssetrinu Saurbæ, og stefnda í fyrirsvari fyrir prestssetrið, má færa fyrir því rök að hugsanlegt sé að stefnandi hafi beðið eitthvert tjón við það að raflínur voru lagðar um land jarðar sem hann hafði á leigu og greiddi árlegt leigugjald fyrir. Haldsbréfið kveður ítarlega á um hvaða rétt stefnandi öðlast við ábúð jarðarinnar. Að öðru leyti gildir það ákvæði haldsbréfsins og 3. gr. starfsreglna um Prestssetrasjóð að alla löggerninga og/eða ráðstafanir sem feli í sér varanlega skerðingu eða breytingu á prestssetri, umhverfi þess eða ásýnd, eða viðbætur við prestssetrið, geri stjórn stefnda. Tilkoma sumarbústaðabyggðar felur án nokkurs vafa í sér varanlega breytingu á prestssetri, umhverfi þess og ásýnd og eru viðbætur við það. Er að mati dómsins engum vafa undirorpið að til þurfi atbeina stefnda til að sumarbústaðabyggð verði komið á fót í landi prestssetursins. Stefndi hefur fullyrt að stefnandi hafi ekki fengið leyfi stefnda til þess og hefur stefnanda ekki tekist sönnun um hið gagnstæða. Í haldsbréfinu kemur fram að tilgreind hlunnindi og tekjur af leigu renni til prestssetursins eða prestssetursjarðarinnar og er í ákveðnu tilviki mælt fyrir um í hvað þeim skuli varið. Stefnandi hefur fullyrt að leigutekjur samkvæmt gildandi leigusamningum og arður af hlunnindum berist sér og hefur stefndi í reynd ekki mótmælt því, en telur að stefnanda beri að verja þeim til viðhalds og endurbóta á prestssetrinu. Haldsbréfið geymir tæmandi talningu á hlunnindum og leigusamningum sem í gildi eru. Í 2. gr. starfsreglna Prestssetrasjóðs er kveðið á um að hreinar tekjur af hlunnindum viðkomandi prestsseturs renni í fyrningarsjóð sem tilheyri hverju lögboðnu prestssetri. Að mati dómsins yrði að kveða sérstaklega á um í samningi á milli aðila þessa máls ef tekjur af rekstri sumarbústaðabyggðar ættu að koma í hlut stefnanda, í stað þess að renna í fyrningarsjóð, svo sem reglur mæla fyrir um. Er það í samræmi við yfirlýsta afstöðu stefnda í þessu máli. Þegar til allra þessara þátta er litið er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að hann hafi beðið fjárhagslegt tjón á grundvelli þess að raflínur í landi Saurbæjar hafi skert möguleika á að hafa tekjur af rekstri sumarbústaðabyggðar. Hefur stefnandi ekki teflt fram öðrum grundvelli til stuðnings fjárhæð í aðalkröfu, eða tekist að leiða þá niðurstöðu í ljós að öðru leyti af haldsbréfi eða ábúðarlögum. Stefnandi hefur uppi varakröfu um lægri fjárhæð og hefur fært fram henni til stuðnings fullyrðingar um að stefndi hafi brotið gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýslulaga með því að mismuna stefnanda og sóknarpresti á Valþjófsstað í Fljótsdal, í sambærilegum tilvikum. Til stuðnings varakröfu sinni á þessum grundvelli hefur stefnandi ekki teflt fram neinum sönnunargögnum. Loks styður stefnandi varakröfu sína þeim rökum að honum beri bætur fyrir jarðrask og átroðning sem leiði af lagningu raflínanna um landið, en stoð fyrir kröfu á þeim forsendum megi finna í 2. mgr. 4. gr. eldri ábúðarlaga, nr. 64/1976 og 1. mgr. 11. gr. núgildandi ábúðarlaga, nr. 80/2004. Ákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 80/2004, sem gilda um þessa stöðu sbr. niðurlag bráðabirgðaákvæðis I í lögunum, miða við að ábúandi sanni að hann hafi í slíku tilviki orðið fyrir tjóni á eigin eignum. Stefnandi hefur ekki teflt fram neinum sönnunargögnum um að svo sé. Gegn mótmælum stefnda hefur honum því í hvorugu tilviki hér að framan tekist sönnun um tjón sem leiði til þess að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda skaðabætur lægri fjárhæðar en í aðalkröfu. Þegar til alls framanritaðs er litið er það niðurstaða dómsins að sýkna skuli stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í samræmi við niðurstöðu málsins greiði stefnandi stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður, en af hálfu stefnda Helgi Jóhannesson hæstaréttarlögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Stefndi, Prestssetrasjóður, er sýknaður af kröfum stefnanda, Kristins Jens Sigurþórssonar. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 494/2012
Kærumál Sjálfræðissvipting
Hæstiréttur staðfesti úrskurðhéraðsdóms um að A yrði sviptur sjálfræði í fjögur ár á grundvelli a. liðar 4.gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari og Benedikt Bogason ogHelgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2012, sem barst héraðsdómi degisíðar og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. júlí 2012, þar sem sóknaraðili var að kröfu varnaraðilasviptur sjálfræði í fjögur ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaganr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að sjálfræðissviptingu verði markaður skemmritími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilarkrefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila eins og ídómsorði greinir. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talið þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila,Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, og þóknun skipaðs talsmannsvarnaraðila, Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur tilhvors.
Mál nr. 643/2008
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X, sem veitt hafði verið reynslulausn, á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, skyldi afplána 1080 daga eftirstöðvar refsingar, sem hann hafði hlotið með dómi Hæstaréttar 7. desember 2006, enda taldist kominn fram sterkur grunur um að X hefði framið fíkniefnalagabrot sem varðað gæti allt að 12 ára fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að afplána 1080 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar í máli nr. 410/2006. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu sóknaraðila verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómi Hæstaréttar 7. desember 2006 í máli nr. 410/2006 var varnaraðili dæmdur til sex ára fangelsisvistar, en með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 15. september 2008 var honum veitt reynslulausn á 1080 daga eftirstöðvum refsingarinnar. Samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 getur dómstóll að kröfu ákæranda úrskurðað að maður, sem hlotið hefur reynslulausn, skuli afplána eftirstöðvar refsingar ef hann á reynslutíma rýfur gróflega almennt skilyrði reynslulausnar, enda liggi fyrir sterkur grunur um að hann hafi framið nýtt brot sem varðað getur sex ára fangelsi. Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála eru taldir upp þeir aðilar sem fara með ákæruvald í landinu. Sóknaraðili máls þessa er einn þeirra aðila, en hann annast nú rannsókn á því ætlaða broti varnaraðila sem liggur til grundvallar kröfu þeirri sem hér er til meðferðar, þótt hann fari ekki með ákæruvald í málinu komi til þess að varnaraðili verði ákærður fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. mgr. 27. gr. laga nr. 19/1991. Hugtakið ákærandi í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 verður að skýra til samræmis við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 þannig að sóknaraðili er bær til að fara með mál þetta. Samkvæmt því verður ekki fallist á með varnaraðila að vísa beri málinu frá héraðsdómi. Þá er að gögnum málsins virtum nægilega fram kominn sterkur grunur um að varnaraðili hafi tekið þátt í broti er varðar við 173. gr. a. almennra hegningarlaga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri í dag, er þess krafist að X, kt. [...], verði gert að afplána 1080 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar af 6 ára fangelsisrefsingu, sem honum hafi verið gerð með dómi Hæstaréttar í máli nr. 410/2006, en reynslulausn hafi verið veitt af Fangelsismálastofnun hinn 15. september 2008, skilorðsbundið í 3 ár. Í greinargerð lögreglustjórans segir að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi að undanförnu haft til rannsóknar ætlaða stórfellda framleiðslu og dreifingu fíkniefna á höfuðborgarsvæðinu. Talið sé að kærði standi að framleiðslu fíkniefna ásamt A. Hafi kærði ásamt A verið með aðstöðu í iðnaðarhúsnæði á tveimur stöðum, að Y og Z, í Hafnarfirði og sé talið að framleiðslan hafi farið fram þar. Hafi lögreglan fylgst með greindum stöðum og hafi kærði og A sést á báðum stöðum og fara þar inn. Hinn 16. október sl. hafi lögregla farið inn í bæði framangreind iðnaðarhúsnæði og sama morgun hafi kærði, X, verið handtekinn. Inni í húsnæðinu að Z hafi verið mikið magn ætlaðra sterkra fíkniefna á framleiðslustigi, auk þess sem þar hafi verið uppsett tæki, sem sérfræðingum beri saman um að unnt sé að nota við framleiðslu sterkra fíkniefna og hafi framleiðsla verið þar í gangi. Tekin hafi verið sýni úr efnum á staðnum og fyrsta svörun verið methamfetamine, en efnin hafi verið send til frekari greiningar. Sérfræðingar hafi verið fengnir á vettvang til að meta umfang framleiðslunnar og ætlaða almannahættu, sem kunni að hafa verið samfara framleiðslunni. Samkvæmt upplýsingum þeirra kunni sprengihætta að fylgja efnaframleiðslu þeirri, sem talið sé að hafi farið fram í húsnæðinu. Sérfræðingar frá Europol, sem farið hafi á vettvang, hafi talið verksmiðjuna hafa mjög mikla framleiðslugetu og að fagmannlega hafi verið að verki staðið. Miðað við þau efni og þann tækjabúnað sem hafi verið í húsnæðinu, hafi þeir talið að mögulegt hafi verið að framleiða þar amfetamín, methamfetamín og MDMA. Í húsnæðinu að Y hafi fundist rúmlega 700 g af amfetamíni og í húsnæðinu að Z hafi fundist rúmlega 18 kg af hassi í ferðatösku. Í greinargerð segir að kærði hafi borið svo um í skýrslutöku hjá lögreglu að hann hafi komið að framleiðslu á fenýlaseton í því iðnaðarhúsnæði, sem áður greinir, en ekki kannast við frekari framleiðslu. Kærði hafi ekki getað gert grein fyrir tilgangi þess að framleiða fenýlaseton, en að hann hafi komið að framleiðslunni að beiðni A. Fenýlaseton sé á lista í fylgiskjali II við reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, en samkvæmt reglugerðinni sé um að ræða efni, sem nota megi við ólöglega ræktun, framleiðslu eða tilbúning ávana- og fíkniefna og annarra eftirlitsskyldra efna og skráð séu í listum I - II í alþjóðasamningi gegn ólöglegri verslun með ávana- og fíkniefni 1988, (United Nations Convention against Illicit Traffic in Narcotic Drugs and Psychotropic Substances 1988). Í greinargerðinni segir að áður en til handtöku kærða hafi komið hafi lögreglan farið inn í húsnæðið að Y í þágu rannsóknar málsins til að setja upp upptökubúnað og til að taka sýni úr efnum á staðnum. Sýni hafi m.a. verið tekin úr kristölluðum efnum, samsvarandi útlits og efnunum er fundist hafi að Z. Þau kristölluðu efni hafi reynst vera 1-phenyl-2-nitro-1-propene (P-2-NP), en efnið muni samkvæmt matsgerð rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði vera þekkt milliefni í framleiðslu amfetamíns og metamfetamíns. Þá hafi vökvi, sem sýni hafi verið tekið úr, reynst innihalda benzýl metýl ketón, sem muni vera sama efni og fenýlaseton. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði borið svo um að við framleiðsluna hafi fyrst verið framleitt 1-fenyl-2-nitropropane og síðan fenýlaseton. Hafi kærði lýst greindu ferli ítarlega. Í greinargerðinni segir og að kærði hafi ekki getað gefið skýringar á því hvers vegna framangreind efni og tæki fundust í húsnæðinu að Y, þ.e. efni og tæki, sem geri það mögulegt að fullvinna amfetamín, metamfetamín eða MDMA. Fram kemur í greinargerðinni að niðurstaða efnarannsóknar vegna efna, sem fundist hafi að Z, liggi ekki fyrir. Loks segir í greinargerðinni að rannsókn lögreglu miði vel áfram, en meðal annars sé enn beðið endanlegra skýrslna frá Europol og frá rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði. Kærði hafi í þágu rannsóknar málsins sætt gæsluvarðhaldi frá 16. október sl. með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Litið sé svo á að kærði hafi með háttsemi sinni gróflega rofið skilyrði reynslulausnar og á þann hátt að tilefni sé til að honum sé gert að afplána eftirstöðvar refsingar. Sterkur rökstuddur grunur sé um stórfellda framleiðslu kærða á fíkniefnum, þ.e. ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað geti allt að 12 ára fangelsi. Er vísað til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 65. gr. laga um fullnustu refsinga nr. 49/2005. Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu lögreglustjóra um að honum verði gert að afplána eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar í máli nr. 410/2006, og hefur krafist þess að henni verði hafnað. Að öllu framanrituðu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður að fallast á það með lögreglustjóra að fyrir liggi sterkur grunur um að kærði gerst sekur um brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga, en slíkt brot getur varðað allt að 12 ára fangelsi, og þannig rofið gróflega skilyrði reynslulausnar. Eru því uppfyllt skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga til að fallast á kröfu ákæruvaldsins um að kærða verði gert að afplána 1080 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem honum var gerð með dómi Hæstaréttar í máli nr. 410/2006. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Kærði, X, afpláni 1080 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 410/2006.
Mál nr. 830/2016
Umboðssvik Fjármálafyrirtæki Skilorð
G var gefin að sök umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa misnotað aðstöðu sína, annars vegar með því að hafa stefnt SA í verulega hættu, sem sparisjóðsstjóri, þegar hann hefði farið út fyrir heimildir sína með því að veita í júní 2008 C ehf. 100.000.000 króna lán í formi yfirdráttar án þess að afstaða lánanefndar SA hefði legið fyrir, áhættu- og greiðslumat hefði farið fram eða að endurgreiðsla hefði verið tryggð með nokkrum hætti. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að án tillits til þess hvort honum hefði vegna starfa síns verið formlega heimilt að taka upp á sitt eindæmi ákvörðun um að SA veitti lánið yrði að gæta að því að ráðstöfun G var klædd gagnvart SA í búningi lánveitingar til að fram gæti farið greiðsla sem hann bar enga skyldu til að greiða. Þá kom fram að enginn samningur hefði verið gerður um endurgreiðslu fjárhæðarinnar eða tryggingu fyrir henni og bersýnileg hætta hefði verið á að lántakinn hefði enga burði til að standa skil á henni. Var G því sakfelldur fyrir umboðssvik enda hefði háttsemi hans leitt til stórfelldrar fjártjónsáhættu fyrir SA. Hins vegar var G gefið að sök að hafa misnotað aðstöðu sína sem stjórnarformaður B ehf., dótturfélags SA, með því að framselja stofnfjárbréf í SA að verðmæti 683.368.783 krónur frá B ehf. til I ehf. án endurgjalds og án þess að lánasamningur hefði verið gerður né trygging sett fyrir greiðslu kröfunnar. Var vísað til þess í dómi Hæstaréttar að þótt I ehf. hefði ekki getað framselt stofnfjárbréfin án samþykkis stjórnar SA gat SA ekki að öðru leyti skipt sér af afdrifum bréfanna eða málefnum félagsins. Var talið að framsalið hefði falið í sér verulega fjártjónsáhættu fyrir B ehf. að völdum G og var hann því sakfelldur fyrir umboðssvik. Var refsing G ákveðin fangelsi í 18 mánuði en meðal annars með hliðsjón af því hve langt var um liðið frá því að brotin voru framin og heilsufari G var refsing skilorðsbundin til tveggja ára.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, GretaBaldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. desember 2016. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur fyrir þá háttsemi semhonum er gefin að sök í ákæru og hann dæmdur til refsingar. Ákærði krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms, en til vara að refsing verði látin niður falla.IÁkærða eru í máli þessu gefin aðsök umboðssvik með því að hafa misnotað aðstöðu sína, annars vegar semsparisjóðsstjóri Sparisjóðsins A og hins vegar sem stjórnarformaður B ehf., dótturfélagssparisjóðsins, og brotið með því gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940.Sakargiftirí fyrsta kafla ákæru lúta að því að ákærði hafi stefnt fé Sparisjóðsins í A íverulega hættu þegar hann hafi farið út fyrir heimildir sínar með því að veita16. júní 2008 C ehf. 100.000.000 króna lán í formi yfirdráttar á reikningifélagsins hjá sparisjóðnum án þess að afstaða lánanefndar hans lægi fyrir,áhættu- og greiðslumat færi fram eða endurgreiðsla lánsins væri tryggð meðnokkrum hætti. Lánsfjárhæðinni hafi verið ráðstafað inn á annan reikningfélagsins hjá sparisjóðnum og þaðan tveimur dögum síðar inn á reikning þess hjáD hf. sem hafi samdægurs fengið handveð í innstæðu þess reiknings fyrir öllumskuldum og skuldbindingum E ehf. við bankann. Í héraðsdómi er ítarlega lýstmálavöxtum, þar á meðal sögu E ehf., fjárfestinga félagsins og skuldbindinga,en það var stofnað 19. apríl 2007 af fimm félögum sem áttu það að jöfnu.Tilgangur félagsins var eignarhaldsstarfsemi, kaup og sala verðbréfa, lánastarfsemiog annar skyldur rekstur. Mun félagið hafa meðal annars keypt stofnfjárhluti íSparisjóðnum A og hluti í F hf., sem síðar hlaut heitið D hf. Á árinu 2007gerðist Sparisjóðurinn A hluthafi í félaginu þegar hann eignaðist 13,9% hlut.Skuldir félagsins munu hafa vaxið mjög á árinu 2007, þar á meðal með láni frá Dhf. að fjárhæð 4.100.000.000 krónur, en andvirði þess mun hafa verið ráðstafaðtil kaupa á stofnfjárhlutum í Sparisjóðnum A og Sparisjóði G sem munu hafaverið sett að veði fyrir láninu. Á árinu 2008 krafðist D hf. ítrekað frekaritrygginga vegna lána E ehf. sem munu hafa verið komin yfir leyfileg mörk stórraáhættuskuldbindinga. Þá er í héraðsdómi getið um gjaldmiðla- ogverðbréfaskiptasamning milli E ehf. og D hf. 7. september 2007, þar sem kveðiðvar á um 171.340.672 krónu höfuðstólsgreiðslu E ehf. gegn afhendingustofnfjárbréfa í Sparisjóðnum A, en lokadagur samningsins var 8. september2008. Krafði bankinn félagið um frekari tryggingar vegna samningsins 4. apríl2008. Í héraðsdómi er rakinn framburðurvitna og efni samtímagagna um fjárhagsstöðu E ehf. á árinu 2008 og vitneskjuákærða þar um, en á fundi stjórnar Sparisjóðsins A 12. febrúar það ár hafðiverið samþykkt að heimila ákærða að selja allt hlutafé sparisjóðsins í félaginu„á bókfærðu virði.“ Ákærði, sem einnig var formaður stjórnar D hf., áttisamkvæmt framlögðu endurriti af upptöku símtal 7. mars 2008 viðframkvæmdastjóra fjármálasviðs Sparisjóðsins A þar sem hann lýsti þeirri skoðunað D hf. myndi ekki fá greiddar kröfur sínar á hendur E ehf., en sagðijafnframt að það væri „hægt að bara setja þetta inn í eitthvert félag íeinhverja svona tólf eða átján mánuði meðan að svona hlutirnir eru að ná sér.“Eins og greinir í héraðsdómi gengu tölvubréf milli fyrirsvarsmanna hluthafa ífélaginu í mars 2008 um öflun ábyrgða frá eigendum þess til handa D hf. Þannigsendi fulltrúi eins af eigendum E ehf., er jafnframt sat í stjórn D hf., bréftil ákærða og fleiri fyrirsvarsmanna hluthafa í félaginu 7. mars 2008 þessefnis að stjórn bankans hafi fundað þá um daginn og tekið vel í hugmyndir um aðhver hluthafanna gengist í ábyrgð gagnvart bankanum fyrir greiðslu á100.000.000 krónum af skuldum félagsins, en unnið yrði „áfram að frágangimálsins“. Þó hafði einn hluthafanna lýst því þremur dögum áður að hann myndiekki veita slíka ábyrgð og hygðist selja sinn hlut í félaginu, en gert var ráðfyrir því að aðrir hluthafar myndu kaupa hlut hans fyrir eina krónu og skiptameð sér. Í lok mars 2008 lá fyrir að stjórnir tveggja annarra hluthafa í E ehf.hefðu ekki enn tekið afstöðu til málefnisins. Í héraðsdómi er lýst aðdragandaað stofnun C ehf. 18. mars 2008 og aðkomu ákærða að gerð samnings 31. mars þaðár um kaup félagsins á öllum hlutum Sparisjóðsins A í E ehf. að nafnverði95.216.128 krónur. Í samningnum sagði meðal annars að kaupverð hinna selduhluta væri 1.000.000 krónur og væri kaupanda „kunnugt um að seljandi hefurtekið á sig ábyrgð fyrir E ehf. að fjárhæð kr. 100.000.000 ... Verði sú ábyrgðseljanda virk og þurfi seljandi að ... leggja út fé vegna ábyrgðar sinnarskuldbindur kaupandi sig til að greiða seljanda þær greiðslur til baka semnemur allt að kr. 10.000.000“. Fyrir liggur að C ehf. mun hvorki hafa haft áhendi starfsemi sem sneri að öðru en eignarhaldi að hlutunum í E ehf. né áttaðrar eignir, en hlutafé í fyrrnefnda félaginu var 1.000.000 krónur. Formaður stjórnar E ehf. sendieins og greinir í héraðsdómi tölvubréf til ákærða og fyrirsvarsmanna hluthafa ífélaginu 4. og 8. apríl 2008 í kjölfar sölu Sparisjóðsins A á öllum hlutumsínum í félaginu og í tilefni af kalli D hf. eftir frekari tryggingum vegnaframangreinds gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamnings. Í bréfum þessum kom meðalannars fram að alvarleg staða félagsins hefði verið rædd á fundi stjórnar þess,svo og að forráðamönnum D hf. hafi verið tjáð að „afar ólíklegt“ væri aðsamstaða yrði meðal hluthafa í E ehf. um að gangast í frekari ábyrgðir fyrirfélagið. Í bréfi fulltrúasparisjóðsstjóra Sparisjóðsins A 8. apríl 2008 til stjórnarformanns E ehf. komá hinn bóginn fram að hann hefði talið að samkomulag væri um „frágang áskuldbindingum félagsins við D og það hafi gengið út á að lagðar væru framtilgreindar ábyrgðir og þar með væru þau mál ... komin í eðlilegan farveg.“ Hinn 8. apríl 2008 var gerðsvofelld bókun á stjórnarfundi Sparisjóðsins A: „GK fór yfir aðkomu félagsins Eehf. að kaupum á D hf. og stofnfé í A. Félagið var stofnað til kaupa á hlut í X.Þau kaup gengu ekki eftir og þá fjárfesti félagið í öðru fyrir lánsfé. Í dagstendur félagið tæplega undir skuldum. Nauðsynlegt er að auka hlutafé eða gefaút ábyrgð eigenda. Það hefur ekki tekist. A átti hlut í E og hafði selt þannhlut en stjórn E hefur ekki samþykkt viðskiptin vegna ákvæða í lánasamningnumað þeirra sögn.“ Í málinu eru ekki skjalfest gögn umað Sparisjóðurinn A hafi gengist í ábyrgð við D hf. fyrir skuldum E ehf. aðfjárhæð allt að 100.000.000 krónur önnur en fyrrgreind ummæli sem að því lutu íkaupsamningi sparisjóðsins við C ehf. frá 31. mars 2008. Fyrir liggur að 16.júní sama ár var C ehf. veitt 100.000.000 króna lán í formi yfirdráttar hjáSparisjóðnum A og var þeirri fjárhæð sama dag ráðstafað inn á annan reikningfélagsins þar og tveimur dögum síðar af þeim reikningi inn á reikning þess hjá Dhf. sem fékk handveð í innstæðu síðastnefnda reikningsins, að virðist 10. júní2008. Áðurnefndur fulltrúi sparisjóðsstjóra mun hafa framkvæmt millifærslunainn á reikning C ehf. í D ehf. og bar hann fyrir dómi að líklegast hafi hanngert það að beiðni ákærða. Fyrrnefndur gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur Eehf. við D hf. var síðan gjaldfelldur 2. júlí 2008. Hinn 22. september sama ártók D hf. sér greiðslu af reikningi C ehf. sem nam allri innstæðu hans tillúkningar á hluta skuldar E ehf. við bankann. Bú E ehf. mun hafa verið tekiðtil gjaldþrotaskipta 4. mars 2009.Svo sem fram kemur í héraðsdómisetti Fjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 bráðabirgðastjórn yfir Sparisjóðinn Aog var hann í framhaldi af því tekinn til slita 23. júlí sama ár eftir ákvæðumXII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Bú sparisjóðsins var síðantekið til gjaldþrotaskipta 1. nóvember 2010 og lauk þeim 2. september 2013.Fjármálaeftirlitið ráðstafaði einnig 22. apríl 2010 tilteknum eignum ogskuldbindingum Sparisjóðsins A til H sparisjóðs sem var síðan sameinaðurLandsbankanum hf., sem þá hét NBI hf., á grundvelli ákvörðunarFjármálaeftirlitsins 5. mars 2011. Krafa Sparisjóðsins A á hendur C ehf. vegnafyrrnefnds yfirdráttarláns færðist þannig til Landsbankans hf., en hana fékkbankinn ekki greidda og var bú C ehf. tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl2015. 2Héraðsdómur sýknaði ákærða afsakargiftum í fyrri kafla ákæru. Sem rök fyrir þeirri niðurstöðu vísaðidómurinn til framburðar fyrirsvarsmanns C ehf. um að ætlunin hafi verið aðstanda skil á ábyrgðarfjárhæð þeirri sem greindi í kaupsamningnum 31. mars 2008og nota til þess fé sem til ráðstöfunar var á reikningi C ehf. hjá SparisjóðnumA í júní 2008 vegna fyrrnefnds yfirdráttarláns. Aldrei hafi staðið til aðfélagið yrði endurkrafið um það lán ef undan væri skilinn hlutur þess íábyrgðinni samkvæmt kaupsamningnum.Vísaði dómurinn jafnframt til skýringa erfyrirsvarsmaðurinn gaf á tilurð yfirdráttarheimildarinnar í greinargerð tilhéraðsdóms 6. maí 2012 í tilefni af kröfu um gjaldþrotaskipti á búi C ehf., enþar greindi hann meðal annars frá því að ákærði hafi tjáð sér að hann myndigreiða út fjárhæð ábyrgðar Sparisjóðsins A á skuldum E ehf. við D hf. með„heimild hjá félaginu C ehf. þangað til hann hefði fundið þessu fjármagnifarveg.“ Hafi fyrirsvarsmaðurinn þá strax gert ákærða grein fyrir því „að efhann ætlaði að gera þetta svona þá yrði það að vera alveg á hreinu að hannmyndi klára það fyrir árslok“ og hafi fyrirsvarsmanninum verið tjáð að það yrðigert og þyrfti ekki að hafa áhyggjur af því. Á þessum grunni komst héraðsdómurað þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið um eiginlega lánveitingu að ræða eryfirdráttarheimildin var stofnuð, heldur hafi sú ráðstöfun verið liður í efndumSparisjóðsins A á tilteknum skuldbindingum sínum gagnvart E ehf. annars vegarog C ehf. hins vegar. Hafi hvorki saksókn né sönnunarfærslu verið markaðurfarvegur til samræmis við það. Miðað við þessi atvik hafi ekkert kallað á það ítengslum við yfirdráttarheimildina að leitað yrði eftir afstöðu lánanefndar,áhættu- eða greiðslumat færi fram eða trygginga yrði aflað svo sem byggt væri áí ákæru. Væri jafnframt gegn eindreginni neitun ákærða óvarlegt að telja sannaðað hann hafi komið því til leiðar eða stuðlað að því með öðrum hætti að D hf.hafi verið veitt handveð í innstæðu á reikningi C ehf. hjá bankanum tiltryggingar skuldum og skuldbindingum E ehf., en án veðsetningarinnar hefðibankinn ekki getað leitað fullnustu í innstæðunni.3Fallist er á með héraðsdómi aðvið sölu Sparisjóðsins A á hlutum sínum í E ehf. 31. mars 2008 hafi enginniðurstaða legið fyrir um hvort aðrir hluthafar í því félagi myndu allirgangast undir ábyrgðarskuldbindingar við D hf. sem til umræðu voru í þeirraröðum, en allt hafi á hinn bóginn bent til að tilraunir til þess væru að faraút um þúfur. Af gögnum málsins verður raunar ekki annað séð en að ákærða hafiverið fullkunnugt sem sparisjóðsstjóra Sparisjóðsins A, fyrirsvarsmanni þesshluthafa í E ehf. og formanni stjórnar D hf. um að sumir hluthafanna í E ehf.hefðu þegar á þessum tíma hafnað að veita slíka ábyrgð til tryggingar kröfumbankans. Jafnframt verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sannað sé aðákærði hafi mælt fyrir um veitingu yfirdráttarheimildarinnar til C ehf. sem umræðir í ákæru. Í hinum áfrýjaða dómi var semáður segir byggt á áðurnefndum framburði fyrirsvarsmanns C ehf. um að félaginuhafi verið veitt yfirdráttarlánið að fjárhæð 100.000.000 krónur til að unntyrði að standa D hf. skil á fé til efnda á ábyrgð Sparisjóðsins A vegna skulda Eehf. og hafi aldrei staðið til að C ehf. endurgreiddi þá fjárhæð nema með10.000.000 krónum í samræmi við ákvæði kaupsamningsins frá 31. mars 2008.Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður mathéraðsdóms á sönnunargildi framburðar fyrirsvarsmannsins ekki endurmetið fyrir Hæstaréttiog verður þetta því lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Á hinn bóginnliggur ekkert fyrir í málinu um að Sparisjóðurinn A hafi nokkru sinni gengistfyrir sitt leyti undir ábyrgðarskuldbindingu við D hf. fyrir 100.000.000krónum. Af gögnum málsins um ráðagerðir um slíka ábyrgð verður heldur ekkiannað ráðið en að sparisjóðnum hafi ekki verið ætlað að veita hana nema aðrirhluthafar í E ehf. myndu jafnframt gangast undir sams konar ábyrgð fyrir sittleyti og að samningar þar um tækjust við D hf. Hvorugt þetta gerðist. Er einnigtil þess að líta að fyrir lá að alvarlegir fjárhagserfiðleikar steðjuðu að Eehf. á þeim tíma er stjórn Sparisjóðsins A veitti ákærða áðurnefnda heimild áfundi sínum 12. febrúar 2008 til að selja allt hlutafé sjóðsins í félaginu ábókfærðu verði sem hann svo raunar hvergi nærri gerði við ráðstöfunhlutafjárins í kaupsamningnum við C ehf. 31. mars sama ár. Verður með engumhætti séð að ákærða hafi ekki verið allt þetta ljóst. Án tillits til þess hvorthonum hefði vegna starfs síns sem sparisjóðsstjóri verið formlega heimilt aðtaka upp á sitt eindæmi ákvörðun um að Sparisjóðurinn A veitti lán að fjárhæð100.000.000 krónur verður að gæta að því að samkvæmt framansögðu var þessiráðstöfun ákærða klædd gagnvart sparisjóðnum í búning lánveitingar til að framgæti farið greiðsla sem hann bar enga skyldu til að inna af hendi. Enginnsamningur var gerður um endurgreiðslu fjárhæðarinnar eða tryggingu fyrir henniog bersýnileg hætta var á að lántakinn hefði enga burði til að standa skil áhenni. Fór einnig svo að fjárhæðin glataðist sparisjóðnum að frátalinniendurgreiðslu C ehf. á 10.000.000 krónum eftir ákvæði kaupsamningsins frá 31.mars 2008. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið fellur þessi háttsemiákærða innan lýsingar í fyrri kafla ákæru með þeim hætti að hann verðursakfelldur fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga, endaleiddi háttsemi hans til stórfelldrar fjártjónshættu fyrir Sparisjóðinn A. IISamkvæmt ákæru voru atvik að bakisakargiftum í seinni kafla hennar þau að í mars 2008 voru stofnfjárbréf íSparisjóðnum A að verðmæti 683.368.783 krónur framseld frá dótturfélagi hans, Behf., til I ehf. án endurgjalds. Hvorki var gerður lánssamningur né veitttrygging fyrir greiðslu kröfu af þessu tilefni, en stofnfjárbréfin munu hafiverið skráð á I ehf. hjá Verðbréfaskráningu Íslands 7. mars 2008. Er ákærðagefið að sök að hafa sem stjórnarformaður B ehf. misnotað aðstöðu sína ogvaldið félaginu verulegri fjártjónshættu með því að framselja á þennan háttbréfin fyrir hönd þess, en við framsalið hafi B ehf. eignast kröfu á I ehf. semfært hafi á móti skuld í bókhaldi sínu. Í árslok 2009 hafi eftirstöðvarkröfunnar, samtals 633.268.783 krónur, verið færðar í gegnum viðskiptareikningtengdra aðila frá B ehf. yfir í sparisjóðinn sem krafa og þar flokkuð meðalútlána. Lánveitingin hafi síðan verið að fullu afskrifuð í bókhaldisparisjóðsins 31. mars 2010.Eftir gögnum málsins eignaðist Behf. síðari hluta árs 2007, aðallega með kaupum en að nokkru með framsali fráSparisjóðnum A, stofnfjárbréf í Sparisjóði J annars vegar og Sparisjóði K hinsvegar að andvirði samtals 683.368.783 krónur. Stofnfjáreigendur í þessumsparisjóðum samþykktu ásamt stofnfjáreigendum í Sparisjóðnum A samrunasparisjóðanna þriggja í desember 2007. Hinn 22. febrúar 2008 veittiFjármálaeftirlitið samþykki fyrir samrunanum á grundvelli 106. gr. laga nr.161/2002 og tók hann gildi frá og með þeim degi, en frá 1. júlí 2007 taldistSparisjóðurinn A hafa tekið við öllum réttindum og skyldum hinna sparisjóðannatveggja. Sparisjóðirnir voru sameinaðir undir nafni Sparisjóðsins A, en með þvíurðu stofnfjárbréfin sem B ehf. hafði eignast samkvæmt áðursögðu aðstofnfjárbréfum í síðastnefnda sparisjóðnum. Bréf þessi voru eftir gögnummálsins enn í eigu I ehf. þegar þau urðu verðlaus í kjölfar áðurnefndrarákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010.B ehf. var eftir gögnum málsinsstofnað 16. desember 1993 en allir hlutir í félaginu komust í eiguSparisjóðsins A 20. desember 2005 og varð ákærði þar stjórnarformaður. Samkvæmtsamþykktum félagsins var tilgangur þess að eiga og reka fasteignir, skip ogbifreiðir, kaupa og selja hlutabréf og verðbréf og taka þátt í öðrum félögum.Mun sparisjóðurinn hafa hagað starfsemi félagsins í samræmi við þetta.I ehf. mun hafa verið stofnað áárinu 1994 undir heitinu L ehf. og upphaflega tilheyrt M, en með samningi 5.mars 2008 voru allir hlutir í félaginu, að nafnverði 500.000 krónur, framseldirtil Deloitte hf. Félaginu munu þá hvorki hafa tilheyrt eignir né það boriðskuldir. Síðastgreindan dag gerði Deloitte hf., sem veitti Sparisjóðnum Aþjónustu við endurskoðun, nýjar samþykktir fyrir félagið og breytti jafnframtheiti þess í I ehf. Samkvæmt samþykktunum var tilgangur félagsins kaup, sala ogeignarhald á verðbréfum, kaup, sala og rekstur fasteigna og lausafjár ásamtlánastarfsemi tengdri rekstrinum og öðrum skyldum rekstri. Deloitte hf. gerðisíðan 7. mars 2008 samning við N, [...], um framsal til hans á öllum hlutum ífélaginu. Í tengslum við þann samning hélt N hluthafafund í félaginu sama dagog var hann þar einn kjörinn í stjórn ásamt því að honum var veittprókúruumboð, en varamaður hans í stjórninni var kjörinn O, sem þá mun hafaverið starfsmaður Deloitte hf. Ráðstafanir þessar voru allar tilkynntar tilfyrirtækjaskrár. Stjórn félagsins hélst óbreytt þar til N tilkynntifyrirtækjaskrá 14. júní 2010 að hann hefði sagt sig úr henni og gerði síðan Oþað sama fyrir sitt leyti 8. mars 2011. Af gögnum málsins verður ekki ráðið aðfélagið hafi á þessu tímabili eignast annað en stofnfjárbréfin sem um ræðir íákæru auk fjármagnstekna vegna þeirra eða stofnað til skuldbindinga sem vörðuðuannað en eignarhald að bréfunum og kostnað af rekstri félagsins.2Í hinum áfrýjaða dómi var taliðsannað að ákærði hafi verið með í ráðum þegar tekin var ákvörðun um að færastofnfjárbréfin með endurgjaldslausu framsali frá B ehf. til I ehf. Þá var þaðniðurstaða dómsins að þegar umrædd stofnfjárbréf voru ekki lengur í óbeinni eiguSparisjóðsins A gegnum dótturfélagið B ehf. hafi ekkert verið því tilfyrirstöðu að þeim yrði ráðstafað án aðkomu sparisjóðsins og án þess að fyrirhendi væri trygging fyrir því að skuld I ehf. við B ehf., sem þá var sögð nema683.368.783 krónum, yrði greidd. Ekki eru efni til annars en að staðfestaþessar niðurstöður hins áfrýjaða dóms. Til þess verður jafnframt að líta aðeftir gögnum málsins voru ekki gerðir samningar um kröfuréttindi B ehf. áhendur I ehf., greiðslu síðarnefnda félagsins fyrir framsal stofnfjárbréfanna,tryggingarréttindi fyrrnefnda félagsins fyrir greiðslu, forræði þess á bréfunumeða afskipti af ráðstöfun þeirra eftir framsalið. Þá liggur ekkert fyrir um að Behf. hafi á grundvelli löggernings haft forræði á málefnum I ehf.Á hinn bóginn verður að gæta aðþví, svo sem í héraðsdómi greinir, að ráða má af gögnum málsins að umsýsla afýmsu tagi sem snerti I ehf. hafi verið í höndum starfsmanna Sparisjóðsins Aþótt félagið hafi ekki verið í eigu hans og hafi hann greitt kostnað fyrirfélagið. Starfsmenn sparisjóðsins hafi þannig annast samskipti viðendurskoðendur í tengslum við reikninga þess og skil á þeim til yfirvalda, enstjórnarmaðurinn í félaginu og eigandi þess hafi lítt annað gert en að komagögnum sem honum hafi borist og vörðuðu félagið í hendur starfsmannasparisjóðsins til afgreiðslu. Þá mun arður af stofnfjárbréfunum, sem ákveðiðvar að greiða 12. mars 2008 og nam 44.750.000 krónum, hafa, ásamt endurgreiðsluá fjármagnstekjuskatti 26. júní sama ár að fjárhæð 5.350.000 krónur, runnið tilB ehf. til lækkunar á skuld I ehf. Að auki hefur sú skýring komið fram í gögnummálsins á ástæðum fyrir framsali B ehf. á stofnfjárbréfunum til I ehf. að grípahafi þurft til ráðstöfunar sem þessarar til að formlegt eignarhald á þeim yrðiekki lengur á hendi Sparisjóðsins A eða óbeint gegnum dótturfélag hans, endahefðu bréfin að öðrum kosti glatað verðgildi sínu í samstæðureikningsskilumfyrir sparisjóðinn. Ákærði hefur jafnframt vísað til þess í málsvörn sinni aðstaða sparisjóðsins hafi ekki verið sett í tvísýnu með þessu framsali þvíógerlegt hefði verið án samþykkis stjórnar hans að framselja stofnfjárbréfinfrá I ehf. Það sem hér hefur verið greintgetur engu breytt um þau grundvallaratriði að stofnfjárbréfin voru framseld fráB ehf. til I ehf. og færð í verðbréfaskráningu sem eign síðarnefnda félagsinsán þess að nokkuð hafi verið að gert til tryggja fyrrnefnda félaginu ráð yfirbréfunum eða tilkall til verðmætis þeirra. I ehf. tilheyrði hvorki B ehf. néSparisjóðnum A, heldur N sem fór að lögum einn með öll ráð yfir málefnumfélagsins. Þótt félagið hefði ekki getað framselt stofnfjárbréfin án samþykkisstjórnar Sparisjóðsins A gat sparisjóðurinn ekki vegna framangreindra aðstæðnaeinna skipt sér að öðru leyti af afdrifum bréfanna eða málefnum félagsins.Meðal annars hefði hann þannig ekki getað fengið rönd við reist ef N hefði semeigandi félagsins kosið að framselja alla hluti í því til annarra, hann hefðiskuldsett félagið við aðra, lánardrottinn I ehf. hefði leitað fullnustu kröfumeð fjárnámi í þessari eign félagsins eða lánardrottinn N hefði leitaðfullnustu kröfu á hendur honum með fjárnámi í hlutum hans í félaginu.Að virtu öllu framangreindu fólframsal stofnfjárbréfanna frá B ehf. til I ehf. í sér verulega fjártjónshættufyrir fyrrnefnda félagið af völdum ákærða. Hann hefur því gerst sekur um þáháttsemi sem um ræðir í síðari kafla ákæru og réttilega er þar færð tilrefsiákvæðis.IIIÁkærði er fæddur 1944 og hefursamkvæmt sakavottorði ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þá ernokkuð liðið síðan hann framdi brot sín. Að því virtu og að teknu tillitiheilsufars ákærða verður refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði sem bundinverður skilorði eins og í dómsorði greinir. Ákærði verður dæmdur til aðgreiða allan sakarkostnað í héraði eins og hann var þar ákveðinn. Þá verðurákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað fyrir Hæstarétti, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, Geirmundur Kristinsson,sæti fangelsi í 18 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niðurfalla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði allan sakarkostnaðeins og hann var ákveðinn í héraði.Ákærði greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, 3.107.891 krónu, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Gríms Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 3.000.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 4. nóvember 2016.Mál þetta, sem var dómtekið 7.f.m., var höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 29. febrúar 2016, áhendur Geirmundi Kristinssyni, kt. [...], Baldursgarði 6 í Reykjanesbæ.Ákæra málsins er í tveimur köflumog taka þeir báðir til þess að ákærði hafi gerst sekur um umboðssvik samkvæmt249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í fyrri kafla ákæru er hann sótturtil saka fyrir slíkt brot „með því að hafa misnotað aðstöðu sína sem sparisjóðsstjóriSparisjóðs A, kt. [...] og stefnt fé sparisjóðsins í verulega hættu, þegar hannfór út fyrir heimildir til lánveitinga með því að veita einkahlutafélaginu C,kt. [...], þann 16. júní 2008, 100.000.000 króna lán í formi yfirdráttar áreikningi félagsins hjá sparisjóðnum nr. [..], án þess að afstaða lánanefndarsparisjóðsins lægi fyrir, án þess að áhættu- og greiðslumat færi fram og ánþess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með nokkrum hætti. Sama dag varlánsfjárhæðinni ráðstafað inn á annan reikning félagsins nr. [...] hjásparisjóðnum. Þann 18. júní 2008 var fjárhæðinni ráðstafað inn á reikning Cehf. nr. 1100-15-550181, hjá D hf. Sama dag tók D hf. handveð í fyrrgreindumreikningi félagsins hjá bankanum, ásamt allri innistæðu reikningsins eins oghún var á hverjum tíma, fyrir öllum skuldum og skuldbindingum E ehf., kt. [...],gagnvart D hf. Þann 22. september 2008 tilkynnti D hf. um ráðstöfunhandveðsettra fjármuna. Var gengið að allri innistæðu reiknings C ehf. hjábankanum til greiðslu á skuld E ehf. við D hf. Yfirdráttarlánið var upphaflegaveitt til eins mánaðar og var á gjalddaga 16. júlí 2008. Þann 22. apríl 2010tók Fjármálaeftirlitið yfir vald stofnfjárhafafundar sparisjóðsins, vék stjórnsjóðsins frá og skipaði í framhaldinu skilanefnd yfir sparisjóðnum. ÁkvörðunFjármálaeftirlitsins fól einnig í sér að allar eignir og skuldbindingarsparisjóðsins voru færðar í nýtt félag, H sparisjóð, sem var í eigu Bankasýsluríkisins. Með ákvörðun 5. mars 2011 tók Fjármálaeftirlitið yfir valdstofnfjáreigendafundar H sparisjóðs. Ákvörðunin fól í sér að NBI hf. tæki íeinu lagi við rekstri, eignum og skuldbindingum á H sparisjóðnum. Um var aðræða samruna án skuldaskila. H sparisjóðurinn var því sameinaður NBI hf. meðyfirtöku eigna og skulda. NBI hf., nú Landsbankinn hf., afskrifaði kröfuna íjúlí 2015 vegna gjaldþrots C ehf. Ekkert fékkst greitt upp í kröfur bankans íkjölfar gjaldþrotsins og er krafan því Landsbankanum að fullu glötuð.“Í seinni kafla ákæru eru ákærðagefin að sök umboðssvik „með því að hafa misnotað aðstöðu sína, semstjórnarformaður dótturfélags sparisjóðsins, einkahlutafélagsins B, kt. [...],og valdið félaginu verulegri fjártjónshættu, þegar hann framseldi fyrir hönd einkahlutafélagsinsstofnfjárbréf í Sparisjóði A, að verðmæti 683.368.783 króna, frá B ehf. tileinkahlutafélagsins I, kt. [...], í lok árs 2007, án þess að nokkuð endurgjaldkæmi fyrir stofnfjárbréfin. Við framsalið eignaðist B ehf. kröfu á I ehf. semfærði á móti skuld í bókhaldi sínu. Enginn lánasamningur var gerður og ekkigengið frá neinni tryggingu fyrir því að krafan yrði greidd. Samkvæmt skráninguhjá Verðbréfaskráningu Íslands voru stofnfjárbréfin skráð á I ehf. þann 7. mars2008. Sama dag og umrædd stofnfjárbréf voru skráð á I ehf. var félagið framseltfrá Deloitte til [...], N. Í árslok 2009 voru eftirstöðvar kröfunnar, samtals633.268.783 krónur, færðar í gegnum viðskiptareikning tengdra aðila frá B ehf.yfir í sparisjóðinn sem krafa og þar flokkuð á meðal útlána. Lánveitingin varað fullu afskrifuð í bókhaldi sparisjóðsins þann 31. mars 2010.“ Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðikrefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til varaað honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa.I Ákærði var sparisjóðsstjóri Sparisjóðs A fráþví í byrjun árs 1991 og fram á mitt ár 2009. Fyrir liggur að 10. mars 2009sótti sparisjóðurinn um eiginfjárframlag úr ríkissjóði, en um það leyti vareiginfjárstaða hans undir lögbundnum mörkum og um nokkurra mánaða skeið hafðilausafjárstaða hans verið erfið. Er meðal málsgagna fundargerð stjórnarfundar ísjóðnum 8. apríl 2008 þar sem bókað var eftir ákærða að ef ekki færi að rætastúr erlendum lánamörkuðum væru verulegar blikur á lofti varðandi lausafjárstöðuen von væri til þess að aðgerðir ríkisins skiluðu einhverju. Vegna stöðu sparisjóðsins skipaðiFjármálaeftirlitið sérfræðing 4. júní 2009 til að hafa sértækt eftirlit meðhonum. Á grundvelli VI. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. IV. ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 umbreyting á fyrrgreindum lögum, tók Fjármálaeftirlitið 22. apríl 2010 yfir valdstofnfjáreigendafundar sparisjóðsins, vék stjórn hans frá og skipaði honumbráðabirgðastjórn. Jafnframt tók eftirlitið ákvörðun um ráðstöfun tilgreindraeigna sparisjóðsins og skuldbindinga hans vegna innlána og tiltekinna ábyrgðatil nýs sjóðs, H sparisjóðs. Störfum bráðbirgðastjórnar Sparisjóðsins A lauk23. júlí 2010 með því að hann var tekinn til slita og honum skipuð slitastjórnsamkvæmt XII. kafla laga nr. 161/2002. Bú hans var síðan tekið tilgjaldþrotaskipta 1. nóvember 2010 sem lauk 2. september 2013 án þess að nokkuðfengist upp í lýstar kröfur. Loks er þess að geta að 7. mars 2011 tók NBI hf.,nú Landsbankinn hf., við rekstri, eignum og skuldbindingum H sparisjóðs ágrundvelli ákvarðana Fjármálaeftirlitsins eins og rakið er í ákæru. Upphaf rannsóknar lögreglu ásakargiftum samkvæmt fyrri kafla ákæru má rekja til bréfs sem tveir starfsmennLandsbankans hf. rituðu embætti sérstaks saksóknara 8. desember 2011. Í þvíkemur fram að við endurskipulagningu á félögum tengdum einum af viðskiptamönnumH ehf. hafi vaknað grunur um að lánveitingar og viðskipti sparisjóðsins viðeinkahlutafélagið C kynnu að varða við ákvæði XXVI. kafla almennrahegningarlaga og lög og reglur sem giltu um starfsemi fjármálafyrirtækja.Bréfinu fylgdi minnisblað þar sem gerð var frekari grein fyrir málsatvikum. Ágrundvelli rannsóknar sem ráðist var í að þessu erindi framkomnu er það matákæruvalds að ákærði hafi veitt C ehf. lán að fjárhæð 100.000.000 króna án þessað áhættu- og greiðslumat færi fram og án þess að endurgreiðsla lánsins væritryggð með nokkrum hætti og að hann hafi með því og í ljósi annarra atvika semlýst er í ákæru gerst sekur um umboðssvik. Að því er seinni kafla ákærunnarvarðar liggur það fyrir að 27. júlí 2011 sendi slitastjórn Sparisjóðsins Aembætti sérstaks saksóknara skýrslu, sem unnin hafði verið fyrirFjármálaeftirlitið af PricewaterhouseCoopers ehf. og laut að starfsháttumsparisjóðsins. Í kjölfar athugunar á efni skýrslunnar ákvað embættið aðrannsaka frekar lánveitingar til N, [...], og skuldauppgjör gagnvart honum.Beindist rannsóknin meðal annars að einkahlutafélaginu I sem samkvæmthlutafélagaskrá var um tíma í eigu N. Meðal gagna málsins er umfjöllun umfélagið í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakirerfiðleika og falls sparisjóðanna. Í henni segir svo: „I ehf. er félag sem nýttvar til þess að halda utan um stofnfjárbréf í Sparisjóðnum A. Deloitte hf.framseldi alla hluti félagsins til N með framsalssamningi undirrituðum afstarfsmönnum Deloitte og N 7. mars 2008. Hann var einnig í stjórn félagsins. Þávoru stofnfjárbréf í Sparisjóðnum A fyrir samtals 683 milljónir króna aðgangverði flutt frá B ehf., dótturfélagi sparisjóðsins, til I ehf. Þetta vargert með viðskiptafærslu þannig að B ehf. átti kröfu á I ehf. sem færði skuld ámóti bréfunum. Aðeins fimm dögum síðar, 12. mars 2008, var samþykkt á aðalfundisparisjóðsins að greiða 20% arð af stofnfé. Í skýrslu fyrir rannsóknarnefndinniupplýsti P, löggiltur endurskoðandi hjá Deloitte og endurskoðandi SparisjóðsinsA, að Geirmundur Kristinsson sparisjóðsstjóri hefði við gerð ársreikningssparisjóðsins fyrir árið 2007 óskað eftir því við sig að fá keypt félag hjáDeloitte sem myndi taka við stofnfjárbréfum í eigu sjóðsins. Úr varð að félagiðI ehf. var nýtt til þess. B ehf., dótturfélag Sparisjóðsins A, hafði áttstofnfjárbréf í Sparisjóði J ogSparisjóði K. Þessir tveir sparisjóðir sameinuðust Sparisjóðnum A á árinu 2007og urðu stofnfjárbréf B ehf. í þessum sjóðum því að stofnfjárbréfum íSparisjóðnum A. Endurskoðandinn kvaðst ekki vita hvers vegna óskað var eftir aðbréfin yrðu flutt úr samstæðu sjóðsins inn í I ehf. Sparisjóðsstjóri sagðistkannast við félagið I ehf. í skýrslu sinni fyrir rannsóknarnefndinni en taldisig ekki vita að það hefði tengst B ehf. á nokkurn hátt. ... Samkvæmt kerfumsparisjóðsins voru stofnfjárbréf að verðmæti 683 milljónir króna færð yfir til Iehf. með rafrænum hætti 7. mars 2008 án þess að fyrir lægi lánasamningur um þáfjárhæð eða veðsamningur þar sem bréfin eða félagið væru veðsett B ehf.þar til skuldin hefði verið greidd. Nstaðfesti í skýrslu sinni fyrir rannsóknarnefndinni að aldrei hefði veriðgerður lánasamningur við I um skuldina né veðsamningur um hin yfirfærðustofnfjárbréf. I ehf. hefði því getað selt bréfin áfram til þriðja aðila ánþess að B ehf. eða Sparisjóðurinn A hefðu getað varið sína hagsmuni. ... Íminnispunktum fyrrverandi forstöðumanns fjármálasviðs Sparisjóðsins A tillögmanns vegna fréttaumfjöllunar um I ehf. í febrúar 2011 kom fram aðeinkahlutafélagið hafi verið nýtt til að vista stofnfjárbréf í Sparisjóði J ogSparisjóði K sem voru í eigu Sparisjóðsins A. „Ólíkt því sem gerist í samrunahlutafélaga er sá kostur ekki mögulegur fyrir sparisjóð að eiga eigin bréfeftir samruna. Í eigu Sparisjóðsins A voru hlutir í hinum sjóðunum tveimur semhefðu eyðst við samrunann.“ ... Arðstekjur I ehf. á árinu 2008, þ.e.arðgreiðslur vegna ársins 2007, voru 48,5 milljónir króna. Samkvæmtminnispunktunum gekk arðurinn að fullu til niðurgreiðslu á viðskiptaskuldfélagsins við B ehf.“ Við þetta má bæta að samkvæmt gögnum málsins var einnigráðstafað inn á viðskiptaskuldina endurgreiddum fjármagnstekjuskatti að fjárhæð5.350.000 krónur. Er það mat ákæruvalds að rannsókn lögreglu sem stofnað vartil á grundvelli framangreindra skýrslna hafi leitt það í ljós að ákærði hafisem stjórnarformaður B ehf. átt aðild að framsali stofnfjárbréfa félagsins íSparisjóði A til einkahlutafélagsins I án þess að endurgjald kæmi fyrir þau ogað öðru leyti með þeim hætti sem lýst er í seinni kafla ákæru þannig að varðivið ákvæði 249. gr. almennra hegningarlaga.Teknar voru tvær skýrslur afákærða við rannsókn málsins. Við þingfestingu þess neitaði hann alfarið sök.Við aðalmeðferð skýrði hann svo frá að hann hefði falið undirmönnum sínum „aðframkvæma þau mál sem að hér um ræðir“. Það hefðu þeir gert án aðkomu hans,enda ekki í hans verkahring að leiða þessi mál til lykta. Hann hafi þóundirritað samning um kaup C ehf. á hlut Sparisjóðsins A í E ehf. en ekki komiðað gerð hans og tók í því sambandi fram að Q, starfsmaður sparisjóðsins, hafilagt samninginn fullbúinn fyrir hann til undirritunar. Að þessu sögðu lýstiákærði því yfir að hann hygðist notfæra sér rétt sinn samkvæmt 2. mgr. 113. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að neita að svara spurningum varðandiþá refsiverðu háttsemi sem honum er gefin að sök. Hann hefði þegar svarað öllumspurningum um sakargiftir við skýrslugjöf hjá lögreglu og vísaði til þess semþar kæmi fram. Kröfusína um sýknu af sakargiftum samkvæmt fyrri kafla ákæru byggir ákærði á því aðhann hafi ekki komið að ákvörðun um lánveitingu í formi yfirdráttar til C ehf.Verði ekki á það fallist er á því byggt að hann hafi ekki misnotað aðstöðu sínagagnvart Sparisjóði A með einhliða og ólögmætri ráðstöfun, en í því felist aðhann hafi engar reglur brotið með lánveitingunni, hvorki skráðar né óskráðar.Loks séu saknæmisskilyrði ekki uppfyllt. Sýknukrafa að því er tekur tilsakargifta samkvæmt seinni kafla ákæru er í fyrsta lagi reist á því að ákæra séröng í veigamiklum atriðum. Í öðru lagi heldur ákærði því fram að ósannað sé aðhann hafi komið að ákvörðun um framsal á eignarhluta B ehf. í Sparisjóðnum Atil I í lok árs 2007. Í þriðja lagi er á því byggt að ákærði hafi ekki misnotaðaðstöðu sína sem stjórnarformaður B ehf. með einhliða og ólögmætri ráðstöfun. Ífjórða lagi séu saknæmisskilyrði ekki uppfyllt. II. Aðþví er varðar málsatvik sem tengjast fyrri kafla ákæru er þess fyrst að geta aðeinkahlutafélagið E var stofnað í ársbyrjun 2007 og skiptist eignarhald að þvíí fimm jafna hluti í eigu R ehf., S hf., T svf., U ehf. og V hf.Stjórnarformaður var W. Hlutafé félagsins var 10.000.000 króna. Í upphafi munhafa staðið til að félagið keypti hlut í X. Af því varð ekki en í staðinn vorukeyptir hlutir í Sparisjóði A, D, sem síðar varð F, og Y. Í kjölfarið breyttisteignarhald að félaginu þannig að Sparisjóðurinn A kom inn í hluthafahópinn.Samkvæmt gögnum málsins hækkuðu skuldir félagsins og tengdra félaga um 5,6milljarða króna á tímabilinu janúar 2007 til október 2008. Nýjar lánveitingarsamkvæmt ákvörðun lánanefnda námu 4,7 milljörðum króna á tímabilinu, en þar afnam lán frá F 4,1 milljarði króna. Mun andvirði þessara lána hafa veriðráðstafað til kaupa á hlutum í Sparisjóði A og Z. Í umfjöllun í skýrslurannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir erfiðleika og fallssparisjóðanna segir nánar um þetta: „Tryggingar fyrir framangreindumfyrirgreiðslum voru veð í bréfum F, Z og H. E og tengd félög voru vensluð Fvegna eignarhlutar Sparisjóðsins A í E ehf. og tengdum félögum. AA var lengstaf framkvæmdastjóri E og sat jafnframt í stjórn F. Geirmundur Kristinsson varsparisjóðsstjóri í Sparisjóðnum A ásamt því að vera stjórnarformaður bankaráðs F.E og tengd félög voru einn af stærri lántakendum F. E ehf., BB ehf. og CC ehf.fengu upphaflega fyrirgreiðslu frá F í formi framvirks samnings vegna kaupa ástofnbréfum Sparisjóðs A. Tryggingarnar fyrir framangreindumfyrirgreiðslum voru veð í keyptumhlutum. ... Á árinu 2008 þurfti F ítrekað að óska eftir ábyrgðum frá öðrumsparisjóðum vegna lána E og tengdra aðila þar sem lán þeirra voru komin yfirleyfileg mörk stórra áhættuskuldbindinga.“ Fyrir framvindu þessa máls hefursérstaka þýðingu gjaldmiðla- og verðbréfaskiptasamningur sem gerður var á milliE ehf. og D hf. 7. september 2007 að höfuðstól 171.340.672 krónur. Liggur fyrirsamkvæmt gögnum málsins að með bréfi 4. apríl 2008 var þess krafist af hálfu Dað lagðar yrðu fram frekari tryggingar „þannig að tryggingaþörf samningsinsverði uppfyllt að fullu“. Samningaviðræður um þetta skiluðu ekki árangri, svosem rakið verður nánar hér á eftir, og var skiptasamningurinn því gjaldfelldurmeð bréfi bankans til E ehf. 2. júlí 2008.2. EinkahlutafélagiðC var stofnað í mars 2008 af DD sem þá var skráður framkvæmdastjóri þess ogprókúruhafi. Hlutafé var 1.000.000 króna. Hinn 31. mars 2008 var undirritaðursamningur á milli félagsins og Sparisjóðs A um kaup þess á öllu hlutafé sjóðsinsí E ehf., sem þá var 13,9% af heildarhlutafé félagsins. Ritaði ákærði undirsamninginn fyrir hönd sparisjóðsins og DD fyrir hönd C ehf. Kaupverðið var1.000.000 króna en í samningnum kemur fram að nafnverð selds hlutafjár væri95.216.128 krónur. Í 4. grein samningsins segir svo meðal annars: „Kaupanda erkunnugt um að seljandi hefur tekið á sig ábyrgð fyrir E ehf. að fjárhæð kr.100.000.000. Verði sú ábyrgð seljanda virk og þurfi seljandi að greiða leggjaút fé (svo) vegna ábyrgðar sinnar skuldbindur kaupandi sig til að greiðaseljanda þær greiðslur til baka sem nemur allt að kr. 10.000.000. Seljandi munekki greiða kaupanda greiðslur umfram það þó ábyrgð falli á seljanda.“ Fyrirliggur að á fundi í stjórn Sparisjóðs A 12. febrúar 2008 var samþykkt heimildtil handa ákærða til að selja allt hlutafé sjóðsins í E ehf. Rétt rúmri vikueftir að framangreindur kaupsamningur var undirritaður, nánar tiltekið 8. apríl2008, var fjallað um málefni E ehf. á fundi í stjórn sjóðsins. Kemur fram ífundargerð að ákærði hafi farið yfir aðkomu félagsins að kaupum á D hf. ogstofnfé í sparisjóðnum. Þá segir svo undir þessum lið í fundargerðinni: „Í dagstendur félagið tæplega undir skuldum. ... A átti hlut í E og hafði selt þannhlut en stjórn E hefur ekki samþykkt viðskiptin vegna ákvæða í lánasamningi aðþeirra sögn.“ Samkvæmt fundargerð gerði ákærði grein fyrir skuldastöðu E ehf.gagnvart sparisjóðnum og D á stjórnarfundi sjóðsins 20. maí 2008. Hinn16. júní 2008 var C ehf. veitt yfirdráttarheimild upp á 100.000.000 króna íSparisjóði A. Svo sem fram er komið hefur ákærði neitað því að hann hafisamþykkt þessa heimild. Tveimur dögum seinna, það er 18. júní, var þessifjárhæð millifærð af reikningi félagsins hjá sjóðnum og inn á reikning nr. [...]á nafni þess hjá D hf. Sama dag mun DD fyrir hönd C ehf. hafa undirritaðhandveðsyfirlýsingu til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllumskuldum og skuldbindingum E ehf. við bankann, en sú yfirlýsing um þetta semliggur fyrir í gögnum málsins er óundirrituð og á henni er önnur dagsetning.Samkvæmt henni tók handveðsetningin til framangreinds reiknings C ehf. hjábankanum og allrar „innistæðu reikningsins eins og hún er á hverjum tíma“. Hinn22. september 2008 beindi bankinn síðan tilkynningu til C ehf. um ráðstöfunhandveðsettra fjármuna samkvæmt framangreindri yfirlýsingu félagsins. Ítilkynningunni er vísað til handveðsyfirlýsingar 18. júní 2008 og efni hennarrakið í samræmi við það sem að framan greinir, en að auki tekið fram aðsamkvæmt henni væri veðhafa heimilt einhliða og fyrirvaralaust að taka sérgreiðslu af handveðinu eins og þörf krefði vegna vanskila á þeim skuldum semveðinu væri ætlað að tryggja. Því næst segir svo: „Með veðkalli, dags. 4. apríl2008, sem sent var forsvarsmönnum E ehf. var þess krafist af hálfu D að E legðufram viðbótartryggingar vegna skiptasamnings við bankann svo að tryggingaþörfhans yrði uppfyllt að fullu. Í kjölfar þessa fóru fram frekari samningaviðræðurum það hvernig tryggingaþörf skiptasamningsins yrði fullnægt en þær viðræðurbáru engan árangur. Enn vantar töluvert upp á að samningurinn verði nægjanlegatryggður. Skiptasamningurinn var gjaldfelldur með tilkynningu dags. 2. júlí 2008.Með vísan til alls framangreinds hefur D hf. tekið sér í dag greiðslu afreikningi C ehf. sem nemur allri innistæðu reikningsins til greiðslu á skuld Eehf. við bankann.“ Afgögnum málsins verður helst ráðið að EE, sem starfaði sem sérfræðingur áfyrirtækjasviði Sparisjóðsins A á þessum tíma, hafi séð um að setjayfirdráttarheimildina upp, en þegar það hafði verið gert var ekkert því tilfyrirstöðu að fjármunum yrði ráðstafað út af viðkomandi reikningi C ehf. íSparisjóði A. Þá bera gögn um millifærslu á 100.000.000 króna af þeim reikningiyfir á reikning félagsins hjá D 18. júní 2008 það með sér að Q, sem varfulltrúi sparisjóðsstjóra á árunum 2007 og 2008, hafi annast hana. BúC ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2015. 3. Meðalgagna málsins eru tölvubréf sem varpa ljósi á atvik í aðdraganda þess aðframangreind yfirdráttarheimild var veitt. AA,framkvæmdastjóri E ehf., sendi fyrirsvarsmönnum þeirra lögaðila sem áttu eignarhlutí félaginu, þar á meðal ákærða, tölvubréf 12. febrúar 2008 þar sem þeim vorukynnt drög að lánssamningi og samkomulagi um uppgjör milli D hf. og félagsins.Kemur fram að samningurinn sé afrakstur viðræðna aðila. Voru viðtakendurtölvubréfsins hvattir til að kynna sér þessi gögn, sem fylgdu í viðhengi „enskuldbindingar hluthafa E samkvæmt þeim eru í samræmi við það sem við ræddum ásíðasta fundi okkar.“ Í öðru þessara fylgiskjala var yfirlýsing um skiptasjálfskuldarábyrgð þar sem tilgreindir eigendur E ehf., þar á meðalSparisjóðurinn A, sem eigendur 99,11% hluta „ábyrgjast greiðslu á láni samkvæmtlánssamningi þeim sem um getur í 2. gr., en þó að hámarki 712.508.986 [krónur].Hlutföll ábyrgðar hvers og eins ábyrgðarmanns samkvæmt ábyrgðinni skal vera14,035% af framangreindri hámarksfjárhæð af endurgreiðslu lánsins.“ Þá var meðtölvubréfinu boðað til eigendafundar næsta dag og aftur 18. sama mánaðar þarsem taka átti til umræðu nýja samningstillögu frá D. AAsendi tölubréf að nýju til sama hóps 29. febrúar 2008. Í honum segir meðalannars svo: „Í ljósi framanskráðs og þess að tillaga að lánasamningi við D, semkynnt var á síðasta fundi okkar fékk góðar undirtektir, teljum við W ekkert þvítil fyrirstöðu að ganga til frágangs þessara mála á þeim forsendum sem fyrirliggja og menn hafa verið sammála um. ... Því liggur fyrir hluthöfum E tilákvörðunar og afgreiðslu: 1. Skrifa undir pro rata ábyrgð 100 mkr pr. aðila tilD sbr. nýjustu tillögu lánasamnings sem þið hafið undir höndum og ræddur var ásíðasta fundi okkar.“ Hinn2. mars 2008 sendi E, fyrirsvarsmaður R ehf. og stjórnarformaður E ehf., semvitnað er til í síðastgreindu tölvubréfi, tölvubréf á fyrirsvarsmenn annarrahluthafa í E, þar á meðal ákærða, þar sem tekið var fram að félagið myndiskrifa undir sjálfskuldarábyrgð á lánssamningi við D, en með þessu brást hannvið tölvubréfi frá AA 29. febrúar 2008 þar sem því var komið á framfæri viðeigendahópinn að afstaða einstakra eigenda til málsins þyrfti að liggja fyrir„um helgina þar sem miðað er við að ganga frá undirritun lánssamnings í D nk.mánudag“. Með tölvubréfi strax í kjölfar þess að W kom sinni afstöðu fyrir höndR ehf. á framfæri gerði AA það sama fyrir hönd Sr hf. Qvar sent afrit af framangreindum tölvubréfum á sama tíma og þau voru send þeim aðilum sem voru í forsvari fyrirhluthafa í E ehf. Hinn 3. mars 2008 framsendi hann ákærða framangreinttölvubréf AA frá 29. febrúar sama ár og spurðist fyrir um það hvort ákærði væribúinn að kynna afstöðu Sparisjóðsins A til málsins. Þessari fyrirspurn svaraðiákærði neitandi með tölvubréfi sama dag og sagði enn fremur: „AA hringdi í gærog ég sagði honum að ég vissi ekkert um þetta, þú værir með þetta.“ Hinn5. mars 2008 sendi W tölvubréf á eigendahópinn, þar á meðal ákærða, þar semsegir svo: „Staða mála hjá E er þannig núna að allir eru tilbúnir til að haldaáfram með málin og leysa vandamál félagsins, nema að V hefur kosið að seljasinn hlut, og hefur endurskoðandi félagsins gert uppkast að samningi þar um,þar sem við erum, hver aðili fyrir sig, kaupendur hlutfallslega að hlut V hf. [..]mennhafa nú samningsuppkastið til skoðunar. Nauðsynlegt er að klára þetta atriðiáður en skrifað verður undir skuldbindingar gagnvart D, þannig að á hreinu séhverjir séu eigendur félagsins, og að þeir taki þær skuldbindingar á sig sem umræðir. D er nú með til athugunar að breyta samningnum um lán, þar semsjálfsskuldarábyrgðin er í, í þá veru, að hún verði óbreytt hjá hverjum aðilafyrir sig, en að V verði ekki með lengur, og lækkar því heildarskuldbinding um100M, vonast er eftir svari D í dag.“ Daginn eftir var boðað til fundar meðtölvubréfi „til frágangs lánsskjala vegna D“. Þann sama dag sendi AA tölvubréftil ákærða og Q þar sem þeir voru upplýstir frekar um stöðu mála. Hinn 7. marssendi AA tölvubréf til forsvarsmanna hluthafa og Q þar sem tekið var fram aðbankaráð D hefði fundað þann sama dag og tekið jákvætt í „hugmyndir okkar um100 mkr ábyrgð ... pr. aðila án vaxta.“ Wsendi tölvubréf til eigendahópsins 25. mars 2008 þar sem hann upplýsti um stöðumála gagnvart D. Var Q móttakandi tölvubréfsins fyrir hönd Sparisjóðsins A semhann framsendi til ákærða með orðunum „til upplýsingar“ þennan sama dag. Ítölvubréfi W segir svo: „Ég náði ekki að klára undirskriftirsjálfskuldarábyrgða fyrir páska, og lét FF í D vita um það á miðvikudag fyrirpáska. Ég sagði honum að ég myndi ekki ná í hluta eigenda fyrr en að páskumloknum. Stjórnir U og T hafa ekki klárað sín mál. Nú hef ég sent póst og sms á GGí U í morgun og póst á HH í II og óskað eftir að þeirra afstaða til málsins komiskýrt fram, hvort þeir ætli að skrifa undir sjálfskuldarábyrgðina eða ekki. Égmun ekki hreyfa mig með skjölin fyrr en afstaða þeirra liggur fyrir, sem égvona að verði í dag.“ Hinn1. apríl 2008 sendi Q tölvubréf til W og afrit til AA þar sem þeir voruupplýstir um að kominn væri á samningur um sölu á hlut Sparisjóðsins A í E ehf.og leitað eftir afstöðu félagsins til þess hvort það hefði í hyggju að nýta sérforkaupsrétt sinn að seldum hlutum í samræmi við samþykktir félagsins. Þá vartekið fram að sjóðurinn myndi „að sjálfsögðu standa við allar sínarskuldbindingar gagnvart félaginu sem hluthafi og ákveðið hefur verið til þessaeins og áður hefur komið fram“. Sama dag framsendi hann þetta tölvubréf tilákærða. Hinn4. apríl 2008 sendi W tölvubréf til ákærða þar sem hann greindi frá því aðhaldinn hefði verið fundur í stjórn E ehf. daginn áður þar sem umræður hefðuaðallega snúist um alvarlega stöðu félagsins. Ekki hafi verið tekin afstaða tilþess hvort forkaupsréttur yrði nýttur. Í niðurlagi tölvubréfsins segir svo:„Niðurstaða stjórnar á fundinum var að fela mér sem formanni stjórnar að óskaeftir því við þig að þú beittir þér fyrir fundi forsvarsmanna helstulánardrottna E ehf. ... og D með stjórnfélagsins. Þar yrði rædd staða félagsins og framtíð þess. Brýnt er að þessifundur verði haldinn sem fyrst í ljósi þeirrar erfiðu og alvarlegu stöðu semfélagið er í.“ Hinn 8. apríl 2008 sendi W tölvubréftil hluthafa í E þar sem fram kemur að hann hafi að morgni þess dags veriðboðaður á fund forsvarsmanna D og D. Forsvarsmenn Sparisjóðsins A hafi ekkiverið á fundinum. Í tölvubréfinu segir svo: „Það kom fram hjá fundarboðendum aðljúka þyrfti málinu sem allra fyrst, og þeir báðu um okkar afstöðu til þess aðkoma með frekari ábyrgðir. Þeim var sagt að afar ólíklegt yrði að samstaðahluthafa yrði um að koma með frekari ábyrgðir eða hlutafé nú, enda hefði veriðreynt frá í lok janúar að leysa málin, og ekki tekist, þá væri nýlokið útboði áhlutafé í E ehf. og engin áskrift hefði borist. Í raun bjóðast ekki margirkostir varðandi áframhaldið, og í samræmi við aðvörun endurskoðanda íendurskoðunarbréfi sem fylgdi ársreikningi, þá er ábyrgð stjórnar á því hvernigframhaldið verður nokkuð ljós.“ Framangreinttölvubréf var sent ákærða og Q. Sá síðarnefndi brást við því með eftirfarandihætti í tölvubréfi sem hann sendi W þennan sama dag: „Átta mig ekki alveg áþessari stöðu. Ég taldi að samkomulag væri í gangi um frágang á skuldbindingumfélagsins við D og það hafi gengið út á að lagðar væru fram tilgreindarábyrgðir og þar með væru þau mál, samhliða frágangi á Z málinu, komin íeðlilegan farveg. Er niðurstaðan sú að þeirri leið sé alfarið hafnað af D?“ Ísvari W í tölvubréfi daginn eftir, sem einnig var sent til AA, segir svo: „Égsendi á alla hluthafa á mánudagsmorgun minnir mig skannað veðkall frá D, en létvita af því í maili á föstudag til hluthafa, þannig að það er augljóst að D eruekki að bíða eftir þeim ábyrgðum sem ekki hefur enn tekist að ná saman fráöllum. Það voru veruleg vonbrigði að A var ekki í hópnum, því að það skiptibæði okkur máli og ykkur að þið séuð með í þessu. Það er í mínum hugaóskiljanlegt að þið skulið láta sem ykkur komi málefni E og E1 ekki við.“ Þettatölvubréf framsendi Q til ákærða samdægurs ásamt svohljóðandi athugasemdumsínum: „Ég taldi að búið væri að útskýra stöðu okkar í málinu en það eraugljóst að það erum við sem erum vonbrigðin í þessu máli E að mati W, en hannforðast að svara spurningunni sem ég lagði fram.“4. Ástjórnarfundi í E ehf., sem haldinn var 1. júlí 2008, var tekin til umræðulokatillaga D um lánssamning og tryggingar. Á fundinn mættu forsvarsmennhluthafa, þar á meðal DD fyrir hönd C ehf. Komst stjórnin að þeirri niðurstöðuað ekki næðist samstaða um að ganga að tillögunni. Lagði stjórnarformaður tilað gengið yrði til samninga við lánardrottna um yfirtöku á félaginu, en gengiþað ekki eftir væri ekki um annað að ræða en að óska eftir því að bú þess yrðitekið til gjaldþrotaskipta. Var þessi tillaga samþykkt. Í fundargerð var færttil bókar að DD væri ósáttur við þessa samþykkt þar sem hann hefði fyrir hönd Cehf. greitt sinn hluta af tryggingu til bankans og hefði viljað ganga til samningavið kröfuhafa á grundvelli fyrirliggjandi tilboðs. Svosem áður er fram komið var stjórnarformanni E ehf. 2. júlí 2008 tilkynntbréflega um gjaldfellingu skiptasamningsins frá 7. september 2007 og skorað áfélagið að greiða D hf. 3.346.926.673 krónur gegn afhendingu stofnfjárbréfa íSparisjóðnum A að nafnvirði 178.268.496 króna. Bú E ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 4. mars 2009. 5. Svosem fram er komið er ákærða í fyrri kafla ákæru gefið að sök að hafa veitt Cehf. lán í formi yfirdráttar á reikningi félagsins hjá Sparisjóði A án þess aðafstaða lánanefndar sjóðsins lægi fyrir, án þess að áhættu- eða greiðslumatfæri fram og án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með nokkrum hætti. Aðþví er þetta varðar hefur af hálfu ákæruvalds verið vísað til samþykktaSparisjóðs A frá 4. desember 2007, reglna sjóðsins um lánveitingar og ábyrgðirfrá 29. mars 2005, reglna fyrir starfsmenn hans um útlánaheimildir í umboði ogá ábyrgð sparisjóðsstjóra frá 29. mars 2005 og reglna um framkvæmd starfasparisjóðsstjórnar og sparisjóðsstjóra frá 26. febrúar 2007. Hefur í þessusambandi sérstaklega verið bent á ákvæði 4. gr. í reglum um útlánaheimildirstarfsmanna þar sem mælt var fyrir um að í sparisjóðnum skyldi starfa lánanefndsem ætti að fjalla um lánsbeiðnir sem væru hærri en 15 milljónir króna. Að aukiskyldi lánanefndin fjalla um aukin útlán til lánþega sem væru með heildarlán ogábyrgðir yfir 100 milljónum króna. Þá var tekið fram að sparisjóðsstjóri skyldimerkja lánsskjöl útlána sem samþykkt væru af lánanefnd með upphafsstöfum sínum.Í 5. gr. sömu reglna var tekið fram að gætt skyldi ýtrustu varfærni viðákvarðanir, bæði að því er varðaði greiðslugetu lántaka, tryggingar og önnuratriði sem fylgja bæri til að tryggja endurgreiðslu viðkomandi útlána. Þá hefurjafnframt verið vísað til upphafsákvæðis 5. gr. reglna um lánveitingar ogábyrgðir sparisjóðsins, þar sem fram kom að sparisjóðsstjóri skyldi setjareglur um útlán og ábyrgðir, meðhöndlun slíkra beiðna og framkvæmd þar semskýrt kæmi fram hvernig meta skyldi áhættu og greiðslugetu, hvers konartryggingar væru teknar gildar og hvernig þær væru metnar, hverjir mættu takaákvörðun, hvaða atriði ættu að hafa mest áhrif á ákvörðunina, hvernig staðiðskyldi að eftirliti og innheimtu og hvernig upplýsingagjöf til sparisjóðsstjóraskyldi háttað. Auk þess sem að framan er rakið er á því byggt af hálfuákæruvalds að ákærða hafi við útlán borið að líta til annarra reglna, jafntskráðra sem óskráðra. Verði ekki á það fallist meðákærða að hann hafi enga aðkomu átt að umræddri lánveitingu reisir hannmálsvörn sína hvað þetta snertir á því að hann hafi engar reglur brotið ítengslum við hana. Hefur ákærði vísað til þess að hann hafi haft mjög rúmarútlánaheimildir, svo sem gögn málsins sýni, og að það lán sem hér um ræðir sélangt undir þeim. Hefur ákærði sérstaklega tilgreint í þessu sambandi að hannhafi veitt fjögur lán, hvert að fjárhæð 1,5 milljarðar króna, sem stjórnsparisjóðsins hafi talið vera innan útlánaheimilda hans. Í reglum um lánveitingarog ábyrgðir Sparisjóðsins A frá 29. mars 2005 hafi til samræmis við þetta ekkiverið settar takmarkanir á heimildir sparisjóðsstjóra til lánveitinga tilviðskiptamanna sjóðsins. Í reglunum hafi ekki heldur verið greint frá þvíhvenær trygginga skyldi krafist eða viðmið sett varðandi slíkar tryggingar. Íreynd hafi það verið svo að í reglunum hafi engar kvaðir verið lagðar ásparisjóðsstjóra hvað viðkom hámarki útlána, tryggingum fyrir þeim eðaverkferlum. Eina skyldan sem lögð hafi verið á sparisjóðsstjóra hafi verið aðtilkynna stjórn sparisjóðsins á næsta fundi eftir að ákvörðun var tekin umútlán eða ábyrgðir vegna skuldbindinga sem væru umfram 10% af eigin fésjóðsins. Þá hafi það verið svo að samkvæmt 28. gr. samþykkta fyrirsparisjóðinn hafi sparisjóðsstjóri farið með ákvörðunarvald í öllum málefnumsjóðsins sem ekki voru falin öðrum. Valdheimildir ákærða til að taka mikilvægarákvarðanir, þar á meðal um lánveitingar, hafi verið ótvíræðar. Innan þeirrahafi augljóslega fallið veiting 100.000.000 króna láns án trygginga,umfjöllunar lánanefndar eða greiðslumats, enda hafi það verið matsparisjóðsstjóra að það þjónaði hagsmunum sparisjóðsins að veita slíkt lán. Þáer á því byggt að reglur fyrir starfsmenn um útlánaheimildir í umboði og áábyrgð sparisjóðsstjóra frá 29. mars 2005 hafi ekki tekið til ákærða, enda hafiætlunin með þeim verið sú að útfæra nánar framsal sparisjóðsstjóra áútlánaheimildum sínum til starfsmanna sjóðsins. Sú staðreynd breyti þó í reyndengu hvað varðar lánveitinguna sem um ræðir í málinu. III.Með gögnum málsins ogmálflutningi fyrir dómi er fram komið að í lok árs 2007 samþykktustofnfjáraðilar samruna Sparisjóðsins A, Sparisjóðs K og Sparisjóðs J. Vorusparisjóðirnir sameinaðir undir nafni Sparisjóðsins A sem tók við öllumréttindum og skyldum hinna sjóðanna frá og með 1. júlí 2007. Fjármálaeftirlitiðveitti síðan samþykki sitt fyrir samrunanum 22. febrúar 2008. Sparisjóðurinn Aátti hluti í hinum sjóðunum tveimur í gegnum dótturfélag sitt, B ehf. Munfélagið hafa keypt stofnfjárbréf í Sparisjóði J á tímabilinu 1. október til 31.desember 2007 fyrir samtals 559.092.472 krónur. Er því haldið fram ígreinargerð ákærða að það hafi verið háð tilviljun hvort dótturfélagið eða sparisjóðurinnhafi átt að vera kaupandi bréfanna. Ekki liggur fyrir hvenær Sparisjóðurinn Afesti kaup á stofnfjárbréfum í Sparisjóði K, en fram er komið að 31. desember2007 voru þessi bréf, samtals að fjárhæð 124.276.311 krónur, færð úr bókhaldiSparisjóðsins A yfir til B ehf. Í málflutningi sækjanda viðaðalmeðferð málsins var á því byggt að út frá viðteknum viðmiðum íreikningshaldi teljist framangreindur samruni hafa átt sér stað 4. desember2007, það er þegar stofnfjáraðilar sjóðanna þriggja höfðu samþykkt hann, og íþví sambandi vísað til skýringa við ársreikning Sparisjóðsins A fyrir árið2007. Af hálfu ákærða hefur á hinn bóginn verið byggt á því að stofnfjárbréf íeigu B ehf. í lok árs 2007 hafi verið í Sparisjóði J annars vegar og SparisjóðiK hins vegar, enda hafi Fjármálaeftirlitið ekki verið búið að samþykkjasamrunann á þeim tíma. Engu breyti þótt þessi bréf hafi síðar breyst ístofnfjárhluti í Sparisjóðnum A.Samkvæmt gögnum málsins varðSparisjóðurinn A eigandi einkahlutafélagsins B 12. desember 2005. Í tengslumvið breytt eignarhald að félaginu þann dag var hlutafé þess hækkað úr 400.000krónum í 418.000.000 króna. Ákærði var formaður stjórnar félagsins frá 12.desember 2005 til 6. apríl 2010 og JJ varamaður hans. Þá var KKframkvæmdastjóri félagsins og prókúruhafi á þessu tímabili. Þeir JJ og KK störfuðubáðir hjá sparisjóðnum. Samkvæmt fundargerð frá 2. nóvember 2009, semundirrituð er af ákærða, var á hluthafafundi þann dag ákveðið að hækka hlutaféfélagsins um 1.100.000.000 króna eða í 1.518.000.000 króna. Tekið skal fram aðtilkynning um hlutafjárhækkunina ásamt fylgigögnum barst fyrirtækjaskráríkisskattstjóra ekki fyrr en 13. október 2010. Lokser þess að geta hér að 31. desember 2007 voru stofnfjárbréf í eigu B ehf. færðúr bókhaldi félagsins yfir á ónefndan viðskiptamann. Heldur ákærði því fram aðþar hafi alfarið verið um bókhaldslegangerning að ræða. 2. Meðalgagna málsins eru skjöl sem snúa beint að skráningu á einkahlutafélaginu I hjáfyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra. Þau leiða eftirfarandi í ljós: Í byrjun mars2008 var til skráð einkahlutafélag í eigu Deloitte hf. sem bar nafnið L. Vegnabreytts eignarhalds að félaginu var nafni þess breytt 5. mars 2008 í I ehf. ogný stjórn kjörin, sem skipuð var tveimur starfsmönnum Deloitte. Þá vorufélaginu settar nýjar samþykktir. Voru skjöl um þetta móttekin affyrirtækjaskrá 7. mars 2008. Þann sama dag var haldinn hluthafafundur í félaginuog breytingar að nýju gerðar á stjórn þess vegna breytts eignarhalds. Tók N þásæti í stjórn félagsins en O í varastjórn. Bera gögnin ekki annað með sér en aðþeir hafi báðir undirritað fundargerð þar sem þetta er tekið fram, svo og að Nhafi þennan sama dag undirritað samþykktir fyrir félagið. Skjöl um þetta vorumóttekin af fyrirtækjaskrá 23. apríl 2008. Samadag og N tók sæti í stjórn I var gerður framsalssamningur um hluti í félaginu.Samkvæmt efni sínu tók samningurinn til þess að LL fyrir hönd Deloitte hf.framseldi hluti félagsins í I til DD. Nánar tiltekið væri um að ræða 100%eignarhlut í I að nafnverði 500.000 krónur. Samningurinn ber það með sér að DDhafi undirritað hann, en því hefur hann neitað. Ummálsatvik sem snerta þennan þátt málsins að öðru leyti og þá einkum yfirfærsluá stofnfjárbréfum frá B ehf. til I ehf. er á þessu stigi vísað til þess semfram kemur þar að lútandi í I. kafla dómsins. 3. Meðalgagna málsins eru tölvubréf og endurrit símtals á milli ákærða og P, sem varendurskoðandi Sparisjóðsins A, sem varpa ljósi á þau atvik sem seinni kafliákæru tekur til. Hinn6. mars 2008 sendi MM, sem starfaði á viðskiptastofu Sparisjóðsins A, tölvubréftil JJ, sem var forstöðumaður fjármálasviðs sparisjóðsins, og afrit á NN,starfsmanns sjóðsins, þar sem spurt var hvort „allt [sé] klárt“ og hvort „búið[sé] að ákveða“. Svar JJ í tölvubréfi þennan sama dag var svohljóðandi: „Þettafélag heitir L ehf., kt. [...].“ Hinn 8. apríl 2008 sendi MM að nýju tölvubréftil JJ þar sem því var komið á framfæri að það þyrfti að stofna reikning hjásparisjóðnum „þannig að við höldum arðinum“. Svar JJ í tölvubréfi sama dag vará þá leið að hann gæti ekki gert það „héðan“ en myndi biðja nafngreindanstarfsmann um að gera það. Samdægurs var reikningsnúmerið sent MM og afrit þesstölvubréfs sent JJ. NN sendi tölvubréf til JJ 22. apríl 2008 þar sem tekið varfram að heiti félagsins „í dag“ væri I ehf. Síðar þennan sama dag sendi JJtölvubréf til P þar sem sagði svo: „Sé ekki að það sé búið að skipta um stjórní félaginu sem við færðum stofnfjárbréfin til, getur þú kannað málið.“ Hinn20. júní 2008 sendi N tölvubréf til P þar sem sagði svo: „Ég er í stjórn Iásamt O. Ég var búinn að tala um þetta við O, en ég er alltaf að fá rukkunfyrir vinnunni ykkar vegna breytinga á samþykktum o.s.frv. Þetta er greinilegaí innheimtu hjá Glitni. Hvernig förum við að því að greiða þetta? Ég ernefnilega ekki með ávísanahefti eða neitt slíkt.“ Svar P í tölvubréfi daginneftir var á þann veg að Sparisjóðurinn A myndi greiða þetta og N beðinn um aðsenda þetta til „JJ.“. Næster þess að geta að N sendi tölvubréf til O og JJ 22. janúar 2009 þar sem hannkom því á framfæri við þá að hann hefði verið að fá ítrekanir vegnaársreikningsskila og skattskila I. Síðan segir svo: „Ég veit að O var búinn aðkoma ársreikningsmálinu í farveg en það þyrfti einnig að kíkja á skattamálinsvo sýslumaður gefi ekki út handtökuskipun á mig.“ Í kjölfar þessa áttu sérstað samskipti á milli JJ og OO, endurskoðanda hjá Deloitte, um skattamál I.Hinn 29. janúar 2009 sendi JJ síðan tölvubréf til OO þar sem fram kom að hannhefði móttekið tiltekin gögn frá N. Að því sögðu tók hann fram að hann myndisjálfur útbúa skilagrein vegna ársins 2007 og „fylla út 2008 og setja það ígegn hjá gjaldkera“. Þá vék hann að gerð skattframtals fyrir árið 2008 ogveitti í tengslum við það tilteknar upplýsingar um kaup I á stofnfjárbréfum„[Sparisjóðsins A] af B ehf.“ Hinn 24. mars 2009 sendi Ntölvubréf til JJ þar sem í viðhengi var ítrekun á beiðni ársreikningaskrár umskil á ársreikningi I 2007. Ársreikninginn sendi OO til JJ og PP, sem sinntibókhaldsstörfum í sparisjóðnum, með tölvupósti 5. apríl 2009 þar sem þeir voruspurðir hvort þeir myndu ekki sjá um að senda hann til ársreikningaskrár. Þásendi hún tölvubréf til JJ 6. október 2009 þar sem sagði svo: „Það á eftir aðsenda inn framtal 2009 vegna 2008 fyrir I. Getur þú sent mér yfirlit yfirbréfin í félaginu og uppreikninginn og þá getum við komið þessu inn í dag. ViðP fundum ekki nema hluta af þessu hjá okkur í gær og QQ er ekki á svæðinu.“Þessu erindi svaraði JJ með tveimur tölvubréfum þennan sama dag þar semumbeðnar upplýsingar voru veittar og meðal annars tekið fram að skuld I ehf.við B ehf. væri 638.618.783 krónur. Hinn 3. desember 2009 sendi Ntölvubréf til PP þar sem í viðhengi var reikningur frá Deloitte fyrir gerðársreiknings I og skattframtals. Sama dag framsendi PP þetta tölvubréf til JJ meðorðunum „yfir til þín“. Með tölvubréfi JJ til starfsmanns Deloitte 21. desember2009 tilkynnti hann að hann hefði greitt þennan reikning. Loks skal hér getið um tölvubréfsem N sendi JJ 8. júní 2010. Þar sagði svo: „Ég er enn í stjórn ogframkvæmdastjórn I fyrir ykkur. PP sagði mér að hann hefði verið búinn að ræðavið þig um þetta. Væri flott ef hægt væri að kippa mér út úr þessu hið fyrsta.Ég er alltaf að fá einhver bréf vegna skila á ársreikningi, þinggjaldao.s.frv.“Símtalið sem vísað er til hér aðframan munu ákærði og P hafa átt í febrúar 2011. Gekk það meðal annars út á þaðað N hafi í reynd aldrei verið eigandi I ehf. Þannig sagði ákærði að „Nnáttúrulega átti aldrei nokkurn skapaðan hlut í þessu félagi“ og tók P undirþað með því að segja „nei, hann átti aldrei neinn hlut í þessu“ og íframhaldinu með því að taka undir þau orð ákærða að N hafi aldrei komið nálægtfélaginu nema bara með því að skrifa nafnið sitt. 4. Meðalgagna málsins er bréf sem JJ ritaði 6. febrúar 2011 í tilefni affréttaflutningi þess efnis að ákærði fyrir hönd Sparisjóðsins A hefði á síðustustarfsdögum sínum hjá sparisjóðnum afskrifað 700 milljóna króna skuld félags íeigu [...] við sjóðinn. Kemur fram í bréfinu að í ársbyrjun 2008 hafi N veriðfenginn til að taka við einkahlutafélagi sem notað var til að vista stofnfjárbréfí Sparisjóði J og Sparisjóði K sem voru í eigu Sparisjóðsins A. Hugmyndin á bakvið þessa ráðstöfun hafi verið að koma í veg fyrir að stofnfjárbréfin yrðuverðlaus í höndum sjóðsins vegna samruna þessara þriggja sparisjóða, en viðslíkan samruna séu kröfur á milli félaga jafnaðar út. N hafi aldrei þegiðgreiðslu né haft fjárhagslegan ávinning af þessum gjörningi. Þá segir í bréfinuað hefði Sparisjóðurinn A valið að fara ekki þessa leið hefði hann „staðið jafnfætislokaniðurstöðunni, ekki þurft að afskrifa en stofnfjárbréfin hefðu orðiðverðlaus.“ Hefði hagur sparisjóðsins þróast á annan veg en raunin varð hefðifélagið getað selt stofnfjárbréfin og fengið greiðslu fyrir. Þá er í bréfinugerð grein fyrir virðisrýrnun stofnfjárbréfanna á árunum 2008 og 2009 ogniðurfærslu af þeim sökum á viðskiptakröfu B ehf. að fjárhæð 683.368.783krónur, sem stofnast hafði á hendur I ehf. við yfirfærslu stofnfjárbréfanna tilþess félags. Samkvæmt því og að teknu tilliti til innborgana að fjárhæð samtals50.100.000 krónur, þar sem annars vegar var um að ræða arðgreiðslu og hinsvegar endurgreiddan fjármagnstekjuskatt, hafi staða kröfunnar í bókumSparisjóðsins A í árslok 2009 verið 11.051.928 krónur. Koma þessir útreikningarmeð óverulegu fráviki fyrir í samtímagögnum sem eru meðal rannsóknargagnamálsins. IV Viðfyrri skýrslugjöf hjá lögreglu var ákærði sérstaklega spurður út í störflánanefndar sem gert var ráð fyrir að yrði sett á laggirnar samkvæmt 4. greinreglna fyrri starfsmenn um útlánaheimildir í umboði og á ábyrgðsparisjóðsstjóra frá 29. mars 2005. Skýrði hann svo frá að stjórn Sparisjóðs Ahafi aldrei skipað slíka lánanefnd. Hann hafi sjálfur kvatt til forstöðumennsem störfuðu hjá sjóðnum til að aðstoða sig við ýmsar lánveitingar en að öðruleyti hafi engin lánanefnd verið þar starfandi. Þessi hópur hafi fjallað umútlán en ekki haft útlánaheimildir. Þá var við þessa skýrslutöku beintspurningum til ákærða sem snertu einkahlutafélagið C og samning um kaup þess áhlut Sparisjóðs A í E ehf. Kannaðist hann við undirritun sína á kaupsamninginnen kvaðst ekki muna eftir samningnum sem slíkum og ekki heldur félaginu semkeypti hlutinn. Þá kvaðst hann engu geta svarað um yfirdráttarlán til C ehf. aðfjárhæð 100.000.000 króna og kannaðist ekki við að hafa veitt heimild fyrirþví. Viðseinni skýrslugjöf hjá lögreglu skýrði ákærði svo frá þegar hann var spurður umlánareglur sparisjóðsins og heimildir sínar í þeim efnum að hann hafi haftlánsheimildir frá stjórn sjóðsins sem miðaðar hefðu verið við 10% af eigin fésjóðsins. Þá hafi hann haft heimild stjórnarinnar til að framseljalánsheimildir til vissra starfsmanna. Þá áréttaði hann fyrri framburð sinn umaðkomu forstöðumanna að lánveitingum í gegnum óformlega lánanefnd sem hann hafisjálfur sett á laggirnar og að endanlegt ákvörðunarvald hafi ávallt verið íhans höndum óháð afstöðu þeirra til lánveitingar hverju sinni. Hann áréttaðieinnig þann skilning sinn að framangreindar reglur frá 29. mars 2005 hafi ekkitekið til hans sem sparisjóðsstjóra. Þegar um hafi verið að ræða beiðni umlánveitingu upp á hærri fjárhæð en 15 milljónir króna hafi hún í flestumtilvikum komið inn á borð þessa hóps sem fundað hafi einu sinni í viku. Spurðursérstaklega um lánveitingu til C ehf. og kaup þess félags á hlut sparisjóðsinsí E ehf. kannaðist hann sem fyrr við að hafa undirritað samning um kaupin fyrirhönd sjóðsins og að það hafi oft verið rætt í stjórn hans að selja þennan hlut.Að öðru leyti kvaðst hann ekkert muna eftir þessu máli og hafnaði því alfariðað hann hafi samþykkt umrædda lánveitingu eða átt aðra aðkomu að henni. Þegarhonum var kynntur framburður DD, eiganda C, um samtal sem þeir hefðu átt íaðdraganda þess að samningurinn var gerður og efnislegt inntak hans, meðalannars um samkomulag sem hafi verið í gildi um að auka þyrfti tryggingar Fvegna veðkalls, var svar hans sem fyrr á þann veg að sig ræki ekki minni tilþessa, hann kæmi alveg af fjöllum hvað allt þetta varðar. Hafði hann á orði aðþetta væri einhver sérkennilegasta flétta sem hann hefði heyrt um. Spurður um einkahlutafélagið Ikvaðst ákærði fyrst hafa heyrt það félag nefnt í apríl 2008 eða um það leyti.Skýrði hann svo frá að JJ, starfsmaður sparisjóðsins, hefði rætt um það við sigað stofna þyrfti félag til að halda utan um stofnfjárbréf sjóðsins í SparisjóðiJ og Sparisjóði K. Þessi ráðstöfun hafi tengst bókhaldi Sparisjóðs A oguppgjöri. Að sögn JJ hafi verið nauðsynlegt að gera þetta því að annars yrðuþessi stofnfjárbréf að engu. Kvaðst ákærði hafa dregið þá ályktun af þessu að JJog endurskoðandi sparisjóðsins hefðu stofnað þetta félag í þessu skyni í nafnisjóðsins og að þeir yrðu að útskýra það nánar af hverju þeir töldu nauðsynlegtað gera þetta. Þetta hafi bara átt að standa svona yfir áramótin. Hann stæði íþeirri meiningu án þess þó að vera viss um það að Deloitte hafi seltsparisjóðnum þetta félag. Þá kom fram hjá ákærða að hann hafi sem stjórnarformaðurB ehf. veitt heimild sína fyrir því að stofnfjárbréfin yrðu færð yfir í annaðfélag svo framarlega sem það yrði alfarið í eigu sparisjóðsins. Hann hafi áhinn bóginn enga hugmynd um það hvernig staðið var að yfirfærslunni og ekkifengið um það vitneskju fyrr en löngu seinna hvernig eignarhaldi að I væriháttað og að [...] ætti aðild að því. Tók ákærði fram í þessu sambandi aðstarfsmaður sparisjóðsins hafi gegnt starfi framkvæmdastjóra í B ehf. og annarhaft prókúru fyrir það. Þá hafi JJ komið að rekstri félagsins ásamt þessumtveimur starfsmönnum sparisjóðsins. Áréttaði ákærði þann skilning sinn að þaðhafi aldrei staðið til að færa stofnfjárbréfin yfir í félag sem væri í eiguóskylds aðila og að hann hafi ekki veitt samþykki sitt til slíkrarráðstöfunar. V. Í þessum kafla verður gerð greinfyrir framburði vitna að því er tekur til þeirrar háttsemi sem ákærða er gefinað sök í fyrri kafla ákæru.VitniðDD, eigandi C ehf., kvað félagið hafa verið stofnað gagngert í þeim tilgangi aðkaupa hlutabréf Sparisjóðs A í E ehf. Lýsti hann aðdraganda kaupanna með þeimhætti að ákærði hafi boðað hann til sín og boðið honum að kaupa þennan hlutsparisjóðsins fyrir 1.000.000 króna. Hann hafi verið upplýstur um stöðu E og aðfram væri komið veðkall hjá F, en á þessum tíma hafi ekki verið orðið ljósthvort það yrði að veruleika. Kvaðst hann hafa gengið að tilboðinu ogkaupsamningur verið gerður. Spurður um samninginn og sérstaklega það ákvæði hansað kaupanda væri kunnugt um að seljandi hefði tekið á sig ábyrgð fyrir E aðfjárhæð 100.000.000 króna svaraði DD því til að ákærði hafi líklega upplýsthann um þetta. Hafi það verið gert munnlega og hann hafi engin gögn séð hvaðþetta varðar. Spurður út í yfirdráttarheimild sem C ehf. var veitt 16. júní2008 kvaðst hann sjálfur hafa átt að greiða 10.000.000 króna fyrir þennan hlutef til veðkalls kæmi, en „Geirmundur bað um það á sínum tíma að fá að setjaþetta upp tímabundið og ég gaf leyfi á það og með það að leiðarljósi að þessiheimild yrði þá sett á núll í lok árs.“ Yfirdráttarheimildin hafi þannig írauninni ekkert tengst C ehf. eða DD sem eiganda félagsins. Enginn samningurhafi verið gerður um yfirdráttarlánið og það hafi alfarið verið grundvallað ágagnkvæmu trausti. Inntur eftir því hver hefði heimilað yfirdráttinn kvaðsthann ekki vita það. Kvaðst hann aðallega hafa verið í samskiptum við ákærða umþetta mál og eitthvað við Q, en hvað þeir hefðu sérstaklega rætt kvaðst hannekki muna. Spurður um handveðsyfirlýsinguna skýrði DD svo frá að hann hafiverið boðaður á fund í F á sínum tíma út af þessu máli og rætt þar viðlögfræðing bankans, RR, auk annars manns „og þá var verið að viðra þetta, þávar kominn þrýstingur á Sparisjóðinn A að efna þetta veðkall sem að var fyrirmína tíð af málinu en var vitnað til í samningnum hjá mér.“ Fn hafi greinilegaviljað fá þessa peninga og talið sig eiga rétt á þeim á grundvelli munnlegssamkomulags við E ehf. Kvaðst DD minnast þess að handveðsyfirlýsing hafi veriðkynnt en ekki minnast þess að hafa undirritað slíka yfirlýsingu. Enginniðurstaða hafi fengist á þessum fundi en í kjölfar hans hefði hann greintákærða frá þrýstingi um að veðkall yrði greitt og í framhaldi hafi verið tekinákvörðun um að greiða þetta. Í kjölfarið hafi honum borist tilkynning F umráðstöfun handveðsettra fjármuna. Landsbankinn hafi á síðari stigum gert kröfuum endurgreiðslu yfirdráttarins, en fallið frá málsókn í tengslum við hann ímaí 2012 að framkominni greinargerð sem DD hafi ritað um málið. Vitnið EE, sem eins og áðursegir starfaði sem sérfræðingur á fyrirtækjasviði Sparisjóðs A á árinu 2008,kvaðst ekki þekkja til félagsins C ehf. og ekki hafa haft heimild til að veitaþví lán að fjárhæð 100.000.000 króna. Hann hefði skráð umræddayfirdráttarheimild til félagsins C inn í kerfi bankans að ósk ákærða, sem hafiverið hans næsti yfirmaður. Kvaðst hann aðspurður ekki hafa séð lánsskjöl á bakvið þessa heimild og ekki muna eftir skriflegum fyrirmælum um að veita ættiyfirdráttarheimildina. Allur gangur hafi verið á því með hvaða hætti, munnlegaeða skriflega, ákærði fór þess á leit við hann að setja upp heimildir semþessa. Kvaðst hann ekki hafa vitað í hvað yfirdrátturinn væri ætlaður. Inntureftir merkingu þess að á framlögðum lista yfir útlán umfram 70.000.000 króna átímabilinu júlí til desember 2007 er að finna áritunina „bókað samþykkt af GMN“aftan við tvö lán eða heimildir á listanum, kvaðst hann ekki hafa verið aðsamþykkja lán með þessu heldur bóka þau. Hafi verið nokkuð algengt að hannfengi til sín beiðnir sem þessar. Vitnið Q kvaðst aðspurður hvorkimuna eftir millifærslu á 100.000.000 króna af reikningi C ehf. hjá SparisjóðnumA yfir á reikning félagsins hjá D né hver hafi beðið hann um að framkvæmamillifærsluna. Kvaðst hann ekki muna eftir samskiptum við eiganda C ogkannaðist ekki við að lánveiting til félagsins í formi yfirdráttar hafi verið íhans höndum. Hann hafi ekki haft útlánaheimildir. Aðspurður um aðkomu sína að Ehf. kvaðst hann hafa verið beðinn um að sitja tvo stjórnarfundi í félaginufyrir hönd sparisjóðsins. Þá kvaðst hann halda að á þeim tíma þegar hlutursparisjóðsins í félaginu var seldur til C hafi verið talið að ábyrgð sjóðsinsværi komin á og að hann væri skuldbundinn til að standa við hana. Þá kvaðsthann ekki vita hver það var sem samdi kaupsamninginn á milli sparisjóðsins og C.Hann hafi vottað samninginn en sig ræki ekki minni til þess að hafa átt frekaraðkomu að honum. Loks kvaðst hann ekki kannast við þau ummæli í tilkynninguLandsbankans til yfirvalda að salan á E hafi verið nauðvörn hjá stjórnendumSparisjóðs A til að sjóðurinn héldi starfsleyfi sínu. Vitnið RR, sem var á þeim tímasem um ræðir í málinu forstöðumaður lögfræðisviðs hjá F, skýrði svo frá fyrirdómi að á einhverjum tímapunkti hafi verið rætt um að hver og einn hluthafi í Eehf. myndi leggja félaginu til 100.000.000 króna. Hann kvaðst þó halda aðenginn samningur hefði náðst um þetta, enda hefði lánið sem þetta framlagtengdist verið gjaldfellt. Að honum vitandi hafi þannig ekki komist á samningurum að Sparisjóðurinn A skyldi leggja fram 100.000.000 króna, en „hvort að þaðhafi verið rætt eða eitthvað, ég veit ekkert um það, en ég kannast ekki viðskriflegan samning ... og það var alveg örugglega rætt, ég held að það hafialveg örugglega verið í umræðunni“. Veturinn hafi farið mikið í það að ræðaþetta mál. Spurður út í framburð sinn hjá lögreglu um fund sem haldinn hafiverið með flestum hluthöfum í E ífebrúar eða mars 2008 kvaðst hann muna eftir fundi þar sem staða á samningnumhefði verið rædd í ljósi þess að verðmæti bréfanna hefði lækkað og mikiðvantaði upp á að „samningurinn væri á pari“. Hafi það verið niðurstaðafundarins að menn væru ekki að koma fram með einhverjar tryggingar en „ekki þarmeð sagt að það yrði endilega loku fyrir það skotið, en svona gengur þetta, þaðer fundur og einhver niðurstaða, og svo halda menn áfram að reyna að semja.“Aðspurður um félagið C ehf. og að greiddar hefðu verið 100.000.000 króna inn áreikning félagsins hjá D kvaðst RR þekkja til þess máls. Hafi hans aðkoma aðþví verið sú að hann hafi hitt fyrirsvarsmann félagsins, DD, sem hafi komið íbankann í því skyni að stofna reikning og leggja inn pening. Hafi DD skrifaðupp á peningaþvættisskjöl og önnur nauðsynleg gögn. Hafi fjármunirnir farið tiltryggingar á þessum samningi og kveðst hann halda að í handveðssamningnum hafiskilmerkilega verið kveðið á um það. Þá kvaðst hann ekki hafa verið ísamskiptum við ákærða vegna þessa máls. VitniðSS kvaðst hafa verið varaformaður stjórnar Sparisjóðs A á árunum 2007 og 2008.Spurður um hvort lánveitingar hefðu komið inn á borð stjórnar skýrði hann svofrá að unnið hafi verið eftir starfsáætlun og í samræmi við hana hafistjórninni nokkrum sinnum á ári verið greint frá stærstu skuldurum og stærstufjármagnseigendum og farið yfir stöðu þessara aðila. Þá hafi einstaka sinnumverið teknar fyrir lánveitingar til einstakra aðila. Kvað hann sparisjóðsstjórahafa haft heimild til að veita lán upp að 15% af eigin fé sjóðsins á hverjumtíma, sem síðar hafi lækkað niður í 10%. Í bankanum hafi ekki verið starfandilánanefnd, en ákærði haft sér við hlið óformlega lánanefnd sem hafi verið honumtil halds og trausts við að fara yfir stöðu mála. Kvaðst hann muna eftir aðviðskipti sparisjóðsins við E hafi komið fram í yfirlitum til stjórnar ogmálefni félagsins komið til umræðu öðru hvoru. Kvaðst hann ekki muna eftir þvíað rætt hafi verið um ábyrgð við D né að félagið C fengi yfirdráttarheimild.Spurður um hvort hann hafi vitað að til hafi staðið að selja hlut sparisjóðsinsí E í febrúar eða mars 2008 svaraði hann því til að hann hafi „ugglaust veriðupplýstur um það ... það leit ekkert vel út á þessum tíma, það var bara veriðað bjarga því sem væri hægt að bjarga og ég efast ekki um að það var þannig meðfleiri fyrirtæki sem við áttum hlut í að við vildum bara koma okkur út úr þeimáður en illa færi“. VitniðKK, forstöðumaður rekstrarsviðs Sparisjóðsins og staðgengill sparisjóðsstjóra áárunum 2007-2008, kvað þá lánanefnd sem starfaði innan bankans hafa veriðráðgefandi og að hún hafi ekki tekið endanlegar ákvarðanir. Kvaðst hann hvorkiþekkja til sölu á hlut sparisjóðsins í E ehf. né að sjóðurinn hafi verið íábyrgð fyrir félagið. Þá kvaðst hann fyrst hafa heyrt um félagið C við yfirheyrsluhjá lögreglu. Vitnið TT, sem varframkvæmdastjóri fjármálasviðs Sparisjóðsins A á árunum 2007 og 2008, kvaðstfyrir dómi hafa átt sæti í lánanefnd sparisjóðsins. Ákvarðanir lánanefndar hafiekki verið bindandi fyrir sparisjóðsstjóra, sem hafi sjálfur tekið ákvarðanirog haft útlánaheimildir. Að sögn TT minntist hann þess að ákærði hafi viljaðselja hlut sparisjóðsins í E vegna þess að það félag var búið að kaupastofnfjárbréf í sparisjóðnum. 2.Íþessum kafla verður gerð grein fyrir framburði vitna að því er tekur tilþeirrar háttsemi sem ákærða er gefin að sök í seinni kafla ákæru.Vitnið SS, stjórnarmaður íSparisjóði A, skýrði svo frá að B ehf. hafi verið einkahlutafélag í eigusparisjóðsins þar sem vistaðar hafi verið fullnustueignir sjóðsins og eignir íöðrum fjármálafyrirtækjum. Yfir félaginu hafi verið sérstök stjórn, en stjórnsparisjóðsins hafi fengið upplýsingar um félagið og hvaða eignir væru inni íþví. Hafi JJ lagt fyrir stjórnina formlegar tilkynningar um hvaða viðskiptihefðu átt sér stað með stofnfjárbréf, en hann gæti ekki sagt til um hvort JJhafi unnið þær. Þau stofnfjárbréf sem sparisjóðurinn átti sjálfur hafi veriðinni í B ehf. „og I var líka í eigu sparisjóðsins“. [...] ákærða hafi veriðfenginn til að vera þar í fyrirsvari. Inn í félagið hefðu verið settar eignir,stofnfjárbréf að hann minnti. Hefði það haft jákvæð áhrif á eiginfjárhlutfalliðað hafa slíkar eignir inni í dótturfélögum í stað þess að hafa þær hjásparisjóðnum sjálfum. Inntur eftir því hvort hann hafi talið að sparisjóðurinnværi eigandi I svaraði SS því til að honum hafi verið tjáð að svo væri. Vitnið JJ, forstöðumaðurfjármálasviðs Sparisjóðsins A á árunum 2007 og 2008, kvaðst hafa haldið utan umstofnfjárskrá sparisjóðsins og sem slíkur komið að framsali á stofnfjárbréfunumfrá B yfir í I. Kvaðst hann hafa talað við ákærða um að sparisjóðurinn myndifæra bréfin yfir í sérstakt félag og hafi hugsunin verið sú að það félag yrðióskylt sparisjóðnum. Að öðru leyti hafi hann ekki komið að stofnun I. Kvaðsthann ekki vita hver var eigandi félagsins „en það var talið að það væri N“.Félagið hafi aldrei verið í eigu sparisjóðsins. Kvaðst hann hafa tekið viðpósti og gögnum varðandi þetta félag frá N og taldi það vel geta verið að hannhafi eitthvað aðstoðað við að greiða reikninga fyrir félagið samkvæmt beiðni.Hann vissi þó ekki hver hefði óskað eftir því við hann. Þá kom fram hjá honumað hann hafi ekki getað tekið ákvörðun um að flytja stofnfjárbréfin yfir ífélagið og kvaðst ekki muna hver hafi tekið þá ákvörðun. Var hann helst á þvíað það hafi verið sameiginleg ákvörðun „þá milli manna í sparisjóðnum“, hans,Geirmundar og fleiri. Hafi málið snúist um „svokallað CAD ... og hugmyndin varað þetta yrði geymt þá í óskyldu félagi og þetta yrði síðan selt þegar aðtækifæri gæfist“. Bréfin hefðu að öðrum kosti „dottið dauð inn íeiginfjárgrunninum“. Aðspurður kvaðst hann ekki vita af hverju ekki var gerðurlánssamningur vegna þessara viðskipta, en að byggt hefði verið á gagnkvæmutrausti á milli eigenda I og sparisjóðsins. Benti JJ í því sambandi á aðarðgreiðsla upp á rúmar 40 milljónir hafi runnið beint til sparisjóðsins tillækkunar á skuldum félagsins. Hafi það alltaf verið „hugmyndin að þetta værieign og yrði eign Sparisjóðsins til frambúðar“. Í hans huga hafi það veriðþannig að ef bréfin yrðu seinna meir seld myndi sparisjóðurinn sjálfur njótasöluverðsins að öllu leyti. Hugsunin með þessu hafi verið sú ein að gætahagsmuna sparisjóðsins. Vitnið N skýrði svo frá aðkomusinni að I ehf. að það hafi á einhverjum tímapunkti komið til umræðu að hann ogO, endurskoðandi hjá Deloitte, settust tímabundið í stjórn þess félags og„síðan sennilega í mars 2008 þá er ég í sambandi við P endurskoðanda vegnaminnar framtalsgerðar sem hann hafði aðstoðað mig við og hann spyr mig íleiðinni hvort að ég kvitti upp á stjórnarskipti í I um leið og framtalið ergert.“ Ræki hann ekki minni til þess hver hafi upphaflega óskað eftir því aðhann settist í stjórn félagsins. Hann hafi haft mjög litlar upplýsingar umfélagið að öðru leyti en því að það væri á vegum sparisjóðsins. Ekki hafi veriðrætt um hvaða rekstur það ætti að hafa með höndum. Hefðu P, endurskoðandisparisjóðsins, og JJ, forstöðumaður fjármálasviðs sjóðsins, verið með þetta málá sinni könnu. Hann hafi treyst þessum mönnum og í ljósi stöðu þeirra ekkitalið ástæðu til að spyrjast fyrir um félagið. Spurður um framsalssamninginnmilli sín og Deloitte kvaðst hann ekki geta staðfest að undirskrift ásamningnum væri hans og „ef þetta er mín undirskrift þá var hennar aflað áfölskum forsendum, það liggur alveg fyrir í mínum huga“. Þá gæti hann sömuleiðisekki staðfest undirskrift sína á samþykktir fyrir I. Hvað varðaði fundargerð Ifrá 7. mars 2008 kynni að vera að hann hafi ritað undir það skjal hjá P. Hannhafi á hinn bóginn enga aðkomu átt að rekstri félagsins og aldrei setiðhlutahafafundi, aðalfundi eða neitt í þessu félagi. Þá væri honum ekki kunnugtum að ákærði hafi haft aðkomu að félaginu og kvaðst ekki vita hver hafi séð umákvarðanatöku í því. Spurður um hvort hann hafi haft vitneskju um að félagiðkeypti stofnfjárbréf í sparisjóðnum svaraði N því til að hann teldi að „þettafélag hafi aldrei keypt formlega nein stofnfjárbréf í sparisjóðnum, af því aðég hef aldrei séð neina kaupsamninga eða nokkurn skapaðan hlut um þetta félag,um neina eignarhluti inn í þetta félag.“ Hafi hann aldrei fengið upplýsingar umviðskipti og þekkti ekkert til þeirra. Honum hefðu borist heim til sín skjölvegna félagsins og vegna þess spurt „P hvert ég ætti að fara með reikningafélagsins, kostnaðarreikninga, og hann benti á sparisjóðinn, og sá tölvupósturer til, þannig að ég fór bara samviskusamlega með þetta til JJ.“ Hann hafiengin samskipti átt við ákærða vegna þessa máls. Þá hafi hann ekki vitað afframsalssamningnum þegar hann sagði sig úr stjórn félagsins, „ég veit ekki afhonum fyrr en fréttir berast um mína meintu eignaraðild 1. febrúar 2011, þettaer náttúrulega fyrir þann tíma, en ég var búinn að fara til JJ, og fara niður ísparisjóð og senda honum tölvuskeyti um að finna nýjan stjórnarmann af því aðég taldi mig einungis vera í stjórn og ég var einungis beðinn um, ég og O, umað vera tímabundið í stjórn og það var nú ansi langt liðið þarna 2010 að vera ítímabundinni stjórn. Og ég er með skjalfesta tölvupósta um þetta að ég er aðbiðja hann um þetta og að lokum var þetta bara fullreynt þannig að ég barasendi sjálfur mína úrsögn úr stjórninni niður á hlutafélagaskrá.“ Þá kvaðst N ekkihafa verið í samskiptum við O fyrr en eftir að fréttir fóru að birtast afmálinu. Á fundi sem O hafi boðað til hefðu P og UU, starfsmenn Deloitte, boriðmálið upp með þeim hætti að hann og O sætu með þetta í fanginu og farið að„fabúlera um það hvernig sé hægt að koma okkur undan þessu án þess að við gerumfélagið gjaldþrota sjálfir og svona, án þess að okkar nöfn birtist á þessu“. Áfundinum hafi verið lagt fram skjal um meint framsal „og ég sagði þá og stendvið það að ég taldi að þetta plagg og þessi plögg væru fölsuð, vegna þess að efég á að hafa kvittað undir þessi plögg hjá P, þá hefði P ekki sagt íhljóðupptöku sem liggur fyrir hjá lögreglu að ég hafi aldrei átt þetta félag,þetta bara stenst ekki.“ Um ástæður þess að hann mætti ekki á síðari fundinnsem O boðaði til kvaðst hann ekki hafa verið í ástandi til þess. Spurður umhvort ákærði hafi mætt á fundinn fyrir hans hönd kvaðst hann ekki muna það. Aðsögn N hafi hann áður en þetta gerðist hitt P og annan nafngreindanendurskoðanda hjá Deloitte á fundi ásamt eiginkonu sinni „og þá höfðum viðfengið þau skilaboð að þeir ætluðu sér að leysa málið í góðu gagnvart okkur ogvið förum á fundinn í góðri trú að þeir ætli sér bara þá að leiðrétta máliðfyrst að þeir töldu sig hafa eitthvað meint framsal en þá kom bara á daginn aðþeir voru ekkert á þeim buxunum og ég náttúrulega auðvitað, maður var mjöghvumsa yfir þessu.“ Um áðurnefnt símtal milli ákærða og P kvaðst N hafa hlutasttil um að það símtal var tekið upp. Ástæða þess hafi verið sú að í kjölfarfréttaflutnings 1. febrúar 2011 hafi farið að renna á hann tvær grímur „þannigað daginn eftir, 2. febrúar, bað ég [...] um að hringja í hann og spyrjahvernig þetta gæti staðist, hvernig í pottinn væri búið, og þá kemur bara íljós eins og P segir, þar segir hann bara fullum fetum að ég hafi aldrei áttþetta félag.“ Að sögn N var þetta í fyrsta skipti sem hann átti samskipti við [...]vegna þessa máls. Þá er þess loks að geta að í skýrslu sinni kvaðst N engaaðkomu hafa átt að ráðstöfun á arðgreiðslu til I og ekki einu sinni vitað afþeirri greiðslu.Vitnið KK, forstöðumaðurrekstrarsviðs Sparisjóðsins og staðgengill sparisjóðsstjóra á árunum 2007-2008,kvaðst ekki muna hverjir hefðu tekið ákvarðanir fyrir hönd B ehf., en að hanngæti fullyrt að allar ákvarðanir „sem voru teknar þarna alvarlegar voru gerðarí samáði og með samþykkt yfirmanna okkar í sparisjóðnum, hvort sem það voruGeirmundur sparisjóðsstjóri eða þeir sem voru sparisjóðsstjórar á undan honum.“Hafi honum ekki verið kunnugt um að félagið ætti í viðskiptum með stofnfjárbréfeða að það hafi verið að veita lán fyrir stofnfjárkaupum. Þá kvaðst hann ekkiþekkja til félagsins I. Vitnið P skýrði svo frá, spurðurum aðkomu sína að félaginu I, að álokametrunum við endurskoðun ársreikningsins Sparisjóðsins A fyrir árið 2007hafi komið fram beiðni um að fá félag „og Deloitte seldi þetta félag tilsjóðsins“. Beiðnin hafi komið frá ákærða. Kvaðst hann ekki muna hver hafi veriðskráður eigandi félagsins samkvæmt framsalspappírum eftir að Deloitte framseldiþað, en N hafi verið í stjórn þess. Kvaðst P ekki hafa samið framsalssamninginnen komið þeim skilaboðum á framfæri að það vantaði félag undir tiltekna eignarhlutií sparisjóðnum. Taldi P það vel geta verið að hann hafi hitt N og veriðviðstaddur þegar hann skrifaði undir samninginn. Spurður um tilgang félagsinssvaraði P því til að mikil vinna hafi verið lögð í þennan ársreikning þar semSparisjóður A hefði verið að sameinast Sparisjóði J og Sparisjóði K. Sumariðáður hefði Sparisjóður A eignast hluti í fyrrnefnda sjóðnum „og síðan þegar viðerum á lokametrunum að setja upp samstæðuna fyrir þessa sjóði, eða klárasamrunann, að þá kemur upp að þessir hlutir eru þarna í B og í framhaldi af þvíþá biður Geirmundur um að þeir séu settir í annað félag.“ Kvaðst hann ekki vita hver ástæðan hafi veriðfyrir því. Þar sem eignarhlutirnir hafi verið í eigu dótturfélags sparisjóðsinshefðu þeir ekki eyðst í sjálfu sér við samrunann en í samstæðureikningi hefðuþeir „nettast“ út þar sem þetta væru hlutir innan samstæðu. Hefði það haft þauáhrif að lækka eiginfé samstæðunnar. Aðspurður kannaðist hann ekki við að hafaveitt ráðgjöf um að færa stofnfjárbréfin í annað félag. Þá kvaðst hann engarákvarðanir hafa tekið fyrir hönd I og ekki vita hverjir hefðu gert það. Spurðurum tölvubréf frá 20. júní 2008 til N um að hann ætti að senda reikninga fráDeloitte til „JJ.“ kvaðst hann lítið geta sagt um það en taldi líklegt að hannhafi haft samband við JJ, sem hafi verið yfir bókhaldinu hjá sparisjóðnum, áðuren tölvubréfið var sent. Sparisjóðurinn hafiborgað „allan kostnað og [séð] um allt utanumhald. Öll okkar samskiptivoru við sparisjóðinn um þetta félag.“ Spurður um samskipti sín við O kvaðst Pvita að hann hafi verið í varastjórn I, en hann gæti ekkert sagt um samskiptiþeirra í milli sem sérstaklega tengdust félaginu. Spurður út í framburð sinnhjá lögreglu þar sem hann lýsti því að upphafið að viðskiptunum hafi verið íjanúar 2008 hjá „okkur“ og mætti rekja til minnispunkta, lýsti P því að þettahefðu verið „review notes, þegar verið er að fara yfir liði í efnahagsreikningiog síðan höfum við óskað eftir staðfestingum um ákveðna hluti og fengiðupplýsingar um það að þessir hlutir hafi verið færðir inn í sér félag og færðhafi verið skuld við B“. Spurður um bókhaldsfærslur í B í lok árs 2007, þar semfram komi að hlutir í sparisjóðnum séu færðir á viðskiptamann, og þýðinguþessa, svaraði P því til að þar með hefðu B ehf. ekki lengur átt þástofnfjárhluti sem um ræðir og í stað þeirra stofnast krafa á viðskiptamann.Hefði I ehf. verið eigandi hlutanna um áramótin. Þegar borið var undir P aðfyrir lægi að það félag hafi ekki komið inn í myndina fyrr en í mars 2008svaraði hann því til að það hafi verið „gengið frá þessu í kringum samrunann ímars 2008“. Hafi Deloitte fengið þær upplýsingar að í lok árs 2007 hefði komistá bindandi samningur og þetta félag svo orðið aðili að þeim samningi.Samningurinn sem hann vísi hér til hafi verið „um kaupin á þessum eignarhlutayfir í annað félag, það væru einhverjir aðrir aðilar utan sparisjóðsins semættu að eignast þessa hluti“. Hafi sparisjóðurinn í mars 2008 beðið um félagtil þess að færa þessa hluti í og þeir orðið við þeirri beiðni með því að látaþá hafa I. Fyrir hafi legið „upplýsingar um það þarna á þessum tíma að þettaværi á grundvelli bindandi samnings sem væri um þessi viðskipti sem höfðu orðiðþarna á árinu 2007 og þetta væri þá í rauninni bara formsatriði að klára þessiviðskipti.“ Aðkoma Deloitte að þessum viðskiptum hafi aðeins verið sú að útvegafélagið og hafi hann aldrei beðið N um að ganga í stjórn þess. Þá kvaðst hannekki muna hvernig það kom til að O tók sæti í varastjórn félagsins eða hvaðhann hafi sagt við O um það hver væri eigandi þess. Spurður um símtal hans viðákærða 2. febrúar 2011, sem áður er vitnað til, kvaðst P ekki kunna á þvískýringar að hann hafi þar sagt að Nhefði aldrei átt hlut í félaginu og að Nætti engan hlut að máli. Kvaðst hann ekki vita af hverju N hafi verið nefndurtil sögunnar á sínum tíma „af því þegar þessi viðskipti koma til þarna í árslok2007, að það eigi að færa þessa hluti í annað félag, að þá er ég á þeirriskoðun að það hafi aðrir átt að eiga þessa hluti“. Skýrði P þessi orð sín svoað hann ætti þar við einhverja aðra stofnfjáraðila en svo „þegar á að fara aðefna þessi viðskipti, þá nefnir Geirmundur nafn [...], að hann eigi að vera ístjórn þessa félags, meira veit ég ekki“. Vitnið O, sem á þeim tíma sem umræðir í málinu gegndi starfi yfirmanns [...] í fjármáladeild Deloitte hf.,skýrði svo frá aðkomu sinni að málinu að P, endurskoðandi sparisjóðsins, semstarfaði á sömu hæð og hann á endurskoðunarskrifstofunni, hafi beðið hann um aðtaka sæti í varastjórn I, en beiðnir um að taka sæti í stjórnumeinkahlutafélaga hafi ekki verið óalgengar á þessum tíma. Kvaðst O reikna meðað hafa undirritað skjal um breytt eignarhald að félaginu 7. mars 2008, eins ogumrætt framsalsskjal bæri með sér. Aðspurður kvaðst hann hafa átt samskipti viðP og JJ, fjármálastjóra hjá Sparisjóði A, við stofnun félagsins en enginsamskipti átt við ákærða af því tilefni. Hafi P skýrt svo frá að um væri aðræða félag í eigu Sparisjóðs A og „ég vissi aldrei annað en að það væri þannig,fyrr en seinna þegar ég fer að skoða málið aðeins“. Það hafi gerst með þeimhætti að fjárnámsbeiðnir hafi farið að berast til hans í kjölfar þess að Nsagði sig úr stjórn félagsins. Hann hafi þá talað við JJ og P til að fá áhreint hvað væri í gangi. Hafi hann hitt P á fundi, en auk þeirra hafi þarverið mættir N og UU lögfræðingur „og N segist ekkert vera tengdur félaginuöðru bara en að vera í stjórn.“ Hafi UU þá haft undir höndum kaupsamning 7.mars 2008 sem var undirritaður af N „en hann sagðist ekki hafa átt félagið, semvar auðvitað algjörlega á móti því sem raunverulega stóð í því plaggi.“ Kvaðst Osíðar hafa óskað eftir öðrum fundi með N til að fá á hreint hvað hann ætlaði aðgera með félagið. Á fund sem haldinn var í kjölfarið með O hefðu mætt ákærði, UUog P. N hafi ekki látið sjá sig. Kvaðst O hafa leitað eftir svörum en veriðsagt að hann þyrfti sjálfur að setja félagið í gjaldþrot og ákærði boðið honumfyrir það 250.000 krónur, eða að hann skyldi greiða helminginn á móti því semþyrfti að greiða til að setja félagið í þrot. Kvaðst hann hafa tekið algjörlegafyrir það. Aðspurður kvaðst hann ekkert hafa komið að rekstri I og ekki þekkjatil þeirra viðskipta með stofnfjárbréf í sparisjóðnum sem fóru yfir í félagið.Hann hafi aldrei séð „nein gögn annað en bara það að það var verið að stofnaeðlilegt félag í kring um rekstur“. Hann hafi hvorki heyrt af því að félagið hefðifengið greiddan arð né haft vitneskju um hvernig þeirri greiðslu var ráðstafaðfrá félaginu.Vitnið LL, sem starfaði semlögfræðingur hjá Deloitte hf. á árunum 2007 og 2008, kannaðist við undirskriftsína á samning um framsal á einkahlutafélaginu I ehf. frá Deloitte til N ogkvaðst hafa útbúið hann. Hann gæti ekki munað hvort hann hafi verið viðstaddurþegar N skrifaði undir samninginn og ekki heldur hvort N hafi verið kynntsérstaklega yfirlýsing framseljanda á skjalinu. Þá var hann helst á því að Phafi beðið hann um að útbúa framsalssamninginn. Loks rak hann ekki minni tilþess að hafa átt samskipti við ákærða. Þrír aðrir starfsmenn Deloitte,sem samkvæmt gögnum málsins áttu ýmist aðkomu að umræddum framsalssamningi eðagerð skilagreina og skattframtala fyrir I, gáfu skýrslu fyrir dómi. Að þvíundanskildu, að enginn þeirra kvaðst muna eftir að hafa átt samskipti við Nvegna málefna I ehf., kom ekkert fram í vitnisburði þeirra sem þýðingu geturhaft við úrlausn málsins. VI.Annað meginskilyrðið fyrir því aðháttsemi teljist refsiverð samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga er að maðurhafi misnotað aðstöðu sem hann hefur fengið til að gera eitthvað sem annarverður bundinn við. Skilyrðið hefur meðal annars verið skýrt á þann veg aðþegar þannig háttar til að heimild þess, sem hefur slíka aðstöðu, er ekki svoskýr sem skyldi nægi til þess að hann baki sér refsiábyrgð að færðar séu sönnurá að hann hafi verulega vikið frá þeim starfsháttum sem honum hlaut að veraljóst að af honum væri krafist. Hitt meginskilyrðið fyrir því að háttsemiteljist refsiverð samkvæmt þessari lagagrein er að fyrir hendi hafi veriðauðgunarásetningur hjá þeim, sem sakaður er um slíkt brot, sbr. 243. gr.almennra hegningarlaga. Nægir í því sambandi að sýnt sé fram á að háttseminhafi valdið verulegri fjártjónshættu fyrir þann sem bundinn varð af henni.2. Áfundi sínum 12. febrúar 2008 veitti stjórn Sparisjóðsins A ákærða heimild tilað selja allt hlutafé sjóðsins í E ehf. Það gerði hann 31. mars sama ár þegarhann undirritaði fyrir hönd sjóðsins samning um kaup C ehf. á hlutafénu fyrir1.000.000 króna. Það er áður rakið að í samningnum var ákvæði þar sem fram komað sparisjóðurinn hefði gengist í ábyrgð fyrir E ehf. að fjárhæð 100.000.000króna, sem ekki væri enn orðin virk, en ef til þess kæmi gæti hann krafiðkaupandann um allt að 10.000.000 króna. Fyrir liggur, svo sem áður er getið, aðverulegir fjárhagsörðugleikar steðjuðu að E ehf. á þessum tíma. Í viðleitnisinni til að bjarga félaginu áttu hluthafar í því í viðræðum við helstalánardrottinn þess, D hf., sem upphaflega gengu út á það að þeir mynduábyrgjast greiðslu á láni samkvæmt fyrirliggjandi drögum að lánssamningi að hámarki712.508.986 krónur þar sem ábyrgð hvers og eins ábyrgðarmanns skyldi vera14.035% af hámarksfjárhæðinni. Á framangreint samningsákvæði rætur sínar aðrekja til þessa. Í kafla II.3 hér að framan er gerð grein fyrir framgangiþessara viðræðna og þar um stuðst við tölvubréf sem gengu á millifyrirsvarsmanna tiltekinna hluthafa í E ehf. og send voru ákærða vegnaSparisjóðsins A allt fram til 9. apríl 2008. Í þessum samtímagögnum kemurannars vegar fram að þegar kaupsamningurinn var gerður lá engin niðurstaðafyrir um það hvort þessir hluthafar myndu allir gangast undir þáábyrgðarskuldbindingu sem til umræðu var í þeirra röðum. Ákveðnar vonir stóðuþó til þess að takast myndi að leiða málið til lykta á þeim grunni sem að varstefnt. Hins vegar er ljóst samkvæmt þessum gögnum að þegar yfirdráttarheimildupp á 100.000.000 króna til handa C ehf. var stofnuð 16. júní 2008 benti allttil þess að þessar tilraunir væru að fara út um þúfur. Benda gögnin reyndar tilþess að strax um miðjan apríl hafi stefnt í þá niðurstöðu. Vonir um hiðgagnstæða brustu síðan endanlega á fundi stjórnar E ehf. 1. júlí 2008 og svosem rakið er í kafla II.4. Var ákærði samkvæmt framansögðu jafnan upplýstur umgang þessara viðræðna allt þar til í það stefndi að samkomulag myndi ekki takast.Þá var hann formaður bankaráðs D hf. Svo sem að framan greinirundirritaði ákærði kaupsamninginn við C ehf. og samkvæmt vitnisburði DD eigandafélagsins, átti hann aðallega samskipti við ákærða um málefni þess. Hefur hannmeðal annars lýst því að ákærði hafi beðið hann um að fá að setja uppyfirdráttarheimild á reikning C ehf. hjá Sparisjóðnum A. Þá hefur vitnið EE,sem starfaði sem sérfræðingur á fyrirtækjasviði Sparisjóðsins A og heyrði semslíkur beint undir ákærða, borið á þann veg að hann hafi skráð umræddayfirdráttarheimild inn í kerfi sjóðsins að beiðni ákærða. Er ekkert fram komiðí málinu sem er til þess fallið að rýra trúverðugleika þessa vitnisburðar. Erað þessu virtu hafnað þeirri málsvörn ákærða að hann hafi enga aðkomu átt aðákvörðun um þetta og talið sannað að hann hafi mælt fyrir um aðyfirdráttarheimildin skyldi stofnuð. Íkaupsamningnum frá 31. mars 2008 var samkvæmt framansögðu afdráttarlaust tekiðfram að Sparisjóðurinn A hefði tekið á sig ábyrgð fyrir E ehf. að fjárhæð100.000.000 króna. Er ekki annað í ljós leitt en að niðurstaða um þannfyrirvara sem gerður var um ábyrgðina myndi í samræmi við það sem að framan errakið ráðast af því hvort aðrir hluthafar í félaginu veittu samþykki sitt fyrirsambærilegri ábyrgð af sinni hálfu í tengslum við skuldaskil þess gagnvart Dhf. og að samningur hefði að öðru leyti komist á um þau. Ábyrgð sparisjóðsinshafi þannig ekki á neinn hátt verið önnur og víðtækari en í þessu fólst. Þábreytti sala á hlut sjóðsins í E ehf. til C ehf. engu um ábyrgð hans. Tilsamræmis við þetta og með vísan til vitnisburðar DD liggur að mati dómsins ekkiannað fyrir en að það hafi verið ætlunin að standa skil á ábyrgðarfjárhæðinnimeð þeim fjármunum sem til ráðstöfunar voru á reikningi C ehf. hjá SparisjóðnumA í júní 2008 og að það hafi aldrei staðið til að félagið yrði endurkrafið umhana, ef undan er skilinn hlutur þess í ábyrgðinni samkvæmt kaupsamningi. Má umþetta einnig vísa til skýringa sem DD gaf á tilurð yfirdráttarheimildarinnar ígreinargerð til héraðsdóms 6. maí 2012 í tilefni af kröfu um gjaldþrotaskipti ábúi C ehf., en þar greinir hann meðal annars frá því að ákærði hafi tjáð honumeftir undirritun kaupsamningsins að hann myndi setja ábyrgðina gagnvart E ehf.„á heimild hjá félaginu C ehf. þangað til hann hefði fundið þessu fjármagnifarveg.“ Hafi DD þá strax gert ákærða grein fyrir því „að ef hann ætlaði aðgera þetta svona þá yrði það að vera alveg á hreinu að hann myndi klára þaðfyrir árslok og var mér tjáð að það yrði gert og ég þyrfti ekki að hafaáhyggjur af því.“ Þaðleiðir af því sem að framan greinir að ekki var um eiginlega lánveitingu aðræða þegar umrædd yfirdráttarheimild var stofnuð heldur telst sú ráðstöfun hafaverið liður í efndum af hálfu Sparisjóðsins A á tilteknum skuldbindingumsjóðsins gagnvart E ehf. annars vegar og C ehf. hins vegar. Saksókn í málinu ogþar með sönnunarfærsla í því hefur ekki verið markaður farvegur til samræmisvið þetta. Miðað við þessi atvik var þannig ekkert sem kallað á það í tengslumvið yfirdráttarheimildina að leitað yrði eftir afstöðu lánanefndar, að áhættu-eða greiðslumat færi fram og að trygginga yrði aflað, svo sem byggt er á íákæru. Við þetta bætist að gegn eindreginni neitun ákærða þykir óvarlegt aðtelja það sannað að hann hafi komið því til leiðar eða stuðlað að því með öðrumhætti að D hf. var veitt handveð í innstæðu á reikningi C ehf. hjá bankanum 18.júní 2008 til tryggingar skuldum og skuldbindingum E ehf., en ánveðsetningarinnar gat bankinn ekki leitað fullnustu í innstæðunni. Meðvísan til þess sem að framan er rakið ber að sýkna ákærða af sakargiftumsamkvæmt fyrri kafla ákæru.3. Svosem fram er komið taka sakargiftir samkvæmt seinni kafla ákæru til stofnfjárbréfasem áttu uppruna sinn í Sparisjóði J annars vegar og Sparisjóði K hins vegar.Liggur fyrir að í lok árs 2007 voru þau í eigu B ehf., dótturfélagsSparisjóðsins A, en þá lá jafnframt fyrir að stofnfjáraðilar þessara sparisjóðaog Sparisjóðsins A höfðu samþykkt samruna sjóðanna þriggja undir nafni þesssíðastnefnda, sem taka skyldi við öllum réttindum og skyldum hinna sjóðanna fráog með 1. júlí 2007. Fjármálaeftirlitið samþykkti samrunann 22. febrúar 2008.Ágreiningur er um það hvenær samruninn öðlaðist lögformlega gildi, en sé miðaðvið þann skilning ákærða að það hafi gerst þegar Fjármálaeftirlitið samþykktihann var fram að þeim tíma um að ræða stofnfjárbréf í Sparisjóði J ogSparisjóði K. Sé skilningur ákæruvalds á hinn bóginn lagður til grundvallarurðu bréfin að stofnfjárbréfum í Sparisjóði A um leið og stofnfjáraðilarsjóðanna þriggja höfðu samþykkt samruna þeirra í desember 2007. Hvað sem þessumágreiningi líður má ljóst vera að saksókn á hendur ákærða tekur til þess aðhann hafi ráðstafað þessum stofnfjárbréfum til einkahlutafélagsins I, semsamkvæmt gögnum málsins varð eign [...], N, 7. mars 2008, án þess að nokkurtendurgjald kæmi fyrir þau og að við framsalið hafi stofnast krafa í bókhaldi Behf. á I ehf. án þess að lánssamningur væri gerður og trygging sett fyrir þvíað hún yrði greidd. Stendur því ekkert í vegi að tekin sé afstaða til þessarasakargifta, enda má einu gilda með tilliti til þess brots sem ákærða er gefiðað sök hvernig atvikum var nánar háttað. Ákærðivar formaður stjórnar B ehf. Með framburði hans telst fram komið að hann hafiverið með í ráðum þegar tekin var ákvörðun um að færa stofnfjárbréf í eigu þessyfir í annað félag. Hann hefur þó haldið því fram að samþykki hans fyrirþessari yfirfærslu á stofnfjárbréfunum hafi verið byggt á þeirri forsendu aðáfram yrði haldið utan um þau í félagi sem væri að fullu í eigu sparisjóðsinsog hann hafi enga vitneskju haft um annað. Þegarumrædd stofnfjárbréf voru ekki lengur í eigu Sparisjóðsins A eða dótturfélagssjóðsins, B ehf., var í sjálfu sér ekkert því til fyrirstöðu að þeim yrðiráðstafað án aðkomu hans og án þess að fyrir hendi væri trygging fyrir því aðskuld I ehf. við B ehf., sem þá var sögð nema 683.368.783 krónum, yrði greidd.Til slíkrar ráðstöfunar kom ekki. Í kafla III.3 hér að framan ergerð grein fyrir efni samtímagagna sem tengjast þeim sakargiftum sem hér erutil umfjöllunar. Þá er í kafla V.2 rakinn framburður vitna við aðalmeðferðmálsins að því marki sem þýðingu hefur að mati dómsins við úrlausn um þær. Afþví sem fram kemur í gögnunum má ljóst vera að umsýsla af ýmsu tagi sem snerti Iehf. var í höndum starfsmanna Sparisjóðs A þrátt fyrir að félagið væri samkvæmtopinberri skráningu ekki í eigu hans og hann greiddi kostnað af henni. Þannigönnuðust þeir samskipti við endurskoðendur í tengslum við skattskil félagsins,gerð ársreikninga þess og skil á þeim. Þá verður ekki annað séð en að aðkoma Nað málefnum félagsins hafi einskorðast við það að koma gögnum sem honum bárustog vörðuðu félagið í hendur starfsmanna sparisjóðsins til afgreiðslu. Loks erþess að geta að arður af stofnfjárbréfunum, 44.750.000 krónur, rann óskerturtil sparisjóðsins, en ákvörðun um greiðslu arðs var tekin á fundi stjórnarsjóðsins 12. mars 2008. Hið sama á við um endurgreiðslu á fjármagnstekjuskattiað fjárhæð 5.350.000 krónur 26. júní 2008. Að mati dómsins renna framlögð gögnað öðru leyti og framburður vitna fyrir dómi frekari stoðum undir það að aldreihafi staðið til að forræði yfir stofnfjárbréfunum, sem ákæra tekur til,flyttist í reynd frá Sparisjóði A eða dótturfélagi hans og sjóðurinn gæti þarmeð ekki lengur varið hagsmuni sína tengda þeim, heldur hafi ástæður sem lutuað virði bréfanna í ljósi þess samruna, sem til var kominn, orðið til þess aðsú leið var farin sem að framan er lýst. Er um þetta sérstaklega vísað tilvitnisburðar JJ, forstöðumanns fjármálasviðs sparisjóðsins, og greinargerðarsem hann ritaði 6. febrúar 2011 og gerð hefur verið grein fyrir, sem að matidómsins lýsa vel þeirri stöðu sem uppi var og umræðum um ráðstafanir í tengslumvið hana. Af þessu leiðir að ekki er ástæða til að ætla að fjártjónshætta hafiverið samfara þeirri ráðstöfun sem saksókn tekur til. Má þá einu gilda hvortraunveruleg þörf hafi verið á því að ráðast í hana í ljósi þeirra hagsmuna semleitast var við að verja með henni. Aðþví virtu sem að framan er rakið standa engar forsendur til þess að líta megi svoá að skilyrði 249. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 243. gr. laganna, umauðgunarásetning sé uppfyllt í málinu. Er ákærði þegar af þeirri ástæðusýknaður af sakargiftum samkvæmt seinni kafla ákæru. VII Samkvæmtöllu framansögðu er ákærði alfarið sýknaður af sakargiftum samkvæmt ákæru.Með vísan til ákvæðis 2. mgr.218. gr. laga um meðferð sakamála verður allur sakarkostnaður felldur áríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gríms Sigurðssonarhæstaréttarlögmanns, sem ákveðin verða að teknu tilliti til virðisaukaskattseins og í dómsorði greinir. ÞorgeirIngi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan.Dómsorð: Ákærði,Geirmundur Kristinsson, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.Allursakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlausn skipaðs verjanda ákærða, GrímsSigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 7.161.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 447/2009
Staðgreiðsla opinberra gjalda Skilorð Einkahlutafélag
S var sakfelldur fyrir brot á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, með því að hafa sem framkvæmdastjóri H ehf., ekki staðið skil á skilagreinum og staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna félagsins á ákveðnu tímabili. Þá var brot S einnig talið varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var S dæmdur í tveggja mánaða skilorðsbundið fangelsi og honum gert að greiða 4.200.000 króna sekt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvaldsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Sigurður Óskar Waage, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 247.176 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2009, Málið, semdómtekið var 11. júní sl., erhöfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, útgefinni 25. mars 2009 á hendur „A, kennitala og heimilisfang [...], Sigurði Óskari Waage, kennitala 000000-0000, Sólbakka, Mosfellsbæ, og B, kennitala og heimilisfang [...], Fyrir meiri háttarbrot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins Handverksmenn, kennitala 000000-0000, sem ákærði Sigurður Óskar var framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir, ákærði A var stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir, og ákærði B var starfandi fjármálastjóri fyrir, með því aðhafa eigi staðið skil á skilagreinumvegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna janúar og júlí 2006 og febrúar og mars 2007, og hafa eigi staðiðríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, semhaldið var eftir af launumstarfsmanna einkahlutafélagsinsvegna tímabilanna janúar til ogmeð desember 2006 og febrúar og mars 2007, samtals að fjárhæð kr. 6.318.969, sem sundurliðast sem hér greinir: Framangreind brot ákærðu teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr.einnig: a) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberragjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005. Þess erkrafist að ákærðu verði dæmdurtil refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu, A og B, hafa játað sakargiftirog krefjast vægustu refsingar. Ákærði, Sigurður Óskar, neitar sökog krefstsýknu. Þess er krafist aðsakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærðu A og B hafa skýlaust játaðsök samkvæmt ákærunni og erengin ástæða til að draga í efa að játning þeirra sé sannleikanum samkvæm. Þeir geraengar athugasemdir við tímabil ogfjárhæðir sem tilgreindar eru í ákærunni. Þrátt fyrir að ákærði Sigurður Óskar neiti sökgerir hann ekki athugasemdir við það sem í ákæru greinir, að hannhafi verið framkvæmdastjóri nefnds einkahlutafélags á því tímabili sem þargreinir. Þá gerir hannheldur ekki athugasemdir við tölur þær sem tilgreindar eru í ákæru ogað þeim fjárhæðumhafi ekki verið skilað tilríkissjóðs eins og þar segir. Sýknukrafa hans byggist á því aðstaða hans sem framkvæmdastjórahafi verið til málamynda, en aðalstarf hans hjá félaginu hafiverið að standa fyrir húsbyggingum á Akranesi. Með vísun til þessararafstöðu ákærðu til sakarefnisins verða málavextir ekki reifaðir aðöðru leyti en það sem snýr að framkvæmdastjórastöðuákærða Sigurðar Óskars, sbr. 4. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Það er ágreiningslaust í málinu að ákærði Sigurður Óskar var framkvæmdastjórieinkahlutafélagsins á þeim tíma sem um ræðir og það hafði veriðtilkynnt hlutafélagaskrá. Við aðalmeðferð bar ákærði að ástæða þessað hann tókþetta að sér hafi veriðað meðákærði B gat ekki gegnt stöðunnivegna fjárhagserfiðleika í kjölfar hjónaskilnaðar. Sjálfur hafi ákærðistaðið fyrir húsbyggingum á vegum félagsins semverktaki og það verið aðalstarfhans. Hann hafi ekki komiðnálægt bókhaldi eða neinu því um líku ogengar hugmyndir haft um stöðu staðgreiðslumála. Hann kvaðst aldrei hafarætt fjármál við meðákærðu. Framkvæmdastjórastaðan hafi átt að vera tímabundin meðan B gengi í gegnum skilnað. Hann kvaðst hafatekið stöðuna að sér án þess að vita hvaða ábyrgð fylgdi henni. Í sjálfu sér hefðihann þó haft hugmynd um þessa ábyrgð eins og hann orðaðiþað en ekki reyndi hann neittað kynna sér hana. Í raun og veru hefði hann baralánað nafn sitt. Ákærði kvaðst þó hafa vitað um greiðsluerfiðleikafélagsins en ekki velt þeim sérstaklegafyrir sér. Meðákærðu báru efnislega á sama hátt um störf ákærða Sigurðar Óskars hjá félaginu oghér að framanvar rakið úr framburði hans. Með játningum ákærðu, A og B, semstyðjast við önnur gögn málsinser sannað að þeir hafigerst sekir um það sem þeimer gefið að sök í ákæruskjalinuog eru brotþeirra þar rétt færð tilrefsiákvæða. Ákærði Sigurður Óskar var framkvæmdastjóri félagsins, eins og rakiðvar, og þóttengin ástæða sé til aðefast um að aðdragandi ráðningar hans og tilgangurhafi verið með þeim hættisem lýst var, er ekkihægt að lítafram hjá því að lögumsamkvæmt hvíla tilteknar skyldur á framkvæmdastjóra einkahlutafélags, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Ákærða mátti því veraljóst að með því látaskrá sig sem framkvæmdastjóra tók hann á sig tilteknar skyldur, eins oghann hefur reyndar kannast við fyrir dómiog að framanvar rakið. Þar á meðal aðannast daglegan rekstur félagsins eins og segir í tilvitnaðri lagagrein. Í þvífelst meðal annars að sjátil þess að staðin séuskil á afdreginni staðgreiðslu. Þaðer því ekkihægt að fallast á það með ákærða að sýknaberi hann vegna þess aðstaða hans hjá félaginu hafieingöngu verið til málamynda. Samkvæmt þessu verður ákærðisakfelldur á samahátt og meðákærðu. Enginn ákærðuhefur áður gerst sekur um lögbrot. Eins og málið er vaxiðer rétt aðgera öllum ákærðu sömu refsingu. Refsing hvers þeirra er hæfilegaákveðin 2 mánaða fangelsi er bundinskal skilorði eins og segir í dómsorði. Þá verður hverjum þeirra gert aðgreiða 4.200.000 krónur í sekt til ríkissjóðsog komi 60 daga fangelsi í stað sektar verðihún ekki greidd innan 4 vikna. Loks skulu ákærðu greiða óskipt málsvarnarlaunverjanda síns eins og segir í dómsorði. Arngrímur Ísberghéraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærð, A, Sigurður Óskar Waage og B, sætihver um sig fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsinga allra ákærðu og falliþær niður að liðnum 2 árumfrá birtingu dómsins fyrir þeim, haldi þeir almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu greiði, hver um sig, 4.200.000 krónur í sekt til ríkisjóðs og sæti hverþeirra 60 daga fangelsi verði sektin ekki greiddinnan 4 vikna. Ákærðu greiði óskipt málsvarnarlaun verjanda síns Bjarna Haukssonarhrl., 237.048 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 662/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 19. október 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. október 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er tilmeðferðar hjá dómstólum, en þó eigi lengur en til fimmtudagsins 16. nóvember2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot gegn1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem fangelsisrefsing erlögð við. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 19. október 2017. Héraðssaksóknarihefur í dag krafist þess að ákærða, X, nígerískum ríkisborgara, fæddum [...],verði gert að sæta gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum,þó eigi lengur en til fimmtudagsins 16. nóvember 2017. Fallistdómurinn ekki á kröfu embættisins um gæsluvarðhald er þess krafist að dómurinnbanni sakborningi að fara af landinu og að honum verði í úrskurðarorði gertskylt að tilkynna lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu um verustað sinn og gefa sigfram við hana á lögreglustöð daglega. Þá skuli sakborningur afhenda lögregluvegabréf sitt til varðveislu.Í greinargerð með kröfunni segir aðhéraðssaksóknari hafi hinn 20. september sl. gefið út ákæru á hendur m.a.umræddum X fyrir peningaþvætti í febrúar 2016. Málið hafi verið þingfest íHéraðsdómi Reykjaness 13. október sl. Sé hann ákærður fyrir að hafa skipulagtog gefið fyrirmæli um peningaþvætti þegar meðákærðu tóku við 31.600.000 krónumaf ótilgreindum aðila, geymdu fjármunina á bankareikningum, nýttu að hluta,fluttu að hluta, sendu að hluta til Ítalíu og millifærðu 20.500.000 krónur afumræddu fé á bankareikning félagsins A í [...], þrátt fyrir að þau hafi máttvita að um væri að ræða ólöglega fengið fé, en um hafi verið að ræða fé semótilgreindur aðili hafi komist yfir með fjársvikum í tengslum við viðskiptifélaganna B í [...] og C hf. Séu brotin nánar rakin í ákærunni. Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðákærði X hafi skipulagt og gefið meðákærðu fyrirmæli um peningaþvættið eftir aðhann kom til landsins 2. febrúar 2016 og hafi brotin þannig verið framin aðhans undirlagi. Hafi hann komið til landsins gagngert til að sjá til þess aðumræddir fjármunir yrðu sendir tilteknum erlendum aðilum. Þá hafi hann afhentmeðákærðu tilhæfulausa reikninga sem hafi verið framvísað í Arion banka 8.febrúar 2017 og flutt hluta af fjármununum úr landi. Hafi ákærða X á sama háttog meðákærðu mátt vera ljóst að um ólöglega fengið fé væri að ræða. Ákærði hafineitað sök við þingfestingu málsins.Ákærði X hafi verið framseldur til Íslandsfrá Ítalíu vegna rannsóknar málsins og setið í gæsluvarðhaldi frá 17. ágústsl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, en með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 24. ágúst sl. í máli nr. [...] hafi hann verið úrskurðaður ígæsluvarðhald í fjórar vikur með vísan til b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, og aftur í fjórar vikur með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 21.september sl. í máli [...]. Hafi dóminum þótt atvikum þannig háttað að ekkiyrði talið að nærvera hans yrði tryggð með öðrum og vægari úrræðum. Hafi báðirúrskurðirnir verið staðfestir af Hæstarétti. Héraðssaksóknari telji augljóst aðsvo sé enn.Rannsókn málsins hafi hafist á grundvellitilkynningar til peningaþvættisskrifstofu embættis héraðssaksóknara um ætlaðpeningaþvætti. Rannsókn embættis héraðssaksóknara hafi staðið yfir frá 25.febrúar 2016 og hafi mikill tími farið í umfangsmikla upplýsinga- oggagnaöflun, sem farið hafi fram í því skyni að athuga kæruefni, afmarka hinaætluðu refsiverðu háttsemi og rekja millifærslu umræddra fjármuna. Húsleitirhafi farið fram á nokkrum stöðum og fimm aðilar hafi sætt gæsluvarðhaldi viðrannsókn málsins.Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi meðákærða Yborið um að hafa kynnst manni að nafni D á einkamálasíðu á árinu 2006. Þau hafisíðan hist nokkrum sinnum á Ítalíu og einu sinni annars staðar í Evrópu,mögulega Þýskalandi. Seint á árinu 2015 hafi áðurnefndur D síðanhaft samband við Y og beðið hana um að útvega íslenskan bankareikning vegnafyrirhugaðrar millifærslu fjármuna á reikninginn. Að sögn Y hafi hún þá fengiðheimild hjá meðákærða Z til að láta millifæra fjármuni inn á reikningfyrirtækis hans E ehf.Að tilstuðlan D hafi ákærði X komið tillandsins 2. febrúar sl., gagngert til þess að veita viðtöku hluta umræddrafjármuna og senda þá með símgreiðslu til félagsins A í [...]. Til þess hafihann haft meðferðis nauðsynleg skjöl, sem hafi verið tilhæfulausir reikningarum viðskipti milli aðila, sem ekki hafi átt við rök að styðjast. Að beiðni Dhafi X verið sóttur af Y og honum ekið á hótel í Hafnarfirði og honum fengiðSIM-kort svo unnt væri að hafa samband við hann.Rannsókn lögreglu hafi leitt í ljós aðákærði X hafi gagngert komið til landsins til þess að veita viðtöku hlutaumræddra fjármuna og senda þá með símgreiðslu til félagsins A í [...]. Til þesshafi hann haft meðferðis nauðsynleg skjöl sem hafi verið tilhæfulausirreikningar um viðskipti milli aðila.Meðákærðu Y, Z og Þ muni síðan hafa farið íArion banka hf. með skjöl sem X hafði útbúið og millifært í tvennu lagi um 21,7milljón króna til félagsins í [...].Í greinargerðinni segir að umræddur Xvirðist hafa útbúið nauðsynleg skjöl svo unnt væri að koma hluta fjármunanna úrlandi, auk þess sem hann hafi móttekið reiðufé. Lögreglu gruni einnig að Xtengist beint þeim aðilum sem með blekkingum í tölvupóstsamskiptum hafi komiðþví til leiðar að fjármunirnir voru millifærðir á reikning E ehf. í stað C ehf.Ákærði X hafi farið af landi brott 10.febrúar 2016 og að kröfu lögreglu hafi Héraðsdómur Reykjavíkur gefið útalþjóðlega handtökuskipun á hendur honum 30. mars 2016. Með bréfi tilskrifstofu almannaöryggis innanríkisráðuneytisins, dags. 4. apríl 2016, hafiverið óskað eftir því að ákærði X yrði eftirlýstur og hann handtekinn hvar semtil hans næðist og hann framseldur íslenskum yfirvöldum. Hinn 14. febrúar sl.hafi borist tölvupóstur frá lögreglufulltrúa í alþjóðadeild Ríkislögreglustjóraþess efnis að X hefði verið handtekinn á flugvellinum í Bologna á Ítalíu. Hinn15. febrúar sl. hafi skrifstofa almannaöryggis innanríkisráðuneytisins sentbeiðni til ítalskra yfirvalda um framsal hans. Ítölsk dómsmálayfirvöld hafisamþykkt framsalið 10. júlí sl. og hafi þá hafist undirbúningur að flutningiákærða X til landsins af hálfu alþjóðadeildar ríkislögreglustjóra. Hafi hannloks verið fluttur til landsins 17. ágúst sl.Við yfirheyrslu hafi ákærði X kannast við aðhafa komið til Íslands í lok janúar eða byrjun febrúar að beiðni áðurnefnds D.Hann hefði á þeim tíma aldrei komið til Íslands og verið forvitinn um landið ogfallist á að fara hingað þar sem hann hefði fengið frítt flugfar og uppihald,auk þess sem D hefði lofað honum 500 evrum að launum þegar hann kæmi aftur tilÍtalíu. Tilgangur ferðarinnar hefði verið sá að eiga samskipti við Y vegnamillifærslu á fjármunum sem D hefði tjáð honum að væru vegna einhverraviðskipta sem hann vissi ekki hver voru. Y hefði ekki svarað símtölum D og þvíhefði hann verið farið að lengja eftir millifærslum á peningunum og þar sem Dhefði ekki treyst Y hefði hann sent X til að fá staðfestingu á millifærslunumog senda sér afrit af millifærslukvittunum að þeim loknum. Ákærði hafi hinsvegar borið um að hann hefði ekki verið viðstaddur eða framkvæmt neinamillifærslur sjálfur.Ákærði X hafi kannast við að hafa hittmeðákærðu Y, Z og Þ og farið út að borða með þeim og skemmt sér með þeim, enaðra hefði hann ekki hitt. Ákærði X hafi ekki kannast við að hafa komið með þaugögn sem meðákærðu í málinu hafi borið um að hann hefði framvísað eða þá útbúiðreikninga sem bornir voru undir hann í yfirheyrslunni. Hann hefði aðeins séðtvær millifærslukvittanir sem hann hefði tekið mynd af á síma og sent D.Við brottför frá Íslandi hefði Y síðanafhent honum íslenska fjármuni sem hún hefði sagt ákærða X að skipta í evrur áflugvellinum og afhenda D. Muni þetta hafa verið um 2700 evrur, en hluti af þvíhefði verið afgangur af framfærslupeningum sem Y hefði látið ákærða X hafa viðkomuna til Íslands að beiðni D.Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðákærði X hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmunafrá 17. til og með 24. ágúst 2017, sbr. úrskurð í máli nr. [...]. Hann hafisíðan verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli b-liðar 1.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til 21. september 2017, sbr.úrskurð í máli nr. [...]. Hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómiHæstaréttar 25. ágúst 2017 í máli nr. 528/2017. Ákærði X hafi síðan veriðúrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 til 19. október 2017, sbr. úrskurð í málinr. [...]. Hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómi í Hæstaréttar 25.september 2017 í máli nr. 602/2017.Hinn 23. ágúst 2017 hafi verið tekin skýrslaaf meðákærðu Y og framburður ákærða X borin undir hana. Hún hafi ekki kannastvið að hafa látið ákærða X hafa peninga, hvorki við komuna til landsins né viðbrottförina. Þá hafi hún haldið sig við fyrri framburð sinn um að ákærði Xhefði komið með skjölin, sem varðað hafi hin meintu viðskipti, sem hafi veriðforsenda fyrir millifærslunum. Í skýrslutöku 24. ágúst sl. hafi ákærði X haldiðsig við fyrri framburð og hafnað framburði meðákærðu Y.Í greinargerð héraðssaksóknara segir aðtelja verði að ríkir almanna- og einkahagsmuni séu fyrir því að fallist verði áumbeðna kröfu. Um sé að ræða stórfellt peningaþvætti, sem hagsmunir almenningskrefjist að saksótt verði fyrir. Ætlað brot varði verulega fjárhagslegahagsmuni og verulega hagsmuni aðila sem átt hafi í viðskiptum við C ehf. áumræddum tíma og hafi háttsemin valdið C ehf. og hinum suður-kóreskaviðskiptavini þess gríðarlegu tjóni. Héraðssaksóknari telji að gæsluvarðhald sénauðsynlegt til að tryggja návist ákærða X við meðferð málsins fyrir dómi. Hanneigi eiginkonu og barn sem búi í [...] og [...]. Líta verði til þess að hannhafi ekki komið sjálfviljugur til landsins heldur eftir framsal í fylgdlögreglufulltrúa. Þá sé ákærði erlendur ríkisborgari sem engin tengsl hefur viðlandið og því sé veruleg hætta á að hann reyni að koma sér undan saksókn gangihann laus. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga 88/2008 um meðferðsakamála, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða.Með hliðsjón af framangreindu og gögnum málsins er fallist á það meðhéraðssaksóknara að kærði sé undir rökstuddum grun um aðild að auðgunarbrotumsem fangelsisrefsing er lögð við samkvæmt ákvæðum almennra hegningarlaga.Ákærði er nígerískur ríkisborgari, sem búsettur er á Ítalíu og á fjölskyldu í[...]. Hann hefur engin tengsl við Ísland. Ákærði var handtekinn á Ítalíu ogframseldur þaðan til Íslands. Samkvæmt þessu má ætla að hann muni reyna aðkomast úr landi eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn ef hann verðurlátinn laus. Af þessum sökum er fullnægt skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála til úrskurða ákærða áfram í gæsluvarðhald, eneins og atvikum er háttað verður ekki talið að nærvera hans verði tryggð meðöðrum og vægari úrræðum, sbr. dóm Hæstaréttar 25. september sl. í máli nr.602/2017. Ákærði er undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu peningaþvættiá umtalsverðum fjármunum í félagi við aðra. Í ljósi þess og atvika málsins aðöðru leyti þykja ákvæði 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki standa því í vegiað taka megi aðalkröfu héraðssaksóknara til greina. Samkvæmt öllu framanrituðuverður fallist á aðalkröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett og nánargreinir í úrskurðarorði. Úrskurðinn kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ:Ákærði, X, sæti gæsluvarðhaldi meðan mál hans ertil meðferðar fyrir dómstólum, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 16. nóvember2017, klukkan 16.
Mál nr. 414/1998
Húsaleiga
K leigði atvinnuhúsnæði á 3. hæð af B sem m.a. rak bílasölu á 1. hæð hússins. B krafði K um vangoldna leigu, en K taldi sig eiga skaðabótakröfu á móti leigukröfunni þar sem B hefði kippt grundvellinum undan rekstri fasteignasölu sinnar með því að breyta anddyri hússins, gera 1. hæð að opnu rými og stilla bifreið upp fyrir framan uppgang að skrifstofu hans. Til vara krafðist hann afsláttar af leigugreiðslum vegna breytinganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. október 1998. Hann krefst þess aðallega, að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Til vara krefst hann sýknu og til þrautavara að kröfur stefnda verði lækkaðar. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi tók á leigu skrifstofuhúsnæði á þriðju hæð í húseign stefnda í mars 1989, og varð stefndi leigusali hans 1992. Ekki var gerður skriflegur leigusamningur um húsnæðið. Í júní 1996 lét stefndi breyta anddyri hússins, þar sem var sameiginlegur inngangur inn í húsið, og var neðsta hæðin gerð að einu stóru opnu svæði, sem stefndi tók til eigin nota fyrir bílasölu sína, og voru bifreiðir hafðar þar til sýnis. Telur áfrýjandi að með þessum breytingum hafi grundvelli verið kippt undan starfsemi sinni, því að bifreið hafi verið stillt upp fyrir framan stigauppgang og hindrað aðkomu á skrifstofu hans. Greiddi áfrýjandi ekki umsamið leigugjald frá ágúst 1996 til apríl 1997, en hann fór úr húsnæðinu 11. apríl 1997. Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum, en áfrýjandi telur sér ekki skylt að greiða leiguna, þar sem stefndi hafi brotið rétt á sér og beri að bæta sér það tjón, sem það hafi haft í för með sér. II. Áfrýjandi byggir ómerkingarkröfu sína á því, að héraðsdómari hafi ekki tekið afstöðu til þeirrar málsástæðu, að það eitt að greiða ekki leigugjald hefði verið nægileg mótmæli af hálfu áfrýjanda. Þá væri hvergi í hinum áfrýjaða dómi vikið að riftun og riftunaryfirlýsingu áfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms er talið, að í niðurstöðu hans felist nægilega skýr afstaða til þessa, og er ekki fallist á ómerkingarkröfu áfrýjanda. III. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er ekki fallist á sýknukröfu áfrýjanda. Þrautavarakrafa áfrýjanda er reist á því, að hann eigi rétt til afsláttar af leigugjaldi. Áfrýjandi heldur því fram, að hann hafi margoft kvartað munnlega við stefnda vegna breytinganna á anddyri hússins. Leigutakar hafi fundað sérstaklega um málið í september 1996 og samþykkt að greiða ekki leigu meðan þetta ástand stæði. Hafi þessi mótmæli verið áréttuð með bréfi 6. mars 1997. Samkvæmt 2. mgr. 21. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 á leigusali að bæta leigjanda með hlutfallslegum afslætti af leigugjaldi eða á annan hátt, ef viðgerðar- eða viðhaldsvinna á vegum leigusala leiðir til verulega skertra afnota eða afnotamissis að mati byggingarfulltrúa. Verði aðilar ekki ásáttir um bætur eða afslátt geta þeir leitað álits byggingarfulltrúa, en heimilt er þeim að bera álit hans undir kærunefnd húsaleigumála, sbr. 85. gr. laganna. Þegar leigjandi á rétt til frádráttar frá leigugreiðslu vegna skerðingar á afnotarétti samkvæmt 21. gr. skal hann framvísa reikningi sínum ásamt fylgigögnum og með árituðu samþykki byggingarfulltrúa við leigusala, sbr. 36. gr. laganna. Áfrýjandi leitaði ekki þessara úrræða, þar sem hann taldi sig hafa rétt til að fella með öllu niður leigugreiðslur, né heldur geymslugreiddi hann leiguna. Eins og á stóð var áfrýjanda óheimilt að fella einhliða niður leigugreiðslur. Samkvæmt ljósmyndum, sem fyrir liggja í málinu, er ljóst að aðkoma að skrifstofu áfrýjanda var ekki sem skyldi, þegar bifreið var lagt við stigann. Ekki voru leidd vitni að því, hvort um viðvarandi ástand var að ræða. Þá liggja ekki fyrir upplýsingar um það hvaða leigutakar voru á fundi þeim, sem áfrýjandi vitnar til í bréfi sínu til stefnda, og hvort þeir hafi einnig hætt að greiða leiguna. Fjármálastjóri stefnda, sem áfrýjandi segist margoft hafa kvartað við, kom heldur ekki fyrir dóm. Gegn andmælum stefnda verður ekki talið sannað, að hann hafi fengið vitneskju um mótmæli áfrýjanda vegna breytinganna fyrr en með bréfi hans 6. mars 1997. Verður því að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um annað en málskostnað. Eftir öllum atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 15. júní sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 28. maí 1997 af Bifreiðum og landbúnaðarvélum, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík gegn Kjartani Ragnars, Hrauntungu 66, Kópavogi. Dómkröfur. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 741.337 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 með síðari breytingum, frá 1. ágúst 1996 til 2. september 1996 af 71.086 krónum, frá þeim degi til 1. október 1996 af 142.172 krónum, frá þeim degi til 1. nóvember 1996 af 213.258 krónum, frá þeim degi til 1. desember 1996 af 286.402 krónum, frá þeim degi til 1. janúar 1997 af 367.008 krónum, frá þeim degi til 1. febrúar 1997 af 441.059 krónum, frá þeim degi til 1. mars 1997 af 519.790 krónum, frá þeim degi til 1. apríl 1997 af 591.089 krónum, frá þeim degi til 1. maí 1997 af 669.754 krónum, frá þeim degi til greiðsludags af 741.337 krónum. Þess er krafist að dæmt verði að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti í fyrsta skipti 1. ágúst 1997. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefnukrafa verði lækkuð þannig að til frádráttar komi kostnaður stefnda vegna beins kostnaðar við flutninga auk afsláttar húsaleigu, nánar tiltekið sem hér segir, sbr. dskj. nr. 29: Málsástæður stefnanda og önnur atvik. Stefnandi kveðst hafa leigt stefnda þrjú skrifstofuherbergi ásamt anddyri eða forstofu á þriðju hæð í fasteigninni að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík. Skriflegur húsaleigusamningur hafi ekki verið gerður við stefnda, en hann hafi fyrst framleigt þessa skrifstofuaðstöðu af Íslenskri endurskoðun hf., sem hafi verið leigutaki hjá stefnanda. Endurskoðunarskrifstofan hafi síðar flutt úr fasteigninni í nóvember 1992 og hafi stefndi eftir það leigt herbergin og aðstöðuna af stefnanda. Umsamið leigugjald hafi verið 62.504 krónur með virðisaukaskatti í nóvember 1992, þegar stefndi hafi byrjað að greiða leiguna beint til stefnanda. Auk húsalegu hafi stefndi átt að greiða fyrir hita og rafmagn samkvæmt reikningi. Húsaleigan hafi hækkað á leigutímanum í samræmi við verðbótahækkun húsaleigu samkvæmt tilkynningum þar að lútandi frá Hagstofu Íslands, sbr. lög 62/1984. Húsaleiguna hafi átt að greiða fyrirfram fyrir einn mánuð í senn 1. hvers mánaðar. Húsaleigan ásamt orku­reikningum vegna rafmagns og hita hafi verið greidd með skilum frá upphafi til ágústmánaðar 1996. Í mars 1997 hafi stefnandi krafið stefnda um húsaleigu sem verið hafi í vanskilum frá því í ágúst 1996. Þá fyrst hafi stefndi mótmælt húsaleigunni vegna breytinga sem stefnandi hafi framkvæmt á sameiginlegum inngangi fasteignarinnar á neðstu hæð í júlí og ágúst 1996, sbr. dskj. nr. 3. Hinn 1. mars 1997 hafi verið skorað á stefnda að gera upp vanskilin og honum gert að rýma húsnæðið tafarlaust. Í bréfi dags. 7. mars 1997 hafi stefndi samþykkt að rýma hið leigða húsnæði en hafi mótmælt vanskilum þar sem hann taldi að stefnandi hefði fyrirgert rétti sínum til húsaleigu. Hinn 18. mars 1997 hafi enn verið ítrekuð áskorun til stefnda um greiðslu húsaleigu að viðlagðri formlegri riftun húsaleigusamningsins, sbr. dskj. nr. 6. Stefndi hafi ritað stefnanda bréf 2. apríl 1997 þar sem hann ítrekað hafi samþykkt riftun leigusamningsins og hafi hann jafnframt lýst því yfir að hann myndi hverfa úr fasteigninni svo fljótt sem kostur væri, eða þegar hann hefði fundið húsnæði sem hentaði starfsemi hans, auk þess sem hann hafi lýst því yfir að hann teldi sig eiga skaðabótakröfu á hendur stefnanda vegna breytinga sem hann hafi gert á sameiginlegum inngangi í fasteignina. Af þessu tilefni ritaði hafi stefnandi ritað stefnda bréf dags. 8. apríl 1997, sbr. dskj. nr. 8, þar sem hann setji fram sín sjónarmið. Stefndi hafi ritað stefnanda bréf dags. 21. apríl 1997 þar sem m.a. komi fram að hann hafi flutt út úr fasteigninni 11. apríl 1987 og að hann muni ekki greiða stefnanda þá húsaleigu sem hann krefjist nema hann verði dæmdur til þess. Bréfi þessu hafi verið svarað með bréfi sem dagsett sé 29. apríl 1997. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um greiðslu húsaleigunnar á þeirri staðreynd að stefnandi og stefndi hafi gert með sér í nóvember 1992 munnlegan leigusamning um hluta fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík, en þá hafi stefndi byrjað að greiða húsaleigu beint til stefnanda og að stefnandi hafi staðið við sinn þátt hins gagnkvæma samnings, þ.e.a.s. að selja stefnda umbeðið húsnæði á leigu. Stefndi hafi hins vegar ekki enn greitt umsamið leigugjald fyrir leigutímann frá ágúst 1996 til apríl 1997 eða greitt orkureikninga frá nóvember 1996, þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir. Þá hafi stefndi lýst því yfir að hann muni ekki greiða húsaleiguna án dóms og sé því málsókn þessi nauðsynleg. Ágreiningslaust sé að stefndi og stefnandi hafi gert með sér munnlegan gagnkvæman leigusamning eins og honum sé lýst hér að ofan. Vísað sé til þess að stefndi hafi greitt húsaleigu og orkureikninga með skilum frá 1992 fram að ágúst 1996. Stefndi hafi neitað að greiða stefnufjárhæðina þar sem hann telji að stefnandi hafi valdið honum tjóni með breytingum á sameiginlegum inngangi fasteignarinnar þar sem m.a. sé gengið upp á þá hæð þar sem stefndi hafði starfsstöð. Stefnandi hafi breytt anddyrinu í júní og júlí 1996. Áður en inngangi var breytt hafi neðstu hæðinni verið skipt upp í tvö sjálfstæð verslunarhúsnæði sem aðskilin hafi verið með breiðum inngangi inn í fasteignina. Við breytinguna hafi neðsta hæðin verið gerð að einu stóru sameiginlegu opnu svæði. Innréttingar á neðstu hæð hafi jafnframt verið endurnýjaðar. Þá hafi svæðið allt verið gert mun meira aðlaðandi fyrir öll viðskipti og alla aðkomu að fasteigninni heild sinni. Þeirri fullyrðingu stefnda að með þessum breytingum á húsnæðinu hafi stefnandi hindrað aðgang að uppgangi til hans sé mótmælt sem rangri og algerlega ósannaðri. Gengið sé inn í fasteignina á sama stað. Engum manni geti nú dulist hvar gengið sé inn í fasteignina og upp stigann að vistarverum þeim sem stefndi hafi haft á leigu og hafi stiganum ekkert verið breytt. Tekið skuli fram að stefnandi reki sína starfsemi á öðrum hæðum fasteignarinnar að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík og með því að hindra viðskiptavini í að ganga upp á hæðir fasteignarinnar væri hann um leið að hindra viðskiptavini í að koma til sín. Þvert á móti telur stefnandi að hann hafi með þessum breytingum gert aðkomu að húsnæði stefnda mun betri og glæsilegri en hún var og hefði því breytingin átt að leiða til aukinna viðskipta hjá stefnda. Samdráttur í viðskiptum hjá stefnda verði því alls ekki rakinn til þess að inngangur í fasteign þá sem hann hafi haft á leigu var gerður betri en áður var. Með öðrum orðum þá telur stefnandi að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna breytinga hans á inngangi í fasteignina að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík sl. sumar. Stefndi hafi ekkert gert til þess að sýna fram á tjón sitt. Hann hafi heldur ekki sýnt fram á að þó svo að rekstur hans hafi dregist saman, að orsakatengsl séu á milli þess samdráttar og breytinga stefnanda á inngangi í fasteignina að Suðurlandsbraut 14, Reykjavík. Þá er á því byggt að þótt stefnda tækist að sanna eitthvert tjón, sem stefnandi ætti að bera ábyrgð á vegna fyrrnefndra breytinga á inngangi margnefndrar fasteignar, þá hafi stefndi glatað þeim rétti með tómlæti. Stefndi, sem sé starfandi lögmaður, hafi mátt vita að honum hafi borið skylda til að kvarta vegna þessara breytinga á fasteigninni um leið og hann varð þeirra áskynja. Stefndi hafi engar athugasemdir gert á meðan á breytingunum stóð. Hann hafi ekki gert athugasemdir við breytingarnar fyrr en í mars 1997 þegar farið var að reyna að innheimta hina ógreiddu húsaleigu. Vísað er til 36. gr. laga nr. 36/1994. Stefnandi hafi rift húsaleigusamningi við stefnda, sbr. dskj. nr. 4 og nr. 6, en stefndi hafi samþykkt riftun, sbr. dskj. nr. 5 og nr. 7. Stefnandi hafi ekki fengið leigjanda í húsnæðið enn. Húsaleigusamningurinn hafi verið ótímabundinn og hafi uppsagnarfrestur hans verið 6 mánuðir af beggja hálfu. Stefnandi krefjist því skaðabóta er nemi húsaleigu út aprílmánuð 1997 og fyrir maí 1997, en áskilji sér rétt til að framhaldsstefna vegna skaðabóta fyrir næstu fjóra mánuði ef húsnæðið verði ekki komið í útleigu á þeim tíma. Um lagarök er vísað til húsaleigulaga nr. 36/1994. Um greiðsluskyldu mánaðarlega fyrirfram á húsaleigu er vísað til 33. gr. Um skyldu greiðslu fyrir orkunot er vísað til 23. gr. Um tómlæti stefnda vísar stefnandi til 16. gr. og 36. gr. og þeirra grunnsjónarmiða sem fram koma í þeim reglum sem þar eru fram settar. Krafa um skaðabætur er nema húsaleigu í uppsagnarfresti er reist á 62. gr. Þá er vísað til almennra meginreglna samninga og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til 34. gr. sömu laga. Kröfur sínar sundurliðar stefnandi þannig: Uppsöfnuð skuld stefnda frá ágúst 1996 til apríl 1997 sundurliðast svo: Skaðabætur húsaleigu vegna maí 71.583 kr. er því stefnufjárhæð 741.337 kr. Málsástæður stefnda og önnur atvik. Stefndi fellst ekki á framangreinda málavaxtalýsingu stefnanda og kveður hana ranga í veigamiklum atriðum. Hann kveður þó ágreiningslaust að aldrei hafi verið um að ræða vanskil á leigugjaldi af hálfu stefnda fyrr en hinar umdeildu framkvæmdir og breytingar stefnanda á hinu leigða hófust. Stefndi kveðst hafa flutt í hið leigða húsnæði í mars 1989. Upphaflega hafi hann leigt húsnæðið af Íslenskri endurskoðun hf., sem leigt hafi húsnæði þetta af stefnanda, en hafi framleigt stefnda frá 1. mars 1989. Um sumarið 1992, er Íslensk endurskoðun hf. flutti úr húsnæðinu, hafi stefnandi orðið leigusali, en hann hafi verið og sé eigandi húsnæðisins og reyndar húseignarinnar allrar að Suðurlandsbraut 14. Ekki hafi verið gerður skriflegur samningur milli málsaðila og gildi því lög nr. 36/1994 um réttarsamband samningsaðila, sbr. 1. mgr. 10. gr. Er stefndi flutti í hið leigða hafi aðkoma að húsnæðinu verið til fyrirmyndar. Í anddyri á jarðhæð hafi verið blómaverslun á hægri hönd, en varahlutaverslun stefnanda á vinstri hönd. Báðar þessar verslanir hafi verið lokaðar af. Á milli hafi verið stórt og rúmgott anddyri sem jafnan hafi verið snyrtilegt og vel þrifið. Vart þurfi að taka fram að hluti hins leigða hafi verið anddyri þetta, þ.e. aðkoma og innkoma í húsið, sem hafi verið hluti af sameign. Allir hafi haft not af þessum inngangi í húsið, þ.á m. leigutakar allir sem verið hafi á 3. hæð í húsinu með hin ýmsu fyrirtæki. Stefndi hafi rekið þar fasteignasölu. Mikilsvert sé fyrir slíka þjónustustarfsemi, sem byggi mikið á gangandi umferð, að aðkoma sé góð. Í júní 1996 hafi stefnandi, einhliða, tekið að breyta þessu anddyri og hafi nú tekið það allt til eigin nota, þ.e. fyrir bílageymslu og bílasölu. Hafi breytingar þessar verið gerðar í sambandi við vaxandi umsvif stefnanda, sem bætt hafi við sig bifreiðaumboðum. Söludeild stefnanda hafi verið og sé í öðru húsi við Ármúla þar sem einnig sé sýningasalur en augljóslega hafi ekki verið rými þar fyrir hin nýju bifreiðaumboð stefnanda. Stefnandi eða forráðamenn hans hafi ekki tilkynnt leigutökum um þessar breytingar og hafi heldur ekki sótt um leyfi fyrir þeim til byggingayfirvalda, sbr. dskj. nr. 26, og sé næsta víst að slíkt leyfi hefði ekki fengist, a.m.k. ekki án samþykkis leigutaka, enda óheimilt, samkvæmt byggingareglugerð, að geyma bifreiðar í húsnæði sem þessu, sbr. ákvæði 6.10.3. í rgj. nr. 177/1992, sbr. 8.2., auk þess sem það samrýmist ekki nýtingu hússins að öðru leyti. Þessar breytingar hafi falist í því að blómaverslunin flutti brott úr húsnæðinu, en varahlutaverslun stefnanda hafi verið flutt í austur, þar sem áður hafi verið veitingastaður. Þetta rými, þ.e. blómaverslunin, hluti af varahlutaverslun stefnanda, svo og anddyrið og innkoma í húsið, hafi nú allt verið tekið undir bílageymslu og bílasölu. Með þessum breytingum hafi í raun forsendur allar verið brostnar fyrir starfsemi stefnda að Suðurlandsbraut 14 og grundvelli kippt undan henni, enda hafi velta fasteignasölu hans minnkað um meira en 50% í tengslum við og í kjölfar þessara breytinga. Hafi þetta gerst á sama tíma og starfsfólki fasteignasölunnar hafi fjölgað og velta á fasteignamarkaði hafi aukist verulega. Bagalegast hafi þó verið að fyrir framan stiga hafi verið komið fyrir bifreið sem lokaði stiganum., sbr. ljósmyndir á dskj. nr. 21-22. Um nánari lýsingu málavaxta vísar stefndi til dskj. nr. 3, 5, 7 og 9. Því er sérstaklega mótmælt sem segir í stefnu að breytingar stefnanda á húsnæðinu hafi verið "lagfæringar og endurbætur" og að aðkoma að húsnæðinu sé betri eftir breytingar en áður. Fari því víðs fjarri og sé engan veginn hægt að líta á breytingar stefnanda á húsnæðinu sem "lagfæringar og endurbætur". Hið rétta sé að stefnandi hafi tekið þetta sameiginlega rými til eigin nota til þess að auka starfsemi sína og auka tekjur sínar en á kostnað leigutaka í húsinu og þeim til verulegs tjóns. Í þessu sambandi beri að geta þess að stefnandi hafi skrifstofur á 2. hæð að Suðurlandsbraut 14 og sé það nánast eingöngu starfsfólk stefnanda sem erindi eigi þangað. Viðskiptavinir stefnanda komi eingöngu á jarðhæð, þ.e. í söludeild og í Ármúla. Því er einnig mótmælt sérstaklega að stefndi og aðrir leigutakar hafi ekki mótmælt framferði stefnanda gagnvart leigutökum. Leigutakar hafi fundað um þetta mál í september 1996 og hafi þá samþykkt að greiða ekki leigu meðan ástand þetta varði, sbr. dskj. nr. 3. Mótmælum þessum hafi verið komið á framfæri við starfsmenn stefnanda. Stefndi hafi einnig kvartað margsinnis við þá. Viðbrögðin hafi jafnan verið þau að málið væri í athugun. Er þessi mótmæli hafi verið áréttuð með bréfi, sbr. dskj. nr. 3, hafi þeim í engu verið sinnt og hafi stefnandi farið sínu fram eins og ekki væru leigutakar í húsinu. Annars séu þau viðbrögð stefnda að greiða ekki reikninga á dskj. nr. 11-19 að sjálfsögðu næg mótmæli af hálfu stefnda og þá sérstaklega í ljósi þess að ekki hafi verið um að ræða vanskil stefnda áður. Geta beri þess einnig að við hafi borið að bifreiðin fyrir framan stigauppgang hafi verið fjarlægð. Hafi leigutakar þá talið að forráðamenn stefnanda hefðu loks ætlað að sýna leigutökum tillitssemi. Svo hafi þó ekki reynst vera. Sýknukröfu sína reisir stefndi á því að stefnandi hafi með framferði sínu, að taka sameign á jarðhæð (1. hæð) hússins til eigin nota fyrir bílageymslu og bílasölu og kippt þar með grundvellinum undan rekstri fasteignasölu stefnda, fyrirgert rétti sínum til leigutekna úr hans hendi. Telur stefndi að stefnandi hafi með þessum hætti brotið gróflega rétt á stefnda með ólögmætum og saknæmum hætti, sbr. 4. mgr. 30. gr. laga nr. 36/1994, og valdið honum tjóni sem honum sé skylt að bæta samkvæmt almennum skaðabótareglum, sbr. einnig III. kafla laga nr. 36/1994, einkum 2. mgr. 17. gr. og reglur kröfuréttar um riftun, og rétt þess sem riftir til skaðabóta, sem hljótist af vanefndum þess sem riftun beinist gegn. Riftunaryfirlýsingu stefnda sé að finna á dskj. nr. 9. Ef fallist sé á að stefnda hafi verið rétt að rifta leigusamningi málsaðila sé ljóst að stefndi eigi einnig rétt á skaðabótum úr hendi stefnanda. Tjón stefnda af þessum sökum vegna tekjumissis sé um það bil 2 milljónir og sé þá miðað við tekjur fasteignasölunnar árið áður. Bætist við kostnaður við flutninga, en stefndi hafi flutt úr húsnæðinu 11. apríl 1997, sbr. dskj. nr. 9, sem varlega áætlað nemi ekki minna en 500.000 kr. Ljóst sé, samkvæmt framangreindu, að tjón stefnda sé mun meira en kröfur stefnanda og beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi muni höfða mál til innheimtu mismunarins ef fallist verði á sýknukröfu hans í máli þessu. Varakrafa stefnda um lækkun á kröfu stefnanda er reist á því að stefndi eigi rétt til afsláttar af leigugjaldi ef ekki verði fallist á sýknukröfu hans, sbr. 3. mgr. 17. gr. laga nr. 36/1994, svo og almennar reglur kröfuréttar um vanefndir og afleiðingar þeirra. Mótmælt er reikningi á dskj. nr. 19, þar sem stefndi eigi ekki að greiða leigu fyrir aprílmánuð. Niðurstaða. Aðalkröfu sína styður stefndi þeim rökum að stefnandi hafi með því framferði sínu að taka jarðhæð hússins til eigin nota fyrir bílageymslu, eins og segir í greinargerð stefnda, kippt grundvelli undan rekstri fasteignasölu hans og því fyrirgert rétti sínum til leigutekna úr hans hendi. Stefndi hefur ekki sýnt fram á það í máli þessu að samband sé milli þeirra breytinga er gerðar voru í anddyri hússins og meints samdráttar í rekstri stefnda þannig að grundvelli hafi verið kippt undan rekstri fasteignasölu hans. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að stefnandi hafi með framkvæmdum þessum valdið stefnda tjóni sem bótaskylt sé samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Ber því þegar af þeim sökum að hafna aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnda er á því reist að stefndi eigi rétt til afsláttar af leigugjaldi. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 36/1994 segir að þegar leigjandi eigi rétt til frádráttar frá leigugreiðslu, svo sem vegna ófullnægjandi ástands húsnæðis í upphafi leigutíma skv. 17. gr., vegna viðgerðar sem hann hefur framkvæmt á kostnað leigusala skv. 20. gr. eða vegna skerðingar á afnotarétti skv. 21. gr., skuli hann framvísa reikningi sínum ásamt fylgigögnum og með árituðu samþykki byggingarfulltrúa við leigusala á næsta gjalddaga leigugreiðslu. Í 2. mgr. 21. gr. sömu laga segir að leiði viðgerðar- eða viðhaldsvinna á vegum leigusala til verulega skertra afnota eða afnotamissis að mati byggingarfulltrúa skuli leigusali bæta leigjanda það með hlutfallslegum afslætti af leigugjaldi eða á annan þann hátt er aðilar koma sér saman um. Verði aðilar ekki ásáttir um bætur eða afslátt geta þeir leitað álits byggingarfulltrúa, en heimilt er aðilum að bera álit hans undir kærunefnd húsaleigumála, sbr. 85. gr. Þykir mega beita ákvæðum þessum í því tilviki sem hér um ræðir. Fyrir liggur að stefndi bar sig ekki að gagnvart stefnanda svo sem fyrir er mælt í 36. gr. laga nr. 36/1994. Gegn andmælum stefnanda hefur stefndi ekki getað sýnt fram á að hann hafi fyrr en í mars 1997 haft uppi mótmæli vegna framkvæmda stefnanda í anddyri hússins, eða um það bil átta mánuðum eftir að umræddar framkvæmdir hófust. Með hliðsjón af nefndum lagaákvæðum ber að fallast á það með stefnanda að hafi stefndi átt kröfu til afsláttar hafi hann, fyrir tómlætis sakir, nú glatað rétti sínum til þess að krefjast afsláttar af leigugjaldi. Ekki þykir verða litið á bréf þau er stefnandi sendi stefnda í mars 1997 sem yfirlýsingu hans um riftun á leigusamningi. Í bréfi sínu dags. 7. mars 1997 skorar stefnandi á stefnda að rýma húsnæðið tafarlaust. Stefndi flutti brott úr húsnæðinu 11. apríl 1997. Verður því litið svo á að samkomulag hafi verið á milli aðila um að ljúka leigusamningi með þessum hætti. Er því ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á leigugreiðslum frá stefnda eftir 11. apríl 1997, en leiga fyrir aprílmánuð 1997 reiknast samkvæmt því 26.247 krónur. Stefndi hefur ekki mótmælt kröfu stefnanda um greiðslu á orkureikningum. Þá er ekki ágreiningur um fjárhæð mánaðarlegrar leigu. Samkvæmt framansögðu ber stefnda því að greiða stefnanda 624.418 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 150.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Kjartan Ragnars, greiði stefnanda, Bifreiðum og landbúnaðarvélum hf., 624.418 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 71.086 krónum frá 1. ágúst 1996 til 2. september 1996, af 142.172 krónum frá þeim degi til 1. október 1996, af 213. 086 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, af 286.402 frá þeim degi til 1. desember 1996, af 367.008 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1997, af 441.059 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1997, af 519.790 krónum frá þeim degi til 1. mars 1997, af 591.089 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 624.418 krónum frá þeim degi til greiðsludags og 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 669/2015
Akstur án ökuréttar Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Hegningarauki Ítrekun Skilorðsrof Refsiákvörðun
F var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa tvisvar sinnum ekið bifreið án ökuréttinda og í annað skiptið undir áhrifum áfengis. Að virtum sakaferli F og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var refsing hans ákveðin fangelsi í 9 mánuði auk þess sem ævilöng ökuréttarsvipting hans var áréttuð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttur settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29.september 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði staðfest.Ákærði krefst þess aðrefsing hans verði milduð.Með vísan til forsendnahins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en refsingu ákærða semákveðin er eins og nánar greinir í dómsorði.Ákærði greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Freyr Frímannsson, sæti fangelsi í níu mánuði.Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals520.024 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, HjaltaSteinþórssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 26. júní 2015.Mál þetta, sem þingfestvar 8. maí 2015 og dómtekið þann 18. júní sl., er höfðað með ákæru útgefinni aflögreglustjóranum á Suðurlandi þann 18. mars sl., sem barst dóminum 27 samamánaðar, á hendur Frey Frímannssyni, kt. [...], til heimilis að [...],Reykjavík, „ fyrirumferðarlagabrotI.með því aðhafa að kvöldi mánudagsins 28. apríl 2014 ekið bifreiðinni [...] svipturökurétti ævilangt frá N1-Skaftárskála að Klausturvegi á Kirkjubæjarklaustri ogfyrir að hafa umrætt sinn vanrækt vátryggingarskyldu bifreiðarinnar sem varóvátryggð þegar lögregla stöðvaði akstur hennar framangreint sinn. Teljast brotákærða varða við 1. mgr. 48. gr. og 93. gr., sbr. 91. og 92. gr. umferðarlaganr. 50, 1987, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga. II.með því aðhafa, að morgni fimmtudagsins 1. maí 2014 ekið bifreiðinni [...] umbifreiðastæði við N1-Skaftárskála á Kirkjubæjarklaustri undir áhrifum áfengis(vínandamagn í blóði 1,39‰) og sviptur ökurétti ævilangt [sic]Teljast brotákærða varða við 1. mgr. 48. gr. og 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaganr. 50, 1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til að sæta sviptingu ökuréttar, samkvæmt101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 með áorðnum breytingum og tilgreiðslu alls sakarkostnaðar.“Ákærði mætti viðþingfestingu málsins, ásamt Guðmundínu Ragnarsdóttur hdl., sem skipuð varverjandi ákærða að hans ósk. Gekkst ákærði þá við þeirri háttsemi sem lýst er íákæru, en kvaðst hafa haft gild ökuréttindi í umrædd skipti og vísaði í þvísambandi til ökuskírteinis sem gefið var út í Noregi þann 7. maí 2013 meðgildistíma til 7. maí 2028.Málavextir að öðru leytieru ágreiningslausir og vísast um þá til ákæruskjals. Þá segir í frumskýrslulögreglu að hið norska ökuskírteini ákærða hafi verið haldlagt í kjölfarafskipta lögreglu af akstri ákærða þriðjudaginn 29. apríl 2014. Samkvæmt gögnummálsins afhenti lögregla ákærða umrætt ökuskírteini þann 30. sama mánaðar, þ.e.degi áður en hann var stöðvaður grunaður um akstur undir áhrifum áfengis, sbr.síðari lið ákæru. Skýrslutökur fyrir dómiÍ skýrslutöku fyrir dómikvaðst ákærði hafa flutt til Noregs á árinu 2010 og haft meðferðis íslensktökuskírteini sem hafi runnið út 22. júlí 2010. Ákærði tók fram að honum hafiekki verið gert að skila inn ökuskírteini sínu í kjölfar þess að hann varsviptur ökurétti hér á landi. Hann hafi ekki þurft á bifreið að halda fyrr enleið á dvöl hans í Noregi og því sótt ökuskóla og í framhaldinu fengið útgefiðökuskírteini. Aðspurður hvort hann hefði upplýst norsk yfirvöld um að hann værisviptur ökurétti á Íslandi kvaðst ákærði hafa sagt þeim að hann væri ekki meðbílpróf og þyrfti því að taka próf. Í framhaldinu hafi hann sótt nám í norskumökuskóla. Vitnið Alögregluvarðstjóri staðfesti að hafa afhent ákærða norska ökuskírteinið þann30. apríl 2014 í samræmi við fyrirmæli frá yfirlögregluþjóni embættisins meðþeim skilaboðum að norska ökuskírteinið gilti hér á landi. Eftir það hafilögregla á Kirkjubæjarklaustri ekki haft afskipti af ætluðu ökuréttindaleysiákærða. Vitnið kvað síðar hafi komið í ljós að um misskilning hafi verið aðræða, norska ökuskírteini ákærða hefði ekki átt að gilda hér á landi. Vitniðlýsti því að hafa hitt ákærða í Skaftárskála þann 1. maí 2014, gefið sig á talvið ákærða, metið ástand hans þannig að vitninu hafi þótt tilefni til að greinaákærða frá því að ef hann æki bifreið í þessu ástandi myndi vitnið stöðvaðaksturinn. Í framhaldinu hafa vitnið fylgst með umferð í nágrenni Skaftárskála,séð ákærða aka af stað og stöðvað akstur bifreiðarinnar. NiðurstaðaÁkærði játaði sök að þvíundanskildu að hann kveðst hafa verið með fullgild ökuréttindi þegar lögreglahafði afskipti af akstri hans 28. apríl og 1. maí 2014 á Kirkjubæjarklaustri ogvísar í því sambandi til þess að hann hafi á umræddum tíma haft fullgildökuréttindi samkvæmt norsku ökuskírteini útgefnu þann 7. maí 2013 meðgildistíma til 7. maí 2028. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa greint norskumyfirvöldum frá því að hann hefði ekki bílpróf og sótt í framhaldinu tíma ínorskum ökuskóla. Samkvæmt gögnum málsins og framburði vitnisins Alögregluvarðstjóra liggur fyrir að lögreglan afhenti ákærða norskaökuskírteinið tveimur dögum eftir að lögregla tók ökuskírteinið í sína vörslu íkjölfar fyrri afskipta af akstri ákærða og degi áður en lögregla hafði afskiptiaf akstri ákærða í síðara skiptið. Samkvæmt gögnum málsinser ágreiningslaust að ákærði var sviptur ökurétti ævilangt með dómi HéraðsdómsNorðurlands eystra uppkveðnum þann 28. júlí 2011 og fyrir liggur að dómurinnvar birtur ákærða þann 26. ágúst 2011. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa, við komutil Noregs, haft undir höndum íslenskt ökuskírteini sem runnið hafi út 22. júlí2010. Þá greindi ákærði frá því að ekki hafi verið óskað eftir að hann skilaðiökuskírteini sínu í kjölfar dóma í málum á hendur honum þar sem kveðið hafiverið á um sviptingu ökuréttar. Í þessu sambandi er til þess að líta aðsamkvæmt 4. mgr. 53. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, skal sá sem misst hefurökuréttindi vegna sviptingar eða afturköllunar, afhenda lögreglu ökuskírteinisitt. Samkvæmt því bar ákærða að hafa frumkvæði að því að afhenda ökuskírteinisitt í kjölfar dómanna. Eins og áður er rakið framvísaðiákærði norsku ökuskírteini þegar lögregla hafði afskipti af akstri hans 28.apríl og 1. maí 2014. Um sviptingu ökuréttar gilda meðal annars ákvæði 101. og102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ákvæði 5. mgr. 101. gr. laganna, kveður á umað svipting ökuréttar feli ekki eingöngu í sér sviptingu réttar samkvæmtökuskírteini, heldur einnig sviptingu réttar til að öðlast ökuskírteini. Þásegir í 2. málslið 1. mgr. 106 gr. áðurnefndra laga, að ekki megi veita mannisem hafi verið sviptur ökurétti ævilangt ökurétt að nýju fyrr en svipting hafistaðið í fimm ár. Verður því að leggja til grundvallar að ákærða hafi mátt verakunnugt um að hann væri sviptur ökurétti þegar hann ók bifreiðinni [...]áKirkjubæjarklaustri 28. apríl og 1. maí 2014.Að öllu framangreinduvirtu er það mat dómsins að ákærða hafi mátt vera ljóst að á meðan hann sætirævilangri sviptingu ökuréttar samkvæmt dómi íslensks dómstóls, sem jafnframtfelur í sér sviptingu réttar til að öðlast ökuskírteini samkvæmt íslenskumlögum, gæti hann ekki komið sér undan slíkri réttindasviptingu hér á landi meðþví að öðlast ökuréttindi erlendis. Að þessu virtu, og að teknu tilliti tilskýlausrar játningar ákærða hvað varðar háttsemi þá er lýst er í ákæru, telstsannað að ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök íákæru og þar þykir rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur með háttsemi sinniunnið sér til refsinga. Breytir engu um saknæmi brota ákærða þó lögregla hafiafhent honum hið norska ökuskírteini þann 30. apríl 2014, enda var ákærði ángildra ökuréttinda samkvæmt íslenskum lögum þegar lögregla hafði afskipti afakstri umrædda daga.Samkvæmt framlögðusakavottorði á ákærði þó nokkurn brotaferil að baki, meðal annars hefur hannnokkrum sinnum sætt refsingum fyrir ölvunarakstur og réttindaleysi. Þann 6.febrúar 2007 var ákærða gerð sekt meðal annars vegna aksturs sviptur ökurétti.Þann 7. mars 2007 var ákærða gerð sekt fyrir að hafa þann 23. janúar það ár,meðal annars ekið sviptur ökurétti. Þann 27. nóvember 2008 var ákærða gerð sektmeðal annars vegna aksturs undir áhrifum fíkniefna þann 1. ágúst 2008, auk þesssem hann var þá sviptur ökurétti í fjóra mánuði. Þann 30. október 2009 varákærði fundinn sekur, meðal annars fyrir að hafa 19. september 2008 ekiðölvaður og 24. janúar 2009 ekið ölvaður og sviptur ökurétti, sem og að hafa þarað auki 9. október 2007, 2. nóvember 2008, 19. janúar og 23. janúar 2009, ekiðsviptur ökurétti. Var ákærði þá dæmdur til að sæta fangelsi í fjóra mánuði, enfullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið til þriggja ára, auk þess semhann var sviptur ökurétti tímabundið. Þann 19. febrúar 2010 var ákærði fundinnsekur og dæmdur hegningarauki, meðal annars fyrir að hafa þann 22. janúar 2009ekið sviptur ökurétti. Var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í sex mánuði, enrefsingunni frestað skilorðsbundið til tveggja ára. Var þá og dæmdur uppfyrrgreindur skilorðsdómur frá 30. október 2009. Þann 20. maí 2010, var ákærðifundinn sekur um að hafa 31. maí og 3. júní 2009 ekið undir áhrifum fíkniefna,en honum þá ekki gerð sérstök refsing. Loks var ákærði þann 28. júlí 2011,dæmdur meðal annars fyrir að hafa þann 31. mars 2010 ekið undir áhrifumfíkniefna og var honum gert að sæta fangelsi í sjö mánuði, en fullnustu sexmánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið til þriggja ára, auk þess semhann var sviptur ökurétti ævilangt. Var þá og dæmdur upp skilorðsdómur frá 19.febrúar 2010. Þrátt fyrir ákvæði 61. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,verður litið til þess að ákærði hefur frá því hann varð 18 ára margoft áðursætt refsingu vegna aksturs sviptur ökurétti og vegna aksturs undir áhrifumáfengis eða fíkniefna eins og áður er lýst og hefur það áhrif á ákvörðunrefsingar hans nú. Ákærði er nú meðal annars fundinn sekur um ölvunarakstur ogtelst það brot hans, að virtum hegningaraukasjónarmiðum, nú ítrekað í þriðjasinn. Með sama hætti telst ákærða nú í þriðja sinn gerð refsing vegna aksturs sviptur ökurétti. Með brotum þeimsem lýst er í ákæru hefur ákærði rofið skilorð dóms frá 28. júlí 2011, og berað dæma upp framangreinda refsingu og dæma ákærða refsingu nú í einu lagi, sbr.60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing ákærða þykirhæfilega ákveðin fangelsi í níu mánuði og fimmtán daga. Þó svo ákærði hafi ímáli þessu ekki brotið gegn almennum hegningarlögum er til þess að líta aðákærði hefur nú í annað sinn rofið skilorð samkvæmt eldri dómi. Þá vísar ákærðitil sömu raka og fram koma í dómnum frá 28. júlí 2011, þ.e. að hann hafi snúiðbaki við fyrra lífi, sé í fastri vinnu, í sambúð og eigi von á barni. Að virtumsakarferli ákærða, ítrekuðum umferðarlagabrotum og dómvenju, þykja því ekkiefni til að skilorðsbinda refsinguna.Með vísan til 101. og 102. gr., þó einkum 3. mgr. 101.gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með síðari breytingum, ber að árétta ævilangasviptingu ökuréttar ákærða.Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, sem nemursamkvæmt yfirliti lögreglu samtals 26.710 kr., auk þóknunar skipaðs verjanda,sem er hæfilega ákveðin 333.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 6.800krónur í útlagaðan kostnað verjanda. Ragnheiður Thorlaciushéraðsdómari, kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð :Ákærði, Freyr Frímannsson, sæti fangelsi í níu mánuði ogfimmtán daga. Áréttuð er ævilöng svipting ökuréttar ákærða.Ákærði greiði allan sakarkostnað, samtals 366.510 krónur, þaraf þóknun skipaðs verjanda síns, Guðmundínu Ragnarsdóttur hdl., 333.000 krónumog útlagðan kostnað verjanda, 6.800 krónum.
Mál nr. 246/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2002. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 4. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 445/2004
Akstur sviptur ökurétti Hraðakstur
V var gefið að sök hraðakstur og að hafa ekið sviptur ökurétti. V neitaði fyrri sakargiftunum en viðurkenndi þær síðari. Hélt hann því fram að við hraðamælinguna hefði ekki verið farið eftir verklagsreglum ríkislögreglustjóra um hraðamælingar með ratsjá. Talið var að ekkert hefði komið fram sem rýrði sönnunargildi mælingarinnar og var V því sakfelldur fyrir brotið. Með vísan til sakaferils hans og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var V gert að sæta fangelsi í fimm mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. nóvember 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu af sakargiftum um hraðakstur og mildunar refsingar vegna aksturs sviptur ökurétti en til vara að refsing vegna beggja brotanna verði milduð. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi ók ákærði bifreiðinni MR 627 austur Álfhólsveg í Kópavogi, á vegarkafla við hús nr. 20 a, að morgni 24. maí 2004. Mældi lögregla ökuhraða bifreiðarinnar þar klukkan 10.41 með ratsjá, sem sýndi 60 km á klukkustund. Er ákærða gefið að sök að hafa á áðurnefndum vegarkafla ekið með 57 km hraða á klukkustund að teknu tilliti til vikmarka, en þar var leyfður hámarkshraði 30 km á klukkustund. Ákærði neitar þessum sakargiftum en viðurkennir að hafa ekið sviptur ökurétti umrætt sinn. Hann reisir sýknukröfu sína varðandi hraðaksturinn meðal annars á því að við radarmælinguna hafi ekki verið farið eftir 6. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra um hraðamælingar með ratsjá. Í henni segir að við upphaf og lok hraðamælinga skuli ávallt prófa ratsjá samkvæmt fyrirmælum framleiðanda. Standi hraðamæling lengur yfir en eina klukkustund í senn skuli prófa ratsjá á klukkustundar fresti. Af gögnum málsins er ljóst að lögreglumennirnir sem stóðu að hraðamælingunni prófuðu ratsjána með hefðbundnum hætti í samræmi við áðurnefnd fyrirmæli og verklagsreglur, bæði fyrir mælinguna og á ný áður en þeir héldu áfram mælingum síðar um daginn. Ekkert er fram komið í málinu sem rýrir sönnunargildi þessarar hraðamælingar. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Á árunum 1981 og 1983 hlaut ákærði þrívegis refsingu fyrir akstur án ökuréttar. Í október 1992 gekkst hann undir sátt með greiðslu sektar fyrir slíkt brot. Í febrúar 1994 var hann dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir sams konar brot. Með dómi Hæstaréttar 2. júní 1994 var hann dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir akstur án ökuréttar og ölvun við akstur auk brota gegn áfengislögum en var jafnframt sviptur ökurétti ævilangt frá 28. janúar sama ár. Þá var hann dæmdur í október 1997 í tveggja mánaða fangelsi fyrir akstur án ökuréttar. Næst var hann dæmdur fyrir slíkt brot í apríl 1999 í fjögurra mánaða fangelsi og loks í fimm mánaða fangelsi með dómi Hæstaréttar 14. september 2000. Með þeim dómi var hann jafnframt sakfelldur fyrir ölvun við akstur, brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Voru þá liðin rúm sex ár frá því hann var síðast dæmdur fyrir ölvun við akstur. Má því miða við að refsing fyrir það brot eitt og sér hefði ekki orðið þyngri en sekt. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þessa sakaferils og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í fimm mánuði, en ekki kemur til álita að dæma ákærða jafnframt til greiðslu sektar. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins í héraði og áfrýjunarkostnað þess, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 200.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Valentínus Guðmundur Baldvinsson, sæti fangelsi í fimm mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og áfrýjunarkostnað þess, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. október 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 24. september síðastliðinn, er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Kópavogi 18. júní 2004 á hendur Valentínusi Guðmundi Baldvinssyni, kt. 160360-5699, Njálsgötu 86, Reykjavík, „fyrir umferðar­lagabrot, með því að hafa að morgni mánudagsins 24. maí 2004, ekið bifreiðinni MR-627, sviptur ökurétti, austur Álfhólsveg í Kópavogi, með 57 kílómetra hraða miðað við klukkustund, eftir vegarkafla við hús nr. 20a, þar sem leyfilegur hámarkshraði er 30 kílómetrar á klukkustund. Telst þetta varða við 1. sbr. 4. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 100 gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 82, 1998 og 57,1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Ákærði viðurkennir að hafa ekið í umrætt sinn austur Álfhólsveg í Kópavogi án ökuréttinda, en neitar að hafa ekið á 57 kílómetra hraða miðað við klukkustund eins og honum er gefið að sök í ákæruskjali. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærða verði gerð vægasta refsing sem lög heimila vegna brots gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og sýknu af kröfum ákæruvaldsins vegna brots gegn 1. sbr. 4. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Einnig krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins sem greidd verði úr ríkissjóði. Málsatvik og sönnunargögn. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar sem gerð var 24. maí 2004, klukkan 19:07 af Jóhanni Birni Skúlasyni, lögreglumanni, var lögreglan að aka Álfhólsveg til vesturs klukkan 10:41 þennan sama morgun þegar þeir mældu hraða bifreiðarinnar MR-627, sem var ekið úr gagnstæðri átt. Hraði ökutækisins mældist 60 km/klst., en á þessum vegarkafla er leyfður hámarkshraði 30 km/klst. Lögreglan snéri samstundis við og veitti bifreiðinni eftirför og gaf ökumanni merki um að stöðva aksturinn. Ökumaður ók á talsverðum hraða suður Meltröð. Ljóst var að mati lögreglunnar að ökumaður hyggðist komast undan. Ók ökumaður austur Digranesveg og beygði norður Bröttubrekku á miklum hraða. Þegar lögreglan ók inn Bröttubrekku sá hún hvar bifreiðinni var ekið inn Víghólastíg til hægri á það miklum hraða að eftir verða hemlaför á götunni. Þar var ökumaðurinn búinn að leggja bifreiðinni í bifreiðastæði við hús nr. 15a og sá lögreglan ökumann fara út úr bifreiðinni og hlaupa meðfram húsinu til norðurs. Veitti lögreglan ökumanni eftirför og bað hann að stöðva. Fór lögreglan eftir ökumanninum gegnum garðinn og einnig gegnum garð við Bjarnhólastíg 18, en á götunni fyrir framan húsið féll hann niður. Lögreglan handtók ökumanninn þar klukkan 10:45 grunaðan um ölvun við akstur, þar sem það fannst áfengislykt frá vitum hans. Reyndist ökumaður vera ákærði í máli þessu. Var ákærði fluttur á lögreglustöð til yfirheyrslu. Í lögreglubifreiðinni á leið á lögreglustöð við Hverfisgötu var ökumanni kynnt sakarefnið að hafa ekið yfir hámarks­hraða sem og að hlýta ekki stöðvunarmerkjum lögreglu. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa vitað hver hámarkshraðinn væri á vegar­kaflanum en haldið að hann væri 50 km/klst. Ennfremur kom fram að ákærði kvaðst ekki hafa verið að fylgjast með hraðamæli bifreiðarinnar og gerði því ekki athuga­semd við mælinguna. Fyrir dómi viðurkenndi ákærði akstur sviptur ökuréttindum. Á hinn bóginn kvaðst hann neita því að hafa ekið á 57 km hraða miðað við klukkustund. Hann kvaðst nýlega hafa ekið yfir hraðahrindun og ógerlegt hafi verið að ná hraða bifreiðarinnar upp í þann hraða sem hann er sagður hafa ekið á á svo stuttum vegarspotta. Það sé enn ólíklegra þar sem hann hafi einnig verið með þungan farm í bílnum og vél bif­reiðarinnar væri ekki kraftmikil. Aðspurður kvaðst ákærði ekki geta sagt til um það á hvaða hraða hann hafi ekið í umrætt sinn. Ennfremur kvaðst hann ekki minnast þess að aðrar bifreiðar hafi ekið í sömu akstursstefnu og hann þegar mæling lögreglunnar fór fram. Þá byggðust varnir ákærða á þeirri málsástæðu að prófun ratsjártækisins eftir hraðamælingu hafi ekki farið eftir ákvæðum 6. og 10. gr. verklagsreglna ríkis­lögreglustjóra frá 30. september 2002. Í 6. gr. sé mælt fyrir um að við upphaf og lok hraðamælinga skuli ávallt prófa ratsjá samkvæmt fyrirmælum framleiðanda. Standi hraðamæling lengur yfir en 1 klst. í senn skuli prófa ratsjá á klukkustundar fresti. Í máli þessu hafi ratsjáin verið prófuð fyrir mælingu klukkan 10:25 og eftir mælingu kl. 13:11. Hraðamæling fór fram klukkan 10:41. Í máli þessu líði því lengri tími á milli þess sem tækið er prófað en fyrir er um mælt í 6. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra. Verði því ekki með óyggjandi hætti hægt að leggja til grundvallar að tækið hafi verið í lagi þegar mæling fór fram. Í öðru lagi er sýkna byggð á þeirri málsástæðu að lögreglan í Kópavogi hafi ekki haldið akstursdagbók og því ekki gætt ákvæða 10. gr. sömu verklagsreglna. Af hálfu sækjanda er á því byggt að 6. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra sé sérregla sem ríkislögreglustjóri hafi sett og sé þrengri en ákvæði handbókar sem fylgi viðkomandi ratsjá sem sé af gerðinni Kustom varðandi prófun tækisins. Á blaðsíðu 8 í viðkomandi handbók segir um prófun tækisins: „For the purpose of assuring accuracy and functionality, we recommend the circuit test, lamp test, and the complete tuning fork test be conducted at the beginning and end of each patrol shift. Record the results in a radar log, such as the one shown at the rear of this manual. If the unit fails any of these tests, it shoud be removed from service immediately and taken to an authorized service center for repair.” Af hálfu sækjanda er á það bent að samkvæmt handbók um notkun ratstjárinnar sé gert ráð fyrir því að ratsjáin sé prófuð á klukkustundar fresti þegar verið sé að vinna með hana, en ekki einungis við upphafi og lok vaktar eins og mælt sé fyrir um í handbókinni. Með því að prófa tækið oftar sé verið að takmarka tjónið reynist tækið bilað, þannig að heilt dagsverk fari ekki í súginn. Það að prófun á ratsjánni hafi ekki farið fram áður en klukkustund leið frá því að hraðamæling átti sér stað á sér eðlilegar skýringar. Hér hafi verið um óvanlegt mál að ræða. Veita þurfti ákærða eftirför bæði á bíl og hlaupandi. Þá hafi ákærði verið grunaður um ölvun við akstur sem hafi leitt til þess að hann var handtekinn og færður á lögreglustöð og síðan færður til blóðsýnatöku til rannsóknar á alkóhólmagni í blóði ákærða. Allt þetta hafi tekið sinn tíma sem skýri af hverju prófun á ratsjánni hafi ekki farið fram innan klukku­stundar frá því að hraðamæling átti sér stað. Á hinn bóginn er á það að líta að tækið var í lagi þegar prófun var gerð klukkan 13:11. Það sé því ekkert sem bendi til þess að það hafi ekki verið í lagi þegar hraðamælingin fór fram. Þá er þeirri málsástæðu algerlega mótmælt af hálfu sækjanda að með því að halda ekki sérstaka dagbók þar sem hraðamælingar eru sérstaklega skráðar eins og tíðkast hefur, þá hafi lögreglan ekki farið að ákvæðum 10. gr. verklagsreglna ríkis­lögreglustjóra frá 30. september 2002. Á því er byggt að lögreglan í Kópavogi fari í einu og öllu eftir ákvæðum 10. gr. verklagsreglnanna. Dagbók sé haldin með hverri ratsjá með þeim hætti sem 10. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra mæli fyrir um. Niðurstaða. Ákærði hefur játað að hafa ekið austur Álfhólfsveg mánudaginn 24. maí 2004 án ökuréttinda. Er hann fundinn sekur um brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga, en með játningu ákærða, sem samrýmist gögnum málsins, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi að hafa ekið án ökuréttinda umræddan dag og er brot þar rétt heimfært til refsiákvæða. Ákærði hefur uppi þá vörn í málinu að hann hafi ekki ekið á eins miklum hraða og honum er gefið að sök í ákæru. Ekki hafi verið færð fram lögfull sönnun fyrir dómi um aksturshraða bifreiðar ákærða þar sem prófun ratsjár eftir hraða­mælingu hafi ekki farið fram með þeim hætti sem kveðið er á um í 6. gr. verklags­reglna ríkislögreglustjóra um hraðamælingar með ratsjá. Í umrætt sinn notaði lögreglan ratsjá af gerðinni Kustom KR-005. Samkvæmt handbók um notkun ratsjárinnar, sem er á ensku, er mælt með að prófun fari fram í upphafi og lok vaktar. Er það nokkuð rýmra ákvæði en kemur fram í 6. gr. verklags­reglna ríkislögreglustjóra, en þar er mælt fyrir um að standi hraðamæling lengur yfir en 1 klst. í senn skuli prófa ratsjá á klukkustundar fresti. Í máli þessu hélt lögreglan ekki áfram að standa að hraðamælingum eftir að hraði bifreiðar ákærða var mældur klukkan 10:41, heldur þurfti lögreglan að veita ákærða eftirför. Eftir að ákærði hafði náðst var hann handtekinn vegna gruns um ölvunarakstur og þurfti því að færa ákærða á lögreglustöð til skýrslutöku og töku blóðs til rannsóknar á vínandamagni í blóði ákærða vegna gruns um brot gegn 45. gr. umferðarlaga. Að því búnu hélt lögreglan áfram við hraðamælingar og var þá ratsjáin prófuð á ný og reyndist í lagi. Tilgangur ríkislögreglustjóra að mælast til þess að ratsjá sé mæld á klukkustundar fresti, þegar verið er að vinna við hraðamælingar er sá að bili tækið, þá verði það uppgötvað sem fyrst, þar sem allar mælingar frá síðustu prófun skulu ógiltar. Í máli þessu reyndist tækið í lagi þegar prófun fór að nýju fram klukkan 13:11. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu verjanda að þar sem lengri tími hafi liðið milli prófunar á ratsjá, en kveðið er á um í 6. gr verklagsreglna ríkislögreglustjóra, verði að líta svo á lögfull sönnun hafi ekki verið færð fram fyrir dómi um ökuhraða mældrar bifreiðar. Jafnframt er krafist sýknu á þeirri málsástæðu að lögreglan í Kópavogi hafi ekki haldið dagbók eins og 10. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra frá 30. september 2002 kveði á um. Á það verður ekki fallist þar sem sækjandi sýndi dóminum möppu viðkomandi ratsjár, þar sem afrit af lögregluskýrslum um hraðakstur eru varðveittar. Verður ekki annað séð en dagbók fyrir ratsjá sé haldin samkvæmt ákvæðum nefndra reglugerðar ríkislögreglustjóra. Þá var sýkna ennfremur byggð á þeirri málsástæðu að lögreglan hafi ekki læst mældan hraða í ratsjánni í umrætt sinn og því ekki sýnt ákærða mældan hraða á skjá ratsjárinnar. Fyrir dómi kvaðst annar lögreglumaðurinn, Daði Gunnarsson, ekki muna hvort mældur hraði hafi verið læstur í umrætt sinn. Hinn lögreglumaðurinn, Jóhann Björn Skúlason, taldi að mældur hraði hafi verið læstur í ratsjá en vildi þó ekki fullyrða það með óyggjandi hætti. Báðir lögreglumennirnir hafa sótt námskeið í meðferð ratsjárinnar. Eins og fram kemur í 7. gr. verklagsreglna ríkislögreglustjóra skal eftir föngum tryggja sönnur á mældum hraða, meðal annars með því að skrá í vettvangs­skýrslu helstu atriði mælingar, umsögn kærða um ætlað brot og gefa honum kost á að undirrita skýrslu. Það var gert. Ennfremur segir í 7. gr. að heppilegt sé að læsa niðurstöðu mælingar á skjá mælitækis og sýna kærða. Það sé þó ekki skilyrði fyrir gildi hraðamælingar og rýrir ekki gildi hennar, verði því ekki við komið. Vettvangs­skýrslan ber það ekki með sér að ákærða hafi verið sýndur mældur hraði á skjá ratsjárinnar. Hins vegar ber skýrslan með sér að mældur hraði hafi verið 60 km. hraði miðað við klukkustund. Ekki verður fullyrt hvort mældur hraði hafi í umrætt sinn verið læstur í ratsjánni og ákærða sýndur mældur hraði. Hins vegar hafa báðir lögreglumennirnir borið fyrir dómi að þeir hafi séð hinn mælda hraða á ratsjárskjánum og annar ber að ákærða hafi verið sýndur mældur hraði. Þá kemur einnig fram í framburði þeirra að ekki hafi verið neinir aðrir bílar á ferðinni á þessum slóðum þegar mæling fór fram. Kemur það og saman við framburð ákærða. Þykir dómara að þessu öllu virtu að það sé hafið yfir allan skynsamlega vafa að sakfella beri ákærða fyrir brot gegn 1. sbr. 4. mgr. 37. gr. umferðarlaga. Ákærði hefur talsverðan sakarferil sem hófst er á var á 18 aldursári. Eftir að ákærði náði 18 ára aldri hefur hann tólf sinnum gengist undir sátt vegna áfengislaga­brota, umferðarlagabrota, fíkniefnabrota og minniháttar hegningarlagabrota. Hann hlaut fyrst dóm 6. apríl 1981, 30 daga varðhald, skilorðsbundið í tvö ár fyrir nytjastuld og ölvunarakstur og var sviptur ökurétti í 12 mánuði. Ennfremur 29. desember 1981 hlaut hann sektardóm fyrir ýmis umferðalagbrot og var sviptur ökurétti ævilangt. Hinn 12. desember 1986 var hann dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi í Hæstarétti fyrir þjófnað. Hinn 6. maí 1992 var hann dæmdur í Þýskalandi í tveggja ára fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir fíkniefna- og hegningarlagabrot. Hinn 17. febrúar 1994 var hann dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir umferðarlagabrot. Hinn 2. júní 1994 var hann í Hæstarétti dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir umferðar- og áfengislagabrot og sviptur ökurétti ævilangt. Hinn 31. október 1997 hlaut hann tveggja mánaða fangelsi fyrir sviptingarakstur. Ákærði gekkst undir sektargreiðslu í mars 1998 vegna líkams­árásar. Hinn 6. nóvember 1998 hlaut hann sektardóm fyrir fíkniefnabrot. Hinn 19 apríl 1999 var hann dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir sviptingarakstur. Hinn 29. júní 2000 var hann dæmdur í tveggja mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir þjófnað. Þá var hann dæmdur í Hæstarétti 14. september 2000 til fimm mánaða fangelsisvistar fyrir ölvunar- og sviptingarakstur og áréttuð var ævilöng svipting ökur­éttar. Loks hlaut hann dóm 25. júlí 2002 fyrir tilraun til brots, sem varða innflutning og söludreifingu á miklu magni af hassi. Refsing var ákveðin sem hegningarauki við tvo síðustu dóma frá árinu 2000. Hlaut ákærði níu mánaða fangelsi og var fullnustu sex mánaða af refsingunni frestað í þjú ár. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þessa sakarferils, sbr. að nokkru 5. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ákærði hefur marg­ítrekað gerst sekur um akstur án ökuréttar. Þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Ennfremur verður ákærða gert að greiða 20.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu en sæta ella fangelsi í 6 daga. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Er þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðinn 45.000 krónur. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Valentínus Guðmundur Baldvinsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 45.000 krónur.
Mál nr. 75/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Krafa L um að gæsluvarðhaldi yrði markaður lengri tími en ákveðinn var í héraði kom ekki til álita þar sem hann hafði ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 13. febrúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. febrúar 2007 kl. 16, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, en ekki kemur til álita krafa sóknaraðila, sem hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti, um að gæsluvarðhaldi verði markaður lengri tími en þar greinir. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til föstudagsins 16. febrúar nk. kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að upphaf máls þessa megi rekja til þess að í sjónvarpsþættinum Kompás er sýndur var þann 28. janúar sl. á Stöð 2 hafi verið fjallað um fullorðna karlmenn sem hafi farið í íbúð, sagt heimili 13 ára stúlku er þeir höfðu verið í samskiptum við á spjallforritinu MSN, og mælt sér mót við. Þann 29. janúar sl. hafi kærði gefið sig fram sem einn af þeim mönnum er höfðu svarað tilbúinni auglýsingu starfsmanna þáttarins og í framhaldi af því mælt sér mót við “stúlkuna”. Virðist af gögnum málsins sem kærði hafi komið á tilbúið heimili “stúlkunnar” þann 10. janúar sl. í því skyni að hafa við hana kynferðismök. Í kjölfar þess að kærði hafi gefið sig fram við lögreglu þann 29. janúar sl. hafi hann verið boðaður í skýrslutöku þann 2. febrúar sl. og í framhaldi af þeirri skýrslutöku hafi tölva hans er hann hafði notað í samskiptum við starfsmenn Kompás verið haldlögð. Þann 5. febrúar sl. hafi tölva kærða verið skoðuð. Við skoðun hafi fundist 13 ljósmyndir er teljist barnaklám að mati lögreglu auk þriggja myndbanda er teljist barnaklám, þar af eitt tvítekið. Þá hafi jafnframt fundist 3782 skrár er innihaldi log-samskipti úr spjallforritum. Muni ljósmyndirnar hafa orðið til á tímabilinu frá 29. ágúst 2005 til 21. janúar 2007. Einni þessara mynda hafi verið eytt en aðrar hafi verið til staðar í möppum á harða disknum. Þá hafi annað myndbandið, það sem hafði verið tvítekið, orðið til þann 17. desember 2005 en hitt myndbandið orðið til þann 4. júlí 2006. Virðist sem bæði myndskeiðin séu tekin á svipaðan hátt. Þá hafi log-skrárnar orðið til á tímabilinu frá 12. júní 2005 til 31. janúar 2007. Í kjölfar þessarar rannsóknar lögreglu hafi kærði verið handtekinn og húsleit framkvæmd á heimili hans. Hafi á heimili hans verið haldlögð tölva ásamt fjölda mynddiska. Í gær, þann 5. febrúar, hafi önnur skýrsla verið tekin af kærða. Hafi honum þá m.a. verið sýnt annað þeirra myndbanda er lögregla fann í tölvu hans er sýnir stúlku eiga munnmök við mann. Kvaðst hann kannast við andlitið á þeirri stúlku, sagði stúlkuna hafa sent honum myndskeiðið árið 2006 en þau hafi spjallað saman á MSN. Er honum voru sýndar 13 ljósmyndir, barnaklám er lögregla fann í tölvu hans, kvaðst hann hafa fengið þær allar í gegnum netið. Viti hann ekki hvaðan þær komu, hann þekki ekki stúlkurnar og vildi taka það fram að hann hefði ekki skoðað þær. Þá sagði hann aðspurður um myndskeið er sýni barn hafa samfarir við fullorðinn mann að hann geti ekki mótmælt því sem sé á tölvunni en hann hafi ekki vísvitandi vistað efni sem flokkist undir barnaklám. Kvaðst hann ekki muna eftir að hafa séð það myndskeið, hann geti ekki séð myndskeið með endingunni AVI. Telji lögregla sig vita hver stúlkan á öðru myndbrotinu sé en hún muni vera fædd árið 1989. Með vísan til málsatvika og þess hvernig rannsókn málsins hafi þróast eigi lögregla enn langt í land með að meta hversu umfangsmikil ætluð brot kærða séu en lögreglustjórinn telur að meint brot hans kunni að varða við XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 202. og 210. gr. þeirra laga með áorðnum breytingum. Telur lögreglustjórinn rökstuddan grun um að kærði hafi brotið gegn stúlkunum er sýndar séu á þeim myndbrotum er lögregla fann í tölvu hans auk þess er hann hafði í vörslum sínum barnaklám. Þá vísi lögreglustjórinn til þess að bæði myndbrotin virðist vera tekin á mjög líkan hátt, þ.e. af þeim manni er hefur kynferðismök við stúlkurnar. Sé það því mat lögreglustjóra að brýn nauðsyn sé á að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi svo lögreglu gefist tími til að meta umfang rannsóknarinnar og að ná tali af vitnum og/eða hugsanlega samsekum. Þá sé það jafnframt mat lögreglu að gangi kærði laus megi ætla að hann torveldi til muna rannsókn lögreglu með því að koma undan gögnum og/eða öðrum munum sem geti haft þýðingu við framhald rannsóknarinnar, auk þess er hann geti haft áhrif á hugsanleg vitni og/eða samseka. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna og rannsóknarhagsmuna svo og til a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að fallist verði á framkomna kröfu. Með vísan til framlagðra rannsóknargagna þykir vera fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Þá má ætla að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka. Þykja því vera fyrir hendi skilyrði til þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að verða við kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti gæsluvarðhaldi þó eigi lengur en til þriðjudagsins 13. febrúar nk. kl. 16:00. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], sæti sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 13. febrúar nk. kl. 16:00.
Mál nr. 41/2004
Manndráp Líkamsárás Sakhæfi Matsgerð Læknaráð Öryggisgæsla
X var ákærður fyrir manndráp með því að hafa ráðist að B á heimili hans í Reykjavík og stungið hann með hnífi í brjóst, kvið og framhandlegg með þeim afleiðingum að B lést skömmu síðar. Þá var X einnig ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa veist að gæslumanni á réttargeðdeildinni að Sogni. Deilt var um sakhæfi X en í málinu lágu fyrir ósamhljóða matsgerðir um geðheilbrigði hans. Staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að X hafi framið þau brot sem um ræddi. Talið var ljóst að hæfni X til að stjórna viðbrögðum sínum væri skert og að minnsta kosti á stundum væri hann haldinn ranghugmyndum og líklegur til að rangtúlka aðstæður þegar hann teldi sér ógnað. Með vísan til þessa, og framburðar starfsmanna réttargeðdeildarinnar að Sogni, sem báru um hversu gjörsamlega hömlulaus X var þegar hann framdi fyrrnefnda líkamsárás, var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að X væri ósakhæfur og því bæri að sýkna hann af kröfu ákæruvalds um refsingu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. janúar 2004 af hálfu ákæruvaldsins sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru 31. janúar 2003 og fyrri lið ákæru 4. apríl 2003 og refsiákvörðunar. Til vara er krafist öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur en til vara að ákærði verði látinn sæta öryggisgæslu með vísun til 16. gr., sbr. 62. gr., almennra hegningarlaga. Til þrautavara er krafist vægustu refsingar að lögum og að frá refsingunni verði dreginn sá tími sem ákærða var gert að sæta gæsluvarðhaldi. Frekari gögn um geðheilsu ákærða hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Niðurstaða héraðsdóms var sú að ákærði hefði framið þau brot sem hann er sakaður um og til meðferðar eru fyrir Hæstarétti. Ríkissaksóknari og ákærði una heimfærslu héraðsdóms til refsiákvæða á þessum brotum. Héraðsdómur komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að ákærði hefði þegar hann framdi brotin verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum og að honum yrði því ekki refsað, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruvaldið fellir sig ekki við þessa niðurstöðu. Lögreglustjórinn í Reykjavík óskaði eftir því undir rannsókn málsins við Sigurð Pál Pálsson geðlækni að hann rannsakaði geðheilbrigði ákærða. Niðurstaða læknisins er rakin í héraðsdómi og kemur þar fram það álit hans að ákærði hafi verið sakhæfur þegar hann framdi brotið samkvæmt ákæru 31. janúar 2003 og að gögn málsins bendi ekki til þess að hann hafi haft geðrofseinkenni við verknaðinn. Hann hafi hins vegar verið undir talsverðum áhrifum lyfja og „líklegast verið undir niðri mjög ör, spenntur, tortrygginn og léttilega árásargjarn.“ Stutt hafi þá verið í ofsafengin viðbrögð teldi hann sér ógnað. Vitnaði Sigurður Páll til þess að ákærði hafi áður verið vistaður í fangelsi í langan tíma og refsing komið að litlu gagni. Taldi læknirinn að vegna geðrofseinkenna ákærða á tímabilum og annarra vandamála yrði að meta það hverju sinni hvar best væri að vista hann. Héraðsdómur varð við þeirri beiðni verjanda ákærða að dómkveðja tvo matsmenn, geðlæknana Sigmund Sigfússon og Helga Garðar Garðarsson, til þess að meta hvort ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og yrði niðurstaðan sú að hann væri sakhæfur að meta hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur, sbr. 16. gr. sömu laga. Í héraðsdómi er álit þeirra rakið. Það var skoðun þeirra að samkvæmt gögnum málsins mætti ætla að ákærði hefði verið í geðrofsástandi nær óslitið frá 21 árs aldri og væri því afar ólíklegt að hann hefði ekki verið í því ástandi þegar hann framdi verknaðinn 26. september 2002. Töldu matsmennirnir að þegar svo alvarlegur geðsjúkdómur sé fyrir hendi snúist spurningin um sakhæfi ekki eingöngu um hvort um virk geðrofseinkenni hafi verið að ræða á verknaðarstundu. Hin umfangsmiklu áhrif sjúkdómsins á dómgreind, hvatastjórn, reiðistjórn og fleira skipti jafn miklu máli. Var niðurstaða matsmanna sú að ákærði hafi sökum geðveiki verið ófær um að stjórna gerðum sínum þegar verknaðurinn var framinn og hann því ósakhæfur. Þegar matsgerðin lá fyrir óskaði sækjandi málsins eftir því að héraðsdómur legði álitaefnið um sakhæfi ákærða fyrir læknaráð með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð. Álit þess var að ákærði eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að stríða (geðklofa með ofsóknarkennd) og flestar líkur bendi til að sakhæfi hans hafi verið skert þegar verknaðurinn var framinn en þó hafi ekki verið sýnt fram á að ákærði hafi á þeirri stundu verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Taldi ráðið að flest benti til að 16. gr. almennra hegningarlaga ætti við í þessu tilviki. Sigurður Páll Pálsson geðlæknir kom fyrir héraðsdóm og sagði skoðun sína ekki hafa breyst um að ákærði hafi þegar verknaðurinn var framinn verið sakhæfur. Hann taldi að ákærði ætti best heima í öruggu fangelsi eða á stofnun, sem væri eins og réttargeðdeildin að Sogni en fyrir sakhæfa. Hann kvað fólk með persónuleikatruflanir ekki stýrast af ranghugmyndunum, en það ætti auðveldara með að missa algjörlega stjórn á gerðum sínum. Hann taldi refsingu geta borið árangur. Matsmennirnir Sigmundur Sigfússon og Helgi Garðar Garðarsson komu einnig fyrir dóm og staðfestu matsgerðina og ítrekuðu þau sjónarmið sem þar koma fram. Þeir voru sammála um það að ákærði væri hættulegur og óútreiknanlegur svo sem dæmi sýndu úr sögu hans. Hann myndi verða það um langa framtíð meðan ekki væri unnt að ná betri tökum á sjúkdómsástandi hans. Í fangelsum landsins væru ekki viðunandi meðferðaraðstæður. Erfitt væri að ná góðu sambandi við hann vegna persónuleikaröskunar. II. Álit Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis byggist á athugun hans á ákærða undir rannsókn málsins og matsgerð geðlæknanna Sigmundar Sigfússonar og Helga Garðars Garðarssonar á sjálfstæðri geðheilbrigðisrannsókn á honum á tímabilinu 2. júlí 2003 til 1. september sama ár. Álit læknaráðs er hins vegar umsögn um skriflegar álitsgerðir þessara lækna um rannsóknir þeirra, svo sem lagt var fyrir ráðið að veita. Starfsmenn réttargeðdeildarinnar að Sogni komu fyrir héraðsdóm og sögðu frá því hversu gjörsamlega hömlulaus ákærði var þegar hann framdi verknað þann sem getið er um í fyrri lið ákæru 4. apríl 2003, hversu langan tíma tók að róa hann og til hvaða aðgerða varð að grípa. Styðja þær frásagnir það álit matsmanna að hann verði óútreiknanlegur þegar honum þykir að sér þrengt. Saga hans, sem meðal annars kemur fram í dómi Hæstaréttar 21. maí 1993 í máli nr. 67/1993, bls. 1081 í dómasafni, dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. júní 1999 og framlögðum gögnum frá fangelsinu á Litla-Hrauni, styður þetta einnig. Jafnframt styðja gögn frá réttargeðdeildinni á Sogni, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, álit matsmanna. Með framangreindum athugasemdum en annars með vísun til raka héraðsdóms þykir bera að staðfesta hann. Áfrýjunarkostnaður þar með talin málsvarnarlaun ákærða greiðast úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 550.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 9. desember sl., var höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 31. janúar 2003 á hendur Steini Stefánssyni, kennitala 071066-5179, Sogni, Selfossi, fyrir manndráp með því að hafa, að kvöldi fimmtu­dagsins 26. september 2002, veist að Braga Ólafssyni, fæddum 17. nóvember 1936, á heimili hans að Klapparstíg 11, Reykjavík og stungið hann með hnífi í brjóst, kvið og tvívegis í hægri framhandlegg, með þeim afleiðingum að Bragi lést skömmu síðar af völdum stungusárs í brjóst sem náði inn í hjarta. Þetta er talið varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Hinn 8. maí 2003 var sakamálið nr. 1031/2003 þingfest og sameinað þessu máli en þar er ákærða gefin að sök eftirgreind hegningarlagabrot með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 4. apríl 2003: 1. Brot gegn valdstjórninni með því að hafa, fimmtudaginn 27. desember 2001, veist að Kristjáni Einarssyni, kennitala 180162-7719, gæslumanni á réttar­geðdeildinni að Sogni, sparkað í bak Kristjáns, bitið sundur málmól á armbandsúri hans og slegið hann tvö hnefahögg í vinstri vanga, með þeim afleiðingum að hann marðist á baki, marðist og hruflaðist á vinstri úlnlið, marðist á vinstri kinn, fékk glóðarauga og brotnaði uppúr fjórum tönnum. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976 og lög nr. 82/1998. 2. Fyrir líkamsárás, sunnudaginn 9. mars 2003, í fangelsinu að Litla Hrauni, með því að hafa veist að Agnari Víði Bragasyni, kennitala 160966-3009, slegið hann hnefa­högg í enni og hrint honum svo að hann féll í gólfið, með þeim afleiðingum að hann marðist á enni og hálsi og hlaut sár á fæti. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Hinn 10. september 2003 gaf ríkissaksóknari út framhaldsákæru við áður útgefnar ákærur frá 31. janúar og 4. apríl 2003 með heimild í 1. mgr. 118. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, á grundvelli nýrra læknisfræðilegra gagna um geðheilsu ákærða: Á eftir kröfu um að ákærði verði dæmdur til refsingar komi: en til vara að honum verði gert að sæta öryggisráðstöfunum á viðeigandi stofnun samkvæmt 62. gr. og 63. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er krafist hæfilegra réttargæslu- og málsvarnarlauna að mati dómsins sem greiðist úr ríkíssjóði. Ákæra frá 31. janúar 2003 Málsatvik. Þann 26. september 2002 kl. 21:35 voru lögreglumenn sendir að Klapparstíg 11 en þaðan hafði borist tilkynning til Neyðarlínu um blóðugan mann eftir átök innan­dyra. Lögreglumenn komu á vettvang kl. 21:38 og tók vitnið Flosi á móti þeim og vísaði þeim inn í anddyri á 1. hæð hússins. Þar inni sat Bragi Ólafsson á stól og stóðu vitnin Ramona og Ulrich yfir honum. Bragi var í blóðugum háskólabol og var hann alblóðugur í kringum magann. Bragi var blóðugur á höndum og var einnig með blóðkám á andliti. Lögreglumenn spurðu Braga hvað hefði gerst og segir í skýrslunni að hann hafi svarað: „Steinn Ármann stakk mig.“ Lögreglumenn spurðu Braga hver Steinn Ármann væri og svaraði þá Bragi: „hinn eini sanni Steinn Ármann.“ Nokkuð var farið að draga af Braga þegar lögreglumenn ræddu við hann, komu sjúkra­flutninga­menn og læknir á vettvang skömmu síðar. Bragi missti meðvitund skömmu eftir að lögreglumenn ræddu við hann, og var hann úrskurðaður látinn stuttu eftir komu á slysadeild. Flosi Magnússon, íbúi á 2. hæð hússins, kvaðst hafa setið í stofunni hjá sér þegar hann heyrði þunga dynki koma frá íbúð Braga. Íbúð Braga er í risi á 3. hæð hússins. Tjáði hann lögreglu að hann hefði heyrt Braga hrópa. Flosi kvaðst ekki hafa kippt sér upp við þetta þar sem ekki væri óvanalegt að hávaði kæmi frá íbúð Braga. Skömmu síðar hafi hann heyrt einhvern brölta niður stigann, frá risinu og niður á 1. hæð. Þá hafi hann heyrt Ramonu, sem býr á 1. hæð, hrópa og hafi hún komið strax upp til Flosa og beðið hann um að hringja eftir aðstoð þar sem Bragi væri slasaður. Flosi kvaðst hafa hringt strax í Neyðarlínuna. Flosi sagðist hafa séð mann koma niður stigann frá risinu þegar hann stóð frammi á gangi og hafi maðurinn verið á hlaupum. Maðurinn hafi sagt við Flosa þegar hann mætti honum „ég gerði þetta ekki“ og hafi hann svo rokið út úr húsinu. Flosi sagði manninn vera u.þ.b. 30 til 35 ára, dökk­hærðan, feitlaginn, í svörtum buxum og blárri og svartri úlpu. Ramona Pittroff og Ulrich Pirsch, sem búa á 1. hæð hússins, eru bæði þýsk og tala ekki íslensku en eitthvað í ensku. Þau sögðu Braga hafa knúið dyra hjá þeim en þau hafi ekki skilið hvað hann sagði. Þau hafi séð að Bragi var blóðugur og illa haldinn. Ramona hafi hlaupið beint upp til Flosa og beðið hann að hringja eftir hjálp. Þau hafi náð í stól inn til sín og látið Braga setjast á hann þar sem hann hafi verið orðinn máttlítill. Ramona og Ulrich sáu einnig manninn, sem kom hlaupandi niður úr risinu, og var lýsing þeirra á honum á sama veg og lýsing Flosa. Á gólfi í stofu íbúðar Braga var blóðpollur við suðurvegg stofunnar. Einnig var blóðkám á suðurveggnum sjálfum. Greinileg ummerki átaka voru inni í stofunni m.a. var stofuborð á hvolfi, lampi brotinn, skrifborðsstóll var í sundur og geisladiskastandur lá á hliðinni. Engin ummerki innbrots voru sjáanleg á hurðinni að íbúð Braga. Blóðkám var á veggjum inni í stigahúsinu. Síðar var lögð fram skýrsla um blóðugt lófa- og fingrafar sem tæknideild lögreglu fann á lampa á vettvangi. Réttarkrufning var framkvæmd af Þóru S. Steffensen réttarmeinafræðingi og er skýrsla hennar dagsett 16. desember 2002. Ályktunarorð skýrslunnar eru svo­hljóðandi: „Dánarorsök Braga Ólafssonar er stungusár í brjóstkassa og er um manndráp að ræða. Stungusárið gekk inn í hjartað og olli blæðingu. Braga hefur blætt mikið innvortist og útvortis, skv. lýsingu á háskólabol Braga í lögregluskýrslu. Ef blæðing er hröð, getur lostástand orðið (þ.e. viðkomandi blætt út) við tap á svo litlu sem 15% af heildarblóðrúmmáli. Miðað við 5-5,5 lítra heildarrúmmál blóðs í fullorðnum karlmanni er það 750-780 ml. Innvortis í brjóstholi og gollurshúsi Braga voru tæpir 450 ml af blóði. Þar sem um var að ræða stungu beint í hjartað, getur skert starfsemi hjartans vegna áverkans verið hluti af skýringunni á losti Braga (hjartað getur ekki pumpað eðlilega vegna áverkans). Auk þess var Bragi með stungusár á kviðvegg (sem var grunnt) og varnarsár á höndum og hægri framhandlegg. Útlit sáranna bendir til að sagtenntur, eineggja hnífur hafi valdið þeim. Réttarefnafræðilegar mælingar sýna amfetamín í blóði í styrk sem er innan þeirra marka sem búast má við þegar amfetamín er tekið í stærstu lækningalegum skömmtum. Bendir það til að Bragi hafi verið undir áhrifum amfetamíns þegar hann lést. Í blóði mældist einnig díazepam og nordíazepam í styrk sem er undir lækningalegum mörkum. Bendir það til að nokkuð langt sé liðið, líklega meira en sólarhringur (fyrir dauða) síðan Bragi tók díazepam síðast. Það æxli sem fannst í heiladingli Braga var góðkynja. Sérlitanir sýndu ekki merki um hormónaframleiðslu æxlisfrumnanna. Ólíklegt er að Bragi hafi haft nokkur einkenni frá æxlinu. Hvorki amfetamínneyslan, né kransæðasjúkdómur/hjartasjúkdómur Braga, né æxlið í heiladingli eiga þátt í dauðanum.“ Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Við aðalmeðferð málsins var tekin skýrsla af ákærða og vitnum svo sem nú verður rakið. Ákærði, Steinn Stefánsson, vísaði í skýrslur sem hann hafði gefið hjá lögreglu 8. október 2002 og 23. desember 2002. Skýrslurnar voru bornar undir hann og kannaðist hann við efni þeirra og játaði þær réttar. Við þingfestingu málsins játaði ákærði sök. Í lögreglurannsókn 8. október 2002 viðurkenndi ákærði að hafa orðið Braga Ólafssyni að bana með eggvopni. Þar kemur fram að hann lagði fram skriflega játningu. Í henni segir að ákærði hafi farið seinnipart fimmtudagsins í hús neðst á Lindargötu þar sem Pétur nokkur búi en hann hafi ætlað að kaupa eitt spjald af Ritalíni. Pétur hafi kallað á Braga sem kom til dyra. Bragi hafi sagst eiga Ritalín en spjaldið kostaði 5.000 krónur. Ákærði hafi aðeins verið með 3.000 krónur á sér en Bragi féllst á að taka gsm símann hans sem pant en hafi sagt honum að ef hann borgaði ekki fyrir klukkan ellefu myndi hann slá eign sinni á símann. Um kvöldið hefði hann náð í 2.000 krónur og hringt í Braga sem sagði honum að koma á Klapparstíg 11. Bragi hafi þar boðið honum að ganga í bæinn. Þeir hafi sest í stofunni. Ákærði hafi sest norðanvið en Bragi sunnanvið. Bragi hafi sagt honum að hann væri búinn að taka þetta saman og honum hafi reiknast til að ákærði skuldaði honum 18.000 krónur og hann fengi ekki símann fyrr en hann hefði gert upp þá skuld. Ákærði hafi ekki ætlað að láta hlunnfara sig á þennan hátt og gripið símann, sem lá á borðinu, og stungið honum í vasann. Hann hafi snúið sér í átt að útganginum en fengið þá þungt högg á hnakkann og fallið við. Bragi hafi þá staðið yfir sér með eitthvað barefli en hann sá ekki hvað það var þar sem ekkert ljós var í íbúðinni. Ákærði hafi gripið vasahníf, sem var í vinstri jakkavasa hans, og opnað hann með sömu hendi og stungið Braga í hægri hendi þannig að högg hans geigaði. Bragi hafi reitt aftur til höggs en þá hafi ákærði fært hnífinn í hægri hendi og stungið hann. Hann var ekki viss um hve ákverkar hans voru miklir en það hafi verið eins og allur máttur væri úr Braga. Bragi hafi grátbeðið hann að hjálpa sér fram á gang, sem hann gerði, og hann hafi heyrt hann banka á dyr nágranna sinna. Í lögregluskýrslunni er haft eftir ákærða að hann hafi gengið Klapparstíginn niður á Sæbraut og austur hana. Hann hafi gengið á grasinu milli Skúlagötu og Sæbrautar og hent hnífnum frá sér í grasið þar á leiðinni. Hann sagði hnífinn vera kínverskan vasahníf með 7-8 cm löngu blaði og sé hann með hnífsblaði og einnig flugbeittu sagarblaði að sömu lengd og hnífsblaðið. Hann kvaðst hafa stungið Braga með hnífsblaðinu. Ákærði kvaðst hafa stungið Braga til að reyna að bjarga eigin lífi. Hann hafi talið sig vera í sjálfsvörn. Ákærði kvaðst hafa aðstoðað Braga við að komast fram á gang og hann hafi leitað að síma til að hringja á Neyðarlínuna en hafi engan fundið. Hann sagðist ekki hafa vitað þá að hægt væri að hringja í Neyðarlínuna úr gsm símanum án þess að eiga inneign á símakortinu. Hann hafi vitað að fólkið á neðri hæðum myndi hringja í Neyðarlínuna. Hann sagðist hafa farið út úr íbúð Braga og á leið sinni niður stigann hafi hann séð að flestar hurðir voru opnar. Hann hafi séð eitthvað fólk á leið sinni út. Þegar hann var kominn að útihurðinni hafi hann séð að Bragi sat á einhverju sem hann hélt vera kassa eða einhvað slíkt. Vitnið, Flosi Magnússon, kvaðst hafa heyrt hávaða frá íbúð Braga fimmtudags-kvöldið 26. september í fyrra. Hann muni ekki klukkan hvað það var. Hann kvaðst búa á annarri hæð í húsinu en Bragi hafi búið í risinu. Hann kvað alvanalegt að það væru læti í íbúð Braga og á stigaganginum frá gestum eða viðskiptavinum Braga. Hann kvaðst hafa orðið var við þennan hávaða og skark og læti og svo uml í Braga. Hann kvað Braga hafa verið mjög óskýrmæltan. Vitnið sagðist hafa heyrt þegar Bragi staulaðist niður stigann og kvað hann hafa farið niður á 1. hæð. Næst hafi Ramóna Pittroff, sem býr á 1. hæðinni, bankað hjá sér og sagt að það hefði orðið slys og að það þyrfti að hringja í sjúkrabíl fyrir Braga og að honum blæddi. Flosi kvaðst hafa hringt strax í 112. Lögreglan hafi komið mjög fljótt. Hann kvaðst þá fyrst hafa gengið niður stigann til að athuga hvað væri. Vitnið sagði Ramonu og Ulrich sambýlismann hennar hafa sett stól undir Braga í lítilli forstofu þarna í húsinu og hann hafi setið þar og haldið um kvið sér og stunið. Lögreglan hafi komið í þeim svifum og Bragi hafi einungis ítrekað: „Þetta var Steinn Ármann - þetta var Steinn Ármann náið honum.“ Hann kvaðst aðspurður hafa heyrt þetta sjálfur en auk þess hafi einn eða tveir lögreglumenn verið í forstofunni að athuga með Braga. Flosi kvaðst aðspurður hafa séð mann í stigaganginum. Hann kvaðst hafa staðið ásamt Ramónu í dyragætt íbúðar sinnar en stigagangurinn sé nánast óupplýstur. Í rökkrinu hafi komið maður sem hafi muldrað eitthvað með sjálfum sér: „Ég gerði það ekki, þetta var ekki mér að kenna.“ Hann kvaðst hafa séð þennan mann ganga niður og beint út. Sagði hann manninn hafa verið dökkhærðan, heldur lægri en hann sjálfur og líklega í úlpu eða jakka. Hann hafi verið dökkklæddur. Aðspurður sagði Flosi að sér hafi fundist eins og átök ættu sér stað þegar hann heyrði hávaða frá efri hæðinni og eins og húsgögn væru færð til. Sagðist hann hafa heyrt rödd Braga og einhverjar aðrar raddir eða aðra rödd. Vitnið, Ulrich Prisch, kvaðst að kvöldi 26. september í fyrra hafa heyrt ein­hvern koma niður tröppurnar. Þá hafi Bragi hringt dyrabjöllunni hjá þeim. Hann hafi haldið höndunum á maganum á sér og sést hafi blóð á honum. Hann kvaðst hafa hringt í lækni í 110 en þeir hafi ekki skilið hann og þess vegna hafi Ramona sambýlis­kona hans farið upp til Flosa og beðið hann um að ná í lögregluna og sjúkrabíl. Ulrich kvaðst hafa reynt að hjálpa Braga, hafi hann náð í stól og sett hann þar. Lögregla hafi komið, og einni til tveimur mínútum seinna hafi sjúkrabíllinn komið. Áður en lögreglan kom hafi hann séð mann koma niður stigann. Maðurinn hafi verið í bláum jakka með svörtum kraga og verið með skegg. Maðurinn hafi sagt eitthvað en vitnið kvaðst ekki hafa skilið hvað hann sagði. Maðurinn hefði virkað alveg rólegur. Hann hefði farið út úr húsinu og inn í Lindargötu til austurs. Svo hefði lögreglan komið og læknir sem hafi séð um Braga. Vitnið, Ramona Pittroff, kvaðst að kvöldi 26. september á síðasta ári, hafa orðið vör við að einhver kom niður tröppurnar. Þá hafi dyrabjöllinni verið hringt hjá þeim og fyrir utan hafi Bragi verið blóðugur. Ramona kvaðst hafa farið upp til Flosa en Ulrich hefði verið eftir hjá Braga. Vitnið sagði hurðina á íbúð Flosa hafa verið opna og hefði hún séð mann koma niður tröppurnar. Sagði hún manninn hafa verið dökkhærðan og í regnjakka, svona sportjakka. Minnti hana að jakkinn hefði verið blásvartur en var ekki viss. Aðspurð sagði Ramona það hafa liðið u.þ.b. tvær mínútur frá því að þau opnuðu fyrir Braga og voru að átta sig og þangað til hún fór upp til Flosa. Vitnið, Sigurður Jóhann Stefánsson lögreglumaður, kvaðst hafa komið á vettvang að Klapparstíg 11 fimmtudagskvöldið 26. september 2002 og ritað frum­skýrslu í málinu. Hann sagði lögreglu hafa fengið tilkynningu um að það væru slagsmál á Klapparstíg og þar væri blóðugur maður. Á leiðinni þangað hafi þeir fengið upplýsingar um að hann hefði hugsanlega verið stunginn. Þegar þeir komu á vettvang hafi Bragi setið á stól í anddyrinu og fólk staðið yfir honum. Bragi hafi verið alblóðugur og farið að draga svolítið af honum. Hann hafi greinilega verið búinn að missa mikið blóð. Vitnið kvaðst hafa spurt hann hvað hefði gerst og hver hefði ráðist á hann. Kvaðst vitnið telja sig muna að Bragi hefði sagt „Steinn Ármann stakk mig.“ Hann hafi þá spurt „Steinn Ármann hver?“ og Bragi svarað: „Steinn Ármann hinn eini sanni“ eða „hinn rétti“ og hafi þeim þremur lögreglumönnum, sem voru á vettvangi, öllum dottið sami maðurinn í hug. Sigurður sagði aðspurður að sig minnti að ekki hefði verið mjög góð birta inni í íbúðinni. Hún hafi verið nokkuð dimm. Hann kvaðst vera nokkuð viss um að það hafi verið kveikt ljós inni í því herbergi þar sem átökin áttu að hafa átt sér stað. Hann kvaðst aðspurður ekki muna hvort þar var loftljós eða lampi. Hann kvaðst ekki muna hvort það var birta frá sjónvarpi. Vitnið, Sigurður Jónasson lögreglumaður, kvaðst hafa komið á staðinn umrætt kvöld ásamt félaga sínum. Sagði hann þá hafa verið fyrsta á vettvang. Vitnið kvaðst hafa farið inn í íbúð á 1. hæð en þar hefði setið maður á stól með stungusár. Hann kvaðst hafa spurt manninn hvað hefði gerst og hann hafi sagt: „Hann stakk mig.“ Hann kvaðst hafa spurt: „Hver stakk þig?“ og hann hefði svarað: „Steinn Ármann.“ Hann kvaðst hafa spurt hann: „Hver er Steinn Ármann“ og hann svarað: „Steinn Ármann hinn eini sanni. Þið þekkið hann.“ Vitnið sagði sjúkraliðið hafa komið þarna í kjölfarið en hann hafi aðstoðað það við að færa manninn á börur og síðan ekið sjúkrabílnum með forgangi á slysadeild að þeirra beiðni. Vitnið sagði aðspurt að Braga hefði hrakað mjög ört. Hann hefði verið orðinn meðvitundarlítill ef ekki meðvitundarlaus þegar hann hafi verið kominn á börurnar. Vitnið, Sigurður Pétursson lögreglumaður, kvaðst hafa komið á vettvang að Klapparstíg 11 umræddan dag. Hann kvaðst hafa verið í annarri áhöfn, sem kom á staðinn, en þá hafi borið að nánast á sama tíma. Hann hafi hitt Braga þar fyrir og hafi hann verið með stungusár. Taldi vitnið að Sigurður Jónasson lögreglumaður hefði spurt Braga að því hver hefði stungið hann og hefði Bragi svarað: „Steinn Ármann“ og spurður hvaða Steinn Ármann, hefði hann sagt eitthvað sem svo: „Þið eigið að þekkja hann, hann er alltaf í höndunum á ykkur – þessi eini sanni.“ Hefðu strax verið kallaðir út bílar til þess að leita að ákærða. Eftir að sjúkraliðið kom, sem hefði verið fljótt, þá hefði hann leitað að hugsanlegu vopin og ákærða í nágrenninu. Vitnin, Pétur W. B. Arnþórsson slökkviliðsmaður og Helgi Þór Loftsson sjúkra­flutningsmaður, lýstu fyrir dóminum aðkomu á vettvangi og vinnu sinni þar og í sjúkrabifreið á leið á slysadeild. Vitnið, Mikael Smári Mikaelsson læknir, lýsti aðkomu sinni á vettvang. Kvað hann manninn með hnífstunguna hafa verið með einhverja meðvitund þegar hann kom á vettvang, en lítið svarað sér, verið fölleitur og sveittur, en fylgst með umhverfi sínu. Hann hefði misst meðvitund þegar verið var að flytja hann niður tröppurnar. Hann hafi verið fluttur í sjúkrabílinn og þar hafin grunn endurlífgun en þá hafi hann enn verið með þreifanlegan púls. Það hafi verið sett á hann súrefni og settur upp vökvi. Lífgunartilraunir hefðu verið í gangi í sjúkrabílnum, en einhversstaðar á leiðinni á slysadeildina hefðu þeir misst hann alveg. Vitnið, Friðrik Sigurbergsson læknir, kvaðst hafa verið læknir á slysa- og bráðasviði Landspítalans í Fossvogi 26. september á síðasta ári þegar komið var með Braga Ólafsson. Hann sagði að það hefði verið hringt frá Neyðarlínu á slysadeildina og sagt að á leiðinni væri sjúkrabíll með mann sem hefði orðið fyrir hnífstungu í húsi við Klapparstíg og að ástand hans væri alvarlegt. Komið var með manninn á slysadeildina 21.55 en þá var hann fullkomlega líflaus. Hafnar hefðu verið hefðbundnar aðgerðir til að reyna að koma lífi í manninn sem tókust ekki. Aðgerðum hafi verið hætt eftir tuttugu mínútur. Hann hafi verið úrskurðaður látinn kl. 22.15. Vitnið, Árni Þormóðsson, kvaðst vera næturvörður á Vogi. Hann hafi verið við vinnu þetta kvöld sem ákærði kom. Hann hefði líklega komið um ellefuleytið og viljað fá innlögn. Hann hafi viljað tala við hjúkrunarfræðing. Það séu starfsreglur að menn séu ekki teknir inn á nóttunni og eftir samtal við hjúkrunarfræðing hafi það orðið að ráði að hann fengi gistingu hjá lögreglu. Hann kvaðst hafa talað við ákærða á meðan hann beið eftir lögreglunni um ástæðu þess að hann vildi koma þarna inn. Sagði hann ákærða hafa sagt við sig að hann hefði lent í einhverju eða gert eitthvað, lent í einhverju hroðalegu eða gert eitthvað hroðalegt, eitthvað slíkt. Kvaðst vitnið ekki muna þetta nákvæmlega. Aðspurður um hvernig ákærði hefði verið í háttum sagði vitnið hann ekki hafa verið ósvipaðan því sem hann var vanur að vera. Hann hafi verið þungur og niðurdreginn. Honum hefði sýnst hann vera rólegur þótt hann ætti í einhverri innri baráttu. Vitnið var spurt hvort ákærði hafi haft orð á því að honum hefði orðið svakalega á í messunni. Vitnið sagði ákærða hafa orðað það þannig, en það væri orðið nokkuð langt síðan þetta samtal átti sér stað. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð blóð eða neitt slíkt á fötum ákærða. Vitnið, Guðrún Guðmundsdóttir, hjúkrunarfræðingur á Vogi kvað ákærða hafa komið á Vog um miðnætti, hún hefði verið að enda vaktina og hefði verið beðin um að koma fram í anddyri. Sagði hún ákærða hafa verið að leita sér hjálpar, en hún hefði sagt honum að það væri ekki vakt þarna og hann gæti ekki fengið aðstoð hjá þeim núna. Kvaðst hún hafa spurt hann hvort hún ætti að hringja á lögreglu. Hann hafi engan annan stað haft að fara á og því hafi hann fallist á það. Vitnið kvaðst aðspurt hafa séð að ákærða leið ekki vel. Hann hafi verið sveittur en ekki sýnt þeim óvild. Guðrún sagði aðspurð að ákærði hefði klæðst íþróttaklæðnaði, úlpu og joggingbuxum að hana minnti. Hún sagðist ekki hafa orðið vör við blóð á fatnaði hans. Borin voru undir vitnið ummæli þess í lögregluskýrslu um að ákærði hefði beðið hana að kalla á lögreglu. Kvaðst Guðrún ekki þora alveg að segja um það hvort svo hafi verið en hélt að það hefði ekki verið þannig. Sagði hún ákærða hafa verið því samþykkan hvernig sem það hefði verið. Vitnið, Svanur Elísson, rannsóknarlögreglumaður, lýsti fyrir dóminum vinnu sinni á vettvangi. Hann annaðist vettvangsvinnu í málinu, ljósmyndaði vettvang og tók sýni. Hann staðfesti rannsóknargögn þau sem hann hafði unnið í málinu. Svanur sagði lýsingu í íbúðinni hafa verið ábótavant. Það hefði vantað lýsingu á nokkrum stöðum. Hann kvaðst ekki muna hvort kveikt hefði verið ljós í lofti í stofunni en sagði að kveikt hefði verið á sjónvarpi. Sagði hann stofu íbúðarinnar hafa borið greinileg merki átaka. Svanur sagði aðspurður að lampi og slaghamar hefðu verið skoðuð með tilliti til fingrafara. Sagði hann ekki hafa fundist nothæf fingraför á slaghamrinum en smá blóð hefði verið á hamrinum. Sagði hann að á lampanum hefði verið blóð og þar hefðu fundist lófaför. Vitnið, Bjarni J. Bogason aðstoðaryfirlögregluþjónn, lýsti rannsókn á fingra­förum og lófafari á lampa sem fannst á vettvangi. Sagði hann að á lampanum hefðu verið blóðug för. Sagði hann rannsókn hafa leitt í ljós að þau hefðu ekki stafað frá ákærða. Sagði hann aðspurður að það hefðu verið til fingraför af hinum látna, en ekki lófafar. Það hefði ekki verið hægt að kveða á um það hvort fingraförin væru frá hinum látna, gæði þeirra hefðu ekki verið nægilega góð til þess. Hinn látni hefði samkonar tegund fingrafara og þarna fannst, ekki væri hægt að útiloka að það stafaði frá honum. Vitnið, Sveinn Magnússon læknir, kvaðst hafa skoðað ákærða ítarlega eftir handtöku. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa séð nein merki um að ákærði hefði fengið höfuðhögg. Aðspurður taldi Sveinn mjög líklegt að maður, sem hefði verið sleginn með barefli þungt aftan á höfuðið, væri með merki eftir það. Sagði hann engin slík merki hafa verið á ákærða, hvorki í formi eymsla eða kúlu eða annars slíks. Vitnið sagði aðspurður að honum hefði fundist ákærði vel áttaður. Hann hefði vitað hvar hann var og stað og stund. Hann sagði ákærða hafa gert sér grein fyrir aðkomu vitnisins og hvað var að gerast þarna, en sér hefði fundist eins og honum brygði við að heyra nánar um það, eins og honum hefði komið á óvart að þetta hefði endað svona. Aðspurður sagði hann að ekki hefði borið á neinum ranghugmyndum hjá ákærða. Aðspurður kvað hann ákærða ekki hafa tjáð sig að fyrra bragði. Vitnið, Gunnlaugur B. Geirsson prófessor, staðfesti fyrir dóminum álitsgerð sína um DNA-rannsókn í málinu. Hann sagði blóðsýni úr úlpu er lögregla færði honum hafa verið sent til DNA-rannsóknar. Rannsóknarniðurstaðan hefði verið á þá leið að DNA-snið það sem vannst úr blóðinu, sem var í efni úlpunnar, og það sem var tekið úr hinum látna hafi verið samskonar. Sagði hann að ávallt ættu að vera lægri líkur en 1/10.000 á að finna annan mann með sama sniði. Vitnið, Þóra Steinunn Steffensen réttarmeinafræðingur, staðfesti skýrslu sína og skýrði niðurstöður. Hún var beðin að gera grein fyrir helstu niðurstöðum krufningar­innar. Hún bar að til staðar hefði verið stungusár á brjóstkassa framan­verðum – lítillega til hægri, sem að gekk í gegnum bringubeinið og gollurshúsið og inn í hægri slegil hjartans, og hefði leitt til blæðingar í gollurshúsi og blæðingar í vinstra brjóstholi. Síðan hefði verið stungusár á kviðvegg vinstra megin sem að hefði gengið í fituna í kviðveggnum en ekki náð inn í kviðarholið. Þá hefðu verið fimm sár á efri útlimum, svokölluð varnarsár, tvö stungusár á hægri framhandlegg og skurðsár á hægra handarbaki, hægra litla fingri og vinstri löngutöng. Spurð hvort hægt væri að segja til um með hve miklu afli stungusár Braga hefðu verið veitt, sagði hún að í þessu tilviki hefði hnífurinn gengið í gegnum bringubeinið og þyrfti meira afl til að hnífur gengi í gengum bein en mjúkvef. Sagði hún að af mjúkvefjum væri það húðin sem veiti mest viðnám við stungu og ef hnífur væri beittur og með hvassan odd væri talað um að það þyrfti ekki meira en tveggja punda þrýsting til að hann kæmist gegnum húðina en meiri kraft þyrfti til að komast í gegnum bein og til þess þyrfti mikið afl. Hér færi sárið á brjóstkassanum í gegnum bringubeinið, hnífurinn hafi sett 2,8 sm sár á bringubeinið og gengið niður í hjartað sem sé varið af bringubeininu. Vitninu var sýnd mynd af hnífi og var spurð hvort líklegt væri að svipuðum hnífi hefði verið beitt. Sagði hún það geta verið að slíkur hnífur hefði valdið sárum Braga en að sjálfsögðu kæmu aðrar tegundir eineggja og skörðóttra hnífa til greina. Kvaðst hún telja að eineggja skörðóttum hníf hefði verið beitt. Sléttur hnífur kæmi einnig til greina ef hann hefði þá gengið það langt inn að hakið hefði farið inn fyrir bringubeinið. Vitnið kvaðst aðspurð ekki geta staðsett hnífsstungumanninn á verknaðarstund miðað við Braga sjálfan en sagði staðsetningu á sárunum benda til þess að Bragi hefði verið uppréttur. Sérstaklega spurð kvað vitnið ekki hægt að útiloka að Bragi kynni að hafa beygt sig fram og yfir stungumanninn. Vitnið sagði að eingöngu stungusárið í brjóst­holið hefði valdið dauða Braga. Vitnið, Pétur Hreinn Sighvatsson, kvað ákærða hafa komið heim til sín um morguninn þennan umræddan dag með öðrum manni sem hefði átt hjá sér peninga. Maðurinn hafi farið fram á það við sig að hann kæmi til móts við hann og léti hann hafa lyf upp í skuldina en vitnið kvaðst hafa þvertekið fyrir það. Þetta hefði endað með því að vitnið hefði flúið út úr húsinu og upp í Samhjálp þar sem ákærði hefði gert atlögu að honum. Hefði sér fundist eins og maðurinn hefði sent ákærða á hann. Hefði þetta endað með því að hann hefði hent í þá tveimur spjöldum af lyfjum sem hann notaði. Sagði hann ákærða hafa komið aftur á heimili sitt síðdegis og viljað biðja hann afsökunar. Þá hefði einhver stúlka verið í för með honum. Fyrr um daginn hefði hann séð stúlkuna með manninum sem hann kannaðist við. Hann kvaðst aðspurður hafa verið einn heima þá. Hann sagði ekki rétt að Bragi hefði verið hjá sér þegar ákærði kom, hann hefði ekki hitt Braga þennan dag, en talað við hann í síma og ætlað að fara til hans. Borin var undir vitnið skýrsla sem tekin var af honum hjá lögreglu en þar segir hann að sig minni að einhver maður hafi verið með sér en honum sé ómögulegt að muna hver það var. Vitnið sagðist ekki minnast þessa nú. Hann sagðist ekki muna sérstaklega eftir að hafa sagt þetta í lögregluskýrslunni, en kvaðst enga ástæðu hafa til að rengja skýrsluna. Aðspurður kvaðst hann hafa munað þetta örlítið betur þá en hann geri í dag. Vitnið Elsa María Sverrisdóttir kvaðst minnast þess að hafa farið með ákærða heim til vitnisins Péturs Hreins um morguninn umræddan dag. Aðspurð kvað hún Braga hafa verið þar og hafi ákærði talað eitthvað við hann, en hún hafi ekki þekkt hann. Hún kvaðst hafa verið í miklu rugli þarna og búin að vaka lengi, en taldi að ákærði hefði verið að fá fíkniefni eða eitthvað annað hjá Braga. Hún kvaðst hafa farið þaðan aftur með ákærða en svo hafi þau orðið viðskila. Hún minnntist þess að ákærði hefði talað um að fara til ákærða um kvöldið, hafi henni skilist að Bragi skuldaði honum peninga. Spurð hvaða efni ákærði hefði verið að fá hjá Braga, kvaðst hún telja það hafa verið Rítalín. Spurð hvor ákærði hefði borgað fyrir þetta, taldi hún hann hafa látið Braga hafa símann sinn. Hún kvaðst ekki vita hvernig þeim samdist, en venjulega leysi menn síma til sín aftur með peningum. Vitnið kvað ákærða hafa verið undir einhverjum áhrifum, líklega Rítalíns. Borin voru undir vitnið ummæli í lögreglu­skýrslu um að ákærði eða einhver annar hefði talað um að ræna Braga, kvaðst hún ekki geta fullyrt hver hefði sagt þetta. Hún kvaðst lítið hafa þekkt ákærða og hún hefði verið dálítið smeyk við hann. Hún mundi ekki eftir samtali sem vitnið Pétur Hreinn hefur borið um nokkrum dögum eftir morðið, þar á hún að hafa sagt að ákærði hefði ætlað heim til Braga til að leggja til hans, en hún tók ekki fyrir að það gæti hafa átt sér stað. Niðurstaða. Að kvöldi fimmtudagsins 26. september var lögregla og sjúkralið kvödd að Klapparstíg 11, Reykjavík. Þar fannst fyrir Bragi Ólafsson með stungusár, var hann með meðvitund en all nokkuð af honum dregið. Tjáði hann lögreglumönnum að Steinn Ármann hefði stungið sig. Missti hann meðvitund þegar verið var að flytja hann út í sjúkrabifreiðina. Hann var úrskurðaður látinn skömmu eftir að hann kom á sjúkrahús, en lífsmörk hurfu á leið þangað í sjúkrabifreiðinni og endurlífgunartilraunir báru ekki árangur. Samkvæmt niðurstöðu Þóru Steffensen, var dánarorsök stungusár í brjóstkassa, sem gekk inn í hjartað og olli því að Braga blæddi út. Að auki var hann með stungusár á kviðvegg, sem ekki gekk inn í kviðarhol, og varnarsár á höndum og hægri framhandlegg. Morðvopnið hefur ekki fundist en samkvæmt lýsingu ákærða var það vasahnífur með tveimur 8,5 sm löngum eineggja blöðum, öðru tenntu. Ákærði hefur játað að hafa stungið Braga Ólafsson ofangreint kvöld. Hann hefur lítið tjáð sig fyrir dóminum en staðfesti þar skriflega játningu sína og lögreglu­skýrslur. Samræmist játning hans og frásögn, eftir að hann fór að muna atburðarásina, öðrum málsgögnum. Blóð var á fötum ákærða og var staðreynt með DNA rannsókn að það væri úr Braga heitnum. Ákærði kveðst hafa hitt Braga heitinn fyrr sama dag, heima hjá vitninu Pétri Hreini, og keypt af honum lyf, Rítalín, en ekki hafa átt fyrir öllu því endurgjaldi sem upp var sett og lagt gsm síma sinn í pant fyrir afganginum. Vitnið Elsa María var í samfylgd ákærða fyrr þennan dag og staðfestir hún þessa frásögn ákærða. Pétur Hreinn staðfestir að ákærði hafi komið til sín þennan dag en ekki Bragi. Ákærði ber að hann hafi farið til Braga um kvöldið í þeim erindagerðum að borga skuld sína frá því um morguninn og endurheimta símann sinn. Vitnið Elsa María taldi sig muna að komið hefði fram að ákærði ætlaði síðar sama dag til Braga og taldi hún að það hefði verið vegna skuldar. Hún kvaðst ekki geta staðfest það sem kemur fram í lögregluskýrslum hennar og Péturs Hreins, annars vegar að hún hefði heyrt að ákærði eða einhver annar ætlaði að ræna Braga, og hins vegar að ákærði hefði sagt þegar þau skildu, að hann ætlaði að fara og leggja til Braga. Ákærði lýsir fundi þeirra Braga heitins þannig að þegar hann hafi ætlað að greiða Braga eftirstöðvarnar, 2.000 krónur, og taka símann sinn hafi Bragi krafið hann um mun hærri upphæð eða 18.000 krónur. Hann hafi þá tekið síma og ætlað að fara út, en þá fengið þungt högg í höfuðið, dottið og vankast, er hann hefði snúið sér við hefði Bragi staðið yfir honum með eitthvað barefli reitt til höggs. Kvaðst hann ekki hafa séð hvað það var sem Bragi hélt á. Hefði hann þá sér til varnar tekið hnífinn úr vasanum og stungið Braga, fyrst í handlegg og síðan aftur. Upplýst er að íbúðin var mjög illa lýst og samræmist það frásögn ákærða, einnig getur það staðist samkvæmt vætti Þóru Steffensen að Bragi hafi lotið yfir ákærða þegar atlögurnar áttu sér stað, þó ekki sé hægt að fullyrða neitt um stöðu mannanna annað en það að Bragi hafi ekki verið útaf­liggjandi. Blóðugt handarfar og fingrafar var á lampa í íbúðinni, sem ekki er eftir ákærða en gæti verið eftir Braga þótt þetta sé ekki staðfest. Á hinn bóginn fundust við læknisrannsókn á ákærða engin merki um höfuðhögg. Ákærði kveðst hafa áttað sig á að Bragi þyrfti læknishjálp eftir atlögur sínar, og hafi Bragi borið sig illa. Ákærði kveðst hafa hjálpað honum fram á gang og leitað að síma en ekki fundið, en hann hafi haldið að hann gæti ekki hringt úr sínum síma. Hann kveðst síðan hafa forðað sér af vettvangi, á leiðinni niður stigann hafi hann séð Braga sitja niðri og opið hafi verið inn í íbúðir. Ákærði leitaði innlagnar á Vogi og var handtekinn þar um einum og hálfum tíma eftir atburðinn. Með játningu ákærða og öðrum málsgögnum er sannað að ákærði framdi það brot sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfært til refsiákvæðis. Ákæra frá 4. apríl 2003. Ákæruliður 1. Málsatvik. Hinn 27. desember 2001 fóru lögreglumenn að Sogni, Ölfushreppi til að annast flutning á ákærða frá Sogni að Litla-Hrauni. Að sögn Hrafnhildar, hjúkrunarfræðings að Sogni, hafði kastast í kekki milli ákærða og Bergþóru Guðmundsdóttur vistmanns. Þegar tveir starfsmenn, Árni Rúnar Baldursson og Kristján Einarsson, hafi ætlað að hemja ákærða hafi hann veist að þeim. Starfsmennirnir hafi eitthvað meitt sig í átökunum og Kristján eyðilagt armbandsúr. Þá hefði ákærði hrækt framan í Kristján. Ákærði, Steinn Stefánsson, neitaði sök. Hann vildi ekki tjá sig um málið fyrir dómi en vísaði í lögregluskýrslu sem tekin var af honum 9. janúar 2003. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi og önnur sakargögn. Samkvæmt lögregluskýrslunni kvaðst ákærði hafa í umrætt sinn verið staddur í reykherbergi í kjallara að Sogni þegar Bergþóra Guðmundsdóttir hafi komið þar inn. Hún hafi tekið að rífast í honum en hann hafi sagt við hana að tala við geðlækninn sinn en ekki sig ef hún ætti í einhverjum vandamálum. Ákærði kvaðst hafa staðið upp og snúið Bergþóru niður í gólf. Þá hafi gæslumennirnir Kristján og Árni Rúnar komið. Þeir hafi tekið hann og sett hann í stólinn og sagt honum að vera rólegur. Hann hafi hlýtt því. Sagði hann Kristján og Árna hafa stillt sér upp fyrir framan hann og snúið baki í hann. Fyrir framan þá hafi Bergþóra verið og hrópað eitthvað að ákærða í móðursýkiskasti. Ákærði kvaðst hafa beðið gæslumennina þrisvar eða fjórum sinnum að fjarlægja Bergþóru en þeir hafi ekki orðið við því. Skyndilega hafi Bergþóra komist á milli Kristjáns og Árna og sparkað í hann. Þegar hún hafi sparkað aftur í hann hafi hann reiðst og ákveðið að standa upp og fara í herbergi sitt sem var á þriðju hæð og losna úr þessu því gæslumönnunum hafi ekki tekist að verja hann fyrir Bergþóru. Ákærði kvaðst hafa olnbogað sig áfram upp úr stólnum. Sagði hann hugsanlegt að hann hefði rekist í Kristján og Árna en það hefði ekki verið ætlun hans að slá og meiða þá. Ef þeir hafi orðið fyrir höggi, hafi það verið algjört óviljaverk. Ákærði sagði Kristján og Árna hafa í framhaldi af þessu tekið sig fantatökum og skellt sér á bakið ofan á borð og haldið sér þannig að hann fékk köfnunartilfinningu. Hann kvaðst hafa skyrpt út úr sér blóði, sem hafi safnast fyrir í munni hans, en hann hafi ekki beint því að gæslumönnum. Kvað hann þá hafa haldið sér föstum þar til lögregla kom á staðinn. Vitnið, Kristján Einarsson, öryggisgæslumaður á Sogni, kvaðst hafa verið staddur í matsal á réttargeðdeildinni að Sogni þennan dag líklega um klukkan sjö. Þá hafi neyðarbjalla í kjallara hringt. Hann kvaðst hafa stokkið niður og þar hafi verið tveir skjólstæðingar, ákærði og Bergþóra Gunnarsdóttir, að kýtast og hafi þau verið komin í handalögmál. Hann sagðist hafa gengið á milli þeirra. Þar sem Bergþóra hafi gert sig líklega til að ráðast á ákærða hafi hann gengið á milli og snúið baki í ákærða til að verja hann fyrir höggum frá Bergþóru. Sagði hann ákærða ábyggilega hafa misskilið þessa vörn og sparkað í bakið á sér. Hann kvaðst hafa rétt út höndina til að ýta ákærða frá sér en þá hafi hann bitið í úrið hjá sér þannig að ólin á því hafi rifnað í sundur. Sagði hann aðra gæslumenn hafa komið einhverjum sekúndum síðar og hafi þeir aðstoðað við að fjarlæga Bergþóru úr herberginu en ákærði hafi verið mjög æstur og lamið til þeirra og í þá nokkrum sinnum þar til þeir hafi náð almennilegum tökum á höndum hans. Aðspurður kvaðst vitnið hafa fengið högg á vinstri vangann og einhverjar tennur hafi skemmst. Aðspurður kvaðst hann halda að höggin hefðu verið þrjú án þess að hann geti staðsett þau. Þau hafi verið fleiri en eitt. Hefðu þetta verið hnefa­högg. Kristján kvað þá hafa haldið ákærða, en hjúkrunarfræðingur hefði sprautað ákærða með einhverju geðlyfi til að róa hann niður. Sagði hann ákærða hafa haldið áfram að vera æstur og þeir hafi haldið honum í um tuttugu mínútur eða þar til lögregla kom á staðinn. Aðspurður kvaðst Kristján hafa hlotið sár inni í munnholi eða inni í kinnum og brotnað hafi upp úr tönnum. Hann sagðist aðspurður hafa fengið hrufl þar sem ólin fór í sundur, á úlnliðnum, og gott ef ekki mar á baki. Hann hélt það vera allt og sumt. Undir vitnið var borinn framburður ákærða um að Bergþóra hefði náð til hans eftir að gæslumenn komu. Sagði vitnið það ekki vera rétt. Kvaðst hann hafa staðið á milli þeirra og Bergþóra hefði aldrei komið á ákærða höggi eða sparki eftir að hann kom á vettvang. Sagði vitnið að framburður ákærða um að hann hefði verið rólegur og setið, ekki vera réttan. Ákærði hefði verið mjög æstur og því hefðu þeir orðið að halda honum. Það hafi ekki verið hægt að slaka á því að hann hafi verið það agressivur. Aðspurður um hvort ákærði hafi beðið gæslumenn um að fjarlægja Bergþóru en þeir ekki orðið við því, sagði vitnið að ákærði hefði beðið um það og hún hefði verið fjarlægð. Það hefði tekið ákveðinn sekúndufjölda að ná öllum gæslu­mönnunum á staðinn og fjarlæga hana. Kvaðst hann giska á að það hefðu verið 40 sekúndur til mínúta. Vitnið, Árni Rúnar Baldursson, starfsmaður á Sogni, kvaðst hafa verið í vinnu umrætt sinn. Hann hefði verið staddur í vaktherbergi á 2. hæð hússins og hefði séð í myndavél að ósætti var í gangi í reykherbergi í kjallara. Hann kvaðst hafa séð Bergþóru Guðmundsdóttur slá til ákærða og hafi þeir þá drifið sig niður. Sagði hann a.m.k. tvo hafa verið á undan sér niður, þ.á.m. Kristján Einarsson. Kristján hefði verið byrjaður að stilla til friðar þegar hann kom og hann hefði sjálfur reynt það sama. Hann kvaðst hafa reynt að róa ákærða en það hafi gengið erfiðlega. Bergþóra hefði æst hann upp og ákærði hafi verið orðinn gjörsamlega hömlulaus. Hann kvað ákærða hefði slegið til Kristjáns og sparkað. Hann kvaðst sjálfur hafa fengið högg. Sagði hann þá hafa náð að leggja ákærða á gólfið og ná taki á honum. Þeir hafi lagt hann á hrygginn upp á borð og haldið honum þar í tuttugu mínútur til hálftíma þar til lögreglan kom og tók hann. Í millitíðinni hafi hjúkrunarfræðingur sprautað hann niður. Ákærði hafi verið farinn að róast allverulega þegar lögreglan kom. Árni kvaðst aðspurður hafa séð fyrsta höggið sem Kristján fékk. Taldi hann ákærða þá hafa slegið Kristján í andlitið. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa séð ákærða sparka í bak Kristjáns. Hann sagði aðspurður að ákærði hefði særst í munni þegar hann reyni að bíta Kristján en lenti á úrinu hans, og hefði keðjan á því þá losnað. Undir vitnið var borinn framburður ákærða um að Bergþóra hefði náð að komast að honum og sparka í hann tvívegis á meðan þeir Kristján hefðu staðið fyrir framan hann. Vitnið sagði þetta ekki vera rétt. Undir vitnið var einnig borinn framburður ákærða um, að hafi hann slegið Kristján hafi það verið óviljaverk. Sagði vitnið ákærða hafa verið gjörsamlega hömlulausan. Hann kvaðst aðspurður efast um að ákærði hafi vitað hvað hann var að gera. Vitnið, Sæmundur Hörður Friðriksson, öryggisgæslumaður á Sogni, kvaðst hafa verið í vinnu umræddan dag. Ákærða og Bergþóru hafi lent saman. Viðvörunar­bjalla hefði hringt og hann hafi strax farið niður. Þegar hann kom niður hafi ákærði setið á stól og Bergþóra verið með ógnanir. Aðrir starfsmenn, Kristján og Árni Rúnar, hafi verið komnir og staðið á milli þeirra. Vitnið sagði að þegar þeir hafi verið reyna að koma Bergþóru út hafi ákærði sprottið upp og rennt í þá eða sparkað þannig að þeir hafi henst frá honum. Þá hafi þeir komið Bergþóru fram og út og síðan hafi orðið átök áfram þarna niðri. Aðspurður um hvort hann hafi séð Kristján fá í sig högg frá ákærða, sagðist hann hafa upplifað þetta þannig að ákærði hefði risið upp og sparkað eða slegið í þá. Aðspurður sagði Sæmundur að hjúkrunarfræðingur hefði sprautað ákærða niður. Hann sagði ákærða ekki hafa róast strax við það, það hefði tekið svolítinn tíma. Ekki hefði verið þorandi að slaka neitt á, því að á Sogni væru engin tæki eða tól s.s. handjárn. Hann kvaðst ekki muna hversu langur tími leið þangað til lögregla kom en taldi að það hefði verið upp undir hálftími. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa orðið var við að Bergþóru tækist að sparka í ákærða eftir að þeir komu á vettvang, en hún hefði reynt það. Undir vitnið var borinn framburður hans hjá lögreglu hinn 9. janúar 2002 þar sem segir m.a. að ákærði hafi setið á stól og hafi hann skyndilega séð Árna Rúnar og Kristján hendast frá ákærða sem skyndilega hafi staðið upp og slegið með hnefa í bak Árna Rúnars og svo Kristján hnefahögg í andlitið. Vitnið sagði þetta mega vel vera en það sé orðið svolítið langt síðan þetta var. Aðspurður um hvort hann hafi munað þetta þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu sagðist hann halda það, svona nokkurn veginn. Vitnið, Inga Jóna Finnbogadóttir, gæslumaður á Sogni, kvaðst hafa verið að vinna umrætt sinn. Hún hafi verið að koma inn í vaktherbergi þegar hún hafi litið í eftirlits­myndavél og hafi séð Bergþóru slá ákærða niður með krepptum hnefa í reykherbergi. Kvaðst hún hafa farið strax niður og í því hafi neyðarbjalla hringt. Sagði hún Kristján hafa verið fyrstan inn í reykherbergið en þau hin hafi komið á eftir. Ákærði hafi setið á stól upp við vegg, en þeir Árni Rúnar og Kristján hafi varið ákærða fyrir Bergþóru og staðið á milli þeirra. Kvað hún ákærða hafa ráðist á Árna Rúnar og Kristján og sparkað í bakið á Kristjáni og hann hafi fallið við. Þeir hafi þá snúið sér að ákærða, sem hafi þá náð að slá Kristján. Aðspurð sagði Inga ákærða hafa slegið hann á vangann og hingað og þangað. Hann hafi sem sagt barist. Hún kvaðst ekki hafa séð það alveg. Hún sagði aðspurð höggið í vangann hafa verið með hnefa. Hún sagði það hafa tekið þau einhverjar, e.t.v. þrjátíu sekúndur að fjarlægja Bergþóru úr herberginu og hún hafi ásamt Þorsteini Gunnarssyni farið með Bergþóru út. Þá hafi Kristján og Árni Rúnar náð að taka ákærða og leggja hann á bakið þarna yfir borð. Sagði hún ákærða hafa bitið í úr á handleggi Kristjáns um það leyti sem hún fór út úr herberginu með Bergþóru. Borinn var undir vitnið framburður ákærða um að Bergþóra hefði náð að sparka í hann þrátt fyrir að Árni og Kristján stæðu þarna, sagði vitnið það ekki rétt. Vitnið kvaðst aðspurð hafa séð að ákærði særðist í munni þegar hann beit. Meðal málsgagna er læknisvottorð Óskars Reykdalssonar, heimilislæknis, dagsett 14. janúar 2002. Þar segir að Kristján hafi komið á vaktina hjá þeim 27. desember 2001 kl. 22:30 og lýst því að hann hafi verið við vinnu sína, sem starfsmaður og gæslumaður á Sogni, þegar vistmaður, sem sé mjög stór og þungur, hafi fengið brjálæðiskast og þurft hafi að halda honum. Við þetta hafi Kristján fengið spark í bakið, vinstri kjálka og einnig hafi verið bitið í úr hans sem var á vinstri úlnlið. Við skoðun hafi Kristján verið með hruflsár og mar við úlnliðinn, einnig á baki þar sem var marblettur upp á 5x5 cm og á vinstri kjálka hafi verið eymsli og þykkildi. Hann hafi verið allur lurkum laminn, stirður í hálsi og herðum og eymsli yfir einstaka segmentum hálsliðar og niður eftir efri hluta brjóstbaksins. Hann hafi verið töluvert þreyttur en að öðru leyti hafi ekki verið frekari áverkar. Þá segir að líklegast sé um að ræða whiplash áverka í viðbót við almennt andlegt áreiti, streitu og minniháttar marbletti. Búast megi við því að hann jafni sig og þetta verði ekki vandamál en í einstaka tilvikum verði whiplash áverki til einhverra lengri tíma vandamála. Einnig liggur fyrir læknisvottorð vegna slyss (áverkavottorð), á eyðublaði til Tryggingastofnunar ríkisins, sem Sigríður Sverrisdóttir tannlæknir gaf út, dagsett 9. janúar 2002. Þar kemur fram að hún hafi fyrst séð Kristján af þessu tilefni 4. janúar 2002. Sjúkdómsgreining er samkvæmt vottorðinu að tennur hafi brotnað og fyllingar farið: “24 brotnir báðir kúspar þvert og fylling farin. Karíusfrí. 26 rótarfyllt tönn með karíus geri mér ekki grein fyrir hvort fylling var þar eða ekki. 27 brotin og fylling farin. Einhver karíus. 34 fylling farin distalt, einhver karíus.” Niðurstaða. Brotaþola og þremur öðrum starfsmönnum á Sogni ber saman um það sem átti sér stað. Öll segja þau rangt að Bergþóra hafi komist að ákærða, en brotaþoli og vitnið Árni Rúnar stóðu á milli þeirra til að verja hann. Öll bera þau að Bergþóra hafi verið fjarlæg eftir mjög skamma stund, en ákærði ber að ekki hafi verið orðið við beiðni hans um að fjarlægja hana. Ákærði neitar að hafa ráðist á brotaþola, en hin bera öll um högg, og brotaþoli og Inga Jóna einnig um spörk, Sæmundur um að ákærði hafi sparkað eða slegið, en Árni Rúnar kvaðst ekki hafa séð ákærða sparka. Ljóst er af frásögnum vitnanna að ákærði var þarna hömlulaus, var hann sprautaður en engu að síður þurfti að halda honum í um hálfa klukkustund þar til lögregla kom. Meiðslum brotaþola er lýst í framangeindum tveimur vottorðum og geta þau samrýmst áverkalýsingu í ákæru. Með framburði framangreindra vitna þykir sannað að ákærði hafi veist að Kristjáni Einarssyni gæslumanni á réttargeðdeildinni á Sogni eins og í ákæru greinir og er fallist á heimfærslu brotsins til refsiákvæðis. Ákæruliður 2. Málsatvik. Sigurður Georgsson hæstaréttarlögmaður kærði með bréfi dagsettu 17. mars 2003, f.h. Agnars Víðis Bragasonar árás ákærða á hann í fangelsinu á Litla Hrauni hinn 9. mars 2003. Ákærði og kærandi voru samfangar þar þegar atvikið átti sér stað. Í bréfi Agnars Víðis til lögmannsins, dagsettu 9. mars 2003, sem fylgdi bréfi þess síðar­nefnda til lögreglu, segir að Agnar Víðir hafi beðið ákærða um að loka hjá sér glugga vegna trekks sem skapist í hvassviðri. Ákærði hafi brugðist hinn versti við. Tveir fangar hafi síðar farið inn í klefa ákærða til að róa hann en hinir hafi tekið til við hádegisverð. Á meðan snætt var hafi ákærði vaðið fram búinn þröngum leður­hönskum grenjandi „ég drep þig.“ Hafi Agnar stokkið á fætur til að verja líf sitt og limi. Engin slys hafi orðið á fólki fyrir utan minniháttar marbletti sem kærandi hafi hlotið. Í kæruskýrslu Agnars Víðis hjá lögreglu frá 19. mars 2003 er haft eftir honum að ákærði hafi ráðist að honum og slegið hann einu sinni og hafi höggið lent á enni hans. Að því loknu hafi ákærði hrint honum í gólfið. Aðspurður um áverka sagðist hann hafa fengið marbletti á hálsinn og smá blóðmarsfleiður á enni, rétt ofan við augu, á milli þeirra. Hann hafi einnig fengið smá sár á öklaliðinn á vinstra fæti. Ekkert læknisvottorð er lagt fram vegna ákæru. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Steinn Stefánsson, neitaði sök og vísaði fyrir dómi í lögregluskýrslur sem teknar höfðu verið af honum. Í lögregluskýrslu frá 26. mars 2003 er haft eftir honum að hann kannist ekki við að hafa slegið Agnar Víði. Sagði hann samfanga sinn Róbert hafa verið inni í klefanum hjá sér þegar Agnar Víðir hafi komið þar inn og öskrað á hann að hann ætti að loka glugganum í klefanum. Hann hafi lokað glugganum og Agnar Víðir farið í burtu, en hann hafi opnað gluggann að nýju þar sem hann og Róbert hafi verið að reykja pípu. Sagði hann Agnar Víði hafa komið í þrígang inn í klefann hans og öskrað á hann að loka glugganum. Í þriðja skiptið hafi Agnar Víðir hrækt framan í hann og hafi hann þá hent honum út úr klefanum. Ákærði sagði Agnar Víði hafa farið inn í sameiginlegt rými fanga og hafi hann farið á eftir honum en þegar hann kom þangað hafi Agnar Víðir setið við borð og verið að borða. Ákærði sagðist hafa gengið að honum og sagt við hann að hann væri aumingi. Sagði hann Agnar Víði þá hafa staðið upp og ráðist á sig. Hann hefði slegið sig á vangann tvisvar sinnum og einnig tvisvar í þindina. Ákærði sagðist hafa tekið Agnar Víði tökum og haldið honum í smá tíma og hrint honum í gólfið. Að því loknu hefði hann gengið til baka inn í klefa sinn. Ákærði neitaði að hafa slegið Agnar einu sinni í andlitið en kannast við að hafa ýtt honum í gólfið eftir höggið. Vitnið, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, sagði ákærða og Agnar Víði hafa rifist eða verið að þrasa. Kvaðst hann síðan hafa beðið ákærða um að koma inn í herbergið sitt og ræða við sig og hafi hann reynt að róa hann aðeins niður. Síðan hafi ákærði hlaupið fram úr klefanum en hann hafi staðið eftir og aðeins séð aftan á bakið á honum. Um leið og Agnar Víðir hefði séð ákærða koma hlaupandi hefði hann stokkið upp og hafi honum sýnst þeir hlaupa saman. Agnar Víðir hefði dottið á gólfið, og það hafi verið allt og sumt, ákærði hafi farið aftur inn í klefann sinn. Það hefði einhver kergja verið búin að vera þarna á milli þeirra í einhverjar vikur. Agnar Víðir hefði verið búinn að vera með leiðindi við ákærða. Ítrekað spurður sagði hann Agnar Víði hafa setið við borð og þegar hann hefði séð ákærða koma hlaupandi hefði hann staðið upp og komið á móti honum. Hann hefði séð þá hlaupa saman og Agnar Víði detta í gólfið. Hann kvaðst ekki hafa séð högg ganga á milli þeirra. Vitnið, Aðalsteinn Árdal Björnsson, kvaðst hafa orðið vitni að atvikinu, en muna það óljóst. Þeir hefðu verið að borða og ákærði og Agnar Víðir hefðu verið eitthvað að rífast, hefði ákærði síðan stokkið á Agnar Víði og hrint honum og haft í hótunum við hann. Spurður um tilefni rifrildisins, kvað hann Agnar Víði hafa verið með „attitúd“ og kvaðst ekki vera frá því að Agnar Víðir hefði byrjað þetta. Spurður hvort hann myndi eftir umræðum um opinn glugga, sagði hann rétt að Agnar Víðir hefði verið að skipta sér af klefanum hjá ákærða, segja honum að loka glugganum eða eitthvað slíkt, og þetta hefði komið upp í kjölfarið. Beðinn um að lýsa þessu nánar sagði hann ákærða allt í einu hafa komið út úr klefanum sínum og stokkið á Agnar Víði, sem hefði ýtt eitthvað á móti. Svo hafi allir á ganginum verið lokaðir inni í klefa. Hann taldi að einhverjar stympingar hefðu orðið en enginn dottið í gólfið. Hann kvaðst ekki hafa séð neinn með áverka á eftir. Spurður út í ummæli sín í lögregluskýrslu um að ákærði hefði slegið Agnar Víði í höfuðið, kvaðst hann ekki viss um að hann hafi verið í nógu góðu jafnvægi þegar hann gaf skýrslun til að muna hlutina rétt. Hann kvaðst viss um að muna, að Agnar Víðir hefði ýtt í ákærða. Kvaðst hann telja að þetta hefðu verið upptök beggja og ekkert frekar ákærða að kenna, Agnar Víðir hefði verið búinn að vera með leiðinda „attitúd“ við ákærða í marga daga. Ítrekað spurður um meiðsli Agnars Víðis, kvað hann Agnar hafa talað um þau en hann hefði ekki séð neitt. Niðurstaða. Kærandi, Agnar Víðir Bragason, hefur ekki mætt fyrir dóminn þrátt fyrir ítrekaðar boðanir. Atvikið varð þegar fangar sátu við borðhald, en aðeins tvö vitni hafa komið fyrir dóminn. Hvorugur þeirra kannaðist við að hafa séð ákærða veita Agnari Víði hnefahögg. Vitnið Tryggvi Rúnar bar að Agnar Víðir hefði komið á móti ákærða og að þeir hefðu hlaupið saman, Agnar hefði dottið í gólfið. Vitnið Aðalsteinn, sagði einhverjar stympingar hafa orðið en enginn dottið í gólfið. Hann taldi sig vera vissan um að Agnar Víðir hefði ýtt ákærða. Enginn vitnisburður er um þau meiðsli Agnars Víðis sem í ákæru er lýst og ekkert læknisvottorð hefur verið lagt fram. Þegar neitun ákærða, framburður vitnanna, sú staðreynd að kærandi kom ekki fyrir dóminn og það að meiðsli kæranda eru ekki staðfest eru metin, þá þykir ekki sannað að ákærði hafi slegið Agnar Víði Bragason eða hrint honum með þeim afleið­ingum sem í ákæru er lýst. Skal hann vera sýkn af þessum ákærulið. Um sakhæfi og refsingu. Með bréfi, dagsettu 30. september 2002, óskaði fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík eftir því við Sigurð Pál Pálsson geðlækni að hann framkvæmdi geðrann­sókn á ákærða. Í niðurstöðu þeirrar rannsóknar hans, sem dagsett er 22. desember 2002, segir: „1. Það er niðurstaða mín að Steinn sé sakhæfur. Gögn málsins benda til þess að Steinn hafi ekki haft geðrofseinkenni við morðið. Þetta styðst einnig af geðskoðun undirritaðs sem fann engin merki alvarlegs geðsjúkdóms nokkrum dögum eftir morðið. Engin einkenni rugls komu fram en ranghugmyndir og ofskynjannir komu fram nokkrum vikum seinna við breytingar og álag. Steinn var í neyslu fyrir mann­drápið. Þó finnast enginn spor um eiturlyf í blóði eða þvagi. Steinn var hinsvegar undir talsverðum áhrifum prómethazine þegar morðið var framið. Steinn hefur þá líklegast verið undir niðri mjög ör, spenntur, tortrygginn og léttilega árásargjarn. Stutt hefur þá verið í ofsafengin viðbrögð ef hann hefur talið sér ógnað. Vímuáhrif þessi breyta þó í engu um sakhæfi hans. 2. Erfitt er að meta hvort Steinn þoli fangavist en ljóst er þó að Steinn hefur áður verið vistaður í langan tíma í fangelsi og þá liðið misvel. Neysla Steins innan og utan fangelsis gæti verið að auka einkenni hans á köflum. Steinn hefur hingað til haft mjög stutt tímabil án misnotkunar fíknilyfja. Refsing hefur hingað til komið að litlu gagni. 3. Steinn þarf vegna geðrofseinkenna sinna á tímabilum að hafa þétta læknismeðferð. Ljóst er að geðlæknir þarf að meta hverju sinni hvar best sé að vista Stein. Geðrofs sjúkdómsmynd Steins nú breytir í engu sakhæfi hans. 4. Steinn hefur á tímabilum verið vistaður á Sogni vegna geðrofseinkenna og annarra vandamála og eðlilegt er að taka slíka vistun til athugunar reglulega. Þó virðist ljóst að Steinn hefur ekki nýtt sér ágætis meðferðar prógram þar á réttan hátt. Forsenda og markmið fyrir vistun að Sogni þarf að vera skýr svo og hvernig skuli tekið á sífelldum agabrotum Steins. Það að einstaklingur sé erfiður er ekki forsenda vistunar. Steinn er og mun verða erfiður á tímabilum breyti hann ekki hegðun sinni. Þess á milli er hann ljúfur og þægilegur. Fíknisjúkdómur Steins er líklegast stærsti einstaki þátturinn sem útskýrir geðsveiflur, ranghugmyndir og árásargirni.“ Hinn 12. mars sl. varð dómsformaður við beiðni verjanda ákærða um að dómkveðja tvo matsmenn, Sigmund Sigfússon geðlækni og Helga Garðar Garðarsson geðlækni til að meta hvort ákærði væri sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga og ef niðurstaðan yrði sú að ákærði væri sakhæfur að þá yrði metið hvort ætla mætti að refsing gæti borið árangur sbr. 16. gr. sömu laga. Matsgerð er dagsett 8. september 2003. Í kaflanum „Samantekt og álit” segir svo: “Steinn Stefánsson er tæplega 37 ára gamall karlmaður sem ákærður er fyrir að hafa banað manni með hnífsstungum hinn 26.09. 2002. Steinn fékk fyrstu einkenni um alvarlegan geðsjúkdóm með geðrofi árið 1987, 21 árs gamall. Hann hafði þá um margra ára skeið haft sjúkdómseinkenni sem samrýmast forstigum geðklofasjúkdóms. Við álítum að Steinn hafi þegar á árinu 1987 uppfyllt skilmerki um aðsóknargeðklofa (Schizoprenia paranoides). Það er einkum lýsing móður Steins á ástandi hans í aðdraganda fyrstu innlagnar hans á geðdeild Landspítala 14.10. 1987 sem gefur okkur skýrar vísbendingar um þetta. Allt frá barnsaldri hefur Steinn átt í verulegum erfiðleikum með sjálfan sig og samskipti sín við annað fólk. Þetta birtist í viðkvæmni hans, litlu kvíða- og mótlætisþoli, lítilli hvata- og reiðistjórn, þunglyndi með sjálfsvígshugsunum og verulegum erfiðleikum í félagslegum samskiptum. Allt líf Steins hefur síðan markast af þessum sjúklegu einkennum með ósveigjanlegum hætti og komið í veg fyrir að hann hafi getað aðlagað sig umhverfi sínu og nýjum viðfangsefnum. Þessi einkenni hafa komið í veg fyrir að góð greind Steins hafi nýst honum í lífsbaráttunni sem skyldi. Hann hefur ekki getað fundið lífi sínu uppbyggilegan farveg. Einkennin hafa haft í för með sér skaðlegar afleiðingar, bæði fyrir Stein sjálfan og þá sem lent hafa í samskiptum við hann. Við teljum engan vafa leika á því að Steinn var haldinn alvarlegri persónu­leika­röskun allt frá 10 ára aldri. Rannsóknir hafa sýnt að einstaklingar með persónu­leikaröskun hafa mun oftar en aðrir önnur geðræn vandamál, til dæmis þunglyndi, hugrof (dissociation) og fíknisjúkdóma. Umdeilt er hvort beint samband sé milli persónuleikaröskunar og geðrofssjúkdóms. Steinn hefur allt frá unglingsárum á löngum tímabilum misnotað áfengi og önnur fíkniefni í þeim mæli að það hefur skaðað hann og umhverfi hans og spillt enn frekar hæfni hans til félagslegra samskipta. Við teljum, metið út frá gögnum og lýsingum viðmælenda okkar á Steini Stefánssyni, að hann hafi verið í geðrofsástandi nær óslitið frá 21 árs aldri og því sé afar ólíklegt að hann hafi ekki verið í geðrofsástandi á þeim tímapunkti sem hann framkvæmdi verknaðinn 26.09. 2002. Fleira felst í sjúkdómsgreiningunni geðklofi en geðrofseinkenni. Sjúkdómur­inn nær að jafnaði til nánast allra þátta í persónuleika og lífi fólks með gagngerum hætti (hugsanalíf, tilfinningalíf). Þótt sjúkdómur Steins Stefánssonar hefði verið vel meðhöndlaður og hann ekki haft virk (productive) geðrofseinkenni (ofskynjanir, ranghugmyndir) á þeim tíma sem hann framdi afbrotið, þá hefði samt sem áður neikvæðra áhrifa sjúkdómsins gætt á dómgreind hans og hegðun á verknaðarstundu. Við teljum að þegar um svo alvarlegan geðsjúkdóm sé að ræða þá snúist spurningin um sakhæfi eða ósakhæfi ekki eingöngu um það hvort um virk geðrofseinkenni hafi verið að ræða á verknaðarstundu. Við teljum að hin umfangsmiklu áhrif sjúkdómsins á dómgreind, hvatastjórn, reiðistjórn og fleira skipti jafn miklu máli. Við álítum að Steinn Stefánsson hafi sökum geðveiki verið ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi verknaðinn hinn 26.09. 2002. Við álítum hann því vera ósakhæfan.“ Þegar matsgerð lá fyrir óskaði sækjandi eftir því að dómurinn legði álitaefnið um sakhæfi ákærða fyrir læknaráð með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga um læknaráð nr. 14/1942 og var orðið við því með úrskurð dómsins hinn 12. september 2003. Svar læknaráðs barst með bréfi dagsettu 19. nóvember 2003. Þar segir: „Svör læknaráðs við spurningum Héraðsdóms Reykjavíkur eru eftirfarandi og byggja á niðurstöðum réttarmáladeildar: 1. Spurning: Er læknaráð sammála niðurstöðu Sigurðar Páls Pálssonar, geðlæknis um sakhæfi ákærða, sbr. það sem segir í skýrslu hans, dagsettri 22. desember 2002, bls. 30: "Það er niðurstaða mín að Steinn sé sakhæfur. Gögn málsins benda til þess að Steinn hafi ekki haft geðrofseinkenni við morðið. Þetta styðst einnig af geðskoðun undirritaðs sem fann engin merki alvarlegs geðsjúkdóms nokkrum dögum eftir morðið. Engin einkenni rugls komu fram en ranghugmyndir og ofskynjanir komu fram nokkrum vikum seinna við breytingar og álag."? Svar: Nei. Með vísan til ofangreindra gagna telur læknaráð flestar líkur benda til þess að Steinn Stefánsson eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að stríða (geðklofi með ofsóknarkennd). Læknaráð telur því líklegt að sakhæfi Steins Stefánssonar hafi verið skert á þeirri stundu er umræddur verknaður var framinn þó ekki hafi verið sýnt fram á að hann hafi verið haldinn ranghugmyndum eða ofskynjunum í nánasta aðdraganda verknaðarins. Eðli umrædds sjúkdóms, vitræn geta viðkomandi og flkniefnaneysla geta torveldað greiningu og mat á sjúkdómsferli. 2. Spurning: Er læknaráð sammála niðurstöðu geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar um sakhæfi, sbr. það sem segir í matsgerð þeirra, dagsettri 8. september 2003, bls. 24: Fleira felst í sjúkdómsgreiningunni geðklofi en geðrofseinkenni. Sjúkdómurinn nær að jafnaði til nánast allra þátta í persónuleika og lífi fólks með gagngerum hætti (hugsanalíf, tilfinningalíf). Þótt sjúkdómur Steins Stefánssonar hefði verið vel meðhöndlaður og hann ekki haft virk (productive) geðrofseinkenni (ofskynjanir, ranghugmyndir) á þeim tíma sem hann framdi afbrotið, þá hefði samt sem áður neikvæðra áhrifa sjúkdómsins gætt á dómgreind hans og hegðun á verknaðarstundu. Við teljum að þegar um svo alvarlegan geðsjúkdóm sé að ræða þá snúist spurningin um sakhæfi eða ósakhæfi ekki eingöngu um það hvort um virk geðrofseinkenni hafi verið að ræða á verknaðarstundu. Við teljum að hin umfangsmiklu áhrif sjúkdómsins á dómgreind, hvatatjórn, reiðistjórn ogfleira skipti jafn miklu máli. Við álítum að Steinn Stefánsson hafi sökum geðveiki verið ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi verknaðinn hinn 26.09.2002. Við álítum hann því vera ósakhæfan. "? Svar: Læknaráð telur ekki að sýnt hafi verið fram á að Steinn Stefánsson hafi átt við geðrofsástand að stríða nær óslitið frá 21 árs aldri. Læknaráð fellst á niðurstöður geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar að því er varðar 3. mgr. spurningarinnar. Læknaráð telur sbr. að ofan að flestar líkur bendi til þess að sakhæfi Steins Stefánssonar hafi verið skert á þeim tíma er viðkomandi verknaður var framinn en telur ekki að sýnt hafi verið fram á að Steinn Stefánsson hafi á þeirri stundu verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. 3. Spurning: Ef læknaráð er sammála niðurstöðum Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar, telur þá ráðið að: a) ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framdi brotin og því skuli eigi refsa ákærða, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Svar: Læknaráð telur að ekki hafi verið sýnt fram á að veikindi Steins Stefánssonar hafi verið með þeim hætti þegar umræddur verknaður var framinn að ákvæði 15. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940 eigi við í þessu tilviki. Svar: Læknaráð telur að Steinn Stefánsson hafi ekki verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem umræddur verknaður var framinn en telur hins vegar að flestar líkur bendi til þess að ákvæði 16. greinar almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eigi við í þessu tilviki. Læknaráði þykir ljóst að Steinn Stefánsson þurfi á reglubundnu eftirliti og meðferð geðlækna að halda.“ Vitnið Sigurður Páll Pálsson geðlæknir kom fyrir dóminn og staðfesti geðheilbrigðisrannsókn sína dagsetta 22. desember 2002. Þar kemst hann að þeirri niðurstöðu að ákærði sé sakhæfur og gögn málsins bendi ekki til þess að hann hafi haft geðrofseinkenni við morðið. Vitnið kvaðst hafa byrjað rannsókn sína fljótlega eftir að atburðurinn átti sér stað og hafi hún náð yfir um þriggja mánaða tímabil. Vitnið kvað þá skoðun sína ekki hafa breyst að ákærði væri sakhæfur og að ekkert benti til þess að hann hefði haft geðrofseinkenni við morðið, væri þetta skýrt af þeim geðskoðunum sem hann hefði gert fljótlega eftir atburðinn. Seinna, þegar ákærði hefði verið kominn úr einangrun og farinn að neyta eiturlyfja inni í fangelsinu, þá hefðu komið fram ákveðin einkenni. Vitnið kvað það vera sameiginlega niðurstöðu sinnar rannsóknar og allra fyrri geðrannsókna á ákærða, að hann væri haldinn mjög alvarlegri persónuleikaröskun. Það sem flækti málin væri það, að hann hefði átt mjög stutt tímabil án neyslu. Neysla ýtti mjög undir öll einkenni persónuleikaröskunar og yrðu slíkir einstaklingar oft „paranoid,“ en til þess að geta gefið sjúkdómsgreininguna geðklofi yrði að vera alveg ljóst að viðkomandi væri ekki í neyslu. Vitnið kvaðst taka undir það að ákærði hefði á tímabilum haft geðrofseinkenni, en taldi greininguna „aðsóknargeðklofi“ alls ekki vera örugga ennþá. Ítrekaði vitnið að ákærði hefði ekki verið sturlaður þegar hann talaði við hann rétt eftir atburðinn, en síðan hefðu komið upp ýmis hegðunar­vandkvæði og upphlaup eins og hefðu einkennt sögu ákærða. Lýsti vitnið þeirri skoðun sinni að ákærði væri í raun minna veikur í dag en hann hefði verið 1992. Hann kvað ákærða vera heilsteyptan og vel gefinn, en hann reyndi að stjórna fólki og væri lúmskur í eðli sínu, en þetta hefði með hans persónuleika að gera, en ekkert með geðklofa. Þessi einkenni væru þekkt hjá honum frá unga aldri, þá hafi hann komið til skoðunar vegna hegðunarbresta, hvatvísi eða af því hann missti stjórn á sér. Hann kvað ákærða, við rannsóknina, hafa verið ágætlega meðvitaðan um hvað hann hafði gert, en hann hefði forðast að ræða atburðinn. Hann hafi munað það sem hann vildi muna og hafi saga hans ekki verið trúverðug. Vitnið taldi forsendu þess að einhver væri talinn ósakhæfur, vera að viðkomandi hefði stýrst af ranghugmyndum undir atburðinum. Taldi vitnið ákærða hafa vitað hvað hann var að gera, hann hefði verið í slæmum málum, en það væri mjög langsótt að hann hefði verið með einhverjar ranghugmyndir sem hefðu stýrt þessari gerð hans. Vitnið kvað það einkennandi fyrir verulega persónuleikaraskað fólk að það afneitaði eða fegraði sannleikann og ætti til að yfirfæra öll sín vandamál á aðra. Vitnið kvaðst telja ákærða eiga best heima í öruggu fangelsi, eða ef til væri stofnun eins og Sogn fyrir sakhæfa. Vitnið taldi að hægt væri að veita ákærða fullnægjandi aðstoð í fangelsi samkvæmt mati geðlæknis hverju sinni. Aðspurður af verjanda kvað hann fólk með persónuleikatruflanir ekki stýrast af ranghugmyndum, en eiga auðveldara með að missa algjörlega stjórn á gerðum sínum og þá séu engar hömlur til staðar, en það væri ekki sami hluturinn og að bera ekki ábyrgð á gerðum sínum. Þannig væri þetta með flesta sakamenn í stærri málum. Vitnið kvað neyslumynstur ákærða glæða einkenni hans og taldi vitnið alveg ljóst að neysla væri hans stærsta vandamál. Vitnið taldi refsingu geta borðið árangur. Vitnið, Helgi Garðar Garðarsson geðlæknir, var annar tveggja dómkvaddara matsmanna sem falið var, að kröfu verjanda, að meta sakhæfi ákærða. Vitnið kvað helstu niðurstöðu matsmanna, samkvæmt matsskýrslu frá september sl. vera þá, að þrjár sjúkdómsgreiningar ættu við um ákærða: aðsóknargeðklofi, alvarleg persónuleikaröskun og fíknisjúkdómur. Vitnið taldi að viðunandi meðferðaraðstæður væri ekki hægt að skapa fyrir ákærða í fangelsi vegna þess að hann þyrfti heilbrigðisstarfsfólk nálægt sér allan daginn. Vitnið kvað fíknisjúkdóm vera mjög algengan hjá þeim sem hefðu geðrofssjúkdóma, en erfitt væri að greina hvað væri orsök og hvað afleiðing. Ekki væru allir geðklofasjúklingar með persónuleikaraskanir, en margir væru það og litaði það þá sjúkdóminn mjög, og væri viðkomandi sjúklingur þá erfiðari en ella. Aðspurður taldi vitnið ákærða hafa verið alls ófæran um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma sem verknaðurinn var framinn. Þetta væri vegna þess að hann gæti ekki með yfirveguðum hætti hugsað sinn gang um hvað hann ætti að gera þegar hann fengi einhverja skyndihvöt eins og reiði. Viljinn væri aðeins að litlu leyti frjáls. Vitnið sagði að þegar aðsóknarkennd væri komin fram hjá einstaklingi breyttist það ekki þó á stundum væri meiri ró yfir sjúklingi. Aðsóknargeðklofi væri tegund af hugsunarhætti, ranghugmyndir sem væru til staðar svo að segja alltaf eftir að sjúkdómurin væri kominn af stað. Það væri hefðbundið viðhorf til þessa sjúkdóms að hann væri ólæknanlegur, annað væru algjörar undantekningar. Aðspurður kvaðst vitnið vera ósammála niðurstöðum eldri geðheilbrigðisrannsókna á ákærða þar sem hann væri metinn sakhæfur, að minnsta kosti frá árinu 1992. Kvaðst hann telja að áhrif sjúkdómsins á sakhæfið væru þar of þröngt skilgreind, geðklofasjúkdómurinn væri miklu umfangsmeiri sjúkdómur en svo að sakhæfi standi og falli aðeins með virkum einkennum hans. Kvað hann fræðimenn í Danmörku telja nánast vera jafnaðar­merki á milli þess að hafa geðklofasjúkdóm og þess að vera ósakhæfur. Spurður um tilhneigingu ákærða til að stýra öðrum, kvað vitnið það fylgja svo að segja öllum persónuleikaröskunum að vera með „manipúlasjónir.“ Sjúklingarnir reyni að snúa fólki í kringum sig til þess að fá sínum vilja framgengt og væri ákærði þar ekkert undanskilinn. Einnig hefði sú knýjandi löngun sem fylgdi fíkniefnasjúkdómi það í för með sér að hann reyni að ná sér í lyf. Taldi vitnið þessa eiginleika ákærða ekki hafa haft áhrif á niðurstöður sínar. Aðspurður taldi vitnið ákærða vera hættulegan og geta orðið það um langa framtíð á meðan ekki væri hægt að ná betri tökun á sjúkdómsástandi hans. Erfiðara væri að mynda gott og varanlegt meðferðarsamband við hann vegna þess að hann væri einnig persónuleikaraskaðaður. Þar sem hann væri vel greindur væri þetta þó ekki útilokað, á hinn bóginn yrði einnig að líta til þess að hann hefði verið sjúkur lengi án eða með litla meðhöndlun og geðrofsástandið sem slíkt væri skaðlegt fyrir heilann og ylli örorku. Ítrekað spurður kvaðst vitnið telja að ákærði gæti ekki stjórnað gerðum sínum. Hann stjórnaðist mjög af hvötum og hefði afar takmarkaða hæfni til yfirvegaðrar umhugsunar. Hvatinn næði tökum á honum og stýrði hegðuninni, og það skorti tengsl við sjálfið til þess að ákvörðunin yrði merkingarbær, til þess að hann gæti greint á milli þess hvað væri rétt og rangt. Vitnið, Sigmundur Sigfússon geðlæknir, vann framangreinda matsgerð með vitninu Helga Garðari og staðfesti hana. Hann kvað helstu niðurstöðu vera þá að ákærði væri haldinn aðsóknargeðklofa. Sjúkdómssaga hans væri löng og einkenni hans m.a. fjölbreytilegar ranghugmyndir, hugsanatruflanir og ofskynjanir, og persóna hans væri mótuð af langvarandi veikindum. Ákærða hætti því til að túlka aðstæður sér mjög í óhag, ýmist oftúlkaði eða rangtúlkaði, ætlaði öðrum verri hug í sinn garð en e.t.v. væri raunhæft. Ef honum fyndist að sér þrengt þá væri það eðli sjúkdóms hans að hann teldi sig vera í hættu. Vitnið kvaðst telja að ekki væri hægt að skapa viðunandi aðstæður fyrir ákærða í fangelsi, eins og umhverfi þar væri í dag, bæði vegna félagsskaparins og skorti á viðhlítandi hjúkrun og læknismeðferð. Vitnið staðfesti að um helmingur þeirra einstaklinga, sem væru greindir með geðklofa, upp­fylltu einnig skilmerki efnamisnotkunar eða efnafíknar, ætti þetta einkum við í stór­borgum. Vitnið kvað erfitt að fullyrða í því sambandi hvað væri þar orsök og hvað afleiðing. Bornar voru undir vitnið efasemdir vitnisins Sigurðar Páls geðlæknis varðandi það að geðklofagreining á ákærða væri örugg og að erfitt væri að greina sjúkdóminn ef menn væru í neyslu. Vitnið kvaðst telja að á þeim tíma sem liðinn væri síðan ákærði fyrst fékk þessa sjúkdómgreiningu „paranoid schizophrenia“ hjá Högna Óskarssyni geðlækni í október 1992, hefðu verið það löng tímabil án fíkniefna að það væri hægt að skilja þar í milli. Strax árið 1987 hefði komið upp grunur um geðklofaþróun og í fimm innlögnum 1997-1998 á Sjúkrahúsi Reykjavíkur geðdeild, þá undir stjórn Hannesar Péturssoar prófessors, hefði hann fengið sömu útskriftar­greiningu. Kvaðst vitnið telja ákærða vera haldinn þessum sjúkdómi nú. Einkenni persónuleikaröskunar hefðu komið fram miklu fyrr. Það að vera með þetta tvennt saman gerði vont verra. Það væri erfiðara að ná tökum á meðferðinni og sjúklingurinn óútreiknanlegri og hvatvísari. Vitnið var spurt hvort hann teldi ákærða hafa verið alls ófæran um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstund. Vitnið kvaðst hafa hugsað mikið um aðstæður á vettvangi og það væri hans niðurstaða, að ákærði hefði verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Þarna hefðu komið upp aðstæður sem hefðu komið upp áður, að hann teldi sig vera í hættu, teldi sér ógnað og gripi til varna. Það væri sitt mat að dómgreindarbrestur og skortur á rökhugsun hefði átt þarna þátt í þessum ofsafengnu viðbrögðum. Að baki þessu áliti væru fyrst og fremst líkindi reist á þeirri staðreynd að ákærði hefði verið haldinn alvarlegum geðsjúkdómi ómeðhöndluðum á þessu augnabliki, geðsjúkdómi sem ekki batni af sjálfum sér. Vitnð kvaðst telja ákærða hættulegan. Væri það vegna þess hversu óútreiknanlegur hann væri við þær aðstæður þar sem honum fyndist að sér þrengt. Nefndi vitnið nokkur alvarleg dæmi úr sögu ákærða þar sem hann hefði ætlað öðrum verri hug í sinn garð heldur en efni hefðu staðið til og hefði metið aðstæður þannig að hann greip til ofbeldis. Kvaðst vitnið telja að hægt væri að ná árangri hjá ákærða með viðhlítandi meðhöndlun. Sakaferill. Ákærði er fæddur á árinu 1966. Hann hefur samkvæmt sakarvottorði hlotið sjö dóma vegna brota á hegningarlögum. Þá hefur hann sex sinnum gengist undir greiðslu sekta fyrir brot á almennum hegningarlögum, lögum og reglum um ávana- og fíkniefni, umferðarlögum og áfengislögum. Á árinu 1987 gekkst ákærði tvisvar undir greiðslu sekta annars vegar fyrir brot á umferðarlögum en hins vegar fyrir brot á áfengislögum. Aftur gekkst hann undir greiðslu sektar fyrir brot gegn umferðarlögum á árinu 1989. Það ár var hann einnig dæmdur í fimm mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Á árinu 1991 hlaut ákærði tvo fangelsisdóma, annars vegar var hann dæmdur í sex mánaða fangelsi, skilorðs­bundið í þrjú ár, fyrir þjófnað en hins vegar í átta mánaða fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Þann 26. júní 1992 hlaut ákærði reynslulausn í tvö ár á eftirstöðvum refsingar áttatíu dögum. Hinn 4. desember 1992 var ákærði dæmdur í 7 ára fangelsi fyrir ýmis brot gegn almennum hegningarlögum. Sá dómur var staðfestur í Hæstarétti 21. maí 1993. Hinn 24. mars 1997 hlaut ákærði reynslulausn í tvö ár á eftirstöðvum refsingar 840 dögum. Á árinu 1998 hefur ákærði gengist undir greiðslu sektar vegna brota á umferðarlögum. Hinn 12. maí 1998 var ákærði dæmdur í tveggja mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir skjalafals. Ákærði hefur á árinu 1999 gengist undir greiðslu sektar vegna brota á lögum og reglum um ávana- og fíkniefni. Síðast var ákærði dæmdur hinn 8. júní 1999 í fjögurra ára fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. og 1. mgr. 106. gr. almennra hegningar­laga. Ákærði hefur hinn 17. desember 2002 gengist undir greiðslu sektar fyrir þjófnað. Niðurstaða. Það er niðurstaða dómsins að ákærði, Steinn Stefánsson, hafi framið þau brot sem lýst er í ákæru frá 31. janúar 2003 og í 1. lið ákæru frá 4. apríl sama ár, en að ósannað sé að háttsemi hans hafi verið eins og lýst er í í 2. lið sömu ákæru. Deilt er um sakhæfi ákærða. Fyrir liggur geðheilbrigðisrannsókn Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis, dagsett 22. desember 2002, og matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna, geðlæknanna Helga Garðars Garðarssonar og Sigmundar Sigfússonar, dagsett 8. september 2003, og loks álit læknaráðs, dagsett 19. nóvember 2003. Framangreindir þrír læknar hafa einnig komið fyrir dóminn og gert nánari grein fyrir rannsóknum sínum á ákærða. Hafa álitin og vætti þeirra verið rakin hér að framan. Voru þeir sammála um það að ákærði hefði alvarlega persónuleikaröskun og fíknisjúkdóm, en ósammála um hvort hann skyldi greindur með aðsóknargeðklofa. Vitnið Sigurður Páll telur þetta ekki hafa verið staðfest, og telur ákærða ekki hafa átt nægilega löng tímabil án neyslu til þess að unnt sé að skera úr um hvort geðklofi sé í raun til staðar. Hann telur ákærða sjálfan bera ábyrgð á mikilli lyfja- og fíkniefnaneyslu og á því að nýta ekki læknismeðferð sem honum hafi staðið til boða. Matsmennirnir eru hins vegar sammála um að ákærði hafi greinst með geðklofa árið 1992 og ítrekað síðar og að afbrotasaga hans styðji þessa greiningu. Telja þeir báðir að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum þegar hann varð Braga Ólafssyni að bana. Vitnið Sigurður Páll telur fullnægjandi aðstæður vera til staðar í fangelsum til að veita ákærða þá læknismeðferð og eftirlit sem hann þurfi. Matsmenn telja viðunandi aðstæður ekki vera til staðar í fangelsum þar sem ákærði þurfi hjúkrunarfólk með sér öllum stundum. Læknaráð kemst að þeirri niðurstöðu að flestar líkur bendi til þess að ákærði stríði við geðklofa með ofsóknarkennd og að sakhæfi hans hafi verið skert á þeirri stundu þegar hann varð mannsbani, en telur ekki að sýnt hafi verið fram á að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum. Það telur ekki að 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eigi við, en að 16. gr. sömu laga geti átt við. Læknaráð telur ljóst að ákærði þurfi á reglubundnu eftirliti og meðferð geðlækna að halda. Þegar framangreind álit sérfræðinga hafa verið skoðuð og sakarferill ákærða, virðist vera ljóst að hæfni hans til að stjórna viðbrögðum sínum sé skert og að minnsta kosti á stundum sé hann haldinn ranghugmyndunum og líklegur til að rangtúlka aðstæður þegar hann telur sér ógnað. Virðast þessi einkenni koma fram í báðum þeim málum, sem hér hafa verið til meðferðar, og hann er talinn hafa gerst brotlegur í. Telur dómurinn því að fallast beri á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um að ákærði sé ósakhæfur og að sýkna beri hann af kröfu ákæruvaldsins um refsingu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig er fallist á það álit matsmanna að ákærði sé hættulegur. Réttaröryggis vegna skal því gera ráðstafanir til að varna því að hann valdi skaða. Þykir rétt að ákærði sæti öryggisgæslu samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 á viðeigandi stofnun. Áfrýjun dómsins frestar ekki framkvæmd öryggisgæslu sbr. 3. mgr. 139. gr. laga nr. 19/1991. Allur sakarkostnaður skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðs­dómslögmanns, sem ákvarðast 1.200.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Ragnheiður Harðardóttir saksóknara. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari sem dómsformaður og meðdómendurnir Jón Finnbjörnsson og Sigurður H. Stefánsson héraðsdómarar kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð Ákærði, Steinn Stefánsson, skal vera sýkn af refsikröfu ákæruvaldsins. Ákærði skal sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun. Áfrýjun dómsins frestar ekki framkvæmd öryggisgæslu. Allur sakarkostnaður skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdóms­lögmanns, 1.200.000 krónur.
Mál nr. 40/2010
Kærumál Kyrrsetning Gjaldþrotaskipti
Þ ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu S hf. Var krafa S hf. byggð á 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 en samkvæmt því ákvæði getur lánardrottinn krafist gjaldþrotaskipta á búi skuldara ef kyrrsetning hefur verið gerð hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag og ekki er ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans. Talið var að Þ ehf. hafi ekki leitt sönnur að því að árangurslaus kyrrsetningargerð hjá honum gefi ekki rétta mynd af fjárhag hans. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2010, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði leitaði varnaraðili kyrrsetningar í eignum sóknaraðila með beiðni 28. október 2009. Beiðnin var reist á tveimur kröfum sem varnaraðili telur sig eiga á hendur sóknaraðila, annarri að fjárhæð 20.302.777 danskar krónur en hinni að fjárhæð 288.003.952 krónur. Sóknaraðili andmælti því að gerðin færi fram. Sýslumaður ákvað 10. nóvember 2009 að kyrrsetningargerðin skyldi fara fram og var skorað á lögmann sóknaraðila að benda á eignir til kyrrsetningar. Hann benti á að sóknaraðili ætti kröfu á hendur varnaraðila vegna hlutafjárloforðs hans að fjárhæð 450.000.000 krónur auk annarrar kröfur að fjárhæð 90.000.000 krónur sem hann ætti á hendur varnaraðila. Varnaraðili andmælti tilvist fyrrnefndu kröfunnar við gerðina. Að því búnu var bókað af hálfu sýslumanns: ,,Af hálfu sýslumanns er fallist á að ábendingar gerðarþola nægi ekki til tryggingar kröfu gerðarbeiðanda. Skorað er á lögmann gerðarþola að benda á aðrar eignir til tryggingar kröfunni en hann kveðst ekki vita til að gerðarþoli eigi aðrar eignir. Lögmaður gerðarbeiðanda krefst þess að gerðinni verði lokið með árangurslausri kyrrsetningu og er svo gert með vísan til 15. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 8. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Gerðinni er þar með lokið.“ Varnaraðili krafðist gjaldþrotaskipta á búi sóknaraðila 18. nóvember 2009 og reisti þá kröfu á hinni árangurslausu kyrrsetningargerð. Vísar hann kröfunni til stuðnings til 1. töluliðs 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta ef kyrrsetning hefur verið gerð hjá skuldaranum án árangurs að einhverju leyti eða öllu á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag og ekki er ástæða til að ætla að gerðin gefi ranga mynd af fjárhag hans. Sóknaraðili hefur ekki leitt sönnur að því að framangreind kyrrsetningargerð gefi ekki rétta mynd af fjárhag hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 16. júní 2008 í máli nr. 282/2008. Með þessum athugasemdum verður hinn kærður úrskurður staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, ÞS69 ehf., greiði varnaraðila, Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 84/2016
Stjórnsýsla Samningur Ógilding samnings
H höfðaði mál gegn Í og krafðist efnda á samningi um greiðslur í eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands sem gerður var milli H og utanríkisráðuneytisins. Í hélt því fram að samningurinn hefði verið gerður fyrir mistök þar sem eiginmaður H hefði ekki tilheyrt fyrrgreindum hópi starfsmanna. Talið var að í ljósi þess hvernig gengið hefði verið frá ráðningu eiginmanns H hefði hann ekki verið starfsmaður utanríkisþjónustunnar með flutningsskyldu, sbr. 10. gr. laga nr. 39/1971 um utanríkisþjónustu Íslands, heldur starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins. Hefði H því aldrei getað átt aðild að eftirlaunasjóðnum og gæti hún ekki byggt rétt sinn á samningnum. Breytti engu þar um þótt samningurinn hefði verið undirritaður fyrir mistök af hálfu utanríkisráðuneytisins. Slík undirritun gæfi H ekki rétt til aðgangs að sjóðnum, sem væri grundvallaður á reglum nr. 321/2004 um eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands, þar sem H hefði ekki uppfyllt þau skilyrði sem reglurnar settu fyrir aðild að honum. Var Í því sýknað af kröfu H.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2016. Hún krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 4.423.384 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2011 tilgreiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómibeindi eiginmaður áfrýjanda erindi til utanríkisráðuneytisins með tölvubréfi30. nóvember 2006, sem laut að því að hún hafi ekki notið greiðslna samkvæmtsamningi sínum við ráðuneytið frá 24. maí og 28. október 2004 á grundvellireglna nr. 321/2004 um eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmannautanríkisþjónustu Íslands. Samkvæmt því, sem viðtakandi þessa tölvubréfs bar ívitnaskýrslu fyrir héraðsdómi, taldi hann sig af þessu tilefni fyrst hafa orðiðvaran við að fyrrnefndur samningur hafi verið gerður við áfrýjanda, sem hafigerst fyrir mistök, en yfirmaður bókhaldsdeildar ráðuneytisins hafi þóuppgötvað þessi mistök í nóvember 2004 og áfrýjandi því ekki fengið greiðslur ágrundvelli samningsins. Erindi eiginmanns áfrýjanda var síðan svarað meðtölvubréfi 4. desember 2006. Þótt sagt sé í hinum áfrýjaða dómi að umræddmistök hafi uppgötvast síðastgreindan dag getur það ekki fengið því breytt aðmeð þessari athugasemd verður dómurinn staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Herborg Árnadóttir, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6.nóvember 2015Mál þetta, sem vardómtekið 29. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Herborgu Árnadóttur, Gnitakór 2, Kópavogi, áhendur fjármála- og efnahagsráðherra,utanríkisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, f.h. íslenskaríkisins, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík, með stefnu birtri 28.október 2014.Stefnandigerir þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda 4.423.384 kr. aukdráttarvaxta, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri upphæð frá 1.janúar 2011 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar.Stefndi krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara er krafist lækkunar. Jafnframtkrefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda.IMál þetta lýtur aðkröfu stefnanda um efndir á samningi um greiðslur í eftirlaunasjóð makaflutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands sem gerður var 28.október 2004 milli stefnanda og utanríkisráðuneytisins. Stefndi heldur því hinsvegar fram að samningur þessi hafi verið gerður fyrir mistök en eiginmaðurstefnanda hafi ekki tilheyrt hópi „flutningsskyldra starfsmannautanríkisþjónustu Íslands.“Eiginmaðurstefnanda starfaði í sendiráði Íslands í Brussel í Belgíu frá hausti 2002 ogfram til ársins 2010. Starfaði hann þar sem fulltrúi landbúnaðarráðuneytisins,en þar hafði hann verið skrifstofustjóri og staðgengill ráðuneytisstjóra framtil ársins 2002. Hinn 12. maí 2004sendi utanríkisráðuneytið flutningsskyldum starfsmönnum bréf með tölvupósti ánetfangið UTN_Allir. Tölvupóstur sem sendur er frá því netfangi mun berastöllum starfsmönnum utanríkisþjónustunnar á Íslandi og öllum starfsstöðvumerlendis, bæði útsendum og staðarráðnum starfsmönnum. Í bréfinu var aðdragandaað stofnun eftirlaunasjóðs maka flutningsskyldra starfsmannautanríkisþjónustunnar lýst, upplýst var um reglur hans og eintak af þeim senttil kynningar og leiðbeint um hvað makar flutningsskyldra starfsmanna þyrftu aðgera til að öðlast aðild að sjóðnum. Þá var tekið fram að maki flutningsskyldsstarfsmanns yrði að fylla út umsóknareyðublað og skila því til ráðuneytisinsþar sem það yrði undirritað. Erindi þessu mun ekki hafa verið beint aðstefnanda og eiginmanni hennar þar sem erindið átti eingöngu við umflutningsskylda starfsmenn utanríkisþjónustunnar og maka þeirra.Ítrekunarerindi var sent með tölvupósti á netföng maka flutningsskyldrastarfsmanna og mun stefnandi ekki hafa verið meðal viðtakenda. Eins og að framan greinirundirritaði fulltrúi utanríkisráðuneytisins hinn 28. október 2004 samning millistefnanda og stefnda, utanríkisráðuneytisins, en stefnandi hafði 24. maíundirritað hann. Eiginmaður stefnanda samþykkti samninginn sem starfsmaðurutanríkisþjónustunnar. Því er ágreiningslaust að stefndi undirritaði samning umað stefnandi skyldi fá greiðslur úr eftirlaunasjóðnum. Eftir undirritunráðuneytisins á samninginn var hann sendur stefnanda. Samkvæmt því sem framkemur í samningnum heimilar stefnandi utanríkisráðuneytinu að stofna reikning íhennar nafni hjá Íslandsbanka eða öðrum banka, og leggja inn á þann reikninggreiðslur í samræmi við reglur nr. 321/2004. Reglurnar skyldu gilda umgreiðslur í sjóðinn, réttindi rétthafa og útborgun inneignar. Um ávöxtun sjóðsinsskyldi gilda samningur utanríkisráðuneytisins og Íslandsbanka um vörslursjóðsins. Hinn 30. nóvember2006 sendi eiginmaður stefnanda tölvupóst til utanríkisráðuneytisins þar semhann grennslaðist fyrir um greiðslur stefnda inn á bankareikninginn, samanberreglur nr. 321/2004.Hinn 4. desember2006 svaraði ráðuneytið og upplýsti að mistök hefðu verið gerð í ráðuneytinu enreglurnar ættu einungis við um flutningsskylda starfsmenn.Hinn umdeildisamningur komst aldrei til framkvæmda og voru greiðslur til stefnanda aldreiinntar af hendi í samræmi við efnisatriði hans. Greiðslur til rétthafa samkvæmtsamningnum voru fyrst inntar af hendi snemma árs 2004 vegna ársins 2003 ágrundvelli heimildar í fjárlögum sama árs. Frá þeim tíma er samningseyðublaðstefnanda var undirritað árið 2004 og þar til eiginmaður stefnanda bar sigeftir greiðslum fyrir hönd stefnanda á árinu 2006 hafði stefndi þegar innt afhendi greiðslur til rétthafa vegna áranna 2003, 2004 og 2005. Stefnandi ogeiginmaður hennar vildu ekki una þessari afstöðu og snéru sér tillandbúnaðarráðuneytisins um úrlausn. Það ráðuneyti mun ekki hafa gertathugasemdir við samningagerðina með hliðsjón af þeirri kjaraviðmiðun semráðherra ákvað. Af stefnanda hálfu var ítrekað leitað upplýsinga frá utanríkisráðuneytinuum viðmið þau sem greiðslur væru byggðar á skv. ákvæði 3. gr. reglna nr.321/2004. Beiðnum þessum var ekki svarað af hálfu utanríkisráðuneytis.Fyrirspurnir landbúnaðarráðuneytisins sama efnis munu heldur ekki hafa boriðárangur.Hinn 30. desember2009 rituðu stefnandi og eiginmaður hennar bréf til utanríkisráðuneytisins ogkröfðust þess að greiðslur yrðu inntar af hendi samkvæmt samningnum ogreglunum. Ráðuneytið ritaði svarbréf, dags. 18. jan. 2010, og hafnaðigreiðsluskyldu. Bar ráðuneytið fyrir sig að eiginmaður stefnanda væri ekkiflutningsskyldur starfsmaður utanríkisþjónustunnar heldur starfsmaður annarsráðuneytis. Þá var vísað til framangreinds tölvuskeytis ráðuneytisins tileiginmanns stefnanda frá 4. des. 2006. Með bréfi stefnandaog eiginmanns hennar til utanríkisráðuneytisins, dags. 22. jan. 2010, varröksemdum ráðuneytisins í bréfi þess 18. jan. s.á. alfarið hafnað og farið framá að ráðuneytið upplýsti um greiðslugrunn lífeyrisgreiðslna. Ráðuneytið veittiþær upplýsingar með bréfi, dags. 17. feb. s.á. og aftur 17. feb. 2011, eftirbeiðni stefnanda. Hinn 4. apríl 2011rituðu stefnandi og eiginmaður hennar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra bréfþar sem kröfur stefnanda voru útlistaðar og ítrekaðar. Því bréfi er svarað afhálfu þess ráðuneytis, dags. 22. feb. 2012. Hinn 26. júní 2014krafði stefnandi ráðuneytið efnda samkvæmt samningi aðila. Með svarbréfistefnda, utanríkisráðuneytisins, dags. 17. september s.á., var kröfum stefnandahafnað. Í kjölfarið var málþetta síðan höfðað í október 2014.IIStefnandi reisirkröfur sínar á því að hún eigi samningsbundna og lögvarða fjárkröfu á hendurstefnda vegna samnings þess sem aðilar hafi gert með sér árið 2004 um greiðslurí eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands.Samningur aðila sé skýr, undirritaður af báðum aðilum, þar sem stefndi hafitekist á hendur þær skyldur að greiða í eftirlaunasjóð til handa stefnandatilteknar fjárhæðir, sem svo stefnanda hafi borið að fá útgreidda við starfslokeiginmanns hennar hjá stefnda, allt samkvæmt reglum þeim sem hafi gilt umgreiðslu í eftirlaunasjóð maka, sbr. reglur nr. 321/2004 og síðar nr. 104/2009. Stefnandi byggir á því aðstefndi hafi sent stefnanda samninginn vorið 2004 og boðið henni og eiginmannihennar að undirrita samninginn og gangast þar með undir þau eftirlaunakjör ogþiggja þær eftirlaunagreiðslur sem samningurinn og framangreindar reglur mæltufyrir um. Stefnandi byggir áþví að samningur aðila hafi verið til samræmis við þau kjör sem stefndi hafi skuldbundiðsig til að veita eiginmanni stefnanda og um leið stefnanda. Samkvæmt bréfiþáverandi landbúnaðarráðherra til utanríkisráðuneytisins, dags. 13. júní 2002,skyldu laun eiginmanns stefnanda ekki vera lakari en hann hafi þá notið og verasambærileg launum sendifulltrúa í utanríkisþjónustunni. Í bréfi fyrrverandilandbúnaðarráðherra til eiginmanns stefnanda, dags. 20. des. 2010, segi m.a. aðhann hafi kynnt sér „í árslok 2002, eftir íhlutun af minni hálfu, kom þettafyrirkomulag launakjara þinna að fullu til framkvæmda hjá utanríkisráðuneytinu.Það fól það í sér að kjör þín og fjölskyldu þinnar voru gerð sambærileg og hinsömu og hjá sendifulltrúa í sendiráðinu, sem var annar æðsti stjórnandi þess“.Í þessum orðum felist staðfesting á því að stefndi hafi ætlað eiginmannistefnanda og um leið stefnanda öll hin sömu kjör og starfsmennutanríkisþjónustunnar, þ.e. starfsmenn sendiráða, fengju. Þau kjör sem bréfinlýsi hafi utanríkisráðuneytið samþykkt að inna af hendi og greitt eiginmannistefnanda samkvæmt þeim og staðfest þar með að kjörin yrðu jafnsett því að umflutningsskyldan starfsmann væri að ræða. Stefnandi heldurþví fram að rök þau sem færð séu fram í reglum nr. 321/2004 og síðar í reglumnr. 104/2009, fyrir greiðslum í eftirlaunasjóð, eigi án nokkurs vafa við umstöðu stefnanda á meðan hún dvaldi erlendis ásamt eiginmanni sínum. Í 2. mgr.1. gr. reglnanna segir að rök fyrir greiðslum séu m.a. að ekki sé um að ræða aðmakar geti stundað atvinnu eða komið sér upp lífeyrisréttindum þegar þeir fylgimökum sínum til starfa erlendis fyrir íslenska ríkið. Sem maki starfsmannssendiráðs Íslands í Brussel hafi stefnanda verið óheimilt að starfa þar ílandi, enda sé maka starfsmanns sendiráðs óheimilt að starfa í gistiríkinu.Stefnandi sé viðskiptafræðingur að mennt og hafi því hvorki getað notiðmenntunar sinnar í starfi á meðan á dvöl erlendis stóð né getað aflað tekna ásama tímabili, sökum stöðu sinnar sem maki starfsmanns í sendiráði Íslands. Stefnandi byggir áþví að stefndi hafi með greiðslu svokallaðrar staðaruppbótar til eiginmannsstefnanda, sem stafi að hluta vegna takmörkunar maka á tekjuöflun og röskunar áhögum maka, viðurkennt í verki að framangreindar reglur um greiðslur íeftirlaunasjóð hafi náð einnig til stefnanda sem maka. Í því sambandi vísistsérstaklega til þess að samkvæmt 2. gr. reglna nr. 321/2004, sbr. einnig 2. gr.reglna nr. 104/2009, er mælt fyrir um makabætur sem greiddar séu til makaflutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar. Makabætur þessar séu hlutiaf staðaruppbót. Stefnandi byggir áþví að ekki stoði fyrir stefnda að bera fyrir sig að áhrif hafi á gildisamnings aðila að eiginmaður stefnanda hafi ekki verið starfsmaðurutanríkisþjónustunnar en stefndi hafi gengist undir það gagnvart eiginmannistefnanda og um leið stefnanda að veita þeim sömu kjör og sendifulltrúar íutanríkisþjónustunni njóti. Af hálfu stefndahafi því verið haldið fram í bréfum til stefnanda að stefndi hafi ritað undirsamninginn vegna mistaka. Stefnandi hafni þessu alfarið að um mistök hafi veriðað ræða. Samningurinn hafi verið undirritaður af sama aðila og hafi upplýsteiginmann stefnanda um áðurnefnd starfskjör og hafi því verið fullkunnugt um aðmaki stefnanda hafi verið sendur af landbúnaðarráðuneytinu til starfa í Brusselog hvaða kjör landbúnaðarráðherra hafi ákveðið. Þó svo að mistök kunni að hafaverið gerð sé það ekki afsakanlegt fyrir stefnda og hafi engin áhrif áskuldbindingu aðila samkvæmt þeim samningi sem sannanlega hafi verið gerður.Stefnandi legguráherslu á að hún hafi allan tímann verið í góðri trú um rétt sinn gagnvartstefnda. Það sé ekki afsakanlegt gagnvart stefnanda að tilkynna meira entveimur árum eftir undirritun samningsins að mistök hafi átt sér stað viðundirritun. Til vara séustefnukröfur reistar á því að umrædd skylda hvíli engu að síður á herðumstefnda sökum þeirra loforða sem landbúnaðarráðherra hafi veitt stefnanda ogeiginmanni stefnanda um að kjör hans og fjölskyldu skyldu vera hin sömu ogstarfsmenn utanríkisþjónustunnar fengju. Til þrautavarareisir stefnandi kröfur sínar á því, að stefnda beri engu síður að efna samningaðila enda standi hann sem sjálfstæð samningsskuldbinding milli aðila ogtakmarkist ekki af flutningsskyldu samkvæmt reglunum þar sem þær reglur njótiekki lagastoðar. Hvorki í reglum nr. 321/2004 né reglum nr. 104/2009, semleystu hinar fyrri af hólmi, sé vísað til þess á hvaða lagaheimild reglurnarbyggi eða séu settar. Um lagarök vísasttil reglna kröfuréttar, vinnuréttar og stjórnsýsluréttar. Vísað sé tilmeginreglna samningaréttar, til laga þeirra sem um starfsmenn utanríkisþjónustuog ráðuneyta gilda, m.a. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins og lög nr. 39/1971 um utanríkisþjónustu Íslands. Um vexti sé vísað til1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IIIStefndi byggir ífyrsta lagi á því að hinn umdeildi samningur málsaðila hafi verið undirritaðurvegna gáleysis eða mistaka. Sjóðurinn taki einungis til maka flutningsskyldrastarfsmanna utanríkisráðuneytisins. Þar sé ekki getið um starfsmenn annarraráðuneyta. Þessar upplýsingar einar og sér ættu að hafa leiðrétt misskilningstefnanda í málinu vegna þess að maki stefnanda hafi ekki veriðflutningsskyldur eins og eigi við um sendimenn utanríkisráðuneytisins. Stefndi mótmælirþví alfarið að umdeildur samningur hafi verið til samræmis við þau kjör semsamið hafi verið um milli stefnda og stefnanda. Stefnandi hafi flutt tilBrussel 1. september 2002 en eftirlaunasjóðurinn hafi verið stofnaður 23. mars2004. Stefndi áréttar aðeftirlaunasjóðurinn hafi verið stofnaður til hagsbóta maka flutningsskyldrastarfsmanna utanríkisþjónustunnar. Hann hafi á engan hátt verið hluti afstarfskjörum viðkomandi sendimanna stefnda. Krafa stefnandabyggist meðal annars á því að með greiðslu svokallaðrar staðaruppbótar til makastefnanda hafi verið viðurkennt í verki að framangreindar reglur um greiðslur íeftirlaunasjóð hafi einnig náð til stefnanda sem maka. Stefndi bendir á að í 2.gr. reglnanna um eftirlaunasjóðinn séu rakin skilyrðin fyrir því að öðlastaðild að sjóðnum. Skilyrðin séu þrjú og uppfylli stefnandi ekki það skilyrði aðvera maki flutningsskylds starfsmanns utanríkisþjónustunnar. Ekki sé hægt aðlíta svo á að greiðsla makahluta staðaruppbóta þýði að viðurkenndur sé rétturtil aðildar að eftirlaunasjóðnum ef öðrum skilyrðum 2. gr. reglnanna sé ekkifullnægt. Þá bendir stefndi áað í málatilbúnaði stefnanda sé það viðurkennt að maki stefnanda hafi ekkiverið starfsmaður utanríkisþjónustunnar. Ekki verði bæði haldið og sleppt ímálinu. Stefnandi hafi hér viðurkennt að maki hans hafi verið starfsmaðurlandbúnaðarráðuneytisins. Sem slíkur hafi eiginkona hans aldrei átt kost áeftirlaunasamningi á sama hátt og sendimenn utanríkisráðuneytisins. Stefndi telur aðstefnandi hafi ekki getað haft réttmætar væntingar til þess að hún ætti aðildað eftirlaunasjóðnum og uppfyllti skilyrði reglna 321/2004. Reglurnar hafiverið birtar í Stjórnartíðindum og hafi stefnanda mátt vera ljóst að þær ættuekki við í hennar tilviki. Sé því ekki unnt að leggja til grundvallar aðstefnandi hafi verið í góðri trú. Þó tekur stefndi fram að ef talið yrði aðstefnandi hafi veri í góðri trú verði ekki byggt á samningi sem hafi stofnastfyrir hrein mistök og hafi augljóslega verið í trássi við reglur og ánfjárheimildar. Stefndi bendir á aðstefnanda hafi verið ljóst að ekki hafi verið stofnaður bankareikningur íhennar nafni á grundvelli samningsins og þar af leiðandi enginn grundvöllur tilútgreiðslu, en í samningnum hafi einnig verið tekið fram að framlög yrðutekjufærð og þar fjallað um skattskyldu. Stefnandi hafi vitað að ekkert afþessu hafi gengið eftir og því hlotið að vera grandsöm um að þessum samningiætti ekki að hrinda í framkvæmd og gagnkvæmur vilji til að uppfylla hann væriekki fyrir hendi. Stefndi byggir á því að þessi atriði sýni einnig tómlæti afhálfu stefnanda sem sjálfstætt leiði til sýknu af kröfum stefnanda.Stefndi mótmælimálsástæðum stefnanda til vara og þrautavara. Hið ætlaða loforðlandbúnaðarráðherra hafi eingöngu tekið til maka stefnanda og kveðið á umlaunakjör makans og staðaruppbót. Stefndi telur að lagaheimild sé fyrir stofnuneftirlaunasjóðsins á fjárlögum fyrir árið 2003 og síðar. Þá bendir stefndi á aðstefnandi geti ekki byggt rétt til greiðslu lífeyris á heimild sem hvorki hafiverið fyrir hendi né þaðan af síður lagastoð fyrir. IV Við upphaf aðalmeðferðar gáfueftirtaldir vitnaskýrslu. Guðmundur Sigþórsson maki stefnanda, IngimarJóhannsson fv. skrifstofustjóri í landbúnaðarráðuneytinu, Guðni Ágústsson fv.landbúnaðarráðherra, Pétur Ásgeirsson sendiherra, Helga Hauksdóttirmannauðsstjóri utanríkisráðuneytisins og Hjördís Jónsdóttir starfsmaðurÍslandsbanka. Í málinu krefur stefnandi umefndir á samningi um greiðslur í eftirlaunasjóð maka flutningsskyldrastarfsmanna utanríkisþjónustu Íslands. Samningurinn var undirritaður fyrir höndutanríkisráðuneytisins hinn 28. október 2004. Stefndi heldur því hins vegarfram að samningur þessi hafi verið gerður fyrir mistök en eiginmaður stefnandahafi ekki tilheyrt hópi „flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands“. Samkvæmt 10. gr. laga umutanríkisþjónustu Íslands nr. 39/1971 eru starfsmenn utanríkisþjónustunnar skyldir til að starfa semfulltrúar utanríkisþjónustunnar erlendis, samkvæmt ákvörðun ráðherra. Vegnaþessarar lögbundnu flutningsskyldu hafa makar þessara starfsmannautanríkisþjónustu almennt takmarkaða möguleika til atvinnuþátttöku og ávinnasér því lakari rétt til lífeyris en þeir sem starfa samfellt á vinnumarkaði.Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. reglna nr. 321/2004 um eftirlaunasjóð makaflutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustu Íslands eru rök fyrirgreiðslum samkvæmt 1. mgr. 1. gr. þau að vegna tíðra breytinga á búsetu séalmennt ekki um það að ræða að makar geti stundað atvinnu eða komið sér upplífeyrisréttindum þegar þeir fylgja mökum sínum, þ.e. flutningsskyldumstarfsmönnum utanríkisþjónustunnar, til starfa erlendis fyrir íslenska ríkið.Samkvæmt því sem að framan greinir er það skilyrði fyrir aðild að sjóðnum aðvera maki flutningsskylds starfsmanns utanríkisþjónustunnar. Frá gildistöku EES-samningsinshefur tíðkast að ráðuneyti í Stjórnarráði Íslands, önnur enutanríkisráðuneytið, sendi fulltrúa sína til starfa í sendiráðinu í Brussel.Hlutverk þeirra er að hafa umsjón með framkvæmd EES-samningsins á þvímálefnasviði sem varðar viðkomandi ráðuneyti. Viðkomandi ráðuneyti ákveðursjálft hvaða starfsmaður þess skuli gegna starfinu, hve lengi og hefur boðvaldyfir þeim. Í daglegum störfum sínum í sendiráðinu starfa fulltrúar ráðuneytannaeinnig undir stjórn sendiherra Íslands í Brussel. Á starfstíma sínum ísendiráðinu er fulltrúi ráðuneytis í sendiráðinu ávallt í ráðningarsambandi viðráðuneyti sitt. Tími þess er mismunandi. Algengt er að þeir starfi í 2-4 ár. Sátími getur verið lengri eða skemmri, allt eftir ákvörðun viðkomandi ráðuneytis.Þessi starfsmenn eru ekki flutningsskyldir líkt og starfmennutanríkisráðuneytisins eru. Í bréfi þáverandilandbúnaðarráðherra frá 24. apríl 2002 til eiginmanns stefnanda var honum falið„að starfa tímabundið sem fulltrúi landbúnaðarráðuneytisins við sendiráð Íslandsí Brussel og vera tengiliður ráðuneytisins við EFTA, ESA og aðrar stofnanirEES, svo sem ESB og aðildarríki þess, samkvæmt nánari fyrirmælumlandbúnaðarráðuneytisins. Um starfsaðstöðu og nánara fyrirkomulag daglegrastarfa skal jafnframt haft samráð við yfirstjórn sendiráðs Íslands í Brusselhverju sinni.“ Eiginmaður stefnanda var því aldrei starfsmaðurutanríkisráðuneytisins og á honum hvíldi ekki flutningsskylda. Stefnandi heldur því fram aðhenni hafi verið boðin aðild að umræddum eftirlaunasjóði maka flutningsskyldrastarfsmanna utanríkisþjónustu Íslands með því að henni hafi sérstaklega veriðsent kynningarbréfið og samningsformið. Með vísan til skýringa stefnda,vitnaburðar fyrir dómi sem og framlagðra gagna er ekki á það fallist. Íframlögðum gögnum, sem og í vitnaskýrslu Péturs Ásgeirssonar, kom fram aðkynningarbréf vegna eftirlaunasjóðsins, sem og fylgiskjöl með því bréfi, þar ámeðal samningsformið, hafi hinn 12. maí 2004 verið sent í tölvupósti ápóstfangið UTN_Allir, en um það bil 200 manns hafa aðgang að því póstfangi.Umrætt kynningarbréf ber það skýrlega með sér að það sé sent „til allraflutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar og maka þeirra.“ Sama dagvar félögum í makafélaginu, eða 36 mökum flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar,sent kynningarbréfið sérstaklega. Stefnandi var ekki þar á meðal, enda ekki íþví félagi. Stefnandi hafi hins vegar verið sú eina utan félaga í makafélaginu,sem hafi sent samningsformið útfyllt til baka en það undirritaði hún 24. maí 2004og utanríkisráðuneytið hinn 28. október sama ár. Samningurinn ber heitið„Samningur um greiðslur í eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmannautanríkisþjónustu Íslands.“ síðan er vísað til 2. gr. reglna 321/2004. Þar erkveðið á um hverjir eigi aðild að sjóðnum, þ.e. makar flutningsskyldrastarfsmanna utanríkisþjónustunnar. Í ljósi þess hvernig gengið var frá ráðningueiginmanns stefnanda, samanber bréf þáverandi landbúnaðarráðherra dags. 24.apríl 2002, var eiginmaður stefnanda ekki starfsmaður utanríkisþjónustunnar meðflutningsskyldu, samanber 10. gr. laga um utanríkisþjónustu Íslands nr.39/1971, heldur starfsmaður landbúnaðarráðuneytisins. Því gat stefnandi aldreiátt aðild að eftirlaunasjóðnum og getur ekki byggt rétt sinn á samningi þeim semgerður var 28. október 2004. Engu skiptir þótt samningurinn hafi veriðundirritaður fyrir mistök í utanríkisráðuneytinu. Slík undirritun gefurstefnanda ekki rétt til aðgangs að eftirlaunasjóðnum, sem er grundvallaður áreglum nr. 321/2004, þar sem stefnandi uppfyllir ekki skilyrði þau semreglurnar setja fyrir aðild að sjóðnum. Stefnandi gat því aldrei verið í góðritrú um að hún ætti aðild að eftirlaunasjóðnum og rétt til greiðslna samkvæmtreglum hans. Í vitnaskýrslu PétursÁsgeirssonar kom fram að fyrsta greiðsla samkvæmt samningnum við makaflutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar hafi átt sér stað sex dögumeftir undirritun hans á samningana, eða 4. nóvember 2004. Ekki hafi þó komiðtil greiðslu til stefnanda. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins hvortstefnandi hafi þá verið látin vita eða ekki og brestur vitnið minni til þesshvað hafi gerst í framhaldinu. Hins vegar hafi maki stefnanda sent vitninutölvupóst hinn 30. nóvember 2006 og bent á að ekkert hafi verið greitt samkvæmtsamningnum. Vitnið hafi svarað hinn 4. desember 2006 og beðið afsökunar á þeimmistökum að hann hafi greinilega undirritað samninginn fyrir mistök og síðansegir að reglurnar „eigi auðvitað aðeins við um flutningsskylda starfsmenn“. Aðmati dómsins bar ráðuneytinu strax og mistökin uppgötvuðust hinn 4. desember2006 að láta stefnanda vita að engar greiðslur yrðu inntar af hendi samkvæmthonum. Eins og mál þetta liggur fyrir verður stefndi ekki látinn bera hallannaf því þar sem stefnandi mátti vita að hún ætti ekki rétt samkvæmt reglum321/2004. Þá byggir stefnandi á bréfifyrrverandi landbúnaðarráðherra, dags. 13. júní 2002, tilutanríkisráðuneytisins þar sem segir að við ákvörðun á launakjörum makastefnanda skuli taka mið af launum skrifstofustjóra í landbúnaðarráðuneytinuauk staðaruppbótar erlendis samkvæmt reglum utanríkisráðuneytisins. Laun makansskuli ekki vera lakari er hann njóti nú og vera sambærileg launum sendifulltrúaí utanríkisþjónustunni. Dómurinn lítur svo á að stefnandi geti ekki byggt kröfusína um greiðslur í eftirlaunasjóð maka flutningsskyldra starfsmannautanríkisþjónustunnar á þessu bréfi en þar er fjallað um launakjör eiginmannshennar. Þá flutti stefnandi ásamt fjölskyldu sinni til Brussel 1. september2002 en eftirlaunasjóðurinn var stofnaður síðar, eða 23. mars 2004. Yfirlýsingþáverandi landbúnaðarráðherra dags. 20. desember 2010 breytir hér engu. Þá heldur stefnandi því fram aðmeð því að í bréfi ráðherra til maka hennar hafi verið vísað til þess að makinnætti rétt til staðaruppbótar erlendis samkvæmt reglum utanríkisráðuneytisins,þ.e. fyrirmæla- og leiðbeiningarbók utanríkisþjónustunnar, þá eigi hann rétt áöllum greiðslum sem flutningsskyldir starfsmenn utanríkisþjónustunnar fá, þar ámeðal greiðslur samkvæmt reglum 321/2004. Með vísan til þess sem að framangreinir er ekki fallist á þessa málsástæðu stefnanda. Þar að auki kom það framí vitnaframburði Péturs Ásgeirssonar að reglna nr. 321/2004 sé ekki getið ínefndri fyrirmæla- og leiðbeiningarbók. Málsástæða stefnanda tilþrautavara er að lagastoð skorti fyrir reglum nr. 321/2004 sem og reglum nr.104/2009, sem leystu hinar fyrri af hólmi. Lagastoð reglnanna sé nauðsynlegtskilyrði þess að þær hafi gildi sem réttarheimild. Að því gefnu að reglurnarhafi ekki lagastoð telur stefnandi ljóst að utanríkisráðherra hafi veriðóheimilt að setja reglurnar. Stefnandi telji það ekki breyta því að stefndi séeftir sem áður skuldbundinn samkvæmt efni samnings aðila, en um fjárhæðir,ávöxtun og greiðslufyrirkomulag verði hins vegar að hafa hliðsjón af efnireglnanna hvað þá þætti varðar. Skilyrðið um að rétthafi sé makiflutningsskylds starfsmanns í utanríkisþjónustunni hafi þegar af þessari ástæðuenga þýðingu.Ekki er fallist áþetta sjónarmið stefnanda. Hafi reglurnar ekki lagastoð, svo sem stefnandiheldur fram, sé ljóst að á þeim verði hvorki byggt gagnvart stefnanda né þeim36 mökum flutningsskyldra starfsmanna utanríkisþjónustunnar sem gerður varsamningur við. Með vísan til þess sem að framangreinir er það niðurstaða málsins að sýkna stefnda, íslenska ríkið, af öllumkröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falliniður. Sigrún Guðmundsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐ Stefndi, íslenska ríkið, ersýknað af kröfum stefnanda, Herborgar Árnadóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 233/2016
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem bú K var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu A ehf. á grundvelli árangurslauss fjárnáms sem félagið hafði fengið gert hjá K. Við fyrirtöku málsins í héraði lagði K fram kvittun um greiðslu kröfu þeirrar sem fjárnámið byggði á og útlagðs kostnaðar A ehf. af kröfu um gjaldþrotaskipti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að frumskilyrði þess að bú yrði tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 væri að sá sem slíka kröfu gerði, væri lánardrottinn þess sem krafan beindist að. Þar sem K hafði greitt kröfu A ehf. áður en hinn kærði úrskurður var upp kveðinn, var A ehf. ekki lengur lánardrottinn K. Brast því skilyrði til að taka bú K til gjaldþrotaskipta og var kröfu A ehf. um gjaldþrotaskiptin því hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 21. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 5. apríl sama ár. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2016 þar sem bú sóknaraðila var tekiðtil gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Krafa varnaraðila um gjaldþrotaskipti á búisóknaraðila barst héraðsdómi 13. janúar 2016 og var hún reist á árangurslausufjárnámi sem varnaraðili hafði fengið gert hjá sóknaraðila sama dag, sbr. 1.tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Í kröfu varnaraðila var fjárkrafahans sögð nema 1.123.490 krónum. Sóknaraðili andmælti kröfu varnaraðila umgjaldþrotaskipti og var hún því tekin fyrir í sérstöku máli. Þegar það vartekið fyrir 11. mars 2016 lagði sóknaraðili fram kvittun fyrir greiðslu samadag til lögmanns varnaraðila að fjárhæð 1.138.490 krónur og má af gögnummálsins ráða að með henni hafi sóknaraðili greitt meðal annars 15.000 krónurvegna útlagðs kostnaðar varnaraðila af kröfu um gjaldþrotaskipti.Frumskilyrði þess að bú verði tekið tilgjaldþrotaskipta samkvæmt 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 er að sá, sem slíkakröfu gerir, sé lánardrottinn þess sem krafan beinist að. Samkvæmt því sem núhefur verið rakið hafði sóknaraðili greitt kröfu varnaraðila áður en hinn kærðiúrskurður var upp kveðinn og var varnaraðili því ekki lengur lánardrottinnsóknaraðila. Brast því skilyrði til að taka bú hans til gjaldþrotaskipta. Þegaraf þeirri ástæðu verður hafnað kröfu varnaraðila um skiptin. Sóknaraðili gerði ekki kröfu um málskostnaðfyrir héraðsdómi. Varnaraðila verður á hinn bóginn gert að greiða honumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hafnað er kröfu varnaraðila, Austurstrætis 5 ehf., um að bú sóknaraðila,Kamran Keivanlou, verði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili greiði sóknaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 11. mars 2016Með beiðni, sembarst dóminum 13. janúar sl., hefur sóknaraðili, Austurstræti 5 ehf., kt. [...],Austurstræti 7, Reykjavík, krafist þess að bú varnaraðila, Kamran Keivanlou,kt. [...], Vatnsstíg 16-18, Reykjavík, verði tekið til gjaldþrotaskipta. Viðfyrirtöku beiðninnar 24. febrúar sl. var sótt þing af hálfu beggja aðila.Varnaraðili mótmælti kröfunni og var þá þingfest ágreiningsmál þetta, sbr. 1.mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málinu var frestað tilframlagningar greinargerðar af hálfu varnaraðila og var hún lögð fram af hanshálfu í þinghaldi 9. mars sl. Var málið þá tekið til úrskurðar eftir að aðilumað kröfu sóknaraðila eftir að aðilum hafði verið gefinn kostur á að tjá sig. MálsatvikKrafa sóknaraðila umgjaldþrotaskipti á búi varnaraðila er studd við 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laganr. 21/1991 en árangurslaust fjárnám var gert hjá varnaraðila 13. janúar sl.Samtals er krafa sóknaraðila að fjárhæð 1.123.490 krónur og er sundurliðuð meðeftirfarandi hætti í beiðni hans:Höfuðstóll900.000 krónurDráttarvextir til 13.01.201624.329 krónurInnheimtuþóknun98.216 krónurAðfararbeiðni4.000 krónurKostnaður vegna aðfarar43.300 krónurGjaldþrotaskiptabeiðni7.000 krónurVextir af kostnaði2.633 krónurVirðisaukaskattur34.012 krónurSamtals.123.490 krónurKrafa sóknaraðila byggir á dæmdum málskostnaði. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur, dagsettum 29. september 2015, var varnaraðila gert aðgreiða sóknaraðila 500.000 krónur í málskostnað. Þá dæmdi Hæstirétturvarnaraðila til að greiða sóknaraðila 400.000 krónur í málskostnað 4. nóvember2015. Málsástæður og lagarök sóknaraðilaKrafa sóknaraðila um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskiptabyggir á ákvæði 1. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, sem gerir ráðfyrir að lánardrottinn geti krafist þess að bú skuldara verði tekið tilgjaldþrotaskipta ef árangurslaust fjárnám hefur verið gerð hjá skuldaranum ásíðustu þremur mánuðum fyrir frestdag. Þetta skilyrði sé uppfyllt, enda hafiárangurslaust fjárnám farið fram hjá varnaraðila að beiðni sóknaraðila 13.janúar sl. Þá hafi varnaraðili ekki sýnt fram á að hann sé fær um að standaskil á skuldbindingum sínum eða verði það innan skamms eða að krafa hans sénægilega tryggð með veði. Málsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili kveðurað hann hafi ekki verið boðaður til fyrirtöku málsins hjá sýslumanni 13. janúarsl. þegar árangurslaust fjárnám hafi farið fram hjá varnaraðila að beiðnisóknaraðila. Honum hafi því veriðókunnugt um kröfuna og ekki geta gripið til varna. Skilyrðum 24. gr. laga nr.90/1989 um aðför hafi ekki verið fullnægt. Varnaraðili mótmælir því að hann sé ógjaldfær. Hann þiggi launfrá Aflacom General Trading ehf. og skattskýrslur sýni fram á það. Þá þiggivarnaraðili einnig greiðslur frá erlendri skrifstofu Alfacom General Trading.Að lokum eigi varnaraðili sparnaðarreikning í Evrópu. Varnaraðili bendir á að hann hafi kært Ásgeir Kolbeinssonstofnanda sóknaraðila til lögreglu fyrir fjármálamiðferli. Það mál sé nátengtkröfu sóknaraðila. NiðurstaðaÍ máli þessu krefst sóknaraðili gjaldþrotaskipta á búi varnaraðila ágrundvelli árangurslauss fjárnáms, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eins og fram kemur í beiðni hans til dómsins,sem móttekin var 13. janúar sl. Lýtur ágreiningur aðila að því hvort skilyrðigjaldþrotaskipta séu fyrir hendi.Byggir sóknaraðili á því að hiðárangurslausa fjárnám sem fram fór hjá varnaraðila 13. janúar sl. feli í sérlíkindi fyrir ógjaldfærni hans og að varnaraðili hafi ekki sýnt fram á að hannsé allt að einu fær um að standa í skilum með skuldbindingar sínar eða verðiþað innan skamms tíma eða að krafa hans sé nægilega tryggð með veði. Varnaraðili hefur krafist þess aðkröfu sóknaraðila verði hafnað, m.a. þar sem hann hafi ekki verið boðaður til fyrirtöku málsins hjásýslumanni 13. janúar sl. þegar árangurslaust fjárnám hafi farið fram hjávarnaraðila að beiðni sóknaraðila. Honum hafi því verið ókunnugt um kröfuna ogekki geta gripið til varna. Ljóst er að varnaraðili neytti ekki þeirra úrræðasem hann hafði að lögum til að krefjast úrlausnar héraðsdóms um aðfarargerðina,samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför, innan þess tímafrests sem þargreinir. Varnaraðili getur því ekki byggt á því að fjárnámið hefði ekki átt aðná fram að ganga og það veitir líkindi fyrir ógjaldfærni hans.Þá byggir varnaraðili á því að hann ségjaldfær. Varnaraðili hefurekki lagt fram nein gögn því til stuðnings að hann sé gjaldfær og eigi fyrirskuldum. Hann hefur því ekki hnekkt því að fyrir hendi séu skilyrði fyrir þvíað bú hans sé tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli beiðni sóknaraðila.Þá vísar varnaraðili til þess að hann hafi kært ÁsgeirKolbeinsson stofnanda sóknaraðila til lögreglu fyrir fjármunamisferli. Ekkiliggur fyrir í málinu hvernig þetta tengist gjaldþrotaskiptabeiðni þeirri semum ræðir og kemur þessi málsástæða því ekki til skoðunar. Sóknaraðili þykir með gögnum málsins, sem fyrir lágu er máliðvar tekið til úrskurðar, leitt að því nægilegar líkur að hann eigi fjárkröfu áhendur varnaraðila og hefur varnaraðili viðurkennt að skuld þessi sé fyrirhendi. Árangurslaust fjárnám sem fram fór 13. janúar sl. veitir líkindi fyrirógjaldfærni varnaraðila eins og fram kemur í fjölmörgum dómafordæmumHæstaréttar á þessu sviði. Fjárnáminu hefur ekki verið hnekkt og varnaraðilahefur ekki sýnt fram á að hann sé gjaldfær. Tveimur klukkustundum fyriruppkvaðningu úrskurðar bárust dóminum upplýsingar frá lögmanni, sem þó hefurekki komið fram í málinu sem lögmaður varnaraðila, um að krafa sóknaraðilahefði verið greidd og að hann vænti þess að málið yrði fellt niður. Í máli þarsem krafa um gjaldþrotaskipti byggir á árangurslausu fjárnámi sem ekki hefurverið hnekkt og ekki hefur verið sýnt fram á gjaldfærni, skiptir ekki máli umefnislega niðurstöðu málsins þótt varnaraðili kunni að hafa greitt þá kröfu semfjárnámið byggðist á, sbr. dóma Hæstaréttar í máli nr. 620/2013 og í máli nr.338/2014, haldi sóknaraðili á annað borð kröfu sinni til streitu. Þá tekurdómurinn fram til útskýringar, þótt því hafi ekki verið haldið fram afvarnaraðila í greinargerð hans, að 67. gr. um frávísun máls ex officio vegnaannmarka á beiðni í upphafi á ekki við á því stigi sem málið er nú rekið fyrirdóminum.Með vísan til alls þess sem að framan greinir ber því að fallastá kröfu sóknaraðila um gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila. Sóknaraðili hefur ekki gert kröfu um málskostnað úr hendivarnaraðila og úrskurðast hann því ekki. Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Bú varnaraðila, Kamran Keivanlou, kt. [...], Vatnsstíg 16-18,Reykjavík, er tekið til gjaldþrotaskipta.
Mál nr. 432/1998
Kaupsamningur Skip
G samdi við S um kaup á skipi sem G hafði í smíðum. Greindi G og S á um efni samningsins. Taldi G að skriflegur samningur sinn við S, þar sem kaupverð skipsins var tilgreint, hefði verið málamyndagerningur, enda hefði ekki verið unnt að tilgreina endanlegt verð skipsins á þeim tíma er samningurinn var gerður. Við útgáfu afsals fyrir skipinu krafði G S um 625.000 kr. viðbótargreiðslu á þeirri forsendu að framleiðslukostnaður hefði aukist vegna reglugerðarbreytinga á smíðatíma skipsins. Greiddi S upphæðina með fyrirvara en höfðaði síðar mál til endurgreiðslu hennar, auk þess sem hann krafði G um greiðslu vegna kostnaðar síns við endurbætur sem gerðar voru eftir að skipið var afhent. Talið var að leggja bæri kaupsamning og afsal til grundvallar lögskiptum G og S og var G dæmdur til að greiða S 625.000 kr. Ekki var talið sannað að G hefði tekið á sig að greiða kostnað við endurbæturnar sem fram fóru eftir afhendingu skipsins og var krafa S um endurgreiðslu kostnaðar ekki tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. október 1998 og krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísun til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða hans að leggja verði kaupsamning málsaðila 20. mars 1995 og afsal 22. mars 1996 fyrir fiskiskipinu Bjarma MB 25 til grundvallar í lögskiptum þeim, sem málið reis af, svo og að áfrýjanda beri að endurgreiða stefnda 625.000 krónur, sem hann greiddi áfrýjanda með fyrirvara, þegar afsalið var gert. Stefndi krefur áfrýjanda auk þess um greiðslu á 176.373 krónum, sem hann segir vera kostnað sinn við endurbætur, er gerðar hafi verið eftir að skipið var afhent sumarið 1995 í því skyni að bæta stöðugleika þess. Reikningar, sem stefndi lagði fram fyrir kostnaði þessum, bera með sér, að efni til verks þessa hafi verið keypt í október 1995 og verkið unnið í sama mánuði. Í afsalinu 22. mars 1996 er svofellt ákvæði: „Báturinn hefur þegar verið afhentur kaupanda og hann sætt sig að öllu leyti við ástand bátsins og fylgifé. Báturinn var afhentur með nýju kvaðalausu heilsárs haffærnisskírteini, skuld- og veðbandalaus og með uppgerðar sjó- og lögveðskröfur. Kaupandi uppfyllti skilyrði frá Siglingamála-stofnun ríkisins varðandi stöðugleika bátsins.“ Stefndi ritaði fyrirvaralaust undir afsalið með þessu ákvæði. Hann hefur ekki leitt í ljós, að áfrýjandi hafi tekið á sig að greiða kostnað við ráðstafanir í því skyni að fullnægja nefndum skilyrðum um stöðugleika. Verður því krafa stefnda um greiðslu á 176.373 krónum ekki tekin til greina. Samkvæmt framangreindu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 625.000 krónur með dráttarvöxtum frá 29. júní 1996, en þá var liðinn mánuður frá því að stefndi krafði áfrýjanda um greiðslu. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Garðar Björgvinsson, greiði stefnda, Sigfúsi Guðmundssyni, 625.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. júní 1996 til greiðsludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 23. október 1997. Ár 1997, fimmtudaginn 23. október, er á dómþingi Héraðsdóms Suðurlands kveðinn upp dómur í málinu E-49/1997: Sigfús Guðmundsson gegn Garðari Björgvinssyni. Mál þetta, sem var höfðað var með stefnu, útgefinni 5. febrúar 1997 en birtri 7. sama mánaðar. Málið var þingfest 26. febrúar en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 26. september sl. Mál þetta hefur stefnandi, Sigfús Guðmundsson, kt. 050158-3069, Kjartansgötu 11, Borgarnesi, höfðað á hendur stefnda, Garðari Björgvinssyni, kt. 040534-4079, Heiðmörk 11, Hveragerði „til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.472.163,- með dráttarvöxtum skv. 10. gr. laga nr. 25/1987 frá 29. maí 1996 til greiðsludags. Þá er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 29. maí 1997”. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. II. Á árinu 1994, sennilega um mánaðamótin október/nóvember, hóf stefndi, sem er bátasmiður, smíði plastbáts svokallaðs „Viking 700 (nýsmíði 112)”. Síðla árs 1994 gerði stefndi samning við Viðar Valdimarsson og Gunnar Þórarinsson um að selja þeim bátinn að lokinni smíði hans þó með þeim fyrirvara að þeim tækist að fjármagna kaupin. Þá um áramótin var ljóst að ekki yrði af samningum. Í framhaldi af auglýsingu stefnda í Dagblaðinu Vísi tókst samningur milli stefnanda og stefnda um að stefnandi keypti bátinn af stefnda. Aðila greinir á um hvert efni samningsins hafi verið auk þess sem þeir saka hvorn annan um vanefndir á samningnum. Stefnandi kveðst hafa keypt bátinn af stefnda, með kaupsamningi dagsettum 20. mars 1995. Hafi átt að afhenda bátinn við verksmiðjudyr stefnda þann 19. maí 1995. Umsamið kaupverð hafi verið 6.830.000 og hafi stefnandi greitt kaupverðið með svofelldum hætti: Stefnandi heldur fram að fullnaðarfrágangur vegna smíðinnar hafi dregist en báturinn hafi verið afhentur um miðjan júlí 1995 og hafi afsal ekki verið gefið út fyrr en þann 22. mars 1996. Við afsalsgerðina hafi stefndi krafið stefnanda um kr. 625.000,- til viðbótar við samningsverðið á þeirri forsendu að reglugerðir hafi breyst á smíðatíma bátsins og því hafi kostnaður við smíði hans aukist. Stefnandi kveðst hafa mótmælt þessari kröfu stefnda með þeim rökum sem stefndi hafi byggt inn­heimtu hennar á, enda hafi ekkert legið fyrir um að nýjar reglugerðir hefðu verið settar eftir kaupsamningsgerð sem hleypa ættu kostnaði upp með þessum hætti. Á þessum tíma hafi stefnandi hins vegar fundið kaupanda að bátnum og hafi það verið honum mikið hagsmunamál að fá gefið út afsal til sín. Því hafi hann greitt stefnda umrædda viðbótarfjárhæð með fyrirvara bókuðum í afsalið um lögmæti þeirrar greiðslu. Þá kveður stefnandi að auk framangreindrar greiðslu hafi hann sjálfur orðið að bera kr. 176.373,- sem komið hafi til vegna vanefnda stefnda við að ganga frá bátnum í því horfi sem samið hefði verið um. Fjárhæð þessa sundurliðar stefnandi þannig: Með bréfi dagsettu 29. maí 1996, krafðist stefnandi endurgreiðslu á ofangreindum fjárhæðum, samtals sagðar kr. 801.373,- og var sú krafa ítrekuð með bréfi til stefnda dagsettu 21. júní 1996. Þá kveður stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni vegna afhendingardráttar á bátnum, frá 19. maí 1995 til 15. júlí 1995, samtals að fjárhæð kr. 670.790. Stefnandi kveður þá fjárhæð styðjast við viðmiðun á afla sambærilegra báta er gert hafi út á sömu fiskimið og stefnandi hefði gert út á hefði afhendingardráttur ekki orðið. Stefnandi reisir kröfur sínar á meginreglum samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga. Þá kveðst stefnandi einnig byggja á meginreglum kröfuréttar. Vegna kröfu um bætur vegna afhendingardráttar vísar stefnandi sérstaklega til 23. gr. laga nr. 39/1922. Um vexti vísar stefnandi til III. kafla laga nr. 25/1987, en kröfu sína um málskostnað reisir hann á 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður að það skipti máli að líta til fyrri samskipta stefnda við Viðar Valdimarsson og Gunnar Þórarinsson vegna þess báts sem um ræðir. Samkvæmt samningi þeirra gerðum síðla árs 1994 hafi kaupverð bátsins verið 7,5 til 8 milljónir króna án spils og rúllna og krókaleyfis sem gert hafi verið ráð fyrir að kosta myndi eina milljón króna. Hafi sá átt að útvega krókaleyfi fyrir bátinn sem fyrstur ætti þess kost. Kaupendur hafi átt að gera kaupverð endanlega upp er þeir tækju við bátnum við verksmiðjudyr og sjá sjálfir um skráningu og stöðugleikagögn. Samningur þessi hafi verið með þeim fyrirvara að Viðar og Gunnar gætu útvegað nægilegt fjármagn til kaupanna. Um áramótin 1994/1995 hafi verið ljóst að það myndi þeim ekki takast og því hafi stefndi auglýst bátinn aftur til sölu. Margir hafi sýnt kaupum áhuga en í janúar 1995 hafi tekist munnlegt samkomulag milli stefnanda og stefnda, sambærilegt þeim samningi sem stefndi hefði áður gert við Viðar og Gunnar, en stefnandi hefði lagt áherslu á að stefndi útvegaði krókaleyfi. Erfiðlega hafi gengið að útvega krókaleyfi en það hafi stefnda þó tekist og greitt fyrir kr. 960.000. Stefndi kveður hinn munnlega samning hafa verið á þann veg að stefndi hafi átt að greiða kaupverðið með eftirfarandi hætti: Fyrir janúarlok 1995 kr. 1.800.000. Fyrir miðjan febrúar það ár kr. 1.100.000, en aðilar hefðu áætlað að vél bátsins kæmi til landsins um það leyti. Um miðjan mars 1995 kr. 700.000 þó með tilliti til þeirra tækja sem í bátinn yrðu sett. Í lok apríl 1995, kr. 1.000.000. Fyrir 17. júní 1995 hafi stefnandi átt að greiða fyrir krókaleyfi og afganginn af kaupverðinu, en báturinn hafi þá átt að komast á flot. Stefndi kveður það hins vegar hafa farið svo að ekkert hafi staðist sem stefnandi hafi lofað um fjármögnun til smíði bátsins. Stefndi hafi því vegna fjárskorts verið langtímum saman í miklum vandræðum með aðföng til smíðinnar og hafi undirverktakar stefnda einnig lent í vandræðum þess vegna. Meðal annars hafi orðið bið á því að vinna gæti hafist við raflögn í bátinn því stefndi hafi ekki þorað vegna greiðsludráttar stefnanda að taka á sig ábyrgð á greiðslum til undirverktaka. Stefndi kveðst þó hafa tilkynnt stefnanda ónefndan dag í lok marsmánaðar 1995 að ef stefndi legði ekki fram umsamdar 1.800.000 krónur þann sama dag yrði samningi þeirra rift og báturinn auglýstur aftur til sölu. Stefndi kveður stefnanda þá hafa sagt að bankastjóri sinn vildi fá skriflegan samning um kaupin. Ef unnt væri að útbúa slíkt skjal skyldi hann færa stefnda ávísun upp á þá fjárhæð sem innleysa mætti tveimur dögum eftir að samningurinn hefði verið lagður fyrir bankastjórann. Stefndi kveðst þá hafa sagt stefnanda að á þessu stigi væri ekki unnt að gera samning með endanlega tilgreindu verði, því það væri ekki ljóst og eftir væri að gera samninga við verktaka er einnig kæmu að smíði bátsins fyrir stefnda. Stefndi kveður stefnanda hafa svarað því til að í samningnum mætti hvort eð er ekki tilgreina endanlegt verð, því að þá fengi hann ekki lán. Hafi stefnandi raunar beðið stefnda um að tilgreina sem allra lægst verð í samningnum, er bæri með sér að um kostakaup væri að ræða svo stefnandi fengi lán til kaupanna frá banka sínum og ljóst væri að hægt væri að selja bátinn á hærra verði en hinu tilgreinda ef ekki yrði staðið í skilum. Stefnandi hafi einnig beðið sérstaklega um að allt yrði sem veglegast talið upp sem í bátnum yrði og krókaleyfið tilgreint sem innifalið í verðinu. Smíðinni myndi síðan haldið áfram og stefnandi greiða stefnda eftir reikningi en auk þess greiða stefnda fyrir krókaleyfið. Hins vegar hefði hinn skriflegi samningur ekkert gildi þeirra í milli. Stefndi kveðst á þessum tíma hafa haft þrjá möguleika, að leita nýs kaupanda, að hætta við smíðina og sjá sér farborða með öðrum störfum, eða láta undan óskum stefnanda. Stefnandi kveðst hafa valið versta kostinn, þ.e. að skrifa undir málamyndasamning. Þó hafi vottar ekki skrifað undir samninginn og kveðst stefndi ekki kannast við þau nöfn sem ritað hafa undir framlagðan kaup­samning sem vottar. Þá kveður stefndi að hinn 10. apríl 1995 hafi birst í Stjórnartíðindum reglugerð nr. 210/1995. Sú reglugerð hafi breytt eldri reglugerð nr. 592/1994 um smíði og búnað báta með mestu lengd allt að 15 metrum. Við birtingu reglugerðarinnar hafi hins vegar verið búið að vinna talsvert við raflagnir í bátinn, og hafi orðið að rífa burt eitthvað af þeim og endurskipuleggja þá vinnu alla. Hafi af þessu leitt talsverðan aukakostnað sem ekki hafi verið fyrirsjáanlegur. Þá kveður stefndi að tafir á afhendingu bátsins hafi, auk framanritaðs, einnig orðið vegna þess að innflytjandi vélarinnar í bátinn, Vélorka hf. Grandagarði 3 Reykjavík, hafi afhent vélina síðar en gert hafi verið ráð fyrir í upphafi er stefndi samdi við áðurnefnda Viðar Valdimarsson og Gunnar Þórarinsson um smíði bátsins. Reyndar mætti rekja þá töf einnig til stefnanda sem nýs kaup­samningshafa og greiðsludráttar af hans hálfu. Þá kveður stefndi að það hafi einnig valdið honum tjóni að stefnandi hafi á bak við sig gert samning við fjármögnunarleigufyrirtæki um kaup á bátsvélinni, en stefndi hafi þess vegna orðið af afslætti og viðskiptahagræði sem hann hefði unnið sér rétt til hjá innflytjanda hennar. Stefndi kveðst hins vegar, þrátt fyrir vanefndir stefnanda, hafa gert allt sem í hans valdi stóð til að afhenda bátinn stefnanda eins fljótt og hægt var. Í því skyni hafi stefndi meðal annars keypt frá öðrum vinnu við þá verkþætti sem hann sjálfur hafi ætlað að vinna. Hafi honum ekki einn einasta dag fallið vinna úr hendi þrátt fyrir að hann hefði lent í vinnuslysi meðan á verkinu stóð. Stefndi kveður stefnanda hafa nauðað mjög í sér um að halda kaupverði sem lægstu og sagt að hann þyrfti að fá bátinn sem fyrst svo hann gæti nýtt hann. Stefndi kveðst því hafa verið afar þreyttur á stefnanda og er nær dró afhendingu bátsins, fallist á að láta bátinn af hendi gegn greiðslu 750.000 króna til viðbótar þeim 6.830.000 krónum sem nefndar voru í framangreindum „kaupsamningi”. Þó kveðst stefndi líta svo á að stefnandi hafi enn ekki greitt sér fyrir krókaleyfið, en þá þrætu ætli stefndi sér að taka upp síðar eða á öðrum vettvangi. Þá kveður stefndi að seint í júní 1995 hafi báturinn nánast verið tilbúinn og hafi hann verið sjósettur í Hafnarfirði, þar sem stefnandi hafi viljað sjá hvernig báturinn flyti. Við það tækifæri hafi stefndi sagt stefnanda að komið væri að greiðslu á umræddum 750.000 krónum. Stefndi kveður stefnanda hafa tilkynnt sér að hann þyrfti nokkra daga til að útvega þessa peninga, en báturinn yrði hvort eð er í vörslu stefnda í Hafnarfirði þar til uppgjör færi fram. Hins vegar hefði stefndi frétt snemma í júlí 1995 að stefndandi hefði tekið bátinn í heimildarleysi og siglt honum til Ólafsfjarðar. Í framhaldi af þessu hafi stefndi haft samband við stefnanda sem hafi lofað að gera upp við hann, en í september 1995 hafi verið fyrirséð að stefnandi gæti ekki efnt samninginn. Hafi stefndi því útvegað stefnanda nýjan kaupanda að bátnum. Sú sala hefði átt sér stað í mars 1996, en þá hafi orðið nokkur verðlækkun á bátum af þessu tagi. Stefndi kveður bátinn hafa verið smíðaðan eftir teikningum samþykktum af Siglingastofnun Íslands og hafi margar úttektir átt sér stað meðan á smíði bátsins stóð, meðal annars í tengslum við rafkerfi bátsins. Við prófun á vegum stofnunarinnar, er báturinn var sjósettur, hafi verið talið að eitthvað skorti á ítrustu kröfur um stöðugleika hans. Þó hafi verið heimiluð notkun bátsins til ágústs 1995 en gerð krafa um að þá þyrfti að breyta lítillega kili bátsins. Hafi aðilar ákveðið að stefnandi sigldi bátnum til Hafnarfjarðar í „ágúststoppinu” og þá yrðu lagfæringarnar gerðar. Hins vegar hafi stefnandi ekki staðið við þetta, en þó hefði stefnandi er hér var kom­ið sögu fengið stefnda til að lækka áðurnefnda 750.000 króna lokagreiðslu sem næmi kostnaði við þá breytingu sem stefndi hafi átt að annast. Stefndi nefnir einnig að hann hafi ekki notið lögmannsaðstoðar í viðskiptum sínum við stefnanda og hafi hann undirritað kaupsamning til málamynda og síðar kvaðalaust afsal án þess að taka fram í afsalinu að enn hefði stefnandi ekki greitt fyrir krókaleyfi bátsins, en það hafi stefndi gert á þeirri forsendu að þar með væri viðskiptum aðilanna lokið. Stefndi nefnir í lokin að engin afhendingardráttur hafi orðið sem hann beri ábyrgð á. Jafnvel þótt dómurinn kunni að líta svo á, þá sé útreikningur stefnanda um aflatjón byggður á spámennsku þar sem ekki sé tekið tillit til fjöldamargra kostnaðarliða, auk þess sem ætla megi að stefnandi hefði eða hafi getað sinnt öðrum verkum eða störfum meðan á hinum meinta drætti stóð, en hann hefði hvort eð er ekki fiskað þótt hann hefði sótt sjó. Auk aðila málsins gáfu skýrslur við meðferð málsins fyrir dómi, Páll Sigurðsson skipasali, Ragnar Geir Brynjólfsson tölvunarfræðingur og kennari, Pétur Sævarsson sölumaður hjá Vélorku hf., Gísli Þór Ragnarsson rafvirki, Þórður Þorsteinsson rafvirki og áðurnefndur Viðar Valdemarsson matreiðslumaður. III. Niðurstöður Í skjali því um er deilt í málinu segir m.a: „Við undirritaðir Garðar Björgvinsson kt. 040534-4079, Lyngheiði 13, 810 Hveragerði, í samningi þessum nefndur seljandi og Sigfús Guðmundsson Kjartansgötu 11, 310 Borgarnesi, í samningi þessum nefndur kaupandi, gerum með okkur svofelldan: KAUPSAMNNING Seljandi lofar að selja og kaupandi að kaupa Nýsmíði nr. 112 sem er Viking 700. Ákvæði kaupsamnings þessa eru nánar tiltekið svohljóðandi: 1. grein. 1. Bátur á 1. stigi, 1.100.000, þ.e. skrokkur með styrkingum, lunningu, hvalbak, stýrishúsi, bryggjulista. 2. Bátur með framantöldu auk þess skilrúm, dekk, vélarundirstaða, bak í stýrishús, hurð, lúgukarmur með tessum og loki, mótorhúslúga með tessum og loki, skriðbretti, síðubörð, kjölskúffa sem er 200 kg. kr. 1.800.000,- 3. Bátur með framantöldu auk þess glerjaður, 7 glugg­ar einnig 2 á stýrishúsbaki sem eru opnanlegir, alls samtals 9 gluggar. Olíutankar, stýri, innréttingar í stýrishúsi og klósettklefa, innréttingar í lúkar, vaskar, kabyssa með öllu, rafkerfi, stýrisbúnaður tengdur, rekkverk, mastur með öllum ljósum, lensikerfi. 2.930.000,- 4. Bátur með framantöldu auk þess vél, tæki, björgunarbátur, lögboðinn búnaður, goggbretti, undirstaða fyrir spil, stjórntæki tengd á dekk, rafgeymar, kerfi allt tengt ásamt tækjum, báturinn tilbúinn til skoðunar alls 5.870.000,- 5. Krókaleyfi 19,2 rúmmetrar 960.000,- Framantalið alls 6.830.000,- =========== ... 2. grein. Hið selda afhendist við verksmiðjudyr, 19. maí 1995. Seljandi sér um að ekkert vanti upp á skoðun. Seljandi verður með í prufukeyrslu og sér um að allt virki rétt. 3. grein. Kaupandi greiðir seljanda kaupverðið að fullu við endanlega afhendingu, við undirskrift samnings þessa afhendir kaupandi seljanda ávísun að upphæð kr. 1.800.000,- ...”. Þann 20. mars 1995, rituðu bæði stefnandi og stefndi undir skjal þetta. Stefnandi hefur viljað byggja rétt sinn á framangreindu skjali og framlögðu afsali frá 22. mars 1996 þar sem vísað er í skjalið og sagt að kaupverð sé 6.830.000 krónur, en fyrirvari gerður um greiðslu stefnanda á 625.000 krónum til viðbótar, eins og áður hefur verið rakið. Stefndi heldur því hins vegar fram að um málamyndakaupsamning hafi verið að ræða og kaupverð tilgreint svo lágt sem mögulegt var til að stefnandi fengi frekar lán í banka vegna hagstæðra kaupa, en hann síðar fallist á að gefa út afsal gegn greiðslu 625.000 króna til viðbótar því verði sem tilgreint hafi verið í málamynda­gerningnum. Hefur stefndi nefnt fjögur atriði í því sambandi: Í fyrsta lagi að stefnandi hafi átt að greiða sérstaklega fyrir krókaleyfi á bátinn, í öðru lagi vegna greiðsludráttar af hálfu stefnanda, í þriðja lagi að komið hafi til reglugerðarbreytingar á smíðatíma bátsins sem leitt hafi til ófyrirséðra útgjalda fyrir stefnda og í fjórða lagi hafi stefnandi ætlað að greiða allt að 8.500.000 krónur fyrir bátinn, allt eftir því hver kostnaðurinn yrði vegna smíði bátsins. Stefndi hefur freistað þess með vitnaleiðslum að sanna fullyrðingar sínar. Eina vitnið sem eitthvað kom að gerð skjalsins frá 20. mars 1995 er áðurnefndur Ragnar Páll Brynjólfsson tölvufræðingur. Kvað hann hafa að ósk stefnda vélritað upp skjal það sem um ræðir með hliðsjón af gamalli formálabók sem hann átti og samkvæmt upplýsingum frá stefnda um innhald skjalsins að öðru leyti. Er þessi framburður raunar í samræmi við framburð stefnanda og stefnda sjálfs. Vitnið kvað stefnda hafa við það tækifæri sagt sér að til þess að stefnandi gæti fengið lán til kaupa á bátnum þyrfti skriflegan samning, en stefndi liti svo á að „það væri nánast formsatriði af sinni hálfu að búa til þennan samning”, eins og vitnið komst að orði. Vitnið Gísli Þór Ragnarsson, er vann við raflagnir í bátinn fyrir stefnda, kvað stefnanda hafa um sumarið 1995 sagt sér að hann ætti enn eftir að greiða stefnda kr. 600.000 vegna bátsins en ekkert geta sagt til um hvers vegna sú greiðsla ætti að eiga sér stað. Eins og áður hefur komið fram, stóð upphaflega til að stefndi smíðaði bát þann sem um ræðir fyrir aðra aðila en stefnanda, en mál þróuðust þannig að ekki varð úr þeim viðskiptum. Því setti stefndi svofellda auglýsingu í Dagblaðið Vísir er birtist 21. janúar 1995: „Nýsmíði. Ódýr og fallegur, léttur í rekstri. 1. stig 1.100 þús. 2. 1.800 þús. 3. 2 m.og 930 þús, 4. fullbúinn m/leyfi 6 m.og 830 þús.” Þá liggur frammi í gögnum málsins handskrifað blað frá stefnda sjálfum þar sem bátnum og kostnaði við smíði hans er lýst á sama hátt og í auglýsingunni og í framangreindum kaupsamningi. Upplýst er að stefndi sendi stefnanda hinar handrituðu upplýsingar skömmu eftir birtingu auglýsingarinnar í Dagblaðinu Vísi. Samkvæmt því sem að framan hefur verið rakið benda gögn málsins ekki til annars en að hinn 20. mars 1995 hafi verið gerður gildur skriflegur samningur um smíði nefnds báts milli stefnanda og stefnda, sem stundað hafði viðskipti sem þessi í nokkur ár. Hefur stefnda, hvorki með framlagningu gagna né skýrslum vitna fyrir dómi, tekist að sanna fullyrðingar sínar í aðra veru. Þá verður með engu móti fallist á það með stefnda að það breyti einhverju í þessu sambandi þótt kaupsamningurinn hafi verið vottaður síðar af eiginkonu stefnanda og mágkonu, skömmu áður en honum var þinglýst, enda er óumdeilt að stefnandi og stefndi skrifuðu báðir undir samninginn. Verður því umræddur kaupsamningur lagður til grundvallar lögskiptum aðila. Samkvæmt samningnum var greiðsla fyrir krókaleyfi innifalin í kaupverði bátsins eins og það er tilgreint í samningnum, enda samræmist það einnig framburði vitnisins Páls Sigurðssonar bátasala, er útbjó afsalið fyrir bátn­um, um að þegar seldur sé sjóklár bátur til fiskveiða þá fylgi honum krókaleyfi, eins og reyndar einnig er tekið fram í afsali fyrir bátnum. Í þinghaldi hinn 3. júní sl., var bókað eftir lögmanni stefnda, að samkvæmt kaupsamningnum hafi átt að vera gömul vél í bátnum. Þeirri málsástæðu var þegar í því þinghaldi mótmælt af hálfu stefnda sem of seint fram kominni. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála kemur hún ekki til skoðunar við úrlausn málsins. Þá verður ekki séð að háttsemi stefnanda hafi á einhvern hátt leitt til kostnaðarauka eða tafa fyrir stefnda við að fá vélina í bátinn, eins og stefndi heldur fram í greinargerð. Fram hefur komið í málinu, bæði hjá stefnanda, stefnda og Páli Sigurðssyni bátasala, að sú viðbótargreiðsla sem um ræðir var skilyrði þess að stefnandi fengi afsal fyrir bátnum, en á þeim tíma hafði stefnandi fengið tilboð í bátinn frá þriðja aðila sem hann varð að svara sem fyrst. Í afsalinu segir að um sé að ræða viðbótarkostnað vegna breytinga á reglugerð á smíðatíma bátsins. Sú reglugerð sem skírskotað er til í afsali er nr. 210/1995, um breytingu á reglum um smíði og búnað báta með mestu lengd allt að 15 metrum nr. 592/1994. Reglugerðin var undirrituð 6. mars 1995, en birtist í B deild Stjórnartíðinda 10. apríl 1995 og varðar rafbúnað báta. Stefndi hefur haldið því fram að stefnandi hafi ætlað og átt að bera kostnað sem orðið hafi vegna breytinga þessara á reglum um smíði bátsins. Áðurnefndur Gísli Þór Ragnarsson kvað verkið hafa tafist vegna hinna breyttu reglna, en þó ekki meira en um tvo til fjóra daga. Þá kom fram hjá Þórði Þorsteinssyni rafvirkja sem hafði yfirumsjón með raflögnum í bátinn, að verktöf vegna þessa hafi verið „hátt í tvo daga” og hafi senni­lega kostað u.þ.b. 35.000 krónur vegna vinnu auk smávægilegrar fjárhæðar vegna efniskostnaðar. Kvaðst vitnið geta fullyrt að vinna við raflagnir í bátinn hafi ekki byrjað fyrr en eftir 10. apríl 1995, og líklega að mestu átt sér stað í maí 1995, þ.e. eftir að reglugerðin birtist í Stjórnartíðindum. Einnig kom fram hjá stefnda fyrir dómi að hin umdeilda viðbótarfjárhæð sem greidd var við afsal hafi einungis að hluta verið vegna aukins kostnaðar vegna breytinga á reglugerðinni. Kvaðst stefndi álíta að viðbót­arkostnaður vegna breytinga á reglugerð hafi numið u.þ.b. 120.000 krónum. Hann hafi hins vegar talið stefnanda hafa átt að greiða meira en í kaupsamningi segir af ástæðum sem áður eru nefndar, en regl­ugerðarbreytingin hafi verið sú ástæða sem hann hafi getað „hengt sinn hatt á lagalega”, eins og hann komst að orði. Þá nefndi stefndi að ekki hafi verið byrjað á að leggja rafkerfið í bátinn fyrr en eftir miðjan maí 1995. Krafa stefnda um lækkun á stefnukröfum vegna breytinga á reglugerð á smíðatíma bátsins er eins og að framan greinir óákveðin og ekki studd gögnum og hefur stefndi ekki bætt þar úr þrátt fyrir áskoranir af hálfu stefnanda þar um í þinghaldi þann 3. júní 1997, en upplýst er í málinu að stefnda var í lófa lagið að leggja fram reikninga frá rafvirkjum þeim sem unnu að raflögnum í bátinn. Verður því ekki samþykkt krafa stefnda um lækkun á stefnukröfum að þessu leyti. Fyrirvari stefnanda í afsali telst hafa verið nægilega skýr og samkvæmt framansögðu er fallist á að stefnda beri að endurgreiða stefnanda hina umþrættu fjárhæð sem stefnandi greiddi við afsalsgerð, kr. 625.000. Kemur næst til skoðunar krafa stefnanda um endurgreiðslu þess kostnaðar sem hann lagði í vegna stöðugleika bátsins. Í afsalinu frá 22. mars 1996 segir m.a: „Báturinn hefur þegar verið afhentur kaupanda og hann sætt sig að öllu leyti við ástand bátsins og fylgifjár. Báturinn var afhentur með nýju* kvaðalausu heilsárs haffærnisskírteini... *Kaupandi uppfyllti skilyrði frá Siglingamálastofnun ríkisins varðandi stöðugleika bátsins...”. Hins vegar segir í kaupsamningi að bátinn skuli afhenda tilbúinn til skoðunar og er vísað í afsali til kaupsamningsins um ástand bátsins. Þá kom fram hjá stefnda fyrir dómi að um nýja hönnun á bát hafi verið að ræða og að venjan væri sú að hann hefði við smíði báta gert lagfæringar í samræmi við athugasemdir Siglingastofnunar á sinn kostnað. Kvað stefndi svo einnig hafa verið í þessu tilviki, en þá hafi hann reiknað með því að stefnandi myndi greiða 750.000 krónur í stað 625.000 króna til viðbótar efni kaupsamningsins. Kvaðst stefndi hafa lækkað kröfu um viðbótargreiðslu við afsalsgerð vegna þess að hann hafi vitað að það ætti að vera á hans kostnað. Kemur reyndar fram í greinargerð stefnda að hann byggir varnir gegn þessum hluta krafna stefnanda á því að kaupsamningur sá sem um ræðir hafi verið til málamynda. Þá kom fram við meðferð málsins hjá lögmanni stefnda að ekki væri vefengdir framlagðir reikningar um kostnað stefnanda við að gera bátinn sjókláran. Eins og að framan greinir um atvik málsins er fallist á það með stefnanda að stefnda hafi borið að greiða þann kostnað sem hér um ræðir. Samlagning stefnanda á reikningunum í stefnu er hins vegar röng, auk þess sem fjárhæð eins reikningsins er tilgreind þar lægri en reikningurinn ber með sér. Þeir útreikningar eru þó stefnanda sjálfum í óhag og verður því við þá miðað, þannig að fallist er á þennan kröfulið stefnanda eins og hann er fram settur í stefnu. Þá kemur til úrlausnar hvort stefnanda beri bætur vegna afhendingardráttar af hálfu stefnda. Í kaupsamningnum er einungis kveðið á um upphafsgreiðslu kaupverðs en afgangur kaupverðs skyldi greiðast við afhendingu bátsins, hinn 19. maí 1995. Upplýst er í málinu að stefndi afhenti stefnanda bátinn ekki fyrr en síðar en þar var ráð fyrir gert. Samkvæmt því sem rakið hefur verið um lögskipti aðila verður talið að sá dráttur hafi verið á ábyrgð stefnda. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir aflatjóni við það að fá bátinn ekki afhentan á umsömdum tíma. Hafa ber í huga að ekki er með öllu ljóst hvenær sumars 1995 stefnandi fékk bátinn afhentan, þ.e. hvort það var í lok júní, þann 20-22., eða einhvern tímann um miðjan júlí. Stefnandi virðist ekki geta fullyrt hvaða dag afhending átti sér stað. Virðist hann þó vilja miða við hið síðastnefnda tímamark, en stefndi við hið fyrra, samkvæmt skýrslu hans fyrir dómi. Hefur sú fullyrðing stefnda stoð í því að hinn 22. júní 1995 innti stefndi af hendi greiðslu kr. 3.000.000 til stefnda. Einnig ber að líta til í þessu sambandi að stærstur hluti greiðslna stefnanda var ekki inntur af hendi fyrr en eftir 21. júní 1995 og átti lokagreiðsla sér ekki stað fyrr en hinn 5. júlí 1995, eða nokkru eftir að um var samið samkvæmt kaupsamningi. Virðist því sem stefnandi hafi gripið til þess úrræðis að halda eftir eigin greiðslu vegna afhendingardráttar stefnda. Tjón sitt vill stefnandi miða við gögn frá Fiskmarkaði Breiðafjarðar um aflaverðmæti þriggja sambærilegra báta og þess sem hér um ræðir, tímabilið frá 1. júní til 14 júlí 1995: Frá meðaltalsaflaverðmæti vill stefnandi draga ýmsan kostnað sem hann kveður að greiða þurfi vegna veiða sem þessara, þannig að eftir standi samtals kr. 670.790. Fullyrðingar stefnanda um kostnað við veiðarnar eru hins vegar ekki studdar gögnum. Gegn mótmælum stefnda, verður samkvæmt framansögðu ekki talið að stefnanda hafi tekist að sýna nægilega fram á tjón sitt þannig að dómur verði á það lagður. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um bætur vegna aflatjóns. Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnanda kr. 801.373 (eða kr. 625.000 + kr. 176.373), ásamt dráttarvöxtum, eins og krafist er, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 29. maí 1996 til greiðsludags, en ekki er í málinu sérstakur ágreiningur um upphafstíma dráttarvaxta. Samkvæmt 12. gr. sömu laga skulu áfallnir dráttarvextir leggjast við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 29. maí 1997. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber stefnda að greiða stefnanda 220.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til þeirrar skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt af málskostnaði. Ólafur Börkur Þorvaldsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Garðar Björgvinsson, kt. 040534-4079, greiði stefnanda, Sigfúsi Guðmundssyni, kt. 050158-3069, kr. 801.373 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 frá 29. maí 1996 til greiðsludags. Dráttarvextir skulu leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 29. maí 1997. Stefndi greiði stefnanda kr. 220.000 í málskostnað.
Mál nr. 417/2006
Ávana- og fíkniefni Upptaka
A og S voru sakfelldir fyrir að hafa átt þátt í að flytja til landsins verulegt magn vökva, sem innihélt amfetamínbasa, ætluðum til framleiðslu og söludreifingar hættulegra fíkniefna. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð hefði verið hægt að framleiða 13,3 kg af amfetamíni með 10% styrkleika úr efnunum. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að af gögnum málsins mætti ráða að innflutningurinn hefði verið vandlega skipulagður. Segja mætti að S hefði veitt nokkurn atbeina til þess að málið upplýstist en A hafi hins vegar reynt að afvegaleiða rannsóknina sem mest hann mátti, auk þess sem hlutur hans í málinu var meiri. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var refsing A ákveðin fangelsi fjögur ár en refsing S þrjú ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði Arvydas Maciulskis krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Til vara krefst hann þess að refsing verði lækkuð og að gæsluvarðhald er hann hefur sætt frá 12. febrúar 2006 komi með fullri dagatölu til frádráttar dæmdri refsingu. Ákærði Saulius Prusinskas krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Til vara krefst hann þess að refsing verði lækkuð og að gæsluvarðhald er hann hefur sætt frá 5. febrúar 2006 komi með fullri dagatölu til frádráttar dæmdri refsingu. Með vísun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu og heimfærslu brota þeirra til refsiákvæða. Ákærðu eru með þessu sakfelldir fyrir að hafa átt þátt í að flytja til landsins verulegt magn af vökva, sem innihélt amfetamínbasa, ætluðum til framleiðslu og söludreifingar hættulegra fíkniefna. Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði var um að ræða 1.745 ml vökva er innihélt amfetamínbasa sem úr hefði mátt framleiða 1.813 g af amfetamínsúlfati væri hámarksárangri náð. Væri það drýgt niður í 10% styrkleika, sem sé algengur styrkleiki til neyslu, hefði mátt fá úr því 13,3 kg af amfetamíni. Þótt af matsgerð og öðrum gögnum megi ráða að nokkur rýrnun geti orðið við framleiðsluna er við ákvörðun refsingar til þess að líta hversu mikið magn mátti fá úr innfluttum efnum. Ákærði Saulius Prusinskas tók að sér innflutning efnanna sem ljóslega var vandlega skipulagður. Hann hafði skömmu áður farið svipaða för til landsins og afhent ákærða Arvydas Maciulskis tvær flöskur. Verður ekki annað af málsgögnum ráðið en ákærðu hafi tekið þátt í vandlega skipulögðum innflutningi og framleiðslu fíkniefna til dreifingar hér á landi. Segja má að ákærði Saulius Prusinkas hafi veitt nokkurn atbeina til þess að málið upplýstist eftir að fyrir hann voru lögð óyggjandi gögn um fyrri för hans til landsins. Má taka tillit til þess og dæma honum vægari refsingu en ákærða Arvydas Maciulskis, sem samkvæmt gögnum málsins hefur ekki fengist til að upplýsa málið að neinu leyti heldur reynt að afvegaleiða rannsóknina sem mest hann mátti, auk þess sem hlutur hans í málinu er meiri. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing ákærða Arvydas ákveðin fangelsi fjögur ár en refsing ákærða Saulius þrjú ár. Til frádráttar refsingum þeirra kemur gæsluvarðhald sem sá fyrrnefndi hefur sætt frá 12. febrúar 2006 en sá síðarnefndi frá 5. sama mánaðar. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verða sameiginlega dæmdir til greiðslu áfrýjunarkostnaðar málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara auk málsvarnarlauna samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Arvydas Maciulskis sæti fangelsi í fjögur ár. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 12. febrúar 2006. Ákærði Saulius Prusinskas sæti fangelsi í þrjú ár. Frá refsingunni skal draga gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 5. febrúar 2006. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Arvydas greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 12. júlí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 29. júní 2006 á hendur Arvydas Maciulskis, kennitala 030462-2899, Nýbýlavegi Lundi 3, Kópavogi, og Saulius Prusinskas, litháískum ríkisborgara, fæddum 20. ágúst 1968, með lögheimili í Litháen, fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot á árinu 2006, með því að hafa í félagi með óþekktum vitorðsmanni í Litháen, í ágóðaskyni staðið að innflutningi til Íslands á 1.745 ml (1.619 g) af vökva sem innihélt amfetamínbasa sem unnt er að framleiða 1.813 g af amfetamínsúlfati úr til söludreifingar hér á landi. Samkvæmt ráðagerðum ákærða Arvydas og hins óþekkta vitorðsmanns fékk hinn óþekkti vitorðsmaður ákærða Saulius til að flytja fíkniefnið til Íslands og var í samskiptum við ákærða Arvydas um móttöku þess á Íslandi. Að beiðni hins óþekkta vitorðsmanns flutti ákærði Saulius fíkniefnin til landsins frá Litháen um Kaupmannahöfn sem farþegi með flugi FI-205 laugardaginn 4. febrúar í því skyni að afhenda það ákærða Arvydas samkvæmt nánari leiðbeiningum þar um sem hann átti að fá símleiðis frá ákærða Arvydas eftir komu til landsins, en tollverðir fundu efnið við leit í farangri ákærða Saulius við komu hans til Keflavíkurflugvallar. Þetta er talið varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Þá er þess krafist að framangreint efni, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gert upptækt samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Með vísan til sömu lagaákvæða er einnig krafist upptöku á 2 töflum af fíkniefninu MDMA sem fundust við húsleit á heimili ákærða Arvydas og með vísan til 7. mgr. 5. gr. sömu laga og 2. mgr. 14. gr. sömu reglugerðar er krafist upptöku á 1.505 ml af etanólvökva sem einnig fannst við húsleitina. Verjendur ákærðu Arvydas Maciulskis og Saulius Prusinskas krefjast þess að ákærðu verði sýknaðir af kröfum ákæruvalds og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Þá krefjast þeir málsvarnarlauna. Laugardaginn 4. febrúar 2006 stöðvuðu tollverðir á Keflavíkurflugvelli för ákærða Saulius Prusinskas, en ákærði kom til landsins með flugi frá Kaupmannahöfn. Farangur ákærða var athugaður, auk þess sem rætt var við hann um tilgang með komu til landsins. Kvaðst ákærði vera kominn til landsins sem ferðamaður og áformaði að dvelja til 11. febrúar 2006. Ferðina myndi hann hugsanlega stytta. Þá gerði hann tollvörðum grein fyrir því að hann hefði húsaskjól hjá manni að nafni Robertas Vaigauskas, sem búsettur væri í Reykjavík. Ætlaði ákærði að fara með rútu til Reykjavíkur, en þar myndi Robertas hringja í ákærða til að mæla sér mót við hann. Ekki kvaðst ákærði þekkja símanúmer nefnds Robertas eða vita hvar hann ætti heima. Í lögregluskýrslu er fært að ákærði hafi verð með lítinn farangur meðferðis, einungis íþróttagalla, snyrtitösku og handklæði. Þá hafi hann verið með tvær vínflöskur meðferðis, sem hafi litið út fyrir að vera óopnaðar. Hafi önnur flaskan verið Eaglehawk Chardonnay, 750 ml en hin Colombard Chardonnay, 1 l. Við nánari skoðun hafi komið í ljós að átt hafði verið við korktappa á báðum flöskunum og þeir límdir aftur með vaxi. Hafi ákærði hvorki getað gert sig skiljanlegan um hvar hann hafi fengið flöskurnar í hendur né hvert innihald þeirra væri. Ákærði hafi verið með tvo farsíma meðferðis. Hafi hann tjáð tollvörðum að Robertas hafi ætlað að hringja í annan þeirra. Ákærði hafi kveikt á öðrum símanum og slegið inn í hann PIN númer. Ekkert athugavert hafi fundist við skoðun á símanum. Hinn símann hafi ákærði ekki getað opnað þar sem hann kvaðst ekki muna PIN númerið. Í þann síma hafi þó nefndur Robertas ætlað að hringja. Vegna gruns um að áfengisflöskurnar kynnu að innihalda ólögleg efni hafi verið ákveðið að færa þær, ásamt ákærða, í hendur rannsóknarlögreglu. Í skýrslu lögreglu kemur fram að ákærði hafi tjáð lögreglu að hann hafi keypt flöskurnar á markaði. Drykki hann sjálfur þó ekki hvítvín, heldur einungis vodka. Hafi hann ekki getað gefið skýringar á kaupum sínum á flöskunum. Umræddar vínflöskur voru teknar til rannsóknar hjá tæknideild lögreglunnar í Reykjavík. Í skýrslu lögreglu frá 5. febrúar 2006 kemur fram að greinilega hafi verið átt við innsigli á flöskunum, en samskonar korktappi hafi verið á báðum flöskunum og hafi það vakið grunsemdir, þar sem þær hafi komið frá sitt hvoru landinu. Ekki hafi verið unnt að opna tappa á flöskunum með hefðbundnum hætti, heldur hafi þurft að bora í gegnum tappana með borvél til að komast að innihaldinu. Er sýni úr annarri flöskunni hafi verið rannsakað hafi komið í ljós að eðlisþyngd þess hafi einungis verið 0,91, sem sé léttara en vatn. Sú niðurstaða hafi gefið vísbendingu um að um væri að ræða lífrænan vökva. Bráðabirgðagreining hafi gefið mjög sterka svörun við amfetamín. Rannsóknarstofa í lyfja- og eiturefnafræðum hefur 14. febrúar 2006 ritað matsgerð vegna beiðni um rannsókn á efnisinnihaldi úr flöskunum. Í matsgerðinni kemur fram að sýni úr annarri flöskunni hafi verið 995 ml af tærum, næstum litlausum vökva í flösku merktri Colombard Chardonnay. Heildarþyngd vökvans hafi verið 917 g. Með blettagreiningu á þynnu, gasgreiningu, massagreiningu, vökvagreiningu og ýmsum efnaprófum hafi fundist að sýnið innihélt amfetamín. Efnapróf hafi bent til að amfetamínið hafi að mestu verið í formi amfetamínbasa. Magn amfetamínbasa í sýninu hafi verið 77% af þunga sýnisins. Úr hinni flöskunni hafi komið 750 ml af glærum vökva í flösku merktri Eaglehawk Chardonnay. Heildarþyngd vökvans hafi verið 702 g. Með blettagreiningu á þynnu, gasgreiningu, massagreiningu, vökvagreiningu og ýmsum efnaprófum hafi fundist að sýnið hafi innihaldið amfetamín. Efnapróf hafi bent til að amfetamínið hafi að mestu verið í formi amfetamínbasa. Magn amfetamínbasa í sýninu hafi verið 89% af þunga sýnisins. Í bréfi frá 23. febrúar 2006 lætur A dósent uppi það álit sitt að sýni, sem hafi verið 917 g og hafi innihaldið 77% af amfetamíni, hafi samsvarað 7061 g af amfetamíni, sem væri 10% að styrkleika. Þá hafi sýni, sem hafi verið 702 g og hafi innihaldið 89% amfetamín, samsvarað 6248 g af amfetamíndufti, 10% að styrkleika. Samtals hafi innihaldið í báðum flöskunum samsvarað 13,3 kg af amfetamíni, 10% að styrkleika. Í matsgerð rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum frá 20. mars 2006 kemur fram að reiknað sé með að amfetamínbasa verði breytt í amfetamínsúlfat, en amfetamínduft, sem greint hafi verið, hafi nær eingöngu verið í því formi. Hreint amfetamínsúlfat (100%) sé hvítt duft, sem innihaldi 73,4% amfetamínbasa. Sýni, 917 g að þyngd með 77% amfetamínbasa, samsvari 962 g af hreinu amfetamínsúlfati. Sýni, 702 g að þyngd með 89% amfetamínbasa, samsvari 851 g af hreinu amfetamínsúlfati. Samtals samsvari innihaldið í báðum flöskunum 1813 g af hreinu amfetamínsúlfati, sem sé hvítt duft. Við breytingu á amfetamínbasa í vökvaformi í amfetamínsúlfat sé óhjákvæmilegt að eitthvað lítilsháttar tapist af efninu. Fari það eftir uppskrift sem notuð sé og þekkingu og þjálfun þess sem framkvæmi verkið. Ákærði Arvydas Maciulskis var handtekinn af lögreglu 13. febrúar 2006. Í framhaldi var gerð húsleit á heimili hans að Lundi III í Kópavogi. Samkvæmt skýrslu lögreglu um haldlagningu var m.a. lagt hald á fé á heimili ákærða, tvær töflur er síðar voru sendar til efnagreiningar og vínflöskur. Samkvæmt efnaskýrslu lögreglu reyndust töflurnar vera MDMA töflur. Þá lagði lögregla hald á pappíra í náttborðsskúffu í hjónaherbergi. Voru þeir merktir nr. 3. Efni blaðs 3A, sem á meðal rannsóknarganga málsins er nr. 6.1.2, hefur verið þýtt yfir á íslensku af Alþjóðahúsi ehf. og er það skjal á meðal rannsóknargagna málsins nr. 5.6.30. Samkvæmt matsgerð Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum frá 2. maí 2006 eru alkóhól og spritt nöfn sem almennt tákna vínanda. Oft sé spritt þó látið tákna mengaðan vínanda, þ.e. vínanda sem blandaður hafi verið efnum, sem geri hann ódrykkjarhæfan. Alkóhól sé þá fremur látið tákna hreinan vínanda. Við framleiðslu á amfetamínsúlfati út frá amfetamínbasa og brennisteinssýru samkvæmt meðfylgjandi forskrift megi þó með jafn góðum hætti eða betri árangri nota alkóhól, þ.e. hreinan vínanda í stað spritts. Með bréfi 7. febrúar 2006 fór lögregla þess á leit við Flugleiðir ehf. að félagið léti lögreglu í té upplýsingar um kaup á farmiða ákærða Saulius til Íslands 19. desember 2005, frá Íslandi 22. desember 2005 og komu til Íslands 4. febrúar 2006. Í bréfi 11. apríl 2006 frá Fjárvakri fjármálaþjónustu kemur fram að 20. desember 2005 hafi Arvydas Maciulskis keypt farmiða á söluskrifstofu Icelandair á Reykjavíkurflugvelli fyrir farþegann Saulius Prusinskas fyrir flug FI 306 þann 22. desember 2005 frá Reykjavík til Stokkhólms og áfram með Air Baltic 22. desember 2005 til Riga. Greitt hafi verið fyrir miðann með greiðslukorti. Kaupandi hafi gefið upp símanúmerið 6626482. Þá hafi Arvydas Maciulskis keypt farmiða á heimasíðu Icelandair fyrir farþegann B fyrir flug FI 204 þann 21. janúar 2006 frá Reykjavík til Kaupmannahafnar. Greitt hafi verið fyrir farseðilinn með greiðslukorti. Kaupandi hafi gefið upp símanúmerið 8458755. Lögregla aflaði heimilda til þess að fjarskiptafyrirtæki létu lögreglu í té upplýsingar um tengingar við fjölmörg símanúmer er lögregla hafði til skoðunar og tengdust rannsókn málsins. Þar á meðal voru símanúmer ákærða Saulius, sem og símanúmerið 8660470 er ákærði Arvydas hafði viðurkennt að hafa notað. Einnig aflaði lögregla upplýsinga um símanúmerið 8458755. Gögn þessi eru umfangsmikil á meðal rannsóknargagna málsins. Er ekki ástæða til að rekja þau sérstaklega. Í gögnum þessum kemur m.a. fram að úr símanúmeri 8458755 hafi 13 sinnum verið reynt að ná sambandi við símanúmerið 0037 67539716 er ákærði Saulius hefur viðurkennt að vera eigandi að og hafa haft með sér við komu til landsins 4. febrúar 2006. Þá kemur fram að símanúmerið 8458755 hafi fyrst farið í notkun 19. janúar 2006 og hafi það ekki verið notað eftir 6. febrúar 2006, eftir að ákærði Saulius hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald. Þá hefur lögregla sett á tímalínu tengingar símanúmeranna 8458755 og 8660470 við senda á tilteknu tímabili. Þar koma fram staðsetningar símanna miðað við daga og tíma. Ákærði Arvydas Maciulskis var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 14. febrúar 2006 úrskurðaður í gæsluvarðhald til 17. febrúar 2006. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 16. febrúar 2006. Gæsluvarðhald var framlengt til 24. febrúar 2006 með úrskurði dómsins 17. febrúar. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 21. febrúar 2006. Gæsluvarðhaldið var framlengt til 2. mars 2006 með úrskurði dómsins 24. febrúar 2006. Við það tilefni staðfesti ákærði lögregluskýrslur sínar frá 13., 15., 21. og 23. febrúar 2006. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 28. febrúar 2006. Enn var gæsluvarðhald framlengt með úrskurði héraðsdóms 2. mars 2006 og þá til 17. mars 2006. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 6. mars 2006. Þá var gæsluvarðhald framlengt 17. mars 2006 til 28. apríl 2006. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands 21. mars 2006. Gæsluvarðhald var framlengt 28. apríl 2006 til 9. júní 2006. Gæsluvarðhald var framlengt 28. apríl 2006 til 9. júní 2006. Þá var gæsluvarðhald framlengt 9. júní 2006 ekki lengur en til 21. júlí 2006. Að síðustu var gæsluvarðhald framlengt til dómur gengi í máli hans, þó ekki lengur en til 11. ágúst 2006. Ákærði Saulius Prusinskas var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2006 úrskurðaður í gæsluvarðhald til 17. febrúar 2006. Gæsluvarðhald var framlengt til 24. febrúar 2006 með úrskurði dómsins 17. febrúar. Gæsluvarðhaldið var framlengt til 7. apríl 2006 með úrskurði dómsins 24. febrúar 2006. Við það tilefni staðfesti ákærði lögregluskýrslur sínar frá 7., 10., 16. og 21. febrúar 2006. Enn var gæsluvarðhald framlengt með úrskurði héraðsdóms 7. apríl 2006 og þá til 19. maí 2006. Þá var gæsluvarðhald framlengt 19. maí 2006 til 30. júní 2006. Að síðustu var gæsluvarðhald framlengt 30. júní 2006 og þá þar til dómur gengi í máli hans, þó ekki lengur en til 11. ágúst 2006. Ákærði Saulius Prusinskas var fyrst yfirheyrður af lögreglu 5. febrúar 2006. Við það tilefni greindi hann frá því að hann hafi keypt tvær flöskur, eina af vodka og aðra af víni með 11% að styrkleika, á markaði í Siauliai, um 22 km frá lögheimili ákærða í Litháen. Vinur ákærða, sem byggi í Reykjavík, hafi boðið ákærða í heimsókn til sín. Hafi ákærði komið til landsins frá Litháen, með millilendingu í Danmörku. Vinur ákærða héti Robertas Vaigutis og hafi hann búið í Reykjavík í um mánuð, en hann væri frá Litháen. Ekki myndi ákærði hvar Robertas ætti heima. Ekki kvaðst ákærði vita hvað Robertas væri að gera hér á landi, en hann gerði ráð fyrir að hann væri að vinna. Ákærði kvaðst hafa talið að innihald í þeim flöskum er hann hafi komið með til landsins hafi verið vodki og vín. Ákærði var aftur yfirheyrður um sakarefnið 7. febrúar 2006. Þá kvaðst hann hafa áformað að dvelja á Íslandi í um viku. Hafi hann ætlað að dvelja hjá vini sínum og skoða landið. Kvaðst hann sem fyrr ekki vita hvar Robertas ætti heima, en ákærði væri að koma til landsins í fyrsta skipti. Robertas hafi ákærði hitt fyrst fyrir um tveimur mánuðum í Litháen. Robertas hafi hringt í ákærða fyrir um tveim vikum og boðið ákærða í heimsókn. Ekki kvaðst ákærði muna í hvaða síma Robertas hafi hringt, en ákærði hafi skipt um síma síðan þá. Er ákærða var gerð grein fyrir því að samkvæmt gögnum lögreglu hafi ákærði komið til landsins í desember 2005 viðurkenndi hann að hafa komið til landsins 19. desember 2005 og hafa yfirgefið það 23. desember. Hafi ákærði á leið sinni til Litháen millilent í Stokkhólmi. Í þeirri ferð hafi ákærði gist á Hótel Cabin, þar sem hann hafi útvegað sér gistingu. Kvaðst ákærði í þeirri ferð hafa hitt einn mann sem hann hafi þekkt. Kvaðst ákærði ekki vilja gera grein fyrir því hvern hann hafi þá hitt. Ákærði hafi keypt ferðina í Litháen og greitt fyrir hana með peningum. Ákærði kvaðst hafa unnið á Englandi við byggingarvinnu frá 1999 til 2004. Um hafi verið að ræða ,,svarta vinnu” og vildi ákærði því ekki gefa upp nafn viðkomandi fyrirtækis. Ákærði var inntur eftir því hvort hann kannaðist við meðákærða Arvydas Maciulskis. Kvaðst ákærði ekki kannast við hann. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við aðsetrið Lund III í Kópavogi. Kvaðst ákærði ekki geta skýrt að við kaup á farmiða fyrir ákærða í ferð 19. desember 2005 hafi aðsetur á Íslandi verið skráð að Lundi III og meðákærði verið skráður tengiliður. Er hér var komið í skýrslutökunni kvaðst ákærði vilja breyta framburði sínum. Kvaðst hann vilja gera grein fyrir því að hann hafi í desember 2005 hitt karlmann á bar í Litháen. Þann mann hafi ákærði ekki hitt áður. Viðkomandi hafi farið þess á leit við ákærða að hann færi með tvær flöskur af áfengi til Íslands. Ákærði hafi ekki verið á leiðinni til Íslands, en þar sem viðkomandi hafi boðið ákærða 2.000 evrur fyrir að fara ferðina hafi hann ekki þurft að hugsa sig lengi um. Fjárhæðin hafi átt að duga fyrir flugi, hótelgistingu og uppihaldi. Hafi ákærði spurt viðkomandi mann hvort innihald í flöskunum væri fíkniefni og hafi maðurinn sagt svo ekki vera. Komið hafi verið með flöskurnar til ákærða daginn áður en hann fór til Íslands. Ákærði hafi fengið afhent símakort sem hann hafi átt að koma fyrir í sínum síma. Tilgangurinn með því hafi átt að vera sá að sá sem ætti flöskurnar gæti hringt í ákærða til að afhending gæti átt sér stað. Ákærði hafi farið í ferðina 19. desember 2005 með tvær flöskur. Á Íslandi hafi karlmaður hringt í ákærða eftir að ákærði hafi verið kominn á hótel. Hafi hann sagt að hann ætlaði að sækja flöskurnar. Hann hafi síðan komið á hótelið og fengið tösku með flöskunum afhenta. Hann hafi síðan yfirgefið hótelið en komið til baka með töskuna tóma. Ákærði kvað mann að nafni Robertas, er hann hafi áður gert grein fyrir, ekki vera til. Ákærði kvaðst gera ráð fyrir að sami maður og hitti hann á hóteli við komuna í desember 2005 hafi átt að hitta hann á hóteli við komuna 4. febrúar 2006. Ákærði var á ný færður til skýrslutöku 10. febrúar 2006. Greindi hann þá frá aðdraganda fyrstu ferðar sinnar til Íslands með sama hætti og við skýrslugjöfina 7. febrúar 2006. Hafi ákærði og maðurinn í Litháen mælt sér mót í heimahéraði ákærða. Hafi ákærði farið þangað fótgandandi og hitt manninn, sem hafi verið á Audi bifreið. Hafi viðkomandi verið einn í bifreiðinni. Hafi ákærði aftur spurt hvort innihald í flöskunum væri fíkniefni og maðurinn svarað því til að um væri að ræða áfengi. Viðkomandi hafi viljað fá upplýsingar hjá ákærða um nafn til að maðurinn gæti keypt fyrir hann flugmiða. Hafi hann boðið ákærða 1.400 evrur fyrir að fara í ferðina, en fjárhæðin hafi átt að duga fyrir gistingu og uppihaldi. Afganginn hafi ákærði mátt eiga. Maðurinn hafi ákveðið að ákærði færi til Íslands 19. desember og að hann hafi átt að koma til baka 27. sama mánaðar. Við þetta tækifæri hafi ákærði ákveðið að fara í þessa ferð. Síðan hafi ekkert gerst fyrr en 18. desember er maðurinn hafi hringt. Hafi þeir á ný mælt sér mót á þeim stað er þeir hafi áður hist á. Þar hafi maðurinn afhent ákærða tvær flöskur, flugmiða til Íslands og símakort. Með símakortinu hafi fylgt upplýsingar um PIN númer og fleira. Ákærði hafi farið heim til sín til að undirbúa ferðina. Við komu til Reykjavíkur hafi engin afskipti verið höfð af ákærða á Keflavíkurflugvelli. Hafi hann tekið rútu til Reykjavíkur og yfirgefið hana á endastöð. Þaðan hafi hann tekið leigubifreið og beðið bifreiðastjórann um að fara með sig á ódýrt hótel í Reykjavík. Hafi ákærða verið ekið á Hótel Cabin. Þar hafi ákærði greitt fyrir gistingu. Stuttu eftir að ákærði hafi komið sér fyrir á hótelinu hafi verið hringt í hann. Í símanum hafi verið karlmaður frá Litháen sem hafi spurt ákærða hvar hann væri og á hvaða herbergi. Hafi ákærði sagt honum það og maðurinn sagt að hann kæmi næsta dag til hans. Ákærði hafi beðið á hótelinu til næsta dags allt þar til maðurinn hafi bankað á dyr herbergisins. Nánast ekkert hafi farið þeim á milli annað en að maðurinn hafi sagt að hann væri kominn til að sækja flöskurnar. Hafi hann látið manninn fá töskuna með flöskunum. Eftir það hafi maðurinn yfirgefið herbergið og beðið ákærða um að bíða um stund í herberginu. Eftir um 30 mínútur hafi maðurinn komið aftur og látið ákærða fá töskuna aftur. Hafi ákærði spurt manninn hvort unnt væri að breyta flugmiðanum þannig að ákærði kæmist fyrr heim en áætlað var. Hafi maðurinn sagt að það væri örugglega hægt og hafi orðið úr að þeir hafi farið sama dag á farmiðasölu Flugleiða. Ekki hafi verið hægt að breyta miðanum og hafi orðið úr að ákærði hafi keypt flugmiða til Stokkhólms 23. desember og þaðan til Riga sama dag. Fyrir flugmiðann hafi ákærði borgað um 600 evrur. Maðurinn hafi séð um að ræða við starfsmenn Flugleiða og gengið frá farmiðakaupunum. Maðurinn hafi verið frekar dökkur á hörund, um 170 cm að hæð, svarthærður, stuttklipptur, ríflega 30 ára og þéttvaxinn. Maðurinn hafi verið á Mercedes Bens bifreið, silfurgrárri að lit, nýleg að sjá. Ákærði hafi síðan flogið heim til Litháen. Sá maður sem hafi hitt ákærða á bar í Litháen í desember 2005 hafi aftur haft samband við ákærða í síma eftir að ákærði hafi verið kominn heim. Hafi það verið um 20. janúar 2006. Hafi hann boðið ákærða að fara aðra ferð til Íslands. Hafi þeir hist 30. janúar 2006 á fyrri stað og maðurinn verið á sömu bifreið og áður. Hafi hann spurt ákærða hvort hann væri reiðubúinn að fara aðra ferð til Íslands og ákærði lýst sig reiðubúinn til þess. Hafi þeir ákveðið að hittast aftur 2. febrúar og þá keypt flugmiða til Íslands. Hafi ákærði greitt fyrir flugmiðann og notað til þess peninga er maðurinn hafi látið ákærða fá. Hafi ákærði í upphafi fengið 400 evrur til að kaupa miðann en síðan hafi maðurinn látið ákærða fá 1.000 evrur. Hafi þeir ákveðið að hittast aftur næsta dag á sama stað og áður. Þar hafi maðurinn afhent ákærða tvær flöskur af víni og símakort sem ákærði hafi haft meðferðis til Íslands. Til viðbótar hafi maðurinn afhent ákærða 300 evrur sem hafi átt að nýtast ákærða við ferðina fyrir gistingu og uppihaldi. Eftir þetta hafi ákærði farið heim til sín þar sem hann hafi komið flöskunum fyrir í sömu tösku og í fyrri ferð til Íslands. Ákærði hafi síðan farið til Íslands 4. febrúar, en hann hafi flogið frá Riga um Kaupmannahöfn til Íslands. Ef allt hefði gengið eftir hafi ákærði átt að taka rútuna til Reykjavíkur og fara á sama hótel og áður. Þar hafi ákærði átt að bíða þar til samband yrði haft við hann. Ákærði kvaðst ekki geta sagt til um hvort sami aðili og áður hafi átt að ná í flöskurnar. Ákærði bar að sér hafi ekkert þótt athugavert við að hafa verið beðinn um að fara með flöskurnar til Íslands. Sér hafi fundist þetta gaman og tækifæri til að sjá landið. Ákærði kvaðst ekki þekkja símanúmer það sem hafi verið í Nokia síma þeim er maðurinn í Litháen hafi afhent honum. Ákærði var á ný yfirheyrður af lögreglu 16. febrúar 2006. Ákærði kvaðst vilja ítreka það að hann hafi talið að flöskur þær er hann hafi komið með til Íslands hafi innihaldið áfengi. Þá kvaðst ákærði telja að sá maður er hafi tekið á móti vínflöskunum á Hótel Cabin hafi greitt fyrir flugmiða ákærða til Stokkhólms 20. desember 2005 með greiðslukorti sínu. Maðurinn hafi boðið ákærða það. Ákærði hafi engu að síður haft efni á að greiða fyrir farið. Er ákærði var beðinn um að gera grein fyrir ferðum sínum í tengslum við farmiðakaupin kvaðst hann hafa farið frá Hótel Cabin með manninum. Þaðan hafi leið þeirra legið heim til mannsins. Þar hafi ákærði þegið te og hitt konu sem hann hafi talið vera eiginkonu mannsins. Sonur mannsins hafi komið með þeim og hafi þeir farið á söluskrifstofu Flugleiða. Á meðan hafi sonurinn beðið úti í bíl. Frá söluskrifstofunni hafi verið ekið að skóla sonar mannsins. Skólinn hafi verið læstur. Þá hafi verið ákveðið að aka um borgina en í framhaldinu hafi þeir fengið sér að borða. Maðurinn frá Litháen hafi greitt fyrir matinn. Eftir það hafi verið ekið á nokkur hótel til að reyna að finna ódýra gistingu fyrir ákærða. Að því búnu hafi verið ekið aftur að Hótel Cabin þar sem ákærði hafi gist þar til hann hafi farið til Stokkhólms. Þann dag sem ákærði hafi farið úr landi hafi maðurinn komið á hótelið og ekið honum á stað þar sem hann hafi tekið rútuna út á flugvöll. Maðurinn hafi verið á Mercedes Bens bifreið. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu 21. febrúar 2006. Ákærði var spurður út í nafnið Nezinom er lögregla fann í símabókum beggja þeirra farsíma er ákærði hafði meðferðis til landsins er hann var handtekinn. Ákærði bar að nefndur Nezinom væri sá aðili í Litháen er hafi látið ákærða fá flöskurnar í bæði skiptin. Þann mann þekkti ákærði ekki neitt og hafi ákærði skýrt hann þessu nafni sem í reynd væri ,,ónefndur”. Meira vissi ákærði ekki um þann mann. Ákærði hafi fært símanúmer mannsins í símann er símanúmerið hafi birst á símanum eftir að maðurinn hafi hringt í ákærða. Ákærði hafi einu sinni sjálfur hringt í þetta númer. Hafi það verið í tengslum við seinni ferð ákærða til Íslands. Ákærði var á ný yfirheyrður 2. mars 2006. Kvaðst hann ekki hafa velt fyrir sér varðandi seinni ferðina til Íslands hver myndi taka við flöskunum við komu til landsins. Hafi honum verið sagt að fara á sama hótel og áður en að því búnu myndi einhver hafa samband við hann. Trúlega hafi sami aðili átt að koma og taka við flöskunum. Þegar meðákærði hafi á sínum tíma komið á hótelið til að aka honum út á flugrútu hafi hann sagt við ákærða að þeir myndu sjást aftur ef ákærði tæki að sér að fara svona ferð aftur til Íslands. Ákærði var að síðustu yfirheyrður hjá lögreglu 16. mars 2006. Fyrir dómi bar ákærði um atvik með sama hætti og þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu 7. febrúar 2006, eftir að hafa breytt framburði sínum. Ákærði kvað þó að hann hafi ekki fengið neina þóknun fyrir að hafa farið ferðirnar til Íslands með áfengisflöskurnar. Ákærði kvaðst ekki hafa spurt sérstaklega að því hvað væri í flöskunum er hann hafi fengið þær afhentar og ekki hafi hann skoðað þær sérstaklega. Þá staðfesti ákærði að sá maður er hafi hitt hann á Hótel Cabin hafi keypt miða fyrir ákærða í desember 2005 og greitt fyrir miðann með greiðslukorti sínu. Ákærði hafi síðan greitt honum til baka. Er undir ákærða voru borin ummæli í lögregluskýrslu í tilefni af því að viðkomandi maður hafi kvatt ákærða þar sem ákærði hafi ætlað að taka rútu til Keflavíkur kvaðst hann sennilega sjálfur hafa sagt að það gæti verið að þeir myndu sjást aftur ef ákærði kæmi aftur til Íslands. Væri það sem fært væri í lögregluskýrslu sennilega tilkomið vegna ,,túlkunarvandkvæða”. Þá staðfesti ákærði að umgjörð ferðanna í desember 2005 og í febrúar 2006 hafi verið með svipuðum hætti. Ákærði myndi sennilega hafa farið á sama hótel og áður er hann hafi komið í febrúar. Ekki hafi hann þó vitað hvort sami maður hafi átt að hitta hann á hótelinu og áður. Ákærði kvaðst hafa starfað á Englandi í 5 ár. Eftir það hafi hann farið heim til Litháen. Hafi hann ekki verið í fastri vinnu í um 1 ár áður en hann hafi ráðist í ferðirnar til Íslands. Ákærði Arvydas Maciulskis var fyrst yfirheyrður af lögreglu 13. febrúar 2006. Kvaðst ákærði hafa komið til Íslands árið 2000. Hafi hann verið með fyrirtæki sem hafi heitið Mek Tré, en fyrirtækið hafi séð um innflutning á timburhúsum frá Litháen. Starfsemi fyrirtækisins hafi lagst niður árið 2003 en eftir það hafi ákærði tekið til við að leita að viðskiptavinum um kaup á bjálkahúsum og hafi ákærði fengið einhverja prósentu í þóknun eftir stærð húsa. Ákærði kvaðst ekki vilja gera grein fyrir því fyrir hvern hann hafi verið að vinna en viðskiptavinir hafi komið frá Akureyri og Egilsstöðum. Væri ákærði enn að starfa við þetta, auk þess sem ákærði væri að aðstoða eiginkonu sína sem ynni við ræstingar. Kvaðst ákærði fá um 100.000 krónur á mánuði fyrir ræstingavinnuna. Kvaðst ákærði hafa verið með um 1.000.000 krónur í heildartekjur á árinu 2005. Ákærði kvað eiginkonu sína vera eiganda að grárri Mercedes Bens bifreið er hann hafi verið á við handtöku. Hjónin notuðu bifreiðina þó bæði. Þá væri ákærði eigandi að rauðri Audi bifreið er hafi verið fyrir utan heimili ákærða. Ákærði var inntur eftir því hvort hann kannaðist við símanúmerið 6626468. Kvaðst hann ekki kannast við það númer. Þá kvaðst hann ekki hafa tekið þátt í komu manns frá Litháen á árinu 2006. Er ákærði var inntur eftir því hvort hann hafi átt von á karlmanni frá Litháen í desember 2005 kvaðst hann ef til vill hafa átt von á konu, sem væri starfandi sem læknir í Litháen. Væri von á henni, en hún ætlaði að reyna að starfa sem læknir á Íslandi. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa aðstoðað eða hitt mann frá Litháen í desember 2005 á Íslandi. Þá kvaðst ákærði ekki kannast við nafn meðákærða. Er ákærði var inntur eftir hvort hann hafi aðstoðað karlmann frá Litháen við kaup á farmiða til útlanda frá Íslandi á árinu 2006 kvaðst ákærði einhverju sinni hafa verið staddur í farmiðasölu til að kanna hvað ferð til Spánar kostaði. Þá hafi komið til hans maður frá Litháen sem hafi beðið ákærða um að aðstoða sig við kaup á farmiða til útlanda þar sem hann væri ,,blankur”. Maðurinn hafi viljað fara til Danmerkur og hafi ákærði greitt fyrir hann ferðina og notað greiðslukort sitt til þess. Hafi hann greitt 20.000 krónur fyrir ferðina. Þetta hafi gerst öðru hvoru megin við áramót. Manninn hafi ákærði ekki þekkt. Maðurinn hafi sagt að móðir sín væri veik og hafi ákærði viljað aðstoða hann. Ekki vissi ákærði hvað maðurinn héti. Er ákærða var bent á að samkvæmt gögnum lögreglu hafi miðinn verið keyptur í gegnum netið hjá Flugleiðum kvað ákærði það vera rétt, en starfsmaður Flugleiða hafi séð um þau kaup. Er ákærða var bent á að samkvæmt gögnum lögreglu hafi maðurinn ekki farið til Danmerkur heldur Stokkhólms kvað ákærði það geta staðist. Er undir ákærða var borið að kaupin á flugmiðanum hafi átt sér stað 20. desember 2005 kvað ákærði það geta staðist. Er undir ákærða var borið hvort hann hafi hitt viðkomandi einstakling frá Litháen á hóteli í borginni synjaði ákærði fyrir það. Ákærði kvað nokkur hundruð þúsund í íslenskum krónum og eitthvað af dollurum hafa átt að vera á heimili sínu er lögregla framkvæmdi þar húsleit. Um hafi verið að ræða fjármuni er ákærði hafi fengið vegna sölu á timburhúsum. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu 15. febrúar 2006. Í upphafi yfirheyrslunnar kvaðst ákærði vilja taka fram að tryggingafélag hafi greitt honum bætur vegna slyss sem ákærði hafi lent í árið 2002, en um hafi verið að ræða 2.600.000 krónur. Árið 2003 hafi ákærði selt hús í Litháen og fengið fyrir það 2.600.000 krónur. Hann hafi selt veitingastað í Reykjavík með nafninu Purpul Onion á árinu 2005 og fengið fyrir hann 2.200.000 krónur. Ákærði kvaðst hafa farið í tvígang til útlanda frá í ágúst 2005. Hann hafi farið til Chicago í október 2005 og til Litháen í nóvember eða byrjun desember 2005. Hafi ákærði heimsótt móður sína til Litháen, en hún hafi verið veik. Ákærði hafi hitt systur konu sinnar í Siauliai og gist þar eina nótt. Síðan hafi hann farið til bæjarins Telsiai þar sem móðir hann byggi. Eftir dvöl þar hafi ákærði fari til Vilnius og heimsótt þar fyrirtæki sem seldi sumarbústaði. Hafi ákærði reynt að ná samningum þar og í því skyni farið til margra fyrirtækja. Ákærði kvaðst ekki vilja tjá sig um þau fyrirtæki er hann hafi farið til. Ákærði hafi náð samningum í þessari ferð sinni. Ákærði hafi sennilega komið til baka úr ferðinni 15. desember 2005. Er undir ákærða var borið að lögregla hefði gögn um að hann hafi komið til baka 19. desember kvaðst ákærði ekki muna hvenær hann hafi komið til landsins. Varðandi ferðina til Bandaríkjanna kvaðst ákærði ásamt manni að nafni Valdas vera eigandi að fyrirtækinu Arva Inkorparaeion, sem væri byggingarfyrirtæki. Kvaðst ákærði ekki vilja tjá sig um það fyrirtæki frekar. Ákærði var aftur inntur eftir því hvort hann hafi hitt mann frá Litháen á Hótel Cabin 20. desember 2005. Ákærði kvað svo ekki vera. Ákærði var inntur eftir því hvort hann kannaðist við símanúmerið 8458755. Ákærði kvaðst ekki kannast við það símanúmer. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu 21. febrúar 2006. Aðspurður kvaðst ákærði ekki vilja gefa lögreglu upp nafn og heimili móður sinnar í Litháen, þar sem ákærði vildi ekki blanda henni í mál sitt. Er ákærði var inntur eftir því hvort verið gæti að hann hafi farið á tælenskan matsölustað eftir að hafa keypt flugmiða fyrir manninn frá Litháen í desember 2005 kvaðst ákærði ekki muna það. Undir ákærða var borin sú ætlan lögreglu að ákærði hafi hitt mann frá Litháen á Hótel Cabin 20. desember 2005. Þaðan hafi för ákærða og mannsins legið að heimili ákærða að Lundi III, en þangað hafi þeir farið á Mercedes Bens bifreið ákærða. Þar hafi sonur ákærða komið í bifreiðina. Þaðan hafi verið ekið á söluskrifstofu Flugleiða þar sem miði hafi verið keyptur fyrir manninn til Stokkhólms. Eftir farmiðakaupin hafi verið ekið að skóla sonar ákærða, sem hafi reynst læstur. Eftir það hafi ákærði, sonur hans og maðurinn farið á tælenska eldhúsið við Tryggvagötu þar sem þeir hafi fengið sér að borða. Ákærði kvað ekkert af þessu rétt. Ákærði var inntur eftir innihaldi í rauðum plastbrúsa er lögregla hafi lagt hald á á heimili hans. Ákærði kvað brúsann hafa haft að geyma alkóhól. Ákærði væri eigandi brúsans. Hafi ákærði keypt hann af Rússa sem hafi komið til Reykjavíkur með skipi. Kaupin hafi átt sér stað fyrir einhverjum mánuðum síðan. Vökvann hafi ákærði notað vegna bakmeiðsla sinna, en hann léti bera vökvann á bakið á sér. Ákærða var gerð grein fyrir að lögregla hafi lagt hald á tvær töflur á heimili ákærða sem grunur léki á um að væru fíkniefnið MDMA. Kvaðst ákærði ekkert vita um þessar töflur. Gæti verið að hann hafi verið að skemmta sér og hafa fundið töflurnar og farið með þær heim til sín. Töflurnar hafi hann sennilega fundið á dansgólfi staðarins. Ákærði væri vanur að taka allt upp af gólfum sem hann sæi. Erfitt væri að segja til um af hverju hann hafi farið með töflurnar heim til sín. Ákærði var aftur inntur eftir viðskiptum sínum við aðila á Akureyri og Egilsstöðum. Ákærði kvaðst hafa fengið nokkrar greiðslur frá þessum aðilum en erfitt væri að segja til um heildarupphæðina. Hana myndi ákærði ekki, auk þess sem hann vildi ekki greina frá henni. Greiðslur hafi farið fram í seðlum og átt sér stað í Reykjavík. Ekki gæti ákærði sagt til um hvar greiðslurnar hafi farið fram. Ákærða var gerð grein fyrir að lögregla hafi lagt hald á nokkra muni í náttborðsskúffu í svefnherbergi ákærða. Ákærði kvaðst geyma alls konar drasl í skúffunni og væri hann eigandi hlutanna. Enginn þeirra hluta tengdist fíkniefnum á nokkurn hátt. Ákærði bar kennsl á uppskrift á blaði er lögregla lagði hald á og tilgreind er sem nr. 3a á munaskrá lögreglu frá 13. febrúar 2006. Ákærði kvaðst ekki kannast við uppskriftina eða það sem búið væri að rita á blaðið. Ekki væri um að ræða skrift ákærða. Ákærði vissi ekki hvaðan hún kæmi. Ákærði var yfirheyrður á ný 23. febrúar 2006. Fram kemur í upphafi skýrslutökunnar að ákærði hafi sjálfur óskað eftir því að yfirheyrslan færi fram. Kvaðst ákærði nú vilja segja frá sínum þætti í málinu. Ákærði kvað upptökin hafa verið fyrir um fjórum mánuðum er hann dag einn hafi verið staddur í íþróttamiðstöðinni World Class. Hafi hann verið á æfingu og að henni lokinni farið í gufu. Þar hafi ákærði hitt karlmann, sem hafi borið að væri frá fyrrum Júgóslavíu og héti C. Þann mann hafi ákærði hvorki hitt né séð áður. Sá hafi verið einn á ferð. C hafi gefið sig á tal við ákærða og spurt ákærða um fjölskylduhagi sína. Spjallið hafi átt sér stað í gufunni og hafi þeir ekki verið einir baðgesta. Í framhaldi hafi C spurt ákærða um hvort hann væri reiðubúinn að taka á móti flöskum hér á landi sem innihéldu rándýran vökva. Fyrir það hafi ákærði átt að fá 2.000 evrur. Ákærða hafi þótt þetta skrítið en þó viljað taka verkið að sér. C hafi viljað fá upplýsingar um símanúmer ákærða og hafa samband við hann síðar. Tveim dögum síðar hafi C hringt í ákærða og beðið hann um að hitta sig í skógi rétt við heimili ákærða til að ræða málið frekar. Ákærði hafi farið á fundarstaðinn um kl. 15.00 sama dag og hitt C. Þar hafi þeir farið yfir verkefnið sem hafi falist í því að þegar ákærði væri kominn með flöskurnar í hendi hafi hann átt að koma þeim fyrir á ákveðnum stað sem C væri búinn að ákveða hvar væri. Um hafi verið að ræða svæði sem væri nærri Landspítala háskólasjúkrahúsi í Fossvogi þar sem Skógræktin væri með aðstöðu. Þar hafi ákærði átt að setja flöskurnar niður og fela þær með því að setja yfir þær laufblöð. Eftir það hafi ákærði átt að fara heim til sín og koma síðan aftur næsta dag til að ná í peninga sem ákærða hafi verið lofað fyrir verkið. Eftir það hafi leiðir skilið, C gengið að spítalanum og ákærði farið heim. Eftir það hafi liðið mánuður. Þá hafi verið hringt í ákærða og hafi C ekki verið þar á ferð. Hafi viðkomandi gefið ákærða upplýsingar um símanúmer er ákærði hafi átt að hringja í til að kanna á hvaða hótel ákærði ætti að sækja flöskurnar. Ákærða hafi síðan verið skipað að kaupa flugmiða fyrir aðilann sem hafi verið á hótelinu til að hann kæmist frá Íslandi sem fyrst. Að þessu búnu hafi ákærði hringt í viðkomandi símanúmer og karlmaður frá Litháen svarað. Hann hafi sagt að hann væri staddur á Hótel Cabin. Hafi hann sagt að hann væri með flöskur fyrir ákærða. Ákærði hafi farið sama dag á hótelið. Þar sem maðurinn hafi verið nývaknaður hafi ákærði viljað gefa honum færi á að taka sig til og því farið niður í bifreið sína fyrir utan hótelið. Um 10 til 15 mínútum síðar hafi maðurinn komið niður og verið með svarta tösku meðferðis. Töskunni hafi verið komið fyrir í bifreið ákærða, en hann hafi verið á grárri Mercedes Bens bifreið sinni. Frá hótelinu hafi verið ekið heim til ákærða. Þó væri ákærði ekki viss um hvort á leiðinni þangað hafi verð komið við á farmiðasölu Flugleiða til að kaupa flugmiða fyrir manninn til Stokkhólms. Ákærði hafi boðið manninum te heima hjá sér og tekið flöskurnar úr tösku mannsins. Þeim hafi ákærði komið fyrir í vínskáp heima hjá sér. Maðurinn hafi síðan fengið töskuna aftur. Sonur ákærða hafi fengið far með þeim og hafi hann ætlað að nálgast tiltekin gögn í fjölbrautarskóla. Skólinn hafi hins vegar verið læstur. Að því búnu hafi þeir ekið um borgina til að kanna með ódýrari gistingu fyrir manninn. Þeir hafi farið út að borða á tælenskum veitingastað. Að því búnu hafi ákærði ekið manninum á Hótel Cabin þar sem ákærði hafi skilið við hann. Flöskunum hafi ákærði síðan komið fyrir á umsömdum stað. Næsta dag hafi ákærði farið aftur á staðinn til að kanna með þá peninga er hann hafi átt að fá. Engir fjármunir hafi verið sjáanlegir. Hringt hafi verið í ákærða fyrir um þremur vikum síðan þar sem ákærða hafi verið hótað lífláti og sprengingu á heimili sínu ef ákærði segði til um þann mann er hafi dvalið á Hótel Cabin. Einnig hafi ákærða verið sagt að búið væri að handtaka þann mann hér á landi. Sá sem hafi hringt í ákærða hafi verið sá sami og greint hafi honum frá símanúmeri mannsins á Hótel Cabin. Ákærði kvaðst ekki hafa komið nærri komu meðákærða til landsins í febrúar 2006. Að því er varðaði haldlagðar upplýsingar lögreglu um uppskrift á framleiðslu fíkniefna á heimili ákærða þá kvaðst ákærði, að beiðni C, hafa farið inn á tölvupóst hjá einhverjum, sem ákærði vissi ekki hver væri, til að nálgast uppskriftina. Hafi ákærði ritað upplýsingarnar á það blað sem lögregla hafi lagt hald á. Hafi C beðið ákærða um að geyma upplýsingarnar þar til einhver maður kæmi til ákærða til að sækja þær. Ákærði var á ný yfirheyrður af lögreglu 1. mars 2006. Þá var hann yfirheyrður um æfingu í World Class er hann sagðist hafa hitt nefndan C. Ákærði kvaðst telja að hann hafi farið á æfingu líklega í síðustu viku október 2005. Æfingin hafi verið um hádegið, líklega klukkan 12.00 eða 13.00. Ákærði hafi farið á Mercedes Bens bifreiðinni á æfinguna. Æfingin hafi staðið í eina og hálfa klukkustund. Eftir æfingu í tækjum hafi ákærði synt í 20 til 30 mínútur og síðan farið í gufubað við Laugardalslaugina. Hann hafi farið út þar sem sturtur væru í World Class. Í gufunni hafi ákærði hitt C. Þar inni hafi ákærði sennilega verið í 5 mínútur. C hafi byrjað að ræða við ákærða og spurt hann hvaðan hann kæmi, hvar hann ætti heima og hvar hann væri að vinna. Hafi ákærði svarað honum. Í beinu framhaldi hafi C spurt að því hvort ákærði væri tilbúinn til að taka að sér ákveðið verkefni sem fælist í því að sækja flöskur, koma þeim fyrir á ákveðnum stað og fá fyrir það borgað. C hafi spurt ákærða frekar um hvar heimili ákærða væri og um símanúmer hans því hann ætlaði að hringja í ákærða eftir nokkra daga. Ekkert frekar hafi verið rætt. Eftir að hafa verið í gufunni hafi ákærði farið aftur í sund og í framhaldinu í búningsklefa í World Class þar sem hann hafi klætt sig. Eftir það hafi hann yfirgefið húsið. Ákærði kvaðst hafa gefið C upp símanúmer sitt sem hafi verið 8660470. Innan viku hafi C hringt í ákærða í uppgefið símanúmer. Ekki hafi komið fram úr hvaða síma C hafi hringt. Þá hafi ákærði verið staddur heima hjá sér. Síðar sama dag hafi ákærði og C hist. Fundur þeirra hafi staðið í 15 til 20 mínútur. Eftir það hafi ákærði farið aftur heim til sín. Í desember 2005 hafi ákærði síðan fengið símhringingu vegna málsins en viðmælandinn hafi ekki verið C, heldur einhver annar karlmaður. Það hafi verið að morgni til og ákærði verið heima hjá sér. Ekki hafi heldur komið fram á síma ákærða úr hvaða síma viðkomandi hafi hringt. Sá hafi sagt ákærða að hringja í ákveðið símanúmer og fara að sækja manninn sem væri kominn. Símtalið hafi verið mjög stutt og farið fram á litháísku. Ákærða hafi verið sagt að hringja í tiltekið íslenskt símanúmer. Ákærði hafi umsvifalaust hringt í númerið en ákærði hafi hringt úr sínum síma með númerinu 8660470. Karlmaður hafi svarað, sem ákærði vissi nú að héti Saulius. Er Saulius hafi svarað hafi hann sagt að hann væri á Hótel Cabin. Er ákærði hafi komið þeim flöskum fyrir er hann hafi fengið frá meðákærða Saulius hafi verið komið myrkur. C hafi hringt og beðið ákærða um að koma á nefndan stað þar sem hann vildi taka við flöskunum sjálfur. Hafi hann jafnframt sagt að hann vildi ekki greiða ákærða fyrir viðvikið fyrr en hann væri búinn að kanna innihald í flöskunum. Greiðslan hafi síðan átt að fara fram næsta dag. Símtalið hafi átt sér stað um kl. 18.30 og ákærði þá verið heima hjá sér. Ákærði hafi tekið flöskurnar úr vínskáp þar sem hann hafi verið búinn að koma þeim fyrir. C hafi tekið við flöskunum úr hendi ákærða. Næsta dag hafi ákærði farið að vitja um greiðsluna til sín og farið á staðinn upp úr kl. 11.00. Hafi hann leitað að fjármununum en enga fundið. Að því búnu hafi hann farið heim til sín. Ákærði ítrekaði að C hafi beðið sig um að fara inn á slóðina kuilysarklys@yahoo.com. Um leið og ákærði hafi slegið inn slóðina hafi opnast fyrir hann slóð að uppskrift er hann hafi skráð niður. Ekki hafi ákærði áttað sig á hvað væri í uppskriftinni. C hafi farið þess á leit við ákærða að gera þetta um leið og hann hafi tekið á móti flöskunum frá ákærða. Einhver karlmaður myndi síðan nálgast uppskriftina hjá ákærða. Ákærði hafi farið inn á tölvu heima hjá sér til að ná í uppskriftina. Tölvan hafi verið í herbergi sonar ákærða, en um hafi verið að ræða IBM tölvu. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu 8. mars 2006. Ákærði kvaðst hafa farið í helgarfrí á Íslandi helgina 20. til 22. janúar 2006. Hafi hann farið upp í Bláfjöll. Þaðan hafi verið haldið að Gullfossi og Geysi. Í ferðalagið hafi ákærði farið með kunningja sínum. Ekki vildi ákærði gefa upp nafn hans. Þeir hafi gist í sumarbústað. Ákærði hafi farið á internetið og þar áttað sig á sumarbústöðum er unnt hafi verið að taka á leigu. Ákærði hafi hringt í tiltekið símanúmer og tekið bústaðinn á leigu í eina nótt. Ákærði hafi greitt fyrir leiguna með seðlum. Ekki hafi verið auðvelt að finna heimili leigusalans, en sá hafi leiðbeint ákærða um hvernig komast mætti til sín. Þær leiðbeiningar hafi farið fram um síma ákærða. Ákærði hafi hringt í hann er hann hafi verið að nálgast Geysi, en bústaðurinn hafi verið í um 15 mínútna akstursfjarlægð frá Geysi. Ákærði og félagi hans hafi einungis verið tveir í bústaðnum. Eiginkona ákærða hafi ekki farið með í ferðina. Ákærða var bent á að heimilisfang það er ákærði hafi gefið upp varðandi hús er hann hafi greint lögreglu frá að hann hafi selt í Litháen árið 2003 væri ekki til. Kvaðst ákærði vita að umrætt heimilisfang væri ekki til. Vildi ákærði ekki tjá sig frekar um það, en frændi hans hafi verið skráður fyrir húsinu, en hann væri látinn. Ekki kvaðst ákærði vilja segja til þessa frænda síns. Ákærði ítrekaði að hann kannaðist ekki við símanúmerið 8458755. Ákærði var síðast yfirheyrður af lögreglu 15. mars 2006. Var ákærði enn inntur eftir hvort hann kannaðist við símanúmerið 8458755. Ítrekaði ákærði að hann kannaðist ekki við það símanúmer. Ákærða var gerð grein fyrir að samkvæmt gögnum lögreglu hafi ákærði greitt fyrir flugmiða manns að nafni B 21. janúar 2006. Kvaðst ákærði ekki þekkja umræddan B. D hafi komið til Íslands nokkrum sinnum. D hafi ákærði hitt í bænum tveimur dögum fyrir miðakaupin. Þeir hafi tekið tal saman og hafi D verið kunnugt um að ákærði væri með greiðslukort. D hafi beðið ákærða um að kaupa flugmiða fyrir B, þar sem D hafi ekki verið með greiðslukort meðferðis. D hafi þá verið einn á ferð. B hafi þá verið á Hótel Cabin. Eftir þetta hafi leiðir þeirra skilið. Ákærði hafi keypt flugmiðann á söluskrifstofu Flugleiða við Reykjavíkurflugvöll. Með honum í för hafi verið D og B. Eftir farmiðakaupin hafi ákærði ekið B á Hótel Cabin og D niður í bæ. Þar hafi leiðir þeirra skilið. Er ákærða var gerð grein fyrir að símanúmerið 8458755 hafi verið gefið upp við kaup á flugmiða fyrir B kvaðst hann telja öruggt að D eða B hafi gefið númerið upp. Fyrir dómi bar ákærði að hann hafi ekki þekkt meðákærða fyrir þann tíma er hann hafi hitt hann á Hótel Cabin. Ákærði staðfesti að hafa hitt C í World Class. Bar hann að lýsing hans á atvikum tengdum C við lögregluyfirheyrslur væri rétt, en langt væri um liðið frá því atburðir hafi átt sér stað. C hafi beðið ákærða um að hitta mann sem hafi átt að afhenda ákærða tvær flöskur. Þann mann hafi ákærði hitt á Hótel Cabin. Ákærði hafi farið með manninn heim til sín og tekið á móti tveimur flöskum sem hann hafi geymt heima hjá sér. Flöskurnar hafi verið áfengisflöskur. Hafi ákærði drukkið úr einni þeirra um jól. Hafi ákærði tekið eina flösku úr eigin áfengisbirgðum og látið í staðinn fylgja hinni flöskunni. Að öðru leyti væri framburður ákærða hjá lögreglu réttur. Ekki kvaðst ákærði minnast þess að hafa gefið meðákærða vísbendingu um að þeir myndu ef til vill hittast aftur er ákærði hafi ekið meðákærða á þann stað þar sem meðákærði hafi tekið rútu til Keflavíkur. Ákærði staðfesti að símanúmer sitt mánuðina fyrir handtöku hafi verið 8660470. Ákærði kvaðst hringja oft til Litháen vegna viðskipta sinna með sumarbústaði. Ákærði kvaðst ekki kannast við símanúmerið 8458755. Ákærði kvaðst hafa hitt mann að nafni D í miðbæ Reykjavíkur. D hafi beðið ákærða um að kaupa flugmiða fyrir B, þar sem D hafi ekki verið með greiðslukort. D hafi ákærði þá ekki þekkt. Hafi ákærði farið með D og B á söluskrifstofu Flugleiða og keypt farmiða fyrir B. Þetta hafi verið í janúar 2006. Er ákærða var gerð grein fyrir að símanúmerið 8458755 hafi verið gefið upp af kaupanda, kvaðst ákærði ekki hafa gefið það númer upp. Ákærði kvaðst hafa farið með D í sumarbústað skammt frá Geysi. Var honum gerð grein fyrir því að samkvæmt gögnum lögreglu hafi símanúmerið 8458755 verið staðsett í nefndum sumarbústað á sama tíma. Kvaðst ákærði telja að D hlyti þá að hafa verið með þann síma. Ákærða var bent á að samkvæmt gögnum lögreglu hafi nefnt símanúmer verið staðsett á heimili ákærða á sama tíma og sími ákærða. Kvaðst ákærði þá hafa keypt síma af D og hafa geymt heima hjá sér. Væri sá sími sennilega með númerinu 8458755. Kvaðst ákærði ekki hafa notað símanúmerið 8458755. Varðandi uppskrift, er lögregla lagði hald á tengda fíkniefnaframleiðslu, skýrði ákærði frá atvikum með sama hætti og hjá lögreglu. Þá staðfesti ákærði að etanól, er lögregla hafi lagt hald á heima hjá ákærða, notaði ákærði til að láta nudda á sér bakið vegna bakmeiðsla. A, dósent á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum, staðfesti fyrir dómi matsgerðir er frammi liggja í málinu og frá rannsóknarstofunni stafa. Bar hann um að amfetamíni væri skipt í amfetamínbasa og amfetamínsúlfat. Amfetamínbasi væri virkur hluti á meðan amfetamínsúlfat væri óvirkt. Súlfatið væri almennt hvítt að lit. Í öðru sýninu hafi basi verið 77% að styrkleika og afgangurinn því lífræn leysiefni. Hitt sýnið hafi verið með 89% styrkleika af amfetamínbasa. Amfetamínbasa væri síðan unnt að breyta í amfetamínsúlfat. A kvað rannsóknarstofuna hafa fengið í hendur frá lögreglu minnisblað vegna amfetamíngerðar. Forsendur þeirrar uppskriftar hafi komið heim og saman við gerð á amfetamínsúlfati úr amfetamínbasa. Þá hafi rannsóknarstofan fengið í hendur sýnishorn af etanóli. Það hafi mátt nota við umbreytingu á amfetamínbasa í amfetamínsúlfat. Gjarnan væri miðað við að amfetamín væri 10% að styrkleika við neyslu. Þrátt fyrir það hafi meðalstyrkur þeirra efna er rannsóknarstofan hafi fengið á árinu 2005 verið 20%, en það hafi sótt skýringu í að í nokkrum tilvikum hafi sýni af miklum styrkleika komið til rannsóknar. Algengast væri að sýni væru undir 20% að styrkleika. Í gögnum málsins lægi fyrir álit á hve mikið amfetamínsúlfat hafi verið unnt að framleiða úr þeim efnum er lögregla hafi lagt hald á. Þar væri miðað við hámarkstölur, en magn hafi getað orðið minna ef viðkomandi einstaklingur hafi ekki notað rétt tæki eða réttan búnað, auk þess sem forsendur hafi orðið að vera réttar. A kvaðst telja að einstaklingar sem væru að breyta amfetamínbasa í amfetamínsúlfat yrðu ekki ánægðir ef ekki næðist a.m.k. 90% árangur við breytinguna. Reglugerð um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna kvæði á um amfetamínbasa. Ákvæði reglugerðarinnar tækju einnig til allra salta og félli súlfat undir að vera sölt að sínu mati. E rannsóknarlögreglumaður stjórnaði lögreglurannsókn málsins. Gerði hann grein fyrir framvindu hennar og einstökum þáttum í rannsókninni. Lögreglumennirnir F og G staðfestu afskipti sín af ákærða við handtöku 4. febrúar 2006. Kváðu þeir ákærða hafa verið órólegan er hann hafi verið inntur eftir tilgangi með komu sinni til landsins. Þá hafi tilgangur hans með komu virst óljós og ákærði orðið tvísaga. Þá hafi verið ákveðið að skoða betur þær áfengisflöskur er hann hafi komið með og þá sést að átt hafi verið við tappa á báðum flöskunum. Hafi m.a. samskonar tappi verið í báðum flöskunum þó svo þær hafi verið mismunandi gerðar. Einnig hafi sést að yfirborð vökva í annarri flöskunni hafi verið óvenjulega lágt. H aðstoðaryfirlögregluþjónn staðfesti þátt sinn í rannsókn málsins, sem og I rannsóknarlögreglumaður. I kvað frágang á flöskum þeim er ákærði hafi komið með til landsins engan vegin hafa verið í samræmi við það sem almennt gerðist varðandi vínflöskur. Glært vax hafi verið sett yfir tappa á báðum flöskunum sem hafi verið gríðarlega hart og ekki unnt að skafa það af. Þá hafi tappi í báðum flöskunum setið dýpra en almennt væri. J lögreglumaður staðfesti aðkomu sína að rannsókn málsins. Gerði hann grein fyrir því hvernig gögn frá fjarskiptafyrirtækum hafi verið unnin. Hafi J sett þau upp í tímalínu til að þau yrðu myndrænni og auðveldara að átta sig á þeim. Væru símar þar bornir saman miðað við dagsetningar og þá senda sem notaðir væri hverju sinni fyrir viðkomandi síma. Samkvæmt rannsókn lögreglu hafi viðkomandi símar yfirleitt verið saman. Hafi það einnig átt við er sími ákærða hafi farið á Selfoss og upp í Biskupstungur. Sími ákærða og síminn 8458755 hafi þá verið á sömu sendum. Sendar næmu síma við símhringingar og tilraunir til hringinga. K lögreglumaður staðfesti aðkomu sína að rannsókn málsins. Kvaðst hann hafa annast rannsókn á tölvu er ákærði hafi borið að hann hafi nálgast uppskrift í gegnum. Svokölluð internetsaga tölvunnar hafi verið skoðuð og hafi engin samskipti tölvunnar við þau netföng er ákærði hafi fullyrt að hann hafi tengst fundist. L rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa verið viðstaddur yfirheyrslur af ákærða Saulius. Hafi framburður er ákærði gaf við yfirheyrsluna verið færður í lögregluskýrsluna. M rekstrarstjóri Farmiðaþjónustu gaf skýrslu í gegnum síma, en vitnið var statt fjarri þingstað við aðalmeðferð málsins. Féllst dómurinn á þá tilhögun, að beiðni ákæruvalds og með samþykki verjenda ákærðu. Staðfesti M að hafa gefið lögreglu upplýsingar um farmiðakaup og væru á meðal gagna málsins. Kaupandi farmiða hafi gefið upp tiltekin símanúmer við kaupin og hafi þau verið skráð við kaupin. Kaup á farmiða hafi farið fram í gegnum internetið, en ekki í gegnum söluskrifstofu Flugleiða. N kom fyrir dóminn og skýrði gögn úr aðgangskerfi líkamsræktarstöðvarinnar World Class. Kom fram hjá N að teknar væru myndir af auga nýs meðlims stöðvarinnar, en engin tvö augu í einstaklingum væru eins. Gæti aðgangskerfið sagt nákvæmlega til um ferðir viðskiptavina stöðvarinnar um húsnæði World Class. O kvaðst ekki kannast við símanúmerið 8458755. Kvaðst hún þekkja ákærða Arvydas og eiginkonu hans P. Eiginkona ákærða Arvydas, P, kom fyrir dóminn og kvaðst reiðubúinn að gefa skýrslu. Kvaðst hún ekki kannast við símanúmerið 8458755. Bar hún að eiginmaður sinn gæti hafa keypt síma af einhverjum manni að nafni D. Ákærði hafi hins vegar ekki notað þann síma. Q kvaðst hafa unnið fyrir ákærða Arvydas. Að því er varðaði samskipti við símanúmerið 8458755 frá 19. janúar 2006 til 6. febrúar 2006 kvaðst Q lítið getað sagt um það en muna að á því tímabili hafi maður að nafni Vidas haft samband við sig, þá nýkominn frá Litháen. Hafi hann spurt Q hvort hann gæti aðstoðað sig með vinnu á Íslandi. Hafi hann lofað að kanna málið en ekki hafi verið hægt að fá vinnu fyrir Vidas þar sem maðurinn hafi ekki verið með atvinnuleyfi. Hvorki þekkti hann manninn né hefði hann heyrt frá honum eftir þetta. Niðurstaða: Ákærðu neita báðir sök. Ákærði Saulius hefur frá upphafi rannsóknar máls þessa borið að hann hafi staðið í þeirri trú að umræddar flöskur hafi einungis innihaldið leyfilegt áfengismagn. Hefur hann lýst því að óþekktur maður hafi hitt ákærða á veitingastað í Litháen og beðið ákærða um að fara til Íslands með tvær áfengisflöskur. Hafi ákærða einungis verið gefið upp að hringt yrði í hann við komu til Íslands í símanúmer er ákærða hafi verið afhent ytra. Hafi ákærði farið í fyrri ferðina 19. desember 2005 og afhent þær flöskur manni er hafi, að undangenginni símhringingu til ákærða, sótt þær þar sem ákærði hafi verið staddur á Hótel Cabin í Reykjavík. Hafi ákærði farið með manninum heim til hans, auk þess sem maðurinn hafi keypt fyrir ákærða farmiða heim aftur, þar sem ákærði hafi viljað flýta för sinni. Sami háttur hafi verið hafður á í tengslum við ferðina til landsins 4. febrúar 2006, en fyrir hana hafi ákærði aftur fengið afhentar af sama manni í Litháen tvær áfengisflöskur til að flytja til Íslands. Sú för hafi fengið annan endi í kjölfar þess að tollverðir hafi lagt hald á flöskur þær sem ákærði hafi haft meðferðis. Ákærði Arvydas hefur viðurkennt að hafa hitt mann á Hótel Cabin er hafi komið til landsins 19. desember 2005. Að beiðni manns að nafni C hafi ákærði veitt tveimur flöskum af áfengi viðtöku hjá þessum manni, sem ljóst er af gögnum málsins og framburðum ákærðu að hafi verið meðákærði Saulius. Ákærði Arvydas hefur borið að hann hafi afhent þessar flöskur nefndum C. Um vitneskju, tengda síðari komu ákærða Saulius til landsins 4. febrúar 2006, hefur ákærði Arvydas ekkert viljað kannast við. Í málinu liggja fyrir matsgerðir Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum. Þær staðfesta að ákærði Saulius flutti með sér til landsins 1.745 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa. Reyndust 995 ml vera í annarri flöskunni með 77% styrkleika af amfetamínbasa. Í hinni flöskunni voru 750 ml með 89% styrkleika af amfetamínbasa. Þá liggja frammi í málinu matsgerðir, auk þess sem A dósent á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum hefur staðfest, að amfetamínsúlfat sé unnt að framleiða úr amfetamínbasa. Ef hámarksárangri sé náð sé unnt að framleiða 1.813 g af amfetamínsúlfati úr efninu. Sé það drýgt niður í 10% styrkleika, sem sé almennur styrkleiki við neyslu, sé unnt að framleiða úr efninu 13,3 kg af amfetamíni. Við mat á sök ákærða Saulius er til þess að líta að ákærði hafði augljóslega einhverju að leyna við komu til Íslands 4. febrúar 2006. Gaf hann tollyfirvöldum og lögreglu rangar og misvísandi upplýsingar um tilgang með komu sinni til landsins. Í framburðum F og G, er afskipti höfðu af ákærða á Keflavíkurflugvelli, kom auk þess fram að ákærði hafi verið taugaóstyrkur við komuna og eftir að hann varð þess vís að grunur hafði vaknað um að ekki væri allt með felldu. Þá er til þess að líta að ákærði hefur orðið tvísaga í málinu. Hélt hann lengi vel við þann framburð sinn að hann hafi eingöngu verið á leið til Íslands til að kynnast landi og þjóð og breytti ekki þeim framburði fyrr en að loknum talsverðum yfirheyrslum, en þá skýrði hann frá raunverulegum tilgangi með för sinni til landsins. Þá verður að horfa til þess að öll umgjörð í tengslum við flutning ákærða á umræddum flöskum var afar sérkennileg. Þannig kveðst ákærði, að beiðni óþekkts manns í Litháen sem greitt hafi fyrir flug og uppihald, hafa flutt til Íslands tvær flöskur af áfengi án þess að hann hefði nokkrar upplýsingar um viðtakanda eða símanúmer hans, sem ákærði hafi afhent óþekktum manni á Íslandi á hótelherbergi, eftir að hinn síðarnefndi hafi hringt í ákærða og sannreynt veru hans hér á landi. Jafnframt liggur fyrir að frágangur á vínflöskunum var ekki venjubundinn og leyndist tollyfirvöldum ekki við skoðun að átt hafði verið við tappa á báðum flöskunum. Þrátt fyrir að ákærði hafi fyrir dómi synjað fyrir að hafa fengið sérstaka þóknun fyrir þennan flutning bar hann í tvígang hjá lögreglu að hafa átt að fá þóknun fyrir verkið. Öll þessi umgjörð samræmist því sem þekkt er þegar svonefnd burðardýr flytja fíkniefni milli landa. Er sá framburður ákærða, að hann hafi ekki vitað um að flöskurnar innihéldu ólögmæt fíkniefni, fjarstæðukenndur í ljósi annarra gagna málsins. Þegar til alls þessa er litið er það niðurstaða dómsins að ákærða hafi verið fullljóst að hann hafi greint sinn verið að flytja ólögleg fíkniefni til landsins. Um er að ræða verulegt magn amfetamíns af miklum styrkleika. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir brot gegn 173 gr. a. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001. Við mat á sök ákærða Arvydas er til þess að líta að ákærði hefur orðið margsaga um fjölmörg atriði. Bera umfangsmiklar yfirheyrslur með sér að ákærði hefur verið ákaflega ósamvinnuþýður við yfirheyrslur og svarað mörgum spurningum lögreglumanna af ónákvæmni og jafnvel út í hött. Í upphafi rannsóknar vildi ákærði ekkert kannast við flutning á vínflöskum til landsins og það var ekki fyrr en í fjórðu yfirheyrslu hjá lögreglu að hann kannaðist við þátt sinn í málinu er tengdist ferð meðákærða til landsins 19. desember 2005. Þá hefur ákærði greint frá manni að nafni C, sem hann hefur enga grein getað gert fyrir, sem hafi beðið ákærða, gegn þóknun, að veita viðtöku tveimur áfengisflöskum á hótelherbergi af manni sem hafi verið að koma með flugi frá útlöndum. Ákærði hefur ýmist fullyrt að hann hafi skilið flöskurnar eftir nærri heimili sínu eða að hann hafi afhent þær nefndum C. Ákærði hafi hins vegar verið svikinn um þóknun fyrir verkið. Öll atriði tengd þessari afhendingu eru tortryggileg og gátu ekki gefið ákærða tilefni til annars en að álykta að um væri að ræða ólöglegan varning. Þá liggur fyrir að lögregla lagði hald á minnismiða í náttborðsskúffu á heimili ákærða sem A, dósent á Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum, hefur staðfest að hafi að geyma lýsingu á því hvernig breyta megi amfetamínbasa í amfetamínsúlfat. Sú fullyrðing ákærða að hann hafi sótt uppskriftina á internetið að beiðni C er fráleit, auk þess sem lögregla gekk úr skugga um internetsögu þeirrar tölvu er ákærði bar að hann hafi notað til verksins, en þar voru engin ummerki um að farið hafi verið inn á þá slóð er ákærði fullyrðir að hann hafi gert. Lögregla hefur aflað yfirgripsmikilla ganga um símasamskipti í tengslum við málið. Notkun símanúmersins 8458755 skipar þar veglegan sess. Við það símanúmer hefur ákærði ekkert viljað kannast. Ákærði hefur viðurkennt að hafa sjálfur verið með símanúmerið 8660470. Samkvæmt gögnum lögreglu hefur það símanúmer löngum stundum verið á sama stað og símanúmerið 8458755, en það hefur komið í ljós þegar skoðað hefur verið hvaða sendar hafa móttekið sendingar frá þessum símum. Þá hefur ákærði viðurkennt að hafa farið í ferð á Gullfoss og Geysi, sem hafi endað með því að hann hafi, ásamt öðrum manni, gist í sumarbústað skammt frá Geysi. Athuganir á gögnum frá fjarskiptafyrirtækjum hafa leitt í ljós að bæði sími ákærða og sími með númerinu 8458755 voru með í þeirri ferð. Einnig er til þess að líta að er ákærði keypti farmiða fyrir mann að nafni B 20. janúar 2006 og greiddi fyrir hann með greiðslukorti sínu var símanúmerið 8458755 gefið upp sem númer kaupanda. Þá er til þess að líta að símanúmerið 8458755 hefur samkvæmt gögnum lögreglu alloft verið í sambandi við símanúmer vinkonu eiginkonu ákærða Arvydas og vinar hans Q. Loks er til þess að líta að ákærði breytti fyrir dómi framburði sínum varðandi þennan síma, sem hann hafði fram til þess ekkert viljað kannast við og bar þá að hann hafi keypt síma af manni að nafni D sem hafi sennilega verið með þessu símanúmeri. Þann síma hafi hann geymt heima hjá sér án þess að nota hann. Þegar til alls þessa er litið eru að mati dómsins komin fram fullnægjandi gögn til að slegið verði föstu að ákærði Arvydas hafði yfir að ráða símanúmerinu 8458755. Rannsóknargögn bera með sér að úr þessu símanúmeri var hringt alls 13 sinnum í símanúmer ákærða Saulius eftir komu þess síðarnefnda til landsins 4. febrúar 2006. Ákærði Saulius hefur ekki viljað fullyrða hver hafi átt að veita viðtöku flöskum þeim er hann flutti til landsins 4. febrúar 2006, en borið að umgjörð þeirrar ferðar hafi öll verið hin sama og þegar hann réðst í ferðina í desember síðastliðnum. Samkvæmt framansögðu er framburði ákærða Arvydas hafnað sem ótrúverðugum. Þegar allt framangreint er virt heildstætt er það niðurstaða dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði Arvydas hafi átt að veita viðtöku þeim flöskum er meðákærði Saulius flutti til landsins í febrúar 2006 og vitað að þær innihéldu fíkniefni. Svo sem áður er rakið var um að ræða 1.745 ml af vökva er innihélt amfetamínbasa, sem unnt hefði verið að framleiða 13,3 kg af amfetamíni í neysluformi úr. Slíkt magn af amfetamíni er ekki flutt til landsins til annars en að setja það í söludreifingu í ágóðaskyni. Samkvæmt því verður ákærði Arvydas einnig sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir brot gegn 173 gr. a. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 32/2001. Ákærði Arvydas gekkst undir tvær sáttir á árinu 2001 vegna umferðarlagabrota. Að öðru leyti hefur hann ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Ákærði Saulius hefur ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar beggja ákærðu er til þess að líta að þeir hafa verið sakfelldir fyrir að hafa átt þátt í að flytja til landsins verulegt magn hættulegra fíkniefna af miklum styrkleika. Um var að ræða styrkan og einbeittan brotavilja beggja ákærðu. Þegar horft er til innflutningsins í desember síðastliðnum, sem hefur allur sama yfirbragð og innflutningur sá er mál þetta tekur til, þykir og vera ljóst að um skipulagða brotastarfsemi hefur verið að ræða. Ekki þykja efni til að gera greinarmun á þætti ákærðu í málinu, en hvorugur þeirra á sér neinar málsbætur. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsing beggja ákærðu ákveðin fangelsi í 2 ár og sex mánuði. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist ákærðu, en gæsluvarðhald ákærða Arvydas hefur staðið óslitið frá 12. febrúar 2006 og ákærða Saulius frá 4. sama mánaðar. Með vísan til lagaákvæða í ákæru eru upptæk gerð til ríkissjóðs 1.745 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa, 2 töflur af fíkniefninu MDMA og 1.505 ml af etanólvökva, sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Ákærðu verða dæmdir til að greiða í félagi sakarkostnað samkvæmt yfirliti lögreglustjóra um sakarkostnað frá 15. júní 2006. Þá greiði þeir í félagi ferðakostnað vitnis, að fjárhæð 25.810 krónur. Ákærði Arvydas verður dæmdur til að greiða ferðakostnað verjanda síns, að fjárhæð 108.000 krónur. Loks verður hann dæmdur til að greiða tildæmd málsvarnarlaun verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, að viðbættum virðis­aukaskatti, sem í dómsorði greinir. Ákærði Saulius verður dæmdur til að greiða þóknun verjanda síns Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns á rannsóknarstigi að fjárhæð 654.247 krónur. Jafnframt ber að dæma hann til að greiða málsvarnarlaun verjanda síns fyrir dómi, að viðbættum virðis­aukaskatti, eins og í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Daði Kristjánsson, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Dóminn kváðu upp héraðsdómararnir Símon Sigvaldason, Friðgeir Björnsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. D ó m s o r ð: Ákærðu, Arvydas Maciulskis og Saulius Prusinskas, sæti hvor um sig fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingum komi gæsluvarðhald ákærða Arvydas frá 12. febrúar 2006 og ákærða Saulius frá 4. febrúar 2006. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 1.745 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa, 2 töflur af fíkniefninu MDMA og 1.505 ml af etanólvökva, sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Ákærði, Arvydas Maciulskis, greiði 2.006.344 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 1.766.655 krónur. Ákærði, Saulius Prusinskas, greiði 1.163.918 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 377.982 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi, Bjarna Haukssonar héraðsdómslögmanns, 654.247 krónur.
Mál nr. 667/2016
Tollur Stjórnarskrá
Í málinu krafðist H ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í á árunum 2010 til 2014 vegna innflutnings á frönskum kartöflum sem bar almennan 76% verðtoll. Reisti hann kröfu sína á því að gjaldtaka tollsins færi í bága við ákvæði stjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar og skorti lagastoð sem gild skattlagningarheimild. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 væri það meginregla að af vörum sem fluttar væru inn á tollsvæði ríkisins skyldi greiða toll eins og mælt væri fyrir um í tollskrá í viðauka 1 við lögin. Var tekið fram að gjaldið teldist vera skattur enda væri það lagt á tiltekna hópa einstaklinga eða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald ætti að koma fyrir. Þá kom fram að ákvörðun um framangreindan verðtoll leiddi af tollabindingum samkvæmt samningsskuldbindingum íslenska ríkisins, sbr. 17. tölul. 1. gr. og 3. mgr. 5. gr. tollalaga. Fallist var á með Í að ákvörðun tollsins hefði rúmast innan þeirra marka sem fjárstjórnarvaldi Alþingis væri sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfu H ehf.
Dómar Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason Greta Baldursdóttir, ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. september 2016. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér aðallega 70.866.210 krónur, en til vara 42.904.477 krónur, íbáðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. mars 2010 til 13. mars2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldurniður. Í málinu krefst áfrýjandi endurgreiðslu á 76% tolli sem hann greiddi áárunum 2010 til 2014 vegna innflutnings í starfsemi sinni á frystum frönskumkartöflum sem féll undir tollskrárnúmerið 2004.1002. Hann reisir kröfur sínar ámálsástæðum og röksemdum sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. tollalaga nr. 88/2005 er það meginregla að afvörum sem fluttar eru inn á tollsvæði ríkisins skal greiða toll eins og mælt erfyrir um í tollskrá í viðauka I við lögin. Skal tollur lagður á sem verðtollurá tollverð vöru eða sendingar og sem magntollur á vörumagn eftir því semgreinir í tollskrá samkvæmt viðauka I. Í 24. tölulið 1. gr. tollalaga er tollurskilgreindur sem gjald sem innheimt er af vöru samkvæmt tollskrá. Gjald þettatelst vera skattur enda er það lagt á tiltekna hópa einstaklinga eða lögaðila samkvæmteinhliða ákvörðun ríkisvaldsins án þess að sérstakt endurgjald eigi fyrir aðkoma.Tollar á vörur sem falla undir tollskrárnúmerið 2004.1002 eiga rót aðrekja til laga nr. 87/1995 um breytingar á lögum vegna aðildar Íslands að Alþjóðaviðskiptastofnuninni.Af því tilefni voru jöfnunargjöld á kartöflur og vörur framleiddar úr þeimfelld niður og teknir upp tollar í staðinn fyrir jöfnunargjöldin. Í 11. gr.laga nr. 87/1995 var kveðið á um að nýr viðauki, viðauki II sem skiptist í A ogB hluta, skyldi bætast við þágildandi tollalög nr. 55/1987. Í viðauka II A sembirtur var með lögum nr. 87/1995 var meðal annars kveðið á um að tollur áfrystar kartöflur, sneiddar eða skornar, í tollskrárnúmerinu 2004.1009, skyldilækka í ákveðnum þrepum á sex ára tímabili úr 90% í 76%. Frá gildistökutollalaga nr. 88/2005 hafa frystar franskar kartöflur fallið undir tollskrárnúmerið2004.1002 í viðauka I við þau lög ogborið 76% toll í samræmi við þær áætlanir sem áður getur og fram komu í viðaukaII A við lög nr. 87/1995. Ákvörðun um 76% toll á vörur sem falla undir tollskrárnúmerið 2004.1002leiðir af tollabindingum samkvæmt samningsskuldbindingum íslenska ríkisins,sbr. 17. tölulið 1. gr. og 3. mgr. 5. gr. tollalaga, og tollskránni í viðauka Ivið tollalögin sem hefur verið veitt lagagildi. Fallist er á með stefnda aðnægilega sé sýnt fram á að ákvörðun tollsins rúmist innan þeirra marka semfjárstjórnarvaldi Alþingis eru sett, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Varakrafaáfrýjanda felur í reynd í sér kröfu um að dómstólar breyti ákvörðun löggjafansum gjaldhæð tollsins sem tekin hefur verið með stjórnskipulega gildum hætti, enákvörðun um slíkt er ekki á valdi dómstóla, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Aðþessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Hagar verslanir ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 700.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. september 2016.Mál þetta sem höfðaðvar 13. mars 2014 af Högum verslunum ehf., Hagasmára 1, 201 Kópavogi ogAðföngum, Skútuvogi 7, 104 Reykjavík gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli, 150Reykjavík var dómtekið að lokinni aðalmeðferðsem fram fór 2. september 2016. Stefnandi gerir aðallega þá kröfu að stefnda verði gertað greiða stefnanda alls 70.866.210 kr. meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af 1.760.673 kr. frá 15. mars 2010 til 15. apríl 2010 en fráþeim degi af 3.521.347 kr. til 15. maí 2010 en frá þeim degi af 5.746.502 kr.til 15. júní 2010 en frá þeim degi af 8.969.151 kr. til 15. júlí 2010 en fráþeim degi af 10.664.073 kr. til 15. ágúst 2010 en frá þeim degi af 12.358.998kr. til 15. september 2010 en frá þeim degi af 14.069.314 til 15. október 2010en frá þeim degi af 15.777.859 kr. til 15. nóvember 2010 en frá þeim degi af17.465.049 kr. til 15. desember 2010 en frá þeim degi af 19.150.467. kr. til15. janúar 2011 en frá þeim degi af 21.030.346 kr. til 15. febrúar 2011 en fráþeim degi af 22.910226 kr. til 15. mars 2011 en frá þeim degi af 24.297556 kr.til 15. apríl 2011 en frá þeim degi af 25.684.886 kr. til 15. maí 2011 en fráþeim degi af 27.274.826 kr. til 15. júní 2011 en frá þeim degi af 28.864.768kr. til 15. júlí 2011 en frá þeim degi af 0.472.052 kr. til 15. ágúst 2011 enfrá þeim degi af 32.079.337 kr. til 15. september 2011 en frá þeim degi af33.823.417 kr. til 15. október 2011 en frá þeim degi af 34.386.498 kr. til 15.nóvember 2011 en frá þeim degi af 35.242.031 kr. til 15. desember 2011 en fráþeim degi af 36.097.565 kr. til 15. janúar 2012 en frá þeim degi af 37.733.607kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeim degi af 39.369.651 kr. til 15. mars 2012 enfrá þeim degi af 40.564.869 kr. til 15. apríl 2012 en frá þeim degi af41.760.087 kr. til 15. maí 2012 en frá þeim degi af 43.048.812 kr. til 5. júní2012 en frá þeim degi af 43.756.178 kr. til 15. júní 2012 en frá þeim degi af45.116.267 kr. til 5. júlí en frá þeim degi af 45.894.996 kr. til 15. júlí 2012en frá þeim degi af 46.594.192 kr. til 5. ágúst 2012 en frá þeim degi af47.293.388 kr. til 15. september 2012 en frá þeim degi af 48.358.369 kr. til 5.október 2012 en frá þeim degi af 49.423.351 kr. til 15. nóvember 2012 en fráþeim degi af 50.044.692 kr. til 5. desember 2012 en frá þeim degi af 50.666.034kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af 53.125.894 kr. til 5. febrúar 2013en frá þeim degi af 55.585.756 kr. til 15. mars 2013 en frá þeim degi af56.584.309 kr. til 5. apríl 2013 en frá þeim degi af 57.582.863 kr. til 15. maí2013 en frá þeim degi af 58.284.750 kr. til 5. júní 2013 en frá þeim degi af58.986.637 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degi af 60.708.017 kr. til 5.ágúst 2013 en frá þeim degi af 62.429.399 kr. til 15. september 2013 en fráþeim degi af 63.202.917 kr. til 5. október 2013 en frá þeim degi af 63.976.436kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af 65.836.367 kr. til 5. desember2013 en frá þeim degi af 67.696.298 kr. til 15. janúar 2014 en frá þeim degi af69.281.254 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeim degi af 70.866.210 kr. til 13.mars 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandigerir þá kröfu til vara að stefndaverði gert að greiða stefnanda alls 42.904.477 kr. með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af 1.065.670 kr.frá 15. mars 2010 til 15. apríl 2010 en frá þeim degi af 2.131.344 kr. til 15.maí 2010 en frá þeim degi af 3.478.148 kr. til 15. júní 2010 en frá þeim degiaf 5.428.701 kr. til 15. júlí 2010 en frá þeim degi af 6.454.576 kr. til 15.ágúst 2010 en frá þeim degi af 7.480.453 kr. til 15. september 2010 en frá þeimdegi af 8.515.645 kr. til 15. október 2010 en frá þeim degi af 9.549.767 kr.til 15. nóvember 2010 en frá þeim degi af 10.571.262 kr. til 15. desember 2010en frá þeim degi af 11.591.685 kr. til 15. janúar 2010 en frá þeim degi af12.729.641 kr. til 15. febrúar 2011 en frá þeim degi af 13.867.598 kr. til 15.mars 2011 en frá þeim degi af 14.707.373 kr. til 15. apríl 2011 en frá þeimdegi af 15.547.149 kr. til 15. maí 2011 en frá þeim degi af 16.509.804 kr. til15. júní 2011 en frá þeim degi af 17.472.461 kr. til 15. júlí 2011 en frá þeimdegi af 18.444.048 kr. til 15. ágúst 2011 en frá þeim degi af 19.415.636 kr.til 15. september 2011 en frá þeim degi af 20.468.883 kr. til 15. október 2011en frá þeim degi af 20.809.696 kr. til 15. nóvember 2011 en frá þeim degi af21.328.250 kr. til 15. desember 2011 en frá þeim degi af 21.846.805 kr. til 15.janúar 2012 en frá þeim degi af 22.837.042 kr. til 15. febrúar 2012 en frá þeimdegi af 23.827.281 kr. til 15. mars 2012 en frá þeim degi af 24.550.517 kr. til15. apríl 2012 en frá þeim degi af 25.273.754 kr. til 15. maí 2012 en frá þeimdegi af 26.056.282 kr. til 5. júní 2012 en frá þeim degi af 26.487.002 kr. til15. júní 2012 en frá þeim degi af 27.310.148 kr. til 5. júlí 2012 en frá þeimdegi af 27.781.484 kr. til 15. júlí 2012 en frá þeim degi af 28.205.011 kr. til5. ágúst 2012 en frá þeim degi af 28.628.538 kr. til 15. september 2012 en fráþeim degi af 29.272.619 kr. til 5. október 2012 en frá þeim degi af 29.916.702kr. til 15. nóvember 2012 en frá þeim degi af 30.291.963 kr. til 5. desember2012 en frá þeim degi af 30.667.224 kr. til 15. janúar 2013 en frá þeim degi af32.156.087 kr. til 5. febrúar 2013 en frá þeim degi af 33.644.953 kr. til 15.mars 2013 en frá þeim degi af 34.254.411 kr. til 5. apríl 2013 en frá þeim degiaf 34.863.869 kr. til 15. maí 2013 en frá þeim degi af 35.288.695 kr. til 5.júní 2013 en frá þeim degi af 35.713.521 kr. til 15. júlí 2013 en frá þeim degiaf 36.755.409 kr. til 5. ágúst 2013 en frá þeim degi af 37.797.299 kr. til 15.september 2013 en frá þeim degi af 38.265.481 kr. til 5. október 2013 en fráþeim degi af 38.733.664 kr. til 15. nóvember 2013 en frá þeim degi af39.859.753 kr. til 5. desember 2013 en frá þeim degi af 40.985.844 kr. til 15.janúar 2014 en frá þeim degi af 41.945.160 kr. til 5. febrúar 2014 en frá þeimdegi af 42.904.477 kr. til 13. mars 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi tilgreiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausuúr hendi stefnda. Stefndi krefstaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdurmálskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þesskrafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niðurfalla.Í greinargerð krafðist stefndi frávísunar en þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði dómsins 20. febrúar 2015. Í upphafi voru Aðföng jafnframt aðili aðmálinu en stefnandi taldi ekki þörf fyrir aðild þeirra og eru því Hagarverslanir ehf., eigandi Aðfanga, einn stefnandi.I.Stefnandi Hagar verslanir ehf. er eittaf átta dótturfélögum Haga hf. Félagið á alla hluti í Aðföngum, sem er einstærsta birgða- og dreifingarstöð á matvælamarkaði á Íslandi. StarfsemiAðfanga felst í innflutningi, birgðahaldi og dreifingu fyrir matvöruverslanirHagasamstæðunnar. Meðal þess sem Aðföng flytja inn til landsins eru kartöflurog vörur unnar úr kartöflum, þ. á m. frystar franskar kartöflur. Á árabilinu2010-2014 fluttu Aðföng inn frá Hollandi og Bandaríkjunum frystar franskarkartöflur sem falla undir tollskrárnúmerið 2004.1002, þar sem undir erukartöflur, sneiddar eða skornar. Almennur tollur fyrir þetta tollskrárnúmer er76% og greiddu Aðföng, að sögn, samtals 93.270.601 krónu fyrir innflutninginn,þar af 70.866.210 krónur í almennan toll, á tímabilinu frá 15. mars 2010 til 5.febrúar 2014. Alls var um að ræða innflutning samkvæmt 65 tollskýrslum áofangreindu tímabili. Stefnandi byggir málssókn sína á því aðgjaldtaka þessi hafi verið ólögmæt af þeim ástæðum sem að neðan greinir og beriþví að endurgreiða umrædda fjármuni í samræmi við dómkröfur stefnanda.II.Stefnandi kveðst byggja á því aðgjaldtaka hins almenna 76% tolls á frönskum kartöflum, fari í bága við ákvæðistjórnarskrár og óskráðar grundvallarreglur stjórnskipunarréttar ogskattaréttar og krefjist því endurgreiðslu hinna ofteknu gjalda. Stefnandi kveðstekki gera ágreining um að löggjafinn hafi rétt til að leggja á borgarana skattaog önnur opinber gjöld. Undir skatta heyri einnig þau gjöld sem hafa sömueinkenni, þó að þau séu ekki bókstaflega nefnd skattar í lögum, m.a. tollar.Skattamálum skuli skipað með lögum og ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun umþað hvort leggja skal á skatt, breyta honum eða afnema hann. Þessu valdilöggjafans til skattlagningar séu sett ákveðin takmörk, bæði í stjórnarskrá,settum lögum og með óskráðum reglum stjórnskipunarréttar og skattaréttar. Þaðleiði af þessum reglum að skatta verði að leggja á eftir almennum, efnislegummælikvarða og þannig að gætt sé bæði að jafnræði og meðalhófi. Gjaldtaka verðieinnig að fullnægja kröfum um málefnalegan grundvöll skattheimtu ogstjórnsýslu. Skattar séu í eðli sínu íþyngjandi og því sé það grundvallaratriðiað þeir séu ákveðnir eftir málefnalegum mælikvarða sem eigi jafnt við um alla.Að öðrum kosti hafi borgararnir enga tryggingu gegn því að geðþóttasjónarmiðséu látin ráða því hvaða skattur er lagður á hverju sinni. Stefnandi byggiá því að sá 76% tollur sem lagður er á franskar kartöflur við innflutning tillandsins samrýmist ekki framangreindum kröfum. Enn fremur brjóti skattheimtan íbága við sjónarmið um jafnræði og meðalhóf, auk þess sem skilyrðum umlagaáskilnað sé ekki fullnægt.Það felist íkröfu um málefnalegan grundvöll skattheimtu að gjaldtakan helgist af málefnalegumsjónarmiðum og stefni að lögmætum markmiðum. Þau sjónarmið teljist almenntmálefnaleg sem studd séu við þau lög og lögskýringargögn sem um ræðir hverjusinni og sem leiða megi af tilgangi og markmiðum laga.Álagning 76%tolls á franskar kartöflur sem fluttar séu inn til landsins byggi á tollalögum,nr. 88/2005, viðauka II A, og búvörulögum, nr. 99/1993. Hvergi sé að finnaskýringar eða réttlætingu á þessari gífurlega háu tollprósentu, ekki í lögunumsjálfum, viðaukum eða í lögskýringargögnum. Stefnandi telur hins vegar ekkióvarlegt að ætla að stefndi telji réttlætinguna felast í svokallaðriverndarstefnu sinni gagnvart íslenskum landbúnaði. Stefndi hafiþannig reynt að réttlæta háa tolla á innflutt matvæli með þeim hætti aðtollunum sé aðeins beitt til að vernda þær vörur sem framleiddar séu hér álandi og þá eingöngu á meðan hinar innlendu vörur anna eftirspurn íslenskraneytenda. Með þeim hætti sé verið að jafna samkeppnisstöðu íslenskrarbúvöruframleiðslu. Sem dæmi megi taka íslenskar kartöflur. Íslenskarkartöflur njóti tollverndar þegar íslenska framleiðslan annar eftirspurn,yfirleitt yfir sumarmánuðina. Á þeim tíma sé innflutningi erlendra kartaflna(tollskrárnúmer 0710.1000) stjórnað með verð- og magntollum, þ.e. 30% verðtolliá innflutningsverð og magntolli sem er föst krónutala á hvert kíló. Á öðrumtíma ársins, þegar ekki er völ á innlendri framleiðslu, séu engir tollar áþessum vörum og þá séu tollfrjálsir kartöflukvótar auglýstir tilúthlutunar. Úr hluta af10.080 tonna framleiðslu á kartöflum hér á landi, séu hins vegar unnar ýmsarvörur, þ. á m. franskar kartöflur, langt mest sé þó óunnið. Stefnandi kveðureinungis einn aðila framleiða franskar kartöflur hér á landi, og nemi árssalanum 200 tonnum, eða innan við 2% af heildarframleiðslu kartaflna hérlendis.Samkvæmt upplýsingum frá framkvæmdastjóra viðkomandi félags séu 65% af þessumfrönsku kartöflum úr íslenskum kartöflum, og því að meðaltali um 35% affrönskum kartöflum úr innfluttum kartöflum. Þar sem þurfi tvö kíló af ferskumkartöflum í hvert eitt kíló af frönskum kartöflum, megi því gera ráða fyrir aðnotuð séu 269 tonn af ferskum íslenskum kartöflum til þess að búa til franskarkartöflur eða 2,8% af ársframleiðslu á kartöflum hérlendis.Skortur sé ákartöflum yfir árið á Íslandi, þ.e. innlend framleiðsla sé minni enheildareftirspurn á markaði. Því séu fluttar inn kartöflur erlendis frá alltárið um kring til að anna eftirspurn, ýmist á 30% tollum eða tollfrjálst.Þessar frönsku kartöflur séu síðan seldar neytendum hér á landi sem íslenskarfranskar kartöflur, og njóti verndar sem slíkar í skjóli ofurtollastefnda. Samkvæmtupplýsingum frá Hagstofunni séu árlega flutt til landsins um 2.633 tonn affrystum frönskum kartöflum, ef miðað er við meðaltal áranna 2009-2013. Þegarinnlendri framleiðslu hefur verið bætt við innflutningstölur er kominn vísir aðheildar innanlandsneyslu á frönskum kartöflum, eða sem nemi 2.835 tonnum á ári,ef miðað er við meðaltal áranna 2009-2013. Innlend framleiðsla nemi þvíeingöngu um 7% af innanlandsneyslu vörunnar, og sá hluti sem unnin sé úríslenskum kartöflum, innan við 5% af árlegri innanlandsneyslu á frönskumkartöflum. Þetta þýði að 76% ofurtollur sé lagður á rúmlega 95% af neysluÍslendinga á frönskum kartöflum undir því yfirskyni að verið sé að vernda þau5% sem eftir standa, sem standist ekki að mati stefnanda, sbr. framangreint umhlutdeild á markaði og háttu mála. Það sé ljóst aðgjaldtakan vinni ekki að tilgangi þeirra laga, sem hún sæki heimild sína til,líkt og áskilið sé þegar um íþyngjandi skattheimtu er að ræða. Af því leiði aðhún uppfylli ekki skilyrði um málefnalegan grundvöll skattheimtu og fari því útfyrir þær takmarkanir sem skattlagningarvaldi löggjafans eru sett. Því ségjaldtakan ólögmæt. Stefnandi teljiað með ofurtollum á franskar kartöflur sé ekki verið að vernda innlendaframleiðslu, enda sambærileg vara hér á landi ekki innlend, heldur innflutt aðstórum hluta. Sé því ekki uppfyllt það frumskilyrði að hin íþyngjandi gjaldtakasé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem að er stefnt, enda sé ekkertlögmætt markmið fyrir hendi. Því brjóti gjaldtakan gegn stjórnskipulegrimeðalhófsreglu. Jafnvel þótttalið yrði að fyrir hendi væri innlend framleiðsla á frönskum kartöflum, semþarfnaðist verndar, þá sé tollprósentan 76% of há með tilliti til þeirramarkmiða sem tollurinn eigi að þjóna. Stefnandi teljiþað ljóst að sú ákvörðun stefnda að leggja 76% toll á franskar kartöfluruppfylli ekki það skilyrði meðalhófsreglunnar að handhafar ríkisvaldsins veljiþað úrræði sem vægast sé og taki eingöngu íþyngjandi ákvörðun um að ekki sé völá vægara úrræði sem þjónað geti því markmiði sem stefnt er að. Því til frekaristuðnings megi benda á að þessi tollálagning sé nánast einsdæmi bæði hér álandi og erlendis. Stefndi telur aðmeð skattlagningunni sé brotið gegn jafnræðisreglu íslensks réttar. Þar sélitið til þess hvort aðilum í sambærilegum aðstæðum sé veitt sambærilegmeðferð. Lagaákvæði sem leggi óhæfilegar byrðar á tiltekinn aðila, umfram annaní sambærilegri stöðu, séu í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrárinnar og ekki séá þeim byggjandi. Innlendiframleiðandinn fái aðra og betri meðferð en innflytjendur, og óhæfilegar byrðarséu lagðar á þá með ofurtollum. Engin málefnaleg ástæða styðji þá mismunun. Þettafyrirkomulag gangi og gegn grundvallarmarkmiðum samkeppnislaga. Þá sé brotiðgegn atvinnufrelsi sem varið sé með 75. gr. stjórnarskrárinnar, sem og 7. gr.og 1. gr. 1. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var meðlögum nr. 2/1993. Allar takmarkanir á atvinnufrelsi þurfi því að vera reistar álögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Sú gjaldtaka sem hér sé til umfjöllunarfeli í sér takmörkun á frelsi þeirra sem hafa það að atvinnu að flytja innlandbúnaðarvörur til sölu innanlands. Jafnvel þó að löggjafinn hafi haftalmannahagsmuni að leiðarljósi, hafi verið talið að takmörkun á atvinnufrelsihafi gangið of langt, ef ekki hefur verið unnt að sýna fram á að aðrar leiðirhafi ekki verið færar til að ná því markmiði sem um ræðir. Stefnandi telur brotið gegneignaréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. viðauka viðmannréttindasáttmála Evrópu.Til að skerðaeignarrétt borgaranna þurfi ávallt að fullnægja skilyrðum ákvæðisins. Umræddskilyrði séu þau sömu og gilda um skerðingu atvinnufrelsis, að undanskilduþriðja og síðasta skilyrðinu um að fullar bætur komi fyrir. Sú eign sem skerter sé þau fjárhagslegu verðmæti stefnanda, sem felist í innflutningi og sölu áfrönskum kartöflum. Stjórnarskráinveiti sjálfstæðar heimildir til þess að taka af mönnum skatta á grundvelli 40.og 77. gr., án þess að slíkt teljist ólögmæt skerðing á eignarrétti. Hins vegarverði að leggja á skatta eftir almennum, efnislegum mælikvarða og þannig aðgætt sé að jafnræði og meðalhófi, sbr. að framan. Þá sé það skilyrði fyriralmennum takmörkunum á eignarrétti, sem eru taldar heimilar, að slíkartakmarkanir séu settar á grundvelli almennra og málefnalegra sjónarmiða ogþannig að jafnræðis sé gætt. Sú gjaldtaka semhér um ræðir, þ.e. 76% tollur, uppfylli ekkert þessara skilyrða. Gjaldtakan séhvort tveggja ómálefnaleg og óhófleg, auk þess sem hún brjóti gegn jafnræðiinnflytjenda og framleiðenda. Engin skýringeða réttlæting ligg framangreindri gjaldtöku að baki. Því sé ekki um skatt aðræða í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár, heldur ólögmæta skerðingu áeignarrétti, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar.Til vara kveðststefnandi byggja á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegnahinnar ólögmætu eignaskerðingar og nemi tjónið þeim greiðslum sem fram koma ídómkröfum. Varakrafastefnanda byggi á því að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur séólögmæt, enda sé ljóst að stefndi álíti 46% toll duga í því skyni að verndainnlenda framleiðslu á kartöflum, eins og raunin sé varðandi tvo innflytjendursem flytji inn sams konar vöru frá Kanada, á grundvelli tvíhliða samnings viðþað ríki, um lægri tolla. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 76% tolli annars vegar og 46% tolli hins vegar. Stefnandi kveðstbyggja kröfur sínar einkum á 40., 65., 72., 75. og 77. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, lögmætisreglu stjórnskipunarréttar,meginreglum íslensks réttar um gjaldtöku hins opinbera og almennum reglumkröfuréttar um endurgreiðslu oftekins fjár. Þá byggi stefnandi kröfur sínar álögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, tollalögum, nr.88/2005 ásamt viðaukum, og búvörulögum, nr. 99/1993, auk meginreglnasamkeppnisréttar og samkeppnislaga nr. 44/2005. Enn fremur vísi stefnandi tilskuldbindinga Íslands af vettvangi WTO og ESB, meginreglna þjóðaréttar umtúlkun slíkra alþjóðlegra skuldbindinga, almennra reglna um bótaábyrgð hinsopinbera og eignaréttarákvæðis í 1. gr. 1. samningsviðauka mannréttindasáttmálaEvrópu. Vaxta- og dráttarvaxtakrafa stefnanda byggi á lögum nr. 29/1995 oglögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa stefnandabyggi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991.III.Stefndi kveðst mótmæla því að taka almenns 76% tolls við innflutning áfrönskum kartöflum fari í bága við ákvæði stjórnarskrár og óskráðargrundvallarreglur skattaréttar. Löggjafanum séu í stjórnarskrá tryggðarheimildir til að leggja á skatta og önnur opinber gjöld. Skattur er greiðslasem tilteknir hópar einstaklinga eða lögaðila verða að gjalda hinu opinberasamkvæmt einhliða ákvörðun ríkisvaldsins eftir almennum, efnislegum mælikvarða.Tollur teljist vera skattur og sé það gjald sem innheimt er af vöru samkvæmttollskrá, sbr. 24. tölulið 1. gr. tollalaga, nr. 88/2005. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands fariAlþingi með ákvörðunarvald um fjárstjórn ríkisins. Eingöngu sé á valdi Alþingisað ákveða í formi almennra laga hvaða skattar, og þá tollar, skulu innheimtir,sbr. 40., 77. og 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr.33/1944. Þá sé skýrt, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar, aðekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli á skatt, breytahonum eða afnema hann.Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherrahafi ekki forræði á því hvernig álagningu tolla á franskar kartöflur sé háttaðog byggi sú álagning ekki á ákvæðum búvörulaga né falli varan undir þau lög.Skýringar stefnanda á verndarforsendum samkvæmt búvörulögum við ákvörðun tollssamkvæmt tollskrá fyrir franskar kartöflur séu því úr lausu lofti gripnar. Samanburður stefnanda um tollvernd ánýjum íslenskum kartöflum við franskar kartöflur fái ekki staðist. Um tværmismunandi vörur sé að ræða sem heyra undir mismunandi vöruliði samkvæmttollskrá. Þegar framboð á kartöflum, sem falla undir vörulið 0701 og 0710, séekki nægjanlegt á markaði sé sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra heimilt, sbr.65. gr. A í búvörulögum, að úthluta tollkvóta fyrir viðkomandi vöru samkvæmtviðauka IVB við tollalög. Í nefndum viðauka sé hins vegar ekki tilgreinttollskrárnúmer fyrir franskar kartöflur og hafi ráðherra því ekki heimild tilað úthluta tollkvóta fyrir þá vöru. Staða á innanlandsmarkaði í tilfellifranskra kartaflna, sem falla undir tollskrárnúmer 2004.1002 og 2005.2002, hafiþví ekki áhrif á álagningu tolls. Tollurinn sé í öllum tilfellum lagður ávöruna samkvæmt tollskrá, sem samþykkt hefur verið af Alþingi og hefurlagagildi. Stefndi kveðst hafna því að brotin hafiverið meðalhófsregla. Sú regla eigi við um stjórnvöld, þá aðila sem hafa áhendi framkvæmdarvald samkvæmt þeirri þrígreiningu sem mælt sé fyrir um í 2.gr. stjórnarskrárinnar. Alþingi, handhafi löggjafarvalds, falli ekki þar undir.Ljóst sé að meðalhófsregla stjórnsýsluréttar gildi ekki um löggjafarstörfAlþingis. Stefndi telur ljóst að uppfyllt séuskilyrði 40. gr. stjórnarskrárinnar um að engan skatt megi á leggja né breytané af taka nema með lögum. Tollar sem séu lagðir á franskar kartöflur viðinnflutning séu álagðir samkvæmt tollskrá sem sé viðauki I við tollalög, nr.88/2005, og hafi lagagildi.Stefnandi haldi því fram að kartöflur ogsú vara sem um ræði í málinu, franskar kartöflur, séu sama hráefnið. Stefnditelji svo ekki vera. Franskar kartöflur séu unnin vara. Um sé að ræða ólíkarvörur sem heyri hvor undir sinn vöruliðinn samkvæmt tollskrá og beri mismunanditoll. Stefnandi bendi á að í gildi séufríverslunarsamningar við tvö ríki þar sem meðal annars er kveðið á um lægritoll á franskar kartöflur. Sé þar vísað annars vegar til tvíhliða samninga viðKanada og hins vegar við Perú. Samkvæmt þeim samningum skal 46% tollur lagður áumrædda vöru við innflutning. Stefnandi telji ljóst af þessu að stefndi teljiað 46% tollur sé fullnægjandi til að vernda innlenda framleiðslu fyririnnflutningi á frönskum kartöflum. Í ljósi þess að umrædd álagning sé ekkibyggð á búvörulögum hafi innlend framleiðsla á frönskum kartöflum ekki áhrif átoll vörunnar. Tollar sem lagðir eru á í samræmi við gagnkvæmafríverslunarsamninga séu undantekningar frá meginreglunni, sem er álagningtolla samkvæmt tollskrá og fái þessi sjónarmið stefnanda ekki staðist hvernigsem á sé litið. Stefndi kveðst telja að fyrirkomulagtolla og skatta og skattprósenta í öðrum ríkjum geti enga þýðingu haft ímálinu. Stefndi áréttar að engu breyti þó að gjaldtakansé innan þeirra hámarka sem WTO-samningurinn setur aðildarríkum samningsins. Sásamningur sé ekki gild skattlagningarheimild fyrir íslenskum rétti, enda ekkiíslensk lög. Þá sé, eins og stefnandi tekur fram, álagningin innan þeirra markasem sett eru í WTO-samningnum, sbr. viðauka IIA við tollalög, nr. 88/2005.Tollabindingarnar séu í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands og séÍsland innan þeirra heimilda við álagningu tolls á franskar kartöflur skv.tollskrá.Stefndi telur fjarri lagi að jafnræðisreglasé brotin. Sú regla feli í sér að gæta skuli samræmis og jafnræðis í lagalegutilliti. Úthluti sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tollkvóta samkvæmtheimild í 65. gr. A í búvörulögum, fyrir umrædda vöru þegar skortur sé ámarkaði, sitji allir innflytjendur kartaflna þá við sama borð. Sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra hafi hins vegar ekki forræði á álagningu tolla á franskarkartöflur. Sá tollur sé lagður á samkvæmt tollskrá. og allir innflytjendurvörunnar greiða sama toll við innflutning sömu vöru. Mismunandi tollar séulagðir á mismunandi vörur og geti það ekki talist brot á jafnræðisreglu. Stefnandi telur álagningu tolls áfranskar kartöflur takmarka frelsi þeirra sem hafa það að atvinnu að flytja innlandbúnaðarvörur til sölu innanlands. Telur stefnandi að innflytjendur mynduflytja meira magn inn ef tollur væri innan þess sem stefnandi kallar eðlilegtmeðalhóf. Stefndi vísar þessum sjónarmiðum eindregið á bug. Löggjafanum séheimilt að leggja á borgara skatta og önnur opinber gjöld, svo sem tolla.Tollur sé lagður á franskar kartöflur við innflutning, samkvæmt tollalögum nr.88/2005, í tekjuöflunarskyni. Öllum sé frjálst að flytja inn umrædda vöru, áþeim tollum sem ákveðnir eru samkvæmt tollskrá. Það fáist ekki staðist aðatvinnufrelsi stefnanda sé þannig takmarkað með ólögmætum hætti.Stefndi kveðst hafna því að brotið hafiverið á eignarrétti stefnanda. Réttur til innflutnings franskra kartaflna séekki einkaréttur og sé ekki um eignarrétt að ræða. Skattheimta sé úrræðiríkisins til að afla tekna fyrir rekstur og helsta forsenda þess að hægt sé aðstanda undir kostnaði af margvíslegum samfélagslegum þörfum. Skatta og önnurgjöld verði að greiða þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnarenda sé annars staðar í stjórnarskránni gert ráð fyrir skattlagningu.Hér sé einfaldlega verið að leggja toll á vöru við innflutning og álagningtollsins sé lögmæt skattlagning.Stefndi hafnar því að grundvöllur gjaldtöku byggist á því að verndainnlenda framleiðslu á frönskum kartöflum. Umrædd álagning tolla sé ekki byggðá ákvæðum laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum nr. 99/1993.Eignarréttur stefnanda sé ekki skertur með skattlagningunni umfram það semheimilt sé lögum samkvæmt. Tollar séu lagðir á eftir almennum efnislegum mælikvarðaog sé aðilum ekki mismunað við álagningu.Stefndi hafni því að hann beriskaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna ólögmætrar eignarskerðingar. Engriólögmætri eignarskerðingu sé fyrir að fara. Stefnandi hafi greitt toll afumræddri vöru við innflutning, líkt og lög kveði á um.Þá mótmæli stefndi varakröfu stefnandaum að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur sé ólögmæt í ljósiþess að 46% tollur eigi að duga til að vernda innlenda framleiðslu. Verndinnlendrar framleiðslu á frönskum kartöflum komi ekki til skoðunar sbr.framangreint. Ekki sé á valdi stjórnvalda eða dómstóla að breyta ákvörðunlöggjafans um gjaldhæð tolls samkvæmt tollskrá, eins og varakrafa stefnandafeli í sér. Stefndi kveðst í varakröfu krefjastlækkunar stefnukrafnanna. Kröfum stefnanda um almenna vexti sé mótmælt ogkrafist sýknu af þeim kröfum. Þá sé dráttarvaxtakröfu mótmælt og þess krafistað þeir dæmist ekki frá fyrri tíma en dómsuppsögu í málinu. IV.Í máli þessu krefst stefnandiendurgreiðslu þess, sem hann vill meina að séu oftekin gjöld, í formi tolla semhann innti af hendi vegna innflutnings á frystum frönskum kartöflum fráBandaríkjunum, á árabilinu 2010-2014. Frystar kartöflur falla undirtollskrárnúmerið 2004.1002 og ber varan 76% almennan verðtoll. Stefnandi telur gjaldtöku verðtollsinsólögmæta og reisir kröfur sínar á því að hún fari í bága við ákvæðistjórnarskrár og grundvallarreglur stjórnskipunar- og skattaréttar. Telurstefnandi gjaldtökuna ekki uppfylla kröfur um málefnalegan grundvöll skattheimtuog að hún brjóti gegn meðalhófi og jafnræði. Sé því ekki um að ræða heimilaskattheimtu heldur ólögmæta skerðingu á eignarrétti og atvinnufrelsi stefnanda.Stefndi vísaröllum sjónarmiðum stefnanda á bug enda telur hann innheimtu verðtollsins í samræmivið tollalög, nr. 88/2005, og tollskrá sem séu gildar skattlagningaheimildir aðlögum.Dómurinn fær ekki betur séð en aðmálatilbúnaður og sjónarmið aðila séu að langmestu leyti hin sömu og byggt vará í Hæstaréttarmálunum nr. 424, 425 og 426/2015. Dómar í þessum málum vorukveðnir upp 18. febrúar sl., en eitt málanna var á milli sömu aðila. Þó er sámunur að í þeim málum var varan önnur og tollflokkun önnur. Tollprósentan varsíðan 59% í stað 76% eins og í þessu máli. Að auki er varakrafa önnur. Dómurinntelur þó einsýnt að horft verði mjög eindregið til þessara nýlegu fordæmaréttarins. Var það enda svo að aðalmeðferð þessa máls var frestað samkvæmtbeiðni aðila, til að bíða niðurstöðu Hæstaréttar í framangreindum málum.Í 40. gr.stjórnarskrárinnar segir að engan skatt megi á leggja né breyta né af taka nemameð lögum. Í 77. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að skattamálum skuliskipa með lögum. Ekki má fela stjórnvöldum ákvörðun um hvort leggja skuli áskatt, breyta honum eða afnema hann.Hugtakið skatturer ekki skilgreint í lögum en hefur verið skýrt svo af fræðimönnum og ídómaframkvæmd, að um sé að ræða gjald sem lagt er á tiltekinn hóp einstaklingaeða lögaðila samkvæmt einhliða ákvörðun hins opinbera eftir almennum,efnislegum mælikvarða og án sérstaks endurgjalds. Tollar falla þannig undirofangreint hugtak en samkvæmt 24. tl. 1. gr. tollalaga er tollur gjald seminnheimt er af vöru samkvæmt tollskrá.Í 3. gr.tollalaga er að finna meginreglu um almenna tollskyldu. Þar segir að hver sá semflytur vöru inn til landsins til endursölu, afhendingar án endurgjalds eðaeigin nota eða verði ábyrgur fyrir greiðslu tolla samkvæmt ákvæðum þessaralaga, sé tollskyldur og skuli greiða toll af hinni innfluttu vöru nema annað sétekið fram í tollskrá.Í 1. mgr. 5. gr.tollalaga nr. 88/2005 er að finna þá meginreglu, að af vörum sem fluttar eruinn á tollsvæði ríkisins skuli greiða toll eins og mælt er fyrir um í tollskráí viðauka I með lögunum. Skal tollur lagður á sem verðtollur og sem magntollurá vörumagn eins og það er ákveðið í tollskrá samkvæmt viðauka I við lögin.Enginnágreiningur er um það í málinu undirhvaða tollskrárnúmer umræddar vörur falla og heldur ekki um að þær beri þá 76%toll. Þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu.Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því aðgjaldtaka 76% verðtolls uppfylli ekki kröfur um málefnalegan grundvöllskattheimtu. Til stuðnings þeirri málsástæðu bendir stefnandi á aðréttlætanlegar ástæður þurfi að búa að baki svo háum tolli. Þar sem hana séhvergi að finna, sér í lagi ekki í lögskýringargögnum með tollalögum, megidraga þá ályktun að um verndartolla sé að ræða eða tolla sem jafna megi tilþeirra. Þau sjónarmið er um verndartolla gildi, eigi hins vegar ekki við, ekkisé með álagningu tollsins verið að vernda innlenda búvöruframleiðslu enda séhún hverfandi á þessu sviði og sett til verndar einungis einu fyrirtæki.Fallist verður áþað með stefnda að ekki hafi verið leitt í ljós að önnur sjónarmið en almennmarkmið skattlagningar, þ.e. að afla ríkinu tekna til að standa undir útgjöldumsínum, búi að baki umræddum verðtollum. Ekkert bendir til þess, hvorki íbúvörulögum nr. 99/1993, né í gögnum málsins, að tollinum sé ætlað það hlutverkað vernda íslenskan landbúnað eða öllu heldur hluta hans, eins og stefnandibyggir á. Stefnandi byggir enda þessa málsástæðu, sem er nokkuð gegnum gangandií hans málatilbúnaði, á ályktun.Þar sem sömusjónarmið liggja að baki skattheimtunni í þessu máli og lágu til grundvallar íþeim Hæstaréttarmálum sem vísað var til hér að framan, verður heldur ekki séðað dómurinn eigi ákvörðunarvald um að skattprósentan sem slík sé úr hófi. Efskattur er lagður á með réttum hætti og þeirra sjónarmiða gætt sem nauðsynkrefur hverju sinni, sé það ekki hlutverk dómstóla að ákvarða hvar efri þolmörkskattheimtu liggi, hvort sem er á einstaklinga eða lögaðila. Því verður ekkifallist á, að það eitt hversu hátt gjaldið er, leiði til þess að fallist sé ákröfur stefnanda. Að öðru leyti er um meint verndarhlutverk tollsins, vísað tilsjónarmiða í ofangreindum dómum, m.a. umfjöllun um þær breytingar sem gerðarvoru á tollalögum með lögum nr. 87/1995 í tilefni að aðild Íslands aðAlþjóðaviðskiptastofnuninni. Stefnandi byggirá því að hvað sem líði niðurstöðu um málefnalegan grunn gjaldtökunnar brjóti76% tollur gegn meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar og sé því ólögmæt. Telurstefnandi að við mat á því þurfi að skoða tollálagningu á sambærilegar vörur ogbendir í því sambandi á venjulegar kartöflur sem beri 30% toll auk magntollssem sé 55-66 kr. á kíló. Jafnframt skorti á að gjaldtakan á franskar kartöflursé til þess fallin að ná því lögmæta markmiði sem stefnt sé að. Þar gefurstefnandi sér enn að markmiðið sé vernd innlendrar framleiðslu, sem dómurinntelur ósannað, en ekkert hafi komið fram annað en að markmið álagningarinnar séskattheimta ríkisins sem er fyllilega lögmætt markmið í sjálfu sér. Fallist er og á það með stefnda aðkartöflur og vörur unnar úr kartöflum sé sín hvor varan í þeim skilningi semhér um ræðir, þótt vissulega séu þar miklir skyldleikar á milli. Ekki verðurþví fallist á að mismunandi gjaldtaka verðtolls af mismunandi vöru geti falið ísér brot á meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar.Þá verður ekkitalið að samanburður við tollálagningu í öðrum ríkjum hafi nokkra þýðingu viðúrlausn á ágreiningsefni þessu. Um er að ræða toll sem lagður er á með lögumeftir almennum, efnislegum mælikvarða en í því sambandi hefur löggjafinnvíðtækt svigrúm og þarf í þeim efnum, almennt ekki að huga að fyrirmyndumerlendis frá.Jafnframt telurdómurinn stefnanda ekki hafa sýnt fram á að gjaldtakan brjóti gegn 65. gr.stjórnarskrár um jafnræði. Ljóst er að ákvörðun um gjaldtöku 76% verðtolls áumræddar vörur nær til allra innflytjenda í sömu stöðu, og ekki eru, svokunnugt sé, settar takmarkanir við því hverjir spreyta sig á innflutningifranskra kartaflna. Aðilar vita fyrir fram að hverju þeir ganga, entollflokkunin byggir í öndverðu á þeirra ákvörðun um flokkun íaðflutningsskýrslu. Stoðar stefnanda ekki að vísa til jafnræðisreglu við samanburðá ólíkum vörum sem bera vegna þess mismunandi toll samkvæmt tollaskrá eins ogáður er rakið. Með sömu rökum er ekki fallist á sjónarmið stefnanda er lúta aðþví að gjaldtakan og það fyrirkomulag sem sé við lýði sé í andstöðu viðmeginreglur samkeppnisreglur þess efnis að opinberir aðilar skuli ekki takmarkasamkeppni. Þá er hafnaðsjónarmiðum stefnanda um að gjaldtakan teljist ólögmæt eignaskerðing og brjótií bága við 72. gr. stjórnarskrár auk þess sem hún skerði atvinnufrelsi hans semvarið sé með 75. gr. stjórnarskrár. Áður er komist að þeirri niðurstöðu aðgjaldtaka verðtolls á franskar kartöflur var í samræmi við lög sem sett vorumeð stjórnskipulega gildum hætti. Þá byggðist gjaldtakan á málefnalegumsjónarmiðum, auk þess sem meðalhófs og jafnræðis var gætt. Í henni fólst þvíekki ólögmæt skerðing á eignarrétti stefnanda. Með vísan til þessararniðurstöðu verður ekki fallist á skaðabótakröfu stefnanda byggðri á þeimgrunni. Hvað varðar atvinnufrelsi stefnanda er til þess litið að honum er í sjálfsvaldsett að haga innflutningi á frönskum kartöflum í samræmi við rekstrarlegahagsmuni sína. Með vísan til þess sem rakið hefur veriðer stefndi sýknaður af aðalkröfu stefnanda.Varakrafastefnanda byggir á því að öll gjaldtaka umfram 46% toll á franskar kartöflur séólögmæt, enda sé ljóst að stefndi álíti 46% toll duga í því skyni að verndainnlenda framleiðslu á kartöflum, eins og raunin sé varðandi tvo innflytjendursem flytji inn sams konar vöru frá Kanada, á grundvelli tvíhliða samnings viðþað ríki, um lægri tolla. Því beri að endurgreiða þá gjaldtöku sem svari tilmismunarins á 76% tolli annars vegar og 46% tolli hins vegar. Þessari kröfuverður jafnframt hafnað þegar af þeirri ástæðu að dómurinn telur ósannað að 76%tollurinn eigi rót sína að rekja til stefnu íslenska ríkisins til verndarlandbúnaði, og hið sama gildi um 46% tollinn. Þá er 46% tollur byggður ágagnkvæmum samningi við annað ríki og verður ekki séð að slíkur samningur veitiaðila eins og stefnanda heimild á þeim grunni til að krefjast sömu kjara sértil handa í viðskiptum við aðila frá þriðja ríki.Með vísan tilalls þess sem rakið hefur verið verður stefndi sýknaður af öllum kröfumstefnanda.Að þessariniðurstöðu virtri ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sbr. 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegur 700.000krónur.Af hálfustefnanda flutti málið Páll Rúnar M. Kristjánsson hæstaréttarlögmaður og afhálfu stefnda flutti málið Guðrún Sesselja Arnardóttirhæstaréttarlögmaður. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómari fékk málinu úthlutað15. september sl. og hafði þá ekki komið að því áður. D Ó M S O R ÐStefndi,íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda Haga verslana ehf. Stefnandi greiðistefnda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 336/2005
Ökutæki Slysatrygging
J slasaðist í umferðarslysi í mars 1998 er hún ók fram úr bifreið á Vesturlandsvegi í Kjós, án þess að gæta nægilega að umferð á móti og í veg fyrir aðra bifreið. Féllust L og G á rétt J til bóta úr slysatryggingu ökumanns, sem G, eigandi bifreiðarinnar, hafði tekið hjá L, en töldu að hún yrði að bera hluta tjóns síns sjálfs þar sem hún hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi er slysið varð. Talið var, að miða yrði við að J hafi verið fær til að stjórna ökutæki í umrætt sinn, þrátt fyrir stuttan svefn nóttina fyrir slysið. Með framburði vitna þótti sýnt að aksturslag J hafi verið eðlilegt og aðstæður á slysstað almennt hagstæðar til framúraksturs. Þó var talið ljóst að J hafi sýnt af sér gáleysi er hún reyndi framúrakstur í þann mund er bifreið bar að úr gagnstæðri átt. Hins vegar yrðu þessi mistök J ekki talin svo óvenjuleg eða sérstök að gáleysi hennar gæti talist stórkostlegt. Var hún því ekki talin hafa fyrirgert rétti sínum til bóta úr slysatryggingu ökumanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2005. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu en til vara að krafan verði lækkuð og dráttarvextir í fyrsta lagi reiknaðir frá dómsuppsögu. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi varð umferðarslys að morgni laugardagsins 14. mars 1998 er stefnda ók bifreiðinni JO 285 suður Vesturlandsveg í Kjós og fram úr bifreið án þess að gæta nægilega að umferð á móti og í veg fyrir bifreiðina HO 880 sem ekið var í norður með þeim afleiðingum að árekstur varð. Lést ökumaður bifreiðarinnar HO 880 en stefnda slasaðist lífshættulega. Óumdeilt er að áfrýjandinn Guðmundur Helgi Andersen var eigandi bifreiðarinnar JO 285 og hafi haft ábyrgðartryggingu og slysatryggingu ökumanns hjá áfrýjandanum Lloyd´s of London. Í máli þessu krefur stefnda áfrýjendur um bætur vegna líkamstjóns er hún hlaut í slysinu. Aðila greinir ekki á um hvert tjón hennar var. Áfrýjendur fallast á þá niðurstöðu héraðsdóms að stefnda njóti réttar til bóta úr slysatryggingu ökumanns. Þeir telja hins vegar að hún hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn og eigi því að bera hluta tjóns síns sjálf samkvæmt 5. gr. skilmála tryggingarinnar, sem rakin er í hinum áfrýjaða dómi, sbr. 20. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þar sem henni hafi þegar verið greiddir tveir þriðju hlutar tjóns síns eigi hún ekki frekari kröfu og beri því að sýkna áfrýjendur. Áfrýjandinn Guðmundur Helgi Andersen hefur ekki borið fyrir sig aðildarskort. Ekki er ágreiningur um að stefnda sýndi af sér gáleysi umrætt sinn en stefnda telur að það verði ekki talið stórkostlegt þannig að skerði rétt hennar til bóta. II. Í skýrslu sem stefnda gaf lögreglu 26. mars 1998 kom fram að hún hafi verið að skemmta sér í Reykjavík kvöldið áður en slysið varð og fram á nótt en hafi að því búnu ekið til Akraness og sofið í tvær til þrjár klukkustundir áður en hún hélt áleiðis til Reykjavíkur um klukkan sjö að morgni. Hún kvaðst hafa verið vel fyrir kölluð þrátt fyrir skamman svefn, en hún neyti ekki áfengis. Hún sagðist ekki muna eftir slysinu eða akstrinum frá Hvalfjarðarbotni. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi bar stefnda á sömu lund. Stefnda var 22 ára þegar slysið varð. Í álitgerð örorkunefndar kemur fram að hún hafði verið við góða heilsu fyrir slysið og stundað íþróttir. Þegar framangreint er virt verður að fallast á það með héraðsdómi að miða verði við að stefnda hafi verið fær til að stjórna ökutæki, sbr. 1. mgr. 44. gr. umferðarlaga, þrátt fyrir stuttan svefn. Breytir það ekki þessari niðurstöðu að stefnda, sem hlaut lífshættulega áverka, muni ekki eftir slysinu eða akstrinum næstu mínútur þar á undan. Miðað við framburð vitnisins Rögnvaldar Einarssonar hjá lögreglu virðist stefnda hafa ekið á eðlilegum hraða. Rögnvaldur kvaðst hafa ekið á „umferðarhraða“ og hafi stefnda ekið fram úr honum við Brynjudalsá en hann dregið hana uppi á móts við Háls í Kjós. Ók hann á eftir stefndu er slysið varð og sagði hann stefndu hafa ekið „ekki neitt óeðlilega hratt þarna“ og verið „á umferðarhraða“. Vegurinn var beinn á þeim kafla er slysið varð og ekkert sem bannaði framúrakstur eða hindraði útsýn fram á veginn. Þá ber Rögnvaldi og vitninu Birni Guðmundssyni, sem stefnda var að reyna að aka fram úr er áreksturinn varð, saman um að aðstæður hafi verið góðar. Umferð hafi verið lítil, gatan hálkulaus og þurr eða því sem næst og veður bjart. Skýrslum þessara vitna hjá lögreglu ber saman um að stefnda hafi virst ætla að aka fram úr bifreið Björns og sveigt í því skyni yfir á vinstri vegarhelming örskömmu áður en bifreiðina HO 880 bar að úr gagnstæðri átt. Á uppdrætti lögreglu af vettvangi eru sýnd „dragför/hemlaför“ eftir bifreið þá er stefnda ók og verður að miða við að hún hafi reynt að forðast árekstur með hemlun. Enda þótt aksturslag stefndu fram að slysinu virðist hafa verið eðlilegt og aðstæður á slysstað almennt hagstæðar til framúraksturs er ljóst er að stefndu urðu á mistök er hún reyndi framúrakstur í þann mund er bifreið bar að úr gagnstæðri átt, hvort sem það var vegna þess hún kom ekki auga á bifreiðina eða að hún mat fjarlægðir rangt. Sýndi hún þannig ótvírætt af sér gáleysi við aksturinn. Til þess að gáleysi teljist stórfellt þarf það að vera á mjög háu stigi. Umferðaróhöpp verða oftast vegna þess að ökumenn leggja ekki rétt mat á aðstæður. Verður ekki talið að framangreind mistök stefndu séu svo óvenjuleg eða sérstök að gáleysi hennar geti talist stórkostlegt óháð þeim hörmulegu afleiðingum er af hlutust. Verður því ekki talið að stefnda hafi fyrirgert rétti sínum til bóta úr slysatryggingu ökumanns. Krafa stefndu um dráttarvexti frá 18. nóvember 2000 til greiðsludags verður tekin til greina með vísan til 1. mgr. 24. gr. þágildandi laga nr. 20/1954, sbr. 3. mgr. greinarinnar eins og henni var breytt með lögum nr. 33/1987. Í héraðsdómi er misræmi milli forsendna og dómsorðs þar sem héraðsdómari taldi greiðskyldu áfrýjenda óskipta í forsendum en gat þess ekki í dómsorði. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kom fram að líta bæri svo á að greiðsluskylda hefði verið dæmd óskipt. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður, þó þannig að áfrýjendur, Lloyd´s of London og Guðmundur Helgi Andersen, skulu óskipt greiða stefndu, Jennýju Andersen, tildæmda fjárhæð. Áfrýjendur greiði stefndu óskipt 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 2005. Mál þetta var þingfest 29. september 2004 og dómtekið 11. þ. m. Stefnandi er Jenný Andersen, Álftamýri 12, Reykjavík. Stefndu eru Lloyd´s of London, One Lime Street, London, Englandi, en vegna hans er málshöfðuninni beint að tjónafulltrúa Lloyd´s á Íslandi, og Guðmundur Helgi Andersen, Álftamýri 12, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða sér 6.691.442 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 14. mars 1998 til 18. október 2000 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 25/1987 frá 18. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 29. september 2004 Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara að stefnanda verði gert að bera verulegan hluta af tjóni sínu sjálf og að kröfur hennar verði verulega lækkaðar svo og að dráttarvextir verði í fyrsta lagi reiknaðir frá dómsuppsögu að telja. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Laugardaginn 14. mars 1998, kl. 7.59, varð umferðarslys er stefnandi ók bifreiðinni JO-285 á leið suður Vesturlandsveg í Kjós og skammt sunnan við veginn að Félagsgarði ók hún fram úr bifreið án þess að gæta nægjanlega að umferð á móti og í veg fyrir bifreiðina HO-880, sem var ekið í norður, með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreiðunum og ökumaður HO-880 beið bana. Stefnandi hlaut lífshættulega fjöláverka. Stefndi, Guðmundur Helgi Andersen, var eigandi bifreiðar­innar JO-285 og hafði ábyrgðartryggingu og slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega hjá stefnda, Lloyd´s of London. Tekin var lögregluskýrsla af stefnanda 26. mars 1998. Hún kvaðst ekki muna eftir sjálfu slysinu. Hún hafi verið að skemmta sér á veitingahúsinu Astro kvöldið áður og farið þaðan kl. 2.45. Hún hafi ekið kunningja sínum upp á Akranes, lagt sig þar og sofið í 2-3 klukkustundir að hún taldi. Frá Akranesi hafi hún síðan farið kl. um 7 og ekið á Grundartanga þar sem hún hafi verið um kl. 7.30 og kunningi hennar farið þar úr bifreiðinni. Hún hafi síðan ekið áleiðis til Reykjavíkur og mundi eftir sér hjá Ferstiklu og í Hvalfjarðarbotni. Síðan viti hún ekki hvað kom fyrir og hafi vaknað 20. mars á sjúkrahúsi í Reykjavík. Hún kvaðst hafa verið vel fyrir kölluð í umrætt sinn þrátt fyrir að hafa ekki sofið meira. Hún kvaðst ekki neyta áfengis og ekki hafa drukkið neitt sem truflað hefði akstur sinn. Hún kvaðst haf verið með öryggisbelti er slysið varð. Einnig voru teknar lögregluskýrslur af tveimur vitnum. Rögnvaldur Einarsson kvaðst hafa verið á leið til Reykjavíkur frá Akranesi á bifreið sinni á umferðarhraða. Við Brynjudalsá hafi bifreiðinni JO-285 verið ekið fram úr bifreið sinni. Hann kvaðst hafa tekið eftir að annað framljósið vantaði á bifreiðina. Á móts við bæinn Háls kvaðst hann hafa ekið þessa bifreið uppi en henni hafi verið ekið á eftir annarri bifreið. Rétt eftir að bifreiðarnar hafi verið komnar sunnan við afleggjarann að Félagsgarði hafi ökumaður JO-285 beygt yfir á vinstri vegarkant og greinilega ætlað fram úr næstu bifreið á undan. Rétt í því hafi bifreiðin HO-880 komið á móti, til norðurs. Kvaðst hann hafa séð til ferða hennar og hafi hún verið í alla staði eðlilega staðsett á veginum og með ökuljós tendruð. Hann kvaðst ekki hafa séð nein viðbrögð hjá ökumanni bifreiðarinnar JO-285 um að bifreiðinni væri hemlað eða að ökumaður reyndi að beygja aftur til hægri en svigrúm hafi verið til þess þar sem ökumaður fremstu bifreiðarinnar hafi verið vel hægra megin á veginum. Ökumaður bifreiðarinnar HO-880 hafi hemlað og reynt að beygja undan til en aðdragandinn hafi verið stuttur og bifreiðarnar skollið saman af miklu afli. Hann kvað aðstæður, er slysið varð, hafa verið góðar, gatan því sem næst þurr, bjart og umferð nánast engin. Ökumaður bifreiðarinnar JO-285 hafi ekki ekið neitt óeðlilega hratt, verið á umferðarhraða en hann hafi virst ekki hafa séð til ferðar bifreiðarinnar HO-880. Björn Guðmundsson kvaðst hafa umræddan morgun verið á leið til Reykja­víkur frá Akranesi í bifreið sinni. Hann kvaðst hafa ekið á 85 til 90 km. hraða á umræddum stað, þ.e. skammt sunnan við Félagsgarð í Kjós. Hann kvað veginn hafa verið þurran og hálkulausan og veðrið gott, þ.e. hálfskýjað og gola. Hann kvaðst hafa mætt jeppabifreið af gerðinni MMC Pajero og virst hraði hennar vera eðlilegur. Þegar bifreiðarnar hafi mæst hafi hann litið í hliðarspegil og séð bifreið sem kom á eftir á röngum vegarhelmingi og hafi hann áttað sig á því að ökumaður þeirrar bifreiðar hafi ætlað að aka fram úr bifreið sinni. Hann kvað árekstur, sem hafi verið mjög harður, hafa orðið nokkru aftan við bifreið sína. Hann kvað Rögnvald Einarsson hafa komið á slysavettvanginn og tilkynnt um slysið. Þeir hafi hlúð að hinum slösuðu eins og þeim var unnt. Hann kvaðst telja að ökumaður jeppans hafi ekki verið í öryggisbelti. Á vettvangsuppdrætti lögreglunnar eru sýnd hemlaför eftir bifreiðina HO-880 og nokkuð styttri “dragför/hemlaför” eftir JO-285. Í opinberu máli, sem var höfðað á hendur stefnanda, var henni með dómi 23. september 1998 gert að sæta fangelsi í tvo mánuði, skilorðsbundið í tvö ár, og hún var svipt ökuréttindum í átján mánuði. Var talið að stefnandi hefði brotið gegna 215. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 4. gr. og a-lið 2. mgr. 20. gr. umferðarlaga. Í dóminum segir m.a.: “Af þeim myndum, sem lögreglan tók á vettvangi, má sjá að mun minna sér á jeppabifreið hins látna en lítilli bifreið ákærðu. Miðað við eðli þeirra meiðsla ern ökumaðurinn hlaut er hugsanlegt að notkun öryggisbeltanna hefði bjargað lífi hans. Einnig þykir rétt að hafa í huga þær afleiðingar sem slysið hafði fyrir ákærðu sjálfa.” Örorkunefnd komst að þeirri niðurstöðu, sbr. matsgerð 30. janúar 2001, að varanleg örorka og varanlegur miski stefnanda vegna slyssins væri 55%. Í bréfi tjónafulltrúa Lloyd´s á Íslandi, 8. mars 2004, til lögmanns stefnanda, segir að á þeim tíma, sem slysið varð, hafi hámark varðandi bótagreiðslur úr slysa­tryggingu eiganda og ökumanns að lögum verið 21.000.000 króna. Vísað er til þess að vátryggjandi hafi þann 18. október 2000 greitt stefnanda fullnaðarbætur vegna slyssins og hafi við það uppgjör verið miðað við að stefnandi bæri eigin sök á því tjóni, sem hún varð fyrir, að a.m.k. 1/3 hluta. Samtals hafi bótagreiðslu numið 13.850.290 krónum og sé það mat vátryggjanda að stefnandi hafi þeim fengið tjón sitt bætt að fullu. Framkomnum kröfum um viðbótargreiðslur sé því hafnað. Framangreind greiðsla þ. 18. október 2000, þ.e. bætur að upphæð 8.380.290 auk lögfræðikostnaðar að upphæð 450.406 krónur og virðisaukaskatts, var af hálfu stefnanda móttekin með fyrirvara. Við að almeðferð málsins var breyting á kröfugerð stefnanda sem leiðir til einföldunar á málsástæðum frá því sem verið hafði samkvæmt stefnu. Aðila greinir ekki á um hvert tjón stefnanda hafi verið og í málinu er ekki tölulegur ágreiningur. Krafa stefnanda er reist á því að við uppgjör 18. október 2000 hafi af hálfu stefnda, Lloyd´s of London, verið ranglega miðað við að stefnandi bæri 1/3 eigin sök í málinu og því hafi þriðjungur verið dreginna af hverjum bótalið; tímabundnu atvinnu­tjóni 916.666 krónur, þjáningabótum 270.680 krónur, miskabótum 880.256 krónur og bótum vegna varanlegrar örorku 4.623.840 krónur. Um lagagrundvöll vísar stefnandi til 88. gr., 90. gr. og 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Dómkröfur stefnanda byggjast á því að stefndu beri að greiða sér fullar bætur vegna tjóns sem hún varð fyrir vegna umferðarslyssins, sbr. I. kafla laga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Vísað er til þess að samkvæmt 88. gr. umferðarlaga nægi stefnda ekki að sýna fram á (einfalt) gáleysi stefnanda heldur að það hafi verið “stórkostlegt”. Krafist er vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga eins og ákvæðið var á slysdegi af bótum frá tjónsdegi 14. mars 1998 til 18. nóvember 2000 er mánuður hafi verið liðinn frá því að kröfum stefnanda var hafnað og tjónið gert upp með fyrirvara en dráttarvaxta krafist frá þeim tíma. Stefndu byggja sýknukröfu sína annar vegar á því að regla 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga eigi ekki við um líkamstjón stefnanda og verði hún að sæta sakar­skiptingu sem byggist á einföldu mati á gáleysi. Og hafi stefndu verið rétt að bera fyrir sig kröfu um sakarskiptingu sem varlega áætluð nemi 1/3 hluta tjónsins. Í öðru lagi byggja stefndu sýknukröfu sína á því að jafnvel þó talið yrði að sýna þurfi fram á stórkostlegt gáleysi hjá stefnanda til þess að unnt verði að beita sakarskiptingu hafi stefnandi hagað sér á stórkostlega gálausan hátt sem leitt hafi til slyssins. Framburðir vitna svo og lýsing stefnanda sjálfrar á aðdraganda slyssins bendi til þess að hún hafi ekki verið fær um að stjórna ökutækinu á öruggan hátt. Að sögn stefnanda hafi hún verið vansvefta eftir að hafa verið á skemmtistað kvöldið áður að afloknum vinnudegi. Hún hafi ekið um langan veg og ekki hvílst nema í 2-3 klukkustundir áður en hún lagði af stað á ný. Stefnandi hafi reynt framúrakstur án þess að aðstæður leyfðu og að því er virðist án þess að gefa gaum að aðkomandi umferð og án þess að því er séð verði gert neitt til að afstýra því að slys yrði og þannig beinlínis átt sök á því tjóni sem hún varð fyrir. Stefnanda hafi með engu móti getað dulist að þessar athafnir hennar væru stórháskalegar og til þess fallnar að valda slysi ein og raun varð. Stefnandi verði því að sæta skerðingu bótaréttar vegna eigin sakar og í því ljósi hafi hún fengið tjón sitt bætt að fullu. Varakrafa stefndu er rökstudd með því að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti við að halda kröfum sínum til streitu þar sem u.þ.b. fjögur ár hafi liðið frá því bætur voru greiddar þar til hafist var handa um málssókn og beri því að lækka við­bóta­greiðslur til hennar og hún geti í fyrsta lagi átt rétt til dráttarvaxta frá dóms­uppsögu eða þingfestingu stefnu. Af hálfu stefnda, Guðmundar Helga Andersen, er ekki haldið fram sýknu­ástæðu sem taki sérstaklega til hans. Réttur stefnanda til bóta helgast af 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 32/1998, sem kveður á um að auk ábyrgðartryggingar samkvæm 91. gr. skuli hver ökumaður sem ökutækinu stjórnar tryggður sérstakri slysatryggingu enda hafi hann ekki notað ökutækið í algeru heimildarleysi, sbr. 2. mgr. 90. gr. Stefnandi nýtur réttar sem vátryggð og sakarskiptingarregla 89. gr. laganna vegna áreksturs skráningarskyldra vélknúinna ökutækja á því ekki við. Í skilmálum hins stefnda tryggingafélags fyrir slysatryggingu ökumanns og eiganda sem farþega segir í 5. gr.: “Réttur til vátryggingabóta getur fallið niður samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga ef vátryggingartaki eða vátryggður vanrækir skyldur sínar gagnvart vátryggjanda, t.d. ef hann ekur án þess að hafa öku­réttindi eða veldur tjóni af stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis, ávana- eða fíkniefna.” Þetta undanþáguákvæði samrýmist 20. gr. laga nr. 20/1954, sbr. einnig 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Upplýst er að stefnandi hafði lítið sofið um nóttina fyrir slysið en engu að síður er óhrakið að hún hafi verið vel fyrir kölluð. Verður þannig við það miðað að stefnandi hafi verið líkamlega og andlega fær um að stjórna ökutæki því sem hún fór með, sbr. 1. mgr. 44. gr. umferðarlaga. Óumdeilt er að slysið varð fyrir það stefnandi sýndi af sér gáleysi við aksturinn en á hinn bóginn er engan veginn í ljós leitt að akstursmáti hennar fyrir tjónsatvikið hafi verið sérlega aðfinnsluverður eða glæfra­legur þannig að boðið hafi hættu heim. Samkvæmt framangreindu ráðast úrslit málsins af því hvort komist verði að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til tryggingabóta með því að valda tjóni af stórfelldu gáleysi. Niðurstaða málsins er sú að svo sé ekki og að því beri að fallast á kröfur hennar. Úrlausn meginágreinings aðila ræðst af réttarvenju og gögn málsins lágu fyrir er hið stefnda tryggingafélag hafnaði að verða að fullu við kröfu stefnanda og verður ekki fallist á varakröfu stefndu sem er reist á tómlæti stefnanda. Samkvæmt þessu ber að dæma stefndu til að greiða stefnanda óskipt 6.691.442 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Dæma ber stefndu til að greiða 700.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, Óðins Elís­sonar héraðsdómslögmanns 700.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Lloyd´s of London og Guðmundur Helgi Andersen, greiði stefnanda Jennýju Andersen, 6.691.442 krónur með 2% ársvöxtum frá 14. mars 1998 til 18. október 2000 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. nóvember 2000 til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði 700.000 krónur í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningslaun Óðins Elíssonar héraðsdómslögmanns 700.000 krónur.
Mál nr. 659/2007
Kærumál Málskostnaður
Varnaraðili ákvað að fella mál sitt gegn sóknaraðilum niður og það án þess að þeir hefðu greitt neinn hluta af stefnukröfu hennar. Eins og atvikum málsins var háttað varð í samræmi við meginreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að fallast á kröfu sóknaraðila um að málskostnaður yrði felldur niður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2007, þar sem fellt var niður mál, sem varnaraðili höfðaði gegn sóknaraðilum og þeim gert að greiða varnaraðila 411.106 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að málskostnaðarákvörðun hins kærða úrskurðar verði felld úr gildi og honum breytt á þann veg að málskostnaður verði felldur niður og gjafsóknarkostnaður varnaraðila, 411.106 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Í hinum kærða úrskurði kemur fram að við fyrirtöku málsins 22. nóvember 2007 hafi aðilar óskað eftir því að fella málið niður. Af gögnum málsins má hins vegar ráða að varnaraðili ákvað að fella málið niður og það án þess að sóknaraðilar hefðu greitt neinn hluta af stefnukröfu varnaraðila. Eins og atvikum málsins er háttað verður í samræmi við meginreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að fallast á kröfu sóknaraðila um að málskostnaður verði felldur niður. Dómsorð: Málskostnaður í héraði fellur niður. Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarlaun er staðfest. Mál þetta var tekið til úrskurðar 22. nóvember 2007. Stefnandi er Guðrún Helga Magnúsdóttir. Stefndu eru Guðmundur Sigfússon og Vátryggingafélag Íslands hf. Dómkröfur stefnanda í málinu eru að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð kr. 14.518.652, með vöxtum og dráttarvöxtum eins og nánar greinir í stefnu, vegna afleiðinga umferðarslyss sem hún varð fyrir 25. september 1996. Við fyrirtöku málsins 22. nóvember 2007 óskuðu aðilar eftir að fella málið niður. Lögmaður stefnanda krafðist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál og lagði í úrskurð dómsins. Stefnandi hefur gjafsókn samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 22. júní 2006. Eftir niðurstöðu málsins verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda kr. 411.106 í málskostnað sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningsþóknun lögmanns hennar að meðtöldum virðisaukaskatti, samtals kr. 411.106 greiðist úr ríkissjóði. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Mál þetta er fellt niður. Stefndu greiði stefnanda 411.106 krónur í málskostnað, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda 411.106 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 255/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. júlí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X verði á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 úrskurðaður til að sæta áfram gæslu­varðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til föstudagsins 12. júlí 2002, kl. 16.00. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík verði hafnað. Í kröfu lögreglunnar kemur fram að undanfarna mánuði hafi lögregla og dómstólar margoft þurft að hafa afskipti af kærða vegna ýmissa afbrota og hafi hann hlotið þrjá dóma. Hinn 29. nóvember sl. 30 daga fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir þjófnað og tilraun til þjófnaðar og 29. janúar sl. 75 daga fangelsi skilorðsbundið í tvö ár, fyrir alls sex þjófnaði. Kærði hafi unað báðum dómunum. Í seinna málinu hafi ekki tekist að ljúka öllum þeim málum, sem kærði hafi komið við sögu í, fram að þeim tíma og því eftir að hann hafi framið enn á ný innbrot nú tvö innbrot aðfaranótt 10. febrúar sl. verið gerð krafa af hálfu um að hann sætti gæsluvarðhaldi svo unnt væri að ljúka málum hans. Hafi hann verið úrskurðaður í héraðsdómi Reykjavíkur í sex vikna gæsluvarðhald á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála. Á gæsluvarðhaldstímanum hafi verið gefin út ákæra í 11 liðum á hendur kærða og þann 26. mars sl., síðasta dag gæsluvarðhaldsins, hafi hann hlotið sex mánaða óskilorðsbundinn fangelsisdóm. Kærði hafi í framahaldi af dómnum verið leystur úr gæsluvarðhaldinu. Við meðferð síðastgreinda málsins fyrir héraðsdómi hafi kærði játað allar sakargiftir og sagst vera hættur fíkniefnaneyslu og afbrotum og þeirri óreglu sem því fylgdi. Af hálfu ákæruvalds hafi því verið haldið fram m.a. að vegna hins unga aldurs kærða þyrfti hann aðhald við að koma sér á rétta braut í lífinu og óskilorðsbundið fangelsi gæfi kærða þann möguleika að fullnusta refsinguna með samfélagsþjónustu undir eftirliti Fangelsismálastofnunar. Við dómsuppsögu hafi kærði tekið sér lög­mæltan áfrýjunarfrest. Undir lok áfrýjunarfrestsins 23. apríl sl. hafi kærði áfrýjað málinu til Hæstaréttar. Kærði hafi verið handtekinn enn á ný 20. apríl sl. vegna aðildar hans að ráni við Vallarhús 28 í Reykjavík, þar sem þrír menn hafi rænt peningum, pizzu og kókflösku af pizzasendli. Daginn eftir hafi kærði verið úrskurðaður í Héraðsdómi Reykjavíkur í sex vikna gæsluvarðhald á grundvelli c-liðar 1. mgr. oml. Kærði hafi kært úrskurðinn til Hæstaréttar sem hafi staðfest hann 24. apríl sl. með vísan til forsendna hans. Hinn 23. maí sl. hafi ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur kærða og meðkærðu vegna ránsins. Eftir að kærði hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald hafi hann játað við yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa 4. apríl sl. brotist inn í bifreiðina [...] og stolið úr henni ýmsum munum. Þá hafi kærði einnig játað að hafa sama dag notað í nokkur skipti debetkort eiganda bifreiðarinnar, sem hann hefði tekið ófrjálsri hendi í bifreiðinni. Í gær hafi lögreglustjórinn í Reykjavík gefið út ákæru á hendur kærða vegna þessara brota og einnig vegna þjófnaða á bensíni og díselolíu í júlímánuði á síðasta ári. Lögreglan kveður ljóst að brotaferill kærða sé orðinn verulegur þrátt fyrir ungan aldur. Þá hafi kærði rofið skilorð dómanna frá því í nóvember og janúar sl. fljótlega eftir að þeir hafi verið kveðnir upp og haldið áfram afbrotum þrátt fyrir dóminn 26. mars sl. Af framansögðu og af brotaferli kærða verði ekki annað talið en að yfirgnæfandi líkur séu á að hann haldi áfram brotastarfsemi sinni fari hann frjáls ferða sinna og því sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi svo koma megi í veg fyrir frekari afbrot á meðan málum hans sé ekki lokið. Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur þann 21. apríl sl. og dómi Hæstaréttar þann 24. apríl sl. hafi verið fallist á að skilyrði c-liðar 1. mgr. 103. gr. oml. væru fyrir hendi og telja verði þessi lagaskilyrði enn fyrir hendi. Lögreglan kveður kærða hafa verið ákærðan fyrir brot gegn 244. gr., 248. gr. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til alls framanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til c-liðar 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sé þess farið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún sé fram sett. Af hálfu verjanda kærða er bent á að í dómi sem kveðinn hafi verið upp yfir kærða 26. mars sl., hafi tveir fyrri dómar á hendur honum verið dæmdir upp og honum ákvörðuð sex mánaða fangelsisrefsing. Þeim dómi hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar. Þurfi kærði að sæta gæsluvarðhaldi, eins og krafist sé, hafi hann setið um þrjá mánuði í gæsluvarðhaldi vegna ódæmdra mála og sex vikur til viðbótar vegna dæmdra mála sem þó hafi verið áfrýjað. Með kröfunni sé verið að misnota heimildir til gæsluvarðhalds. Taldi verjandi hvorki efnis- né lagarök fyrir gæsluvarðhaldi. Niðurstaða Tvær ákærur hafa verið gefnar út á hendur kærða vegna meints ráns, þjófnaðarbrota og fjársvika. Málin hafa verið send Héraðsdómi Reykjavíkur en hafa ekki verið þingfest. Kærði hefur játað aðild sína að ránsbrotinu og eru sterkar líkur eru fyrir því að brot þetta verði talið varða við 252. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur hann játað á sig þjófnað og skjalafals. Tvö hinna meintu brota voru framin 4. og 20. apríl sl. en kærði var látinn laus úr gæsluvarðhaldi eftir að hafa verið dæmdur í 6 mánaða fangelsi 26. mars sl. Eins og brotaferli kærða hefur verið háttað síðasta árið verður að fallast á með lögreglu að verulegar líkur á því að kærði muni halda áfram brotaferli sínum gangi hann laus. Með tilliti til alvarleika þeirra brota sem kærði hefur nýlega játað á sig þykir mega fallast á að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi þótt hann hafi þegar setið í 12 vikna gæsluvarðhaldi vegna brota sem endanlegur dómur hefur enn ekki gengið um. Er því fallist á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að kærði sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt c- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 svo sem krafist er. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til föstudagsins 12. júlí 2002, kl. 16.00.
Mál nr. 393/1999
Virðisaukaskattur
Félagið K keypti bifreið til notkunar í þágu atvinnurekstrar síns og fékk endurgreiddan innskatt af kaupverði hennar. Sást í þrígang til bifreiðarinnar, þar sem henni var lagt að næturlagi utan við náttstað sölumanns hjá K. Vegna þessa var virðisaukaskattur og álag vegna bifreiðarinnar endurákvarðað. Höfðaði K mál á hendur íslenska ríkinu vegna þessa. Talið var að reglugerð nr. 192/1993 um innskatt ætti nægjanlega lagastoð í 16. gr., sbr. 49. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Var talið ósannað að nauðsynlegt hefði verið, vegna reksturs og aðbúnaðar á starfsstöð K, að hafa bifreiðina fyrir utan aðsetursstað sölumanns að næturlagi. Var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna ríkið af kröfum K staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 29. september 1999. Hann gerir þær dómkröfur, að úrskurður yfirskattanefndar 13. mars 1998 verði felldur úr gildi og stefnda verði gert að endurgreiða innskatt auk álags vegna ákvörðunar skattstjóra, sem staðfest var með greindum úrskurði yfirskattanefndar, samtals að fjárhæð 340.764 krónur með dráttarvöxtum frá 5. maí 1997 til greiðsludags. Þessi krafa felur í sér, að stefndi endurgreiði innskatt auk álags vegna öflunar bifreiðarinnar PK-330, að fjárhæð 279.829 krónur, og innskatt auk álags af rekstri bifreiðarinnar, 12.137 krónur, dráttarvexti að fjárhæð 48.798 krónur, sem inntir voru af hendi 5. maí 1997, eða samtals 340.764 krónur. Auk þess felur krafan í sér, að ónotað rekstrartap áfrýjanda gjaldárið 1996 nemi 5.038.417 krónum og eignarskattsstofn sama gjaldárs nemi 620.930 krónum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verði felldur niður. Það er ósannað í málinu, að fyrir hendi séu þær forsendur í rekstri og aðbúnaði á starfsstöð áfrýjanda, að nauðsynlegt hafi verið að hafa bifreið fyrirtækisins við aðsetursstað sölumanns að næturlagi. Með dómum Hæstaréttar 5. maí 1999 í málinu nr. 164/1999 og 12. maí 1999 í málinu nr. 336/1998 var því slegið föstu, að reglugerð nr. 192/1993 um innskatt ætti nægjanlega lagastoð í 16. gr., sbr. 49. gr., laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í 9. gr. reglugerðarinnar er lagt bann við því að telja til innskatts virðisaukaskatt af þeim bifreiðum, sem tilgreindar eru, nema þær séu eingöngu notaðar vegna sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Einnig er þar kveðið á um, að ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu, ef það er notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota, þar með talið til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta hann. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kólus ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 2. október 1998 af Kólus ehf., Tunguhálsi 5, Reykjavík gegn íslenska ríkinu. Dómkröfur Stefnandi gerir þær dómkröfur að úrskurður yfirskattanefndar í málinu nr. 275/1998, dags. 13. mars 1998, og úrskurðir skattstjórans í Reykjavík, dags. 20. desember 1996 og 25. febrúar 1997, um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldaárið 1996 verði felldir úr gildi og að stefnda verði gert að endurgreiða stefnanda innskatt auk álags vegna endurákvörðunarinnar, samtals að fjárhæð 340.764 krónur auk dráttarvaxta frá 5. maí 1997 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati réttarins Aðalkrafa stefnda er að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað eftir mati dómsins. Varakrafa stefnda er að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar verulegar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Málsatvik Stefnandi er einkahlutafélag með skráð aðsetur að Tunguhálsi 5 í Reykjavík. Starfsemi stefnanda felst einkum í framleiðslu, sölu og dreifingu á lakkrís. Hinn 30. nóvember 1995 keypti stefnandi sendibifreiðina PK-330 og fékk endurgreiddan innskatt af kaupverði hennar, alls 254.447 krónur. Í sambandi við kaupin undirritaði fulltrúi fyrirtækisins svohljóðandi yfirlýsingu: “Ég undirritaður lýsi því yfir að ofangreind bifreið uppfyllir ákvæði 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt og er/verður eingöngu notuð við virðisaukaskattskylda starfsemi og...” Fyrir neðan undirskrift yfirlýsingarinnar var prentað: “Athygli eiganda/kaupanda er vakin á því að skattstjóri hefur, þrátt fyrir ofangreinda yfirlýsingu, heimild til að hafna innskatti af öflun bifreiðar telji hann að bifreiðin sé ekki eingöngu notuð við virðisaukaskattskylda starfsemi. Ennfremur er athygli eiganda/kaupanda vakin á því að breytingar sem gerðar eru að ofangreindri bifreið þannig að hún uppsylli ekki skilyrði 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt, valda því að innskattsfrádrætti er hafnað. Sé innskattsfrádrætti hafnað ber eigandi/kaupandi kostnað af því að búa bifreiðina skráningarmerkjum af venjulegri gerð”. Bifreiðin var keypt til nota við sölu og dreifingu á framleiðsluvörum stefnanda. Eftir kaupin fór framkvæmdastjóri stefnanda þess á leit við þann sölumann, sem annaðist sölu og dreifingu á framleiðsluvörum fyrirtækisins, að hann legði bifreiðinni að næturlagi við heimili sitt þar sem bifreiðin væri öruggari þar fyrir innbrotum heldur en ef hún stæði við óvaktaða og ógirta lóð stefnanda að Tunguhálsi 5. Einnig þótti þetta til hagræðis ­þar sem þá var hægt að fara strax í söluferðir að morgni, án þess að þurfa að koma fyrst við á starfsstöð stefnanda. Þann 11. júní 1996 sendi skattstjórinn í Reykjavík stefnanda bréf þar sem honum var kynnt skýrsla eftirlitsfulltrúa embættisins. Þar kom fram að í þrígang hefðu ljósmyndir verið teknar að næturlagi af bifreiðinni PK-330 fyrir utan hús nr. 54 og 56 við Gnoðarvog. Stefnandi gerði grein fyrir sjónarmiðum sínum með bréfi, dags.19. júní, og sagði þar að bifreiðin væri í umsjá sölumanns félagsins, sem hefði náttstað hjá unnustu sinni að Gnoðarvogi 54 og hann geymdi bifreiðina þar um nætur. Þetta væri öruggara þar sem stefnandi hafi ekki húsnæði fyrir bifreiðina og eins væri þetta til hagræðingar þar sem starfsmaðurinn hæfi oft störf frá náttstað sínum, en ekki frá starfsstöð stefnanda. Með bréfi til stefnanda, dags. 28. október 1996, lýsti skattstjóri fyrirætlun sinni að endurákvarða fjárhæðir virðisaukaskatts á grundvelli 27. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 fyrir tímabilin sept.-des. 1995 og jan.-júní 1996. Taldi skattstjóri að notkun bifreiðarinnar PK-330 hefði verið andstæð 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt. Skattstjóri fyrirhugaði að fella niður innskatt vegna öflunar bifreiðarinnar og að lækka innskatt af rekstrarkostnaði fyrir nefnd uppgjörstímabil, sem svaraði einkanotum sem skattstjóri taldi hæfilega metin 30% af rekstrarkostnaði. Ásamt þessu boðaði skattstjóri að stofnverð bifreiðarinnar yrði hækkað úr 1.038.553 krónum í 1.293.000 krónur eða sem næmi fjárhæð innskatts vegna kaupanna og að tekju- og eignarskattsstofn yrði leiðréttur í samræmi við þetta. Stefnanda var einnig gerð grein fyrir að 10% álag kynni að bætast ofan á framangreint. Í bréfi stefnanda frá 29. október 1996 sagði að fyrirhuguðum endurákvörðunum yrði skotið til yfirskattanefndar. Þann 20. desember 1996 var stefnanda tilkynnt um endurákvörðun skattstjóra. Stefnandi kærði endurákvörðun skattstjóra með bréfi, dags. 16. janúar 1997. Skattstjóri kvað upp kæruúrskurð þann 25. febrúar 1997 þar sem fyrri ákvörðun var staðfest. Stefnandi skaut kæruúrskurði skattstjórans til yfirskattanefndar með kæru, dags. 24. mars 1997. Yfirskattanefnd kvað upp úrskurð sinn 13. mars 1998. Staðfesti nefndin niðurstöðu skattstjóra að því er varðaði einkanot bifreiðarinnar PK-330 og hafnaði kröfu stefnanda vegna innskatts af kaupverði. Kröfu um lækkun innskatts af rekstrarkostnaði var vísað frá vegna vanreifunar. Lækkun skattstjóra á gjaldfærðum rekstrarkostnaði bifreiðarinnar í rekstrarreikningi var felld úr gildi, enda væri lagt til grundvallar að í umræddum einkaafnotum fælust hlunnindi viðkomandi starfsmanni til handa. Varð því breyting á tekjuskattsstofni í kjölfar úrskurðar yfirskattanefndar að ónotað rekstartap var ákveðið 5.076.134 krónur. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi kveðst byggja kröfu sína til endurgreiðslu innskatts af kaupverði bifreiðarinnar og rekstrarkostnaði hennar á meginreglu 16. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandi mótmælir því að fjármálaráðherra geti á grundvelli greinarinnar hafnað alfarið innskatti af ökutækjakaupum sem séu gerð í þágu sölu skattskyldra vara. Telur hann að það ákvæði reglugerðarinnar, er skattyfirvöld byggja niðurstöðu sína á, þ.e. 3. mgr. 9. gr. rgl. 192/1993, sé víðtækara en lögin heimili. Framsal löggjafans til ráðherra er felist í 49. gr. og 16. gr. laga 50/1988 feli ekki í sér heimild til að setja reglur er banni innskatt af bifreiðakaupum við þær aðstæður sem hér um ræði. Samkvæmt 15. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 skuli skattskyldir aðilar greiða í ríkissjóð mismun útskatts og innskatts hvers uppgjörstímabils. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar merki innskattur þann virðisaukaskatt sem á tímabilinu falli á kaup skattaðila á skattskyldum vörum og þjónustu til nota í rekstrinum, sbr. þó 16. gr. Í 16. gr. sé því að finna undantekningar frá meginreglu 15. gr., en þar segi að til innskatts skuli telja virðisaukaskatt af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum sem eingöngu varði sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Sé fjármálaráðherra veitt heimild til að setja reglur um að til innskatts megi telja ákveðinn hluta af virðisaukaskatti innkaupa sem ekki varði eingöngu sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Fjármálaráðherra hafi á grundvelli heimildar í 16. gr. sbr. 49. gr. sett reglugerð um innskatt og sé sú reglugerð er gilti á þeim tíma, sem mál þetta snýst um nr. 192 /1993. Í 1. gr. þeirrar reglugerðar séu almenn ákvæði um að til innskatts megi telja virðisaukaskatt sem falli á kaup hans á skattskyldum vörum og þjónustu til nota í rekstrinum. Í II. kafla reglugerðarinnar sé síðan fjallað um innkaup, sem ekki varði eingöngu sölu á skattskyldri vöru og þjónustu og reglur settar um hvernig með skuli fara. Í 6. gr. sé fjallað sérstaklega um eigin not og heimilað að telja virðisaukaskatt af innkaupum, sem bæði séu vegna sölu skattaðila á skattskyldum vörum og þjónustu og til einkanota eða annarra nota sem ekki varði rekstur hans, til innskatts að því leyti sem innkaupin teljist varða virðisaukaskattskyldan rekstur. Skuli skattstjóri í því sambandi taka mið af þeim reglum og þeirri framkvæmd sem mótast hafi við tekjuskattsálagningu þegar hann leggi mat á hvort innkaupum sé réttilega skipt milli skattskylds reksturs og einkanota. Í 7.-9. gr. reglugerðarinnar séu settar sérreglur um fasteignir og ökutæki. Sé í 9. gr. sérstaklega fjallað um ökutæki, en þar segi að óheimilt sé að telja til innskatts virðisaukaskatt vegna öflunar eða leigu tiltekinna ökutækja nema þau séu eingöngu notuð vegna sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu og í 3. mgr. þeirrar greinar segi að ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu ef það sé notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota, þ.m.t. til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. Þetta ákvæði reglugerðarinnar sé víðtækara en lögin segi og fari því fjármálaráðherra hér út fyrir heimild þá sem honum sé veitt í 2. mgr. 16. gr. sbr. 49. gr. Reglugerðarákvæðið eigi sér því ekki lagastoð og fái ekki staðist, en skv. 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 verði skattur ekki á lagður nema með lögum. Hér sé auk þess um íþyngjandi ákvæði að ræða sem skýra eigi þröngt og skattgreiðendum í hag. Þrátt fyrir orðalag 2. mgr. 16. gr. um heimild til fjármálaráðherra, sé það skylt samkvæmt lögunum að viðurkenna sem innskatt þann hluta hans sem varði kaup á aðföngum sem séu vegna sölu á vörum og þjónustu. Megi í þessu sambandi benda á ákvæði 4. mgr. 16. gr. og reglugerðar nr. 248/1990 svo og almennar reglur þær sem fram komi í reglugerð nr. 192/1993. Samkvæmt þessu er því mótmælt að fjármálaráðherra, með reglugerð, geti hafnað innskatti af ökutækjakaupum, þar sem þau séu gerð í þágu sölu skattskyldra vara. Stefnandi sé skattskyldur aðili sbr. 3. gr. og selji skattskyldar vörur sbr. 2. gr. Eins og áður segi gildi sú meginregla varðandi virðisaukaskatt að innskattur af kaupum á fjárfestingarvörum, sem standi í beinu sambandi við sölu á skattskyldri vöru og þjónustu, komi til frádráttar útskatti við uppgjör sbr. 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. ml. 5. mgr. 5. gr. og 15. gr. laganna. Orðið "eingöngu" þýði í raun, þegar litið sé til 2. mgr. greinarinnar, að til innskatts megi telja allan innskatt af hinum tilgreindu aðkaupum að svo miklu leyti sem kaupin varði sölu á skattskyldum vörum og þjónustu, ekki að að kaupin séu að öllu leyti gerð í þágu sölunnar. Kaupin á bifreiðinni af hálfu stefnanda hafi eingöngu verið gerð í þágu hinnar skattskyldu sölu fyrirtækisins. Sú notkun sem talin sé til hlunninda fyrir starfsmanninn sé svo takmörkuð að hún sé ekki mælanleg miðað við þá hagsmuni sem stefnandi hafi af varðveislu hans af bifreiðinni og farmi hennar. Megi í þessu sambandi benda á að skattstjóri hafi ekki talið starfsmanninn njóta skattskyldra hlunninda, sbr. A lið 7. gr. laga nr. 75/1981. Niðurstaða skattstjóra, að því stefnanda varði, sé því brot á meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 12. gr. þeirra. Þá er því sérstaklega mótmælt að fjármálaráðherra hafi heimild til að telja að akstur starfsmannsins frá heimili til starfsstöðvar stefnanda geti talist einkanot sem fyrirbyggi kröfu stefnanda til innskatts vegna kaupa bifreiðarinnar með vísan til l. mgr. 16. gr. laganna. Í 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar segi að akstur frá heimili eiganda eða starfsmanns til vinnustaðar skuli teljast einkanot. Í tilviki stefnanda starfar sölumaðurinn víðs vegar um landið og hefur því ekki fastan vinnustað. Geti því framangreint ákvæði ekki átt við um rekstur stefnanda. Umrædd bifreið hafi verið notuð að öllu leyti í þágu virðisaukaskattskylds rekstrar stefnanda. Starfsmaður hafi annast varðveislu bifreiðarinnar að nóttu til en það hafi verið af tveimur ástæðum og þær eru í fyrsta lagi vegna innbrotahættu á starfsstöð stefnanda en mörg slík tilvik hafi átt sér stað undanfarin ár, sbr. framlagða lögregluskýrslu, svo og vegna þess að umræddur starfsmaður hafi verið sölumaður hjá stefnanda og hafi bifreiðin því verið hlaðin vörum sem starfsmanninum hafi verið nauðsynlegar er hann hóf starf sitt að morgni í söluferðum út á land. Starfsmaðurinn hafi því ekki haft bifreiðina til eigin afnota heldur hafi hún eingöngu verið notuð af þeim sem hafi verið að selja vörurnar og dreifa þeim. Nýr starfsmaður hafi tekið við bifreiðinni er sölumaðurinn fór í sumarleyfi eða var forfallaður. Ekki hafi þótt taka því að telja akstur sem hér ræði til skattskyldra hlunninda. Ekki sé heldur hægt að ætlast til að atvinnurekandi geti komið í veg fyrir minnstu einkanot slíks starfsmanns á "virðisaukaskattsbifreið". Með vísan til framanritaðs er því haldið fram að framangreindar reglur og skattaframkvæmd fari út fyrir sanngirnismörk og tilgang og ætlun löggjafans. Stjórnarskráin eigi að vernda borgarana fyrir slíku þar sem þar sé skýrt tekið fram að álagning skatta verði ekki gerð nema samkvæmt lögum og er almennt viðurkennt að slík lög þurfi að vera skýr og afdráttarlaus og allur vafi túlkaður skattgreiðandanum í hag. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að úrskurður yfirskattanefndar sé í samræmi við lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988 og lög nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Ekkert tilefni sé til ógildingar hans eða grundvöllur til að fallast á endurgreiðslukröfu stefnanda að hluta eða í heild. Stefndi bendir á að engin rök standi til þess að ógilda ákvarðanir lægra setts stjórnvalds svo sem krafist er, en engin rök séu færð fyrir þeim kröfum sérstaklega í stefnu. Verði því að mótmæla þeim kröfuliðum sem vanreifuðum þannig að frávísun varði. Ekki verður heldur séð að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af ógildingu úrskurða skattstjórans í Reykjavík, en annars vegar sé þar um að ræða endurákvörðun frá 20. desember 1996, sem skotið hafi verið til skattstjóra til úrskurðar, en hann féll 25. febrúar 1997. Þeim úrskurði hafi síðan verið skotið til yfirskattanefndar sem fellt hafi úrskurð skattstjóra að litlum hluta úr gildi, en hafi staðfest að því er varðar meginatriði og sakarefni þessa máls. Fyrri úrlausnir skattstjóra hafi því ekki haft sjálfstætt gildi eftir að yfirskattanefnd leysti úr kærumáli stefnanda. Verði kröfum um ógildi endurákvörðunar og úrskurðar skattstjóra ekki vísað frá er krafist sýknu af þeim, en engar málsástæður komi fram í stefnu varðandi þá úrskurði sérstaklega. Stefndi gerir einnig þær athugasemdir að sundurliðun sú sem fram komi í endurgreiðslukröfunni sjálfri, sem verði að teljast óþörf, samræmist ekki málsgögnum og þeim álagningum sem um ræði. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 teljist til innskatts á hverju uppgjörstímabili virðisaukaskattur af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum sem eingöngu varði sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu. Fjármálaráðherra sé, samkvæmt 2. mgr. 16. gr., sbr. einnig 49. gr. laganna, heimilt að setja reglur um að til innskatts megi telja ákveðinn hluta af virðisaukaskatti innkaupa sem ekki varði eingöngu sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Hafi það verið á grundvelli 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt, sem stefnandi sótti um heimild til að telja virðisaukaskatt af kaupverði bifreiðarinnar til innskatts. Vísað sé til stefnu um efni þeirrar yfirlýsingar sem gefin hafi verið af stefnanda í samræmi við framangreind ákvæði laga og reglugerða á eyðublaði RSK 10.33, þess efnis að bifreiðin yrði eingöngu notuð við virðisaukaskattskylda starfsemi, en ella myndi skattstjóri hafna innskatti af öflun bifreiðarinnar. Svo sem að framan sé lýst hafi bifreiðin ekki eingöngu verið notuð vegna virðisaukaskattskyldrar starfsemi stefnanda, þ.e. vegna sölu á vörum og skattskyldri þjónustu. Stefnandi hafi því ekki staðið við skilyrði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 og 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt. Bifreiðina hafi skilyrðislaust borið að geyma við starfstöð stefnanda, en þess í stað hafi hún verið notuð af starfsmanni félagsins til ferða milli heimilis og vinnustaðar og hafi staðið við heimili hans yfir nætur. Er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að staða bifreiðarinnar við heimili starfsmanna hafi verið hugsuð sem geymslustaður fyrir hana. Þótt svo yrði talið hafi engar rekstrarlegar ástæður verið fyrir því að geyma bifreiðina við einkaheimili og nýta hana þannig fyrir starfsmann til ferða milli heimilis og vinnu, en slík afnot verði að telja til einkanota. Sérstaklega sé mælt fyrir um í 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar að ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum og skattskyldri þjónustu ef það er notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota, þ.m.t. til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. Ákvæði 2. og 3. málsliða nefndrar 3. mgr. eigi hins vegar ekki við í tilviki stefnanda, enda hafi félagið ekki sótt um slíka undanþágu. Með ákvæði 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar hafi verið minnkað svigrúm til mats á aðstæðum aðila í einstökum tilvikum með tilliti til ákvæða l. mgr. og 3. töluliðs 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Sé ljóst að ákvæði 3. mgr. 9. gr. eigi sér fulla lagastoð. Hafi ríkari skatteftirlitsþarfir átt ríkan þátt í því hvernig reglum er háttað, einkum með tilliti til ákvæða um sérstök skráningarmerki ökutækja, sbr. breytingu þá er varð með 51. gr. laga nr. 111/1992 um breytingar í skattamálum. Stefndi telur ákvæði l. og 3. mgr. 9. gr. eiga fulla lagastoð og þar af leiðandi í samræmi við 77. gr. stjórnarskrár. Þegar litið sé til ákvæða stjórnarskrár í þessu samhengi sé óraunhæft að ætla að með ákvæðinu séu lagðir skattar á stefnanda í þeim skilningi. Sé á hinn bóginn um að ræða nánari reglur um notkun bifreiða sem falli undir heimildina í 1. mgr. 9. gr. fyrir innskattsfrádrætti. Sótt hafi verið um þá heimild og stefnandi hafi samþykkt greind skilyrði fyrir sitt leyti með skriflegri yfirlýsingu en hafi síðan haft þau að engu þrátt fyrir að í yfirlýsingu hans væri vísað til nefndrar reglugerðar. Stefnandi hafi því vitað gjörla hvað teldust einkanot. Er því mótmælt að um sé að ræða íþyngjandi ákvæði, en stefnandi hafi sótt um heimild til þess að skrá bifreiðina sem virðisaukaskattsbifreið á grundvelli ákvæðisins í l. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar. Af hálfu stefnanda hafi ekki aðeins verið brotið gegn afdráttarlausu ákvæði 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar, heldur einkum og sér í lagi upphafsákvæði nefndar 9. gr. sem og 16. gr. laga nr. 50/1988. Komi skýrt fram í 1. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar að óheimilt sé að telja til innskatts virðisaukaskatt vegna öflunar ökutækja eins og umræddrar bifreiðar nema þau séu eingöngu notuð vegna sölu skattaðila á vörum eða skattskyldri þjónustu. Falli ákvæði þetta alfarið að 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Skýra beri orðið eingöngu eftir hljóðan þess. Með því sé átt við að virðisaukaskattur af kaupverði bifreiðar komi því aðeins til álita sem innskattur að hún sé alfarið og einungis notuð vegna sölu á virðisaukaskattskyldri vöru eða þjónustu, en einskis annars. Þar sem bifreiðin hafi verið notuð sem farartæki starfsmanns milli heimils og vinnu hafi notkunin ekki fallið undir nefnd heimildarákvæði 9. gr. reglugerðarinnar eða l. mgr. 16. gr. laganna. Stefnandi sé einkahlutafélag með skráð aðsetur að Tunguhálsi 5 í Reykjavík, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 7. gr. laga nr. 138/1995 um einkahlutafélög. Af málsgögnum og útskýringum stefnanda verði því ráðið að notkun bifreiðarinnar hafi nánast frá kaupdegi verið með þeim hætti að hún girði fyrir innskattsfrádrátt. Hafi verið staðfest af hálfu stefnanda að bifreiðin PK-330 hafi verið í umsjá sölumanns fyrirtækisins frá því að hún var keypt. Hafi bifreiðin að jafnaði verið geymd fyrir utan náttstað sölumannsins við Gnoðarvog 54 í Reykjavík. Daglegur vinnustaður sölumannsins sé hins vegar í starfsstöð stefnanda að Tunguhálsi 5. Þar sem innskatts­frádráttur komi ekki til álita ef ökutæki er að einhverju leyti haft til annarra nota en vegna sölu á virðisaukaskattskyldri vöru og þjónustu, t.d. vegna einkanota, verði að telja notin vera hlunnindi til starfsmanna sem svo um ræðir í 3. tölulið 3. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988. Þar sé því einnig um að ræða akstur sem undanþeginn sé virðisaukaskatti vegna ákvæða 3. mgr. 2. gr. laganna. Breyti hér engu um þótt stefnandi hafi talið öruggara að geyma bifreiðina annars staðar en við starfstöð félagsins. Viðkomandi starfsmaður hafi augljóslega haft mikinn fjárhagslegan ávinning af notkun bifreiðarinnar og því ótvírætt um einkanot að ræða. Jafnt í virðisaukaskatts­lögum og lögum um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 sé dregin skýr markalína milli þess sem annað hvort tilheyrir atvinnustarfsemi eða virðisaukaskattskyldri starfsemi annars vegar og einkanotum hins vegar. Er meðal annars vísað til greinargerðar með frumvarpi sem varð að virðisaukaskattslögum og einnig er til hliðsjónar bent á hrd. 1996, bls. 1955 og fleiri dómafordæmi. Er því mótmælt að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en ekki hafi verið tilefni til vægari úrræða vegna einkanota bifreiðarinnar en að endurákvarða á þann hátt sem staðfest hefur verið af yfirskattanefnd. Með vísan til þessa verður að telja virðisaukaskattskil stefnanda hafa verið röng á því tímabili sem um ræðir, þ.e. þegar virðisaukaskattur af kaupverði bifreiðarinnar var færður sem innskattur á virðisaukaskattskýrslu. Hafi því verið rétt af skattstjóra, svo sem staðfest hefur verið með úrskurði yfirskattanefndar, að endurákvarða virðisaukaskatt stefnanda á því tímabili samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 4. gr. laga nr. 149/1996, áður 9. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988. Mótmælt er málsástæðum stefnanda um að fjármálaráðherra hafi farið út fyrir heimild og framsal löggjafans með því að leggja bann við innskatti af bifreiðakaupum. Í raun sýnist stefnandi telja ógilda heimild þá er hann hafi sjálfur stuðst við um að telja til innskatts virðisaukaskatt af kaupverði bifreiðarinnar. Er svo mótsagnakenndum mála­tilbúnaði mótmælt sem óraunhæfum. Innskattsheimildir skattskyldra aðila byggi á 16. gr. laga nr. 50/1988 og verði ekki annað talið til innskatts en virðisaukaskattur af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum sem eingöngu varða sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Þannig taki löggjafinn af skarið um að einkanot eigenda skattskyldra aðila, eða starfsmanna, megi undir engum kringumstæðum blanda saman við virðisaukaskattskylda starfsemi og heimildum henni tengdri. Er því mótmælt sem lögskýringarkosti að líta beri á 16. gr. virðisaukaskattslaga sem undantekningu frá 15. gr. laganna. Einnig sé á að líta að meginregla um innskattsfrádrátt sé að hlutafrádráttur sé ekki tækur, sbr. l. mgr. 16. gr. Ákvæði 2. mgr. 16. gr. geymi hins vegar ákvæði þar sem fjármálaráðherra sé heimilað að setja reglur um frádrátt að hluta af innkaupum sem varði ekki að fullu sölu skattaðila á skattskyldum vörum og þjónustu, sbr. II. kafla reglugerðar nr. 192/1993. Samkvæmt reglugerðinni sé að meginstefnu heimilað að telja til innskatts þann hluta virðisaukaskatts af aðföngum sem keypt séu til nota fyrir virðisaukaskattskyldan rekstrarþátt aðila. Undantekning sé síðan í 9. gr. að því er varðar ökutæki af tiltekinni gerð að óheimilt sé að telja til innskatts virðisaukaskatt vegna öflunar eða leigu þeirra nema þau séu eingöngu notuð vegna sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Þegar þetta sé virt í ljósi 1. mgr. 16. gr. séu óraunhæfar málsástæður stefnanda um að ráðherra hafi farið út fyrir heimild sína samkvæmt 2. mgr. 16. gr. þannig að áhrif hafi á sakarefni þessa máls. Stefndi mótmælir því að máli skipti sú afstaða stefnanda að bifreiðin hafi verið óhult við heimili starfsmanns félagsins að nóttu. Jafnframt er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að vörur hafi verið í bifreiðinni þegar henni var lagt við Gnoðarvog í Reykjavík. Jafnvel þótt svo hefði verið hafi þar ekki verið til húsa skráð aðsetur stefnanda. Sölumanni hafi því borið að sækja bifreiðina að Tunguhálsi og fara þaðan í söluferðir, ella hafi verið um að ræða akstur milli heimilis og vinnustaðar. Stefndi ítrekar að þar sem not stefnanda af bifreiðinni hafi verið í andstöðu við 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1988 komi ekki til álita að fallast megi á kröfur stefnanda á grundvelli 77. gr. stjórnarskrárinnar. Sé því einnig hafnað að um sé að ræða vafaákvæði sem skýra beri stefnanda í hag. Beri að leggja til grundvallar það viðurkennda lögskýri­­ng­ars­­jónarmið að það sem horfi til undantekninga frá því að skilað sé virðisaukaskatti, meðal annars vegna innskattsfrádráttar, beri að skýra þröngt. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda að fullu felist í henni að úrskurður yfirskattanefndar verði aðeins ógiltur að hluta eftir mati dómsins og að ekki verði fallist á endurgreiðslukröfur nema að því marki. Mótmælt er kröfu stefnanda til greiðslu dráttarvaxta, verði að einhverju leyti fallist á endurgreiðslukröfu hans, og sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta. Stefnandi hafi greitt þann 5. maí 1997 340.764 krónur og krefst félagið dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá þeim tíma. Stefndi telur að um vexti fari eftir 112. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 49. gr. vskl. frá 5. maí 1997, en ekki sé lagaheimild til að dæma dráttarvexti nema frá málshöfðunardegi þann 2. október 1998, sbr. 4. mgr. nefndrar 112. gr., þar sem yfirskattanefnd hafi lokið úrskurði á mál stefnanda innan þriggja mánaða frá því að umsögn ríkisskattstjóra barst nefndinni. Niðurstaða Eins og að framan greinir byggir stefnandi kröfur sínar m.a. á því að ákvæði 3. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993, sem skattyfirvöld byggðu niðurstöðu sína á sé víðtækara en lögin heimili og að framsal löggjafans til ráðherra, er felist í 49. gr. og 16. gr. laga nr. 50/1988 feli ekki í sér heimild til þess að setja reglur er banni innskatt af bifreiðakaupum við þær aðstæður sem hér um ræði. Í 16. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 segir að til innskatts skuli telja virðisaukaskatt af aðkeyptum rekstrarfjármunum, vörum, vinnu, þjónustu og öðrum aðföngum sem eingöngu varði sölu skattaðila á vörum og skattskyldri þjónustu. Á grundvelli greinarinnar, sbr. 2. mgr. 16. gr. og jafnframt 49. gr., hefur verið sett reglugerð um innskatt, sbr. reglugerð nr. 192/1993. Þar eru skilyrði 16. gr. laganna skýrð frekar og kemur þar m.a. fram, sbr. 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar, að ökutæki skuli ekki talið notað eingöngu vegna sölu á vörum eða skattskyldri þjónustu ef það er notað af eiganda þess eða starfsmanni hans til einkanota þ.m.t. til aksturs milli heimilis og vinnustaðar. Í málinu er ekki deilt um að starfsmaður stefnanda, Reynir Jóhannesson, Fróðengi 20, Reykjavík, geymdi bifreiðina PK-330 við dvalarstað sinn, sem var á þeim tíma að Gnoðarvogi 54. Var það gert að beiðni fyrirsvarsmanns stefnanda, Kjartans P. Kjartanssonar. Kjartan og Reynir komu báðir fyrir dóminn og staðfestu að þessi tilhögun hafi verið samkvæmt samkomulagi þeirra í milli. Jafnframt báru þeir að þetta hafi verið gert í öryggisskyni, innbrot væru tíð við starfsstöð stefnanda og hann hefði ekki farið varhluta af þeim. Hér væri jafnframt um mikið hagræði að ræða enda væru vinnulok Reynis ekki bundin við fastan tíma heldur miðuðust við sölumöguleika hverju sinni. Reynir færi oft í söluferðir strax að morgni og þá án þess að koma við á starfsstöð stefnanda, Tunguhálsi 5, enda væru að jafnaði vörur í bifreiðinni. Einnig færi hann oft með sendingar á kvöldin og um helgar, allt eftir kalli markaðarins. Telja verður ljóst samkvæmt orðalagi 16. gr. laga nr. 50/1988 að virðisaukaskattur af kaupverði bifreiðar, eins og mál þetta fjallar um, komi einungis til álita sem innskattur sé hún alfarið og eingöngu notuð vegna sölu á virðisaukaskattskyldri vöru eða þjónustu. Með hliðsjón af fullyrðingum stefnanda varðandi notkun bifreiðarinnar, svo og með hliðsjón af framburði Kjartans P. Kjartanssonar og Reynis Jóhannessonar fyrir dómi, er upplýst að bifreiðin var, auk þess að vera notuð við sölu á framleiðsluvörum stefnanda, notuð sem farartæki starfsmanns stefnanda milli heimilis og vinnu. Þrátt fyrir að þessi tilhögun væri viðhöfð í hægræðingar- og öryggisskyni þykir ljóst að slík notkun fellur ekki undir ákvæði nefndrar 16. gr. Telja verður að ákvæði 3. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993 sé í fullu samræmi við ákvæði 16. gr. laga nr. 50/1988 að þessu leyti. Notkun bifreiðarinnar PK-330 var, samkvæmt afdráttarlausu ákvæði 3. mgr. 9. gr. reglugerðarinnar, ekki eingöngu notuð í rekstrarlegum tilgangi, og uppfyllti því hvorki skilyrði 16. gr. laga nr. 50/1988 né 3. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 192/1993. Með hliðsjón af framansögðu er ekki fallist á að umrætt ákvæði reglugerðarinnar sé víðtækara en ákvæði laganna og að ráðherra hafi með setningu reglugerðar farið út fyrir heimildir samkvæmt 2. mgr. 16. gr., sbr. 49. gr. laga nr. 50/1988 að þessu leyti. Þá er ekki fallist á , sbr. það sem áður er rakið, að með setningu reglugerðarákvæðisins hafi verið brotið gegn 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þá þykir ekki sýnt fram á að ákvörðun skattstjóra og yfirskattanefndar, sem byggð var á lögum, feli í sér brot á meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, en samkvæmt 2. mgr. 2. gr. þeirra laga skulu ákvæði annarra laga, sem hafa að geyma strangari málsmeðferðarreglur en stjórnsýslulögin mæla fyrir um, halda gildi sínu. Með vísan til þessa verður að telja að virðisaukaskattskil stefnanda hafi verið röng á því tímabili sem um ræðir, þ.e. þegar virðisaukaskattur af kaupverði bifreiðar stefnanda var færður sem innskattur á virðisaukaskattskýrslu. Var því rétt af skattstjóra, svo sem staðfest hefur verið með úrskurði yfirskattanefndar, að endurákvarða virðisaukaskatt stefnanda á því tímabili samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 4. gr. laga nr. 149/1996, áður 9. mgr. 27. gr. laga nr. 50/1988. Ber því samkvæmt framansögðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 120.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Kólus ehf. Stefnandi greiði stefnda 120.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 232/2013
Fjárdráttur Skilorð Ákæra
G var ákærður fyrir fjárdrátt með því að hafa ráðstafað fjármunum A ehf. í eigin þágu. G var hafði verið framkvæmdastjóri og prókúruhafi A ehf. og þá átti hann 90% í öðru félagi sem átti A ehf. að öllu leyti. Fénu varði G til að standa straum af kostnaði vegna málsóknar annars félags sem hann átti hlut í en virti með því að vettugi gjaldfallnar skuldir A ehf. kröfuhöfum þess til tjóns. Vegna þessa var G fundinn sekur um brot gegn 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá var G einnig ákærður vegna kaupa hans á bifreið af A ehf. Hafði G ekki greitt félaginu umsamið kaupverð og var brotið heimfært til 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga í ákæru. G var sýknaður af þessum hluta ákærunnar þar sem verknaðarlýsing hennar að þessu leyti fól í sér innbyrðis mótsögn. Þá var talið að verknaðurinn gæti ekki fallið undir 249. gr. almennra hegningarlaga þar sem annar maður hafði sem stjórnarmaður A ehf. ritað undir kaupsamninginn fyrir hönd félagsins. Var G dæmdur í átta mánaða fangelsi en þar af voru sex mánuðir skilorðsbundnir til þriggja ára.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. febrúar 2013. Mál þetta, sem þingfest var 6. nóvember sl. og dómtekið 28. janúar 2013, var höfðað með ákæru sérstaks saksóknara, dagsettri 28. september 2012, á hendur Guðjóni Jónssyni, kt. [...], [...]; I. „Fyrir fjárdrátt en til vara umboðssvik með því að hafa í starfi sem framkvæmdarstjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsins A, kt. [...], á tímabilinu mars 2009 til og með október 2010, misnotað aðstöðu sína og dregið sér fé samtals kr. 15.719.280, þegar hann í alls tuttugu skipti millifærði fé af bankareikningi félagsins A ehf., nr. [...] hjá Landsbanka Íslands hf., inn á sinn persónulega reikning, nr. [...] hjá Landsbanka Íslands hf., og þannig ráðstafað peningunum í eigin þágu og málarekstur í Serbíu sem varðar lögaðila óskyldan A ehf. Um er að ræða eftirtaldar færslur: Dagsetning Upphæð 6.3.2009 817.553 kr. 6.4.2009 526.644 kr. 6.5.2009 633.763 kr. 5.6.2009 786.802 kr. 6.7.2009 733.200 kr. 6.8.2009 809.000 kr. 4.9.2009 794.382 kr. 6.10.2009 667.036 kr. 6.11.2009 806.379 kr. 4.12.2009 826.000 kr. 6.1.2010 788.490 kr. 5.2.2010 837.867 kr. 5.3.2010 838.980 kr. 6.4.2010 841.881 kr. 6.5.2010 834.403 kr. 7.6.2010 838.731 kr. 6.7.2010 840.335 kr. 6.8.2010 828.866 kr. 6.9.2010 887.390 kr. 6.10.2010 781.578 kr. II. Fyrir fjárdrátt en til vara umboðssvik með því að hafa í starfi sem framkvæmdarstjóri og prókúruhafi einkahlutafélagsins A, þann 28. ágúst 2009, misnotað aðstöðu sína og dregið sér bifreiðina [...], [...], þegar hann með kaupsamningi keypti bifreiðina af félaginu A ehf., fyrir samtals kr. 1.530.000, án þess að hafa gert skil á umræddu kaupverði við félagið A ehf. og þannig ráðstafað fjármununum í eigin þágu og málarekstur í Serbíu sem varðar lögaðila óskyldan A ehf. Telst háttsemi ákærða varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til vara 249. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu þrotabús A ehf. er þess krafist að Guðjóni Jónssyni verði gert að greiða þb. A ehf., kt. [...], 15.719.280 kr. með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2010 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að krafa þessi verður birt honum, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 89.000 krónur hinn 23. júní 2009.-“ Ákærði kom fyrir dóminn við þingfestingu málsins og kvað þá háttsemi sem lýst er í ákærulið I rétta utan að hann kvaðst setja spurningu við að fénu hafi verið ráðstafað í eigin þágu. Varðandi ákærulið II viðurkennir ákærði að hafa keypt bifreiðina eins og segir í ákæruliðnum en samþykkti ekki að hafa ráðstafað fénu í eigin þágu. Ákærði samþykkir framkomna bótakröfu. Aðalmeðferð fór fram 28. janúar sl. Krafðist ákærði sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Málsatvik. Aðdragandi máls þessa er að þann 28. október 2010 var bú A ehf., kt. [...],[...],[...], tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og var B hdl. skipaður skiptastjóri. Sendi skiptastjóri ríkislögreglustjóra tilkynningu, skv. 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, um rökstuddan grun um auðgunarbrot ákærða. Samkvæmt gögnum málsins var eini eigandi hluta í A ehf. C ehf. Eigendur hluta í C ehf. voru ákærði með 90% hluta í félaginu og D með 10% hluta í félaginu. Var ákærði skráður framkvæmdastjóri A ehf. og einnig stjórnarmaður ásamt D. A ehf. átti eina fasteign, [...], sem félagið leigði út til E ehf. Námu mánaðarlegar leigugreiðslu 800-900.000 krónum á mánuði. Í 16. gr. samþykkta fyrir A ehf. segir að stjórn félagsins skuli skipuð einum aðalmanni og varamanni. Aðalmaður og varamaður skuldbindi félagið sameiginlega. Þá segir í 18. gr. að stjórn félagsins ráði framkvæmdastjóra og veiti honum prókúruumboð fyrir félagið. Framkvæmdastjóri hafi með höndum stjórn á daglegum rekstri félagsins og komi fram fyrir þess hönd í öllum málum sem varði venjulegan rekstur. Með tilkynningu til Fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra 12. september 2006 tilkynnti ákærði breytingu á framkvæmdastjórn félagsins þar sem hann var sjálfur skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Þá tilkynnti ákærði einnig breytingu á stjórn þann sama dag þannig að ákærði var varamaður í stjórn en D, kt. [...], var formaður stjórnar. Á stjórnarfundi 28. ágúst 2009 var F kjörinn sem stjórnarmaður og ákærði sem varamaður. Ákærði var áfram framkvæmdastjóri með prókúru. Var skiptum lokið á búi A ehf. þann 10. febrúar 2011 og félagið afskráð 17. febrúar 2011. Var einu eign búsins, fasteigninni að [...], ráðstafað til veðhafa. Lýstar kröfur í búið námu 128.150.832 krónum auk áfallinna vaxta og kostnaðar og greiddust alls 54.000.000 króna upp í veðkröfur. Ekkert fékkst greitt upp í almennar eða eftirstæðar kröfur. Upplýst hefur verið í málinu að ákærði var einn hluthafa í G ehf., kt. [...], ásamt fjórum öðrum aðilum. Gekkst ákærði, fyrir hönd A ehf., í ábyrgð fyrir G ehf., vegna yfirdráttarskuldar G ehf., á veltureikningi hjá Landsbankanum. Þau gögn sem staðfesta ofangreinda ábyrgðaryfirlýsingu í málinu eru afrit yfirlýsingar ákærða fyrir hönd A ehf., frá 20. desember 2007, millifærslukvittun frá 7. febrúar 2008 og tilkynning til ábyrgðarmanns frá 9. nóvember 2009. Þá lýsti skiptastjóri A ehf. kröfu í þrotabú G ehf., þann 10. janúar 2011, vegna ofangreindrar ábyrgðar að höfuðstól 13.500.000 krónur auk vaxta, en bú G ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 4. nóvember 2010. Samkvæmt frásögn ákærða hjá skiptastjóra keypti G ehf. 74,5% hlut í félaginu H í Serbíu. Hafi það félag átt 1.140 fm fasteign að [...] í Belgrad í Serbíu. Í fasteigninni hafi verið m.a. 99 ára samningur við ríkið varðandi 420 fm. hennar. Aðrir aðilar að þessari eign voru I , Serbíu, ásamt fjórum öðrum aðilum. Kaupin hafi verið m.a. fjármögnuð gegnum íslenska aðila sem hafi lagt fé inn á reikning G ehf., þann 31. desember 2007. Framkvæmdastjóri G, J, hafi eytt þeim peningum í allt annað. Ákærði, sem var einn af eigendum G, og aðrir eigendur hafi ekki komist að þessu strax. Í framhaldi hafi verið farið út í að vinna að endurfjármögnun á félaginu. Reynt hafi verið að bjarga málum og þau kynnt fyrir aðila sem var með fjármögnunarfélag. Þeirri vinnu hafi lokið í júní 2008. Hafi J útbúið gjafagerning í júní og júlí 2008 þannig að eignarhlutur G ehf. í áðurnefndri byggingu hafi verið færður yfir til K og félags í hans eigu, en K verið fenginn til að vera framkvæmdastjóri H ásamt því að hann hafi verið í stjórn G. Í september 2008 hafi ákærði og aðrir eigendur G fyrst fengið veður af því að búið var að færa eignina yfir á þriðja aðila án þess þó að fá það staðfest en það hafi síðan verið staðfest í apríl 2009. Þá hafi barátta ákærða og annarra eigenda G við að fá hlutina á hreint hafist. Botnlaus vinna hafi farið í að reyna að vinda ofan af þessu. A ehf. hafi verið í ábyrgð fyrir yfirdráttarheimild sem G ehf. hafi verið með hjá Landsbankanum, ásamt nokkrum eigendum G ehf., persónulega. Bankinn hafi gengið að A fyrir þeirri heimild sem sé upphafið að greiðsluerfiðleikum A ehf. Kvað ákærði starfsemi félagsins A ehf. hafa falist í rekstri fasteigna og hafi fasteign félagsins verið leigð út. Engir aðrir hafi komið að rekstri félagsins. Í gögnum málsins liggur fyrir að 15.630.280 krónur voru millifærðar af reikningi A ehf. yfir á einkareikning ákærða. Þá liggur fyrir skjal, samið af ákærða sjálfum, um millifærslur í gegnum Western Union að fjárhæð 6.836.752 krónur á tímabilinu 2. apríl 2009 til 15. nóvember 2010. Engin gögn eru í málinu sem staðfesta það. Hins vegar liggja fyrir afrit af millifærslum í gegnum Western Union á árunum 2009 og 2010 og má lesa skýringar þar á nokkrum greiðslum, „gjöf“. Þá má sjá sömu dagsetningar á nokkrum millifærslum og á skjali ákærða þótt fjárhæðir sjáist ekki á fylgiskjölum. Einnig liggur fyrir skjal frá Landsbanka Íslands þar sem fram kemur að ákærði hafi millifært til Serbíu, á tímabilinu 16. október 2009 til 9. apríl 2010, samtals 1.999.272 krónur. Eru þar sömu dagsetningar að hluta og á skjali ákærða. Fær sú fjárhæð að mestu stoð í öðrum gögnum málsins. Í gögnum málsins liggur fyrir bréf Tryggingastofnunar ríkisins, dagsett 25. ágúst 2009, þar sem samþykkt er að veita ákærða styrk til bifreiðakaupa að fjárhæð 1.200.000 krónur. Þá liggur fyrir afrit af kaupsamningi og afsali milli A ehf. og ákærða þar sem ákærði kaupir bifreiðina [...], [...], árgerð [...], af A. Er kaupverð sagt vera 1.580.000 krónur sem greiðist með 1.200.000 krónum frá TR og 380.000 krónum. Þá er handritað á samninginn að kaupandi skuldbindi sig til að ráðstafa kaupverðinu á [...] til kostnaðar vegna málaferla A ehf. í Serbíu til tryggingar á endurgreiðslu skulda G ehf. við A.Undir afsalið ritar ákærði sem kaupandi en F, fyrir hönd A ehf., sem seljandi. Samkvæmt gögnum málsins var fjárhæðin frá TR, 1.200.000 krónur, lögð inn á bankareikning ákærða 3. september 2009. Ekkert var greitt af kaupverðinu inn á reikning A ehf. Skýrslur fyrir lögreglu og dómi. Ákærði lýsti því svo hjá lögreglu að ástæða gjaldþrots A ehf. [...], hafi verið ábyrgð félagsins að fjárhæð 13.000.000 króna sem Landsbanki Íslands var með vegna G ehf. [...]. G hafi keypt fasteign í Serbíu sem átti að selja en það ekki gengið sökum pretta félaga þeirra. Í framhaldi hafi barátta fyrir því að fá eignina til baka hafist fyrir dómstólum og væri niðurstaða ekki enn komin í það mál. Hafi ákærða fundist það skylda sín að nota fé A til að framfleyta sér og fjölskyldu sinni og borga lögmönnum í Serbíu, til að ná eigninni til baka, og kostnað í kring um allt málið. Hafi þeir peningar verið eyrnamerktir skattaskuld A. Kvað ákærði að hann hafi verið eini aðilinn sem kom að rekstri A, hann hafi verið framkvæmdastjóri og prókúruhafi. Aðrir hafi ekki komið að neinum gjörningum fyrir félagið. Kvaðst ákærði hafa talið að með ábyrgð sinni fyrir G hjá Landsbankanum hafi hann ekki verið að leggja félagið A í neina fjárhagslega hættu. Aðspurður um heimild ákærða fyrir þeim millifærslum sem ákært er fyrir í ákærulið I, kvaðst hann hafa veitt sér sjálfur heimild til að millifæra fjármunina. Aðspurður kvað hann strangt til tekið að féð hafi verið eign A en hann hafi sjálfur verið eigandi A. Þá kvaðst ákærði hafa millifært fjármunina inn á bók sem var í persónulegri eigu hans í Landsbankanum og hann hefði einnig millifært á aðra reikninga í persónulegri eigu sinni. Skýrði ákærði út að hann hefði notað Western Union til að millifæra peninga til Serbíu og hann hefði einnig fengið aðra til að millifæra fyrir sig. Hann hafi tekið út peninga af sínum reikningi í þessum tilgangi því að það hafi verið hámark á þeim fjárhæðum sem hægt var að millifæra í einu í gegnum WU. Taldi ákærði að hann hafi greitt lögmanni sínum í Serbíu á sjöttu milljón króna vegna málarekstursins. Kvaðst ákærði hafa litið á féð, sem hann millifærði yfir á sig persónulega frá A, sem lán, hann hafi verið að verja hagsmuni A með því að fara í málaferlin úti í Serbíu. Enginn lánasamningur hafi verið gerður milli hans og A. Aðspurður kvaðst ákærði hafa verið farinn að velta því fyrir sér á árinu 2010 hvort ekki væri komið nóg varðandi málaferlin í Serbíu. Aðspurður kvað ákærði strangt til tekið að A hafi átt þá fjármuni sem hann millifærði yfir á sig en liti á sig og A sem eitt þar sem hann ætti A. Viðurkenndi ákærði að hafa farið út fyrir þau lög sem gilda varðandi fyrirtæki og rekstur þeirra, þannig að hann hefði kannski átt að greiða gjöld A fyrst. Þá kvað hann þá ákvörðun að nota fé A í málareksturinn hafa verið ranga og komið A í gjaldþrot. Ákærði lýsti aðdraganda gjaldþrots A ehf. með sama hætti fyrir dómi og hjá lögreglu. Kvað hann A hafa gengist í ábyrgðir fyrir G, að fjárhæð þrettán milljónir króna, en Landsbankinn hafi gengið á ábyrgðina í ágúst 2008. Í framhaldi hafi hann þurft að fjármagna málaferlin úti í Serbíu og kostnað við að verja sig og þá sem hafi lagt þeim lið í þeim fjárfestingum. Þetta hafi verið eina leiðin sem hann hafði til að leggja málinu lið, bæði vegna lögfræðikostnaðar og annars sem málarekstrinum fylgdi. Þeir, sem hafi staðið að málarekstrinum, hafi verið G, ákærði, L og F. Kvaðst ákærði hafa talið sig hafa haft heimild til að millifæra umrædda fjármuni en hann hafi veitt sér þá heimild sjálfur. A hafi átt þá fjármuni en félagið hafi líka átt þá fjármuni sem gengið var að. Eftir miklu hafi verið að slægjast í Serbíu því tilboð hafi legið á borðinu í janúar 2008 frá fjárfestum í Serbíu í fasteign þá sem þeir voru að kaupa upp á tólf milljónir evra, sem félagar ákærða, J og N, hafi séð um að ekki hafi verið tekið. Hafi ákærði og fleiri verið í viðræðum við fjárfesti í desember 2007 vegna fjármögnunar á þeirri fasteign í Serbíu. A ehf. hafi ekki átt hlut í G. Þá sé A ekki aðili að þessu dómsmáli sem rekið er af hálfu G, í Serbíu. Kvað hann málareksturinn í Serbíu hafa kostað miklu miklu meira en þá fjármuni sem teknir voru út úr A. Ákærði kvaðst hafa notað þessa fjármuni í lögfræðikostnað, ferðalög fram og til baka, uppihald, fæði og gistingu en menn hafi þurft að vera í Serbíu vikum saman í tengslum við málareksturinn. Ákærði kvað bankahrunið 2008 hafa haft mikil áhrif á skuldir A. Afborganir lána hafi hækkað mikið. Félagið hafi fengið leigutekjur mánaðarlega sem bankinn hafi haft heimild til að skuldfæra af reikningi félagsins. Ákærða hafi verið ráðlagt að hætta að greiða af lánum félagsins og til að bankinn gæti ekki skuldfært féð af reikningnum hafi ákærði millifært leigutekjurnar af reikningi A yfir á sinn persónulega reikning. Því hafi hann tekið féð strax út af reikningnum til að bankinn gæti ekki skuldfært af reikningnum mánaðarlega. Ákærði kvað [...] D hafa á tímabili verið skráða sem stjórnarmann auk þess að F hafi komið í stjórn félagsins þegar D fór úr stjórninni. Ákærði kvaðst ekki hafa getað verið stjórnarformaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi í einu samkvæmt lögum. Því hafi [D] og síðan F verið munstruð sem formenn stjórnar. Ákærði hafi hins vegar séð alfarið um allan rekstur og ákvörðunartöku, þau hafi aldrei komið að neinu varðandi félagið, nema formsins vegna. Kvað hann það fé sem hann millifærði af reikningum félagsins yfir á sinn reikning hafa verið lán til hans frá A. Það hafi hins vegar ekki verið gerður neinn lánasamningur né fært í bókhald félagsins. Ákærði lýsti ástæðum bifreiðakaupanna svo að hann hafi verið kominn upp við vegg fjárhagslega vegna málarekstursins í Serbíu. Ákærði hafi átt rétt á styrk til bifreiðakaupa sem hann hafi nýtt sér. Ákærði kvaðst hafa haft samband við nokkrar bílasölur til að fá verð á bifreiðina. Hann hafi farið milliveginn á uppgefnu verði. Greiðsla hafi komið frá Tryggingastofnun ríkisins, 1.200.000 krónur. Réttast hefði verið að færa það inn á reikning A og síðan fá það lánað hjá félaginu. Ákærði hafi því sett skilyrði í kaupsamninginn til að tryggja að þeir fjármunir gengu aftur til A. Ákærði kvaðst hafa samið samninginn sjálfur auk skilmálanna. Ákærði kvað aðra sem stóðu í málarekstrinum í Serbíu ekki hafa haft mikla fjármuni til að leggja í málareksturinn. Ákærði hafi því dregið vagninn og verið sá eini sem hafi getað lagt eitthvert fé til málsins. Heiðursmannasamkomulag hafi verið gert við skiptastjóra G ehf., að allur málskostnaður yrði greiddur fyrst þegar málið ynnist í Serbíu. Taldi ákærði að ef málið ynnist í Serbíu þá myndu þeir sem hafi lagt fé til málsins fá sín framlög greidd. B, héraðsdómslögmaður og skipaður skiptastjóri A ehf., gaf skýrslu sem vitni fyrir dóminum. Kvaðst hann hafa tekið skýrslu af ákærða og innt hann eftir skýringum á fjármunum félagsins. Kvað hann ákærða hafa lýst atvikum á sama hátt og ákærði hafi gert fyrir dóminum en ákærði hafi ekki nefnt það við skýrslutöku að millifærslurnar hafi verið lán félagsins til ákærða. Ákærði hafi gefið þær skýringar að fjármunirnir hafi runnið til málareksturs í Serbíu. Kvað hann veðkröfum hafa verið lýst í búið auk samningskrafna. Hafi þar komið í ljós að félagið greiddi aldrei af veðskuldum og því hafi vanskil hrannast upp auk skulda við Tollstjóra. Því hafi vitnið sem skiptastjóri tilkynnt lögreglu um grun um fjárdrátt. Þá staðfesti vitnið að fjármunir vegna sölu bifreiðarinnar hafi ekki skilað sér inn á reikninga félagsins. Ekkert af ofangreindu fé hafi skilað sér til þrotabúsins. Þá hafi ákærði ekki afhent skiptastjóra bókhald félagsins. Kvað vitnið Tollstjóra hafa farið fram á gjaldþrotaskipti A ehf. vegna vanskila á opinberum gjöldum. D, [...], kom fyrir dóminn og kvaðst hafa verið í stjórn A. Hún hafi verið í stjórn félagsins eingöngu formsins vegna. Kvaðst hún ekkert hafa vitað um millifærslur þær sem ákært er fyrir né um sölu á bifreiðinni. Ákærði hafi ekkert rætt um málið við hana. Í eitt sinn hafi hún heyrt um málareksturinn í Serbíu. F kom fyrir dóminn og kvaðst ekki hafa vitað til þess að hann hafi verið skráður í stjórn A frá ágúst 2009. Hann hafi ekki komið að rekstri félagsins né verið kallaður á fundi félagsins. Hann hafi vitað að ákærði hafi verið skráður eigandi en hann hafi skrifað undir pappíra fyrir ákærða, formsins vegna. Hann hafi ekki verið í stjórn félagsins. Kvaðst hann vera vinur ákærða. Hann hafi ekki átt neitt í félaginu. Þá hafi hann ekkert vitað um millifærslurnar fyrr en hann sá þær hjá lögreglu. Ákærði hafi aldrei rætt það við hann. F kvaðst hafa skrifað undir kaupsamning vegna sölu á bifreiðinni fyrir ákærða þar sem ákærði hafi ætlað að nota þann pening í Serbíudæmið. Ákærði hafi hins vegar ekkert rætt þessi mál við sig. F kvaðst hafa verið einn af eigendum G og hafa lagt einhverjar milljónir í það mál. L kom fyrir dóminn og skýrði fasteignaviðskipti G í Serbíu. Er ekki ástæða til að reifa þann framburð frekar hér en hann er í samræmi við frásögn ákærða. Forsendur og niðurstöður. Ákærði krafðist aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar er lög leyfa. Ákærði byggði sýknukröfu sína á því að hann hafi aldrei falið gjörning sinn, hann hafi ekki dregið sér umrædda fjármuni heldur fengið þá að láni hjá A ehf., fyrirtæki sem hann hafi átt að fullu. Hann hafi því haft heimildir til að ráðstafa umræddum fjármunum og hafi það ekki verið saknæmt. Í 16. gr. samþykkta A ehf. kemur fram að aðalmaður og varamaður skuldbindi félagið sameiginlega. Þá segir að stjórn félagsins stýri öllum málefnum félagsins milli hluthafafunda og gæti hagsmuna þess gagnvart þriðja manni. Samkvæmt upplýsingum með ársreikningi A ehf. árið 2008 kemur fram að C ehf., kt. [...], er 100% eigandi hluta í félaginu. Með ársreikningi C ehf. árið 2008 kemur fram að Guðjón Jónsson er eigandi 90% hluta og D eigandi 10% hluta. Er því rangt með farið af hálfu ákærða að hann sé einn eigandi A ehf. Ákærði upplýsti fyrir dómi að hann hafi ákveðið að hætta að greiða af lánum sem A ehf. bar að greiða af á árinu 2008 en öll lán hafi tekið stökkbreytingum til hækkunar í efnahagshruninu. Hann hafi því fært leigutekjur sem félagið hafði til ráðstöfunar mánaðarlega yfir á sinn persónulega reikning til að tryggja að Landsbanki Íslands gæti ekki skuldfært féð af reikningi félagsins til greiðslu afborgana á þeim lánum. Óumdeilt er að þeir fjármunir sem ákært er fyrir runnu á bankareikning í eigu ákærða persónulega. Ákærði var á sama tíma í fjárfestingum í Serbíu í gegnum einkahlutafélagið G ehf., sem hann kvaðst hafa átt hluti í persónulega. A ehf. átti hins vega ekki hluti í því félagi og var ekki aðili að málarekstri þeim sem ákærði var í ásamt fleiri aðilum. Er því ljóst að millifærslur ofangreindra fjármuna yfir á persónulegan reikning ákærða voru í ávinningsskyni fyrir ákærða en hann kvað fyrir dóminum mikinn ávinning hafa verið í sjónmáli með fasteignakaupum í Serbíu. Hvernig sem þeim málarekstri lýkur verður það G ehf., og þá ákærði persónulega, sem kemur til með að hafa hagnað af þeim niðurstöðum verði þær jákvæðar fyrir þá sem að þeim koma. A ehf. á þar enga lögvarða kröfu né hagsmuna að gæta. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að stór hluti af því fé sem ákærði millifærði yfir á sinn reikning fór í persónulega neyslu fyrir hann en hluti þess í málareksturinn í Serbíu. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um að stjórn félagsins A ehf. hafi komið að meintum lánveitingum, eins og 16. gr. samþykkta félagsins kveða á um, en þær fjárhæðir sem ákærði millifærði verða að teljast meiri háttar fyrir félagið þar sem háttsemi ákærða varð til þess að félagið var úrskurðað gjaldþrota. Mátti ákærða vera ljóst að háttsemi hans var bæði gegn samþykktum félagsins og stofnaði félaginu í fjárhagslega hættu eins og kom á daginn. Í 247. gr. almennra hegningarlaga segir að dragi maður sér fjármuni eða önnur verðmæti, sem hann hefur í vörslum sínum, en annar maður er eigandi að, án þess þó að verknaðurinn varði við 246. gr., þá skuli hann sæta fangelsi allt að sex árum. Ákærði var einn með prókúru á reikninga félagsins, hann var framkvæmdarstjóri og sat í stjórn félagsins. Hann hafði fullan aðgang að fjármunum félagsins. Ákærði fékk ekki samþykki annarra stjórnarmanna fyrir yfirfærslu fjármunanna né upplýsti þá um þá háttsemi. Þó svo að engin leynd hafi hvílt yfir háttsemi ákærða, þá var heldur enginn sem hafði aðgang að upplýsingum, né gat fylgst með því sem ákærði aðhafðist. Einkahlutafélag er sjálfstæður lögaðili með lögbundna stjórn og um slík félög gilda lög nr. 138/1994 með síðari breytingum. Ber stjórn einkahlutafélags að fara að þeim lögum, sem lögaðila, varðandi réttindi, skyldur og skuldbindingar. Geta stjórnarmenn bakað sér refsiábyrgð fari þeir ekki að lögum um meðferð fjármuna slíkra félaga. Það hefur ákærði gert. Telur dómurinn sannað, með framburði ákærða sjálfs, framburði vitna og gögnum málsins, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákærulið I í ákæru og bakað sér refsiábyrgð með háttsemi sinni. Verður ákærða gerð refsing fyrir. Þá hefur ákærði játað meðferð á söluandvirði bifreiðarinnar [...], sem var í eigu A ehf., samkvæmt ákærulið II, en telur þá háttsemi ekki refsiverða, þar sem hann hafi ætlað að greiða það fé til baka. Fyrir liggur að söluandvirði bifreiðarinnar skilaði sér aldrei til A ehf. heldur var féð, sem til kaupanna var ætlað, lagt inn á persónulegan reikning ákærða, sem síðan ráðstafaði þeirri fjárhæð í eigin þágu. Telur dómurinn, með sömu rökum og að ofan greinir, þá háttsemi ákærða refsiverða og réttilega heimfærða til 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður ákærða gerð refsing fyrir þá háttsemi. Með hliðsjón af broti ákærða, sem verður að ætla að sé stórfellt þar sem það varð til þess að félagið A ehf. var úrskurðað gjaldþrota í kjölfarið, og því að einbeittur ásetningur ákærða lá að baki, en ákærði hafi mikla hagnaðarvon gengju áætlanir hans eftir, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í átta mánuði. Með vísan til þess að ákærði hefur játað háttsemi sína greiðlega fyrir lögreglu og dóminum og þess að ákærða hefur ekki áður verið gerð refsing, þykir rétt að skilorðsbinda sex mánuði refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði samþykkti bótakröfuna eins og hún er í ákæru. Ekki verður annað séð af gögnum málsins en að ákærða hafi fyrst verið birt bótakrafan við birtingu fyrirkalls þann 15. október 2012. Verður ákærði því dæmdur til að greiða bótakröfuna eins og segir í dómsorði. Ákærði greiði allan sakarkostnað sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Valtýs Sigurðssonar hrl., sem eru hæfilega ákveðin 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Guðjón Jónsson, skal sæta fangelsi í átta mánuði en fresta skal fullnustu sex mánaða refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum þremur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði sakarkostnað, sem eru málsvarnarlaun verjanda hans, Valtýs Sigurðssonar hrl., 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði greiði þrotabúi A ehf., kt. [...], 15.719.280 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2010 til 15. nóvember 2012, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð 89.000 krónur þann 23. júní 2009.
Mál nr. 301/2010
Kærumál Haldlagning
Með kröfu, dags. 23. mars 2010 er barst héraðsdómi sama dag, krafðist sóknaraðili, A ehf., [...] kt. og heimilisfang, þess að felld verði úr gildi með úrskurði ákvörðun efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra frá 15. janúar 2010, að leggja hald á inneign félagsins, að fjárhæð 92.150.336 krónur, á bankareikningi hjá MP banka hf., nr. [...]. Þá krefst sóknaraðili þess að ríkissjóður greiði allan málskostnað af máli þessu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2010 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2010 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að leggja hald á inneign varnaraðila á bankareikningi nr. [...], að fjárhæð 92.150.336 krónur. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi sú ákvörðun sóknaraðila frá 15. janúar 2010 að leggja hald á inneign hans á framangreindum reikningi hjá MP Banka hf. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í hinum kærða úrskurði kemur fram að ágreiningslaust sé að bankainnistæðan sem málið varðar sé til komin vegna þeirra atvika sem eru til rannsóknar hjá sóknaraðila og grein er gerð fyrir í úrskurðinum. Varnaraðili hefur ekki við meðferð málsins fyrir Hæstarétti gert athugasemd við þetta. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008 er meðal annars heimilt að leggja hald á muni ef ætla megi að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt. Fallist verður á að þessu skilyrði sé fullnægt í málinu. Ekki verður fallist á með varnaraðila að ummæli í bréfi sóknaraðila til MP banka 15. janúar 2010 séu með þeim hætti að áhrif eigi að hafa á niðurstöðu þessa máls. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 393/2004
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var sakfelldur fyrir þrjú nánar tilgreind kynferðisbrot gagnvart dóttur sinni á árunum 1995-1997 er hún var 11-13 ára. Þóttu brotin varða við 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. X var einnig sakfelldur fyrir brot á 2. mgr. sömu lagagreinar gagnvart annarri dóttur sinni árið 2002 er stúlkan var 14 ára. Loks var X sakfelldur fyrir brot á 2. mgr. 202. gr. sömu laga gagnvart þriðju stúlkunni er hún var 13 ára en ekki þótti sannað að hann hefði reynt að hafa við hana samræði. Þóttu brot þau sem X var sakfelldur fyrir vera alvarleg og gagnvart dætrum sínum hefði hann brotið alvarlega gegn skyldum sínum sem faðir. Með hliðsjón af alvarleika brotanna, refsiákvörðunar í svipuðum málum, sem og 77. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða stúlkunum miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. september 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing verði þyngd og fjárhæð skaðabóta til Y hækkuð í 1.000.000 krónur, Z í 400.000 krónur og Þ í 700.000 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu, til vara ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar til nýrrar málsmeðferðar og til þrautavara að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði lækkaðar. Skýrslutökur af brotaþolunum Z og Þ fóru fram fyrir dómara samkvæmt 74. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, með áorðnum breytingum, meðan málið var enn til rannsóknar. Það var athugavert við skýrslutöku af Z að það láðist að gæta ákvæðis 50. gr. laga nr. 19/1991 og benda henni á heimild hennar til að skorast undan vitnaframburði vegna skyldleika við ákærða. Verður að líta til þessa við sönnunarmat um ætluð brot ákærða gagnvart Þ. Fyrir liggur að hvorki saksóknari né verjandi óskuðu eftir því að framangreindir brotaþolar kæmu fyrir dóm á ný við aðalmeðferð málsins og var framburður þeirra metinn í héraði eftir myndbandsupptökum af skýrslum þeirra, sbr. 2. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991. Dómarar Hæstaréttar hafa kynnt sér þessar myndbandsupptökur. Ákæruefnin eru rakin í héraðsdómi. Með vísun til forsendna héraðsdóms er á það fallist að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna sök ákærða um alla þrjá liði I. kafla ákæru. Brot hans samkvæmt þessum ákæruliðum eru réttilega færð til refsiákvæða í héraðsdómi. Ákæruvaldið unir héraðsdómi um sýknu ákærða af 4. ákærulið í II. kafla. Með vísun til forsenda dómsins er hann staðfestur um sök ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða varðandi 5. lið í II. kafla ákæru og einnig 6. lið í III. kafla hennar. Að því er varðar 7. lið í III. kafla ákæru á það atvik að hafa gerst í framhaldi af atburðum samkvæmt 6. ákærulið. Í héraðsdómi er því lýst hvernig ákærði sofnaði út frá sjónvarpi í svefnsófa á heimili sínu milli Þ og dóttur sinnar Z. Ákærði neitar sök og segist hafa sofið í einum dúr og ekki vaknað fyrr en stúlkurnar voru komnar fram úr. Sambúðarkona ákærða vaknaði þegar hann kom heim með stúlkunum um klukkan þrjú um nóttina. Settist hún fram í stofu við hlið svefnsófans og var að leggja kapal í tölvu en fór síðan aftur inn að sofa. Áður kvaðst hún hafa spurt ákærða hvort hann væri ekki að koma að sofa og hafi hann játt því. Hún hafi 5–10 mínútum síðar komið fram og séð þá að ákærði var sofnaður í öllum fötunum í sófanum. Hafi hún látið hann vera því að hún viti af reynslu að þegar hann hafi neytt áfengis þýði ekki að koma honum á fætur fyrr en hann hafi sofið úr sér. Hún hafi síðar um nóttina verið á vappi um íbúðina þar sem hún hafi þurft að sinna syni þeirra. Z sofnaði strax og varð ekki vör við neitt. Þ er því ein um frásögn sína um afskipti ákærða af sér samkvæmt þessum ákærulið. Frásögn hennar af þeim atburðum, eins og hún birtist á myndbandinu, virðist í sjálfu sér hreinskiptin, en hafa verður í huga að samkvæmt gögnum málsins var Þ undir verulegum áfengisáhrifum þegar atburðurinn á að hafa orðið. Þá er frásögn af þessum atvikum, sem höfð er eftir henni í skýrslu 27. mars 2003 um réttarlæknisfræðilega skoðun, mótsagnakennd og styður illa aðra frásögn hennar. Þegar framangreind sönnunaraðstaða málsins er virt í heild verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi gegn neitun ákærða tekist að færa sönnur á sekt hans samkvæmt þessum ákærulið. Verður hann því sýknaður af þessum þætti málsins. Brot þau sem ákærði er sakfelldur fyrir voru alvarleg. Með brotunum gegn dætrum sínum braut hann alvarlega gegn skyldum sínum sem faðir. Samkvæmt sakavottorði hans hefur hann ekki áður gerst sekur um brot sem áhrif eiga að hafa á refsiákvörðun. Þegar litið er til alvarleika brotanna, refsiákvörðunar í öðrum svipuðum málum og til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur til Y er staðfest að öðru leyti en því að dráttarvextir af dæmdri fjárhæð ákveðast frá birtingu ákæru 30. janúar 2004. Að virtum brotum ákærða gagnvart Z og Þ þykja bætur til hvorrar um sig hæfilega ákveðnar 200.000 krónur með vöxtum, svo sem í dómsorði greinir. Rétt er að ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvörðun héraðsdóms um málsvarnarlaun er staðfest, en þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði þykir hæfilega ákveðin 200.000 krónur. Málsvarnarlaun og þóknun fyrir réttargæslu fyrir Hæstarétti er ákveðin í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Ákærði greiði Y 700.000 krónur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. desember 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 30. janúar 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Z 200.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. desember 2002 til 30. janúar 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Þ 200.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2003 til 30. janúar 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 600.000 krónur og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþolanna í héraði, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 200.000 krónur og skipaðs réttargæslumanns þeirra fyrir Hæstarétti, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 2. júlí 2004. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 16. desember s.l. á hendur X, [kt. og heimlisfang], „fyrir eftirgreind kynferðisbrot: I. Gegn dóttur sinni Y, fæddri [...] 1984: 1. Með því að hafa í eitt skipti, þegar stúlkan var 11 eða 12 ára, í sumarhúsi móður ákærða að [...], látið hana fara höndum um getnaðarlim sinn og sett hann upp í munn hennar. 2. Með því að hafa sumarið 1996, á heimili ákærða í [...], í eitt skipti káfað á kynfærum hennar og sleikt þau. 3. Með því að hafa um jólin 1997, þegar hún gisti ásamt ákærða hjá vinkonu hans á sveitabæ skammt fyrir utan [...], sett getnaðarlim sinn inn í kynfæri hennar. Teljast þessi brot ákærða varða við 1. mgr. 200. gr. (svo), sbr. 8. gr. laga nr. 40, 1992 og 2. gr. laga nr. 40, 2003. II. Gegn dóttur sinni Z, fæddri [...] 1988: 4. Með því að hafa sumarið 2002, á heimili ákærða að [...], þuklað á brjóstum stúlkunnar utanklæða. 5. Með því að hafa haustið 2002, á heimili ákærða að [...], þuklað á brjóstum hennar innanklæða. III. 6. Með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 22. mars 2003, að [...], þar sem ákærði var gestkomandi ásamt stúlkunni, afklætt hana að neðan og káfað á kynfærum hennar og brjóstum. 7. Með því að hafa síðar sömu nótt og í 6. tl. greinir, á heimili ákærða að [...], gert tilraun til að hafa samræði við stúlkuna. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: 1. Y, [kt. og heimilisfagn], krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur kr. 2.000.000 auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 31. desember 1997 til 1. júlí 2001, en skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. 2. Af hálfu Z, [kt. og heimilisfang], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. 3. Af hálfu Þ, [kt. og heimilisfang], er þess er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti.“ Mál þetta var þingfest 10. febrúar s.l. og hófst aðalmeðferð í málinu mánudaginn 24. maí s.l. og var henni fram haldið fimmtudaginn 27. maí s.l. og var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi. Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærði hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa. Þá er krafist frávísunar á framkomnum bótakröfum og málskostnaðar að mati dómsins. Réttargæslumaður brotaþola krafðist þess að kröfur þeirra næðu fram að ganga og henni yrði dæmd hæfileg þóknun samkvæmt framlögðum reikningi. Málavextir. Upphaf máls þessa má rekja til kæru Þ á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart sér aðfaranótt laugardagsins 22. mars 2003, fyrst að [...], þar sem ákærði var gestkomandi og síðar sömu nótt á heimili ákærða að [...], sbr. ákærulið III, 6. og 7. tl. Mun Þ hafa fengið leyfi móður sinnar og stjúpföður til að fara með dóttur ákærða, Z, [...] í heimsókn til ákærða og gista þar yfir helgina. Hún kom hins vegar heim til sín á laugardeginum og mun hafa tjáð móður sinni að hún hefði fengið heimþrá. Þ mun síðan hafa rætt við skólastjóra [...] og í framhaldi af því var henni vísað til sálfræðings hjá [...], A, en hann mun hafa vísað henni til Björns Harðarsonar, sálfræðings. Samkvæmt skýrslu Björns mun Þ hafa tjáð honum að hún hafi farið á [...] með Z vinkonu sinni og dvalið hjá föður hennar, ákærða í máli þessu. Hafi hún neytt áfengis og orðið mjög drukkin. Hún hafi kastað upp og síðan verið borin inn í rúm til hvíldar. Þar hafi ákærði komið inn og sagt henni að hvíla sig og hafi hann jafnvel sagt eitthvað um að hún væri til í eitthvað. Hann hafi þá læst hurðinni og farið með hendurnar innan klæða hjá henni. Hafi aðrir í samkvæminu farið að banka og haft áhyggjur af henni, en ekkert meira hafi gerst. Síðar um nóttina hafi hún sofnað heima hjá ákærða í svefnsófa í stofunni og hafi ákærði verið að horfa á sjónvarp. Hún hafi síðan vaknað við það að ákærði hafi verið ofan á henni í samförum. Hún hafi ekki munað hvort hann hafi hætt þegar hún mótmælti eða ekki en greindi frá því að hún hafi ekki getað neitt enda úrvinda og máttlaus eftir áfengisneysluna. Hafi henni liðið mjög illa daginn eftir, ekki getað horft framan í ákærða, verið mjög hrædd um að vera ólétt og komið sér í burtu. Þ var vísað á Neyðarmóttöku Landspítalans í Fossvogi 27. mars 2003 og í niðurstöðu Arnars Haukssonar, læknis, kemur fram að faðir vinkonu hennar hafi farið með hana inn í herbergi og svo hafi hún beðið hann um að gera eitthvað við sig, en hún hafi ekki munað hvað en heldur að hún hafi beðið hann um að káfa á sér. Hafi þau síðan farið heim til hans og þar hafi eitthvað svipað gerst. Hefur læknirinn eftir Þ að henni hafi liðið mjög illa, verið dauf og leið og ekki getað einbeitt sér í námi. Hún þykist viss um að hann hafi ekki reynt að komast inn með liminn, en hún hafi fundið að hún var alltof þröng. Hún hafi haldið að hann hafi reynt að komast inn en ekki getað. Við skoðun kom í ljós að meyjarhaftskantur var órofinn svo aldrei hafa verið framdar við hana fullburða samfarir. Ekkert óeðlilegt kom fram við kvenskoðun að öðru leyti. Þ var síðan yfirheyrð í Barnahúsi 28. apríl 2003 og verður síðar greint frá þeirri skýrslutöku. Í framhaldi af þessum atburðum mun Z hafa óskað eftir viðtali við skólasálfræðing [...], en það mun hafa farið fram 2. apríl 2003. Elín Elísabet Halldórsdóttir, sálfræðingur, greinir svo frá í vottorði sínu að Z hafi tjáð sér að ákærði hafi reynt að koma fram vilja sínum gagnvart vinkonu hennar, Þ. Málinu var vísað til Björns Harðarsonar, sálfræðings og 3. apríl 2003 mættu B og Z dóttir hennar í viðtal hjá Kolbrúnu Baldursdóttur, sálfræðingi hjá [...]. Tjáði Z Kolbrúnu að ákærði hefði áreitt hana kynferðislega og nefndi að hann hefði ítrekað þuklað/káfað á brjóstum hennar innanklæða og hafi hann í öllum tilvikum verið drukkinn. Z sagði sér stafa ógn af föður sínum, sérstaklega þegar hann væri drukkinn. Málinu var vísað til lögreglurannsóknar og gaf móðir Z skýrslu hjá lögreglunni í [...] 7. apríl 2003. Skýrsla var tekin af Z í Barnahúsi 28. apríl 2003 og verður síðar greint frá þeirri skýrslutöku. Þessi atvik munu hafa leitt til þess að Z hafði samband við hálfsystur sína, Y og innti hana eftir því hvort verið gæti að ákærði hefði gert henni (Y) eitthvað þegar þau bjuggu [...]. Y kvaðst hafa játað því, en fram hafi komið hjá Y að tilefni þess að Z spyrði hana að þessu væri kæra Þ á hendur ákærða. Þetta leiddi til þess að Y sneri sér til lögreglunnar [...] 11. apríl 2003 og lagði þar fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart sér eins og nánar verður rakið hér síðar. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu vegna framangreindra sakargifta en hann neitaði alfarið sök. Eins og að framan er rakið er ákærða gefið að sök að hafa framið kynferðisbrot gegn tveimur dætrum sínum, hálfsystrunum Y og Z, sbr. ákæruliði I og II og jafnframt gegn vinkonu Z, Þ, sbr. ákærulið III. Verður því fjallað um ákæruatriðin í þremur köflum hér á eftir og í lok hvers kafla verður komist að niðurstöðu um sakarefnið. Ákæruliður I. Vitnið Y, kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Hún skoraðist ekki undan vitnisburði, en hún er dóttir ákærða eins og áður hefur komið fram. Hún skýrði svo frá að tilefni þess að hún lagði fram kæru á hendur föður sínum fyrir kynferðisbrot gagnvart sér væri að systir hennar hefði hringt í sig og spurt hana hvort ákærði hefði misnotað hana [...]. Hefði hún neitað því í fyrstu en eftir að henni hefði verið sagt frá atvikinu með vinkonu Z hefði hún tjáð henni að ákærði hefði gert það sama við hana. Lýsti hún því að þegar hún hafi verið 11-13 ára gömul hefði hún verið stödd í sumarbústað hjá ömmu sinni, ákærða og hálfsystkinum sínum þegar ákærði hafi káfað á henni og látið hana káfa á kynfærum sínum, en hann hafi hætt þegar brakað hafi í gólfinu. Þá lýsti hún atviki sem átti að hafa gerst í [...] þegar ákærði bjó þar hjá vinkonu sinni. Hafi ákærði verið undir áhrifum áfengis og hafi þau fengið að sofa þar ásamt hálfbróður vitnisins. Hafi þau öll þrjú verið í sama rúmi og kvaðst hún hafa vaknað við það að ákærði var kominn að hlið hennar og reyndi að hafa mök við hana. Kvað hún að þetta hafi verið vont og hafi hún því beðið hann að hætta og hafi hann gert það. Hún kvaðst síðan hafa sofnað grátandi og þegar hún vaknaði um morguninn hafi nærbuxurnar verið í rúminu. Þá lýsti Y öðru atviki í [...] í kofa þar sem ákærði bjó og kvað hún þau hafa legið uppi í rúmi og horft á sjónvarpið. Hafi ákærði þá byrjað að strjúka henni um bakið, en henni hafi fundist það gott, en síðan hafi hann farið að káfa á henni og þá hafi hann káfað á kynfærum hennar. Lýsti hún því að þetta hafi alltaf endað einhvern veginn hjá honum eins og það hafi ekki átt að enda. Y lýsti einnig öðru atviki úti í [...], en þá hafi ákærði búið hjá móður sinni og kvaðst hún hafa sofið á dýnu á gólfinu. Hún kvað hann þá hafa sleikt kynfæri hennar en hún hafi þóst vera sofandi. Hún lýsti einnig atviki sem hún kvað hafa gerst á [...], en þá hafi ákærði búið í [...] ásamt konu sem heitir C. Kvaðst hún muna eftir því að hafa verið í sturtu og hafi ákærði káfað á henni og líka með sturtuhausnum. Y kvað samskiptum sínum og ákærða eftir þetta hafa verið þannig háttað að það væri eins og þetta hefði aldrei gerst. Hún kvaðst engum hafa sagt frá þessu nema kærasta sínum, D og vinkonu sinni, E u.þ.b. ári eftir síðasta atvikið, en það hafi verið um jólin 1997. Eftir að vitnið hafði skýrt sjálfstætt frá fyrir dómi var borin undir hana lögregluskýrsla þar sem lýst var atvikinu í sumarhúsi ömmu hennar þegar hún sagði ákærða hafa troðið typpinu upp í munn hennar. Y kvað rétt eftir sér haft í lögregluskýrslunni. Þá lýsti hún því nánar hvernig ákærði reyndi að stinga lim sínum inn í kynfæri hennar, sbr. ákærulið I. 3. Lýsti hún því svo að hann hefði alla vega reynt að stinga honum inn og hann hafi náð því, en henni hafi fundist það vera vont, farið að gráta og beðið hann um að hætta. Hún kvaðst yfirleitt hafa látið sem hún svæfi, en þetta hafi verið í eina skiptið sem hún hafi beðið hann um að hætta. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að samband hans og Y dóttur hans hafi verið þokkalegt á því tímabili þegar hún var 11 til 12 ára gömul. Hann hafi þó ekki umgengist hana reglulega en hún hafi oft dvalið hjá honum í sumarhúsinu að [...] ásamt systkinum sínum og móður ákærða. Ákærði neitaði því að hafa snert Y með þeim hætti sem lýst er í ákærulið I.1. Ákærði kannaðist við að hafa búið í [...] sumarið 1996 og hafi Y komið í heimsókn til hans en hann neitaði því að hafa káfað á kynfærum hennar og sleikt þau eins og honum er gefið að sök í ákærulið I.2. Þá kannaðist ákærði við að Y hefði komið í heimsókn til hans um jólin 1997 og hafi hún dvalið hjá honum fram yfir áramót. Ákærði kannaðist við að þau hefðu verið gestkomandi hjá vinkonu hans skammt fyrir utan [...] en neitaði því að hafa sett lim sinn inn í kynfæri Y eins og honum er gefið að sök í ákærulið I. 3. Ákærði kvaðst á þessum tíma hafa notað áfengi og þá hafi komið fyrir að hann neytti áfengis þegar Y var hjá honum, en hann kvaðst hafa farið rólega í sakirnar þegar þannig stóð á. Ákærði kvaðst hafa komið frá [...] árið 2001 eða 2002 og eftir það kvað hann samband hans við Y hafa nánast ekkert verið, þau hafi hringst á á jólum og afmælum. Hún hafi þá ekki gefið til kynna að hún hefði neitt á móti sér og þá kvaðst hann nýlega hafa hitt hana við jarðarför sonar síns og þar hafi þau faðmast. Hann kvað hana aldrei hafa rætt þessi sakarefni við sig og kvaðst hann engar skýringar hafa á því hvers vegna hún beri þessar sakir á hann. Vitnið F, móðir Y, skýrði svo frá fyrir dómi að samband ákærða við Y hafi verið óreglulegt frá því hún var 10 ára gömul og fram að fermingu, en hins vegar hafi móðir ákærða verið dugleg að hafa hana hjá sér. Y hafi sóst eftir að fara til ákærða, þau hafi verið góðir félagar og hafi henni fundist gaman að gantast með honum. Hún kvaðst ekki hafa vitað til að nein snurða hefði hlaupið á þráðinn fyrr en Y hafi tjáð sér fyrir ári að ákærði hefði beitt sig kynferðislegu ofbeldi. Hún kvað Y ekki hafa lýst því í smáatriðum hvað hefði gerst, en henni hafi skilist á henni að ákærði hefði haft samræði við hana og jafnframt beðið hana að gera eitthvað við kynfæri sín. F kvað Y hafa rætt um atvik sem átti að hafa gerst í [...] um jólin 1997. Rifjaði hún upp að Y hefði sprengt í sér hljóðhimnuna á leiðinni heim þaðan í flugi og hafi hún kvartað yfir því um nóttina. Kvaðst hún hafa farið með hana á spítala og þar hafi hún liðið miklar kvalir, andlegar og líkamlegar. Kvaðst hún átta sig á því nú að það hafi ekki bara verið hljóðhimnan að kvelja hana, heldur hafi hún þurft að geta tjáð sig um eitthvað sem gerst hafi úti. F kvað að komið hefði upp ágreiningur milli hennar og ákærða vegna fermingar Y um vorið 1998, en það ásamt öðru hafi orðið til þess að hann kom ekki frá [...] til að vera viðstaddur ferminguna og sendi heldur ekki gjöf. Kvaðst hún hafa haldið að Y væri fúl út í ákærða af þeim sökum og kvaðst hún nokkrum sinnum hafa hringt í ákærða og látið Y tala við hann, en hún kvaðst átta sig á því nú að hana hafi í raun ekkert langað til þess. Hún kvaðst þó ekki hafa skynjað neina óvild hjá Y í garð föður síns eftir að hún kom heim frá [...]. Vitnið G, maki F, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi kynnst Y þegar hann kynntist móður hennar, en Y hafi þá verið 7-8 ára, en hann hafi þó ekki kynnst henni persónulega fyrr en hann og móðir hennar fóru að halda sameiginlegt heimili 1997-8. Hann kvað F hafa skýrt sér frá ásökunum Y gagnvart ákærða síðastliðið sumar og kvað hann þetta hafa komið sér á óvart, enda kvaðst hann hafa kynnst ákærða svolítið. G lýsti Y þannig að hún væri indæl stelpa, róleg og yfirveguð og hefði hann ekki ástæðu til að ætla annað en að hún væri að segja satt. Þá kvaðst hann aldrei hafa reynt hana að ósannsögli. Hann gerði sér ekki grein fyrir því hvort einhverjar breytingar hafi orðið á líðan hennar en þegar hann hugsaði til baka kvaðst hann átta sig á því að eitthvað hafi verið að henni þegar hún kom frá ákærða, annað en það sem gerðist í fluginu. Vitnið D, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi kynnst Y í grunnskóla og hafi þau byrjað saman fyrir 6 árum. Hann kvað Y hafa tjáð sér hvað ákærði hefði gert henni einhvern tíma þegar þau voru að rífast. Kvaðst hann ekki hafa trúað henni í fyrstu, en seinna þegar hún hafi sagt honum meira frá þessu hafi hann trúað henni. Kvað D þetta hafa verið um einu og hálfu ári eftir að þau byrjuðu saman. Hann kvað hana aldrei hafa farið nákvæmlega út í hvað gerðist, en hún hafi talað um að eitthvað hafi gerst úti í [...] þegar þau hafi legið saman í rúmi. Hafi henni fundist óþægilegt að tala um þetta, en eftir að systir hennar hringdi í hana hafi hún tekið þá ákvörðun að kæra. Hann kvað líðan hennar eftir að þetta kom upp hafa verið erfiða, stundum líði henni bærilega en stundum ekki. Vitnið E, vinkona Y, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði kynnst henni fyrst í 8. bekk, en þær hafi orðið vinkonur 16-17 ára gamlar. Hún lýsti þeim sem trúnaðarvinkonum og kvað hana hafa trúað sér fyrir því í gleðskap um áramótin 2000 að ákærði hefði misnotað hana en hún hefði ekki lýst því í smáatriðum en hún hefði þó sagt að hann hefði ekki farið alla leið. Hún kvaðst hafa vitað til þess að ástæða þess að Y tók þá ákvörðun að kæra hefði verið atvikið með systur hennar og vinkonu. Vitnið H, vinkona móður Y, skýrði svo frá fyrir dómi að Y og móðir hennar hefðu beðið hana að koma til sín og hafi þær tjáð henni að Y hefði orðið fyrir misnotkun af hálfu ákærða. Hún kvaðst hafa unnið hjá Stígamótun og fannst að þær væru að leita stuðnings hjá henni um það hvað réttast væri að gera. Hún kvaðst ekki hafa rætt við Y um það sem gerðist en hún hafi hvatt hana til að leita sér hjálpar og leita til sérfræðinga sem vissu hvernig þeir ættu að snúa sér í þessu. Þá hafi komið fram í samtölum hennar við Y og F að Y hafi alltaf ætlað að segja frá þessu því hún hafi verið hrædd um að þetta myndi koma fyrir systur hennar, en hún hafi alltaf frestað því. Vitnið Ragna Guðbrandsdóttir, félagsráðgjafi í Barnahúsi, kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sem hún gerði vegna greiningar og meðferðar á Y. Í skýrslunni kemur fram að hún hafi verið með Y í viðtalsmeðferð á tímabilinu 24. október 2003 til 12. desember sama ár, en viðtölin hafi samtals orðið fjögur. Í skýrslunni kemur fram að Y hafi tjáð sig um ætluð brot ákærða gegn henni og hafi það byrjað með káfi á kynfærum þegar hún hafi verið 10 ára gömul. Hafi hún látist sofa þegar þetta gerðist. Hún hafi lýst alvarlegasta atvikinu sen gerst hafi í [...] þannig að hún og bróðir hennar hafi sofið í rúmi ákærða og hafi ákærði komið og sofið hjá þeim. Hefði ákærði byrjað að káfa á henni en síðan gengið lengra og haft við hana kynmök í leggöng. Hann hefði hætt þegar hún hefði beðið hann um það. Ragna kannaði einkenni áfallaröskunar og þunglyndis hjá Y en þau einkenni virtust ekki vera fyrir hendi. Henni virtist Y hafa áhyggjur af sjálfstrausti sínu og þá virtist hún eiga erfitt með að taka ákvarðanir en annað virtist ekki hrjá hana. Taldi Ragna þessi viðbrögð Y, að ýta til hliðar eða forðast að takast á við erfiðar tilfinningar sem tengdust ætluðu ofbeldi, benda til þess að hún væri ekki tilbúin til þess að vinna í sínu máli. Ákæruliður I, niðurstaða. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærða gefið að sök að hafa í þrjú skipti framið kynferðisbrot gagnvart Y dóttur sinni, í eitt skipti er stúlkan var 11 eða 12 ára gömul í sumarhúsi í [...] og í tvö skipti er hún var í heimsókn hjá honum í [...] sumarið 1996 og um jólin 1997, eins og nánar er rakið í ákæru. Ákærði hefur alfarið neitað sök en kannast við að hafa neytt áfengis þegar Y dvaldi hjá honum. Telja verður nægilega upplýst að Y hafi verið í umsjá ákærða í þau skipti sem hér skipta máli. Engin vitni virðast hafa verið að þeim samskiptum ákærða og dóttur hans sem mál þetta snýst um en Y kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og lýsti atvikum á einkar trúverðugan hátt að mati dómsins. Þá kom fram við yfirheyrslur fyrir dómi að Y hefði ári eftir síðasta atvikið greint D, kærasta sínum, frá atvikum og þá fær framburður hennar stoð í vitnisburði vinkonu hennar, E, en að hennar sögn mun Y hafa trúað henni fyrir því árið 2000 að ákærði hefði misnotað hana. Þá kom fram hjá F, móður Y, að eftir á að hyggja hefði hún áttað sig á því að eitthvað hefði komið fyrir hana þegar hún var í [...] hjá ákærða. Hafi sprungið í henni hljóðhimnan í flugi til landsins og hefði hún liðið miklar andlegar og líkamlegar kvalir. Túlkaði F þetta nú á þann hátt að eitthvað hefði gerst úti sem hún hafi ekki getað tjáð sig um. Maki F, G, studdi þetta álit konu sinnar. Hann lýsti Y sem indælli stelpu, rólegri og yfirvegaðri og hefði hann aldrei reynt hana að ósannsögli. Ákærði kannast við að samband hans og Y hafi nánast rofnað eftir að hún fór til Íslands frá [...], en hún hafi þó ekki gefið til kynna að hún hefði neitt á móti honum. Ákærði tók fram að þau hefðu hist við jarðarför sonar síns og þá hafi hún faðmað hann og hafi þessi mál ekki borið á góma við það tækifæri. Hann kvaðst engar skýringar hafa á því hvers vegna hún bæri þessar sakir á hann. Þá var upplýst fyrir dómi að ákærði hefði ekki mætt í fermingu Y árið 1998 og ekki sent henni gjöf. Í skýrslu Rögnu Guðbrandsdóttur, félagsráðgjafa í Barnahúsi, kemur fram að Y hafi tjáð sig um ætluð brot ákærða gagnvart sér. Er sú frásögn í samræmi við það sem fram hefur komið í dóminum um þetta ákæruatriði. Ragna fann hvorki einkenni áfallaröskunar né þunglyndis hjá Y en henni virtist hún forðast að takast á við erfiðar tilfinningar sem bendi til þess að hún sé ekki reiðubúin til að vinna í sínu máli. Eins og hér hefur verið rakið neitar ákærði sök í máli þessu en ekkert þykir hafa komið fram í málinu annað en framburður ákærða um að framburður Y kunni að vera rangur. Þegar virtur er trúverðugur framburður Y, sem fær stoð í vætti annarra vitna sem komið hafa fyrir dóm í máli þessu, þykir dóminum ekki varhugavert að telja nægilega sannað þrátt fyrir neitun ákærða að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæruskjali, sbr. ákærulið I, 1. Þykir óvissa um nákvæma tímasetningu atburðarins ekki hagga þessari niðurstöðu. Með sömu rökum og að framan greinir ber að telja sannað að ákærði hafi framið þá háttsemi gagnvart Y og greinir í ákæruliðum I, 2 og I, 3. Er háttsemi ákærða rétt færð til refsiákvæða í ákæruskjali að öðru leyti en því að fallið hefur niður tilvísun til almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruliður II. Vitnið Z, gaf skýrslu í Barnahúsi 28. apríl 2003. Í málinu liggur frammi útskrift yfirheyrslunnar og þá var yfirheyrslan tekin upp á myndband sem skoðað var í dóminum. Z skýrði svo frá að sumarið 2002 hefði móðir hennar beðið ákærða um að passa sig á heimili hennar því hún hafi ætlað í sumarbústað. Hún kvaðst telja að ákærði hefði verið nýbúinn á fylleríi og hafi hann ákveðið að horfa á „boxið“ inni í stofu. Hún kvaðst hafa sofnað inni í stofu og hélt hún að kærasta ákærða væri í hennar herbergi. Hún kvaðst hafa vaknað og fundið fyrir því að einhver var að þukla hana, kvaðst hún hafa litið snöggt upp og þá séð ákærða í sófanum við hliðina á sér og lýsti hún því hvernig hlýrabolurinn hafi færst úr stað og annað brjóstið verið komið út úr bolnum. Hún kvað sér hafa brugðið, lagað sig til, tosað teppið upp um sig og legið áfram þar til hún vaknaði. Hún kvaðst ekki hafa þorað að segja móður sinni frá þessu og ákærði hafi látið sem ekkert væri. Z lýsti öðru tilviki um svipað leyti sem hafi verið á þá lund að hún hafi verið á heimili ákærða sem hafi verið í fylleríi og kærasta hans hafi passað hana. Hún kvaðst hafa farið að sofa uppi í koju og hún kvaðst hafa verið hrædd við ákærða þegar hún heyrði hann koma, hafi hún farið út í horn, sett sængina í kringum sig þannig að ákærði myndi ekki ná til hennar. Hann hafi farið undir sængina og byrjað að strjúka henni um höndina og í leiðinni hafi hann strokið á henni brjóstið utan klæða en hann hafi kippt hendinni burt þegar kærasta hans hafi komið inn í herbergið. Z lýsti þriðja atvikinu þannig að hún hafi verið heima hjá ákærða haustið 2002 og hafi þau verið að horfa á spólur. Hafi ákærði verið að skemmta sér og er hún heyrði hann koma kvaðst hún hafa snúið sér á magann og sett hendurnar þannig að hann gæti ekki snert hana. Kvað hún ákærða hafa farið að strjúka sér um bakið og hliðarnar og hafi hann farið með hendur inn undir bolinn. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi alls ekki þuklað á brjóstum Z sumarið og haustið 2002 eins og honum er gefið að sök í ákæru. Hann kvað samskipti þeirra á þessum tíma hafa verið mjög góð, þau hafi slegist í gamni, hann hafi kitlað hana í síðuna, hún hoppað upp á bak hans og svoleiðis. Ákærði kannaðist við að hafa fengið þau skilaboð frá móður Z, sennilega í ársbyrjun 2003 að henni fyndist hann vera að þukla á sér. Hafi þau þá talað um að henni þætti kannski óþægilegt að hann kitlaði hana, en eftir að þetta hefði verið rætt hefði hún samt sem áður hoppað í fang sér og faðmað hann. Ákærði kvaðst hafa tekið upp sambúð við núverandi sambýliskonu í janúar 2002 og hafi hún búið á heimilinu þegar atburðir þeir urðu sem getið er í ákærulið II. Ákærði kvað hafa komið fyrir að hann væri drukkinn þegar Z var í heimsókn, en hann kvað sambýliskonu sína alltaf hafa verið vakandi og tekið vel á móti honum ef hann kom heim seint að kvöldlagi. Vitnið B, móðir Z, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði beðið ákærða að passa dóttur sína meðan hún fór í sumarbústað í janúar eða febrúar 2002 og hefði hún síðar skýrt sér frá því að ákærði hefði verið að strjúka henni um öxlina og niður brjóstið. Hún hafi hins vegar ekki sagt sér frá þessu fyrr en eftir að atvikið með Þ vinkonu hennar hafi komið upp eins og að framan er rakið. Hafi dóttir hennar eftir þetta skipti farið að tala um að henni fyndist óþægilegt að vera í návist ákærða en þrátt fyrir það hafi hún tvisvar farið í heimsókn til föður síns sumarið og haustið 2002. Þegar ákærði hafi eignast barn með kærustu sinni hafi hins vegar vaknað löngun hjá Z að heimsækja þau. Kvaðst B hafa rætt við ákærða og tjáð honum að Z langi til að koma en henni þætti óþægilegt að láta taka utan um sig og faðma sig. Hefði ákærði sagst skilja þetta og ætlað að virða þessa ósk hennar. Hún kvað Z hafa vitað af þessu samtali þeirra. Hún kvað hana ekkert hafa kvartað undan ákærða eftir heimsóknir til hans sumarið og haustið 2002, það hafi hún ekki gert fyrr en eftir að Þ vinkona hennar bar sakir á ákærða. B kvað Z líða mjög illa í dag, hún hafi reynt að skaða sig með því að skera sig í upphandlegg, á handarbak og yfir púlsinn. Hafi hún skýrt þetta þannig að henni þætti betra að finna til í hendinni en í hjartanu. Hún kvað henni ganga illa í skóla og þá sé félagslega hliðin henni erfið, en ástandið hafi alltaf verið þannig. Hún virtist ekki treysta fjölskyldunni, frekar treysti hún ókunnugum og væri tilbúin að fara upp í bíl til ókunnugra, enda telji hún þá ekki hafa gert sér neitt ennþá. Vitnið Elín Elísabet Halldórsdóttir, sálfræðingur, kom fyrir dóm og var tilefnið bréf sem hún ritaði til Félagsþjónustunnar í [...] 9. apríl 2003, en þar skýrir hún frá viðtali sem hún átti við Z 2. apríl sama ár. Þar skýrði hún vitninu frá atviki því er varðaði vinkonu hennar, sbr. ákærulið III. Enn fremur kom fram í skýrslunni að Z hafi skýrt frá því að ákærði hefði komið við brjóst hennar en hún hafi ekki talið sig vissa um hvort það hafi verið raunverulegt eða leikur eða hann hafi viljað vera góður við hana og breiða yfir hana. Í skýrslunni kom fram að þegar Z var yngri hafi borið á mikilli hræðslu hjá henni gagnvart körlum, sem helst hafi lýst sér sem vænisýki. Þá hafi komið í ljós í frásögnum hennar að hún hafi verið á varðbergi gagnvart ákærða. Elín kvað þó ekki hafa komið fram í viðtölum við hana að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Elín skýrði svo frá fyrir dómi að Z hefði sagt frá minningum sem hún eigi um heimilisofbeldi þegar hún hafi verið þriggja og hálfs til fjögurra ára gömul. Hafi hún stundum gengið á milli ákærða og móður sinnar til að verja hana. Vitnið Vigdís Erlendsdóttir, sálfræðingur og hjúkrunarfræðingur og forstöðumaður Barnahúss, kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sem hún gerði vegna greiningar og meðferðar á Z. Skýrslan er dagsett 10. mars 2003 en ljóst er að þar er um misritun að ræða og á ártalið að vera 2004. Kemur þar fram að Z hafi farið í 12 viðtöl til Vigdísar á tímabilinu frá 13. maí 2003 fram til þess tíma er skýrslan var gerð. Hafi komið fram í fyrsta viðtali að Z hafi alltaf verið hrædd við ákærða. Hafi hún lýst því þegar hann kom inn í svefnherbergi þar sem hún lá í koju og fór höndum um brjóst hennar og maga. Hafi hún reynt að vefja sænginni utan um sig og hafi hann hætt þegar sambýliskona hans kom inn. Hafi Z sagt að henni hefði brugðið mjög þegar eldri systir hennar greindi henni frá því að ákærði hefði beitt hana kynferðislegu ofbeldi og jafnframt þegar hún hafi frétt að Þ vinkona hennar hefði sagst hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi af hendi hans. Niðurstaða Vigdísar var sú að útlit og framkoma Z væri í samræmi við aldur. Hafi viðtöl leitt í ljós ýmis einkenni og áhyggjur sem þekkt séu meðal barna og unglinga sem sætt hafi kynferðislegri áreitni af hendi nákomins ættingja. Hafi hún getið um skapsveiflur, depurð og þrálátar hugsanir um atvikin. Hafi hún lýst áhyggjum af því að aðrir í fjölskyldunni kynnu að hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi af hálfu ákærða. Komi umræður um kynferðismál henni enn úr jafnvægi og áreiti í umhverfinu sem minni hana á atvikin valdi henni uppnámi og kvíða. Hún sé döpur vegna þeirra afleiðinga er málið hafi haft fyrir samskipti hennar við ákærða og yngri hálfsystkini og telji að úr því verði ekki bætt. Fyrir dómi skýrði Vigdís svo frá að hún hefði hitt Z einu sinni eftir þetta en til stæði að hún hitti hana oftar. Væri ástæðan sú að henni liði ekki sem skyldi og nefndi hún fyrst og fremst skapsveiflur og sektarkennd. Vigdís kvaðst ekki hafa orðið vör við vænisýki eða hræðslu Z gagnvart karlmönnum, vandamál hennar væru fyrst og fremst tengd kvíða og depurð og þá ætti hún í erfiðleikum með samskipti við jafnaldra. Hún kvað þau einkenni sem lýst sé í skýrslu Elínar Elísabetar, sálfræðings, ekki hafa komið fram í þeim prófum sem hún hafi lagt fyrir Z. Vitnið I, sambýliskona ákærða, kom fyrir dóm og skoraðist ekki undan vitnisburði. Hún kvað þau hafa byrjað saman árið 2001 og eigi þau saman dreng sem sé fæddur [...] 2002. Hún kvað þau hafa búið að [...] sumarið og haustið 2002 og hafi Z á þeim tíma komið tvisvar eða þrisvar í heimsókn til þeirra. Hún kvað þær ekki hafa rætt mikið saman en hún hafi mest rætt við ákærða. I mundi eftir fyrstu heimsókn Z sem verið hafi sumarið 2002. Hafi hún í fyrstu viljað sofa í herbergi með þeim þar sem hún þyrði ekki að sofa ein í herbergi. Hafi hún í fyrstu sofið í sama herbergi og þau en síðar hafi henni verið búinn svefnstaður í öðru herbergi. Í seinna skiptið hafi Z komið ásamt bræðrum sínum þá um haustið og hafi þau þá öll sofið í einni hrúgu í hornsófa. Hún lýsti samskiptum þeirra feðgina þannig að þau hafi verið mjög náin og hafi þau talað saman um alla hluti. Þá hafi ákærði mátt faðma dóttur sína og kitla og hafi það ekki virst neitt vandamál. I kannaðist ekki við að móðir Z hefði rætt við ákærða um snertingar þeirra. Vitnið Þ skýrði svo frá við yfirheyrslu í Barnahúsi 28. apríl 2003 í tengslum við ákærulið III að Z hefði tjáð sér að ákærði hefði káfað á brjóstum hennar sumarið 2002 og hélt hún að það hefði aðeins gerst einu sinni. Ákæruliður II, niðurstaða. Samkvæmt þessum ákærulið er ákærði borinn þeim sökum að hafa tvívegis árið 2002 þuklað á brjóstum dóttur sinnar, Z á heimili sínu, í fyrra skiptið um sumarið, þá utanklæða og í síðara skiptið um haustið og í það skipti innanklæða. Í málinu kom fram að samskipti ákærða og Z hafi einkennst af snertingum, kitli, faðmlögum og strokum. Ákærði kannaðist við að hafa fengið þau skilaboð frá móður Z, B, að stúlkunni þætti hann vera að þukla á sér og þætti henni óþægilegt þegar hann kitlaði hana. B skýrði svo frá fyrir dómi að Z hafi hins vegar ekkert kvartað undan ákærða sumarið og haustið 2002 og það hafi hún ekki gert fyrr en Þ vinkona hennar bar sakir á ákærða. Fram kom í vitnisburði Elínar Elísabetar, sálfræðings, að Z hafi tjáð henni að ákærði hefði komið við brjóst hennar, en hún hafi ekki talið sig vissa um hvort um raunveruleika eða leik hafi verið að ræða. Ekki mun hafa komið fram í viðtalinu að ákærði hefði misnotað hana kynferðislega. Í skýrslutöku í Barnahúsi virtist Z ekki í neinum vafa um að ákærði hefði þuklað á sér. Ljóst er af gögnum málsins að Z líður illa í dag og hefur hún reynt að skaða sig og tók þá þannig til orða að betra væri að finna til í hendinni en hjartanu. Samkvæmt niðurstöðu Vigdísar Erlendsdóttur, forstöðumanns Barnahúss, leiddu viðtöl við Z í ljós ýmis einkenni sem þekkt séu meðal barna og ungmenna sem orðið hafi fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu nákomins ættingja. Sambýliskona ákærða, I lýsti samskiptum þeirra feðgina þannig að þau hafi verið mjög náin og hafi ákærði mátt faðma dóttur sína og kitla og hafi það ekki virst neitt vandamál. Við yfirheyrslu í Barnahúsi skýrði Þ frá því að Z hefði tjáð sér að ákærði hefði þuklað á brjóstum hennar sumarið 2002 og hélt hún að það hefði gerst einu sinni. Dómurinn hefur skoðað myndbandsupptöku af framburði Z í Barnahúsi og er þeirrar skoðunar að ekki sé ástæða til að efast um trúverðugleika framburðar hennar. Ákærði neitar sök en hefur kannast við að samskipti þeirra hafi verið í formi líkamlegrar snertingar með þeim hætti að hann hafi kitlað hana, faðmað og strokið. Eins og mál þetta er vaxið er ekki loku fyrir það skotið að hendur ákærða hafi í þessum samskiptum þeirra og í því tilviki sem í ákærulið II, 4 greinir í ógáti strokist við brjóst hennar utanklæða. Þykir því varhugavert að telja sannað að ákærði hafi af ásetningi þuklað brjóst dóttur sinnar eins og honum er þar gefið að sök. Verður hann því sýknaður af þessum ákærulið. Hins vegar telur dómurinn sannað eftir mat á trúverðugleika framburðar Z og í ljósi þeirrar niðurstöðu Vigdísar Erlendsdóttur að stúlkan beri þess merki að hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni að ákærði hafi gerst sekur um að hafa þuklað brjóst stúlkunnar innanklæða eins og honum er gefið að sök í ákærulið II, 5. Ákæruliður III. Vitnið Þ, gaf skýrslu í Barnahúsi 28. apríl 2003. Í málinu liggur frammi útskrift yfirheyrslunnar og þá var yfirheyrslan tekin upp á myndband sem skoðað var í dóminum. Þ skýrði svo frá að hún hafi farið ásamt Z vinkonu sinni í heimsókn til ákærða og sambýliskonu hans föstudaginn 21. mars 2003, en hann hafi þá búið á [...]. Hafi þau verið að borða þar pizzu og síðan hafi verið ákveðið að fara á bar. Hún kvaðst hafa verið búin að drekka bjór á heimili ákærða sem hann hafi gefið henni og þá hafi hann keypt handa henni bjór á barnum sem hún kvaðst hafa drukkið. Hafi þau eftir þetta farið í eitthvert heimahús þar sem hún hélt áfram drykkju og kvaðst hún hafa verði orðin verulega drukkin, eða á „rassgatinu“ eins og hún orðaði það. Hún kvaðst hafa orðið verulega veik og ælt yfir sig þannig að hún hafi þurft að fá lánuð föt frá J sem þarna var stödd. Kvaðst hún hafa skipt um föt, sennilega inni í herbergi J. Hún segist síðan muna eftir því að ákærði hafi borið hana inn í herbergi og læst því. Hann hafi ekki farið út úr herberginu og eitthvað verið að tala við hana og sagt henni að fara að sofa. Hann hafi síðan klætt hana úr öllu að neðan og reynt að setja fingur í klof hennar. Hún taldi hann ekki hafa náð að gera það en var þó ekki viss. Þ kvaðst muna lítið eftir þetta en næst kvaðst hún muna eftir sér þegar þau hafi verið komin heim til ákærða. Kvaðst hún muna eftir því að hafa verið lögst undir svefnpoka og þegar hún opnaði augun kvaðst hún hafa séð ákærða fyrir framan sig að horfa á sjónvarp og kvaðst hún þá hafa farið aftur að sofa. Þá kvaðst hún muna það næst að ákærði hafi farið að strjúka henni um fætur og jafnframt hafi hann klætt hana úr sokkunum. Hún lýsti því þannig að hann hafi verið í klofinu á henni allt kvöldið eiginlega, alla nóttina fannst henni, hafi henni fundist það vera milljón ár. Hún kvaðst ekki hafa þorað að gera neitt eða segja, hún hafi reynt að teygja sig yfir til Z sem hún hélt að væri steinsofandi í rúminu. Hún sagði ákærða hafa reynt að ríða sér en hann hafi ekki komið honum inn. Hann hafi hætt þegar kærasta hans kom fram og var að hugsa um barnið sitt, en hann hafi reynt aftur þegar hún fór aftur inn, þrisvar sinnum að því er hún hélt. Hún kvað ákærða hafa rifið sig í klofinu og hafi blætt úr henni daginn eftir. Hún kvaðst ekki hafa séð hvort ákærði fór úr fötunum. Hún kvaðst síðan hafa forðað sér úr rúminu og farið ásamt Z inn í hjónarúmið því kærasta ákærða hafi verið vöknuð og komin fram úr. Hún taldi mögulegt að hún hefði sagt lækninum á neyðarmóttökunni að hún hefði beðið ákærða að ríða sér og taldi það líkt sér að segja slíkt þegar hún væri full en þá kvaðst hún láta eins og asni. Þá útilokaði hún ekki að hún hefði sagt eitthvað slíkt við ákærða. Hún kvað ákærða ekki hafa beðið sig um að tala ekki um þetta atvik og fannst henni að hann þættist ekki muna eftir þessu daginn eftir, hann hafi brosað til hennar, sagt hæ og góðan daginn. Þ kvað sér líða mjög illa eftir þetta, hún fengi martraðir og dreymdi atvikið aftur og aftur. Hún kvaðst ekkert geta lært, vera brjáluð út í allt og alla og rífast heilmikið við móður sína. Þá fyndi hún fyrir óöryggi, gæti ekki verið ein á ferð, hlypi á undan öllum mönnum og fyndi fyrir myrkfælni. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði lítið kynnst Þ áður en umrætt atvik varð, en hann kvaðst hafa staðið í þeirri trú að hún væri 14 ára. Hann lýsti atvikum á [...] svo að Þ hafi virst ágætlega hress, hún hafi verið inni í stofu að tala við fólkið en hann hafi verið inni í eldhúsi. Hún hafi síðan komið að borðinu og sagst þurfa að æla. Kvaðst ákærði hafa farið með hana inn á salerni og þar hafi hún ælt á gólfið og á buxurnar sínar. Kvaðst hann þá hafa farið með hana fram og talað við J. Hafi hún ákveðið að lána henni buxur og kvaðst hann þá hafa farið aftur inn í eldhús. Hann kvað Þ hafa skipt um buxur án þess að hann vissi en hann kvaðst hafa farið með hana inn í herbergi, lokað hurðinni og sagt henni að skipta um buxur. Hann kvað Þ hafa farið úr buxunum en þá hafi hann áttað sig á því að hún var búin að skipta um buxur og því hafi hún farið í þær aftur, en ákærði kvaðst hafa verið með ælubuxurnar í höndunum án þess að átta sig á því. Ákærða fannst eðlilegt að hann aðstoðaði Þ við þetta enda hafi hún verið þarna á hans vegum. Hún hafi verið töluvert drukkin og hafi byrjað að lyfta upp bolnum sínum og sagt honum að káfa á brjóstunum á sér. Kvaðst ákærði hafa tekið bolinn niður og sagt nei en þetta hafi endurtekið sig. Ákærði mundi ekki til þess að hún hefði beðið hann um að ríða sér eða viðhaft slíkt orðbragð við hann. Hann kvað þau hafa verið um 10-15 mínútur inni í herberginu. Hann kvað einu sinni hafi verið bankað á hurðina og hafi hann þá sagt að þau væru að koma. Ákærði vissi ekki hvort hurðin var læst. Ákærði neitaði því að hafa káfað á kynfærum stúlkunnar í herberginu og þá hafi það heldur ekki gerst annars staðar í húsinu. Ákærði kvaðst sjálfur hafa verið fullur en muna eftir öllu. Ákærði viðurkenndi að hafa gefið Þ einn bjór. Ákærði kvaðst síðan hafa farið heim til sín ásamt Z dóttur sinni og Þ. Hafi kona hans verið vakandi, en hún hafi ekki verið hrifin af því að sjá þau. Þau hafi dregið svefnsófann fram og Þ hafi strax sofnað á honum. Z hafi sofnað eftir smástund en ákærði kvaðst hafa setið á rúmendanum og horft á sjónvarp sem var beint á móti, en á þessum tíma hafi Íraksstríðið verið að byrja. Hafi kona hans setið við tölvu sem var við hliðina á sjónvarpinu. Ákærði kvaðst síðan hafa sofnað og vaknað daginn eftir eins og hann hefði legið á milli Þ og Z, en þær hafi þó verið vaknaðar og komnar fram úr. Virtust þær glaðar og hressar, hafi þau rætt atburði næturinnar og virtist Z ekki ánægð með að Þ skyldi hafa orðið svona drukkin. Ákærði kvaðst hafa vaknað með sæng yfir sér að hluta og þá hafi hann verið í fötunum. Hann kvað Þ hafa fengið verkjatöflu þar sem hún sagðist vera með höfuðverk en þá hafi dóttir hans sagt að hún væri með túrverki. Hann kvaðst hafa kvatt Þ hressilega um morguninn, sagt „bæ, bæ“ og hafi það ekki verið neitt vandamál. Ákærði neitaði alfarið að hafa gerst sekur um athæfi það sem honum er gefið að sök í III. ákærulið. Vitnið K, skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði, dóttir hans og vinkona hefðu komið í heimsókn til hennar föstudagskvöldið 21. mars 2003. Hún kvaðst vera vinnufélagi ákærða og væri ágætur samgangur á milli þeirra. Hún kvað um lítið rými að ræða 74 m² hús, stofu og samliggjandi eldhús og kvaðst hún umrætt kvöld hafa setið nánast allt kvöldið við eldhúsborðið. Hún kvað L son sinn hafa verið þarna, M nágranna sinn og J tengdadóttur sína. Hún kvað ákærða hafa neytt áfengis og þá hefði hann gefið stúlkunum bjór. Hún kvað Þ hafa komið sér skringilega fyrir sjónir og lýsti henni sem fleðulegri. Hún mundi ekki eftir því að henni hefði orðið illt en henni hefði verið sagt frá því. Hélt hún að Þ hefði farið inn á klósett og síðan inn í herbergi skáhallt á móti. Hún kvaðst að vísu ekki hafa séð hana fara inn í herbergið og ekki hafa orðið þess vör að neinn bankaði á hurðina. K kvaðst ekki hafa orðið vör við neinn samdrátt á milli ákærða og Þ og taldi hún fleðulæti hennar ekki hafa beinst að neinum sérstökum, helst þá strákunum. Hún kvaðst ekki vita hver þreif upp æluna eftir Þ og þá kvaðst hún hafa hitt hana daginn eftir og hafi hún virst hin glaðasta. Kvaðst hún hafa hitt hana á rúntinum með M og Zog hafi þær báðar virkað eðlilegar og fínar. Þegar framburðarskýrsla K hjá lögreglu var borin undir hana kannaðist hún við að ákærði hefði aðstoðað Þ við að skipta um buxur og síðan hefði hann farið með hana inn í herbergi, hallað hurðinni aftur og hafi þau talað saman og verið þar í u.þ.b. 15 mínútur. Vitnið L, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði þekkt ákærða í tvö ár og hefði ákærði komið í heimsókn á heimili vitnisins föstudagskvöldið 21. mars 2003 ásamt dóttur sinni og vinkonu hennar. Hann kvaðst hafa setið inni í stofu og horft á sjónvarp en ekki neytt áfengis. Hann kvaðst hafa orðið var við að vinkona Z hafi ælt og hafi J kærasta hans lánað henni föt. Hann kvað hana hafa lagst inn í gestaherbergi en hann kvaðst ekki hafa fylgst með því hvort einhver fór inn til hennar. Hann kvaðst hafa orðið var við að dóttir ákærða bankaði á hurðina en hann kvaðst ekki hafa orðið var við neinn samdrátt á milli ákærða og vinkonu dóttur ákærða. Hann kvaðst hafa hitt stúlkurnar á heimili sínu daginn eftir og hafi þær verið kátar og frekar létt yfir þeim. Þegar skýrsla sem L gaf hjá lögreglu var borin undir hann kannaðist hann við að Þ hafi orðið veik og gubbað á salernisgólfið. Hann hafi farið á eftir henni en snúið strax við. Þá staðfesti vitnið að Z og ákærði hefðu aðstoðað hana og þá hefði hann séð á eftir ákærða fara inn í herbergið og loka á eftir sér. Hafi hann verið einn með Þ í 10-15 mínútur. Vitnið J, skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði, dóttir hans og vinkona hennar hefðu umrætt kvöld komið á heimili kærasta hennar og hafi Þ þegar farið að sníkja áfengi. Henni hafi síðan orðið illt og hafi ælt yfir sig alla inni á salerni. Hún kvaðst hafa lánað henni hreinar buxur og hefði hún skipt um í herbergi vitnisins. Þ hafi síðan farið inn í gestaherbergi að því er henni hafi verið sagt og lagst þar fyrir. Hún kvað hurðina hafa verið lokaða og taldi hún að ákærði væri með henni inni í herberginu. Hún hélt að Þ hefði beðið hann um að koma og vera hjá sér því henni liði svo illa. Þetta kvaðst hún hafa frá þeim sem voru á staðnum. Hún hélt að þau hefðu bankað á hurðina til þess að athuga hvort allt væri ekki í lagi, en mundi það þó ekki. Hún kvaðst hafa tekið eftir því að Þ hefði sturtað í sig áfengi og kvað hún að reynt hefði verið að halda því frá henni. Vitnið I, sambýliskona ákærða, skýrði svo frá fyrir dómi að Z dóttir ákærða og Þ hefðu komið í heimsókn umrætt föstudagskvöld í marsmánuði 2003. Hafi þau komið heim með pizzu, borðað hana og horft á sjónvarp. Þau hafi síðan farið um hálfellefuleytið um kvöldið í heimsókn til K og fór ákærði með þeim. Hún kvaðst hafa orðið vör við að þau kæmu heim um þrjúleytið um nóttina og kvaðst hún hafa heyrt að ákærði var að taka svefnsófann út. Hann hafi síðan komið inn í herbergi til hennar og rætt við hana. Hún kvaðst hafa verið hálfsofandi en taldi hann ekki ofurölvi. Hún kvaðst hafa heyrt hann tala við Z frammi og þegar hún fór á salernið kvaðst hún hafa séð að Þ var lögst á svefnsófann og sýndist henni hún vera sofnuð, en ákærði og Z hafi verið að tala saman inni í eldhúsi. Stuttu síðar hafi Z einnig verið lögst í sófann og kvaðst I hafa sest í stól við hliðina á sófanum. Ákærði hafi sest til fóta hjá stúlkunum og sagst ætla að horfa aðeins á sjónvarpið. Hún taldi að stúlkurnar væru báðar sofnaðar en ákærði hafi sagst ætla að horfa á fréttir frá Íraksstríðinu. Hann hafi setið þarna og verið við það að sofna þegar hún kvaðst hafa spurt hann hvort hann ætlaði ekki að koma inn í rúm og hafi hann játað því. Hún kvaðst hafa farið aðeins fram og 5-10 mínútum síðar hafi hún komið aftur fram en þá hafi ákærði verið dottinn aftur fyrir sig í rúmið og hafi hann verið byrjaður að hrjóta. Hún kvaðst hafa ýtt við honum en séð að það þýddi ekkert að koma honum á fætur og skýrði hún svo frá að þegar hann væri búinn að fá sér í glas og sofni vakni hann ekki aftur fyrr en eftir að hann væri búinn að fá nægan svefn. I kvaðst eftir þetta hafa verið á vappi um íbúðina, farið tvisvar sinnum inn í herbergi til að sinna syni sínum þegar hann fór að gráta. Hún kvaðst hafa setið frammi til kl. 6 um morguninn, en þá hafi hún farið inn í rúm og ætlað að fara að sofa en drengurinn hennar hafi þá vaknað og hafi hún þá farið með hann fram. Þegar hún hafi verið komin inn í stofu hafi Þ verið vöknuð og hafi hún verið að tala við N son þeirra. Þ hafi síðan vakið Z, þær hafi rætt eitthvað saman og síðan farið inn í svefnherbergi, en ákærði hafi enn verið sofandi á sama stað. Hún lýsti því nánar hvernig ákærði lá í rúminu, hann hafi verið í gallabuxum og bol og þegar stúlkurnar hafi verið farnar inn í svefnherbergi hafi hann enn verið í sama fatnaði. Hún kvað hann ekki hafa fært sig ofar í rúmið og þá hafi stúlkurnar báðar snúið baki í hann. Hann hafi verið búinn að toga aðeins af svefnpoka Þ yfir sig en hún hafi legið ofan á svefnpokanum. Hún kvað að miðað við aðstæður hefði þurft kraftaverk miðað við það sem hún sá um nóttina til þess að ákærði hefði náð að komast upp á Þ. Þá kvaðst hún myndu hafa tekið hönd hans í burtu hefði hún séð að hann hefði reynt að snerta hana. I kvað Þ hafa verið káta og hressa og hafi þær Z síðan farið inn á salerni. Eftir að þær hefðu verið þar kvaðst hún hafa fundið blóðugt dömubindi á gólfinu og og var viss um að Þ ætti það því hún sagði Z ekki nota dömubindi. Hún kvað Þ upphaflega hafa ætlað heim á sunnudeginum en hún hafi viljað fara heim fyrr og hafi hún gefið þá skýringu að henni væri svo illt í maganum, óglatt og vildi fara heim. Hún kvað stúlkurnar ekki hafa rætt um það sem gerðist heima hjá K að öðru leyti en því að þær hafi verið að stela sér sopa úr öllum flöskum sem þær fundu. Vitnið O, skýrði svo frá fyrir dómi að hún og faðir Þ væru systrabörn og hefði Þ oft gist hjá henni, en vitnið býr á [...]. Þá kvaðst hún eiga dóttur, P, sem væri ári eldri en Þ. Kvaðst O eftir atburðina 21. mars í fyrra hafa heyrt á tal þeirra þar sem Þ var að lýsa því fyrir P hvað hefði gerst á [...]. Þ hafi síðan hringt í vitnið og lýst atburðum fyrir henni. Kvaðst hún hafa verið í partýi í einhverju húsi og hefði hún orðið drukkin og hefði einhver maður gert eitthvað við sig og hafi hún ætlað að athuga hvort hún væri ófrísk. Þá skildist henni að henni væri eitthvað illt í kynfærunum eftir þetta. Hún kvað Þ ekki hafa lýst því í smáatriðum hvað gerðist en aðspurð hvort þetta hefði gengið alla leið hafi hún játað því. Kvað hún Þ hafa tjáð sér að hún hefði verið inni í herbergi með þessum manni og minnti hana að hún hefði sagt að önnur stúlka hefði verið við hlið þeirra í rúminu og hefði þetta gerst meðan stúkan var þar. Eftir að þetta mál hafi komið upp hafi verið ákveðið að Þ dveldi hjá vitninu í einhvern tíma og var hún fyrst hjá henni í nokkrar vikur í fyrrasumar. Þaðan sagði hún Þ hafa farið á [...] en í september eða október hafi hún komið aftur til dvalar hjá vitninu og verið þar þangað til í mars s.l. er hún fór til dvalar á [...], en það sé meðferðarheimili á vegum barnaverndarnefndar. O kvað alla hafa verið sammála um að Þ þyrfti á sérfræðihjálp að halda eftir þessa atburði og þá kvaðst hún hafa heyrt umræðu um að hún hefði leiðst út í fíkniefnaneyslu. Aðspurð hvort hún teldi að Þ væri sannsögul sagði hún það upp og ofan og segði hún ekki alltaf satt. Þá ætti hún til að byggja miklar skýjaborgir, t.d. í tengslum við fyrirhugað nám og búsetu. Vitnið R, vinkona Þ, skýrði svo frá fyrir dómi að þær hafi ræðst við í síma og þá hafi Þ skýrt henni frá því að hún hafi verið að drekka með Z vinkonu sinni og hefði faðir hennar brotið gegn henni kynferðislega. Hafi hún farið að sofa og legið á dýnu við hliðina á rúmi Z og þá hefði faðir hennar komið inn og farið að káfa á henni milli fótanna. Síðan hafi hann fengið hana til þess að sofa hjá sér og hafi Þ talað um að hún hafi verið of full til að muna hvort hann hafi farið alveg inn. Kvaðst R hafa hitt hana í vikunni á eftir og þá hafi hún kvartað yfir því hvað hún væri sár og aum og þá tók hún svo til orða að hún hefði „labbað rosalega asnalega“. Þá kvaðst hún hafa farið með henni á neyðarmóttökuna sem nánasta vinkona hennar. Hún lýsti Þ þannig að hún hefði alltaf verið uppreisnargjörn, sérstaklega gagnvart móður sinni. Hún kvað hana hafa lent í algjöru rugli þegar hún var í 7. eða 8. bekk, hún ætti það til að drekka sig fulla og þá vissi hún til þess að hún væri farin að nota fíkniefni. Vitnið M, skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi verið í heimsókn hjá L vini sínum og K móður hans og þar hefðu verið stödd ákærði, Z dóttir hans og Þ. Hann kvaðst hafa séð að Þ hafi náð sér í einn og einn bjór. Hann kvað hana hafa kastað upp seinna um kvöldið og hélt hann að hún hefði eftir það lagt sig inni í herbergi. Hann kvaðst muna eftir því að dyrnar hafi verið lokaðar en hann mundi ekki eftir því að hafa bankað á hurðina og þá vissi hann ekki til þess að einhverjir hefðu farið inn í herbergið. M kvað stúlkurnar hafa hringt í sig daginn eftir og beðið sig að keyra sig til [...] og kvaðst hann hafa gert það. Honum virtust þær niðurdregnar og virtist Þ liggja á að komast heim til sín og hafði á orði að hana langaði ekki til að vera lengur á [...]. Sagði hann Þ hafa að skilnaði þakkað sér fyrir að banka, en hann kvaðst ekki hafa áttað sig á því hvað hún átti við. Vitnið Vigdís Erlendsdóttir, sálfræðingur og hjúkrunarfræðingur og forstöðumaður Barnahúss, kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sem hún gerði vegna greiningar og meðferðar á Þ. Skýrslan er dagsett 10. mars 2004 og kemur þar fram að Þ hafi sótt átta viðtöl til Vigdísar á tímabilinu frá 2. maí til 22. desember 2003 í húsnæði Barnahúss. Í viðtölum við hana hafi hún nokkrum sinnum vikið að hinu kynferðislega ofbeldi sem hún kvaðst hafa sætt af hálfu ákærða. Hafi viðhorf hennar til atvikanna verið fremur sveiflótt og hafi hún stundum verið ákærða reið en í annan tíma fundist hún bera fulla ábyrgð á atvikunum, m.a. vegna þess að hún hafi þegið áfengi hjá honum. Niðurstaða Vigdísar var sú að útlit Þ væri í samræmi við aldur en framkoma fremur barnaleg. Hún hafi um nokkurt skeið átt við hegðunarerfiðleika að etja en vandamál hennar hafi aukist í kjölfar hins ætlaða kynferðislega ofbeldis. Hún uppfylli greiningarskilmerki fyrir áfallaröskun auk þess sem hún greindist með geðlægð sem meðhöndluð var með lyfjum. Hafi kynferðisofbeldið valdið henni sektarkennd og kvarti hún um kvíða. Þá óttist hún mjög að hitta ætlaðan geranda á förnum vegi. Taldi Vigdís ástand hennar of bágborið til þes að hún gæti nýtt sér göngudeildarmeðferð og var því gert hlé á viðtölum þar til hún hefði fengið inni í langtímameðferð á vegum Barnaverndarstofu. Fyrir dómi skýrði Vigdís svo frá að hún hefði ekki hitt Þ eftir þetta en kvaðst vita til þess að hún hafi verið lögð inn til langtímameðferðar á meðferðarheimili á [...] sem er á vegum Barnarverndarstofu, enda hefði hún ekki svarað lyfjameðferð sem skyldi. Hún kvaðst hafa aflað sér upplýsinga um að hún hefði átt við hegðunarvanda að stríða áður en mál þetta kom upp en þeim sem þekktu hana hafi borið saman um að ástandið hefði versnað eftir það. Vigdísi fannst Þ ekki hafa tilhneigingu til að ýkja, en hún hafi verið frekar barnaleg í framsetningu. Vigdís kvaðst hafa skoðað myndband sem tekið var af yfirheyrslu yfir Þ fyrir dómi og fannst vera samræmi á milli þess sem þar kom fram og því sem hún tjáði henni. Vigdísi fannst Þ bera þess merki að hún hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, hún væri stundum ögrandi í klæðaburði og þá merkti hún áfallaröskun hjá henni sem oft sjáist hjá þolendum kynferðisofbeldis. Ákæruliður III, niðurstaða. Sakargiftir gagnvart ákærða samkvæmt þessum ákærulið lúta að ætluðum kynferðisbrotum hans gagnvart Þ aðfaranótt laugardagsins 22. mars 2003, í fyrsta lagi með því að hafa afklætt stúlkuna að neðan og káfað á kynfærum hennar og brjóstum þar sem þau voru gestkomandi að [...] og síðar sömu nótt er þau voru komin á heimili ákærða að [...] að hafa reynt að hafa samfarir við stúlkuna, sbr. ákærulið III, 6 og 7. Ákærði neitar alfarið sök en hefur viðurkennt að hafa veitt stúlkunni áfengi og farið einn með hana inn í herbergi og aðstoðað hana við að skipta um buxur sem hún hafði ælt á. Dómurinn hefur skoðað myndbandsupptöku af framburði Þ í Barnahúsi og er það sameiginleg niðurstaða dómenda að framburður hennar sé trúverðugur en hún leynir því ekki að hún muni atburði illa sökum ölvunar sinnar. Með framburði þeirra vitna sem voru í húsinu telst fyllilega sannað að ákærði hafi verið einn með Þ inni í lokuðu herbergi í 10-15 mínútur í því skyni að hans sögn að hjálpa henni úr útældum buxunum. Hins vegar er upplýst í málinu að Þ hafði þá þegar verið búin að skipta um buxur og má með ólíkindum telja að ákærða hafi ekki verið það ljóst. Þá verður ekki séð hvaða lögmæta ástæðu ákærði hafði til að dvelja allan þennan tíma í lokuðu herbergi hjá stúlkunni fáklæddri. Ber í þessu ljósi að hafna alfarið framburði ákærða um atburðinn og leggja framburð Þ til grundvallar og ber í því sambandi að vísa til álits Vigdísar Erlendsdóttur, forstöðumanns Barnahúss. Að mati hennar hafði Þ ekki tilhneigingu til að ýkja og þá var það niðurstaða hennar að hún bæri þess merki að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Samkvæmt öllu framansögðu hefur ákærði því að mati dómsins orðið sannur að sök um brot samkvæmt ákærulið III, 6 og er það rétt fært til refsiákvæða í ákæru. Að því er ákærulið III, 7 varðar ber að hafa í huga að það atvik gerist í beinu framhaldi af broti ákærða gagnvart Þ að [...]. Er nægilega upplýst að ákærði settist til fóta í svefnsófa þar sem Þ og Z höfðu lagst til svefns í þeim tilgangi að því er hann sagði að horfa á sjónvarpsfréttir af stríðsátökum. Hann mun sjálfur hafa sofnað á milli þeirra þannig að hann féll í rúmið en fætur stóðu aðeins útfyrir eins og ákærði lýsti því. Þá hefur komið fram að ákærði hafi sett hluta af svefnpoka Þ yfir sig. Ákærði neitar sök og segist hafa sofið í einum dúr og ekki vaknað fyrr en stúlkurnar hafi verið komnar framúr. Framburður ákærða fær stoð í framburði I, sambýliskonu hans, en hún kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt athugavert um nóttina, en hún kvaðst hafa verið á vappi um íbúðina og farið tvisvar inn í herbergi til að sinna syni sínum. Þá lýsti hún því að ekkert þýddi að koma ákærða á fætur þegar hann hafi neytt áfengis fyrr en hann hefði sofið úr sér. Verður ekki hjá því komist að skoða hegðun ákærða þarna í ljósi brots hans gagnvart Þ fyrr um nóttina og þá verður að meta framburð sambýliskonu hans í ljósi tengsla þeirra. Verður að telja sérstaklega ámælisvert af ákærða að leggjast til svefns við hlið kornungrar stúlku sem var honum að mestu ókunnug og honum hafði verið treyst fyrir. Með vísan til þeirra raka sem rakin voru hér að framan um trúverðugleika framburðar Þ er það niðurstaða dómsins að hafna beri framburði ákærða og leggja framburð Þ til grundvallar um málsatvik, en við mat á trúverðuleika framburðar hennar er enn stuðst við það álit Vigdísar Erlendsdóttur, er áður hefur verið gerð grein fyrir, að Þ hafi ekki tilhneigingu til að ýkja og beri þess merki að hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Telst því nægilega sannað að ákærði hafi gerst sekur um brot samkvæmt ákærulið III, 7. og er það rétt fært til refsiákvæða í ákæru. Sakaferill, viðurlög, bætur og málskostnaður. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann sektaður og sviptur ökurétti árið 2001 fyrir ölvunarakstur. Brot ákærða gegn Y dóttur sinni og Þ sem hann hefur verið sakfelldur fyrir voru alvarleg. Ber sérstaklega að hafa í huga að Y var einungis 11 eða 12 ára gömul þegar ákærði braut fyrst gegn henni. Þá hefur ákærði einnig verið sakfelldur fyrir að þukla innanklæða á brjóstum annarrar dóttur sinnar, Z. Hefur ákærði því með háttsemi sinni brotið alvarlega gegn skyldum sínum sem foreldri og uppalandi. Þá var Þ einungis 13 ára gömul þegar ákærði braut gegn henni en hún var vinkona dóttur hans og var í heimsókn hjá honum úti á landi og hafði ákærða þannig verið treyst fyrir henni. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Í ljósi þess að ákærði hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunum eiga þær ótvíræðan rétt til miskabóta úr hendi hans, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og XX. kafla laga nr. 19/1991. Lögð hafa verið fram gögn í málinu sem sýna fram á að brot ákærða gagnvart stúlkunum hafa valdið þeim margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Í bótakröfu réttargæslumanns Y er á það bent að hún hafi verið barn og í umsjá ákærða þegar hann hafi misnotað hana kynferðislega og hafi hann brugðist trausti hennar á mjög grófan hátt. Sé erfitt að segja til um hversu mikil áhrif misnotkunin muni hafa á stúlkuna í framtíðinni en ljóst sé að brotin munu hafa mikil áhrif á andlega og líkamlega heilsu hennar í framtíðinni. Í bótakröfu réttargæslumanns Z er á það bent að hún hafi verið barn og í umsjá ákærða þegar hann hafi misnotað hana kynferðislega og hafi hann brugðist trausti hennar á mjög grófan hátt. Sé erfitt að segja til um að svo stöddu hversu mikil áhrif misnotkunin muni hafa á brotaþola í framtíðinni. Þá hafi komið fram við skýrslutöku í Barnahúsi að Z vilji ekki láta sjást í líkama sinn og hafi sjálfstraust hennar minnkað. Í bótakröfu réttargæslumanns Þ er á það bent að hún hafi verið barn og í heimsókn hjá ákærða þegar hann hafi misnotað hana kynferðislega og brugðist trausti hennar á mjög grófan hátt. Sé um að ræða alvarlega kynferðislega misnotkun og gróft brot gegn persónu hennar sem komi til með að hafa mikil áhrif á andlega og líkamlega heilsu stúlkunnar í framtíðinni. Með hliðsjón af framansögðu þykja miskabætur til Y hæfilega ákveðnar 700.000 krónur, miskabætur til Z 100.000 krónur og miskabætur til Þ 400.000 krónur. Bera bæturnar vexti eins og í dómsorði greinir en rétt þykir að miða dráttarvexti frá 10. mars s.l., en þá var liðinn mánuður frá þingfestingu málsins. Þrátt fyrir að ákærði hafi verið sýknaður af einum ákærulið telur dómurinn ekki ástæðu til annars en að dæma hann til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991. Þykja málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjólfs Eyvindssonar, hdl, hæfilega ákveðin 600.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur, hdl. þykir hæfilega ákveðin 300.000 krónur. Sigríður Jósefsdóttir, saksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Dómsuppsaga hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna anna dómenda, en sakflytjendur töldu ekki þörf á endurflutningi. Dómurinn er kveðinn upp af Hirti O. Aðalsteinssyni, héraðsdómara, sem dómsformanni og meðdómsmönnunum Hjördísi Hákonardóttur, dómstjóra og Símoni Sigvaldasyni, héraðsdómara. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 ár. Ákærði greiði Y 700.000 krónur í miskabætur auk vaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. desember 1997 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 10. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Þ 400.000 krónur í miskabætur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. mars 2003 til 10. mars 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar, hdl., 600.000 krónur og 300.000 krónur í þóknun til Þórdísar Bjarnadóttur, skipaðs réttargæslumanns brotaþola.
Mál nr. 529/2010
Flutningssamningur Skaðabætur Tómlæti
T ehf. og S hf. gerðu með sér samning í ársbyrjun 2001 sem fól í sér að R ehf. leigði S hf. rými í skipum sínum á siglingaleiðinni milli Íslands og Bandaríkjanna frá áramótum 2000/2001 fyrir 1200 tuttugu feta gáma að lágmarki árlega, gegn greiðslu nánar tilgreindrar lágmarksfjárhæðar árlega. Síðla árs 2002 sagði S hf. upp samningnum við T ehf. og viðskipum málsaðila lauk í apríl 2003. T ehf. krafði S hf. um greiðslu vegna þess sem félagið taldi vanta upp á vegna umsaminnar árlegrar lágmarksgreiðslu á samningstímanum. Héraðsdómur tók kröfu T ehf. um efndabætur til greina, sem svaraði til missis þess hagnaðar sem félagið hefði haft af samningnum við S hf. ef S hf. hefði á gildistímanum flutt umsaminn gámafjölda, að frádregnum þeim kostnaði sem T ehf. sparaði sér með því að veita ekki umsamda þjónustu. Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna um annað en málsástæðu S hf. um meint tómlæti T ehf. við gæslu kröfu sinnar vegna vanefnda á samningi aðila árið 2001 og var krafa félagsins lækkuð sem nam ætluðu tjóni það ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Áfrýjandi, Samskip hf., greiði stefnda, Tala ehf., 45.307.911 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. apríl 2003 til 5. maí 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 5.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 5. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Atlantsskipum hf., kt. 480596-2349, Vesturvör 29, Kópavogi, með stefnu, birtri 5. marz 2007, á hendur Samskipum hf., kt. 440986-1539, Kjalarvogi 7-15, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefnda verði gert að greiða stefnanda skuld, að fjárhæð kr. 70.171.200 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001 frá 14. apríl 2003 til greiðsludags, auk málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur, að fjárhæð kr. 57.787.515 með vöxtum af skaðabótakröfum samkvæmt IV. kafla, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 23. apríl 2003 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar. Til þrautavara krefst stefnandi þess, að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að lægri fjárhæð en krafizt er í varakröfu, að álitum, með vöxtum af skaðabótakröfum samkvæmt IV. kafla, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. apríl 2003 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Til vara er þess krafizt, að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð og stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. II Málavextir Málavextir eru þeir, að stefnandi og stefndi, sem báðir stunda kaupskipaútgerð, gerðu með sér svokallaðan rýmisleigusamning hinn 3. janúar 2001. Á sama tíma undirrituðu stefndi og systurfélag stefnanda, Trans-Atlantic Lines LLC, samskonar samning. Í samningunum fólst, að stefnandi og systurfélag hans leigðu stefnda rými í skipum sínum á siglingaleiðinni milli Íslands og Bandaríkjanna frá áramótum 2000/2001 fyrir 1200 TEU gámaeiningar að lágmarki árlega, eða 100 gámaeiningar mánaðarlega, og fyrir það skyldi stefndi greiða að lágmarki árlega 750.000 bandaríkjadali (USD). Með TEU var átt við tuttugu feta gáma (e: Twenty-foot equivalent unit). Við samningsgerðina höfðu stefnandi og systurfélag stefnanda með höndum alla sjóflutninga milli Bandaríkjanna og Íslands fyrir Bandaríkjaher. Félögin höfðu í förum hvort sitt skipið og höfðu heimild til þess að flytja samhliða borgaralegan farm, þyrfti herinn ekki á öllu plássinu að halda. Stefnandi og systurfélag hans höfðu nýtt sér þetta og komið sér upp nokkrum viðskipum á siglingaleiðinni. Stefndi hafði um nokkurt árabil haft skip í förum á sömu leið, en hafði, við samningsgerðina, um skeið leigt rými í skipum Eimskipafélags Íslands hf. fyrir flutninga sína. Það samstarf stefnda og Eimskipafélagsins hafði verið bannað með ákvörðun samkeppnisyfirvalda, og í kjölfar þess gerðu stefnandi og systurfélag hans greinda samninga við stefnda. Við samningsgerðina sótti stefndi það fast, að siglingaáætlun stefnanda og systurfélags hans yrði breytt á þá lund, að í stað 24 daga siglingaáætlunar milli Bandaríkjanna og Íslands yrði komið upp 28 daga siglingaáætlun, þannig að skip stefnanda og systurfélags hans yrðu í höfn á 14 daga fresti og komu- og brottfarardagar þeirra yrðu því ávallt á sömu vikudögum, en auk þess óskaði stefndi eftir því, að þessir fjórir vikudagar yrðu nýttir með því að bæta við viðkomu í St. John’s á Nýfundnalandi í Kanada. Stefnandi og systurfélag hans samþykktu að reyna að breyta samningum sínum við Bandaríkjaher í þessu skyni að því tilskildu að Bandaríkjaher samþykkti þá breytingu. Rýmisleigusamningarnir eru hvor um sig með almennum ákvæðum og fjórum viðaukum. Í almenna hlutanum er kveðið á um helztu skyldur samningsaðila. Samkvæmt 5. gr. þeirra skyldi stefndi leigja rými í skipum stefnanda og systurfélags hans eins og nánar væri tilgreint í 1. og 2. viðauka. Fjallar 1. viðauki um flutninga á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands og öfugt en 2. viðauki um flutninga á siglingaleiðinni milli Kanada og Íslands og öfugt. Í upphafi var einungis gert ráð fyrir, að samningar málsaðila lytu að siglingum á fyrrnefndri leið, en sérstaklega var kveðið á um það í 4. viðauka, að ákvæði 2. viðauka um Kanadasiglingar tæki gildi, þegar samþykki Bandaríkjahers fyrir aukaviðkomu á St. Johns á Nýfundnalandi og 28 daga siglingaáætlun lægi fyrir. Stefnda var óheimilt að endurleigja eða framselja rými sitt til annarra flutningsaðila, án samþykkis stefnanda, og hvor aðili skyldi halda sínu kennimarki og hafa aðskilda sölustarfsemi, verðlagningu og markaðsstarf. Hvor aðila um sig átti að gefa út eigin farmskírteini og aðra flutningssamninga, sjá um eigin kröfur og bera fulla ábyrgð á sínum farmi. Stefnanda og systurfélagi hans bar að gefa út óframseljanlegt sjóbréf fyrir stefnda varðandi þann farm eða þá gáma, sem fluttir væru í hvert skipti, sem átti að sýna, að stefndi væri sendandi og móttakandi fluttrar vöru. Samningarnir voru að öllu leyti samhljóða um annað en að kveðið var sérstaklega á um í viðauka 1 við samning stefnanda og stefnda, að stefndi hefði forgang að plássi fyrir 60 TEU gámaeiningar í skipi stefnanda, og að í því skipi yrðu allir tómir gámar stefnda fluttir frá Íslandi til Bandaríkjanna. Var svo um þetta samið vegna þess að stefnandi hafði í förum mun stærra skip en systurfélag hans við samningsgerðina. Sérstakur samningur um flutningana var síðan gerður hinn 30. apríl 2001 með stefnanda og stefnda, einungis til skráningar hjá bandarískum yfirvöldum, og var þeim samningi ekki ætlað að breyta frá upprunalegum samningi frá 3. janúar 2001. Samkvæmt 4. viðauka skuldbatt stefndi sig til þess að flytja minnst 80% af farmi sínum beint milli Íslands og Bandaríkjanna með skipum stefnanda og systurfélags hans. Þá var sérstaklega kveðið á um það í þeim viðauka, að þrátt fyrir það skyldi stefndi leigja rými fyrir lestaða gáma að því magni sem næmi 1200 TEU gámaeiningum á milli Íslands og Bandaríkjanna með magnyfirfærslu milli ára upp á 15%. Það magn átti síðan að minnka, ef ekki væri laust pláss. Samkvæmt því var um samið, að lágmarkskaup stefnda á hverju ári, og þar með lágmarksgreiðsla hans, væri USD 750.000, að frádreginni heimilli 15% magnyfirfærslu og þeim frádrætti, sem kynni að leiða af því, ef ekki væri laust pláss í skipunum. Þá var sérstaklega kveðið á um það, að stefnda bæri að tilkynna stefnanda og systurfélagi hans með sex daga fyrirvara fyrir komu skipa til Bandaríkjanna um fjölda þeirra gáma, sem hann hygðist flytja með skipunum í næstu ferð, og bar stefnanda og systurfélagi hans þá að upplýsa stefnda með þriggja daga fyrirvara um áætlað laust pláss. Í skjóli rýmisleigusamninganna hóf stefndi að flytja gáma með skipum stefnanda og systurfélags hans milli Bandaríkjanna og Íslands og öfugt í ársbyrjun 2001, og gerði stefnandi honum jafnóðum reikninga fyrir þann gámafjölda eða annan flutning, sem hann flutti með skipunum í hverri ferð. Stefnandi kveður samskipti starfsmanna málsaðila vegna viðskiptanna hafa verið góð, ef frá séu taldir nokkrir byrjunarörðugleikar. Hafi aldrei komið til þess, að stefndi tilkynnti sérstaklega um flutninga sína frá Bandaríkjunum, eða að stefnandi eða systurfélag hans þyrftu að hafna flutningi með tilgreindum þriggja daga fyrirvara. Iðulega hafi gámar stefnda verið teknir jafnóðum um borð í skip stefnanda og systurfélag hans, þegar þeir bárust til skips. Aðeins í eitt skipti hafi gámar stefnda verið látnir bíða, en þá hafi Bandaríkjaher þurft á miklu plássi að halda í tengslum við heræfinguna „Norður-Víkingur“, en um þá æfingu hafi forráðamönnum stefnda verið kunnugt við samningsgerðina, og hafi þeir ekki hreyft sérstökum athugasemdum við það. Forráðamenn stefnanda reyndu að fá samþykki Bandaríkjahers fyrir breyttri siglingaáætlun og heimild til þess að mega koma við í Kanada, án árangurs, og tók viðauki 2 um rýmisleigu stefnda á siglingaleiðinni milli Kanada og Íslands og öfugt því ekki gildi, en sérstaklega var tekið fram í 4. viðauka, að það samþykki væri forsenda þess. Viðskipti málsaðila voru viðvarandi fram í apríl 2003, þegar þeim lauk fyrir uppsögn stefnda, sem hann hafði tilkynnt stefnanda 25. október 2002. Með bréfi stefnanda, dags. 20. marz 2003, var sérstök athygli stefnda vakin á því, að töluvert hafi vantað upp á að stefndi hefði uppfyllt samningsskyldur sínar um flutt lágmarksmagn, og að stefnandi og systurfélag hans væru þar af leiðandi vanhaldin um mismun fjárhæðar þegar útgefinna reikninga fyrir flutninga stefnda og umsaminnar árlegrar lágmarksgreiðslu. Sendi stefnandi stefnda jafnframt reikning nr. 40249, sem út var gefinn þann dag, að fjárhæð kr. 72.616.250, en það var sú fjárhæð, sem stefnandi taldi þá að vantaði upp á umsamda lágmarksgreiðslu vegna samninganna. Nánar sundurliðaði stefnandi kröfu sína þannig, að hann reiknaði með, að um mánaðamótin marz og apríl 2003 hefði stefndi átt að lágmarki að hafa flutt 2.600 TEU gámaeiningar, en hefði einungis flutt 1.249 samkvæmt bókhaldi stefnanda, og því taldi hann 1.351 einingu vanta uppá lágmarksflutninga á tímabilinu. Umsamið endurgjald var USD 1.250 fyrir hverja FEU gámaeiningu (e: Fourty-foot equivalentunit) en FEU gámaeining er tvöfalt stærri en TEU gámaeining. Reiknaði stefnandi því með, að stefndi skuldaði USD 844.373, þ.e. 675,5 FEU einingu x USD 1.250. Við reikningsgerðina margfaldaði stefnandi skuld stefnda í Bandaríkjadollurum með genginu 86 og fann þannig út, að skuld stefnda væri kr. 72.616.250 á þeim degi. Kröfum stefnanda var alfarið hafnað með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 11. apríl 2003. Því var mótmælt, að greiðsluskylda hefði stofnazt á framangreindum forsendum en einnig að tilgreint flutningsmagn hefði vantað upp á. Í bréfinu var vísað til þess, að frá því að samningar stefnda við stefnanda og systurfélag hans komu til framkvæmda hafi flutningsmagn á siglingaleiðinni dregizt verulega saman og stórir viðskiptavinir stefnda hefðu sagt upp samningum við hann um flutninga á leiðinni. Var það einkum rakið til þess, að tíðni siglinga hefði ekki verið breytt úr því að vera á 24 daga fresti í það að vera á 28 daga fresti, og að það hafi valdið viðskipamönnum stefnda verulegum erfiðleikum. Auk þess hefðu ferðir fallið niður og tafir orðið á þeim, einkum í upphafi samningstímans, og siglingar inn til St. John á Nýfundnalandi hefðu verið háðar ákvörðunum starfsmanna stefnanda hverju sinni, en viðkoma þar hefði verið ein af forsendum stefnda fyrir samningunum. Loks var í bréfinu vísað til þess, að stefndi hefði staðið við þá skuldbindingu sína að flytja a.m.k. 80% af öllum flutningum sínum beint milli Íslands og Bandaríkjanna/Kanada með skipum stefnanda. Þegar þessi afstaða stefnda lá fyrir, fól stefnandi lögmanni sínum kröfuna til innheimtu. Ritaði lögmaðurinn innheimtubréf hinn 28. apríl 2003. Aftur var greiðsluskyldu mótmælt af hálfu stefnda og nú með bréfi lögmanns hans, dags. 3. júní 2003. Í framhaldi af því höfðaði stefnandi mál á hendur stefnda, sem þingfest var fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 4. maí 2004, (E-4295/2004). Áður en málið var höfðað gerðu málsaðilar með sér samkomulag um, að stefnandi færi í málinu enn fremur með kröfur fyrir systurfélag sitt, og að málið yrði rekið fyrir hinum almennu íslenzku dómstólum, þrátt fyrir ákvæði í samningum aðila um, að úr ágreiningi málsaðila skyldi leyst fyrir gerðardómi. Fyrir héraðsdómi gáfu málsaðilar sameiginlega málflutningsyfirlýsingu um að leggja ákveðnar forsendur um flutningamagn til grundvallar í ágreiningi sínum til þess að einfalda málið, en upplýsingar úr bókhaldi hvorra tveggja voru misvísandi um þau atriði. Stefnandi kveður endanlega dómkröfu í málinu hafa verið byggða á grundvelli hinnar sameiginlegu málflutningsyfirlýsingu, þ.e. að 1.426 TEU gámaeiningar hefði vantað upp á til þess að stefndi hefði uppfyllt samningsskyldur sínar um flutninga milli Bandaríkjanna og Íslands. Hafi stefnandi því miðað kröfu sína við, að stefndi skuldaði USD 891.250, þ.e. 713 FEU einingar x USD 1.250 eða samtals kr. 72.311.970 að höfuðstól. Hinn 23. júní 2005 gekk héraðsdómur í málinu, þar sem stefnda var gert að greiða stefnanda kr. 71.068.275, auk málskostnaðar. Málinu var af hálfu stefnda áfrýjað til Hæstaréttar, sem ómerkti héraðsdóminn hinn 9. febrúar 2006 (Mál nr. 382/2005) og vísaði málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju, þar sem ekki hefði verið tekin afstaða í héraðsdóminum til tveggja málsástæðna stefnda. Málið var endurflutt fyrir héraðsdómi hinn 1. september 2006 og með úrskurði dómsins, sem upp var kveðinn 29. sama mánaðar, var málinu vísað frá héraðsdómi á grundvelli vanreifunar, en málskostnaður látinn niður falla. Stefnandi og stefndi kærðu þann úrskurð til Hæstaréttar, og var frávísun málsins staðfest og stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir héraði og kærumálskostnað með dómi Hæstaréttar hinn 6. nóvember 2006 (Mál nr. 548/2006). Stefndi kveður, að um landfræðilegan markað, sem samningarnir tóku til, hafi verið tiltekið í 4. grein þeirra, að hann næði til „allra sjóflutninga á gámum, fullum eða tómum, milli hafna á Atlantshafsströnd Bandaríkjanna, Kanada/Nýfundnalandi og hafnar á Íslandi“, eins og segir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda á dskj. nr. 7. Um þjónustuna segi nánar í 6. gr. þessara samninga: „TransAtlantic Lines [Atlantsskip] sjá Samskipum fyrir rými í skipi sínu milli Íslands, Kanada/Nýfundnalands og Norður Ameríku eins og lýst er í Viðauka 1 og 2. Skip TransAtlantic Lines [Atlantsskipa] munu koma við í höfn í Kanada/Nýfundnalandi í hverri ferð bæði austur og vestur nema aðilar komi sér saman um annað (Sjá viðauka 2).“ Í viðauka 2 hafi ekki verið að finna neina fyrirvara á þessari skyldu stefnanda til viðkomu í höfn í Kanada/Nýfundnalandi í hverri ferð. Hins vegar hafi, í viðauka 4, verið tekið fram, að viðauki 2 tæki gildi um leið og 28 daga siglingatíðni hefði verið komið á og varnarliðið samþykkt þessa viðkomu í Kanada. Þessi ákvæði um viðkomu í Kanada sé ekki að finna í þeim samningi milli aðila, sem lagður hafi verið fram á dskj. nr. 6. Þá megi sjá af þeim samningi, að uppsetning hans sé töluvert önnur en uppsetning þeirra tveggja samninga, sem til hafi verið vísað hér að framan. Ástæðu þess sé að rekja til þess, að fyrri samningar aðila hafi vakið fjölmargar spurningar hjá þeim yfirvöldum í Bandaríkjunum, sem hafi eftirlit með sjóflutningum til og frá landinu (Federal MaritimeCommission, eða FMC). Stefnandi hafi gert stefnda grein fyrir þessu vandamáli í tölvupósti, sem dagsettur sé 9. apríl 2001 (dskj. 36). Í tölvupóstinum sé m.a. vísað til þess, að fyrri samningar hafi að formi til verið ólíkir því, sem FMC sé vant að fást við, auk þess sem upplýsingar um flutninga til og frá Kanada/Nýfundnalandi séu óþarfar í þessum samningi, þar sem slíka flutninga þurfi ekki að skrá hjá FMC. Lögð hafi verið áherzla á að hraða undirritun þessa nýja samnings til að fullnægja mætti skyldum til skráningar hjá FMC. Samningurinn hafi síðan verið undirritaður 30. apríl 2001 (dskj. nr. 6). Ekki sé ágreiningur um það milli málsaðila, að þessi samningur hafi eingöngu verið til kominn vegna tilkynningarskyldu í Bandaríkjunum og hafi engin áhrif haft á skuldbindingar samkvæmt samningunum frá 3. janúar 2001. Í samningaviðræðum stefnanda og stefnda á árinu 2000 hafi verið lögð á það rík áherzla af hálfu stefnda, að til þess að af samningi mætti verða milli aðila yrði einkum að mæta tvenns konar þörfum stefnda. Í fyrsta lagi, að komið yrði á siglingum á 28 daga fresti í stað þeirra 24 daga, sem þá hafi tíðkazt hjá stefnanda. Í öðru lagi, að skip félagsins hefðu viðkomu í Kanada/Nýfundnalandi jafnt á leið til og frá Bandaríkjunum. Stefndi hafi náð þessum markmiðum sínum í samningunum á dskj. nr. 4 og 5 með þeim hætti, sem lýst sé í 4. gr. samninganna og viðauka 2 við þá. Fljótlega eftir að flutningar hófust með stefnanda í upphafi árs 2001, hafi farið að bera á alvarlegum misbrestum í þjónustu stefnanda. Beri þar fyrst að nefna, að áætlanir framan af ári hafi staðizt illa, og hafi skip stefnanda ekki verið á áætlun í 5 af fyrstu 9 ferðum ársins (dskj. nr. 45). Tafir hafi verið allt frá 1 og upp í 9 daga, auk þess sem eitt skipa stefnanda, Geysir, hafi ekki siglt um lengri tíma, þar sem það skorti haffærni. Stefndi hafi þurft að bregðast við þeirri uppákomu í flýti með því að setja eigið skip inn á leiðina og lágmarka þannig óþægindi og tjón viðskiptamanna félagsins. Þegar í upphafi árs 2001 hafi stefndi lent í verulegum vandræðum vegna vanefnda stefnanda, og beri gögn málsins það með sér, sbr. t.d. dskj. nr. 28, 29 og 31. Um miðjan febrúar 2001 hafi forstjóri stefnda sent tölvupóst til forsvarsmanns stefnanda, þar sem kvartað hafi verið undan þjónustunni og m.a. gerð grein fyrir mikilvægi þess fyrir viðskiptamenn félagsins, að tíðni siglinga yrði lagfærð (dskj. nr. 32). Kvartanir af þessu tagi hafi verið endurteknar á næstu mánuðum samstarfsins, en þær hafi einkum lotið að seinkunum og bilunum skipa og þeirri staðreynd, að stefnandi hafi einungis að litlu leyti staðið við fyrirheit um viðkomu í Kanada. Þótt stefnanda hafi á endanum tekizt að draga úr ónákvæmni í tímasetningum skipa félagsins, hafi 28 daga siglingatíðni aldrei verið komið á, og siglingar félagsins til Kanada/Nýfundnalands hafi einungis verið tilfallandi í upphafi samstarfs og síðar nær alfarið hætt. Stefndi hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna þessa, þar sem stórir viðskiptavinir hafi snúið sér annað með viðskipti sín, m.a. vegna óánægju með þjónustuna. Stefndi hafi séð þann kost einan, þegar komið var fram á árið 2002, að leita eftir samstarfi við helzta keppinaut félagsins í millilandasiglinum, hf. Eimskipafélag Íslands, um flutninga til og frá N-Ameríku. Samkomulag hafi tekizt á milli félaganna í júlí 2002, og í kjölfarið hafi samningi stefnanda og stefnda frá 3. janúar 2001 verið sagt upp með samningsbundnum 180 daga fyrirvara. Samkeppnisráð hafi veitt samningi stefnda og Eimskipafélagsins undanþágu frá banni b-liðar 10. gr. samkeppnislaga með ákvörðun nr. 11/2003. Stefnandi hafi skotið þeirri ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem hafi staðfest ákvörðun samkeppnisráðs, sbr. úrskurð í máli nr. 9/2003. Rétt sé að taka fram í þessu sambandi, að fullyrðingar í stefnu um, að samkeppnisyfirvöld hafi, áður en til samstarfs stefnanda og stefnda kom, bannað samstarf stefnda og Eimskipafélagsins (nú Eimskip) séu rangar. Stefndi hafi hins vegar fyrir samningsgerðina við stefnanda verið með samning við Eimskip, og því samstarfi hafi, sem fyrr segi, verið komið á að nýju, eftir að samningi við stefnanda var sagt upp. Samstarf stefnda og Eimskipa hafi frá þeim tíma verið endurnýjað og sé enn við lýði. Í uppsögn stefnda á samningnum við stefnanda hafi verið vísað til vanefnda stefnanda á samningnum, sem að mati stefnda réttlætti tafarlausa riftun samnings. Stefndi hafi hins vegar heldur kosið að nýta uppsagnarákvæði samningsins með það í huga að opna fyrir samningaviðræður milli aðila um mögulega lausn á þeim vandamálum, sem upp höfðu komið á samningstímanum. Í samningi stefnda við hf. Eimskipafélag Íslands hafi verið sett að skilyrði, að stefndi flytti að lágmarki 70 gámaeiningar á ári hverju með Eimskipafélaginu. Þetta hafi þýtt, að möguleikar stefnda til að semja við aðra aðila um flutninga á sömu leið hafi verið umtalsverðir, enda hafi skuldbinding stefnda um flutninga með Eimskipafélaginu einungis tekið til afar lítils hluta heildarmagns. Með bréfi, dags. 20. marz 2003 (dskj. nr. 13) hafi stefnandi mótmælt yfirlýsingum stefnda um vanefndir samnings aðila. Í sama bréfi hafi í fyrsta sinn frá því að samstarf aðila hófst, verið sett fram krafa um greiðslu þess, sem stefnandi hafi talið, að hefði vantað upp á, að uppfyllt hefðu verið ákvæði samnings aðila um fjölda fluttra gámaeininga á ári hverju. Í bréfinu hafi verið lýst yfir áhuga á viðræðum um áframhaldandi samstarf í flutningum á umræddri leið. Bréfi stefnanda hafi verið svarað með bréfi forstjóra stefnda, dags. 11. apríl 2003 (dskj. nr. 16), þar sem því hafi verið hafnað, að til greiðsluskyldu stefnda geti hafa stofnazt vegna magnákvæða samningsins. Ekki hafi komið til frekari viðræðna aðila um áframhaldandi samstarf, og stefndi hafi alfarið hafnað kröfum stefnanda um bætur. Að ósk stefnanda voru dómkvaddir tveir matsmenn, Agnar Erlingsson skipaverkfræðingur og Ragnar Árnason prófessor, til að meta hagnaðarmissi og kostnaðarspörun stefnanda og systurfélagsins, Trans Atlantic Lines LLC, vegna þess að Samskip hf. fluttu ekki umsamið lágmarksmagn samkvæmt rýmisleigusamningum á gildistíma þeirra frá 1. janúar 2001 til 23. apríl 2003 með skipum félaganna á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands. Er matsgerð þeirra dagsett 28. marz 2008. Í framhaldi af því voru sömu matsmenn dómkvaddir að ósk stefnda til að framkvæma viðbótarmat. Er viðbótarmatsgerð þeirra dagsett 15. október 2008 og var hún lögð fram í þinghaldi hinn 6. nóvember 2008. Í næsta þinghaldi hinn 14. nóvember 2008 lagði lögmaður stefnda fram matsbeiðni, þar sem óskað var eftir að sömu matsmenn framkvæmdu nýtt mat út frá öðrum forsendum en lagðar voru til grundvallar í fyrra matinu. Lögmaður stefnanda mótmælti þeim forsendum en samþykkti að matið skyldi fram fara. Hin nýja matsgerð var lögð fram í þinghaldi 10. desember 2008 og er hún dagsett 7. desember 2008. Í þinghaldi hinn 14. janúar 2009 lagði lögmaður stefnda fram beiðni um yfirmat þar sem endurmetin skyldu tiltekin atriði undirmatsmanna úr þremur matsgerðum þeirra. Til þess að framkvæma það mat voru dómkvaddir þeir Vilmundur Víðir Sigurðsson, kennari við Skipstjórnarskóla Íslands, Jón Hafsteinsson skipaverkfræðingur og Páll Kr. Pálsson hagverkfræðingur. Er matsgerð þeirra dagsett 5. október 2009 og var hún lögð fram í þinghaldi hinn 4. nóvember s.á. Með bréfi lögmanns stefnda til yfirmatsmanna, dags. 1. nóvember 2009, lagði lögmaðurinn spurningar til matsmanna varðandi yfirmatið. Svöruðu yfirmatsmenn þeim með bréfi, dags. 16. sama mánaðar. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst fara með mál þetta fyrir sig og systurfélag sitt samkvæmt sérstöku samkomulagi málsaðila. Þegar fjallað sé um rýmisleigusamninga í reifun málsástæðna, sé annars vegar átt við rýmisleigusamning stefnanda og stefnda, dags. 3. janúar 2001, og hins vegar sams konar samning systurfélags stefnanda, Trans-Atlantic Lines LLC, við stefnda, dags. sama dag. Stefnandi kveðst byggja á því aðallega, að hann eigi skuldakröfu á hendur stefnda, sem grundvallist á umsaminni árlegri lágmarksgreiðslu stefnda samkvæmt rýmisleigu­samningunum, en til vara byggi hann á því, að hann eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda, sem grundvallist á því að gera hann og systurfélag hans eins sett og þau hefðu orðið, ef stefndi hefði á gildistíma samninganna flutt umsamið lágmarksmagn með skipum þeirra. Þá byggi stefnandi á því, að sameiginleg málflutningsyfirlýsing málsaðila í héraðsdómsmálinu nr. E- 4295/2004, dags. 13. apríl 2005, sé bindandi fyrir aðila varðandi það flutningamagn, sem leggja eigi til grundvallar úrlausn málsins. Aðalkrafa: Stefnandi kveðst reisa aðalkröfu sína á rýmisleigusamningunum við stefnda. Samkvæmt 4. viðauka samninganna hafi stefndi skuldbundið sig til þess að greiða stefnanda að lágmarki USD 750.000 árlega fyrir leigu á rými í skipum hans og systurfélags hans á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands. Rýmisleigusamningarnir hafi því verið leigusamningar, þar sem stefndi hafði tekið á leigu lágmarksrými í skipum stefnanda og systurfélags hans gegn umsaminni lágmarksgreiðslu. Byggt sé á þeirri grundvallarreglu leiguréttar, að leigutaka beri að greiða leigusala umsamið leigugjald, án tillits til þess hvort hann nýti hið leigða eða ekki. Þá verði leigusala ekki gert á leigutímanum að finna nýja leigjendur að hinu leigða, nýti leigutaki það ekki, og frá leigunni beri ekki að draga hugsanlegan sparnað leigusala af því að leigutaki hafi ekki nýtt hið leigða. Í 4. viðauka við rýmisleigusamningana hafi verið kveðið á um, að árleg greiðsla stefnda gæti lækkað af tveimur orsökum. Annars vegar um 15% vegna þess að stefndi hafi haft heimild til að yfirfæra 15% umsamins lágmarksmagns á milli ára og greiða þar af leiðandi til samræmis við það eitt árið. Hins vegar hafi árleg greiðsla stefnda getað lækkað, ef til þess hefði komið, að ekki hafi verið laust pláss í skipum stefnanda og systurfélags hans og stefndi hafi af þeim sökum þurft að láta önnur skipafélög flytja gáma til Íslands frá Bandaríkjunum með umskipun í Evrópuhöfn („ mínus öll upptekin pláss í flutningum gegnum Evrópu”, eins og segi í viðaukanum). Framangreind yfirfærsluheimild stefnda hafi ekki þýðingu við endanlegt uppgjör samnings málsaðila, með því að í samningnum hafi falizt, að stefnda hefði allt að einu borið að flytja hið yfirfærða magn síðar á gildistíma samningsins, ef hann hefði nýtt sér yfirfærsluheimildina, en greiða fyrir það ella. Hins vegar hafi það þýðingu, hvort ekki hafi verið laus pláss í einstökum ferðum skipa stefnanda og systurfélags hans fyrir þá flutninga, sem stefndi óskaði eftir. Stefnandi byggi á því, að á gildistíma rýmisleigusamninganna hafi stefnda aldrei verið neitað um flutning á vörum með skipum stefnanda og systurfélags hans á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands með þeim hætti, að það eigi að leiða til lækkunar á kröfum stefnanda. Samkvæmt sérstöku ákvæði í 4. viðauka hafi stefnda borið að tilkynna stefnanda og systurfélagi hans, hvað hann hygðist flytja mikið magn með hverri einstakri ferð frá Bandaríkjunum sex dögum fyrir komu skips í höfn. Hafi stefnanda og systurfélagi hans þá borið að upplýsa stefnda innan þriggja daga um áætlaðan fjölda lausra plássa. Stefndi hafi aldrei gætt að þessari samningsskyldu sinni og beri því halla af sönnunarskorti fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að honum hafi oft verið synjað um flutning. Stefnandi byggi á því, að hann og systurfélag hans hafi fyrir hverja ferð haft nægjanlegt rými til staðar í skipum sínum til afnota fyrir stefnda og varðandi flutning frá Bandaríkjunum hafi nægt rými a.m.k. verið laust fyrir stefnda fram að þeim tíma, sem stefnda hafi borið að hafa tilkynnt þeim um flutning sinn. Stefnandi bendi á, að honum hafi verið skylt að hafa ávallt til reiðu rými fyrir 60 TEU gámaeiningar í skipi sínu fyrir stefnda frá Bandaríkjunum, og við það hafi hann staðið. Í tveimur tilvikum kunni stefndi að eiga rétt á lækkun samningsbundinnar lágmarksgreiðslu vegna plássleysis. Annars vegar í tengslum við heræfinguna „Norður Víking“ og hins vegar vegna þess að skip systurfélags stefnanda, Geysir, hafi lent í sjóskaða, og við það hafi ein ferð fallið niður. Stefndi geti ekki krafizt lækkunar á umsaminni lágmarksgreiðslu á grundvelli þess, að ekki hafi verið pláss í skipum stefnanda og systurfélags hans í tengslum við heræfinguna þegar af þeirri ástæðu, að forráðamönnum stefnda hafi sérstaklega verið gerð grein fyrir væntanlegu plássleysi í tengslum við hana við samningsgerðina. Hafi forráðamennirnir þá engum athugasemdum hreyft við því og geti stefndi því ekki borið það fyrir sig nú. Varðandi niðurfall ferðar vegna sjóskaða Geysis liggi fyrir, að stefndi hafi beint skipinu Alta Mar, sem hann hafi haft í förum með farm til Bandaríkjanna, til hafnar í Norfolk 24. marz 2001, þar sem skipið hafi lestað samtals 18 TEU gámaeiningar fyrir stefnda og flutt til Íslands. Vegna þessa dragi stefnandi andvirði 18 TEU gámaeininga frá kröfu sinni, þar sem hann samþykki, að þær eigi að draga frá á grundvelli ákvæðis 4. viðauka um frádrátt vegna plássleysis. Frekari frádráttur frá kröfu stefnanda komi hins vegar ekki til álita. Krafa stefnanda sé því þannig til fundin, að byggt sé á því, að 1.408 TEU gámaeiningar hafi vantað upp á til þess að stefndi hafi uppfyllt samningsskyldur sínar um flutninga milli Bandaríkjanna og Íslands, þ.e. 1.426 TEU gámaeiningar, að frádregnum þeim 18 TEU gámaeiningum, sem stefnandi samþykki að draga beri frá vegna niðurfalls á einni ferð vegna sjóskaða Geysis. Stefndi hafi því ekki greitt stefnanda umsamda leigu fyrir leigt rými, sem svari til 704 FEU gámeininga x USD 1.250, eða samtals USD 880.000. Stefnandi reikni með miðgengi Bandaríkjadollars, kr. 79,74 fyrir hvern dollar, á útgáfudegi reikningsins hinn 20. marz 2003. Krafa stefnanda sé því til greiðslu á kr. 70.171.200 með dráttarvöxtum frá 14. apríl 2003 til greiðsludags, en sá dagur hafi verið tilgreindur gjalddagi á reikningi stefnanda. Stefndi hafi neitað greiðsluskyldu og vísað til eftirfarandi málsástæðna: Stefnandi hafni öllum aðalsýknumálsástæðum stefnda og krefjist í máli þessu greiðslu þeirrar fjárhæðar, sem upp á vanti til að stefndi hafi greitt honum þá lágmarksfjárhæð, sem um hafi verið samið í rýmisleigusamningunum, að frádreginni fjárhæð, sem svari til umsaminnar greiðslu fyrir 18 TEU gámaeiningar. Varðandi aðalsýknumálsástæðu stefndu að túlka beri ákvæði rýmisleigusamninganna um lágmarksmagn og lágmarksgreiðslu sem einhvers konar tryggðarákvæði, bendi stefnandi á, að ekki verði annað séð en að orðalag samninganna sé skýrt að þessu leyti og þurfi ekki túlkunar við, enda ekkert það ákvæði í samningi aðila, sem bendi til að skýra eigi samningsákvæðið með öðrum hætti en þar sé skýrlega orðað. Komi og hvergi fram í samningunum, að ákvæðið sé ekki skuldbindandi fyrir stefnda, eða að á það beri að líta sem viljayfirlýsingu, sem þó hefði verið eðlilegt, ef ætlan aðila hefði verið að semja svo. Stefnandi hafni því alfarið, að forsendur fyrir gildi samningsins hafi brostið vegna þess að ekki hafi verið komið á 28 daga siglingaætlun með viðkomu í Kanada, og bendi stefnandi á, að samkvæmt hinum skriflegu rýmisleigusamningum hafi 28 daga siglingaáætlun verið markmið samningsaðila, en hún hafi verið háð samþykki Bandaríkjahers. Hins vegar hafi ekki verið samið svo um með aðilum, að siglingaáætlun skyldi vera 28 dagar, heldur þvert á móti kveðið á um 24 daga siglingaáætlun. Með orðalagi samningsins verði því ekki séð, að breytt siglingaáætlun hafi verið forsenda fyrir gildi hans, enda slíkt háð samþykki þriðja aðila. Varðandi þá sýknumálsástæðu stefnda að víkja eigi ákvæðum samningsins til hliðar, þar sem honum hafi verið ómögulegt að flytja meira en hann hafi gert, bendi stefnandi á, að við mat á því beri að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Málsaðilar séu í sambærilegum rekstri og stundi báðir sjóflutninga milli landa. Lítillegar tafir hafi einungis orðið í ferðum skipa stefnanda í upphafi samningstímans. Stefndi hafi þó engar sérstakar kvartanir sett fram við stefnanda um þjónustu hans. Alls sé því ósannað, að þjónusta stefnanda hafi verið með þeim hætti, að stefnda hafi verið ómögulegt að uppfylla samningsákvæði um flutningsmagn eða að hann hafi misst viðskiptavini vegna vanefnda stefnanda á samningi aðila. Þá sé ekki hægt að líta svo á, að atvik, sem gera hafi mátt ráð fyrir, áður en aðilar undirrituðu samningana, svo sem breytt gengi gjaldmiðla eða missir viðskiptamanna, leiði til þess að beita beri undantekningarákvæði samningalaga að víkja beri gildum samningi til hliðar. Stefnandi mótmæli hugleiðingum stefnda um, að hann hafi, með háttsemi sinni, átt stóran þátt í því, að stefndi hafi ekki getað flutt umsamið magn. Þá mótmæli stefnandi því, að krafa sín sé raunverulega krafa um missi hagnaðar, þar sem hann hafi ekki sýnt fram á hagnaðarmissi. Í því sambandi bendi stefnandi á þá skuldbindingu stefnda samkvæmt samningunum að greiða árlega lágmarksfjárhæð fyrir hið leigða rými. Mótmælt sé hugleiðingum stefnda um, að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við fjárheimtuna, sem leiða eigi til sýknu. Á það sé bent, að um viðvarandi viðskipti aðila hafi verið að ræða. Ákvæði samninganna um lágmarksmagn og lágmarksgreiðslu séu skýr og enn fremur ákveði samninganna um yfirfærsluheimild stefnda. Eðlilegt hafi verið, að stefnandi setti fram kröfu sína í tengslum við uppsögn stefnda á samningunum og ekki væri sanngjarnt, að stefnandi þyrfti að þola niðurfall kröfunnar fyrir venjulegan fyrningartíma. Stefndi byggir varakröfu sína um lækkun krafna stefnanda aðallega á því, að flutningar frá Kanada og Nýfundnalandi eigi að teljast með því magni, sem hann teljist hafa flutt með skipum stefnanda samkvæmt samningnum. Stefnandi bendi hins vegar á, að hinir skriflegu rýmisleigusamningar kveði skýrt á um, í viðaukum 1 og 4, að samið hafi verið um lágmarksflutninga og lágmarksgreiðslu vegna þeirra milli Íslands og Bandaríkjanna, ekki annarra landa. Varakrafa: Stefnandi reisi varakröfu sína einnig á rýmisleigusamningunum við stefnda. Varakrafan sé skaðbótakrafa og byggi á því, að stefndi hafi vanefnt þær skyldur, sem hann hafi undirgengizt með því að flytja ekki tilskilið magn að lágmarki með skipum stefnda og systurfélags hans á gildistíma samninganna og greiða fyrir það umsamið endurgjald. Varakrafa stefnanda sé til efndabóta og miðist við að gera stefnanda eins settan og hann hefði orðið, ef stefndi hefði uppfyllt skyldur sínar samkvæmt samningunum. Í varakröfu sé á því byggt, að stefnda beri að greiða stefnanda efndabætur, er svari til missis þess hagnaðar, sem stefnandi hefði haft af rýmisleigusamningunum við stefnda, ef stefndi hefði á gildistíma þeirra flutt umsaminn gámafjölda. Grunnkrafa stefnanda sé þá rökstudd með sama hætti og aðalkrafan, þ.e. að byggt sé á því, að 1.408 TEU gámaeiningar hafi vantað upp á til þess að stefndi hefði uppfyllt samningsskyldur sínar um flutninga milli Bandaríkjanna og Íslands, þ.e. 1.426 TEU gámaeiningar, að frádregnum þeim 18 TEU gámaeiningum, sem stefnandi samþykki að draga beri frá vegna niðurfalls á einni ferð vegna sjóskaða Geysis. Stefndi hafi því ekki greitt stefnanda umsamda leigu fyrir leigt rými, sem svari til 704 FEU gámeininga x USD 1.250, eða samtals USD 880.000. Stefnandi reikni með miðgengi Bandaríkjadollars, 79,74 krónur fyrir hvern dollar, á útgáfudegi reikningsins hinn 20. marz 2003. Krafa stefnanda sé því til greiðslu á kr. 57.787.515 með skaðabótavöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá síðasta gildisdegi samnings aðila, 23. apríl 2003, til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. (en þá hafi verið tekið tillit til þeirrar fjárhæðar, sem dómkvaddir matsmenn telji, að stefnandi hafi sparað sér með því að hafa ekki þurft að flytja greindar 1.408 TEU gámaeiningar með skipum sínum á gildistíma samningsins. Á því sé byggt, að á gildistíma rýmisleigusamninganna hafi stefnda aldrei verið neitað um flutning á vörum með skipum stefnanda og systurfélags hans á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands með þeim hætti, að það eigi að leiða til lækkunar á kröfum stefnanda. Í því sambandi sé sérstaklega vísað til þess, að samkvæmt 4. viðauka með rýmisleigusamningunum hafi stefnda borið að tilkynna stefnanda 6 dögum fyrir komu skips í höfn í Bandaríkjunum um, hvað hann hygðist flytja marga gáma með næstu ferð. Slíkar tilkynningar hafi aldrei borizt stefnanda, og hafi stefndi því sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að iðulega hafi ekki verið laust rými í skipum stefnanda. Vöruafgreiðslustjóri systurfélags stefnanda hafi tekið saman skrá yfir allar ferðir skipa stefnanda og systurfélags hans á gildistíma samningsins, ásamt upplýsingum um flutt magn í hverri ferð. Í skránni komi enn fremur fram gámaburðargeta þeirra skipa, sem hafi verið í förum. Samkvæmt þessum gögnum liggi eftirfarandi fyrir: A. Á samningstímanum hafi verið heildarpláss í austurferðum fyrir 13.821 TEU gámaeiningar, en nýtt hafi verið pláss fyrir 6.688 TEU gámaeiningu (frá séu dregnar tölur vegna einnar ferðar Alta Mar). Ónýtt pláss í austurferðum hafi því verið fyrir 7.133 TEU gámaeiningar á samningstímanum. B. Á samningstímanum hafi verið heildarpláss í vesturferðum fyrir 13.725 TEU gámaeiningar, en nýtt hafi verið pláss fyrir 5.370 TEU gámaeiningar (frá séu dregnar tölur vegna einnar ferðar Alta Mar). Ónýtt pláss í vesturferðum hafi því verið fyrir 8.355 TEU gámaeiningar á samningstímanum. Samtals hafir því verið vannýtt pláss á gildistíma samninga aðila í skipum stefnanda og systurfélags hans á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands fyrir 15.488 TEU gámaeiningar (8.355 TEU + 7.135 TEU). Engum vafa geti því verið undirorpið, að stefnandi og systurfélag hans hafi getað flutt þær 1.408 TEU gámaeiningar, sem upp á hafi vantað til þess að stefndi teldist hafa flutt umsamið magn á gildistíma samninganna. Stefnandi vísi að öðru leyti til allra sömu málsástæðna og reifaðar séu í umfjöllun um aðalkröfu hans til stuðnings varakröfu sinni um efndabætur. Þrautavarakrafa: Til stuðnings þrautavarakröfu vísi stefnandi til allra sömu sjónarmiða og varðandi aðal- og varakröfu og þess, að dómara sé heimilt að dæma bætur að álitum, þar sem stefnandi hafi sýnt fram á, að bótagrundvöllur sé fyrir hendi, og að hann hafi orðið fyrir tjóni. Byggt sé á því, að svo kunni að fara, að stefnandi geti ekki fært fram nákvæm gögn fyrir fjárhæð tjónsins, og að til þess verði ekki ætlazt af honum. Vísað sé til þess, að stefnandi hafi óskað eftir því, að dómkvaddir matsmenn reyni að staðreyna fjárhæð tjónsins. Hvað varnarþing málsins varði, beri að geta þess, að í rýmisleigusamningi aðila hafi verið gerður sérstakur áskilnaður um, að deilumál á grundvelli samninganna skyldu rekin fyrir gerðardómi. Með samningi, dagsettum 3. desember 2003, hafi málsaðilar komizt að samkomulagi um, að ágreiningsmál þetta skyldi rekið fyrir hinum almennu íslenzku dómstólum. Þá hafi aðilar jafnframt samið um, að stefnandi hefði heimild til þess að fara með hagsmuni systurfélags stefnanda, Trans-Atlantic Lines LLC, í máli þessu, og að mál vegna heildarágreinings stefnda gagnvart stefnda skyldi rekið í einu og sama málinu. Til stuðnings aðalkröfu sinni vísi stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og um efndir fjárskuldbindinga. Vísað sé til meginreglna leiguréttar og 1. mgr. 81. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Um gjalddaga kröfunnar sé m.a. vísað til ákvæða 49. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísi stefnandi til samnings málsaðila. Til stuðnings varkröfu sinni um efndabætur vísi stefnandi til meginreglna kröfuréttar um skaðabætur innan samninga og miði krafan að því að gera stefnanda eins settan og hann yrði, ef samningurinn hefði verið réttilega efndur af hálfu stefnda. Kröfur um vexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísar stefnandi til samnings málsaðila. Vísað sé til sömu lagaraka og varðandi varakröfu. Um heimild til að dæma bætur að álitum sé m.a. vísað til Hæstaréttardóms í máli nr. 654/2006: Sigurður Hreinsson gegn Keri hf. Málsástæður stefnda Aðalkrafa: I. Aðalkrafa stefnanda: Líkt og fram komi í stefnu þá hafi ágreiningur málsaðila nú þegar fengið umtalsverða umfjöllun fyrir dómstólum. Tvívegis hafi málið farið til Hæstaréttar. Fyrra málinu hafi lokið með ómerkingu héraðsdóms og því síðara með staðfestingu á úrskurði héraðsdóms um frávísun málsins. Í dómi Hæstaréttar í síðara málinu hafi verið fallizt á þá niðurstöðu héraðsdóms, að við ákvörðun bóta vegna ætlaðra vanefnda stefnda yrði að taka mið af missi hagnaðar stefnanda, nema kveðið væri á um annað í lögum. Ákvæði í siglingalögum, sem stefnandi hafi vísað til, hafi ekki verið talin renna stoðum undir rétt stefnanda til bóta, án tillits til kostnaðar, sem sparaðist við það, að stefnandi hafi ekki flutt þær gámaeiningar, sem deilt sé um í málinu, og hagnaðar, sem stefnandi kunni að hafa haft af því að nota laust rými til flutninga fyrir aðra viðskiptamenn. Þar sem stefnandi hafi engin gögn lagt fram í málinu, sem rennt hafi stoðum undir hugsanlegt fjártjón, hafi málið verið talið vanreifað og því vísað frá dómi. Rétt sé að taka fram, að í dómi Hæstaréttar hafi engin afstaða verið tekin til þess, hvort bótaréttur stefnanda væri fyrir hendi. Stefnandi freisti þess nú að breyta grundvelli málsins frá fyrri málsókn og byggi aðalkröfu á því, að félagið eigi skuldakröfu á hendur stefnda. Sé krafan reist á því, að stefndi hafi, með rýmisleigusamningum við stefnanda, skuldbundið sig til að greiða tiltekna fjárhæð árlega. Virðist stefnandi nú líta á fjárhæðina sem árlega leigugreiðslu, og að hana beri að greiða sem hverja aðra skuldakröfu. Því fari hins vegar fjarri, að þessi framsetning stefnanda standist. Samningur stefnanda og stefnda hafi tekið til flutninga á fullum og tómum gámum milli hafna á Atlantshafsströnd Bandaríkjanna, Kanada/Nýfundnalandi og hafnar á Íslandi. Svo sem samningurinn í heild sinni beri glöggt með sér, sé langur vegur frá því, að um sé að ræða einfalda skuldaviðurkenningu af hálfu stefnda, eða skuldbindingu um fasta, árlega leigugreiðslu. Stefndi hafi greitt fyrir umrædda flutninga samkvæmt reikningum, sem gefnir hafi verið út í samræmi við viðskiptin á hverjum tíma, enda hafi verð á hverjum gámi verið tiltekið í viðaukum 1 og 2 við samninginn og 25 daga greiðslufrestur fastákveðinn frá útgáfu hvers reiknings. Samningur stefnanda og stefnda hafi því án nokkurs vafa verið hefðbundinn viðskiptasamningur í þeim skilningi, að greiðslur stefnda hverju sinni hafi verið endurgjald fyrir þjónustu, sem keypt hafi verið af stefnda. Verði fallizt á sjónarmið stefnanda um, að stefndi hafi vanefnt umræddan samning, geti það, að mati stefnda, eingöngu leitt til hugsanlegs bótaréttar, og fari um þá kröfu eftir almennum reglum um bótakröfur innan samninga, sbr. umfjöllun um varakröfu stefnanda hér á eftir. Í þessu sambandi sé rétt að taka fram, að ef skuldbinding stefnda samkvæmt samningnum hefði raunverulega verið um tiltekna, árlega lágmarksgreiðslu, hefði slík greiðsla væntanlega gjaldfallið um hver áramót, eftir atvikum að frádregnum þeim gámaeiningum (15%), sem flytja hafi mátt á milli ára. Greiðsla vegna ársins 2001 hefði þá gjaldfallið um áramótin 2001/2002, greiðsla vegna ársins 2002 um áramótin 2002/2003 og greiðsla vegna eftirstöðvanna í síðasta lagi við lok samningsins 23. apríl 2003. Stefnandi hafi hins vegar ekki framkvæmt samninginn með þessum hætti, en geti ekki einhliða ákveðið gjalddaga með því að geyma reikningsútgáfu fram til 20. marz 2003. Að mati stefnda sé ljóst, að ef fallizt yrði á framsetningu stefnanda um, að um innheimtu á „skuldakröfu“ sé að ræða, þá sé hún fyrnd, enda fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt lögum nr. 14/1905 liðinn, er mál þetta var höfðað. Stefndi byggi kröfu um sýknu af aðalkröfu stefnanda enn fremur á þeim málsástæðum, sem reifaðar verða í umfjöllun um varakröfu stefnanda. II. Varakrafa stefnanda. Stefndi reisi aðalkröfu um sýknu af kröfu stefnanda um efndabætur í fyrsta lagi á því, að ákvæði rýmisleigusamnings aðila verði ekki skýrð svo, að til greiðsluskyldu stefnda hafi stofnazt við það, að magnákvæði samningsins hafi ekki verið uppfyllt. Í viðauka 4 við samning aðila frá 3. janúar 2001 hafi verið tekið fram, að stefndi skuldbindi sig til að flytja minnst 80% af farmi, sem fluttur sé beint milli Íslands og Bandaríkjanna, með stefnanda. Þá hafi með sambærilegum hætti verið tekið fram, að stefndi væri skuldbundinn til að leigja sem svarar 1.200 gámaeiningum á hverju ári, en flytja hafi mátt 15% af því magni á milli ára. Tilgangurinn með skuldbindingu af þessu tagi um lágmarksmagn hafi verið sá að tryggja tiltekna hollustu stefnda við stefnanda. Heimildir stefnda til að semja við önnur félög um flutninga á umræddri leið á samningstímanum hafi því verið takmarkaðar, og það sama hafi gilt um eigin flutninga stefnda. Hins vegar sé vakin athygli á því, að áfram hafi verið gert ráð fyrir því, að stefndi flytti vörur til Bandaríkjanna með því að flytja þær fyrst til Evrópu með eigin skipum og síðan með öðrum skipafélögum til Bandaríkjanna og öfugt (svokallaður TAS flutningur). Samningur aðila hafi, samkvæmt efni sínu, einungis tekið til beinna flutninga milli Bandaríkjanna/Kanada og Íslands. Skuldbinding stefnda til þess að flytja 80% af öllum farmi til og frá Bandaríkjunum hafi tekið til beins flutnings („cargo moving directly between Iceland and USA“). Jafnframt hafi verið gert ráð fyrir því, að stefndi væri með eigin skip í siglingum á sömu leið, sbr. ákvæði 6.3. Til þessa hafi þó aldrei komið. Þessi lágmarksviðmið, sem sett hafi verið inn í samninginn, hafi tekið mið af flutningsmagni stefnda síðustu árin þar á undan. Á árinu 1998 hafi félagið flutt 2.579 gámaeiningar á þessari leið, 2.674 gámaeiningar á árinu 1998 og 2.448 gámaeiningar á árinu 2000 (dskj. nr. 47). Þótt magn í beinum flutningum á árinu 2000 hafi verið umtalsvert lægra en árin þar á undan, hafi heildarmagn einungis lækkað lítillega. Á árinu 2000 hafi óvenju hátt hlutfall farmsins verið flutt um Evrópu, en ástæðu þess hafi m.a. mátt rekja til þess, að samningur stefnda við hf. Eimskipafélag Íslands um flutninga til og frá N-Ameríku hafi runnið sitt skeið á árinu. Af þeim sökum hafi verið ljóst, að svigrúm til beinna flutninga með stefnanda hafi verið umtalsvert meira en tölur ársins 2000 yfir beina flutninga stefnda bendi til. Tölur þessara þriggja síðustu ára fyrir samningsgerðina við stefnanda hafi borið það skýrt með sér, að ekki hafi átt að vera nein vandkvæði á því að uppfylla viðmið um flutning á 1.200 gámaeiningum á ári hverju í beinum flutningum. Stefndi telji ljóst, að tryggðarákvæði af þessu tagi verði ekki skýrt svo, að stefnda hafi verið ætlað að greiða fyrir þær gámaeiningar, sem upp á hafi vantað að lágmarksmagni væri náð. Í samningnum sé hvergi tiltekið, að stefndi skuli greiða fyrir gáma, sem ekki hafi verið fluttir. Athygli sé vakin á því, að í viðaukum 1 og 2 við samninginn sé tekið fram, að verð fyrir flutning á tómum gámum sé 50-60% lægra en verð fyrir flutning á fullum gámum. Gámarnir þurfi sama rými í skipinu í báðum tilvikum, en tekið sé tillit til þess, að til þess geti komið, að flytja þurfi tóma gáma. Engin rök standi til þess í sama samningi að kveða á um fulla greiðslu fyrir gáma, sem aldrei hafi verið fluttir. Hafi ætlun aðila verið sú, að stefndi greiddi fyrir þá gáma, sem upp á vantaði, hafi borið að taka það fram með skýrum hætti í samningum. Ákvæði af slíku tagi sé afar íþyngjandi og allan vafa á því, hvernig skýra beri samninginn að þessu leyti, beri að virða stefnda í hag. Stefndi veki athygli á því í þessu sambandi, að það hafi ekki falizt í samningi aðila, að stefnandi réðist í breytingar á skipakosti vegna samningsins við stefnda. Stefnandi hafi á þessum tíma þurft að halda úti tveimur skipum í reglubundnum siglingum milli Íslands og Bandaríkjanna vegna samnings stefnanda um flutning fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Telji dómurinn að skýra beri magnákvæði rýmisleigusamnings aðila svo, að stefndi hafi skuldbundið sig til greiðslu fyrir ónýtt pláss, byggi stefndi á því, að hann hafi að fullu staðið við flutning umrædds magns. Stefndi telji ljóst, að stefnandi hafi vantalið verulega þann fjölda gámaeininga, sem með réttu beri að telja til flutnings samkvæmt samningi aðila. Beri þar fyrst að nefna að stefnandi hefur ekki viljað viðurkenna að til flutninganna beri að telja gámaeiningar, sem fluttar hafi verið til eða frá Kanada. Samningur aðila hafi, samkvæmt efni sínu (4. gr.), tekið til flutninga milli hafna á Atlantshafsströnd Bandaríkjanna, Kanada eða Nýfundnalands og Íslands. Í viðauka 2 við samninginn sé að finna nánari ákvæði um flutninga stefnanda til Kanada/Nýfundnalands. Í viðauka 4 hafi verið kveðið á um skyldu stefnanda til að taka þátt í kostnaði við að flytja gáma frá Kanada/Nýfundnalandi til Norfolk í tilvikum, þar sem stefnandi hefði ekki viðkomu í Kanada. Stefnandi hafi því ekki getað gert athugasemdir við, að gámar, sem fluttir yrðu með þessum hætti, yrðu taldir með. Stefndi hafi því hæglega getað flutt gámana með þessum hætti með auknum tilkostnaði fyrir báða aðila og tryggt, að þeir teldu með við mat á því, hvort lágmarksmagni væri náð. Stefndi hafi af þessum sökum frá upphafi talið það rökleysu að miða lágmarksmagn flutninga við flutninga til Bandaríkjanna eingöngu, auk þess sem gildissvið samnings málsaðila hafi tekið til Kanadaflutninga. Stefndi hafi lýst þessari afstöðu sinni fyrir stefnanda og gert grein fyrir mikilvægi þess, að þessi skilningur væri ekki umdeildur milli aðila (dskj. nr. 42). Tölvubréfinu hafi ekki verið svarað af forstjóra stefnanda, og hafi stefnda því verið rétt að álykta sem svo, að framsetningu stefnda í bréfinu væri ekki mótmælt. Samkvæmt sameiginlegri málflutningsyfirlýsingu málsaðila (dskj. nr. 8) hafi heildarfjöldi gáma, sem stefndi flutti með stefnanda til og frá Kanada/Nýfundnalandi, verið 620. Þá hafi stefndi þurft að flytja 358 gáma á sömu leið með eigin skipum, en til þess hafi eingöngu komið vegna þessa að stefnandi hafi hætt við viðkomu í Kanada, eða fullfermi hafi verið hjá stefnanda. Þetta magn (978 gámaeiningar) telji stefndi, að með réttu beri að draga frá þeim 1.408 gámaeiningum, sem stefnandi hafi krafizt greiðslu á. Í viðauka 4 við samning aðila hafi verið tekið fram, að til frádráttar viðmiðum um lágmarksfjölda gámaeininga kæmu þær einingar, sem ekki hafi verið unnt að flytja með stefnanda. Til þessa hafi m.a. komið vegna fullfermis hjá stefnanda og sökum þess, að eitt skipa stefnanda hafi verið óhaffært um tíma. Stefnandi hafi af þessum sökum flutt áðurnefndar 358 gámaeiningar til og frá Kanada með eigin skipum og 154 gámaeiningar milli Bandaríkjanna og Íslands. Af sömu ástæðu hafi þurft að flytja 294 gámaeiningar af Norfolk svæðinu um Evrópu til Íslands. Slíkir flutningar hafi verið stefnda bæði dýrari og tímafrekari en beinir flutningar með stefnanda og hafi einungis komið til, þegar vörur hafi ekki komizt með skipum stefnanda. Stefndi mótmæli sérstaklega fullyrðingum í stefnu um að einungis í einu tilviki geti stefndi átt rétt á frádrætti vegna plássleysis. Þá sé því mótmælt, að plássleysi, sem til hafi komið vegna heræfinga, hafi ekki átt að leiða til frádráttar. Slík undantekning verði ekki leidd af samningi aðila. Þá sé ljóst, að gögn málsins gefi það glöggt til kynna, að gámar frá stefnanda hafi margsinnis verið skildir eftir vegna plássleysis í skipum stefnanda. Fljótlega eftir að samstarf stefnanda og stefnda hófst, hafi forstjóri stefnanda raunar lýst því yfir í tölvubréfi til stefnda, að rými í skipum stefnanda væri afar takmarkað (dskj. nr. 32). Loks telji stefndi rangt, að einungis 18 gámaeiningar eigi að koma til frádráttar vegna óhaffærni Geysis. Rétt sé að taka fram, að tilvísun í stefnu til þess, að stefnanda hafi borið að tryggja stefnda forgang að 60 gámaeiningum í skipi hans, hafi hér afar takmarkaða þýðingu. Í fyrsta lagi hafi þessi skuldbinding einungis tekið til annars skips stefnanda, þ.e. þessi skuldbinding hafi verið í samningi við Atlantsskip en ekki TAL. Skipið, sem TAL gerði út, hafi verið umtalsvert minna og rými í því skipi afar takmarkað. Þegar á reyndi hafi það skip iðulega verið fullbókað. Líta verði til þess, að stefndi hafi ekki með nokkru móti getað stýrt flutningum með þeim hætti að nýta fyrst og fremst aðra hverja ferð stefnda, þ.e. þegar stærra skipið var á ferðinni. Í öðru lagi hafi skuldbindingin um forgang að 60 gámaeiningum virzt hafa haft litla þýðingu í augum stefnanda. Þá hafi það dregið verulega úr þýðingu þessarar skuldbindingar, að í sama samningi (bls. 2 í viðauka 1) hafi verið tekið fram, að vörur frá hernum hefðu forgang, sem hafi þýtt, að í slíkum tilvikum hafi borið að skilja eftir vörur frá stefnda, og eftir atvikum stefnanda einnig. Í allt séu þetta 1.426 gámaeiningar, sem stefndi telji, að falli undir þau viðmið, sem sett hafi verið í samning aðila um lágmarksfjölda gámaeininga og stefnandi hafi kosið að líta fram hjá. Stefndi krefjist þess, að umræddar 1.426 gámaeiningar verði taldar til þess magns, sem miðað hafi verið við, að stefndi myndi að lágmarki flytja með stefnanda. Þar sem stefnandi hafi krafizt greiðslu á 1.408 gámaeiningum, sé ljóst, að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda, ef fallizt verði á þessa kröfu stefnda. Stefndi byggi sýknukröfu í þriðja lagi á því, að víkja beri umræddu ákvæði samningsins til hliðar. Svo sem rakið sé hér að framan, liggur fyrir, að umfang flutninga stefnda milli Íslands og N-Ameríku á árunum 1998, 1999 og 2000 hafi verið langt umfram þau lágmörk, sem skilgreind hafi verið í samningi stefnanda og stefnda. Þegar samningurinn var gerður, hafi fátt bent til þess, að flutningar stefnda á umræddri leið myndu dragast jafn mikið saman og raun bar vitni. Á árinu 2001 hafi stefndi flutt í allt 1.834 gámaeiningar milli Íslands og Bandaríkjanna/Kanada. Þrátt fyrir það að stefndi hafi dregið verulega úr flutningum milli Bandaríkjanna og Íslands um Evrópu, eða úr 1.102 einingum á árinu 2000 í 446 einingar á árinu 2001, hafi stefndi vart náð að flytja umræddar 1.200 einingar í beinum flutningum. Ástæðu þessara miklu sviptinga hafi fyrst og fremst verið að rekja til tveggja þátta. Annars vegar hafi á þessum tíma farið að gæta töluverðs samdráttar í flutningum almennt frá Bandaríkjunum vegna hás gengis á dollar. Af yfirliti á dskj. nr. 46 megi sjá, að magn beinna flutninga milli Íslands og Bandaríkjanna/Kanada, að flutningum fyrir varnarliðið undanskildum, hafi fallið úr 4.061 gámaeiningu á árinu 2000 í 2.491 gámaeiningu á árinu 2001. Samdráttur í flutningum hjá stefnda hafi hins vegar ekki einungis verið vegna þróunar á mörkuðum, heldur hafi stóran hluta samdráttarins verið að rekja til þess, að félagið hafi tapað stórum viðskiptavinum á árinu 2001 til keppinauta. Að mati stefnda hafi það komið til vegna margvíslegra vanefnda stefnanda á samningi málsaðila. Þar beri í fyrsta lagi að geta þess, að umtalsverðar tafir hafi orðið á siglingum stefnanda strax í upphafi samstarfsins. Á dskj. nr. 45 megi sjá komu- og brottfarartíma skipa stefnda í Njarðvíkurhöfn á árinu 2001, en skjalið hafi verið staðfest af hafnarstjóra Reykjaneshafnar. Svo sem sjá megi á umræddu yfirliti, hafi umtalsverðar tafir orðið á áætlun stefnanda í mörgum ferðum í upphafi árs 2001. Um tíma hafi ferðir annars skipa stefnanda raunar alveg fallið niður vegna bilunar, en stefnandi hafi engar ráðstafanir gert til að koma nýju skipi inn á leiðina. Hafi svo farið, að stefnandi hafi sjálfur þurft að útvega skip til að sækja gáma frá stefnanda og stefnda til Norfolk, og hafi hann þannig forðað báðum málsaðilum frá stórtjóni, sem við hafi blasað. Óregla í flutningum stefnanda hafi gert það að verkum, að afar erfitt hafi reynzt fyrir viðskiptavini stefnda að reiða sig á flutningana. Við þetta hafi bætzt, að stefnandi hafi ekki staðið við fyrirheit um að koma á 28 daga siglingatíðni með reglulega brottför aðra hverja viku. Stefndi hafi lagt á það ríka áherzlu í samningaviðræðum við stefnanda, að stefnandi breytti siglingum á umræddri leið í þessa veru. Þrátt fyrir að aðilar hafi, við samningsgerðina, virzt vera sammála um mikilvægi þess að ná fram þessu markmiði, og stefndi teldi, að yfirlýsing í fylgiskjölum 1 og 2 við samning aðila á dskj. nr. 4 og 5 staðfesti, að áætlunum yrði breytt, hafi aldrei komið til þess, að stefnandi breytti áætlunum sínum. Um ástæðu þessa geti stefndi lítt sagt, en af tilsvörum stefnanda hafi helzt mátt ráða, að varnarliðið hafi ekki fallizt á þessar breytingar. Stefndi hafi ekki upplýsingar um það, hvort, og þá hvaða, viðræður stefnandi hafi átt við varnarliðið til að fá þessar breytingar í gegn, en dragi í efa, að stefnandi hafi fylgt þessu fast eftir. Ástæðu þeirra efasemda sé fyrst og fremst að rekja til þess, að af einhverjum ástæðum virðist það hafa verið auðsótt fyrir hf. Eimskipafélagið áður, og nú Eimskipafélagið ehf., að halda sínum reglubundnu 28 daga áætlunum í siglingum fyrir varnarliðið. Félagið hafi sinnt þessum flutningum fyrir varnarliðið, áður en Atlantsskip fengu þá flutninga alla, og nú hafi Eimskipafélagið fengið flutningana aftur og haldi sömu áætlun. Fyrirheit stefnanda um viðkomu í Kanada hafi að sama skapi verið vanefnd. Það hafi verið á ábyrgð stefnanda að efna þessi loforð. Stefnandi hafi engin gögn eða upplýsingar lagt fram um samskipti við herinn til staðfestingar á því, að þessari skuldbindingu hafi verið fylgt eftir af stefnanda, og að synjun hafi í reynd komið frá hernum. Ljóst sé, að stefndi hefði ekki samið um flutninga við stefnanda nema gegn því, að þessi skilyrði yrðu uppfyllt. Þetta telji stefndi, að stefnanda hafi verið fullkomlega ljóst, enda áréttað í samningaferlinu öllu og í texta endanlegs samnings aðila. Framangreindar vanefndir stefnanda hafi, sem fyrr segi, leitt til þess, að stefndi hafi misst umtalsverð viðskipti strax í upphafi árs 2001. Hafi þar þyngst vegið, að Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda (SÍF) hafi alfarið flutt viðskipti sín yfir til hf. Eimskipafélags Íslands. Stefndi hafi átt í viðskiptum við SÍF og forvera þess SÍS til fjöldamargra ára og löng saga að baki því viðskiptasambandi. Eftir að samstarf um flutninga hófst við stefnanda, hafi veður hins vegar skipazt fljótt í lofti og SÍF hafi séð sig knúið til að hætta viðskiptum við stefnda. Til að setja mikilvægi þessara flutninga stefnda fyrir SÍF í eitthvert samhengi, hafi félagið flutt um 750 gámaeiningar fyrir SÍF á árinu 1999 og sambærilegt magn á árinu 2000. Stefndi telji ljóst, að ástæðu þess, að SÍF hætti viðskiptum við stefnda á árinu 2001, hafi verið að rekja til þess, að SÍF hafi ekki talið treystandi á áætlanir stefnanda, og að áætlun stefnanda, ef hún héldist á annað borð, hafi auk þess ekki gefið kost á brottför frá Íslandi á sama vikudegi á tveggja vikna fresti. Slík reglubundin áætlun hafi verið SÍF mikilvæg, þar sem um flutning á hráefni til vinnslu í verksmiðju erlendis hafi verið að ræða. Sem fyrr segi hafi frávik frá áætlunum stefnanda í fyrstu ferðum ársins 2001 hins vegar verið umtalsverð. Til staðfestingar á ástæðum þess, að SÍF hafi hætt viðskiptum við stefnda, séu lagðar fram tvær yfirlýsingar Michaels Sigþórssonar, starfsmanns SÍF, sbr. dskj. nr. 48 og 49. Umfang þessara viðskipta einna og sér hafi verið slíkt, að þegar við missi þessara viðskipta hafi stefnda verið ómögulegt að uppfylla þau magnviðmið, sem sett höfðu verið í samninginn við stefnanda, enda hafi þarna fallið á einu bretti um þriðjungur af öllu því magni, sem stefndi hafi haft til flutninga á leiðinni. Stefndi hafi hins vegar ekki einungis misst viðskipti við SÍF. Annar stór viðskiptavinur hafi ákveðið að flytja viðskipti sín til Eimskipa á árinu 2001 vegna vanefnda stefnanda. Á dskj. nr. 38 sé að finna bréf frá framkvæmdastjóra Búrs hf. til stefnda frá 10. maí 2001. Þar sé gerð grein fyrir töfum, sem hafi orðið á brottför skips stefnanda, sem leitt hafi til þess, að viðkvæm matvara hafi tafizt umtalsvert í flutningum. Í lok bréfsins hafi verið lýst mikilli óánægju með þjónustu stefnda á umræddri leið, og að Búr hf. hygðist leita annað með flutninga sína. Á dskj. nr. 50 sé staðfesting umrædds framkvæmdastjóra á því, að viðskiptum við stefnda hafi verið hætt í kjölfarið, og ástæður þess hafi verið að rekja til mikilla og síendurtekinna tafa á flutningum frá Bandaríkjunum á umræddum tíma. Stefndi leggi fram fleiri gögn í málinu, sem sýni glöggt það ástand, sem skapazt hafi vegna vanefnda stefnanda. Sé þar ýmist um að ræða samskipti starfsmanna stefnda við starfsmenn stefnanda, samskipti starfsmanna stefnda við viðskiptavini félagsins, eða samskipti milli starfsmanna stefnda. Af þeim ástæðum, sem hér hafi verið raktar, hafi stefnda verið ómögulegt að uppfylla áskilnað í samningi aðila um 1.200 gámaeiningar á ári hverju. Þann ómöguleika sé annars vegar að rekja til ytri aðstæðna, sem bitnað hafi jafnt á öllum, sem sinnt hafi flutningum á umræddri leið, og hins vegar til atvika, sem varðað hafi stefnda sérstaklega, þ.e. missis viðskipta við SÍF og fleiri stóra viðskiptavini. Að því er síðarnefnda þáttinn varði, telji stefndi ljóst, að hann hafi engu getað um þau atvik ráðið. Ástæðu þess, að SÍF hafi hætt viðskiptum við stefnda, virðist einkum vera að rekja til þess, að þjónusta stefnanda hafi ekki uppfyllt þarfir félagsins. Að mati stefnda geti stefnandi við þessar aðstæður ekki sett fram kröfu um greiðslu þess magns, sem vantað hafi upp á, að lágmarksákvæðum samningsins væri náð. Vísist þar einkum til meginreglna samningaréttarins um brostnar forsendur og ákvæða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þrátt fyrir þessar vanefndir stefnanda og verulegar breytingar á heildarmagni flutninga stefnda til og frá N-Ameríku hafi stefndi flutt yfir 80% alls þess, sem flutt hafi verið beint milli Íslands og N-Ameríku með stefnanda. Viðmiði um 1.200 gámaeiningar hafi hins vegar ekki verið fyllilega náð af framangreindum ástæðum. Um nánari sundurliðun á fluttu magni stefnda á því tímabili, sem hér sé til skoðunar, vísist til umfjöllunar um varakröfu stefnda hér á eftir. Krafa stefnanda um greiðslu fyrir það, sem upp á hafi vantað, að tilskildu lágmarki væri náð, fái, að mati stefnda, ekki staðizt við þær aðstæður, sem hér hafi verið lýst. Krafa stefnanda sé upp á tæpar 70 milljónir króna, auk dráttarvaxta og kostnaðar. Til þess að þessi fjárhæð verði sett í eitthvert samhengi, þá hafi heildargreiðslur stefnda til stefnanda vegna flutninga á öllu samningstímabilinu numið um 101 milljón króna. Verði stefndi dæmdur til að greiða stefnufjárhæðina, sé ljóst, að hver flutt eining á samningstímabilinu muni reynast stefnda óheyrilega dýr og ekki í nokkru samræmi við þau verð, sem tíðkazt hafi í þessum flutningum. Tjón stefnda yrði því umtalsvert. Til að undirstrika enn frekar hversu óeðlileg þessi krafa stefnanda sé, megi m.a. benda á, að á samningstímanum hafi stefnanda tekizt, með undirboðum, að ná til sín nokkrum viðskiptamanna stefnda, m.a. húsgagnaverzlununum Bústoð ehf. og Húsgagnalager sætir sófar ehf. og EK. Með því móti hafi stefnanda tekizt að auka eigið magn, en krefji nú stefnda einnig um greiðslu fyrir sömu gámaeiningar. Ljóst sé, að umsamin verð í samningnum við stefnanda hafi ekki verið lægri en verð, sem viðgengizt hafi á markaðnum á þessum tíma. Stefndi hafi áður notið sambærilegra kjara hjá hf. Eimskipafélagi Íslands. Að mati stefnda sé ekkert, sem bendi til þess, að stefnanda hafi verið nauðsyn á að ná tilteknum fjölda gámaeininga til flutnings frá stefnda á ári hverju. Stefnandi hafi ekki getað bent á neinar mögulegar ástæður fyrir því að gera það lágmark að ákvörðunarástæðu fyrir samningsgerðinni, enda hafi stefndi alla tíð talið ljóst, að ákvæðið hafi einungis verið sett til að tryggja enn frekar hollustu stefnda. Með vísan til framangreinds sé þess krafizt, að ákvæði um flutning 1.200 gámaeininga að lágmarki, verði það skilið með þeim hætti, sem stefnandi krefjist, verði vikið til hliðar með vísan til ólögfestra meginreglna samningaréttarins um brostnar forsendur og 36. gr. samningalaga. Stefndi telji í fjórða lagi, að skilyrði til greiðslu efndabóta séu ekki uppfyllt. Af því, sem að framan sé rakið, sé ljóst, að það verði ekki rakið til sakar starfsmanna stefnda, að viðmiðum um 1.200 gámaeiningar hafi ekki verið náð. Þvert á móti hafi verið færð veigamikil rök fyrir því hér að framan, að ástæðu þessa sé að stórum hluta að rekja til verulegra annmarka á þjónustu stefnanda. Þegar svo hátti, að ástæðu þess, að stefnda hafi ekki tekizt að flytja meira magn en raun beri vitni, sé fyrst og fremst að rekja til vanefnda stefnanda, sé ljóst, að ekki stofnist bótaréttur til handa stefnanda. Þá telji stefndi, að stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir raunverulegu fjártjóni við það, að umræddu lágmarki hafi ekki verið náð. Ekkert tjón hafi orðið á munum, og stefnandi hafi ekki þurft að leggja út í neinar kostnaðarsamar aðgerðir vegna viðskiptanna við stefnda. Eina „fjárfestingin“, sem stefnandi hafi skuldbundið sig til að ráðast í, hafi verið að auka við tengi fyrir frystigáma (e. reefer plugs), sbr. viðauka 4 við samninginn. Þá skyldu hafi stefnandi vanrækt og hafi svo farið, að stefndi hafi orðið að kaupa öll viðbótartengi sjálfur. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á hagnaðarmissi, en ljóst sé, að meintar vanefndir stefnda geti einungis leitt til bóta, sem svari hagnaðarmissi stefnanda. Í því samhengi skipti einnig máli, að ekkert liggi fyrir um það í málinu, hvort stefnda hafi tekizt að fullnýta rými í skipunum. Stefndi telji í fimmta lagi, að tómlæti stefnanda eigi að leiða til sýknu. Þrátt fyrir það að þegar á árinu 2001 hafi verið ljóst, að stefndi gæti ekki uppfyllt viðmið um 1.200 gámaeiningar, hafi stefnandi ekki áskilið sér rétt til greiðslu vegna þessa, fyrr en með bréfi, dags. 20. marz 2003, eða um 5 mánuðum eftir að stefndi sagði upp samningnum við stefnanda. Að mati stefnda hafi verið afar rík ástæða til þess fyrir stefnanda að setja þennan skilning á ákvæðinu fram fyrr á samningstímanum. Ef miðað sé við skilning stefnanda á ákvæðinu, hafi a.m.k. gefizt tilefni til þess strax um áramótin 2001/2002 að krefja stefnda um greiðslu fyrir þær gámaeiningar, sem upp á hafi vantað. Í hinu umdeilda samningsákvæði hafi verið vísað til þess að flytja mætti 15% magnsins milli ára. Ljóst sé, að þótt tekið væri tillit til þessarar tilfærslu, þá hafi enn vantað upp á, að tilskildu magni væri náð á árinu 2001, skv. túlkun stefnanda. Aftur hafi gefizt tilefni til að setja slíka kröfu fram um áramótin 2002/2003, en engin krafa hafi borizt frá stefnanda og aldrei virðist þessum skilningi stefnanda hafa verið haldið á loft gagnvart stefnda. Stefndi hafi raunar gefið stefnanda sérstakt tilefni til að fylgjast með fluttu magni með því að láta vita af því, að í það hafi stefnt, að magn myndi lækka, þar sem félagið myndi missa stóra viðskiptavini vegna vanefnda stefnanda (dskj. nr. 39). Það hefði skipt stefnda miklu að fá þessa túlkun stefnanda fram fyrr á samningstímabilinu. Stefndi hefði mögulega haft eitthvert svigrúm til að fela stefnanda hluta af þeim flutningum sem venjulega fara frá Bandaríkjunum um Evrópu til Íslands og lækka þar með hugsanlegar kröfur stefnanda. Það hefði vitanlega verið mun hagstæðara fyrir stefnda að flytja vörurnar með stefnanda en að greiða fyrir flutning um Evrópu og greiða einnig fyrir ónýtt rými hjá stefnanda. Stefnandi hafi lýst yfir þeim skilningi sínum, að allt það magn, sem flutt hafi verið milli Íslands og Kanada teljist ekki með, þegar metið sé, hvort lágmarksmagninu hafi verið náð. Svo sem nánar verði rakið í umfjöllun um varakröfu, telji stefndi þennan skilning stefnanda rangan. Það sem hér skipti máli, sé að í samningi aðila hafi verið að finna ákvæði í viðauka 4 um, að stefnandi þyrfti að bera hluta kostnaðar af flutningi gáma frá Kanada til Norfolk (USD 280). Gert hafi verið ráð fyrir, að til slíkra flutninga gæti komið í upphafi samstarfs, á meðan reglubundnum siglingum stefnanda til Kanada hafði ekki verið komið á. Svo sem áður sé rakið, hafi aldrei orðið af því, að stefnandi kæmi upp reglubundnum siglingum til Kanada. Af þeim sökum hafi stefndi þurft að flytja mikið magn gáma frá Kanada um Evrópu til Íslands og öfugt. Hefði stefnda verið það ljóst strax í upphafi samstarfs, að stefnandi teldi flutninga til og frá Kanada ekki telja með við mat á lágmarksmagni, og að krafizt yrði greiðslu fyrir það magn, sem upp á vantaði, hefði stefndi átt þann kost að flytja alla gámana til Norfolk og þaðan beint til Íslands með stefnanda. Með því móti hefði það magn augljóslega verið talið með, auk þess sem það hafi verið mun ódýrari leið fyrir stefnda en að greiða fyrir flutning um Evrópu og greiða einnig fyrir vannýtta rýmið hjá stefnanda. Líkt og áður sé getið, hafi forstjóri stefnda sett þennan skilning fram skriflega til forstjóra stefnanda og óskað eftir viðbrögðum hans (dskj. nr. 42). Þar sem engin svör hafi borizt frá stefnanda, hafi stefnda verið rétt að álykta sem svo, að framsetningu í bréfinu væri ekki mótmælt, enda að mati stefnda í fullu samræmi við efni samnings málsaðila. Stefndi telji, að tómlæti stefnanda samkvæmt framansögðu eigi að leiða til sýknu af kröfum stefnanda. Þá telji stefndi jafnframt, að til tómlætis stefnanda beri að líta við mat á öðrum málsástæðum stefnda hér að framan. III. Þrautavarakrafa stefnanda. Stefndi mótmæli því, að forsendur séu til að dæma stefnanda bætur að álitum. Á stefnanda hvíli sú skylda að gera allt, sem í hans valdi standi, til að sanna raunverulegt fjártjón, ef um slíkt tjón sé að ræða. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram, sem sanni, eða gera það líklegt, að hann hafi orðið fyrir fjártjóni. IV. Varakrafa: Í 2. lið í umfjöllun um varakröfu stefnanda hér að framan hafi verið gerð grein fyrir gámum, sem stefndi hafi flutt, ýmist með eigin skipum eða um Evrópu (TAS) og ýmist til og frá Kanada eða Bandaríkjunum, og stefndi telji, að eigi að koma til frádráttar kröfu stefnanda. Ef fallizt verði á þá frádráttarliði alla, sé ljóst, að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi byggi hins vegar jafnframt sjálfstætt á hverjum og einum frádráttarlið í varakröfu um lækkun bóta. Vísist til framangreindrar umfjöllunar til stuðnings þeirri kröfu. Í samningi málsaðila sé mælt fyrir um greiðslu í Bandaríkjadollurum (USD) fyrir hvern fluttan gám, og séu allar fjárhæðir í samningnum tilgreindar í dollurum. Þá sé mælt fyrir um, að fjárhæðir í samningnum taki breytingum samkvæmt vísitölu í Bandaríkjunum (U.S. ConsumerPrice Index) og beinlínis tiltekið, að greiðsla skuli vera í dollurum. Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi umreiknað fjárhæðina yfir í íslenzkar krónur og miðað við miðgengi dollars á útgáfudegi reikningsins. Þessu mótmæli stefndi og telji kröfu stefnanda, teljist hún á annað borð vera fyrir hendi, vera í dollurum. Stefndi telji, að bætur til stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi hugsanlegum hagnaði stefnanda af flutningi hverrar og einnar gámaeiningar, sem stefnandi telji, að upp á hafi vantað. Ekkert liggi fyrir um það, hver hagnaður stefnanda hefði orðið af flutningi hverrar og einnar gámaeiningar. Til þess beri einnig að líta, að stefnanda hafi borið að leita allra leiða til að nýta rými, sem ekki nýttist til flutninga fyrir aðra, og lágmarka þannig hugsanlegt tjón. Að lokum sé þess krafizt, að bætur verði lækkaðar vegna eigin sakar stefnanda. Sé þar einkum vísað til þess, að ástæðu þess, að stefndi hafi ekki náð tilskildum mörkum, hafi að stórum hluta verið að rekja til annmarka á þjónustu stefnanda. Vísist þar um til umfjöllunar hér að framan um vanefndir stefnanda. Upphafstíma dráttarvaxta sé mótmælt og þess krafizt, að hann miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti. Stefnandi hafi enn ekki sannað meint fjártjón, en dráttarvaxta verði í öllu falli ekki krafizt fyrr en fullnægjandi gögn hafi verið lögð fram um meint fjártjón stefnanda. Þá sé ljóst, að dráttarvextir, eldri en fjögurra ára, séu fyrndir skv. lögum nr. 14/1905. Verði fallizt á vaxtakröfu stefnanda að einhverju leyti, telji stefndi ljóst, að um þá kröfu og vaxtaútreikning fari samkvæmt tilkynningum Seðlabanka Íslands um vexti af Bankaríkjadollurum. Málskostnaðarkrafan sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar matsmennirnir, Ragnar Árnason prófessor og Agnar Erlingsson verkfræðingur, yfirmatsmennirnir, Vilmundur Víðir Sigurðsson kennari, Jón B. Hafsteinsson skipaverkfræðingur og Páll Kr. Pálsson verkfræðingur, sem og vitnið Guðmundur Arnar Óskarsson, starfsmaður flutningaþjónustu stefnda. Við aðalmeðferð gerði stefndi kröfu um greiðslu málskostnaðar í varakröfu, verði varakrafan tekin til greina, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Mótmælti lögmaður stefnanda málskostnaðarkröfu stefnda í varakröfu sem of seint fram kominni. Er fallizt á með stefnanda, að krafan sé of seint fram komin. Ágreiningur í máli þessu lýtur að samningi aðila um flutning stefnanda fyrir stefnda á siglingaleiðinni milli Íslands, Bandaríkjanna og Kanada á árunum 2001-2003. Samkvæmt skriflegum samningi aðila, svokölluðum rýmisleigusamningi, skuldbatt stefndi sig til þess að flytja að lágmarki 80% gáma sinna í beinum flutningum milli Íslands og Bandaríkjanna með skipum á vegum stefnanda, og enn fremur að leigja minnst 1.200 pláss (TEU) fyrir flutninga á hlöðnum gámum á hverju samningsári og hlutfallslega fyrir hvern árshluta með 15% magnyfirfærsluheimild milli ára. Þá eru í samningnum ákvæði, sem lúta að því, við hvaða skilyrði rýmisleiguskuldbindingar stefnda samkvæmt samningnum geti minnkað, þ.e. annars vegar vegna sérhvers upptekins pláss, sem eiganda [stefnanda] var skylt að taka frá fyrir notkun leigutaka, og hins vegar vegna flutninga leigutaka með öðrum sjóflutningsaðilum og fyrirtækjum í eignartengslum við eiganda á sömu siglingaleið. Samkvæmt sameiginlegri málflutningsyfirlýsingu, sem aðilar gáfu í fyrra máli um sama efni, og sem fyrir liggur í máli þessu, var gildistími flutningssamninga aðila frá 1. janúar 2001 til 23. apríl 2003, eða samtals 27 mánuðir og 23 dagar. Samkvæmt samningi aðila skyldi stefndi því flytja 1.200 gámaeiningar (TEU) á ári, eða 2.776 gámaeiningar á gildistíma samningsins. Á þeim tíma flutti stefndi hins vegar með skipum stefnanda og greiddi fyrir 1.350 gámaeiningar á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands, og byggir stefnandi á því, að 1.426 gámaeiningar vanti upp á, svo stefndi hafi uppfyllt samningsskyldur sínar. Þá felur málflutningsyfirlýsingin í sér, að stefndi hafi, á samningstímanum, flutt með skipum stefnanda og greitt fyrir 620 gámaeiningar á siglingaleiðinni milli Kanada og Íslands. Byggir stefndi á því, að þeir flutningar eigi að fullu að teljast flutningar samkvæmt samningum aðila, og vanti því einungis 806 gámaeiningar upp í heildarfjöldann, þ.e. 2.776 gámaeiningar. Byggir stefndi í því sambandi á því, að hann hafi orðið að flytja gámaeiningar með öðrum hætti en með stefnanda, svo sem hér greinir: Með eigin skipi milli Bandaríkjanna og Íslands á árinu 2001 154 gámaeiningar. Með eigin skipi milli Kanada og Íslands á árunum 2001 og 2002 358 gámaeiningar. Með öðrum skipafélögum milli Bandaríkjanna og Íslands með umskipun í Evrópuhöfn (TAS) á árunum 2001, 2002 og 2003 294 gámaeiningar. Samtals 806 gámaeiningar. Ekki er ágreiningur um flutningsmagn samkvæmt framangreindu, en stefnandi viðurkennir ekki, að hann hafi vanefnt samningsskyldur sínar með þeim hætti, að stefndi beri ekki skaðabótaskyldu með vísun til þess. Auk framangreinds liggur fyrir og er ágreiningslaust, að stefndi flutti samtals 1.058 gámaeiningar frá vesturströnd Bandaríkjanna með umskipun í Evrópuhöfn á gildistíma flutningasamninga málsaðila. Aðalkrafa stefnanda byggir á því að hann eigi skuldakröfu á hendur stefnda, sem grundvallist á árlegri, umsaminni lágmarksgreiðslu samkvæmt rýmisleigusamningnum. Ekki er á það fallizt með stefnanda, að samningur aðila hafi verið hefðbundinn leigusamningur, þar sem stefnda hafi borið að greiða hina umsömdu leigu að fullu, hvort sem hann nýtti hið leigða rými eða ekki, heldur verður að fallast á með stefnda, að samningurinn hafi verið viðskiptasamningur eða þjónustusamningur, þar sem stefnandi skyldi veita stefnda tiltekna þjónustu gegn endurgjaldi. Stefndi skuldbatt sig hins vegar til að kaupa tiltekið lágmark þjónustunnar af stefnanda. Stefndi byggir á því, að krafa stefnanda sé fyrnd, með vísan til fyrningarlaga nr. 14/1905, þar sem fyrningarfrestur hafi verið liðinn, þegar mál þetta var höfðað. Svo sem fyrr er rakið höfðaði stefnandi mál vegna sama sakarefnis, sem þingfest var 4. maí 2004. Því máli lauk endanlega með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember 2006, þar sem staðfestur var frávísunarúrskurður Héraðsdóms. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu birtri 5. marz 2007, og var fyrningu þar með slitið, sbr. 11. gr. þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Er aðalkröfu stefnanda því þegar af framangreindum sökum hafnað. Varakrafa stefnanda um efndabætur byggir á skaðabótasjónarmiðum innan samninga, þar sem stefndi hafi vanefnt þær skyldur, sem hann skuldbatt sig til með rýmisleigusamningnum, með því að flytja ekki tilskilið lágmarksmagn með skipum stefnda á gildistíma samninganna og greiða fyrir það umsamið endurgjald. Stefndi byggir sýknukröfu sína af varakröfu stefnanda um efndabætur á því í fyrsta lagi, að skuldbinding aðila um tiltekið lágmarksmagn flutninga hafi verið eins konar tryggðaákvæði, sem hafi verið ætlað að tryggja tiltekna hollustu stefnda við stefnanda. Ekki er fallizt á þennan skilning stefnda, og þykir orðalag samningsins skýrt að þessu leyti, enda ekkert það ákvæði í samningi aðila, sem bendir til þess, að skýra beri samningsákvæðið með öðrum hætti en samkvæmt orðanna hljóðan og kemur hvergi fram í samningnum, að ákvæðinu sé ekki ætlað að skuldbinda stefnda. Er því ekki fallizt á þessa sýknumálsástæðu stefnda. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína af varakröfu stefnanda á því, að hann hafi að fullu staðið við flutning umrædds magns, með því að flutningar frá Kanada og Nýfundnalandi til Norfolk, í tilvikum, þar sem stefnandi hafði ekki viðkomu í Kanada, falli einnig undir samninginn. Stefnandi mótmælir þessum skilningi stefnda. Samkvæmt samningum aðila um lágmarksflutningsmagn er skýrt kveðið á um, að þeir taka einungis til flutninga milli Íslands og Bandaríkjanna, en ekki annarra landa. Í 4. viðauka samningsins kemur fram, að eigandi [stefnandi] íhugi þá breytingu að koma á 28 daga siglingaáætlun með viðkomu í Kanada, en sú breyting yrði háð samþykki Bandríkjahers. Þeirri breytingu var aldrei komið á, og varð Kanada þannig aldrei hluti af viðkomustöðum samkvæmt samningi aðila. Stefndi byggir á því, að með því að hann hafi lýst þessum skilningi á samningi aðila í tölvubréfi til stefnanda, sem ekki hafi verið svarað, hafi stefnda verið rétt að álykta sem svo, að þeim skilningi hans væri ekki mótmælt. Ekki er fallizt á með stefnda, að það eitt að tölvubréfinu hafi ekki verið svarað, hafi falið í sér svo veigamikla breytingu eða túlkun á samningi aðila, að þar með væru siglingar til Kanada orðnar hluti af samningnum, enda voru þær siglingar háðar samþykki Bandaríkjahers, svo sem fyrr greinir, en frá slíkum samningum var aldrei gengið, og var stefnda það ljóst á samningstímanum. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar um, að stefndi skyldi hafa forgang að 60 gámaeiningum í skipum stefnanda, lítið rými hafi verið í skipi, sem félagið TAL gerði út, og hafi það iðulega verið fullbókað, vörur frá stefnda hafi orðið að víkja vegna forgangs hersins, en alls sé um að ræða 1.426 gámaeiningar, sem stefndi telji, að falli undir þau viðmið, sem sett voru í samning aðila um lágmarksfjölda gámaeininga, en stefnandi hafi kosið að líta fram hjá. Þar sem stefnandi hafi krafizt greiðslu á 1.408 gámaeiningum, sé ljóst, að sýkna beri af kröfum stefnanda, verði fallizt á þessi sjónarmið stefnda. Ljóst er, að undir þessa málsástæðu stefnda falla margnefndar siglingar til og frá Kanada, og vísast til þess, sem að framan greinir um, að þær urðu aldrei hluti af samningi aðila. Þá liggur fyrir, að samkvæmt samningi aðila skuldbatt stefndi sig til að tilkynna 6 dögum fyrir komu skipa til Bandaríkjanna um fjölda þeirra gáma, sem hann hygðist flytja með næstu ferð, en stefndi sinnti þeirri skyldu aldrei, og hefur honum þannig ekki tekizt að sýna fram á, að ekki hefði verið pláss í skipum stefnanda, ef hann hefði sinnt tilkynningaskyldu sinni. Þá var um það fyrirvari í viðauka 1 við samning aðila, að flutningur herfarms hefði forgang fram yfir vörufarm, þannig að tilvik, þar sem ekki var pláss fyrir gáma stefnda vegna forgangs Bandaríkjahers, falla ekki undir vanefndir stefnanda á samningi aðila. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því, að víkja beri umræddu samningsákvæði til hliðar, m.a. vegna samdráttar í flutningum hjá stefnda vegna þróunar á mörkuðum og missis viðskiptavina til keppinauta, sem m.a. stafi af vanefndum stefnanda á samningi aðila, þ.á m. vanefnd á að koma á 28 daga siglingatíðni með viðkomu í Kanada. Við mat á því, hvort víkja beri samningi til hliðar, ber að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð sem og atvika, sem síðar komu til. Stefndi byggir einungis á atvikum, sem síðar komu til, enda liggur ekki annað fyrir en að jafnræði hafi verið með aðilum við samningsgerð, en þeir eru í sambærilegum rekstri og báðir hafa atvinnu sína af sjóflutningum milli landa. Eins og mál þetta er vaxið virðast tafir á ferðum skipa stefnanda einkum hafa orðið í upphafi samningstímans og verður ekki ráðið af gögnum málsins, að stefndi hafi á þeim tíma kvartað skriflega eða sannanlega yfir meintum vanefndum stefnanda af þeim sökum. Með vísan til jafnrar stöðu aðila við samningsgerðina og stöðu þeirra í viðskiptalífinu verður að telja, að þeim hafi mátt vera ljóst, að þróun á mörkuðum gat breytzt til betri eða verri vegar, en enga fyrirvara er að finna í samningi aðila um slíkt. Þá liggur ekki fyrir, að sannanlega megi rekja missi viðskiptavina stefnda yfir til keppinauta til meintra vanefnda stefnanda á samningum aðila. Þá lá fyrir frá upphafi, að 28 daga regluleg siglingatíðni með viðkomu í Kanada, var háð samþykki Bandaríkjahers og var ekki orðin hluti af samningi aðila og kemur ekki fram af gögnum málsins, að fyrirhuguð breyting í þessa veru á siglingaleiðinni og siglingatíðninni hafi verið forsenda stefnda fyrir gildi samningsins, eða hluta hans, við gerð hans. Stefndi byggir á því, að skilyrði efndabóta séu ekki til staðar, þar sem stefnandi hafi átt stóran þátt í því, að samningurinn var ekki efndur, og vanefnd hans verði ekki rakin til sakar starfsmanna stefnda. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á fjártjón við það, að umræddu lágmarki hafi ekki verið náð, en meintar vanefndir stefnda geti einungis leitt til bóta, sem svari til hagnaðarmissis stefnanda. Eins og að framan er rakið, hefur ekki verið fallizt á, að það, að stefndi uppfyllti ekki ákvæði samningsins um lágmarks flutningsmagn, verði rakið til ómöguleika eða vanefndar stefnanda. Þá er ekki fallizt á, eins og mál þetta er vaxið, að sýna þurfi fram á sök starfsmanna stefnda, svo efndabætur fáist viðurkenndar. Stefndi byggir sýknukröfu sína á tómlæti stefnanda með því að hafa ekki áskilið sér rétt til greiðslu vegna meintra vanefnda stefnda á samningnum fyrr en með bréfi, dags. 20. marz 2003, eða 5 mánuðum eftir að stefndi sagði upp samningnum við stefnanda. Þegar til þess er litið, að aðilar áttu í viðvarandi, samfelldum, reglulegum viðskiptum, þar til samningunum, sem þau byggðust á, var sagt upp, verður það ekki virt stefnanda til tómlætis, að hafa ekki gert kröfu á hendur stefnda, fyrr en eftir að því samningssambandi lauk. Teljast 5 mánuðir frá samningslokum í því sambandi ekki vera tómlæti. Varakrafa stefnda lýtur að því, að lækka beri dómkröfu stefnanda og telur hann þar til flutning stefnda, ýmist með eigin skipum eða um Evrópu og ýmist til og frá Kanada eða Bandaríkjunum, en þessir flutningar eigi aðallega að leiða til sýknu. Þá krefst stefndi þess, að krafa stefnanda verði reiknuð í dollurum, enda þótt hún sé gerð í íslenzkum krónum. Þá geti bætur til stefnanda aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi hugsanlegum hagnaði stefnanda af flutningi hverrar gámaeiningar, sem stefnandi telji, að hafi vantað upp á, og hafi honum borið að lágmarka tjón sitt með því að nýta rými, sem stefndi notaði ekki, fyrir aðra flutninga. Loks beri að líta til eigin sakar stefnanda. Samkvæmt niðurstöðu dómsins í umfjöllun hér að framan ber stefnda að bæta stefnanda tjón hans vegna vanefnda stefnda á samningi aðila. Það er hins vegar jafnframt álit dómsins, að frá umsömdum leigugreiðslum vegna þess rýmis, sem ekki var nýtt af hálfu stefnda, ber að draga þann beina kostnað, sem stefnandi sannanlega sparaði sér, með því að veita ekki umsamda þjónustu, þ.e. stefnda ber einungis að greiða þann hagnað, sem stefnandi hefði haft, ef stefndi hefði staðið við samninginn. Þá ber jafnframt að líta til þess til lækkunar, hafi aðstæður, sem stefnandi ber ábyrgð á, valdið því, að ekki var unnt að standa við samninginn. Svo sem fyrr er rakið liggja nokkra matsgerðir fyrir í málinu. Byggir varakrafa stefnanda á fyrstu undirmatsgerðinni, dags. 28. marz 2008, en fjárhæð dómkröfunnar er miðuð við miðgengi USD hinn 24. marz 2004, á útgáfudegi reikningsins. Stefndi krefst þess í varakröfu sinni, að krafa stefnanda verði í dollurum. Með því að stefnandi hefur kosið að setja kröfu sína fram í íslenzkum krónum, miðað við gengi dollara á útgáfudegi reikningsins, eru ekki efni til að taka þessa kröfu stefnda til greina, en sú krafa hans er honum mun óhagstæðari, eins og gengi dollara er háttað í dag, en hún var, þegar krafa hans var sett fram. Samkvæmt fyrstu undirmatsgerðinni var lagt fyrir matsmenn að meta eftirtalin atriði: 1. Hvað telja matsmenn, að matsbeiðandi hafi orðið af miklum tekjum við það, að 1.408 TEU gámaeiningar vantaði upp á, að matsþoli afhenti matsbeiðanda umsaminn gámaeiningafjölda til flutnings á gildistíma rýmisleigusamninganna. 2. Telja matsmenn, að matsbeiðandi hafi sparað sér kostnað í rekstri sínum við það, að 1.408 TEU gámaeiningar vantaði upp á, að matsþoli afhenti matsbeiðanda umsaminn gámaeiningafjölda til flutnings á gildistíma rýmisleigusamninganna? Telji matsmenn, að svo hafi verið, þá er þess óskað, að þeir tilgreini, hvaða kostnaður hafi sparazt og gefi álit á fjárhæð hans. 3. Telji matsmenn, að matsbeiðandi hafi orðið af tekjum eða sparað sér kostnað, sbr. 1.-2 tölul., þá er þess óskað, að þeir gefi álit á því, hvort rétt sé að deila slíkum metnum tekjum og kostnaði niður á hverja gámaeiningu í réttu hlutfalli, ef talið verður, að minna magn en 1.408 gámaeiningar hafi vantað upp á, að matsþoli hafi flutt umsamið magn. 4. Þess er óskað, að matsmenn gefi álit á því, hvað þeir telja, að mikið laust rými hafi verið í skipum matsþola og systurfélags hans á gildistíma rýmisleigusamninganna, sundurliðað eftir einstökum ferðum og eftir mánuðum. 5. Hvaða hagnaðar, ef einhver er, telja matsmenn, að matsbeiðandi hafi notið á gildistíma rýmisleigusamninganna, með því að nýta rými í skipum sínum og systurfélagsins fyrir aðra viðskiptamenn sína en matsþola, sem ella hefði verið nýtt fyrir matsþola? Í viðbótarmati, sem lögmaður stefnda óskaði eftir að sömu matsmenn framkvæmdu, var þess óskað, að matsmenn mætu raunverulega flutningsgetu skipa Atlantsskipa ehf. og systurfélags þess, sem var ónotuð í hverri ferð skipanna frá 1. janúar 2001 til og með 23. apríl 2003, að teknu tilliti til þunga vöru, lestunar skips, burðargetu og stöðugleika skips. Þá var jafnframt farið fram á að matsmenn svöruðu spurningum 1-5 úr fyrra mati, að teknu tilliti til raunverulegrar flutningsgetu skipanna, að því gefnu að þeir kæmust að niðurstöðu um, að raunveruleg flutningsgeta skipanna hafi verið minni en „nominal“ flutningsgeta. Í enn einu mati sömu matsmanna var farið fram á, að matsmenn reiknuðu á ný þau atriði, sem fram koma í fyrstu matsgerðinni, miðað við aðrar forsendur. Kemur fram í þeirri matsgerð, að lögmenn aðila hafi verið sammála um, að um nýtt mat væri að ræða, en ekki viðbót eða breytingu á fyrri matsgerðum. Matsmaðurinn, Ragnar Árnason prófessor, skýrði svo frá fyrir dómi, spurður um muninn á matsgerðunum þremur, sem hann kom að, að fyrsta matsgerðin hefði lotið að ýmsum atriðum, sem snerta mál þetta, hagnaðarmissi og kostnaðarspörun Atlantsskipa, en viðbótarmatið hefði verið unnið í framhaldi af fyrstu matsgerðinni vegna óska frá lögmanni stefnda um, að tiltekin atriði yrðu skoðuð nánar, en þau lutu að sérstökum ferðum, þar sem minna munaði á flutningsgetu og notkun á skipunum. Þá hafi þess sérstaklega verið óskað, að matsmenn endurmætu fyrri niðurstöðu með hliðsjón af raunverulegri flutningsgetu, en ekki skráðri flutningsgetu, eða svokallaðri nominal flutningsgetu, sem byggt var á í fyrra matinu. Matsmenn hefðu byggt mat sitt á nominal flutningsgetu í fyrra matinu, þar sem þeim hafi fundizt munurinn á þeirri flutningsgetu og raunverulegri notkun skipanna svo mikill, að óþarfi væri, miðað við umfang málsins og upphæðir, sem um væri að ræða, að verja miklum tíma og fyrirhöfn í að kafa nánar í þetta, ef vera kynni, að ein og ein ferð væri þannig, að hin raunverulega flutningsgeta gæti takmarkað málið. Þá sé raunveruleg flutningsgeta mjög flókið mál og háð mjög mörgum atriðum, ekki bara eiginleikum skipsins, heldur líka veðurfari á leið, árstíma og ýmsu, sem upp kann að koma, stærð gáma, innihaldi þeirra o.s.frv. Aðspurður kvað hann þá aðferð, sem beitt var við viðbótarmatið og sem aftur var byggt á í þriðju úttektinni, gefa réttari mynd af flutningsgetu skipanna. Við síðara matið hafi matsmenn einungis valið að fara yfir flutningsgetu minna skipsins, Geysis, þar sem flutningsgetan hafi einungis hugsanlega verið takmarkandi fyrir minna skipið, en ekki fyrir stóra skipið. Spurður um mun á forsendum, sem matsmenn gáfu sér í matinu frá 15. október 2004 og síðara mati, hvort þeir hefðu haft einhverja skoðun á því, sem matsmenn, hvorar forsendurnar væru raunhæfari, svaraði matsmaður því að það hefðu þeir ekki haft. Upphaflega hefði orðið samkomulag milli þáverandi lögmanna að miða við meðaltöl, til þess að einfalda málið. Það hefði síðan ekki reynzt nægilegt, og þeir hefðu verið beðnir um að kafa frekar niður í einstakar ferðir. Af því hafi leitt, að þeir segðu, að það væri meðalmagn samkvæmt samningi, að það þyrfti 10 gámaeiningar í hverri ferð að jafnaði. Það segði hins vegar ekkert um það, að ekki hefðu verið uppi óskir um þrjátíu og upp í fimmtíu gámaeiningar í vissum ferðum, en þeir hefðu engar upplýsingar haft um það. Þess vegna hafi þeir ekki séð ástæðu til að breyta fyrri forsendu, fyrr en þeir voru beðnir um að gera það sérstaklega. Matsmaðurinn Agnar Erlingsson skipaverkfræðingur svaraði spurningu um muninn á matsgerðunum þremur á þá leið, að mismunandi spurningar hefðu verið lagðar fyrir matsmenn. Spurningar hefðu verið fremur einfaldar eða hnitmiðaðar í fyrsta matinu, en lögmaður stefnda Samskipa hefði ekki verið ánægður með það og hafi óskað eftir því, að í stað þess að þeir mætu í fyrsta matinu rými, sem þeir hefðu talið að væri fyrir hendi um borð í skipunum til þess að flytja umfram magnið, þ.e. 1.408 gáma, hefði hann viljað að þeir legðu einnig mat á ástand skipsins varðandi stöðugleika og fleira, þegar þessir viðbótargámar væru komnir um borð. Þannig hafi þeir farið út í að reikna meira, hvernig hægt væri að koma þessum gámum fyrir, en í fyrstu skýrslunni hefðu þeir bara látið það skipstjóranum eftir í þessum hugsanlegu flutningum, eins og oftast væri. Það væri skipstjórinn, sem raðaði sínum gámum um borð, eftir því sem honum fyndist henta bezt og hann teldi, að skipið þyldi og stöðugleikinn væri í lagi. Þeir hafi því þurft að búa til eins konar sýndarveruleika, og í þeim veruleika hafi þeir stundum þurft að hnika til gámum um borð, jafnvel að taka út gáma, sem voru fylltir sandi fyrir ballest o.s.frv. Í síðustu skýrslunni hafi verið beðið um að miða meira við 40 feta gáma og einnig, að þessum 1.408 gámum yrði ekki dreift yfir allar ferðirnar, heldur miðað við ferðir frá Bandaríkjunum til Íslands en ekki einnig vestur um haf, þannig að þeir hefðu þurft að tvöfalda gámafjöldann. Samkvæmt síðara matinu hafi ekki verið hægt að koma fyrir alveg jafnmörgum gámum og þeir hefðu talið í fyrsta matinu, en það hefði verið fremur „bitamunur en ekki fjár“. Það hafi verið vegna þess, að þeir hefðu þurft að fara út í nákvæma útreikninga, en þannig útreikningar geti aldrei verið nákvæmir hvort eð er. Spurður hvort fyrsta matsgerðin standi sjálfstætt, svaraði hann því játandi. Spurður, hvert matanna gefi réttari mynd af raunveruleikanum, kvaðst hann lítið geta sagt um það. Forsendurnar í fyrstu skýrslunni hefðu að hans mati verið nægjanlega góðar. En ómögulegt sé að segja hverjar hinna gefnu forsendna séu réttastar. Það er álit hinna dómkvöddu meðdómsmanna, með hliðsjón af þeim matsgerðum, sem liggja fyrir í málinu og skýrslum matsmanna fyrir dómi, að sú aðferðafræði, sem viðhöfð er við fyrsta matið, hafi verið mjög ásættanleg og gefi eins nákvæma og raunverulega mynd af þeim atriðum, sem mötin fjalla um, og unnt er að fá með útreikningum. Vissulega megi færa rök fyrir því, að sú aðferð, sem beitt er í viðbótarmatinu svokallaða, sé e.t.v. fræðilega nákvæmari en sú fyrri, en hins vegar sé ljóst, að hún er mun flóknari í framkvæmd. Af svörum matsmanna fyrir dómi verður ekki dregin sú ályktun, að síðari aðferðin endurspegli betur þær aðferðir, sem beitt er við hleðslu skipa í raunveruleikanum. Að beiðni lögmanns stefnda voru dómkvaddir yfirmatsmenn hinn 9. febrúar 2009 til að endurmeta tiltekin atriði úr fyrri matsgerðum málsins. Þau atriði, sem meta skyldi eru eftirfarandi: A1. Þess er óskað, að dómkvaddir yfirmatsmenn meti raunverulega flutningsgetu MS Geysis, sem var ónotuð í hverri ferð skipsins á austurleið frá 1. janúar 2001 til og með 23. apríl 2003, að teknu tilliti til þunga vöru, lestunar skips, burðargetu, stöðugleika skips og öryggis skips, farms og áhafnar á umræddri siglingaleið. A2. Þess er óskað, að dómkvaddir yfirmatsmenn svari spurningum 1-5 í matsbeiðni yfirmatsþola frá 1. marz 2007, að teknu tilliti til svars við matsatriði A1. B1. Þess er óskað, að dómkvaddir yfirmatsmenn meti matsatriði A1 miðað við eftirfarandi gefnar forsendur 1) Miðað verði við að um 20 TEU hafi að jafnaði vantað í hverja ferð, en ekki 10. 2) Miðað verði við, að gámar með innflutningsvarningi séu að meðaltali 8 tonn. 3) Miðað verði við, að flutningseiningar hafi í yfirgnæfandi meiri hluta (yfir 90%) verið 40 feta gámar en ekki 20. B2. Þess er óskað, að dómkvaddir yfirmatsmenn svari spurningum 1-5 í matsbeiðni stefnanda frá 1. marz 2007, að teknu tilliti til svars við matsatriði B1. Þegar spurningar þær, sem lagðar voru fyrir yfirmatsmenn, eru virtar, er ljóst, að yfirmatsmönnunum var ekki falið að endurmeta undirmatsgerðirnar, heldur var þeim falið að frummeta tiltekin atriði, að gefnum nýjum forsendum. Er því ekki unnt að byggja á því, að með yfirmati hafi stefnda tekizt að hnekkja niðurstöðum matsmanna í fyrstu undirmatsgerðinni, sem dómurinn telur, svo sem áður greinir, að gefi einna réttasta mynd af raunveruleikanum, að svo miklu leyti sem unnt er að komast að réttum niðurstöðum. Með vísan til alls framanritaðs telur dómurinn að leggja beri fyrstu matsgerð undirmatsmanna til grundvallar kröfum stefnanda, en jafnframt að frá kröfum hans verði dregin sú kostnaðarspörun, sem matsmenn reikna út, að stefnandi hafi haft. Er sú niðurstaða í samræmi við varakröfu stefnanda, eins og hún er endanlega sett fram. Dráttarvextir dæmast frá 5. maí 2010, þegar stefnandi lagði fram endanlegar dómkröfur sínar. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 5.200.000, en ekki hefur þá verið litið til virðisaukaskatts, en stefnandi hefur ekki gert grein fyrir virðisaukaskattsskyldu sinni. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn, ásamt meðdómendunum, Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi og Guðmundi Þorvarðarsyni, löggiltum endurskoðanda. D Ó M S O R Ð Stefndi, Samskip hf., greiði stefnanda, Atlantsskipum hf., kr. 57.787.515 ásamt vöxtum af skaðabótakröfum samkvæmt IV. kafla, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 23. apríl 2003 til 5. maí 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags og kr. 5.200.000 í málskostnað.
Mál nr. 122/2012
Brot gegn lyfjalögum Lög um tóbaksvarnir Peningaþvætti Upptaka Vitni
J var sakfelldur fyrir brot gegn lyfjalögum og lögum um tóbaksvarnir með því að hafa selt tiltekin lyf í verslun sinni D án þess að hafa tilskilin leyfi og með því að hafa átt í söluskyni mikinn fjölda dósa af fínkornóttu neftóbaki og munntóbaki. Þá var hann einnig sakfelldur fyrir peningaþvætti. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að fyrir 1. janúar 2010 hefði háttsemi sú sem lýst væri í peningaþvættisákvæði almennra hegningarlaga einungis verið refsiverð ef um væri að ræða ávinning af broti á almennum hegningarlögum, en eftir þann tíma tæki ákvæðið jafnframt til brota á sérrefsilögum. Í lyfjalögum hefði verið og væri enn kveðið á um að meðferð ávinnings af brotum á þeim lögum væri refsiverð. Vegna þessa yrði J ekki gerð refsing fyrir að afla sér ávinnings af refsiverðri sölu og dreifingu tóbaks fyrir 1. janúar 2010. Taldi Hæstiréttur sannað að stór hluti þeirra íslensku fjármuna sem fundust við húsleit lögreglu hefði átt rót sína að rekja til peningaþvættis, en hins vegar var ekki talið sannað að reiðufé í erlendum gjaldeyri sem fundist hefði við húsleitina væri afrakstur þeirra brota sem ákærði var sakfelldur fyrir. Var niðurstaða héraðsdóms um 12 mánaða refsingu J staðfest, auk þess sem honum var gert að sæta upptöku eigna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af sakargiftum samkvæmt I. og IV. kafla ákæru og að refsing hans verði milduð. Þá er þess krafist að hafnað verði kröfu ákæruvaldsins um upptöku á 10.182.000 krónum, 2.310 evrum, 400 dönskum krónum, 764 bandarískum dölum, 250 breskum pundum og 30 kanadískum dölum, svo og 12 töflum af lyfinu cialis. I Samkvæmt a. lið I. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á árunum 2008 og 2009 selt í versluninni Draumnum tveimur nafngreindum konum lyfin mogadon, rivotril og rítalín án þess að hafa til þess tilskilin leyfi. Telst þessi háttsemi varða við 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994 með áorðnum breytingum. Önnur konan, A, hefur borið fyrir dómi að hún hafi á ofangreindum árum komið í verslunina Drauminn sem ákærði rak á þeim tíma og keypt þar þau lyf sem áður eru nefnd. Hafi það oftast nær verið ákærði sem hafi afgreitt sig. Aðspurð kvaðst hún hafa komið í þessum erindagjörðum í verslunina tvisvar eða þrisvar sinnum í hverri viku um liðlega tveggja ára skeið og iðulega keypt 10 eða 20 töflur í hvert sinn. Kaupverð hverrar töflu hafi verið 1.000 krónur. Með vísan til annars þess sem fram er komið í málinu ber að leggja þennan framburð vitnisins til grundvallar við úrlausn málsins, svo sem gert var í héraðsdómi. Hin konan, B, gaf skýrslu hjá lögreglu 16. júní 2010 þar sem hún skýrði svo frá að hún hafi keypt rítalín í versluninni Draumnum síðari hluta árs 2008. Hafi það aðallega verið ákærði sem hafi afgreitt sig. Aðspurð sagðist hún ekki vita hve miklu fé hún hafi eytt í kaupin, en það hafi verið fleiri hundruð þúsund krónur og hafi hver tafla kostað 1.000 krónur. Þegar mál þetta var til meðferðar í héraði var reynt að hafa uppi á B svo að færa mætti hana fyrir dóm sem vitni. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir lögreglu tókst það ekki og maður sem þekkti til hennar tjáði lögreglumönnum að hún harðneitaði að gefa upp hvar hún væri, auk þess sem hún hafi sagt að hún ætlaði hvorki að tala við lögregluna né mæta fyrir dóm. Eins og rakið er í héraðsdómi bar C fyrir dómi að B hafi tekið fartölvu frá sér og látið ákærða hafa sem veð fyrir skuld. Kvaðst hann hafa ætlað að sækja tölvuna, en ákærði þá ekki viljað afhenda sér hana nema hann borgaði skuldina. Sagðist C þess fullviss af kynnum sínum af B að hún hafi keypt rítalín af ákærða. Í vitnisburði föður B, D, kom fram að hann hafi eitt sinn, líklega síðla árs 2009, ekið henni að versluninni Draumnum til að hún gæti greitt skuld vegna kaupa á fíkniefnum og lyfjum. Kvað hann B hafa sagt sér að hún hafi fengið hvort tveggja í þessari verslun. Þá fundust við leit lögreglu í versluninni 10. júní 2010 nokkrir pakkar af lyfinu rítalín sem rifnir höfðu verið upp. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Við úrlausn um sekt eða sýknu ákærða er þó heimilt, eins og fram kemur í 3. mgr. sömu greinar, að líta til skýrslu, sem vitni hefur gefið hjá lögreglu eða öðrum stjórnvöldum meðan málið var til rannsóknar, enda sé þess ekki kostur að leiða vitnið fyrir dóm. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna var tekið fram að síðastgreint orðalag geti tekið til þess tilviks að vitni sé horfið þannig að það verði af þeirri ástæðu ekki fært fyrir dóm. Eins og áður greinir var árangurslaust reynt að hafa uppi á B í því skyni að hún gæti borið vitni við meðferð þessa máls fyrir dómi. Með vísan til þess sem að framan greinir er heimilt að líta til áðurnefndrar skýrslu hennar hjá lögreglu þegar lagt er mat á hvort ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í umræddum ákærulið. Samkvæmt því og með skírskotun til þeirra óbeinu sönnunargagna sem vísað hefur verið til, sbr. 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008, verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að sakfella beri ákærða fyrir að hafa selt B rítalín. Þar sem hvorki hann né verjandi hans áttu þess kost að láta spyrja hana þegar hún gaf fyrrnefnda skýrslu sína hjá lögreglu og vegna þess að vitnin C og D gátu hvorugur borið um viðskipti hennar við ákærða af eigin raun telst aftur á móti ósannað hvert umfang þeirra hafi verið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt b. lið I. kafla sem og II. kafla ákæru. II Í IV. kafla ákæru er ákærði sakaður um peningaþvætti „með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 10. júní 2010 ... aflað sér ávinnings að fjárhæð 10.182.000 krónur“, auk nánar tilgreindra upphæða í erlendum gjaldeyri, „með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilsskyldum lyfjum, munn- og neftóbaki ... samskonar því sem var í vörslum hans þegar leit var gerð“ áðurnefndan dag. Samkvæmt ákærunni er þessi háttsemi talin varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga. Eftir 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga varðar það mann meðal annars refsingu ef hann „tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings“ af broti á þeim lögum „eða af refsiverðu broti á öðrum lögum“. Var ákvæðinu breytt í þetta horf með 7. gr. laga nr. 149/2009, en þau lög tóku gildi 1. janúar 2010. Fyrir breytinguna var sú háttsemi sem að framan greinir því aðeins lýst þar refsiverð að um væri að ræða ávinning af broti á almennum hegningarlögum. Í lokamálslið 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 10/1997, var þó sérstaklega kveðið á um og er enn að meðferð ávinnings af brotum á þeim lögum sé refsiverð eftir því sem mælt er fyrir í umræddu ákvæði almennra hegningarlaga. Eins og rakið er í héraðsdómi kvaðst ákærði fyrir dómi eiga það reiðufé sem fannst í tösku við húsleit 10. júní 2010. Nánar tiltekið er þar um að ræða 10.182.000 íslenskar krónur, 2.310 evrur, 400 danskar krónur, 764 bandaríska dali, 250 bresk pund og 30 kanadíska dali, sem hald var lagt á. Hefur ákærði haldið því fram að hinn erlendi gjaldeyrir sé afgangur af ferðagjaldeyri vegna utanferða sinna og [...]. Því til stuðnings hefur verið lagt fyrir Hæstarétt vegabréf ákærða sem ber með sér að hann hefur ferðast nokkrum sinnum til útlanda á árunum frá 2005 til 2008. Í ljósi þess og þar sem um tiltölulega lágar fjárhæðir er að ræða er ekki unnt að vísa þessum skýringum hans á bug. Með vísan til 108. gr. laga nr. 88/2008 verður því talið ósannað að gjaldeyririnn hafi verið afrakstur þeirra brota sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt I. og II. kafla ákæru. Samkvæmt því sem áður segir er ákærða gefið að sök brot á 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga, með því að hafa aflað sér ávinnings með sölu og dreifingu ótiltekins magns lyfja og munn- og neftóbaks um nokkurt skeið fram til 10. júní 2010. Sem fyrr greinir var það fyrst 1. janúar 2010 að hið almenna ákvæði um peningaþvætti var rýmkað þannig að það tæki jafnt til hegningarlagabrota sem brota á sérrefsilögum, þar á meðal brota á lögum nr. 6/2002 um tóbaksvarnir. Vegna fyrirmæla 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga verður ákærða því ekki gerð refsing fyrir að afla sér ávinnings af refsiverðri sölu og dreifingu tóbaks fyrir þann tíma. Að teknu tilliti til þess og þar sem skýra ber allan vafa um sekt ákærða honum í hag verður ekki talið að öll fjárhæðin, 10.182.000 krónur, hafi orðið til fyrir slíkt brot. Eins og áður er komið fram telst aftur á móti sannað að stór hluti hennar hafi átt rót sína að rekja til þeirrar háttsemi sem nú er lýst refsiverð í 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga. Því verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sakfella beri ákærða fyrir brot á þeim ákvæðum. III Þegar sú háttsemi sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt I. kafla ákæru er virt í heild sinni telst brot hans á lyfjalögum stórfellt í skilningi 1. mgr. 48. gr. þeirra laga. Að því gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður ákvörðun hans um refsingu ákærða staðfest. Þær dósir af fínkorna neftóbaki og munntóbaki sem krafist er að gerðar verði upptækar voru ætlaðar til sölu og var sú háttsemi refsiverð samkvæmt 5. mgr. 8. gr., sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 6/2002. Verða dósirnar því gerðar upptækar á grundvelli 3. töluliðar 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, þar sem þær tengjast sannanlega framningu þeirra brota sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt II. kafla ákæru. Hafnað er þeirri kröfu að gera upptækan þann erlenda gjaldeyri, sem að ofan greinir, þar sem ósannað er að hans hafi verið aflað með refsiverðum hætti. Ákærði sæti upptöku ávinnings af brotum þeim, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt IV. kafla ákæru, á grundvelli 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, og er sá ávinningur áætlaður 7.000.000 krónur. Ákvörðun héraðsdóms um upptöku eigna verður að öðru leyti staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Júlíusar Þorbergssonar, skal vera óraskað. Ákærði sæti upptöku á 20,74 g af kókaíni, íblöndunarefnum, 3 plastkössum með áhöldum, 222 dósum af fínkorna neftóbaki, 1729 dósum af munntóbaki, 418 töflum af mogadon, 19 töflum af rítalíni, 10 töflum af starklox, 29 belgjum af NVR, 14 töflum af sobril, 18 töflum af rivotril, 19 töflum af levitra, 12 töflum af cialis, 267 töflum af amfetamíni, 66 töflum af concerta og 7.000.000 íslenskum krónum. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 502.794 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 2012. I Málið, sem dómtekið var 15. desember síðastliðinn en endurupptekið og dómtekið að nýju 12. janúar síðastliðinn, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 14. júní 2011 á hendur „Júlíusi Þorbergssyni, kennitala [...], [...], Reykjavík, fyrir eftirtalin brot: I. Fyrir brot gegn lyfjalögum, með því að hafa: a) á árunum 2008 og 2009, í verslun Draumsins, Rauðarárstíg 41 í Reykjavík, sem er í eigu Draumsins ehf. og ákærði er eigandi, stjórnarformaður og daglegur stjórnandi að, án þess að hafa markaðsleyfi og lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar, selt tveimur nafngreindum konum lyfin mogadon, rivotril og ritalin. b) fimmtudaginn 10. júní 2010, á neðangreindum stöðum, átt neðangreind lyf í söluskyni, án þess að hafa markaðsleyfi og lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar: (1) í verslun Draumsins, Rauðarárstíg 41 í Reykjavík, sem er í eigu Draumsins ehf. og ákærði er eigandi, stjórnarformaður og daglegur stjórnandi að, átt 18 töflur af mogadon, 19 töflur af rítalíni, 10 töflur af starklox, 29 belgi af NVR, 14 töflur af sobril og 18 töflur af rivotril. (2) í húsnæði við [...] í Reykjavík, átt 400 töflur af mogadon, 19 töflur af levitra, 12 töflur af cialis, 267 amfetamíntöflur, 66 töflur af concerta, 178 töflur af sobril og eina töflu af imovane. Telst þetta varða við 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, með áorðnum breytingum. II. Fyrir brot gegn tóbaksvarnarlögum, með því að hafa fimmtudaginn 10. júní 2010, á neðangreindum stöðum, átt í söluskyni samtals 222 dósir af fínkornóttu neftóbaki og 1729 dósir af munntóbaki: a) í verslun Draumsins, Rauðarárstíg 41 í Reykjavík, sem er í eigu Draumsins ehf. og ákærði er eigandi, stjórnarformaður og daglegur stjórnandi að, átt 14 dósir af neftóbaki og 39 dósir af munntóbaki. b) í húsnæði við [...] í Reykjavík, í söluskyni, átt 168 dósir af fínkornóttu neftóbaki og 1470 dósir af munntóbaki. c) í bílskúr við húsnæði sitt að [...] í Reykjavík, í söluskyni, átt 40 dósir af fínkornóttu neftóbaki og 40 dósir af munntóbaki. d) í húsnæði við [...] í Reykjavík, í söluskyni, átt 180 dósir af munntóbaki. Telst þetta varða við 5. mgr. 8. gr., sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 6/2002 um tóbaksvarnir. III. Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 10. júní 2010, á heimili sínu við [...] í Reykjavík, í söluskyni, haft í vörslum sínum 20,74 g af kókaíni sem lögregla fann við leit. Þetta telst varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, með áorðnum breytingum, og 2. gr. sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, með áorðnum breytingum. IV. Fyrir peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 10. júní 2010, á höfuðborgarsvæðinu, sjálfur og í gegnum verslunina Draumurinn, Rauðarárstíg 41 í Reykjavík, aflað sér ávinnings að fjárhæð 10.182.000 krónur, 2.310 evrur, 400 dönskum krónum, 764 amerískum dollurum, 250 breskum pundum og 30 kanadískum dollurum með sölu og dreifingu ótiltekins magns af lyfseðilskyldum lyfjum, munn- og neftóbaki og ávana- og fíkniefnum, samskonar því sem var í vörslum hans þegar leit var gerð, sbr. ákærulið I. til og með III. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með áorðnum breytingum, sbr. 1. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt að gerð verði upptæk 20,74 g af kókaíni, íblöndunarefni, 3 plastkassar og áhöld sem í þeim voru, sem hald var lagt á við húsleit að [...] í Reykjavík, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14.gr. reglugerðar nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, lyf sem hald var lagt á, samkvæmt 3. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, 222 dósir af fínkorna neftóbaki og 1729 dósir af munntóbaki, sem hald var lagt á, samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og samtals 10.182.000 krónur, 2.310 evrur, 400 danskar krónum, 764 amerískir dollarar, 250 bresk pund og 30 kanadískir dollarar samkvæmt 1. mgr. 69. gr. og 1. tl. 1. mgr. 69. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, og 3. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994.“ Ákærði játar sök í II. kafla ákæru, en neitar sök að öðru leyti. Hann krefst sýknu af þeim ákæruliðum þar sem hann neitar sök en vægustu refsingar að öðru leyti. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði krefst þess að upptökukröfu á tóbaki og peningum verði hafnað. II Málavextir eru þeir að fimmtudaginn 10. júní 2010 leitaði lögreglan í versluninni Draumnum sem ákærði rak, á heimili hans, heimilum [...] og í íbúð [...]. Einnig var leitað í geymsluhúsnæði ákærða og tveimur bifreiðum hans. Í greinargerð lögreglu til Héraðsdóms, þar sem heimildar til leitar var krafist, segir svo um tilefni hennar „að lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu hafi á undanförnum dögum og vikum borist ítrekaðar ábendingar, frá aðilum sem ekki vilji láta nafns síns getið, um að í söluturninum Draumnum við Rauðarárstíg 41 í Reykjavík fari fram sala og dreifing á lyfseðilsskyldum lyfjum, tóbaki, sem flutt hafi verið hingað til lands með ólögmætum hætti og ávana- og fíkniefnum. Þá hafi jafnframt borist upplýsingar um að eigendur og starfsmenn verslunarinnar móttaki þýfi. Þá hafi lögreglu borist upplýsingar í síðustu viku um að bæði fíkniefni og lyfseðilsskyld lyf væru seld í versluninni“. Við leit á þessum stöðum fundust lyf, fíkniefni og peningar, auk áhalda og annars eins og í ákæru greinir. Þá var og lagt hald á margvíslega aðra hluti, svo sem skilríki manna, skotfæri, síma og aðra muni. Ákærði var handtekinn og föstudaginn 11. júní var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald til 16. sama mánaðar. Hæstiréttur staðfesti úrskurðinn 14. júní. III Við aðalmeðferð kannaðist ákærði við að vera eigandi, stjórnarformaður og daglegur stjórnandi Draumsins ehf. Hann kvaðst hvorki hafa markaðs- né lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar. Hann neitaði að hafa selt konum lyf eins og honum er gefið að sök í a-lið I. kafla ákæru. Ákærði kvaðst kannast við konu að nafni B, en ekki við A, en kannaðist við að veski hennar hefði fundist í versluninni. B hefði keypt nauðsynjar í versluninni og einu sinni sett tölvu að veði fyrir skuld vegna þessa. Hann kvað konu, E, hafa átt poka hjá sér í versluninni. Hún hefði komið pokanum fyrir til geymslu hjá sér þar eð hún hefði séð drauga ganga um í sinni íbúð. Í pokanum hefðu verið lyf. Ákærði kvað E einnig hafa átt lyfin sem fundust að [...]. Hann kvaðst oft hafa gert henni greiða og þar með að geyma þetta fyrir hana, en í pokanum hefði verið alls konar annað dót en lyf. Varðandi lyfin, sem fundust að [...], kvaðst ákærði hafa átt 12 töflur af Cialis og húsráðandi, F, hefði átt sobril töflurnar, en annað hefði verið frá E. Allt sem fannst í Draumnum hafi verið úr poka E. Ákærði kvaðst hafa tekið E að sér fyrir þremur árum og annast ýmsar útréttingar fyrir hana. Hann hefði svo orðið leiður á þessu og fengið annan mann til að annast þetta og hann hefði komið með pokann. Hann kvað E hafa látist um síðastliðin áramót. Ákærða var bent á að lyfin hefðu fundist víðs vegar um verslunina og kvað hann það geta verið. Ákærði játaði sök samkvæmt II. kafla og gerði ekki athugasemdir við fjölda dósa sem þar er tilgreindur. Hann kvaðst hafa selt nef- og munntóbak í um eitt og hálft ár. Sumt hefði hann gefið en annað selt á sex til níuhundruð krónur dósina. Þetta hefði verið selt í versluninni. Ákærði neitaði sök í III. kafla og kvaðst ekki hafa átt kókaínið sem fannst heima hjá honum. Hann kvaðst hafa haft erlenda iðnaðarmenn í vinnu og detti sér helst í hug að þetta sé frá þeim. Hann hefði leyft þeim að búa á heimilinu gegn því að vinna fyrir hann, en þeir hefðu aldrei klárað það og svo farið. Hann kvaðst ekki þekkja þessa menn og ekkert vita um þá. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð þessi efni og áhöld, sem hald var lagt á, og ekkert hafa vitað um þetta. Ákærði kvað peningana, sem um getur í IV. kafla ákæru, hafa verið geymda í rykfallinni tösku að [...]. Þar hefði hún verið í mörg ár. Ákærði kvaðst eiga þessa peninga og hafa unnið fyrir þeim sjálfur. Hann hefði rekið verslun í Kringlunni og hefði fengið greiddar 6 milljónir þegar hann fór þaðan. Þá hefði hann tekið 40 milljóna króna lán og svo hefði hann lagt fyrir í töskuna. Þá kvaðst ákærði hafa farið til útlanda með F, [...], og útlendu peningarnir væru að hluta til afgangur frá þeirri ferð. Hann taldi þó dönsku krónurnar hafa átt að vera fleiri. Ákærði kvaðst hafa sjálfur aflað allra þeirra peninga, sem um getur í þessum ákærulið. Ekkert af þeim hefði verið afrakstur tóbakssölu. Ákærði kvaðst ekki hafa lagt peningana inn á banka, enda töpuðu menn bara á því. F, sem býr að [...], bar að lyfin, sem fundust þar, hefðu að hluta til verið hennar eign, það er bæði 178 töflur af sobril og 1 tafla af imovane. Annað hefði verið á vegum ákærða, en hún vissi ekkert um þau að öðru leyti. Ákærði hefði haft lykla að heimili hennar á þessum tíma, en [...]. Hún kvaðst ekki hafa vitað af töskunni með peningunum þótt hún hefði verið undir rúmi hennar. Varðandi útlendu peningana kvað hún sig og ákærða hafa ferðast saman til útlanda og væru þeir afgangur frá þeim ferðum. Kona, sem býr í nágrenni Draumsins, bar að hafa orðið vör við sprautunálar og alls konar drasl, eins og umbúðir utan af lyfjum, í skoti bak við verslunina. Þá hefði útigangsfólk vanið komur sínar þarna í nágrennið og hún kvaðst hafa séð unglingsstráka vera að draga upp í sprautu við hlið verslunarinnar. Eins hefði hún séð fullorðinn karlmann gera þetta eitt kvöld að barni ásjáandi. Þegar nágrannar ræddu þetta hefði komið í ljós að altalað var að í versluninni væri selt dóp og lyf. Hún kvaðst hins vegar ekki hafa séð fólk kaupa sér efni í versluninni. Eftir að versluninni var lokað hætti þetta. Maður, sem býr í nágrenni Draumsins, bar að hafa orðið var við karl og konu bak við húsið, sem hann býr í, að neyta fíkniefna. Hann kvaðst ekki vita hvar þau keyptu efnin. Þá kvað hann aðra íbúa hafa rætt um að sprautunálar og lyfjaumbúðir hefðu fundist í nágrenninu. Ekkert slíkt hefði hins vegar fundist eftir að versluninni var lokað í júní 2010. Hann kvað nágranna hafa rætt þetta og hefði það verið álit þeirra að fíkniefni hefðu verið seld í versluninni. Maðurinn kvaðst aldrei hafa séð ákærða selja eða afhenda lyfseðilsskyld lyf. A, sem er önnur konan, sem um getur í a-lið I. kafla ákæru, bar fyrir dómi í símaskýrslu að hafa keypt lyf í Draumnum. Hún hefði keypt rítalín, rivotril og mogadon. Þetta hefði verið á árunum 2008 og 2009 og taldi hún sig hafa alloft keypt lyf. Hún hefði greitt eitt þúsund krónur fyrir töfluna. Oftast hefði ákærði afgreitt sig, en [...] líka í einhver skipti. Þá kannaðist hún við að veski hennar hefði fundist í Draumnum og í því hefði verið skuldalisti. A kom aftur fyrir dóm þar eð það sætti athugasemdum af hálfu verjanda ákærða að hún skyldi eingöngu gefa skýrslu í gegnum síma. Hún bar að hafa keypt rítalín, rivotril og mogadon í Draumnum á rúmlega tveggja ára tímabili, árin 2008 til 2009. Hún kvaðst hafa keypt lyf oft í viku og mest keypt tíu til tuttugu töflur í hvert sinn og greitt eitt þúsund krónur fyrir hverja töflu. Stundum hefði hún keypt færri töflur, jafnvel bara eina. Oftast afgreiddi ákærði hana, en einstöku sinnum yngri maður sem hún vissi ekki hvað heitir. Hún kannaðist við að hafa sett veski sitt að veði og hefði það fundist við leit í Draumnum. Í veskinu hefði verið skuldalisti yfir skuldir hennar við ákærða. Hún kvaðst hafa fengið að setja veð fyrir skuld þar eð hún hefði verið orðin þekkt sem viðskiptavinur. A kvað vinkonu sína hafa kynnt sig fyrir ákærða og hefði hún séð hana kaupa lyf af honum. Hún kvaðst einnig hafa heyrt fólk tala um að það hefði keypt lyf af honum. Lyfin hefðu verið dýrari hjá ákærða en öðrum en á móti kom að hann átti þau alltaf til. Á þessum tíma hefði verið altalað meðal fíkniefnaneytenda að ákærði seldi lyf. Bróðir framangreindrar E bar að hafa heyrt af því hvað ákærði hefði borið um systur sína. Kvaðst hann hafa gefið sig fram við lögreglu og óskað eftir að gefa skýrslu um vitneskju sín, en systir hans væri látin. Bróðirinn kvað það ekki rétt að ákærði hefði geymt lyf fyrir systur sína. Hið rétta væri að systur hans hefði tekist að fá sér ávísað lyfjum frá læknum og hefði hún svo selt ákærða þau. Bæði hefði verið um að ræða rítalín og amfetamín. Í eitt skipti hefði hann ekið henni í lyfjaverslun og sótt fyrir hana lyf. Eftir það hefði hann ekið að Draumnum og þar hefði hún farið inn og komið aftur eftir stutta stund með umslag sem í var mikið af peningum. Hann kvaðst ekki vita til þess að hún hefði notað lyfin sjálf, en hún hefði verið öryrki og sagt að hún þyrfti á þessum peningum að halda. Hann kvaðst vita til þess að hún hefði oftar fengið lyf og selt ákærða. Hins vegar hefði hann aldrei verið vitni að viðskiptum hennar og ákærða. Lögreglan tók ekki skýrslu af E, en lögreglumaður hringdi í hana 3. nóvember 2010 þar sem hún lá á líknardeild. Hún var spurð um lyfseðla sem fundust við leit í Draumnum og kvað hún mann, sem hún vildi ekki nafngreina, hafa farið með dót í geymslu fyrir hana og hefðu seðlarnir verið þar á meðal. Hún neitaði að hafa látið ákærða fá þá til að taka út lyf. Maður, sem býr í nágrenni Draumsins, bar að mikið ónæði hefði verið af versluninni vegna hópa unglinga í annarlegu ástandi sem þangað hefðu vanið komur sínar. Ekki hefði verið hægt að nota garða í nágrenninu vegna fólks sem var þar að sprauta sig og eins vegna lyfjaumbúða og sprautunála sem þar voru. Maðurinn kvaðst hafa séð mann fara inn í Drauminn og séð ákærða rétta honum eitthvað í litlum böggli. Maðurinn kvaðst skömmu síðar hafa séð kaupandann vera að eiga við tappa úti í garði og síðan hefði hann dregið upp sprautu og dregið efni úr tappanum en gengið eitthvað illa því hann hefði farið aftur í verslunina. Þegar hann kom til baka hefði þetta gengið betur og hefði hann sprautað sig í kviðinn. Maðurinn kvaðst hafa verið í sambandi við lögregluna meðan þetta gerðist. Hann kvað svona nokkuð ekki hafa gerst á þeim tímum þegar verslunin var lokuð og eins hefði umferð svona fólks hætt í hverfinu eftir að versluninni var lokað sumarið 2010. Fyrrum aðstoðarlandlæknir bar að hafa í starfi sínu oft heyrt um Drauminn og mann sem nefndur var Júlli í Draumnum. Þetta var bæði frá þeim sem misnotuðu lyf og ættingjum þeirra og eins frá læknum sem misstigu sig í lyfjaávísunum. Þessu fólki bar saman um að Júlli væri að selja lyf í versluninni og eins hefði það rætt um kannabisefni. Hann kvaðst einnig hafa heyrt um þetta í núverandi starfi sínu sem geðlæknir. Maður nokkur, sem á geðfatlaðan vin sem á við fíkniefnavanda að stríða, bar að vinur hans hefði sagt að hann gæti keypt lyfseðilsskyld lyf í Draumnum. Maðurinn kvaðst hafa farið þangað í þeim tilgangi að kanna hvort þetta væri rétt. Hann kvaðst hafa beðið um rivotril í versluninni og hefði það ekki verið neitt mál fyrir sig að fá það keypt. Afgreiðslumaðurinn, ungur piltur, hefði spurt hvað hann vildi mikið og hefði hann svarað tvær eða þrjár töflur. Þá hefði afgreiðslumaðurinn farið inn fyrir og náð í töflurnar. Fyrir þetta hefði hann greitt milli eitt og tvö þúsund krónur. Maðurinn kvaðst hafa heyrt að verslunin væri „gerviapótekið“ í Reykjavík og hefði hann komist að því að það væri rétt. Hann kvaðst hafa farið á lögreglustöð og skýrt frá þessu. Fyrrum sambýlismaður konu, sem á að hafa keypt lyf af ákærða og um getur í a-lið I. kafla ákæru, bar að hún hefði tekið fartölvu frá sér og látið ákærða hafa sem veð fyrir skuld. Hann kvaðst hafa ætlað að sækja tölvuna til ákærða sem hefði ekki viljað afhenda sér hana nema hann borgaði fíkniefnaskuld konunnar. Maðurinn kvað ákærða ekki hafa verið haggað með þetta. Skuldin hefði verið á milli 60 og 65 þúsund krónur sem hefði verið mun meira en verðmæti tölvunnar. Konan hefði síðan fengið sig með sér til ákærða sem þá hefði afhent sér tölvuna. Hann hefði þá sagt ákærða að hann mætti ekki selja konunni meira af efnum, en þá hefði konan brugðist við með því að fara að verja ákærða. Maðurinn kvaðst vita til að ákærði hefði selt konunni rítalín. Konan, sem hér um getur, B að nafni, kom ekki fyrir dóm. Samkvæmt skýrslum lögreglu, sem lagðar voru fyrir dóminn, var lögð mikil vinna í að hafa uppi á henni, en án árangurs. Hún hafði gefið skýrslu hjá lögreglu 16. júní 2010 og þar kvaðst hún hafa verslað við ákærða frá því seinnipart árs 2008. Hún hefði keypt rítalín af honum og greitt eitt þúsund krónur fyrir hverja töflu. Ef hún átti ekki peninga var hægt að greiða með þýfi eða einhverju sem ákærði gat selt eða notað sjálfur. Oftast var það ákærði sem afgreiddi hana, en einnig kom fyrir að synir hans gerðu það. Væri fleira fólk í versluninni nægði að rétta ákærða seðil og rétta upp jafnmarga fingur og töflurnar áttu að vera sem kaupa átti. Hún kvað ákærða hafa sett peningana fyrir töflunum undir borð en ekki í kassa verslunarinnar. B kvaðst á sínum tíma hafa tekið tölvu þáverandi sambýlismanns síns og látið ákærða hafa að veði fyrir skuld. Hún hefði þurft að leysa tölvuna út og þá greitt ákærða 40.000 krónur og hefði sambýlismaðurinn verið vitni að því. Loks bar B að altalað hefði verið að hægt væri að kaupa rítalín í Draumnum og það hefði hún vitað áður en hún fór að nota það. Faðir B kom fyrir dóm og bar að hafa vitað til þess að hún hefði haft samskipti við ákærða. Meðal annars nefndi hann að hann hefði ekið henni að Draumnum til að hún gæti greitt fíkniefnaskuld. Hún hefði keypt fíkniefni þarna og það hefði safnast upp skuld, um 27.000 krónur. Hann kvaðst vita til þess að hún hefði bæði misnotað lyf og fíkniefni og hefði hún sagt sér að hún hefði keypt hvorutveggja í versluninni. Faðirinn taldi þetta hafa verið seint á árinu 2009. Hann kvaðst hafa sagt henni að hún hefði ýmislegt þarfara að borga en þess skuld, en hún hefði þá sagt að hún yrði að greiða hana, annars yrði hún ekki látin í friði. Þá kvaðst hann hafa heyrt á AA-fundum að í versluninni Draumnum væru seld fíkniefni. Hann var spurður hvort hann vissi hvar dóttir hans væri og svaraði hann því til að hún væri „einhversstaðar í myrkrinu úti á götu í dag“ og ætti í erfiðleikum. Hún hefði farið oft í meðferð undanfarin ár, en þær hefðu mistekist, eins og hann orðaði það. Synir ákærða komu fyrir dóm en skoruðust undan því að bera vitni. IV Ákærði neitar sök í I. kafla ákæru. Í a-lið er honum gefið að sök að hafa selt tveimur konum lyfin, sem þar greinir, án þess að hafa markaðs- og lyfsöluleyfi. Ákærði hefur neitað að hafa selt þessum konum lyf, en hann kannaðist við að hafa ekki haft nefnd leyfi frá Lyfjastofnun. Önnur konan kom fyrir dóm og bar að ákærði hefði selt sér þessi lyf á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hin konan fannst ekki þrátt fyrir mjög ítarlega leit lögreglu og kom því ekki fyrir dóm. Hún hafði gefið skýrslu hjá lögreglu eins og rakið var í III. kafla. Með vísun til 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 verður skýrslan tekin gild sem sönnunargagn, enda bar hún í henni mjög á sömu lund og vitni sem komu fyrir dóm. Í skýrslunni kvaðst konan hafa keypt rítalín af ákærða. Fyrrum sambýlismaður konunnar og faðir hennar komu fyrir dóm og ber skýrslum þeirra saman við lögregluskýrsluna um að konan hafi keypt lyf af ákærða. Þá fær framburður þessara tveggja kvenna stuðning í framburði vitna, sem rakinn var í III. kafla, en öll bera þau um beina vitneskju um lyfjasölu ákærða eða óbeina eins og rakið var. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi selt lyf eins og honum er gefið að sök í a-lið I. kafla ákæru þó þannig að ósannað er að hann hafi selt konunni, sem ekki kom fyrir dóm, önnur lyf en rítalín. Í b-lið er ákærða gefið að sök að hafa átt lyfin, sem þar eru tilgreind, í söluskyni án þess að hafa framangreind leyfi. Lyf þessi fundust við húsleit í Draumnum og að [...]. Eins og rakið er í III. kafla bar ákærði að kona, sem nú er látin, hefði átt þessi lyf og hefði hann geymt þau fyrir hana. Í III. kafla var rakinn framburður vitna sem báru um lyfjasölu ákærða og eins vitna er báru um umferð lyfjaneytenda á opnunartíma verslunar hans og eins um leifar lyfjaneyslu í nágrenni hennar. Þá bar kona, sem býr að [...] að lyfin, sem þar fundust, hefðu verið á vegum ákærða nema 178 töflur af sobril og 1 tafla af imovane sem hún kvaðst eiga. Þegar virtur er framburður vitna um sölu ákærða á lyfjum og framburður bróður hinnar látnu konu um að hún hefði selt ákærða lyf er það niðurstaða dómsins að fallast á það með ákæruvaldinu að ákærði hafi átt þessi lyf í söluskyni nema 178 töflur af sobril og eina töflu af imovane sem lagt var hald á að [...] og kona, sem þar býr, bar að hafa átt. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi átt lyf í söluskyni eins og honum er gefið að sök í b-lið I. kafla ákæru Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið verður ákærði sakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í I. kafla ákæru og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur játað sök í II. kafla ákæru og styðst játning hans við gögn málsins. Hann verður því sakfelldur fyrir það sem honum er þar gefið að sök og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Í III. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa haft í vörslum sínum kókaín eins og þar er rakið. Ákærði hefur neitað sök og taldi hann við aðalmeðferð líklegast að erlendir iðnaðarmenn, sem bjuggu hjá honum og unnu fyrir hann, hefðu átt efnið. Samkvæmt leitaskýrslu lögreglu fannst kókaínið í geymslu uppi á háalofti að [...]. Á sama stað voru áhöld þau og íblöndunarefni sem krafist er upptöku á. Ákærði sagði lögreglu að hann vissi ekki hver ætti efnin eða hlutina. Þótt saga ákærða um hina erlendu iðnaðarmenn sem hann réði til starfa án þess að vita haus né sporð á þeim sé ekki beint trúleg þá er ekki hægt, gegn neitun hans, að sakfella hann fyrir vörslur kókaíns á þeim grundvelli einum að efnin hafi fundist á heimili hans. Samkvæmt þessu verður ákærði sýknaður af þessum ákærulið. Ákærði hefur neitað sök samkvæmt IV. kafla en þar er honum gefið að sök peningaþvætti. Lagt var hald á peningana, sem tilgreindir eru í ákæruliðnum, í tösku sem fannst undir rúmi að [...]. Ákærði bar fyrir dómi að hann ætti þetta fé og hefði unnið fyrir því eins og rakið var í III. kafla. Þar var og gerð grein fyrir skýringum hans á því hvernig hann hefði aflað fjárins og af hverju það hefði verið í töskunni en ekki í banka. Hér fyrr var ákærði sakfelldur fyrir að hafa átt allmikið af lyfjum í söluskyni 10. júní 2010. Af framburði vitna má ráða að ákærði hafði um alllangt skeið áður en leitað var hjá honum selt lyf. Með viðurkenningu hans er sannað að hann hafði selt óleyfilegt tóbak í um eitt og hálft ár áður en leitað var. Þegar litið er til þess tíma sem ólögleg lyfja- og tóbakssala ákærða stóð yfir og umfangs hennar, en vitni hafa borið um það eins og rakið var, má fallast á það með ákæruvaldinu að ákærði hafi aflað sér ávinnings með broti á þeim lögum sem hann hefur verið sakfelldur fyrir. Dómurinn telur því sannað að peningarnir, sem í töskunni voru, séu afrakstur þessarar starfsemi ákærða, enda eru skýringar hans á tilurð þeirra með öllu haldlausar. Ákærði hélt því í fyrsta lagi fram að um væri að ræða greiðslu vegna loka verslunarreksturs síns í Kringlunni. Í öðru lagi hefði hann tekið lán og loks hefði hann lagt fyrir í töskuna. Verslunarrekstrinum lauk 2006 og lánið tók hann sama ár og ekki líklegt að hann hafi geymt afgang af viðskiptum í tösku allan þennan tíma. Þá er ekki trúlegt að hann hafi geymt sparifé sitt á þennan hátt. Enn fremur hélt ákærði því fram að erlendu peningarnir væru afgangur af ferðapeningum og [...] hefur borið á sama hátt. Hefði verið um að ræða hóflega upphæð erlendra peninga hefði mátt trúa þessari fullyrðingu ákærða. Hér er hins vegar um að ræða miklu hærri fjárhæðir en svo að um geti verið að ræða venjulegan afgang af ferðapeningum og er þessari skýringu hans hafnað. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í IV. kafla ákæru, nema hvað hann er sýknaður af því að hafa aflað sér ávinnings með sölu og dreifingu fíkniefna. Brot ákærða er rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærði var sektaður fyrir brot gegn lögum um helgidagafrið árið 2004 og árið 2008 var hann sektaður fyrir brot gegn tollalögum. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að brot hans stóðu yfir í alllangan tíma og hann aflaði sér verulegs ávinnings með sölu lyfja og tóbaks. Þá verður höfð hliðsjón af 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða er hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Til frádráttar refsingunni skal koma gæsluvarðhaldsvist hans eins og í dómsorði segir. Fíkniefni, íblöndunarefni og áhöld verða gerð upptæk með vísun til þeirra lagaákvæða sem í ákæru greinir. Hið sama gildir um tóbak og lyf, nema 178 töflur af sobril og eina töflu af imovane sem haldlögð voru að [...] og eru eign konu er þar býr. Krafan um upptöku á peningunum er í ákæru byggð á 1. mgr. 69. gr. og 1. tl. 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu má gera upptækt ávinning af broti eða fjárhæð sem svarar til hans. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að peningarnir, sem í ákæru greinir og krafist er upptöku á, hafi verið afrakstur ólöglegrar lyfja- og tóbakssölu ákærða og verða þeir því gerðir upptækir með vísun til 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Loks verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað og málsvarnarlaun verjanda síns og verjanda á rannsóknarstigi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Júlíus Þorbergsson, sæti fangelsi í 12 mánuði en til frádráttar skal koma gæsluvarðhaldsvist hans frá 11. til 16. júní 2010. Upptækt skal vera 20,74 g af kókaíni, íblöndunarefni, 3 plastkassar með áhöldum, 222 dósir af fínkorna neftóbaki og 1729 dósir af munntóbaki, 418 töflur af mogadon, 19 töflur af rítalíni, 10 töflur af starklox, 29 belgir af NVR, 14 töflur af sobril, 18 töflur af rivotril, 19 töflur af levitra, 12 töflur af cialis, 267 amfetamíntöflur, 66 töflur af concerta, 10.182.000 krónur, 2.310 evrur, 400 danskar krónur, 764 bandarískir dalir, 250 bresk pund og 30 kanadískir dalir. Ákærði greiði 23.299 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., 376.500 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi, Hjálmars Blöndal hdl., 213.350 krónur.
Mál nr. 727/2016
Þjófnaður Skilorðsrof
I var sakfelldur fyrir tvö þjófnaðarbrot. Með brotum sínum rauf I skilorð dóms Hæstaréttar frá 30. október 2014, þar sem hann var dæmdur í 9 mánaða fangelsi. Var sá dómur tekinn upp og refsing I ákveðin í einu lagi fyrir bæði málin, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og refsing hans ákveðin fangelsi í 10 mánuði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. október 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaðidómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess að refsing hansverði milduð.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Ilja Volkovs, greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 384.059 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2016.Mál þetta, sem dómtekiðvar þriðjudaginn 20. september 2016, er höfðað með ákæru, útgefinni 23. ágúst 2016, á hendur Ilja Volkovs, kt. [...],Bergþórugötu 45, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot:IÞjófnað með því að hafa,sunnudaginn 8. nóvember 2015, í verslun Bónuss, [...] í Reykjavík, stoliðmatvöru samtals að verðmæti 8.153 krónur.Telst þetta varða við 1.mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.IIÞjófnað ogáfengislagabrot með því að hafa, laugardaginn 21. nóvember 2015, í verslun10-11, [...] í Reykjavík, stolið matvöru samtals að verðmæti 1.977 krónur ogverið með óspektir sökum ölvunar, en ákærði henti mat í fót lögreglumanns ávettvangi.Telst þetta varða við 1.mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 21. gr., sbr. 1. mgr. 27.gr. áfengislaga nr. 75/1998.Þess er krafist að ákærðiverði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðarVerjandi ákærða krefstvægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa. Fariðvar með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 og var það tekið til dómsán frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinnkostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærðihefur skýlaust játað brot sín. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnummálsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og eru brothans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í október [...]. Samkvæmt sakavottorði varhonum 22. nóvember 2013 gerð sektarrefsing vegna þjófnaðarbrots. Þann 28. samamánaðar gekkst hann undir viðurlagaákvörðun fyrir húsbrot og eignaspjöll. Þávar ákærði dæmdur í Hæstarétti Íslands 30. október 2014 til 9 mánaðafangelsisrefsingar, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir brot gegn valdstjórninni ogtilraun til sérstaklega hættulegrar líkamsárásar. Með brotum þeim sem ákærði ersakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann rofið skilorð framangreinds refsidóms.Verður dómurinn tekinn upp og ákærða dæmd refsing í einu lagi, sbr. 60. gr. og77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsií 10 mánuði. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonarhrl., 81.840 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins sótti málið Sigrún Inga Guðnadóttiraðstoðarsaksóknari. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Ilja Volkovs, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Björgvins Jónssonarhrl., 81.840 krónur.
Mál nr. 43/2000
Hótanir Líkamsárás Fjársvik Ákæra
Í héraðsdómi var B sakfelldur fyrir brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hótað nafngreindum manni að bana syni hans, svo og öðrum í fjölskyldu hans, fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga fyrir líkamsárás og fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa ásamt nafngreindri konu svikið út vörur og þjónustu í einu tilviki. Fallist var á niðurstöðu héraðsdómara um að B hefði gerst sekur um hótanir og líkamsárás. Hins vegar varð málatilbúnaður ákæruvaldsins ekki skýrður á aðra leið en þá, að sá liður ákærunnar um fjársvik, sem B hafði verið sakfelldur fyrir, hefði í reynd verið afturkallaður hvað ákærða varðaði. Var málið því fellt niður að þessu leyti. Að gættum sakaferli B og röksemda héraðsdómara var niðurstaða hans um refsingu staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing, sem ákærða var gert að sæta með héraðsdómi, verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt ákærum 1. júní og 21. september 1999, en að öðru leyti að refsing samkvæmt héraðsdómi verði milduð. Í málinu er ákærði borinn sökum með þremur ákærum. Í þeirri fyrstu, sem var gefin út 1. júní 1999, var ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn ákvæðum 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 5. janúar 1999 hótað nafngreindum manni að bana syni hans, svo og öðrum í fjölskyldu hans. Í annan stað var ákærði sóttur til saka með ákæru 24. júní 1999 fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga vegna líkamsárásar 4. september 1998 á hendur nánar tilgreindum manni, sem krafðist skaðabóta úr hendi ákærða samkvæmt ákærunni. Loks var ákærði saksóttur ásamt nafngreindri konu með ákæru 21. september 1999 fyrir brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga. Var þeim gefið að sök að hafa staðið saman um að svíkja út vörur og þjónustu á tímabilinu 25. til 27. febrúar sama árs í átta tilvikum, sem nánar var lýst, í viðskiptum, þar sem meðákærða innti af hendi greiðslur með innistæðulausum tékkum. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þau brot, sem um ræddi í tveimur fyrstnefndu ákærunum, svo og fyrir eitt af þeim brotum, sem síðastnefnda ákæran tók til, en að auki var honum gert að greiða brotaþola samkvæmt ákæru 24. júní 1999 skaðabætur að fjárhæð 2.670 krónur. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari sannað með vætti tveggja manna, sem fengi jafnframt stoð í vitnisburði þess þriðja, að ákærði hefði gerst sekur um þær hótanir, sem um ræddi í ákæru 1. júní 1999. Við þeirri niðurstöðu verður ekki hreyft, sbr. 4. mgr. og 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, svo sem þeim var breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 1. júní 1999. Hvorki hefur af hálfu ákæruvalds né ákærða verið gerð krafa um endurskoðun þeirrar niðurstöðu héraðsdómara að ákærði hafi gerst sekur um líkamsárás, sem honum var gefið að sök með ákæru 24. júní 1999, svo og að honum beri að greiða brotaþola skaðabætur fyrrgreindrar fjárhæðar. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um þessi efni því látin standa óröskuð. Ákærði krefst sýknu af þeim lið ákæru 21. september 1999, sem hann var sakfelldur fyrir með hinum áfrýjaða dómi. Í greinargerð af hálfu ákæruvalds fyrir Hæstarétti var komist svo að orði um þessa kröfu að umræddum lið ákæru væri „aðeins áfrýjað af ákærða hálfu til sýknu, án nokkurra andmæla af hálfu ákæruvalds.“ Við munnlegan flutning málsins hér fyrir dómi var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds að þessum lið ákæru væri ekki haldið til streitu. Þennan málatilbúnað ákæruvaldsins er ekki unnt að skilja á annan veg en svo að í reynd hafi þessi hluti ákærunnar verið afturkallaður hvað ákærða varðar. Því til samræmis er málið að þessu leyti fellt niður, sbr. b. lið 132. gr. laga nr. 19/1991. Eins og greinir í héraðsdómi hefur ákærði áður hlotið sex refsidóma fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og umferðarlögum, en að auki hefur hann sjö sinnum gengist undir sátt vegna brota gegn sömu lögum. Af sakavottorði ákærða verður ráðið að þrír af þessum dómum og þrjár sáttir hafi lotið að brotum, sem hann drýgði áður en hann náði 18 ára aldri. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til þeirra röksemda, sem greinir í héraðsdómi fyrir ákvörðun refsingar, verður niðurstaða hans um það efni staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Brynjar Örn Valsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 1999. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 1. júní 1999 á hendur: “Brynjari Erni Valssyni, kt. 020975-5209, Sogavegi 216, Reykjavík, fyrir hótanir, með því að hafa, að kvöldi þriðjudagsins 5. janúar 1999, fyrir utan heimili sitt að Sogavegi 216 í Reykjavík, hótað Birni Tómasi Sigurðssyni því að lífláta son hans, Ragnar Þór Björnsson, kt. 020980-3979, og aðra í fjölskyldu hans. Telst þetta varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Önnur ákæra var gefin út á hendur ákærða, Brynjari Erni, 24. júní 1999 og þá ákært “fyrir líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt föstudagsins 4. september 1999, fyrir utan Hótel Esju við Suðurlandsbraut í Reykjavík, slegið Björgvin Ingvason, kt. 261077-4699, hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að Björgvin hlaut sár vinstra megin á efri vör og vinstri framtönn losnaði. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst Björgvin Ingvason þess, að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta, samtals að fjárhæð kr. 1.509.54, auk vaxta eins og þeir ákvarðast skv. 16. gr. skaðabótalaga, svo og dráttarvaxta eins og þeir ákvarðast skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 með áorðnum breytingum.” Loks var gefin út ákæra 21. september 1999 á hendur “Brynjari Erni Valssyni, Sogavegi 216, Reykjavík, kennitala 020975-5209 og Camillu Isabel Strutt, Sóleyjargötu 31, Reykjavík, kennitala 070279-2079 fyrir fjársvik framin í Reykjavík, nema annars sé getið, dagana 25. til 27. febrúar 1999 með því að hafa staðið saman að því að svíkja út vöru og þjónustu, samtals að andvirði kr. 707.607, í staðgreiðsluviðskiptum nema í lið I.8, við eftirgreinda aðila með afhendingu innistæðulausra tékka, sem ákærða gaf út á reikning sinn hjá Íslandsbanka hf., Breiðholti, nr. 170279 sem ákærða stofnaði í sviksamlegum tilgangi hjá bankanum 9. sama mánaðar að undirlagi ákærða Brynjars Arnar. Ákærðu ráðstöfuðu andvirði tékkanna í sameiningu: 1. Í febrúar svikið út sjónvarpstæki og myndbandstæki í viðskiptum við Kristján Kristjánsson, kt. 190375-6099, Sæviðarsundi 13, sem ákærða greiddi með 2 tékkum, samtals kr. 160.000 á eyðublöðum nr. 5529237 og 5529238. 2. Þann 26. febrúar leðurklæddan sófa í verslun TM-húsgagna, Síðumúla 30, sem ákærða greiddi með tékka að fjárhæð kr. 188.500 á eyðublaði nr. 5529230. 3. Þann 27. febrúar ferðatölvu af gerðinni BT Companion 266MMX í verslun Tæknivals BT, Skeifunni 17, sem ákærða greiddi með tékka að fjárhæð kr. 139.990 á eyðublaði nr. 5529235. 4. Þann 27. febrúar svikið út 4 hjólbarða hjá Sólningu hf., Smiðjuvegi 332-34, Kópavogi, með tékka að fjárhæð kr. 65.145 á eyðublaði nr. 5529236. 5. Þann 27. febrúar 4 álfelgur að verðmæti kr. 58.492 hjá Gúmmívinnustofunni, Réttarhálsi 2, með tékka á eyðublaði nr. 5529229. 6. Sama dag geislaspilara, varahluti og smávöru að verðmæti kr. 68.856 í versluninni Bílanausti, Borgartúni 26, með tékka á eyðublaði nr. 5529234. 7. Að morgni 27. febrúar svikið út leiguakstur og kr. 9.000 í reiðufé af Hrafni Steinþórssyni, leigubifreiðastjóra, kt. 080144-2299, með tékka að andvirði kr. 20.000 á eyðublaði nr. 5529321. 8. Þann 25. febrúar án greiðslugetu fengið starfsmenn bifreiðaverkstæðis Friðriks Ólafsson ehf., Smiðjuvegi 14, Kópavogi, til að gera við bifreið ákærða Brynjars Arnar VD-590, en ákærðu afhentu sem greiðslu tékka að andvirði kr. 12.624 á eyðublaði nr. 5529228. Telst þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, en til vara telst háttsemi ákærðu Camillu Isabel samkvæmt ákærulið I.8 varða við 73. gr. tékkalaga nr. 94, 1933, sbr. lög nr. 35, 1977. Þess er krafist, að ákærðu verði dæmd til refsingar. Í málinu krefjast eftirgreindir skaðabóta: Kristján Kristjánsson, kt. 190375-6099, kr. 160.000 auk dráttarvaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 1. mars til greiðsludags. Tæknival BT, kt. 53276-0239, kr. 139.990 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27. febrúar en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Bílanaust hf. kr. 62.856 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27.2.1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Hrafn Steinþórsson, kt. 080144-2299, kr. 20.000 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27.2. 1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga. Bifreiðaverkstæði Friðriks Ólafssonar, ehf., kt. 680994-2779, kr. 12. 624 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 25.2. 1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags.” Málin voru sameinuð. Verjandi ákærða, Brynjars Arnar, krefst aðallega að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og allur sakarkostnaður verði lagður á ríkisjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að gæsluvarðhald ákærða komi til frádráttar refsivist verði hún dæmd. Þess er krafist að öllum skaðabótakröfum á hendur ákærða verði vísað frá dómi og að ákærði verði einungis dæmdur til að greiða hluta sakarkostnaðar. Verjandi ákærðu, Camillu Isabel, krefst þess að hún hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa og ef dæmd verði refsivist verði hún skilorðsbundin og í báðum tilvikum að gæsluvarðhald hennar komi til frádráttar. Þess er aðallega krafist varðandi skaðabótakröfur að þeim verði vísað frá dómi, en til vara að ákærða verði sýknuð af þeim. Þá er krafist réttargæslu- og málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákæra dagsett 1. júní 1999. Samkvæmt gögnum þessa máls sætti það upphaflega rannsókn vegna ætlaðra áfengislagabrota ákærða, Brynjars Arnar, og fleiri. Samkvæmt skýrslum málsins hafði Ragnar Þór Björnsson bifreið í láni hjá ákærða og virðist lánið á bifreiðinni hafa tengst áfengislagabrotum, sem í rannsókn voru og Ragnar Þór lýsti landasölu sinni fyrir ákærða, Brynjar Örn. Ragnar Þór kvaðst síðan hafa tekið ákvörðun um það að kvöldi 5. janúar sl. að skila ákærða bifreiðinni og hefði Ómar Örn Björnsson, bróðir hans, ekið bifreiðinni að heimili ákærða að Sogavegi 216, þar sem faðir ákærða skilaði bíllyklunum. Samkvæmt lögregluskýrslum var ákærði heima og kom hann út og var honum greint frá því að verið væri að skila bílnum fyrir Ragnar Þór. Ákærði hefði þá viljað ná tali af honum vegna peningaskuldar, sem hann stæði í við sig. Þessum samskiptum ákærða og Björns Tómasar Sigurðssonar á vettvangi hafi lokið með því að ákærði hótaði Birni, eins og lýst er í ákærunni. Ákærði neitar þessu við skýrslutöku hjá lögreglunni. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvað Björn Tómas Sigurðsson hafa komið á heimili ákærða að kvöldi 5. janúar sl. í fylgd sonar síns. Hann kvaðst telja að þeir feðgar hefðu komið þeirra erinda að skila bíl, sem ákærði hafði lánað Ragnari Þór. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að hafa rætt við feðgana og kveðst minna að hann hafi ekki farið út úr húsinu, en einungis séð feðgana út um glugga á heimili sínu að Sogavegi 216 og engar hótanir við haft. Björn Tómas Sigurðsson kvað málavexti þá, að hann hefði farið að heimili ákærða að kvöldi 5. janúar sl. þeirra erinda að skila ákærða bifreið, sem Ragnar Þór, sonur Björns, hafði umráð yfir að kröfu ákærða, en Björn kvað ákærða hafa fengið Ragnar, son sinn, til að selja fyrir sig landa. Eftir að bílnum hafði verið lagt fyrir utan heimili ákærða setti Björn bíllyklana inn um glugga á heimili hans og kom hann þá út og spurði um Ragnar. Björn kvaðst hafa sagt honum að hann kæmist ekki nærri honum. Ákærði hefði þá sagt að ætlaði Ragnar sér í felur þá yrði það verra fyrir hann. Ákærði myndi ganga frá honum og lífláta hann og ef hann þyrfti að leita að honum þá yrði dauðdaginn einungis kvalafyllri. Björn kvað hafa fokið í sig við að heyra þessi ummæli og sagði ákærða að hann myndi tilkynna lögreglunni þetta. Ákærði hefði þá haldið áfram hótunum og sagt að hótanirnar ættu ekki einungis við Ragnar heldur báða bræðurna og báða foreldrana, sem hann hótaði lífláti á “hinn versta veg”. Björn kvað Ómar Örn, son sinn, hafa staðið þarna nærri er þetta átti sér stað. Ómar Örn Björnsson fór ásamt foreldrum sínum að skila ákærða bifreið, sem Ragnar bróðir hans hafði undir höndum, en ákærði átti. Ákærði hafi þá haft í frammi hótanir um að ganga frá allri fjölskyldunni. Málavextir voru þannig að eftir að bíllyklarnir höfðu verið settir inn um glugga á heimili ákærða, þá kom hann út og var með kjaft og hótanir, þar með taldar líflátshótanir í garð Ragnars Þórs og allrar fjölskyldunnar og gengið yrði frá þeim. Ragnar heyrði þetta mjög vel, þar sem hann stóð við hlið ákærða og föður síns og fóru þeir feðgar við svo búið. Hjá lögreglunni lýsti Ómar Örn hótunum efnislega á sama veg og faðir hans gerði og lýst var hér að ofan og staðfesti hann þennan vitnisburð sinn fyrir dóminum. Hjördís Hauksdóttir lýsti því er hún beið álengdar í bíl sínum svo hún gæti hringt á lögregluna, ef á þyrfti að halda, meðan feðgarnir, Björn og Ómar skiluðu bifreiðinni til ákærða þetta kvöld. Hún kvaðst hafa séð til ákærða ræða við Björn, en hún heyrði ekki hvað þeim fór á milli. Hún kvaðst ekki rengja hótanirnar sem þeir lýstu. Ákæra dagsett 24. júní 1999. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 4. september 1998 var lögreglan kvödd að Hótel Esju vegna óláta utandyra. Á vettvangi kom Björgvin Ingvason að máli við lögregluna og kvað hafa verið skallaður í andlitið af Hilmari Braga Þráinssyni. Björgvin var fluttur á slysadeild til skoðunar. Hilmari Bragi neitaði að hafa veist að Björgvini. Hinn 21. september 1998 lagði Björgvin Ingvason fram kæru á hendur ákærða. Hann kvað ákærða hafa komið að Hótel Esju í leigubíl ásamt Björgvini og fleirum. Þeim hafi orðið sundurorða í bílnum og er út var komið hefði ákærði slegið sig hnefahögg í andlitið með krepptum hnefa og hann hlotið áverkana, sem lýst er í ákærunni. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærði játar sök. Hann kvaðst hafa verið staddur í leigubíl ásamt fleirum þessa nótt og Björgvin verið óður inní bílnum og haft í hótunum við sig. Er út var komið við Hótel Esju héldu hótanir Björgvins áfram og allir sem þarna voru reyndu að róa hann niður uns Björgvin réðst að ákærða, sem sló til baka í sjálfsvörn. Björgvin Ingvason kvaðst hafa verið ásamt þremur öðrum mönnum í leigubíl og endaði ferðin við Hótel Esju þessa nótt. Er þangað kom kvaðst ákærði og félagi hans hafa peninga til þess að greiða leigubílinn, en Björgvin kvaðst ekki hafa haft peninga á sér til þess. Ákærði og kunningi hans hlupust þá á brott og Björgvin á eftir. Er leigubíllinn var farinn komu þeir til baka og spurði Björgvin ákærða þá að því hvers vegna þeir hefðu ekki greitt leigubílinn og sneri hann sér að ákærða, sem þá sló hann hnefahögg á munninn svo að Björgvin féll í götuna. Tönn í efri góm drapst við höggið, en afleiðingarnar voru þær sem lýst er í ákærunni. Ákærði hafði eitthvað áður þrifið í Björgvin í leigubílnum, en ekki hafi verið annar aðdragandi að högginu. Björgvin greiddi fyrir leiguaksturinn daginn eftir. Jósep Freyr Pétursson var samferða ákærða og Björgvini Ingvasyni í leigubílnum þessa nótt. Hann sagði að ákærð og Björgvin hefðu rifist í bílnum um það hver ætti að greiða fyrir aksturinn og ákærði þá þrifið í Björgvin, en gripið var inn í þá atburðarrás. Er út var komið stóðu þeir upp við hótelinnganginn og héldu rifrildinu áfram. Engir pústrar eða högg áttu sér stað fyrr en ákærði réðst á Björgvin og sló hann þungt högg með krepptum hnefa í andlitið svo Björgvin féll í götuna. Þröstur Gylfason var með ákærða og fleirum þessa nótt við Hótel Esju. Hann kvaðst hafa snúið sér undan augnablik og er hann sneri sér aftur við hafði ákærði slegið Björgvin í andlitið. Hann sá það ekki gerast. Eitthvert rifrildi var á milli ákærða og Björgvins í leigubílnum, en eftir að út var komið virtist allt rólegt og ekkert tilefni verið til árásar. Ákæra dagsett 21. september 1999. Upphaf lögregluafskipta af þessu máli má rekja til kæru, sem lögreglu barst 1. mars sl. vegna viðskipta, sem lýst er í ákærulið 1. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi og að hluta hjá lögreglu. Ákærða, Camilla Isabel, játar sök. Hún kvað þau meðákærða hafa verið sambýlisfólk á þessum tíma og meðákærða verið kunnug fjárhagsstaða sín. Hún lýsti ítarlega í lögregluskýrslum, sem hún staðfesti fyrir dómi, aðdraganda stofnunar reiknings í Íslandsbanka í febrúar 1999. Meðákærði hefði stungið upp á því að stofna skyldi þennan reikning, en ákærða hefði á þessum tíma verið komin með yfirdrátt á reikning sem hún átti hjá Landsbankanum. Hún kvað tilgang með stofnun reikningsins í Íslandsbanka hafa verið þann að nota tékka til að greiða fyrir vörur, sem endurseldar yrðu til að afla fjár til kaupa á fíkniefnum í Amsterdam. Hún kvaðst hafa gefið alla tékkana út að fyrirmælum meðákærða í þessu skyni. Eftir að reikningurinn í Íslandsbanka var stofnaður voru lagðir inn á hann peningar semteknir voru út af reikningi ákærðu í Landsbankanum. Meðákærði hafi síðan sama dag fengið ákærðu til að millifæra 90.000 krónur af hinum nýstofnaða reikningi sínum yfir á reikning hans við sama banka. Þá lýsti hún því er hún gaf út tékkana, sem ákært er vegna að beiðni meðákærða, sem með þessu hefði verið að afla fjár til að fjármagna utanlandsferð til að kaupa fíkniefni eins og áður er lýst. Nú verður vikið að framburði ákærðu um einstaka liði og rakinn framburður hennar hjá lögreglu að hluta, þar sem hún greindi ítarlega frá einstökum kaupum, en ákærða hefur staðfest lögregluskýrslurnar fyrir dómi. 1. Ákærða kvaðst hafa gefið út tvo tékka eins og hér er lýst. Brynjar Örn var með henni í för er tækin voru keypt, en hefði farið var með þau í íbúð kunningja Brynjars Arnar, en hún vissi ekki hvar hann bjó. 2. Ákærða kvaðst hafa greitt með tékka eins og hér er lýst. Meðákærði var með í för ásamt kunningja hans Annþóri Karlssyni. Ákærða fékk sófann aldrei í sínar hendur, en farið var með hann á heimili Annþórs. Annþór Kristján Karlsson kvað ákærða, Brynjar Örn, hafa skuldað sér peninga og sófinn sem keyptur var og hér er lýst hafi verið hugsaður sem uppgjör skuldarinnar. Annþór fór með er sófinn var keyptur, enda fyrir fram ákveðið milli þeirra ákærða, Brynjars, að uppgjör skuldarinnar færi fram á þennan hátt. Aðdragandinn hafi verið sá að ákærði, Brynjar, kom að máli við Annþór og spurði hvað hann vantaði og greindi Annþór honum þá frá því að hann hygðist kaupa sófasett. Síðar kom í ljós að ákærða, Camilla Isabel, greiddi með innistæðulausum tékka og kvaðst Annþór hafa greitt sófann. Hann kvaðst á þessum tíma ekki hafa hugleitt stöðu mála, en eftir að hann lenti í gæsluvarðhaldi vegna þessa, kvaðst hann hafa rætt við ákærða, Brynjar, sem sagðist hafa notað ákærðu og fengið út úr henni peninga, þar sem hún vissi engin deili á íslensku bankakerfi. 3. Ákærða, Camilla, kvaðst hafa greitt fyrir þessar vörur með tékkanum eins og hér er lýst. Í lögregluskýrslu lýsti ákærða því er hún keypti tölvuna eftir leiðbeiningum frá meðákærða. Helena hafi farið með sér er hún keypti tölvuna, en Annþór hefði beðið útí bíl á meðan. Eftir kaupin hefðu Helena og Annþór tekið við tölvunni og líklega selt hana. Ákærða bar efnislega um þetta eins fyrir dóminum. Annþór Kristján Karlsson kom fyrir dóminn og kvaðst ekki vita neitt um þessi kaup. 4. Hjá lögreglunni lýsti ákærða því er Annþór ók henni á hjólbarðaverkstæði, þar sem Hörður Sigþórsson beið hennar með þau skilaboð að ákærða ætti að skrifa tékka fyrir hjólbörðum undir bifreið hans. Þetta kvaðst hún hafa gert, en hún vissi ekkert um samkomulag milli meðákærða, Brynjars, og Harðar vegna þessara kaupa. Hún lýsti því fyrir dóminum að hún hefði keypt þessa hjólbarða að fyrirmælum meðákærða, Brynjars. 5. Hjá lögreglunni lýsti ákærða því er meðákærði sendi hana ásamt Herði Sigurgeirssyni þeirra erinda að kaupa felgurnar, sem hún gerði, og greiddi eins og lýst er í ákærunni. Hún kvað felgurnar hafa verið keyptar með það í huga að endurselja fyrir reiðufé. Hún vissi ekki um afdrif þeirra. Hún játaði þetta eins og annað fyrir dóminum. 6. Ákærða játar þessi fjársvik og kvað Annþór og vinkonu hans hafa komið með sér er þetta átti sér stað. Hlutirnir voru keyptir samkvæmt fyrirmælum meðákærða, Brynjars. Hún vissi ekki um afdrif þessara muna. Hjá lögreglunni lýsti ákærða því að Annþór hefði tekið við mununum og vissi hún ekki hvernig hann ráðstafaði þeim. Annþór Kristján Karlsson sagði að ákærði, Brynjar, hefði boðið sér að senda ákærðu, Camillu, með sér í Bílanaust og hún myndi greiða dempara, sem hann þurfti undir bíl sinn með tékka. Þetta gerði ákærða auk þess sem keyptur var geislaspilari fyrir ákærða, Brynjar Örn. 7. Ákærða kvað þennan lið réttan og meðákærði hefði fengið reiðuféð í hendur, sem hún fékk til baka frá leigubílstjóranum. 8. Hún kvað þennan tékka hafa verið gefinn út til að greiða viðgerð, sem meðákærði átti, en tékkinn var gefinn út að fyrirmælum meðákærða. Ákærði, Brynjar Örn, neitar sök. Hann kvaðst ekki hafa komið nærri stofnun tékkareikningsins í Íslandsbanka utan það, að meðákærða bað hann um aðstoð í bankanum vegna þess að enginn starfsmaður þar talaði ensku, en meðákærða er enskumælandi. Ákærðu voru sambýlisfólk á þessum tíma. Hún kvaðst ekki hafa notið góðs af andvirði tékkanna, sem meðákærða gaf út. Ákærði kvaðst hafa talið hana eiga innistæðu fyrir þeim tékkum sem hún gaf út, enda greindi hún honum svo frá og þá hefði hún verið í vel launaðri vinnu. Verður nú rakinn framburður ákærða, Brynjars, um einstaka liði. 1. Ákærði kvað meðákærðu hafa beðið sig um að líta í dagblöðin og aðstoða sig við að finna sjónvarpstæki. Ákærði gerði þetta og fór með henni er hún keypti tækin og greiddi fyrir með ávísun. 2. Ákærði kvað meðákærðu hafa verið að skoða sófa og Annþór Kristján Karlsson hefði verið að ákveða kaup á sófa og beðið meðákærðu að lána sér fyrir honum. Ákærði neitaði því að sófakaupin tengdust peningauppgjöri þeirra Annþórs eins og hann lýsti og eins og meðákærða bar. 3-5. Ákærði kannast ekkert við þessi kaup. 6. Ákærði kvaðst ekkert vita um þessi kaup. Hann kvaðst ekki hafa fengið geislaspilarann, sem keyptur var, í sínar hendur. 7. Ákærði kveðst hafa verið með meðákærðu og fleirum í för er þessi ferð var farin í leigubílnum. Þetta hefði verið gert í einhverju rugli. 8. Ákærði kannaðist við þessi viðskipti. Hann kvað meðákærðu hafa skuldað sér peninga og þess vegna hafi hún greitt fyrir viðgerðina á bílnum og þar með greitt inn á skuldina. Hann kannaðist ekki við að ávísanaheftið hefði verið afhent í bankanum í tengslum við þennan bíl, eins og vitnið Guðrún Ólöf Sigmundsdóttir bar og lýst verður síðar. Guðrún Ólöf Sigmundsdóttir lýsti því er ákærðu komu að máli við hana vegna stofnunar reikningsins í Íslandsbanka, en ákærðu komu nokkrum sinnum vegna þessa reiknings. Ákærði, Brynjar Örn, hafði orð fyrir ákærðu og hringdi hann einnig oft í bankann vegna þessa. Að lokum var millifært af reikningi ákærðu í Íslandsbanka og yfir á hinn nýstofnaða reikning hennar í Íslandsbanka. Guðrún Ólöf kvað ákærðu hafa fengið tékkhefti á þeim forsendum að hún væri með bilaðan bíl á verkstæði, sem þyrfti að ná út fyrir helgina, sem þá var framundan, auk þess sem mánaðamót voru. En ákærði, Brynjar, greindi henni frá þessu og ákærði greindi henni einnig frá því að stofnun reikningsins stæði í sambandi við launareikning ákærðu, sem var starfsmaður Naustsins. Guðrún Ólöf kvað ekkert óvenjulegt við stofnun þessa reiknings ákærðu í bankanum. Anna Stella Guðjónsdóttir var einnig starfsmaður í Íslandsbanka á þessum tíma og hafði samskipti við ákærðu vegna reikningsstofnunarinnar. Hún lýsti því að reikningurinn hefði verið stofnaður með 100.000 króna yfirdráttarheimild. Ákærða hefði að mestu leyti talað ensku við sig, en ákærði, Brynjar, hefði spurt hvort ákærða fengi yfirdráttarheimild á reikninginn. Niðurstöður. Ákæra dagsett 1. júní 1999. Sannað er með vitnisburði Björns Tómasar Sigurðssonar og Ómars Arnar Björnssonar sem fær stuðning af vitnisburði Hjördísar Hauksdóttur, en gegn neitun ákærða, að hann hafi viðhaft þær hótanir, sem lýst er í ákærunni og varðar brot ákærða við 233. gr. almennra hegningarlaga. Ákæra dagsett 23. júní 1999. Dómurinn telur sannað með vitnisburði Björgvins Ingvasonar, Jóseps Freys Péturssonar og Þrastar Gylfasonar, en gegn neitun ákærða, að hann hafi framið þá háttsemi sem lýst er í ákærunni, en misritun hefur orðið í ákærunni, en atburðurinn átti sér stað 4. september 1998. Kemur þetta ekki að sök. Samkvæmt vitnisburði Björgvins Ingvasonar og læknisvottorði hans hlaut hann þá áverka, sem lýst er í ákærunni, en Björgvin fór til skoðunar á slysadeild þegar eftir árásina sem hann varð fyrir. Brot ákærða varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Ákæra dagsett 21. september 1999. Gegn eindreginni neitun ákærða, Brynjars Arnar, er ósannað að ákærða, Camilla Isabel, hafi stofnað reikninginn í Íslandsbanka að hans undirlagi. Dómurinn telur sannað með framburði ákærðu, Camillu Isabel, og vitnisburði Annþórs Kristins Karlssonar, en gegn neitun ákærða, Brynjars Arnar, að ákærðu hafi gerst sek um háttsemi, sem lýst er í ákærulið 2. Ákærði, Brynjar Örn, um bága fjárhagsstöðu ákærðu, þar sem voru sambýlisfólk á þessum tíma. Hann hlaut einnig að vita að lágmarksfjárhæð var lögð inn á reikninginn í Íslandsbanka við stofnun og að sú fjárhæð nægði ekki til greiðslu verðmætanna, sem lýst er í ákærulið 2. Að öðru leyti er ekki nægilega sannað gegn eindreginni neitun ákærða; Brynjars Arnar, að hann hafi í samvinnu við ákærðu, Camillu Isabel, svikið út vörur og ráðstafað andvirði tékkana eins og lýst er í öðrum ákæruliðum þessarar ákæru en ákærði vissi af lágmarksfjárhæð á tékkareikningi ákærðu var hærri en sem nam greiðslunni fyrir viðgerðina á bílnum sem lýst er í lið 8. Ákærði, Brynjar Örn, er því sýknaður af öllum ákæruliðum þessara ákæru utan ákærulið 2. Sannað er með skýlausri játningu ákærðu, Camillu Isabel, og öðrum gögnum málsins, að hún hafi framið þá háttsemi sem hún er ákærð fyrir, að teknu tilliti til breytingar sem leiða af sýknu ákærða, Brynjars Arnar. Brot ákærðu eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði, Brynjar Örn, hefur frá árinu 1992 hlotið 6 refsidóma fyrir líkamsárás, þjófnað, húsbrot, skjalafals, nytjastuld og umferðarlagabrot. Hann hlaut síðast dóm 29. desember 1998 fyrir umferðarlagabrot og ber að dæma hegningarauka sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga við þann dóm vegna brotsins í ákærunni frá 24. júní 1999. Að öðru leyti er refsing ákærða Brynjars Arnar ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Líkamsárás ákærða á Björgvin Ingvason var tilefnislaus. Hótun ákærða í garð Björns Tómasar Sigurðssonar vakti hjá honum ótta um líf fjölskyldunnar. Með hliðsjón af sakaferli ákærða og að öllu ofanrituðu virtu þykir refsing ákærða, Brynjars Arnar, hæfilega ákvörðuð 6 mánaða fangelsi. Frá refsivistinni skal draga 8 daga gæsluvarðhaldsvist hans sbr. 76. gr. almmennra hegningarlaga. Ákærða, Camilla Isabel, hefur ekki áður gerst brotleg við lög. Hún játaði brot sín hreinskilnislega og er það virt henni til refsilækkunar og þykir refsing hennar hæfilega ákvörðuð 3 mánaða fangelsi, en fresta skal fullnustu refsivistarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá uppsögu dómsins að telja og skal refsing hennar falla niður að þeim tíma liðnum haldi hún almennt skilorðs 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistar ákærðu skal draga 7 daga gæsluvarðhald hennar frá refsivistinni sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Björgvin Ingvason krefst skaðabóta eins og lýst er í ákærunni 24. júní 1999 auk vaxta eins og þar greinir. Kröfuliðirnir eru margir og reistir á áætluðum kostnaði og einstakir kröfuliðir eru órökstuddir og þeim fylgja ekki fullnægjandi gögn. Ekki verður annað ráðið af gögnum, sem fylgdu kröfugerðinni, en að Tryggingastofnun ríkisins hafi endurgreitt reikninga vegna tannlækniskostnaðar, sem krafist er skaðabóta fyrir. Samkvæmt því er öllum kröfuliðum Björgvins vísað frá dómi, utan kröfuliður vegna komu hans á slysadeild. Útlagður kostnaður þar er 2.670 krónur og er ákærði dæmdur til að greiða þá fjárhæð auk vaxta eins og greinir í dómsorði. Ákærða, Camilla Isabel, er skaðabótaskyld gagnvart öllum kröfuhöfum sem um getur í ákærunni frá 21. september 1999 og er hún dæmd til að greiða kröfuhöfunum þar til greindar fjárhæðir auk vaxta eins og lýst er í dómsorði. Ákærði, Brynjar Örn, greiði 10.788 krónur í sakarkostnað vegna ákæru 23. júní 1999 Ákærði, Brynjar Örn, greiði 2/3 hluta 120.000 króna málsvarnarlauna til Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærða, Camilla Isabel, greiði 120.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns. Sakarkostnað að öðru leyti greiði ákærðu óskipt. Guðjón Magnússon fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Brynjar Örn Valsson, sæti fangelsi í 6 mánuði, en frá refsivist hans skal draga 8 daga gæsluvarðhald hans. Ákærða, Camilla Isabel Strutt, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar hennar skilorðsbundið í 2 ár frá uppsögu dómsins að telja og skal hún falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistar, ákærðu Camillu Isabel, skal draga frá henni 7 daga gæsluvarðhald hennar. Ákærði, Brynjar Örn, greiði Björgvini Ingvasyni, kt. 261077-4699, 2.670 krónur auk vaxta eins og þeir ákvarðast skv. 16. gr. skaðabótalaga svo og dráttarvaxta eins og þeir ákvarðast skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Ákærða, Camilla Isabel, greiði eftirtöldum aðilum skaðabætur: Kristjáni Kristjánssyni, kt. 190375-6099, 160.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 1. mars 1999 til greiðsludags. Tæknivali BT, kt. 53276-0239, 139.990 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27. febrúar 1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Bílanausti hf. 62.856 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27. febrúar 1999 en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Hrafni Steinþórssyni, kt. 080144-2299, 20.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 27. febrúar 1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga. Bifreiðaverkstæði Friðriks Ólafssonar, ehf., kt. 680994-2779, 12.624 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 25. febrúar 1999 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Ákærði, Brynjar Örn, greiði 10.788 krónur í sakarkostnað vegna sakarefnis samkvæmt ákæru 23. júní 1999. Ákærði, Brynjar Örn, greiði 2/3 hluta af 120.000 króna málsvarnarlaunum til Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærða, Camilla Isabel, greiði 120.000 krónur í réttargæslu- og málsvarnarlaun til Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns. Að öðru leyti greiði ákærðu sakarkostnað óskipt.
Mál nr. 516/2002
Fasteign Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
S slasaðist þegar hann gekk í gegnum svonefnda tunnuhurð inn í verslunarmiðstöð, en hurðin, sem var vélknúin, snerist stöðugt og stöðvaðist ef hún rakst á þann sem um hana gekk. S stefndi F, eiganda fasteignarinnar, til greiðslu bóta vegna slyssins. Talið var að umrædd hurð væri ekki búin sérstökum hættueiginleikum og að ekki væri sýnt fram á að hættulegra væri að fara um hana en ýmis önnur mannvirki sem yrðu á vegi manna væri eðlileg aðgát höfð. F bæri ekki hlutlæga ábyrgð á tjóni S af völdum slyssins heldur mætti rekja það til óhappatilviks. Var F því sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.410.662 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. janúar 2000 til 20. september 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann hefur notið á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Skúla Einarssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hans, 250.000 krónur. Mál þetta sem dómtekið var 20. þessa mánaðar er höfðað með stefnu birtri 12. október 2001. Stefnandi er Skúli Einarsson, Hvassaleiti 56, Reykjavík. Stefndi er Félagi húseigenda Kringlunni 8-12, Kringlunni 8-12, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.410.662 krónur með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, frá 7. janúar 2000 til 20. september 2001, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, með síðari breytingum, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Kringlunni 5, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu en engar kröfur eru gerðar á hendur þeim. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar og hvor aðili um sig látinn bera sinn kostnað af málinu. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar. Helstu málavextir eru þeir að þann 7. janúar 2000 átti stefnandi, þá á 86. aldursári, leið ásamt eiginkonu sinni í gegnum inngang B við verslunina Nýkaup sem þá var starfrækt í Kringlunni hér í borg. Hurðin í innganginum er svokölluð "tunnuhurð" sem snýst stöðugt án þess að koma þurfi við hana. Er stefnandi var að fara út úr innganginum skall hurðin á honum með þeim afleiðingum að hann hlaut alvarlega áverka af en við höggið féll hann á gólfið. Stefndi, Félag húseigenda Kringlunnar 8-12, var á slysdeginum með gilda ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefndi kveðst þegar hafa kennt mikilla þrauta, einkum í bakinu þar sem hurðin hafi lent á honum. Nálægt fólk hafi hópast að honum til að veita honum og eiginkonu hans aðstoð en henni hafði brugðið mikið við slysið. Komið hafi verið með hjólastól og stefnandi færður í hann. Stuttu síðar, eða þegar eiginkonu stefnanda hafi orðið ljóst að stefnandi væri mjög slæmur af verkjum vegna slyssins, hafi hún fengið aðstoð við að koma honum út í bíl og aftur til að koma honum inn á heimili þeirra. Eftir að stefnandi hafði verið á heimili sínu í nokkra daga eftir slysið þótti ljóst að læknisaðstoð væri nauðsynleg enda stefnandi mjög slæmur af verkjum. Var farið með hann á slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, Fossvogi, þar sem hann var rannsakaður. Kom þá í ljós að hafði hlotið samfallsbrot á hryggjarliðum við slysið. Var hann lagður inn á sjúkrahúsið í þrjár vikur en var síðan fluttur á Landspítala-háskólasjúkrahús, Landakoti, og var þar til 10. mars 2000 vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi var síðan að nýju færður á sjúkrahús í tvær vikur frá 6. september 2000 vegna samfallsbrotsins í baki, sbr. læknisvottorð Ársæls Jónssonar, dags. 21. mars 2001. Slysið hefur haft verulega slæmar afleiðingar á heilsu stefnanda eins og ofangreind lýsing ber með sér og fram kemur í hinum læknisfræðilegu gögnum. Í ofangreindu vottorði Ársæls Jónssonar, öldrunarlæknis, segir að stefnandi hafi allar götur síðan haft miklar þrautir í bakinu og þurft á aukinni meðferð og spítalavist að halda auk þess sem lyfjanotkunin sé allveruleg. Vegna áverkanna var þess farið á leit við Jónas Hallgrímsson að hann mæti afleiðingar slyssins með hliðsjón of lögum nr. 50/1993 eins og þau voru á slysdeginum. Vegna matsins for stefnandi í viðtal til læknisins þann 26. júní 2001, en matsgerðin er dags. 9. ágúst 2001. Niðurstaða Jónasar Hallgrímssonar er sú að stefnandi hafi við slysið orðið fyrir þjáningum skv. 3. gr. skbl. auk þess að hafa hlotið 35% varanlegan miska. Lögmaður stefnanda sendi kröfubréf, dags. 20. ágúst 2001, til réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf, þar sem krafist var greiðslu bóta á grundvelli matsgerðar Jónasar Hallgríssonar læknis. Félagið hafnaði hins vegar bótaskyldu, en sú afstaða hafði þegar komið fram í bréfum félagsins, dags. 5. júní 2001 og 14. júní 2001. Stefnandi telur með fullu ljóst að um bótaskylt tjón sé að ræða sem stefndi, Félag húseigenda Kringlunni 8-12, beri fébótaábyrgð á vegna vanbúnaðar hurðarinnar. Hér sé um að ræða þunga, vélknúna hurð inngangi að verslunarmiðstöð þar sem allt frá ungabörnum til gamalmenna gangi um daglega. Sé um að ræða verulega fjölfarna inngönguleið. Fasteignareigendum hafi borið skylda til að tryggja að öryggisbúnaður hurðarinnar væri þannig úr garði gerður að hurðin stöðvaðist áður en hún skylli á vegfarendum. Verði ekki betur séð af bréfi réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf. dags. 15. maí 2000, en að viðurkenndur hafi verið vanbúnaður hurðarinnar. Þar segi m.a. orðrétt: "Viðhengi B - Sýnir hvernig hurð rekst á mann sem er að ganga í gegnum tunnuhurð, hurð stoppar ekki fyrr en hún rekst á manninn og það gerist af nokkru afli. Börn og gamalmenni geta slasast við það högg. / Viðhengi C/ Sýnir skyggt svæði sem skynjarar nema í dag og óskyggt svæði sem hætta er á að hurð rekist á mann er gengur í gegnum tunnuhurð. Myndin sýnir einnig hvar ætti að setja upp skynjara í tunnuhurð til að tryggja öryggi manns er gengur í gegnum tunnuhurð." Augljóst sé af skoðun starfsmanns tjónasviðs félagsins að um vanbúnað hafi verið að ræða þar sem fleiri skynjarar væru nauðsynlegir til að koma í veg fyrir slys í líkingu við slys það sem stefnandi varð fyrir. Þá komi fram í bréfi réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., dagsettu 14. júní 2001, að fleiri slys hafa átt sér stað í þessum dyrum. Það hafi hins vegar ekki verið fyrr en eftir þessi slys sem búnaður hurðarinnar hafi verið bættur með því að hraði hennar hafi verið færður niður, sem óhjákvæmilega bendi til þess að talið hafi verið að hætta haft stafað af búnaðinum. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins beri fasteignareigandi bótaábyrgð vegna tjóns sem hljótist af vanbúnaði fasteignar hans og beri honum að gera viðhlítandi ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættu sem af eign hans kunni að stafa. Þá hvíli jafnframt rík varúðarskylda á eiganda fasteignar vegna hættueiginleika tækis sem staðsett sé í fasteigninni. Eigi það sérstaklega við þegar tilgangur tækisins sé að koma fólki inn og út úr eigninni. Hér sé um að ræða stórt verslunarhúsnæði þar sem búast megi við umgangi fjölda fólks dag hvern enda húseignin reist og starfrækt í þeim tilgangi og fólk jafnframt hvatt með auglýsingum til að koma þangað. Þar sem starfsemi sem þessi sé rekin í eigninni beri eiganda hennar að gæta þess sérstaklega að allur umbúnaður sé traustur og án slysahættu, enda von á allskonar fólki á öllum aldri. Þá sé það skylda fasteignareiganda að vekja athygli vegfarenda á því með áberandi hætti ef einhver hætta stafi af fasteigninni eða búnaði hennar. Samkvæmt bréfi Magnúsar Pálssonar, öryggisstjóra stefnda, Húsfélags Kringlunnar, til réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., sé hnappur staðsettur fyrir utan hurðina til að hægja á henni. Stefnandi telur fráleitt að halda því fram að slíkur útbúnaður sé nægjanleg ráðstöfun til að koma í veg fyrir slysahættu vegna hurðarinnar þegar af þeirri ástæðu að hurð sem þessi eigi einfaldlega að vera þannig úr garði gerð m.t.t. þeirrar starfsemi sem fram fari í húsinu, staðsetningar hurðarinnar og mikillar notkunar, að hún geti ekki valdið vegfarendum neinni hættu. Jafnframt verði ekki séð að komið hefði verið í veg fyrir slysið þrátt fyrir að hnappur þessi hefði verið notaður. Þá ber að líta til þess að hnappurinn hafi með engum hætti gerður svo áberandi að nægði til að vekja athygli vegfarenda enda hafi hvorki stefnandi né eiginkona hans tekið eftir hnappi þessum. Þá virðist sem hnappur þessi hafi ekki dugað í þeim tilvikum er aðrir hafi slasast í hurðinni. Stefnandi telur jafnframt að strangari ábyrgð hvíli á stefnda en samkvæmt almennu sakarreglunni vegna eðlis húsnæðisins og búnaðar þess. Þá telur stefnandi að stefndi beri sönnunarbyrði um að slysið haft ekki orðið vegna vanbúnaðar hurðarinnar. Dómkrafa stefnanda sundurliðast þannig: 1. Bætur vegna sjúkra- og lyfjakostnaðar kr. 46.070.- 2. Bætur vegna þjáningatímabils 51 x 1.680 + 203 x 900 kr. 319.380.- 3. Bætur vegna miska 35 % af kr. 3.878.500.- = 1.357.475. -1.375.475 x 50 % = 687.737. 2.045.212.- kr. 2.045.212 Samtals kr. 2.410.662.- Stefnandi byggir m.a. á matsgerð Jónasar Hallgrímssonar, dags. 9. ágúst 2001, og skaðabótalögum nr. 50/1993. Kröfu um bætur vegna sjúkra- og lyfjakostnaðar byggir stefnandi á 1. gr. skaðabótalaga en stefnandi kveðst hafa orðið fyrir umtalsverðu fjártjóni vegna slyssins. Stefnandi byggir á gíróseðlum, kvittunum, reikningum og yfirlitum frá Rauða krossi Íslands, Sjúkrahúsi Reykjavíkur, Sjúkrahúsapóteki Reykjavíkur og Lyfjum og heilsu samtals að fjárhæð 46.070 krónur. Krafan um þjáningabætur byggist á 3. gr. skbl. Samkvæmt matsgerð Jónasar Hallgrímssonar hafi stefnandi verið veikur í skilningi ákvæðisins frá slysdeginum til 21. september 2000. Þá hafi hann verið rúmliggjandi fyrst í 35 daga eftir slysið og síðan 16 daga, eða samtals í 51 dag. Krafan um bætur fyrir varanlegan miska byggist á 4. gr. skbl. Þá telur stefnandi að aðstæður séu með þeim hætti að þær réttlæti kröfu um 50% hærri bætur en skv. 1-2 mgr. 4. gr., sbr. 3 . mgr. 4. gr. Dráttarvaxta er krafist frá 20. september 2001, eða mánuði eftir dagsetningu kröfubréfsins til réttargæslustefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., þar sem allar forsendur voru til staðar til að ganga frá uppgjöri í málinu. Var dráttarvaxtakrafan boðuð í niðurlagi bréfsins. Um bótakröfuna vísar stefnandi til almennra reglna íslensks skaðabótaréttar, einkum reglunnar um ábyrgð húseigenda og umráðamanna húseigna, skaðabótalaga, nr. 50/1993, með síðari breytingum og fjöleignahúsalaga nr. 26/1994, með síðari breytingum, einkum 51.-54. gr. laganna. Um vaxtakröfur er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987 og laga um vexti og verðtryggingu, nr. 3 8/2001, einkum 1. mgr. 6. gr. laganna. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Af hálfu stefnda eru ekki bornar brigður á lýsingu stefnanda í stefnu á því hvernig slysið bar að höndum né það líkamstjón sem slysið hafði í för með sér fyrir hann. Umrædd hurð hafi verið sett í Kringluna fyrir tæpum þremur árum. Hurðin virki þannig að hún snúist í hringi á jöfnum hraða. Útbúnaður hurðarinnar hafi aðallega þann tilgang að halda hita inni í húsinu. Tveir skynjarar séu innan hurðar í millivegg, sem geri það að verkum að hurðin stöðvist sjálfkrafa án snertingar komi hún of nærri þeim, sem eigi leið sína um hana. Þessir skynjarar séu aðeins á ytra hluta veggjar millihurðarinnar, þar sem minnst sé umferð. Hins vegar stöðvist hurðin að öðru leyti aðeins við snertingu vegfarenda við hælvarnarlista, sem sé neðst á miðju hurðarinnar. Það sé ekki talið hægt að hafa skynjara fyrir öllum milliveggnum, því að hurðin myndi ekki virka nægilega, þar sem hún væri sífellt að stöðvast ef því væri þannig fyrir komið. Umrædd hurð eigi að vera hættulaus ef fólk sýni eðlilega aðgætni á ferð sinni um hana. Bent sé á að vegfarendur geti stillt hraða hennar, bæði utan frá og innan, telji þeir að hún gangi of hratt miðað við getu þeirra. Þessi gerð af hurðum, sem sé þýsk framleiðsla, hafi verið tekin í notkun um allan heim, m.a. í flugstöðvum, þ.á.m. Keflavíkurflugvelli, verslunarmiðstöðvum og stærri fyrirtækjum. Eins og málum hátti á Íslandi fari ekki fram nein sérstök úttekt byggingaryfirvalda á búnaði fasteigna sem þessari hringhurð en hins vegar uppfylli hún öll öryggisskilyrði í framleiðslulandinu. Því er haldið fram að útbúnaður hurðarinnar og virkni hennar geti á engan hátt talist saknæm og að slysið verði því fyrst og fremst rakið til óhapps eða aðgæsluleysis stefnanda. Beri því að taka kröfur stefnda til greina. Dyr þær sem stefnandi fór um eru þannig útbúnar að hurðin í þeim stöðvast ef hún rekst á þann sem um þær gengur. Einnig er ljósnemi sem skynjar ef fólk er á tilteknu svæði í dyraopi og stöðvast hurðin við það. Í yfirlýsingu vitnisins Ragnars Sveinssonar, tæknimanns hjá A. Karlssyni hf. frá 17. febrúar 2000 til öryggisstjóra stefnda segir að öryggisbúnaður hringhurðar við Nýkaup í Kringlunni þann 16. febrúar 2000 hafi allur reynst í góðu lagi. Vitnið sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hurðin hefði verið sett upp í september-október 1999 og tekin í notkun um hálfum mánuði síðar. Fram kemur í málinu að slys hafði orði í dyrunum 4. nóvember 1999 er öldruð kona féll við að hurðarvængur kom aftan á hana. Slys stefnanda virðist hafa borið að með sama hætti. Enn fremur hafa 3 slys orðið með sama hætti á tímabilinu 4. júlí 2000 til 15. mars 2002. Fram kom hjá vitninu Zóphaníasi Sigurðssyni, tæknistjóra Kringlunnar, að um 5 milljónir manna komi í Kringluna á ári og þar af um 30%, eða ein og hálf milljón um dyrnar þar sem slysið varð. Ekki liggja fyrir gögn í málinu sem benda til þess að bilun hafi orðið í búnaði hurðarinnar er slysið varð. Hurðin í dyrunum er stefnandi gekk um er þannig útbúin að hún stöðvast ef hurðarvængur kemur á þann sem um dyrnar fer. Ekki er fallist á það með stefnanda að hurðin sé búin sérstökum hættueiginleikum sem leiði til ábyrgðar stefnda verði slys við notkun hennar. Er ekki sýnt fram á að hættulegra sé að fara um hana heldur en um ýmis mannvirki önnur sem verða á vegi manna, sé eðlileg aðgát höfð. Er ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að hugleiðingar forstöðumanns tjónasviðs réttargæslustefnda í bréfi, dagsettu 15., maí feli í sér viðurkenningu á bótaskyldu stefnda eða að af þeim verði sú ályktun dregin að búnaði hefði átt að breyta til þess að hann teldist fullnægjandi. Þá er ekki sýnt fram á að stefndi beri hlutlæga ábyrgð á slysi stefnanda sem rekja verður til óhappatilviks sem stefndi ber ekki ábyrgð á. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður fellur niður. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu og greiðist allur málskostnaður hans úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur auk virðisaukaskatts úr ríkissjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Félag húseigenda Kringlunni 8-10, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Skúla Einarssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóð, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur.
Mál nr. 24/2021
Kærumál Dómari Vanhæfi Sératkvæði
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu X um að tveir landsréttardómarar vikju sæti í máli ákæruvaldsins gegn honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2021 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 26. maí 2021 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson vikju sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í b-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.3. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. 4. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Ágreiningsefni5. Mál þetta var höfðað með ákæru héraðssaksóknara 21. desember 2017 þar sem ákærða og öðrum manni var gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot sem talið var varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940.6. Með héraðsdómi 25. apríl 2018 var ákærði sýknaður af brotinu þar sem sök þótti ekki sönnuð. Meðákærði var hins vegar sakfelldur og refsing hans ákveðin fangelsi í 6 ár og 6 mánuði. Hann undi dóminum. Ákæruvaldið áfrýjaði málinu og krafðist þess að ákærði yrði sakfelldur í samræmi við ákæru og honum gerð refsing. Með dómi Landsréttar 20. desember 2019 var ákærði sakfelldur fyrir brotið og gert að sæta fangelsi í 5 ár. 7. Hæstiréttur veitti leyfi 30. október 2020 til að málinu yrði áfrýjað til réttarins. Með dómi Hæstaréttar 18. mars 2021 í máli nr. 34/2020 var dómur Landsréttar ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að ákærði hefði skorast undan að gefa skýrslu um sakargiftir fyrir Landsrétti. Þrátt fyrir það hafi ekki verið spilaðar myndupptökur af skýrslu ákærða og meðákærða fyrir héraðsdómi. Því hafi engin munnleg sönnunarfærsla farið fram fyrir Landsrétti ef frá væri talið að spiluð hefði verið símaskýrsla fyrir héraðsdómi af einum lögreglumanni. Engu að síður hefði Landsréttur endurskoðað sönnunargildi munnlegs framburðar og komist að þeirri niðurstöðu að skýringar ákærða og meðákærða um tiltekin atriði væru mjög óljósar og ótrúverðugar. Hæstiréttur taldi að þessi málsmeðferð fyrir Landsrétti hefði farið í bága við regluna um milliliðalausa sönnunarfærslu og því verið í ósamræmi við áskilnað um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Talið var að þar sem aðferð við sönnunarmatið hefði að þessu leyti verið ófullnægjandi yrði að ómerkja hinn áfrýjaða dóm.8. Jafnframt var í dómi Hæstaréttar gerð sú athugasemd við dóm Landsréttar í málinu að þar sem ákærði væri sóttur til saka fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga yrði ekki refsað fyrir það nema ásetningur hefði staðið til þess. Röksemdafærsla fyrir sakfellingu ákærða í hinum áfrýjaða dómi lyti öðrum þræði að gáleysi sem grundvelli saknæmis.9. Málið var tekið aftur til meðferðar í Landsrétti af þremur dómurum en tveir þeirra, Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson, höfðu áður kveðið upp efnisdóm í því. Munnlegur málflutningur fór fram í Landsrétti 17. maí 2021 um kröfu ákærða um að umræddir landsréttardómarar vikju sæti en þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði.0. Varnaraðili byggir kröfu sína um að landsréttardómararnir tveir víki sæti einkum á því að þeir hafi þegar myndað sér skoðun á sekt hans á grundvelli skriflegra gagna en ekki með því að hlýða á framburð meðákærða og tilgreinds lögreglumanns í héraði. Hann telur að þrátt fyrir brottfall 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 séu þau sjónarmið sem ákvæðið byggðist á í fullu gildi. Í málinu sé nákvæmlega sama staða uppi og ákvæðið tók til. Staða Hæstaréttar gagnvart Landsrétti varðandi munnlega sönnunarfærslu sé sú sama eftir tilkomu Landsréttar og staða Hæstaréttar var gagnvart héraðsdómstólum fyrir tilkomu Landsréttar að því leyti að Hæstiréttur endurmetur ekki gildi munnlegrar sönnunarfærslu.1. Sóknaraðili telur að varnaraðili dragi of víðtækar ályktanir af umfjöllun Hæstaréttar í dómi í máli nr. 34/2020. Hann tekur undir forsendur og niðurstöður í hinum kærða úrskurði og leggur áherslu á að dómur Landsréttar hafi verið ómerktur á þeim grundvelli að aðferð Landsréttar við sönnunarmat hafi verið ófullnægjandi en ekki að sönnunarmatið hafi verið rangt. Niðurstaða2. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti, en ákvæðið sækir fyrirmynd sína til 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.3. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál verður að gæta að því að tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er ekki einungis að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess heldur einnig að tryggja traust aðila jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari komi að úrlausn máls ef réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. Sé réttmætur vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víki sæti í máli, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014 og 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016.4. Samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn um það hvort dómari telst óvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verið greint á milli annars vegar athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafa ráðið hjá dómara í tilteknu máli og þá einkum hvort dómari hefur sýnt af sér fordóma eða hlutdrægni (huglægur mælikvarði) og hins vegar athugunar á því hvort til staðar eru hlutlæg atriði sem gefi réttmætt tilefni til að draga í efa að dómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði).5. Samkvæmt hinum huglæga mælikvarða um hæfi dómara verður um persónulega afstöðu hans að gera ráð fyrir því að hann sé hæfur til meðferðar máls nema sýnt sé fram á hið gagnstæða. Af hálfu varnaraðila hafa ekki verið lögð fram gögn er sýna fram á að landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson hafi þá persónulegu afstöðu til sakarefnisins, ákærða eða annarra þeirra sem koma við sögu í málinu að hæfi þeirra verði með réttu dregið í efa af þeim sökum.6. Þegar meta skal hvort draga má óhlutdrægni dómara með réttu í efa ber jafnframt að líta til þess út frá hlutlægum mælikvarða hvort fyrir hendi eru sýnileg ytri atvik eða aðstæður sem gefa réttmætt tilefni til að óttast megi um hlutlægni hans í málinu. Hlutlæga prófið lýtur meðal annars að tengslum dómara við sakarefni máls, aðila, fyrirsvarsmenn, vitni og málflytjendur. Ekki er nægilegt að dómari sjálfur telji sig óhlutdrægan heldur verður ásýnd dómstóls að vera með þeim hætti að ekki sé uppi réttmætur vafi um hlutlægni dómarans. 7. Þótt vanhæfisástæða sem aðili máls byggir á geti verið til þess fallin að vekja hjá honum efasemdir um óhlutdrægni dómara ræður það eitt ekki úrslitum um hvort honum ber að víkja sæti heldur hvort unnt er að færa efnisleg rök fyrir réttmæti slíkra efasemda. 8. Mikilvægt er að lagaumgjörð um dómstóla sé með þeim hætti að það traust skapist um starfsemi þeirra sem nauðsynlegt er í lýðræðislegu samfélagi. Lagaákvæðum um sérstakt hæfi dómara til meðferðar máls og beiting þeirra er þannig ætlað að stuðla að því að ekki þurfi að efast um hlutlægni dómara við meðferð einstakra dómsmála.9. Í a- til f-liðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 eru tilgreind afmörkuð atvik og aðstæður sem leiða til þess að dómara ber að víkja sæti við meðferð sakamáls. Í g-lið 1. mgr. greinarinnar er almennt vanhæfisákvæði en samkvæmt því er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem fallnar eru til þess að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Auk fyrrnefndra vanhæfisreglna er í 2. mgr. greinarinnar sérstakt ákvæði um að dómari skuli enn fremur víkja sæti í máli eftir útgáfu ákæru ef hann hefur fallist á kröfu um að ákærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laganna. Gæsluvarðhald á þeim grunni verður aðeins úrskurðað ef sterkur grunur leikur á að sakborningur hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. 20. Fram að gildistöku laga nr. 49/2016, sem meðal annars breyttu lögum nr. 88/2008, fór mat á sönnunargildi munnlegs framburðar einungis fram fyrir héraðsdómi og sætti ekki endurskoðun Hæstaréttar nema með óbeinum hætti í formi ómerkingar héraðsdóms. Með þessum breytingalögum var numið á brott ákvæði 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 sem mælti fyrir um að Hæstiréttur gæti ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hefði gefið skýrslu fyrir Hæstarétti. Jafnframt var numið brott svohljóðandi ákvæði 3. mgr. 208. gr. þeirra:Nú telur Hæstiréttur líkur á að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls og vitni eða ákærði sem eiga í hlut hafa ekki gefið munnlega skýrslu fyrir Hæstarétti. Getur þá rétturinn fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný. Sé héraðsdómur ómerktur samkvæmt þessu skulu þrír dómarar skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði og mega þeir ekki vera hinir sömu og áður fóru með það.21. Í athugasemdum um niðurlagsákvæði 3. mgr. 208. gr. í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 88/2008 kemur fram að talið hafi verið nauðsynlegt „með tilliti til aðstöðu aðilanna“ að stuðla að því að aðrir dómendur kæmu að máli í héraði þegar svo stæði á að héraðsdómur hefði verið ómerktur í Hæstarétti vegna þess að líkur þættu á að mat á sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að hafa verið rangt svo að einhverju skipti um úrslit máls. Við þær aðstæður að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar sætti ekki endurskoðun æðra dóms var mikilvægt að vandað væri til endurtekins sönnunarmats fyrir héraðsdómi. Sú staða og tillit til málsaðila virðist því hafa verið tilefni lagafyrirmæla um að þrír nýir dómarar tækju við meðferð máls í héraði eftir ómerkingu dóms í því. 22. Með tilkomu millidómstigs samkvæmt lögum nr. 49/2016, sbr. einnig lög nr. 50/2016 um dómstóla, varð sú eðlisbreyting á meðferð sakamála að unnt var með áfrýjun til Landsréttar að leita endurskoðunar á öllum þáttum dóms í sakamáli, þar á meðal á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar. Heimild til ómerkingar héraðsdóms á þeim grunni að líkur væru á að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti varð því óþörf og þar með ákvæðið um að þrír nýir héraðsdómarar tækju við meðferð máls eftir slíka ómerkingu.23. Endurskoðun Hæstaréttar á dómum Landsréttar í sakamálum er eftir gildistöku laga nr. 49/2016 samkvæmt framansögðu nokkuð annars eðlis en endurskoðun Hæstaréttar á dómum héraðsdóms áður, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 sem mælir fyrir um að ekki sé heimilt að veita leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar til Hæstaréttar til endurskoðunar á mati Landsréttar á sönnunargildi munnlegs framburðar. Hins vegar er samkvæmt d-lið 1. mgr. 215. gr. unnt að óska eftir leyfi Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar til að fá ómerkingu á héraðsdómi og landsréttardómi og heimvísun máls auk þess sem dómur Landsréttar kann að vera ómerktur án kröfu þar um. 24. Þótt ómerkingarheimild í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 sé fallin brott getur eftir sem áður komið til þess að svo verulegir annmarkar verði taldir á meðferð sakamáls í héraði eða Landsrétti, þar á meðal á sönnunarfærslu, að til ómerkingar geti komið með dómi Hæstaréttar. Við slíkar aðstæður getur þurft að taka sakamál sem efnisdómur hefur verið lagður á til nýrrar efnislegrar meðferðar af þremur eða eftir atvikum fimm dómurum Landsréttar og dómsálagningar að nýju. 25. Þar sem ekki er að finna í lögum nr. 88/2008 sérstakt ákvæði um að dómarar Landsréttar séu vanhæfir til að fara með sakamál af þeirri ástæðu einni að þeir hafi áður lagt á það efnisdóm sem ómerktur hefur verið í Hæstarétti þarf að leysa úr því hvort dómarar Landréttar teljast við þessar aðstæður vanhæfir á grundvelli g-liðar 1. mgr. 6. gr. laganna. 26. Samkvæmt dómaframkvæmd hér á landi og dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur það eitt ekki verið talinn grundvöllur réttmæts efa um óhlutdrægni dómara við efnislega meðferð sakamáls að hann hafi áður kveðið upp efnisdóm sem hefur verið ómerktur og máli vísað heim til nýrrar meðferðar enda sé hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Um það má vísa til dóma Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 33/2012, 12. apríl 2017 í máli nr. 232/2017, 28. september 2017 í máli nr. 599/2017, 2. nóvember 2017 í máli nr. 665/2017 og dóm mannréttindadómstólsins 8. október 2020 í máli nr. 52095/11, Teslya gegn Úkraínu (40. lið). Í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar í málum nr. 599/2017 og 665/2017 var talið að dómari sem kveðið hefði upp efnisdóm í sakamáli yrði ekki af öðrum ástæðum en þeim sem mælt væri fyrir um í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 vanhæfur til þess að annast nýja meðferð málsins í héraði eftir að fyrri dómur hefði verið ómerktur og málinu vísað heim í hérað. 27. Þau sjónarmið sem samkvæmt framansögðu lágu að baki ómerkingarheimildinni í 1. og 2. málslið 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 áður en ákvæðið var fellt brott verða því ekki heimfærð upp á þá aðstöðu sem skapast við það að dómur Landsréttar í sakamáli er ómerktur á þeim grundvelli sem gert var í þessu máli með dómi Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 34/2020 og það tekið til nýrrar efnismeðferðar af þremur dómurum Landsréttar. Ástæður ómerkingarinnar voru fyrst og fremst þær að annmarkar þóttu á formhlið málsins hvað varðaði munnlega sönnunarfærslu og endurskoðun á sönnunargildi munnlegs framburðar þótt einnig hafi verið fundið að samningu dómsins. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að formreglum réttarfarslaga er ætlað að stuðla að efnislega réttri niðurstöðu en fyrrnefndur dómur Hæstaréttar laut aðeins að formhlið málsins en ekki efnishlið. 28. Þótt að sínu leyti sé skiljanlegt að ákærði sem sakfelldur hefur verið af þremur dómurum hafi efasemdir um að þessir dómarar muni líta málið öðrum augum við nýja efnislega meðferð þess og telji að þeir muni síður fallast á rök hans fyrir sýknu en nýir dómarar sem ekki hafa komið að því áður getur það eitt og sér ekki talist grundvöllur undir réttmætan efa um að þeir teljist óhlutdrægir. Eftir ómerkingardóm Hæstaréttar eru dómarar Landsréttar óbundnir af fyrri efnislegri niðurstöðu í málinu er þeir taka að lokinni endurtekinni aðalmeðferð nýja ákvörðun um hvort sekt ákærða telst sönnuð, meðal annars með hliðsjón af þeim athugasemdum sem fram komu í dómi Hæstaréttar. Til þess er jafnframt að líta að við nýja aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti gefst ákærða kostur á að leggja fram frekari gögn af sinni hálfu, gefa munnlega skýrslu, óska eftir að leiða vitni og styrkja málatilbúnað sinn með öðrum hætti í þeim tilgangi að hafa áhrif á niðurstöðu dómsins. 29. Í ljósi alls framangreinds er ekki uppi réttmætur efi um óhlutdrægni umræddra tveggja dómara við nýja meðferð málsins fyrir Landsrétti. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar . Eins og nánar greinir í atkvæði meirihlutans var ákærði sýknaður í héraði af ákæru um stórfellt fíkniefnalagabrot en sakfelldur í Landsrétti með dómi 20. desember 2019 og gert að sæta fangelsi í fimm ár. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 34/2020 var dómur Landsréttar á hinn bóginn ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju þar sem aðferð Landsréttar við sönnunarmat var talin vera í andstöðu við áskilnað um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Kom fram í dóminum að aðferðarfræði Landsréttar við að komast að niðurstöðu hefði verið í bága við regluna um milliliðalausa málsmeðferð þar sem engin sönnunarfærsla hefði farið fram fyrir réttinum ef frá væri talið að spiluð hefði verið símaskýrsla fyrir héraðsdómi af einum lögreglumanni. Þrátt fyrir þetta hefði Landsréttur endurskoðað sönnunargildi munnlegs framburðar og komist að þeirri niðurstöðu að skýringar ákærða og meðákærða um tiltekin atriði væru mjög óljósar og ótrúverðugar. Til viðbótar þessu sagði í dómi Hæstaréttar að röksemdafærsla Landsréttar fyrir sakfellingu ákærða hefði öðrum þræði lotið að gáleysi sem grundvelli saknæmis en það ætti ekki við um ásetningsbrot það sem ákærði var saksóttur fyrir.2. Í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar er málið að nýju til meðferðar fyrir Landsrétti. Sitja tveir af þeim þremur dómurum sem áður dæmdu í málinu í Landsrétti í dómi við hina síðari meðferð þar. Hefur ákærði krafist þess að þeir víki sæti við meðferð málsins.3. Eins og rakið er í atkvæði meirihluta dómenda hefur samkvæmt dómum Mannréttindadómstóls Evrópu við úrlausn um hvort dómari telst óvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu annars vegar verið greint á milli athugunar á því hvaða viðhorf hafa ráðið hjá dómara í tilteknu máli og þá einkum hvort dómari hefur sýnt af sér fordóma eða hlutdrægni (huglægur mælikvarði) og hins vegar athugunar á því hvort til staðar eru hlutlæg atriði sem gefi réttmætt tilefni til að draga í efa að dómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Vísast um þetta nánar til umfjöllunar í atkvæði meirihlutans. Þessi aðgreining breytir þó ekki því að líta verður heildstætt á mál þegar metið er hæfi dómara hverju sinni.4. Ég tel tilvísun meirihluta dómenda til dóms mannréttindadómstólsins 8. október 2020 í máli nr. 52095/11, Teslya gegn Úkraínu, ekki hafa sérstaka þýðingu við úrlausn málsins þannig að það leiði til þeirrar niðurstöðu sem meirihlutinn kemst að. Nokkrar ástæður búa þar helst að baki. 5. Í fyrsta lagi ber að hafa í huga að þótt dómstóllinn hafi í því tilviki ekki talið það vera brot gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans að sömu dómarar og fengu máli heimvísað skyldu dæma aftur í máli ákærðs manns vegna sömu sakargifta þá leiðir það ekki sjálfkrafa til þeirrar ályktunar að ákærðir menn hér á landi þurfi að þola sömu meðferð við efnisdóm í annað sinn vegna ákæru á hendur sér. 6. Þá eru nokkrir fyrirvarar gerðir í dómi mannréttindadómstólsins við niðurstöðu í málsins svo sem í lið 46 um að horfa eigi til þess hvort ákærði hefur notið aðstoðar verjanda og hvort krafa hefur komið fram af hans hálfu um að dómarar vikju sæti við síðari meðferð máls. Um þetta var sérstaklega tiltekið að ákærði í því máli hefði notið aðstoðar verjanda en eigi að síður ekki krafist að dómarar vikju sæti og ekki hefðu fengist skýringar á því hvers vegna slík krafa hefði ekki komið fram. 7. Þótt ætla megi að atriði sem þetta eigi að koma til skoðunar án sérstakrar kröfu ákærðs manns þá er rétt að nefna að hér háttar svo til að ákærði krafðist þess þegar við fyrirtöku málsins að nýju í Landsrétti að dómarar vikju sæti við hina síðari meðferð þess. 8. Einnig segir, eðli málsins samkvæmt, í lið 41 í dómi mannréttindadómstólsins að horfa beri meðal annars til löggjafar í viðkomandi aðildarríki við mat á vanhæfi dómara þegar þessi staða er uppi. 9. Um þetta atriði má líta til þess að í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála var fyrir gildistöku laga nr. 49/2016, um breytingu á lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála (millidómstig), kveðið á um í 3. mgr. 208. gr. að teldi Hæstiréttur líkur á að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að hafa verið röng svo að einhverju skipti um úrslit máls og vitni eða ákærði sem eiga í hlut gáfu ekki munnlega skýrslu fyrir Hæstarétti gat rétturinn þá fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði þannig að munnleg sönnunarfærsla færi þar fram eftir þörfum og leyst yrði úr máli á ný. Var jafnframt sérstaklega kveðið á um það í lokamálslið málsgreinarinnar að yrði héraðsdómur ómerktur samkvæmt þessu skyldu þrír dómarar skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði og mættu þeir ekki vera hinir sömu og áður fóru með það. 0. Um þetta sagði svo í athugasemdum með frumvarpi að lögunum að með niðurlagi ákvæðisins væri bætt við fyrirmælum sem kæmu í veg fyrir að sömu dómarar, einn eða fleiri, færu með mál öðru sinni í héraði ef Hæstiréttur hefði ómerkt upphaflegan dóm sökum þess að líkur þættu vera á því að mat á sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera rangt svo að einhverju skipti um úrslit máls. Þótt þessar reglur kynnu að verða til þess að endurtaka þyrfti munnlega sönnunarfærslu að því leyti sem hún þætti skipta máli, til að tryggja milliliðalausa málsmeðferð, þá yrði að líta svo á að nauðsynlegt væri, með tilliti til aðstöðu aðilanna, að stuðla að því að aðrir dómendur kæmu að máli í héraði þegar svona stæði á.1. Ákvæði 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 var fellt brott með 65. gr. áðurgreindra laga nr. 49/2016. Kom meðal annars fram í athugasemdum frumvarpsins við 65. gr. að lagt væri til að felld yrðu úr gildi ákvæði 3. mgr. 208. gr. er lytu að mögulegri ómerkingu héraðsdóms vegna þess að niðurstaða dómsins um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera röng svo að einhverju skipti. Væri það í samræmi við þá breytingu sem í frumvarpinu fælist um að milliliðalaus sönnunarfærsla geti farið fram fyrir Landsrétti. 2. Í athugasemdum um breytinguna kom jafnframt fram að í 1. og 2. mgr. 225. gr. laganna, samkvæmt frumvarpinu, væri að finna reglur sem eru sama efnis og samsvarandi ákvæði 208. gr. gildandi laga. Ákvæði 3. mgr. 208. gr. yrði hins vegar fellt brott enda ekki lengur ástæða til að mæla sérstaklega fyrir um að Hæstiréttur geti ómerkt dóm vegna þess að rétturinn teldi að niðurstaða um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls þótt ekki væri loku fyrir það skotið að Hæstiréttur gæti ómerkt dóm ef verulegir annmarkar væru á samningu hans.3. Af framangreindu verður því sú ályktun dregin að ástæða þess að felld voru niður fyrirmæli í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um að sömu héraðsdómarar sem komist hefðu að niðurstöðu um sekt ákærðs manns skyldu ekki dæma á ný efnislega í máli á hendur honum vegna sömu sakargifta fólst ekki í breyttu mati löggjafans um vanhæfi dómara í þessu tilliti. Þvert á móti virðist ástæðan fyrir því að ákvæðið var fellt brott hafa verið að með stofnun Landsréttar væri sú aðstaða áfrýjunardómstóls að ómerkja áfrýjaðan héraðsdóm vegna ágalla við sönnunarmat nánast óhugsandi því Landsréttur tæki að sér að endurskoða sönnunarmat með skýrslugjöf þar fyrir dómi, öfugt við það sem tíðkaðist í Hæstarétti fyrir breytinguna á lögunum. Jafnframt var þess getið í athugasemdum með frumvarpinu að lögum nr. 49/2016 að sú aðstaða myndi varla skapast að Hæstiréttur teldi sönnunarmat landsréttardómara rangt svo einhverju skipti um úrslit máls þótt ekki væri útilokað að dómur Landsréttar yrði ómerktur vegna verulegra annmarka á samningu hans. Af þessum réttarfarsástæðum var ekki lengur þörf á sambærilegri reglu um hverjir skyldu sitja dóm í Landsrétti líkt og áður gilti með 3. mgr. 208. gr. um héraðsdómara. 4. Breyting þessi með lögum nr. 49/2016 var því afleiðing breytinga á samspili héraðsdómsstóla og æðri dómstiga, en ekki sökum þess að vilji löggjafans stæði til þess að efnisbreyting skyldi vera á mati löggjafans um hæfi dómara sem áður hefði metið trúverðugleika ákærða og vitna til að meta trúverðugleika framburðar á ný og dæma á ný um sömu sakir á hendur sama manni. 5. Til viðbótar þessu má líta til þess að réttarfarsbreytingar þær sem urðu við stofnun Landsréttar breyttu í engu reglu 2. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um þá fortakslausu skyldu dómara að víkja sæti við efnismeðferð, hefði hann fallist á kröfu um að ákærði sætti gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig til dæmis dóma Hæstaréttar 3. júní 1996 í máli nr. 151/1996 og 17. september 2015 í máli nr. 383/2014. Er þá til þess að líta að eitt af skilyrðum þess að menn séu úrskurðaðir í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna er að dómari telji á grundvelli framkominna gagna að „sterkur grunur“ sé um að kærður maður hafi framið brot það sem er tilefni kröfu um gæsluvarðhald. Eðli málsins samkvæmt eru þá sjaldnast komin fram öll gögn málsins. Í því máli sem hér um ræðir hafa á hinn bóginn þeir tveir dómarar Landsréttar sem um ræðir gert gott betur en að telja einungis „sterkan grun“ vera fram kominn um sekt ákærðs manns. Þeir hafa, eftir viðeigandi málsmeðferð að þeirra mati, komist að þeirri rökstuddu niðurstöðu að fengin sé sönnun fyrir sekt ákærða sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Er í raun í máli þessu uppi sambærileg aðstaða og 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 tók til fram að gildistöku laga nr. 49/2016 og svo sem áður er lýst.6. Endurskoðun Hæstaréttar á dómum Landsréttar í sakamálum eftir gildistöku laga nr. 49/2016 er nokkuð annars eðlis en endurskoðun Hæstaréttar á dómum héraðsdóms áður, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008, sem kveður á um að ekki sé heimilt að veita leyfi til að áfrýja dómi Landsréttar til Hæstaréttar til endurskoðunar á mati Landsréttar á sönnunargildi munnlegs framburðar. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 215. gr. laganna er á hinn bóginn unnt að óska eftir leyfi Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar til að fá ómerkingu á héraðsdómi og landsréttardómi og heimvísun máls, auk þess sem dómur Landsréttar kann að vera ómerktur án kröfu þar um. Aftur á móti er útilokað að síðara mat Landsréttar eftir endurtekna meðferð máls hjá sömu dómurum og áður dæmdu í því geti komið til endurskoðunar hjá æðra dómi, en fyrir gildistöku laga nr. 49/2016 var þó sá möguleiki fyrir hendi að endurtekið mat héraðsdóms kæmi til endurmats fyrir Hæstarétti samkvæmt þágildandi 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Þrátt fyrir það þótti sérstök ástæða til að hafa sérstakt ákvæði í 3. mgr. 208. gr. laganna er bannaði sama héraðsdómara og áður hafði dæmt í máli að dæma á ný í sama máli við síðari meðferð þess.7. Þegar litið er yfir sviðið má loks nefna að vanhæfisreglur 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 eru orðaðar á sama veg og reglur 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fjölmörg dæmi eru um að dómari hafi talist vanhæfur þótt afskipti hans af málefni, meðal annars við meðferð máls fyrir dómi, hafi verið mun veigaminni en að kveða upp efnisdóm í máli, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 9. janúar 2004 í máli nr. 491/2003. Vanhæfisreglur laganna hafa auk þess að geyma víðtæk ákvæði sem mæla fyrir um að hlutrænt séð skuli dómarar taldir vanhæfir þótt síður en svo verði fullyrt að tengsl þeirra við mál séu með þeim hætti að áhrif þurfi að hafa á afstöðu þeirra miðað við ýmis önnur tilvik sem upp geta komið, sbr. til dæmis f-lið 6. gr. laga nr. 88/2008 um að dómari teljist vanhæfur við meðferð máls ef vitni er maki systkinabarns fyrrverandi maka dómara.8. Eins og rakið hefur verið töldu dómarar Landsréttar sönnunarmat og málsmeðferð þá sem átti sér stað fyrir Landsrétti fullburða svo snúa mætti við dómi héraðsdóms og sakfella ákærða. Á hinn bóginn var dómur Landsréttar yfir ákærða ómerktur í Hæstarétti og málinu vísað til nýrrar meðferðar sökum þess að aðferð Landsréttar við sönnunarmat var talið í andstöðu við ákvæði laga og stjórnarskrár auk þess sem aðrir annmarkar voru við röksemdafærslu fyrir sakfellingu ákærða. Er með þessum hætti komin upp sambærileg aðstaða og áðurgildandi ákvæði 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 var ætlað að taka til, en niðurfelling þess ákvæðis fól eins og áður segir ekki í sér breytt mat löggjafans á hæfi dómara. Er heldur ekkert fram komið um að ný sönnunargögn verði færð fram í málinu við síðari málsmeðferð fyrir Landsrétti sem leiða kunni til breytingar á fyrri niðurstöðu hans. 9. Fallast má á það sem fram kemur í lið 28 í atkvæði meirihluta dómenda Hæstaréttar að það sé að sínu leyti skiljanlegt að ákærði sem sakfelldur hefur verið af þremur dómurum hafi efasemdir um að þeir dómarar líti málið öðrum augum við nýja efnislega meðferð þess og telji að þeir muni síður fallast á rök hans fyrir sýknu en nýir dómarar sem ekki hafa komið að því áður. Að virtri 70. gr. stjórnarskrárinnar og öllu því sem rakið er hér að framan tel ég varhugavert að vefengja fullyrðingu ákærða um að réttmæt ástæða sé fyrir hann að telja að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómara í efa í skilningi g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Verður að ætla að önnur niðurstaða sé heldur ekki til þess fallin að skapa traust aðila jafnt sem almennings til dómstóla. 20. Ber því að fallast á kröfu varnaraðila um að landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson og Jóhannes Sigurðsson skuli víkja sæti í landsréttarmálinu nr. 723/2018.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=ad63fbd1-442f-4f82-9834-d69b84e74998
Mál nr. 632/2011
Kærumál Gjaldþrotaskipti
F ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu A hf. um að bú F ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í dómi Hæstaréttar sagði að þrengri kostir hefðu verið settir F ehf. í áskorun A hf. en heimilt væri samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var kröfu A hf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 22. nóvember 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 2011, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um að bú hans verði tekið til gjaldþrotaskipa. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavöxtum er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir krafðist varnaraðili þess að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á þeim grundvelli að sóknaraðili hefði ekki sinnt áskorun hans samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 17. gr. laga nr. 95/2010. Óumdeilt er að sóknaraðili svaraði ekki þessari áskorun, en hann hefur andmælt því að áskorunin hafi fullægt skilyrðum ákvæðisins. Samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 getur lánardrottinn krafist þess að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta að fullnægðu einhverju af þeim skilyrðum sem þar eru talin upp í fimm töluliðum, enda sýni skuldarinn ekki fram á að hann sé allt að einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum þegar þær koma í gjalddaga eða verði það innan skamms tíma. Með framangreindri 17. gr. laga nr. 95/2010 var bætt við skilyrði þar sem lánardrottni er heimilað að krefjast gjaldþrotaskipta á búi skuldara hafi hann ekki innan þriggja vikna orðið við áskorun hans, sem birt hefur verið skuldara eftir sömu reglum og gilda um birtingu stefnu í einkamáli, um að lýsa því skriflega yfir að hann verði fær um að greiða skuld við lánardrottin þegar hún fellur í gjalddaga eða innan skamms tíma ef hún er þegar gjaldfallin. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna kom fram að í þessu ákvæði fælist að skuldari þyrfti að lýsa því yfir að efnahag hans væri ekki þannig komið að hann væri ógreiðslufær. Með þessu væri leitast við að koma í veg fyrir að skuldari gæti tafið gjaldþrotaskipti, sem skilyrði væru fyrir, með því einu að halda að sér höndum. Með vísan til framangreinds ákvæðis sendi varnaraðili sóknaraðila bréflega áskorun 15. desember 2010, sem birt var fyrirsvarsmanni sóknaraðila daginn eftir. Þar var ætluð vangoldin skuld varnaraðila tilgreind og sundurliðuð. Þá sagði: „Arion banki hf. skorar hér á yður, sem stjórnarmann og prókúruhafa Faxafens ehf., að beina yfirlýsingu til bankans þar sem því er lýst yfir að Faxafen ehf. sé greiðslufært og að efnahagur félagsins sé með þeim hætti að félagið verði fært að greiða ofangreindar skuldir við Arion banka hf. innan tveggja (2) vikna frá dagsetningu yfirlýsingarinnar. Hafi slík yfirlýsing ekki borist bankanum ... innan þriggja (3) vikna frá dagsetningu þessarar áskorunar, verður gerð krafa um að bú Faxafens ehf. verði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli 5. tölul. 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 ...“ Umrætt ákvæði laganna er sérregla sem tekin var upp í lög nr. 21/1991 til að auðvelda lánardrottni að knýja fram gjaldþrotaskipti á búi skuldara. Að því gættu verður lánardrottinn, kjósi hann að neyta þessa úrræðis, að fullnægja í hvívetna þeim skilyrðum sem þar eru sett. Með fyrrgreindri áskorun gerði varnaraðili það að skilyrði að sóknaraðili skyldi lýsa því yfir að hann yrði fær um að greiða skuld sína við varnaraðila innan tveggja vikna frá dagsetningu yfirlýsingar sinnar. Sá frestur á sér ekki stoð í orðalagi 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 en þar segir að skuldari skuli lýsa því yfir að hann telji sig geta greitt gjaldfallna skuld sína „innan skamms tíma“. Samkvæmt því voru sóknaraðila settir þrengri kostir í áskorun varnaraðila en heimilt var samkvæmt ákvæðinu. Af þeirri ástæðu bar héraðsdómi að hafna kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Arion banka hf., um að bú sóknaraðila, Faxafens ehf., verði tekið til gjaldþrotaskipta. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 58/2013
Eftirlaun Samningur Tómlæti
H krafðist eftirlaunagreiðslna úr hendi SL á grundvelli samnings sem hann hafði gert árið 1985 við Lífeyrissjóð SÍS, en sá sjóður hafði sameinast SL. Samkvæmt samningnum skyldu eftirlaun hans miðast við 65 ára lágmarksaldur og vera 90% af mánaðarlaunum framkvæmdastjóra SÍS eins og þau væru á hverjum tíma. Á árinu 1998 var gert samkomulag um breytingu á eftirlaunarétttindum H og skyldu þau nú nema ákveðinni mánaðarlegri greiðslu sem tæki breytingum eftir umsaminni vísitölu. Eftirlaun H tóku ekki breytingum samkvæmt þessu fyrr en á árinu 1999 en þá tók H við greiðslu úr hendi sjóðsins með fyrirvara um hugsanlega leiðréttingar. Hafði hann áður óskað eftir að tekinn yrði saman útreikningur eftirlauna hans miðað við tilteknar forsendur. Í Hæstarétti var talið að miðað við hvernig H hafði óskað eftir að uppgjöri yrði hagað við sig á árinu 1999 og með tómlæti hans í framhaldi af því yrði hann talinn bundinn af samkomulaginu frá árinu 1998 sem kom í stað upphaflegs samnings hans frá 1985. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um sýknu SL.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. janúar 2013. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 41.550.099 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 13.056.742 krónum frá 31. desember 2008 til 31. desember 2009, af 22.442.367 krónum frá þeim degi til 31. desember 2010, af 31.825.206 krónum frá þeim degi til 31. desember 2011, en af 41.550.099 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi vann áfrýjandi alla starfsævi sína hjá Sambandi íslenskra samvinnufélaga, en síðustu 25 árin var hann framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs SÍS. Árið 2005 var sá sjóður, sem þá hét Samvinnulífeyrissjóðurinn, sameinaður stefnda sem gekk undir heitinu Lífeyrissjóðurinn Lífiðn, en nafni á sameinuðum sjóði var breytt í það heiti sem stefndi hefur borið síðan. Hinn 7. október 1985 gerði Lífeyrissjóður SÍS samning við áfrýjanda um eftirlaun hans sem miðast skyldu við 65 ára lágmarksaldur. Samkvæmt samningnum skyldu eftirlaun áfrýjanda vera „90% af mánaðarlaunum framkvæmdastjóra Sambandsins, eins og þau eru á hverjum tíma.“ Áfrýjandi hóf töku lífeyris 1. janúar 1987 og voru þau upphaflega miðuð við laun framkvæmdastjóra. Þegar Samband íslenskra samvinnufélaga dró úr starfsemi sinni þannig að einstakar deildir voru skildar frá rekstri Sambandsins munu stöður framkvæmdastjóra þess hafa verið lagðar niður. Eftirlaun til áfrýjanda voru til umfjöllunar hjá Samvinnulífeyrissjóðnum á árinu 1998. Hinn 22. maí það ár var ritað skjal sem bar yfirskriftina „Samkomulag um eftirlaunaréttindi Hermanns Þorsteinssonar“. Í upphafi skjalsins var vísað til eftirlaunasamningsins við áfrýjanda frá 7. október 1985 og tekið fram að með samkomulaginu yrði sú breyting á eftirlaunaréttindum hans að í stað þess að miðað væri við ákveðið hlutfall af launakjörum framkvæmdastjóra Sambands íslenskra samvinnufélaga, eins og þau væru á hverjum tíma, væri nú samið um ákveðnar mánaðarlegar greiðslur sem tækju breytingum eftir umsaminni vísitölu. Um eftirlaunin sagði síðan að frá og með 1. janúar 1998 næmu þau 340.000 krónum á mánuði, en í desember ár hvert skyldu greidd tvenn mánaðarlaun. Frá þeim tíma hækkuðu launin mánaðarlega eftir vísitölu neysluverðs. Samkomulag þetta var undirritað af stjórn Samvinnulífeyrissjóðsins en áfrýjandi ritaði ekki undir það. Eftirlaun til áfrýjanda tóku ekki breytingum í samræmi við samkomulagið fyrr en á árinu 1999 í kjölfar þeirra bréfaskipta sem nú verða rakin. Með bréfi 23. júlí 1999 áréttaði áfrýjandi beiðni til framkvæmdastjóra Samvinnulífeyrissjóðsins, sem hann sagðist áður hafa hafa komið á framfæri munnlega, um að tekinn yrði saman útreikningur eftirlauna frá því að hann hóf töku lífeyris. Fór áfrýjandi þess á leit að gerður yrði útreikningur á eftirlaunum miðað við upphafsgreiðslu, sem tæki breytingum eftir launavísitölu til 1. janúar 1998, en frá þeim tíma yrði miðað við 340.000 krónur á mánuði og sú fjárhæð síðan reiknuð eftir sömu vísitölu. Til samanburðar óskaði áfrýjandi eftir að tekið yrði saman yfirlit um þær greiðslur sem hann hefði fengið á sama tímabili. Mismunurinn yrði síðan vaxtareiknaður en í þeim efnum lagði áfrýjandi til að miðað yrði við vexti á bundnum innlánsreikningi. Þessu erindi svaraði framkvæmdastjóri sjóðsins með bréfi 18. ágúst sama ár en því fylgdu umbeðnir útreikningar. Samkvæmt þeim hafði áfrýjandi fengið lægri greiðslu sem nam 8.083.263 krónum frá því hann hóf töku lífeyris í janúar 1987 til október 1999 miðað við að upphafleg eftirlaun hefðu verið bundin launavísitölu á því tímabili. Af þeirri fjárhæð voru síðan reiknaðir 8,5% vextir eftir því sem mánaðarlegar greiðslur féllu til en samtals námu þeir 2.906.157 krónum. Í bréfi áfrýjanda 11. nóvember 1999 til lífeyrissjóðsins kom fram að hann samþykkti útreikninginn „með fyrirvara um hugsanlegar leiðréttingar“. Auk þess fór áfrýjandi þess á leit að áðurgreindar fjárhæðir yrðu millifærðar inn á reikning hans daginn eftir. Samkvæmt yfirliti sjóðsins var vaxtagreiðslan innt af hendi þann dag að frádregnum fjármagnstekjuskatti, en fjárhæð sem svaraði til mismunar eftirlauna mun hafa verið greidd 15. sama mánaðar. Fyrir héraðsdómi greindi fyrrverandi framkvæmdastjóri Samvinnulífeyrissjóðsins frá því að á stjórnarfundi sjóðsins á árinu 2005 hafi komið fram að áfrýjandi hefði rætt við þáverandi stjórnarformann sjóðsins og óskað eftir leiðréttingu á eftirlaunakjörum sínum. Með bréfi lögmanns áfrýjanda 11. maí 2007 var þess krafist að staðið yrði við eftirlaunasamninginn frá 7. október 1985 og að áfrýjanda yrði greiddur mismunur sem hann ætti rétt á samkvæmt þeim samningi og því sem greitt hefði verið á næstliðnum átta árum. Þessu hafnaði stefndi með bréfi 5. júlí sama ár. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi áttu aðilar í frekari bréfaskiptum í kjölfarið, en ekki eru efni til að rekja þau nánar. II Samkvæmt áðurnefndum samningi 7. október 1985 um eftirlaun áfrýjanda skyldu þau nema 90% af mánaðarlaunum framkvæmdastjóra Sambands íslenskra samvinnufélaga eins og þau væru á hverjum tíma. Eftir að stöður framkvæmdastjóranna höfðu verið lagðar niður var Samvinnulífeyrissjóðnum ókleift að efna þessa skuldbindingu eftir orðanna hljóðan og því þurfti að finna annað viðmið sem grundvöll eftirlauna til áfrýjanda. Samkomulag um eftirlaun til áfrýjanda 22. maí 1998 var ekki undirritað af honum og greiðslur samkvæmt því voru ekki inntar af hendi fyrst eftir að það hafði verið samþykkt af hálfu lífeyrissjóðsins. Í bréfi áfrýjanda 23. júlí 1999 fór hann þess á leit að fá útreikning á eftirlaunum miðað við að þau hafi frá upphafi lífeyristöku tekið breytingum í samræmi við launavísitölu. Jafnframt miðaði hann við að fjárhæð eftirlauna 1. janúar 1998 væri 340.000 krónur á mánuði. Í kjölfarið fékk áfrýjandi útreikning lífeyrissjóðsins sem tekinn var saman í samræmi við tilmæli hans. Með bréfi 11. nóvember 1999 samþykkti áfrýjandi útreikninginn en gerði fyrirvara um hugsanlega leiðréttingu. Sá fyrirvari gat ekki lotið að fyrrgreindri fjárhæð eftirlauna sem áfrýjandi sjálfur hafði miðað við og var samhljóða því sem lagt var til grundvallar í fyrrgreindu samkomulagi frá 22. maí 1998. Í framhaldi af þessu var greiðslu eftirlauna til áfrýjanda hagað eftir því samkomulagi án þess að leitt hafi verið í ljós að hann hafi hreyft athugasemdum fyrr en í fyrsta lagi á árinu 2005. Með hliðsjón af því hvernig áfrýjandi óskaði eftir að uppgjöri yrði hagað við sig á árinu 1999 og með tómlæti hans í framhaldi af því verður hann talinn bundinn af samkomulaginu 22. maí 1998 sem kom í stað upphaflegs samnings um eftirlaun hans frá 7. október 1985. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 6. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hermanni Þorsteinssyni, kt. [...], Espigerði 2, Reykjavík, með stefnu, birtri 5. marz 2012, á hendur Stöfum lífeyrissjóði, kt. [...], Stórhöfða 31, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 41.550.099, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 13.056.742 frá 31. desember 2008 til 31. desember 2009, af kr. 22.442.367 frá þeim degi til 31. desember 2010, af kr. 31.825.206 frá þeim degi til 31. desember 2011 og af kr. 41.550.099 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti. II Málavextir Stefnandi starfaði í um 50 ár hjá Sambandi íslenskra samvinnufélaga, SÍS. Síðustu 25 árin starfaði hann sem framkvæmdastjóri Samvinnulífeyrissjóðsins. Hann lét af störfum þann 7. október árið 1985. Við starfslok stefnanda gerði Samvinnulífeyrissjóðurinn eftirlaunasamning við hann þar sem sagði í 3. gr., að eftirlaun skyldu verða 90% af mánaðarlaunum framkvæmdastjóra Sambandsins, eins og þau væru á hverjum tíma. Árið 2005 var Samvinnulífeyrissjóðurinn sameinaður Lífeyrissjóðnum Lífiðn og var nafni hins nýja lífeyrissjóðs gefið nafnið Stafir lífeyrissjóður og hefur starfað undir því nafni síðan. Eftirlaunagreiðslur samkvæmt samningi aðila hófust í janúarmánuði 1987. Fljótlega eftir það gerði stefnandi athugasemdir við fjárhæð eftirlauna og voru þau leiðrétt í kjölfarið. Nokkur næstu árin kvartaði stefnandi kvartaði undan þeim greiðslum, sem honum voru greiddar, og taldi þær ekki vera í samræmi við eftirlaunasamninginn. Þann 22. maí 1998 kveður stefnandi stjórn Samvinnulífeyrissjóðsins hafa ákveðið einhliða að breyta eftirlaunasamningnum með skjali nefndu „Samkomulag um eftirlaunaréttindi Hermanns Þorsteinssonar“. Það skjal var undirritað af þáverandi stjórnarmönnum Samvinnulífeyrissjóðsins, þeim Gunnari Birgissyni, Geir Magnússyni og Guðbrandi Guðbrandssyni, en án undirritunar stefnanda. Í þessu skjali var kveðið á um tiltekin eftirlaunakjör, sem að mati stefnanda voru mun lakari kjör en um hafði verið samið í upphaflega eftirlaunasamningnum. Þar kom m.a. fram að greiðslur til stefnanda skyldu miðast við tiltekna mánaðargreiðslu, en ekki tiltekinn hundraðshluta launa framkvæmdastjóra Sambandsins, eins og áður hafði verið. Stjórnin boðaði stefnanda til fundar vegna þessa um vorið 1998. Stefnandi kveðst hafa mætt á fundinn en ekki verið tilbúinn til að samþykkja þessa breytingu, hvorki þá né síðar. Þann 29. maí 1998 sendi stefnandi bréf til framkvæmdastjóra Samvinnulífeyrissjóðsins þar sem hann óskaði m.a. eftir útreikningum frá stefnda sem sýndu, hvernig eftirlaun hans yrðu, ef miðað væri við laun framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs aðila, með það í huga að komast að sameiginlegri niðurstöðu um hvernig reikna skyldi út eftirlaun hans. Þar sem Samband íslenzkra samvinnufélaga var að mestu liðið undir lok á þessum tíma lagði hann til, að miðað yrði við laun framkvæmdastjóra Sambandsins. Í júní sama ár, sendi stefnandi enn bréf með athugasemdum um eftirlaun sín. Þann 23. júlí 1999 sendi stefnandi aftur bréf til framkvæmdastjóra Samvinnulífeyrissjóðsins, þar sem hann áréttaði fyrri beiðni sína um nýjan útreikning og yfirlit yfir eftirlaunagreiðslur sínar frá byrjun, sem skyldi vera þannig: 1. 1987, jan. Fyrsta greiðsla, kr. 118.929, þ.e. 90% af fullum launum framkvæmdastjóra, sem í des´86 voru 132.144 (sbr. ljósrit). Breytingar fylgi síðan vísitölu launa, febr, marz o.s. frv, 1988, 1989, 1990 o.s.frv. 1999, maí er upphæðin kr. 319.994 skv. útreikn. Hagstofu. 2. Annað yfirlit fylgi þessu um raunverulegar, mánaðarlegar greiðslur á sama tímabili. 3. Yfirlit greiðslna eftirlauna frá 1/1 ´98, kr. 340.000 pr. mán., og þróun þeirra síðan skv. launavísitölu. Í bréfinu áréttar stefnandi jafnframt fyrri kröfu sína um, að útreikningur eftirlauna hans verði leiðréttur aftur í tímann fram til ársins 1999 þannig að útreikningur verði í samræmi við ákvæði eftirlaunasamningsins frá 1985. Þann 18. ágúst 1999 sendi þáverandi framkvæmdastjóri Samvinnulífeyrissjóðsins bréf til stefnanda með yfirliti yfir greiðslur til hans vegna eftirlauna, ásamt leiðréttingum á útreikningi greiðslna á tímabilinu frá upphafi eftirlaunagreiðslna til ársins 1999. Í framhaldi af því boðaði framkvæmdastjóri stefnanda á fund þann 15. október 1999. Stefnandi mætti ekki á þann fund, en sendi símskeyti til framkvæmdastjóra þann 19. október s.á., þar sem hann áréttar enn beiðni um að fá sendan umbeðinn útreikning á eftirlaunum sínum með mánaðarlegum hækkunum samkvæmt launavísitölu, miðað við launin í janúar 1987. Þann 11. nóvember 1999 sendi stefnandi enn bréf til þáverandi framkvæmdastjóra stefnda þar sem fram kemur, að hann átti sig ekki alveg á útreikningi stefnda, en samþykkir útreikninginn, með fyrirvara um hugsanlegar leiðréttingar, og biður um að launaleiðréttingin verði millifærð á bankareikning hans í Landsbanka Íslands „strax á morgun“. Í kjölfar framangreindra samskipta stefnanda og stefnda fór fram uppgjör við stefnanda og leiðrétting á eftirlaunagreiðslum til hans vegna áranna 1987 – 1999. Stefnandi kveðst hafa talið, að eftirlaunagreiðslur hans hefðu ekki verið í samræmi við ákvæði eftirlaunasamnings hans, hvorki fyrir né eftir þá leiðréttingu, sem hann fékk árið 1999. Þann 11. maí 2007 sendi lögmaður stefnanda bréf til stefnda, þar sem gerð er krafa um leiðréttingu eftirlauna hans til samræmis við ákvæði eftirlaunasamningsins. Svar barst þann 5. júlí 2007 þar sem hafnað er kröfum hans, og vísað til þess, að fyrir liggi gögn, sem staðfesti aðkomu hans að gerð samkomulags frá árinu 1998 vegna breytingar á eftirlaunasamningnum. Fleiri bréf gengu á milli lögmanna á árinu 2007 og 2008, en ekkert samkomulag varð á milli aðila. Þann 7. apríl 2009 þingfesti stefnandi mál á hendur stefnda til viðurkenningar á því, að hann ætti rétt til 90% launa stjórnanda, sem gegni sambærilegri stöðu og laun framkvæmdastjóra SÍS voru við gerð eftirlaunasamningsins. Stefnandi ákvað að fella málið niður þann 17. september 2009. Stefndi kveðst hafa greitt stefnanda eftirlaun í samræmi við efni eftirlaunasamningsins allt frá árinu 1987. Frá þeim tíma, er stefnandi hóf töku lífeyris og næstu ár á eftir, hafi dregið verulega úr starfsemi Sambands íslenzkra samvinnufélaga og hafi fyrirtækið hætt atvinnustarfsemi á árinu 1992. Kveður stefndi, að frá því tímamarki hafi verið brostnar þær forsendur, er lágu til grundvallar viðmiði varðandi eftirlaun stefnanda. Hafi stefndi því greitt stefnanda eftirlaun, sem tóku nú breytingum til samræmis við breytingar á lánskjaravísitölu. Stefndi kveður ósk um leiðréttingar í kjölfar bréfs stefnanda frá 11. nóvember 1999 aldrei hafa borizt sér og hafi stefnandi ekki haft uppi kröfur um frekari leiðréttingu á eftirlaunum sínum fyrr en árið 2007. Snýst ágreiningur aðila um, hvernig reikna skuli eftirlaun stefnanda. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á meginreglu kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga. Samningurinn, sem gerður hafi verið árið 1985 um eftirlaun stefnanda, sé skuldbindandi fyrir stefnda. Stefnandi hafi starfað allan sinn starfsaldur hjá SÍS, sem hafi verið stórveldi hér á landi mestan hluta tuttugustu aldarinnar. Sá samningur, sem gerður hafi verið við stefnanda við starfslok, beri þess merki, að stefnandi hafi verið Sambandinu afar mikilvægur. Þar segi, að eftirlaun hans skuli nema 90% af mánaðarlaunum framkvæmdastjóra Sambandsins „eins og þau eru á hverjum tíma“. Þegar samningurinn var gerður, hafi ekki verið gert ráð fyrir, að Samband íslenskra samvinnufélaga gæti nokkru sinni fallið sem stórveldi hér á landi. Það hafi verið gert ráð fyrir, að eftirlaun stefnanda skyldu vera vegleg. Ekkert fyrirtæki myndi gera slíkan samning nema við yfirmann, sem fyrirtækið eigi mikið að þakka. Framkvæmdastjóri Sambandsins hafi verið æðsti maður þessa stóra fyrirtækis, og skyldu eftirlaun stefnanda reiknuð út frá launum hans. Sambandið hafi séð um rekstur fjölda verzlunar- og þjónustufyrirtækja, auk flutningafyrirtækis, og hafi starfsmenn Sambandsins verið gríðarlega margir. Allir þeir starfsmenn hafi greitt í Samvinnulífeyrissjóðinn, sem stefnandi hafi verið framkvæmdastjóri fyrir. Það hafi verið stór lífeyrissjóður. Samningurinn, sem gerður hafi verið við stefnanda, hafi ekki verið frábrugðinn því, sem tíðkazt hafi á þeim tíma, þegar yfirmenn íslenzkra fyrirtækja hættu störfum fyrir aldurs sakir, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 243/1990. Ástæða þess, að slíkir samningar voru gerðir, hafi verið sú að tryggja þessum mönnum launagreiðslur til að kjör þeirra, sem hafi verið góð á meðan þeir voru starfandi, yrðu áfram góð. Með því hafi fyrirtækið verið að launa mönnum ævistarf þeirra í þágu fyrirtækisins. Stjórnarmenn Samvinnulífeyrissjóðsins hafi vitað nákvæmlega, hvað þeir hafi verið að skrifa undir, þegar þeir gerðu eftirlaunasamninginn við stefnanda, að eigin frumkvæði, eins og stefnandi lýsi í ofannefndu bréfi sínu, dagsettu þann 29. desember 2005. Breytinguna, sem stefndi haldi fram, að hafi verið gerð á eftirlaunasamningi stefnanda árið 1998, hafi stjórnin gert einhliða og án samþykkis stefnanda. Stefndi hafi ekki undir neinum kringumstæðum haft heimild til að breyta framkvæmd eftirlaunasamningsins þannig einhliða og án samþykkis stefnanda. Til þess að breyting á samningi teljist vera breyting, þurfi allir aðilar samnings að samþykkja hana. „Einhliða“ breyting sé einfaldlega ekki breyting á samningi. Stefnandi hafi margítrekað sett fram athugasemdir sínar og kröfur um leiðréttingu eftirlaunagreiðslna sinna, allt frá árinu 1999, eftir að hann hafi fengið leiðréttingu síðast, án nokkurs árangurs. Stefndi hafi valið þá leið að horfa fram hjá mótmælum stefnanda, og hvorki rætt við hann né lögmann hans, eða gert nokkuð til að ná samkomulagi við stefnanda um framkvæmd samningsins. Stefndi hafi „skammtað“ stefnanda eftirlaunagreiðslur í gegnum árin, eftir því sem talið hafi verið hagstæðast lífeyrissjóðnum hverju sinni. Hér á landi sé ekkert fyrirtæki til, sem sé jafnstórt og Samband íslenskra samvinnufélaga hafi verið, þegar eftirlaunasamningurinn var gerður við stefnanda árið 1985. Það séu því ekki til staðar neinar viðmiðunarlaunagreiðslur til að reikna út réttindi stefnanda. Stefndi sé lífeyrissjóður, sem hafi tekið við varðveizlu og ávöxtun þess fjár, sem hafi verið í Samvinnulífeyrissjóðnum, sem stefnandi hafi starfað við í 25 ár. Samband íslenzkra samvinnufélaga, SÍS, hafi liðið undir lok löngu eftir að stefnandi hætti störfum sem framkvæmdastjóri lífeyrissjóðsins, en lífeyrissjóðurinn hafi lifað áfram. Hann hafi orðið að Stöfum lífeyrissjóði, eins og fyrr greini. Eins og komi fram í ársskýrslu stefnda 2006 hafi Samvinnulífeyrissjóðurinn, ásamt öðrum lífeyrissjóði, orðið að stefnda. Á grundvelli þess sé kröfu stefnanda beint að stefnda. Í máli þessu geri stefnandi hins vegar kröfu um, að honum verði greidd eftirlaun, sambærileg við laun framkvæmdastjóra stefnda, og telji stefnandi það eðlilega viðmiðun, þar sem Sambandið sé ekki lengur til. Stefnandi geri kröfu um, að stefndi standi við eftirlaunasamning Samvinnulífeyrissjóðsins við hann, með því að honum verði greidd eftirlaun eins og krafizt sé. Stefnandi hafi látið í ljós óánægju sína vegna eftirlaunagreiðslna til sín, allar götur frá árinu 1987. Stefndi hafi gert leiðréttingar árið 1999, en eftir það hafi hann leyft sér að hlusta ekki á kvartanir stefnanda. Þeir hafi lokað eyrum sínum fyrir þessum kvörtunum. Stefnandi hafi þingfest stefnu gegn stefnda á árinu 2009, þar sem gerð hafi verið krafa um, að viðurkennt væri, að eftirlaunagreiðslur til hans skyldu vera eins og orðalag eftirlaunasamningsins kvað á um. Hann hafi hins vegar ákveðið að fella það mál niður vegna persónulegra ástæðna. Nokkrum dögum eftir að hann felldi niður málið í héraðsdómi, hafi hann fengið sent bréf frá framkvæmdastjóra stefnda, þar sem honum hafi verið tilkynnt um 6% lækkun á „lífeyrisgreiðslum“ hans. Frá árinu 2009 hafi eftirlaunagreiðslur til stefnanda haldið áfram að lækka með einhliða ákvörðun stefnda. Stefnandi geri kröfu um leiðréttingu eftirlaunagreiðslna til sín síðastliðin fjögur ár, eins og sundurliðað sé í kafla um málavexti. Ástæða þess, að stefnandi geri ekki kröfu lengra aftur í tímann séu ákvæði 3. gr. fyrningalaga nr. 150/2007. Krafa stefnanda sé byggð á því, að miðað verði við launakjör framkvæmdastjóra stefnda, enda telji stefnandi það eðlilega viðmiðun, þar sem Samband íslenzkra samvinnufélaga sé ekki lengur til. Stefnandi geri kröfu í máli þessu um, að eftirlaunagreiðslur til hans verði leiðréttar fjögur ár aftur í tímann og að viðurkennt verði, að miða skuli greiðslur til hans við laun framkvæmdastjóra stefnda. Samkvæmt ársskýrslum stefnda, sem birtar séu á vef sjóðsins, hafi heildarlaun framkvæmdastjóra stefnda verið eftirfarandi, s.l. ár: - 2007 kr. 19.048.011 - 2008 kr. 20.042.677 - 2009 kr. 17.236.680 - 2010 kr. 17.216.013 Við gerð stefnu liggi ársskýrsla stefnda vegna ársins 2011 ekki fyrir á vef, en í kröfugerð sé gert ráð fyrir sömu árstekjum hjá framkvæmdastjóranum árið 2011 og árið 2010. Sé eftirfarandi útreikningur í samræmi við það. Greiðslur til stefnanda á sama tímabili hafi hins vegar verið eftirfarandi: - 2007 kr. 6.852.851 - 2008 kr. 6.985.935 - 2009 kr. 7.851.055 - 2010 kr. 7.833.174 - 2011 kr. 7.491.120 Stefnandi geri kröfu um að fá leiðréttingu þannig að viðurkennt verði, að eftirlaunagreiðslur til hans eigi að miða við laun framkvæmdastjóra stefnda, sem er sá lífeyrissjóður, sem hafi tekið við af þeim lífeyrissjóði, sem stefnandi starfaði fyrir. Gerð sé krafa um greiðslu á mismun fjárhæðar, sem nemi heildarlaunum framkvæmdastjóra stefnda og þeim heildargreiðslum, sem stefnandi hafi fengið á tímabilinu: Vegna 2008: 20.042.677 – 6.985.935 = kr. 13.056.742 Vegna 2009: 17.236.680 – 7.851.055 = kr. 9.385.625 Vegna 2010: 17.216.013 – 7.833.174 = kr. 9.382.839 Vegna 2011: 17.216.013 – 7.491.120 = kr. 9.724.893 Samtals kr. 41.550.099 Gerð sé krafa vegna hvers árs í einu, þ.e. miðað við heildartekjur hvers árs. Gerð sé krafa um greiðslu dráttarvaxta frá 31. desember ár hvert. Vísað sé til meginreglna kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og reglna samningaréttarins um túlkun samninga. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Um varnarþing vísist til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á þeirri meginmálsástæðu, að hann hafi að fullu og öllu leyti efnt skyldur sínar gagnvart stefnanda samkvæmt eftirlaunasamningi frá 1987. Í kjölfar þess, að Samband íslenzkra samvinnufélaga hafi hætt allri starfsemi, hafi forsendur, sem lagðar voru til grundvallar eftirlaunasamningi stefnanda, brostið. Því hafi verið óhjákvæmilegt að finna lífeyri stefnanda annað viðmið. Stefnandi hafi sjálfur óskað endurskoðunar á viðmiði lífeyris og lagt fram tillögur og kröfur um breytingar, sem stefndi hafi fallizt efnislega á. Um íhlutun og afskipti stefnanda nægi að benda á bréf, dags. 23. júlí 1999, en í því komi fram kröfur stefnanda um breytingar á viðmiði eftirlauna, dskj. nr. 8. Efnislega verði bréfið ekki túlkað öðruvísi en svo, að stefnandi hafi sjálfur átt frumkvæði að, og komið með beinum hætti að, endurskoðun eftirlauna. Í því samhengi sé áherzla lögð á, að stefndi hafi að öllu leyti fallizt á þær forsendur, sem stefnandi hafi lagt til grundvallar nýjum útreikningi eftirlauna. Stefndi bendi á, að sé útreikningur stefnanda borinn saman við efni samkomulags um eftirlaunaréttindi stefnanda frá 22. maí 1998 og útreikninga á leiðréttingu eftirlauna, sbr. dskj. nr. 9, megi sjá, að um efnislega samhljóða niðurstöðu sé að ræða. Nánar sé á því byggt, að með vilja og vitund beggja aðila hafi samkomulag um eftirlaunaréttindi stefnanda öðlazt gildi, og samhliða hafi samkomulag um tilhögun og útfærslu eftirlauna stefnanda frá 1985 fallið úr gildi. Stefndi telji engu breyta um gildi og þýðingu samkomulags, þótt undirritun stefnanda hafi vantað á skjalið. Stefndi telji að leggja beri til grundvallar, að stefnandi hafi, með aðgerðum sínum og háttalagi í tengslum við meðferð og afgreiðslu máls, fallizt á breytingar á viðmiði eftirlauna og samkomulagi um eftirlaun. Raunar hafi vilji stefnanda verið mjög einbeittur. Fyrir liggi, að hann hafi átt frumkvæði að viðræðum, lagt fram kröfur og tekið við útreikningum, sem hafi falið í sér nánari útfærslu viðmiðs eftirlauna. Að auki hafi hann í bréfi, dags. 11. nóvember 1999, gert kröfu um greiðslu samkvæmt uppgjöri. Greiðsla hafi átt sér stað í nóvembermánuði 1999 og allt frá þeim tíma hafi stefnandi aldrei haft uppi kröfur, mótmæli eða fyrirvara varðandi eftirlaun eða viðmið eftirlauna. Stefndi byggi á því, að samkvæmt framansögðu hafi komizt á samningur eða samningsígildi á milli stefnanda og stefnda. Jafnvel þótt svo yrði talið, að undirritun stefnanda undir samkomulag væri forsenda gildistöku, beri í þessu tilviki að líta til þess, að efni þess, sem stefnanda hafi verið kunnugt um frá upphafi, hafi verið lagt til grundvallar eftirlaunagreiðslum frá árinu 1999, án athugasemda eða andmæla af hans hálfu. Þar sem stefndi hafi að öllu leyti uppfyllt samningsskyldur gagnvart stefnanda beri að sýkna hann af öllum kröfum hans. Framangreindu til viðbótar byggi stefndi á því, að stefnandi hafi með tómlæti og aðgerðarleysi glatað rétti til að halda fram kröfum, sem greini í máli þessu. Stefnandi hafi hafið töku eftirlauna í janúarmánuði 1987, og síðari breytingar, sem gerðar hafi verið á eftirlaunagreiðslum, hafi komið til framkvæmda í nóvembermánuði 1999. Stefnandi hafi engum mótmælum eða fyrirvörum hreyft, hvorki upphaflega né síðar og hafi því, með háttalagi sínu, tómlæti og aðgerðarleysi, glatað mögulegum rétti til að krefjast endurskoðunar eða leiðréttingar. Stefnandi hafi móttekið eftirlaunagreiðslur athugasemdalaust allan tímann og án nokkurs fyrirvara. Verði ekki á framangreind sjónarmið fallizt, byggi stefndi sýknukröfu sína á því, að honum hafi verið heimilt að breyta einhliða forsendum og viðmiði eftirlaunasamnings stefnanda. Í því sambandi byggi stefndi á því, að upphaflegur gerningur á milli aðila, dags. 7. október 1985, hafi einungis verið undirritaður af stefnda. Stefnandi hafi ekki undirritað samkomulagið. Við breytingar á forsendum og viðmiði eftirlaunasamnings hafi sami háttur verið hafður á, þ.e. samningur hafi einungis verið undirritaður af stefnda. Byggi stefndi á því, að efni eftirlaunasamnings hafi falið í sér miklu betri og ríkari rétt stefnanda til handa en hann hafi átt rétt til samkvæmt lögum og samþykktum stefnda, en stefnandi hafi greitt iðgjöld í þann sjóð. Í eftirlaunasamningum hafi því falizt einhliða ákvörðun stefnda um tiltekin betri rétt stefnanda til handa. Stefnda hafi að fullu og öllu leyti verið heimilt að breyta forsendum og viðmiði eftirlaunasamnings með síðari ákvörðun, sem fram hafi komið á árinu 1999, enda hafi sú breyting verið gerð með sama hætti og upphafleg ákvörðun um eftirlaunarétt stefnanda. Þá byggi stefndi á því, að miðað við framsetningu kröfugerðar stefnanda sé honum í raun ómögulegt að efna skyldur samkvæmt henni. Helgist það fyrst og fremst af þeirri ástæðu, að allar forsendur, sem lagðar hafi verið til grundvallar upphaflegs samkomulags varðandi eftirlaunagreiðslur til handa stefnanda, séu brostnar. Eftir standi sú óhagganlega staðreynd, að aðilar hafi, um margra ára skeið, lagt til grundvallar í lögskiptum sínum ákvæði nýs samkomulags um eftirlaunarétt stefnanda. Loks byggi stefndi á því, að viðmið útreiknings eftirlauna, eins og kröfugerð í máli þessu byggi á, geti ekki átt við í því tilviki, sem hér um ræði. Stefnandi krefjist þess, að útreikningur eftirlauna taki mið af launum framkvæmdastjóra stefnda, þ.e.a.s. að viðmið fari samkvæmt eftirmannsreglu. Stefndi telji útilokað að leggja eftirmannsreglu til grundvallar í málinu, þegar af þeirri ástæðu að reglan eigi ekki við um aðstöðu stefnanda. Stefndi byggi á því, að starf það, sem eftirlaun stefnanda miðuðust við, sé á engan hátt sambærilegt að eðli, umfangi eða ábyrgð starfi framkvæmdastjóra stefnda. Beri því að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi vísi til meginreglna kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga sem og meginreglna samningaréttar. Þá vísi stefnandi til laga nr. 129/1999 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Krafa um málskostnað byggi á ákvæði 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé byggð á ákvæðum laga nr. 50/1998. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur. IV Forsendur og niðurstaða Skýrslu fyrir dómi gáfu eiginkona stefnanda, Helga Rakel Stefnisdóttir, Skúli Skúlason, framkvæmdastjóri stefnda, og Margeir Rúnar Daníelsson, sem var framkvæmdastjóri Samvinnulífeyrissjóðsins. Ágreiningur aðila snýst um eftirlaunagreiðslur til stefnanda, en aðilar eru sammála um, að þegar Sambandið hætti starfsemi, hafi þurft að finna ný viðmið fyrir eftirlaun hans. Með bréfi sínu til framkvæmdastjóra Samvinnulífeyrissjóðsins hinn 23. júní 1999 óskaði stefnandi eftir útreikningi og yfirliti yfir eftirlaunagreiðslur sínar frá upphafi að teknu tilliti til ákveðinna forsendna, sem fram komu í bréfinu. Stefndi varð við þessari beiðni. Með bréfi sínu hinn 11. nóvember 1999 samþykkti stefnandi útreikning stefnda, með fyrirvara um hugsanlegar leiðréttingar, en hann kvaðst ekki átta sig fyllilega á útreikningunum. Jafnframt óskaði hann eftir því, að launaleiðréttingin yrði millifærð á bankareikning sinn strax næsta dag. Í kjölfar þessa greiddi stefndi kr. 8.083.262 inn á reikning stefnanda, samkvæmt hinum nýja launaútreikningi, og kr. 2.906.157 í vexti. Þrátt fyrir fyrirvara í bréfi sínu um hugsanlegar leiðréttingar, liggur ekki fyrir, að fram hafi komið athugasemdir af hálfu stefnanda við þessa nýju útreikninga, fyrr en á árinu 2007. Verður því að líta svo á, að stefnandi hafi fallizt á þá úrreikninga og viðmið, sem eftirlaun hans voru byggð á frá árinu 1999. Allar frekari athugasemdir og kröfur, sem fyrst komu fram átta árum síðar, eru fallnar niður fyrir tómlæti og ber þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 600.000, þar með talinn virðisaukaskattur. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Stafir lífeyrissjóður, er sýkn af kröfum stefnanda, Hermanns Þorsteinssonar. Stefnandi greiði stefnda kr. 600.000 í málskostnað.
Mál nr. 445/1999
Fjársvik Skilorðsrof
G var á árinu 1997 dæmdur til 10 mánaða fangelsis fyrir þjófnað, en refsingin var bundinn skilorði til þriggja ára. Með broti gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var G talinn hafa rofið skilorð dómsins og var refsing hans fyrir bæði brotin ákveðin í einu lagi fangelsi í eitt ár. Að gættri 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, þótti ekki verða hreyft við refsiákvörðun héraðsdómara, en G undi við sakfellingu hans. Í ljósi sakaferils G og brotanna, sem honum voru nú gefin að sök, voru ekki talin efni til þess að skilorðsbinda refsingu G. Var dómur héraðsdóms um ákvörðun viðurlaga því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. október 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og bundin skilorði. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 2. júní 1998 með blekkingum fengið nafngreindan starfsmann Rafþjónustu Sigurdórs á Akranesi til að afhenda sér gegn greiðslufresti í nafni Ísvers ehf., sem ákærði var í forsvari fyrir, þrjú sjónvarpstæki og eitt myndbandstæki, að samanlögðu verðmæti 167.755 krónur, þótt honum hafi verið eða mátt vera ljóst að hvorki hann né félagið gæti staðið skil á kaupverðinu. Ákærði dvaldi erlendis þegar kæra á hendur honum vegna þessarar háttsemi var borin fram við lögreglu 18. september 1998, en lögregluskýrsla af þessu tilefni var tekin af honum í Svíþjóð 8. mars 1999. Hann gekkst þar við sakargiftum eins og fyrir héraðsdómi. Hann unir sakfellingu samkvæmt hinum áfrýjaða dómi, en leitar endurskoðunar á viðurlögum. Eins og greinir í héraðsdómi var ákærði dæmdur 30. desember 1997 í tíu mánaða fangelsi fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga, en við rannsókn þess máls hafði hann sætt gæsluvarðhaldi í fimm daga. Refsing samkvæmt dóminum var bundin skilorði til þriggja ára. Með broti sínu nú hefur ákærði rofið skilorð samkvæmt þeim dómi og verður að ákveða refsingu hans í einu lagi, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga, eins og þeim var breytt með 7. gr. laga nr. 22/1955. Refsinguna verður að ákveða með tilliti til 77. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 76. gr. laganna. Að gættu þessu og ákvæði 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, verður ekki hreyft við refsiákvörðun héraðsdómara. Í ljósi sakaferils ákærða og brotanna, sem honum er nú ákveðin refsing fyrir, eru ekki efni til að binda hana skilorði. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðlaugur Veigar Eyjólfsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 25. ágúst sl., er höfðað fyrir dóminum með svofelldu ákæruskjali sýslumannsins á Akranesi dagsettu 30. júní 1999 á hendur ákærða Guðlaugi V. Eyjólfssyni, kt. 181247-3479, Stórholti 15, Ísafirði „fyrir fjársvik, með því að hafa, miðvikudaginn 2. júní 1998, með blekkingum fengið Hlyn Sigurdórsson, kt. 160561-4249, starfsmann Rafþjónustu Sigurdórs, til að afhenda sér í nafni fyrirtækis ákærða, Ísvers ehf., kt. 650297-2969, þrjú sjónvarpstæki og eitt vídeótæki, að verðmæti samtals kr. 167.755,-, úr verslun Rafþjónustu Sigurdórs, kt. 260925-4319, Skagabraut 6, Akranesi, gegn því að greiða síðar fyrir vörurnar en á þessum tíma var engin starfsemi í fyrirtækinu og kærði(sic) í miklum fjárhagserfiðleikum og var ljóst eða mátti vera ljóst að hvorki hann, né fyrirtækið Ísver ehf, myndi geta greitt fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa. Þess er krafist að ákærði greiði Rafþjónustu Sigurdórs, kt. 260925-4319, skaðabætur að upphæð kr. 167.755,- auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25.6.1998 til greiðsludags.” Sækjandi málsins gerir einnig þá kröfu að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar, þó ekki saksóknarlauna í ríkissjóð. Við þingfestingu málsins játaði ákærði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og kvað atvikum þar rétt lýst. Með skýlausri játningu ákærða, sem fær stoð í gögnum málsins er sannað að ákærði gerðist sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæruskjali. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann tvisvar undirgengist sátt vegna umferðalagabrots árið 1971 og árið 1981 og árið 1984 gekkst hann undir sátt vegna brots gegn 247. og 248. gr. almennra hegningarlaga. Hann hlaut dóm fyrir ölvunarakstur árið 1974. Hinn 30. desember 1997 var ákærði dæmdur í 10 mánaða fangelsi skilorðsbundið í þrjú ár fyrir brot 244 gr. almennra hegningarlaga. Dómurinn frá 30. desember 1997 verður nú tekinn upp, en ákærði rauf skilorð hans með broti sínu sem hér er fjallað um. Refsing hans, sem ákveðin er með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga ber að draga frá refsivistinni gæsluvarðhald er ákærði sætti frá 11. til 15. september 1996. Rafþjónustu Sigurdórs, hefur krafið ákærða um skaðabætur að fjárhæð 167.755,- krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 1998 til greiðsludags. Ákærði hefur viðurkennt bótaskyldu sína og véfengir ekki fjárhæð hennar. Samkvæmt því verður ákærði dæmdur til að greiða Rafþjónustu Sigurdórs 167.755 krónur í skaðabætur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 1998, en ekki er ágreiningur um upphafsdag dráttarvaxta. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Inga Tryggvasonar hdl., 30.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð : Ákærði, Guðlaugur V. Eyjólfsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhald er ákærði sætti frá 11. september 1996 til 15. september 1996. Ákærði greiði Rafþjónustu Sigurdórs 167.755 krónur í skaðabætur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 25. júní 1998 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Inga Tryggvasonar, héraðsdómslögmanns, 30.000 krónur auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 476/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. ágúst 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. ágúst 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. sama mánaðar kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 346/2014
Skaðabætur Líkamstjón
V hf. og B voru sýknaðir af kröfu A um skaðabætur vegna ætlaðs líkamstjóns af völdum umferðarslyss, sökum þess að A hefði ekki tekist sönnun um að hún hefði orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna slyssins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2014. Hún krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 3.289.135 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 28. september 2007 til 25. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni greiðslu 17. apríl 2009 að fjárhæð 500.000 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2014. Mál þetta, sem var dómtekið 17. febrúar 2014, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […] á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík og B, […], með stefnu, birtri 1. desember 2009. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda 3.319.135 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá slysadegi, þeim 28. september 2007, til 25. mars 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 500.000 krónum, hinn 17. apríl 2009. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. I Mál þetta lýtur að fjárkröfum stefnanda vegna afleiðinga umferðaróhapps hinn 28. september 2007. Um fjögurra bíla árekstur var að ræða. Bifreið stefnanda var næstsíðust í röðinni. Myndir af bifreiðinni á slysstað sýna að hún er nánast óskemmd. Stefnandi byggir á matsniðurstöðu Björns Daníelssonar lögmanns og Bjarna Valtýssonar læknis. Þeir komust að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda næmi 10 stigum og varanleg örorka 10%. Stefndi, Vörður tryggingar hf., gerði stefnanda tilboð um að ljúka málinu með greiðslu bóta sem tóku mið af 7 stiga og 7% varanlegri örorku. Tilboð þetta var sett fram með öllum fyrirvara og áskilnaði um að neyta heimildar 10. gr. laga nr. 50/1993, það er að vísa áliti þeirra Björns Daníelssonar og Bjarna Valtýssonar til örorkunefndar. Stefnandi hafnaði tilboðinu en óskaði þess að greidd yrði innborgun að fjárhæð 500.000 kr. sem stefndi bauðst til að greiða og var hún innt af hendi 15. apríl 2009 og málinu jafnframt skotið til úrlausnar nefndarinnar. Hinn 1. desember 2009 var stefna málsins gefin út og birt stefndu og tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur 10. desember 2009. Hinn 28. desember 2009 barst stefndu álitsgerð örorkunefndar sem gefin var út hinn 17. desember 2009. Niðurstaða nefndarinnar er sú að eina tjón stefnanda vegna óhapps þessa hafi verið veikindi án rúmlegu í tvo mánuði 28. september 2007 til og með 28. nóvember 2007 sem veitir stefnanda rétt til þjáningabóta þá daga. Annað tjón hefði ekki hlotist af þessu óhappi. Stefnandi hafði áður lent í slysum, meðal annars hinn 14. febrúar 2002, en sátt hefur náðst í því máli. Mun stefnandi hafa slasast á sömu líkamshlutum í báðum þessum árekstrum. Í september 2010 fór stefnandi fram á að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta tjón stefnanda vegna slysanna. Til verksins voru fengnir þeir Torfi Magnússon læknir og Sigurður Arnalds hrl. Matsgerð þeirra er dagsett 9. júní 2011 og er niðurstaðan sú að afleiðingar vegna slyssins 28. september 2007 hafi verið 10% varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaga og 12% varanleg örorka skv. 5. gr. sömu laga. Stefndu óskuðu yfirmats og lögðu fram beiðni þar að lútandi hinn 21. júní 2011. Til verksins voru dómkvaddir þeir Stefán Carlsson bæklunarlæknir, Sigurður Thorlacius, heila- og taugalæknir, og Birgir G. Magnússon hdl. Yfirmatsgerðin lá fyrir 1. desember 2011 og varð niðurstaðan sú að stefnandi hafi ekki orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna slyssins 28. september 2007 og því væri hvorki til að dreifa hjá henni varanlegum miska né varanlegri örorku vegna þess. Hinn 16. desember 2011 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu vélaverkfræðings til að meta meðal annars líklegan hraða bifreiðar þeirrar er ók aftan á bifreið stefnanda hinn 28. september 2007 sem og líklegan þyngdarkraft sem verkað hafi á stefnanda við áreksturinn. Magnús Þór Jónsson prófessor var dómkvaddur til verksins og lá matsgerð hans fyrir í maí 2012. Niðurstaðan var sú að ætlaður hraði bifreiðarinnar hafi verið um 30 km/klst. og telur matsmaðurinn að miðað við það hafi höfuð stefnanda fengið hröðun sem sé yfir 20 g og því séu miklar líkur á varanlegum áverka vegna árekstrarins. Að fenginni þessari niðurstöðu lýstu lögmenn gagnaöflun lokið í málinu og dómari tilkynnti að sérfróðir meðdómendur yrðu bæklunarlæknarnir Guðni Arinbjarnar og Ríkarður Sigfússon. Lögmaður stefnanda taldi þá vanhæfa til verksins. Úr þeim ágreiningi var fyrst leyst með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. júní 2012 þar sem kröfunni um að þeir vikju sæti var hafnað. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 479/2012 frá 20. ágúst 2012. Aðalmeðferð í málinu fór fram 28. september 2012 og var dómur kveðinn upp 10. október 2012. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 8. maí sl. var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Stafaði það af vanhæfi Guðna Arinbjarnar. Í hans stað kom í dóminn Björn Sigurðsson bæklunarskurðlæknir. Stefnandi gerði kröfu hinn 23. september sl. um að allir dómendur máls þessa vikju sæti. Því var hafnað samanber dóm Hæstaréttar frá 27. nóvember sl. í málinu nr. 714/2013. II Stefnandi byggir dómkröfur sínar á 88. gr. umferðarlaga, samanber 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr., sbr. 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. sömu laga. Stefnandi rökstyður dómkröfur sínar tölulega með neðangreindum hætti, sbr. niðurstöður sérfræðimatsgerðarinnar frá 24. febrúar 2009. 3. Þjáningabætur kr. 127.800 4. Annað fjártjón og sjúkrakostnaður kr. 30.000 Samtals er krafan að fjárhæð kr. 3.319.135 Séu kröfur þessar byggðar á þeim sömu grunnfjárhæðum sem miðað sé við í bótatilboði hins stefnda félags frá 7. apríl 2009, að því frágengnu að miðað sé við niðurstöður sérfræðimatsins sem sótt hafi verið með heimild í 10. gr. skaðabótalaga. Bætur fyrir annað fjártjón og sjúkrakostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga og að hún hafi haft nokkurn kostnað af máli þessu, vegna komu til lækna og greiðslu til þeirra vegna læknisathugana og vegna sjúkraþjálfunar. Varðandi mót hjá læknum og matsmönnum sé einnig kostnaður fyrir akstur og einnig símakostnaður. Byggir stefnandi á að kostnað þennan sé eðlilegt að meta að álitum, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 35/2009. Hvað varði væntanlegt álit örorkunefndar áskilur stefnandi sér rétt til að mótmæla niðurstöðum þess, meðal annars af þeim sökum að formaður nefndarinnar, Sveinn Sveinsson, hafi ekki verið á matsfundi og komi því ekki að matinu með löglegum hætti. Sé það til dæmis hans hlutverk að meta varanlega örorku, en hæpið að hann sé til þess fær í þeirri fjarlægð sem hann hafi verið við það sem meta skuli. Byggir stefnandi á að eftir því sem lengur dragist að álitið verði útgefið, hljóti gildi þess að minnka, en tæpir 10 mánuðir séu liðnir frá því sérfræðimatið hafi farið fram, er stefnandi byggir kröfur sínar á. Brjóti þessi framkvæmd og gegn þeirri meginreglu skaðabótalaga, að stefnandi eigi rétt á því að líkamstjón hans verði metið, er stöðugleikatímapunkti sé náð en tjónþolar eigi rétt á, að slík mál gangi hratt fyrir sig. Þá byggir stefnandi á, beri hið stefnda félag fyrir sig að hún njóti bóta frá almannatryggingum vegna þeirra áverka sem hún hafi hlotið í slysinu, að þær bætur sem hún fái frá almannatryggingum séu ekki vegna þeirra áverka, sem stefnandi hafi hlotið í slysinu í september 2007. Einnig byggir stefnandi á að frádráttur skv. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga hafi verið afnuminn með lögum nr. 53/2009 og að frádrátturinn, ef hann verði talin eiga rétt á sér, nái allavega ekki yfir lengra tímabil en frá stöðugleikatímapunkti til þess tíma sem lög nr. 53/1993 hafi tekið gildi. Stefnandi styður kröfur sínar við meginreglur bótakafla umferðarlaga, eins og lýst hafi verið. Bótafjárhæðina byggir stefnandi á 1. gr. skaðabótalaga til og með 7. gr. Þá skírskoti stefnandi sérstaklega til 10. gr. skaðabótalaga. Stefnandi vísar einnig til reglna vátryggingaréttarins um upplýsinga- og leiðbeiningarskyldu vátryggingafélaga. Að félögin geti ekki takmarkað ábyrga sína, nema samkvæmt skýrum lagaheimildum. Stefnandi skírskoti einnig til 4. gr. reglugerðar um lögmæltar ökutækjatryggingar nr. 424/2008, sbr. og 1. gr. reglugerðarinnar um vátryggingaráhættu, sem og til efnis ökutækjatilskipana EBE og til greinargerðar með lögum nr. 155/2007. III Stefndi byggir á því að afleiðingar umferðaróhappsins sem stefnandi lenti í 28. september 2007, metnar eftir lagareglum skaðabótalaga, séu að fullu bættar. Því beri að taka kröfu stefndu um sýknu til greina. Fyrir liggi matsgerð örorkunefndar, sem hafi falið í sér endurskoðun á mati Björns Daníelssonar hdl. og Bjarna Valtýssonar læknis þar sem metnar afleiðingar séu skilgreindar sem tveggja mánaða þjáningartímabil, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993. Uppreiknaðar þjáningabætur vegna þess tímabils hafi numið 1.420 kr. á dag, er stefndi, Vörður tryggingar hf., hafi gert stefnanda tilboð til sátta hinn 7. apríl 2009. Lengd tímabilsins sé metin sem 62 dagar af hálfu örorkunefndar, 28. september 2009 til 28. nóvember 2009. Heildartala þjáningabóta nemi þannig 88.040 kr. Jafnvel þó 4,5% vextir og hagsmunatengd lögmannsþóknun bætist við þá fjárhæð skuli fullyrt af hálfu stefnda að tjón stefnanda sé að fullu bætt með þeim 500.000 kr. sem greiddar hafi verið stefnanda hinn 15. apríl 2009. Frekara tjón stefnanda sé ósannað. Stefndi hafi nýtt sér lögbundna heimild til að skjóta ágreiningi um matsniðurstöðu þeirra Björns og Bjarna til örorkunefndar sem komist hafi að því að niðurstaða þeirra ætti ekki við rök að styðjast. Því verði ekki frekar á mati þeirra byggt. Til þess sé ætlast að örorkunefnd fari með endurskoðunarhlutverkið. Slíkt leiði beint af orðalagi 10. gr. laga nr. 50/1993 eins og lagagreininni hafi verið breytt með lögum nr. 37/1999. Í lögskýringargögnum sé þess enda getið að nefndinni sé fyrst og fremst ætlað hlutverk sem matsaðili á síðara stigi. Slíkt álit hafi nefndin látið í té og komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu varanlegu tjóni. Því séu ekki forsendur til annars en að sýkna stefndu. Að mati stefndu rýri það á engan hátt gildi álitsgerðar örorkunefndar að allir nefndarmenn hafi ekki verið viðstaddir viðtal stefnanda og þá læknisfræðilegu skoðun sem fram hafi farið á vegum nefndarinnar. Að mati stefndu standi engin rök til þess málatilbúnaðar stefnanda að formaður nefndarinnar sé á einhvern hátt hamlaður frá því að taka afstöðu til þeirra álitaefna sem nefndinni sé ætlað að huga að, þar með talið varanlegrar örorku. Við mat á þeim þætti sé til ítarlegra skriflegra gagna að líta sem fyrst og fremst sé byggt á, en í máli þessu liggi einmitt fyrir gnægð gagna þar sem fjallað sé meðal annars ítrekað um atvinnuþátttöku stefnanda, menntun og félagslegar aðstæður. Staðan í máli þessu er sú að algerlega ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni. Um það beri stefnandi sem bótakrefjandi að sjálfsögðu sönnunarbyrðina. Hans sé að sanna þá staðhæfingu að hann hafi orðið fyrir tjóni og eins byrðina af því að sanna umfang þess tjóns. Sú sönnun sé ekki fyrirliggjandi. Að auki sé það ekki einvörðungu svo að sönnun um tjón liggi ekki fyrir, sem nægi þó eitt og sér til sýknu, heldur stappi nærri að full sönnun liggi fyrir um hið öndverða, að fullsannað sé að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni. Verði í þessum efnum að vísa til álits örorkunefndar sem hafi hnykkt á þessu atriði með eftirfarandi orðum: „Örorkunefnd telur miðað við frásögn, fyrirliggjandi gögn, þekkingu á slysum og árekstrarmekanisma óhugsandi að tjónþoli hafi hlotið alvarlegan áverka í umferðarslysinu 28. september 2007.“ Auk álitsgerðar örorkunefndar í þessum efnum skuli einnig vísað til fyrirliggjandi ljósmynda frá lögreglunni. Af þeim megi ráða að umferðaróhapp það sem stefnandi hafi orðið fyrir hafi ekki verið harkalegt. Bifreið stefnanda […], sem dæmi, sé nánast óskemmd bæði að framan og aftan. Ekki sé heldur að sjá að nein bifreiðanna sé verulega skemmd þannig að bendi til harkalegrar ákeyrslu. Sýnist unnt að draga þá ályktun af þessum ákomum að næsta ósennilegt sé, ef ekki útilokað, að stefnandi hafi orðið fyrir hálshnykksáverka sem leitt hafi til langvarandi tognana, höfuðverkja og annarra meina. Alltént sýnast ákomur þessar, sem ljósmyndirnar beri með sér, vega þungt á þeim vogarskálum að tjón stefnanda sé ósannað. Það leiði til sýknu. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé til öryggis (ex tuto) mótmælt. Stefndi hafi nýtt sér lögvarinn rétt sinn til að æskja álits örorkunefndar þar sem hann hafi talið sig hafa réttmæta ástæðu til að ætla að kröfugerð stefnanda væri reist á ófullnægjandi forsendum. Það hafi örorkunefnd nú staðfest. Engar lagalegar forsendur séu því fyrir kröfugerð stefnanda hvað dráttarvexti snerti. Því geti ekki komið til þess að stefnanda verði dæmdir dráttarvextir fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögudegi, sbr. 9. gr. i.f. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Fyrir liggi að stefnandi hafi efnt til málssóknar þessarar án þess að tímabært væri þar sem fyrir hafi legið að stefndu höfðu nýtt sér nefndan lögvarinn rétt til málskots samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1993. Höfðun málsins hafi því verið að ófyrirsynju við þær aðstæður, sem beri að hafa í huga bæði við mat á því hver upphafstími dráttarvaxta telst vera en einnig við mat á því hvernig fara beri með málskostnað. Fella beri þann kostnað niður verði stefndu ekki hreinlega sýknaðir en í því tilviki beri jafnframt að horfa til þess hvernig til þessa máls hafi verið stofnað. Stefndu vísa til áðurgreindra lagaraka er varðar sýknukröfu. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafist sé álags á málskostnað er nemi virðisaukaskatti, stefndu reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemi á hendur stefnanda. IV Mál þetta á rætur að rekja til fjögurra bifreiða árekstrar sem var 28. september 2007. Ekið var aftan á bifreið stefnanda sem lenti í kjölfarið á bifreiðinni fyrir framan. Stefndu hafa viðurkennt bótaskyldu í málinu. Ágreiningurinn lýtur að því hvort stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna árekstrarins og hefur stefnandi sönnunarbyrði fyrir því. Í málinu liggja fyrir nokkrar matsgerðir. Er þar fyrst að nefna álitsgerð örorkunefndar samkvæmt 10. gr. laga nr. 50/1993 sem dagsett er 17. desember 2009, en eins og mál þetta liggur fyrir er ekki þörf á að fjalla sérstaklega um fyrstu matsgerðina, þ.e. matsgerð Björns Daníelssonar lögfræðings og Bjarna Valtýssonar læknis, er stefnandi aflaði. Örorkunefnd telur að miðað við frásögn, fyrirliggjandi gögn og þekkingu á slysum og árekstrarmekanisma sé óhugsandi að stefnandi hafi hlotið alvarlegan áverka í umferðarslysinu hinn 28. september 2007. Hafnað er þeim sjónarmiðum stefnanda að formaður örorkunefndar hafi ekki komið að matinu og að matið hafi dregist á langinn. Eðlilegt er að formaður örorkunefndar, sem er lögfræðingur, hafi ekki komið að læknisfræðilegri skoðun á stefnanda, en fyrir örorkunefnd lágu ítarleg skrifleg gögn þar sem fjallað er meðal annars ítrekað um atvinnuþátttöku stefnanda, menntun og félagslegar aðstæður. Í kjölfar álitsgerðar örorkunefndar óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu tveggja matsmanna, lögfræðings og læknis, til að meta afleiðingar slyssins. Til verksins voru fengnir þeir Torfi Magnússon og Sigurður Arnalds. Niðurstaða þeirra var sú að varanlegur miski skv. 4. gr. skaðabótalaganna væri 10 stig og varanleg örorka skv. 5. gr. væri 12%. Fyrir utan það að yfirmats skv. 64. gr. laga um meðferð einkamála var krafist, þá er það aðfinnsluvert að stefnandi (matsbeiðandi) kom ekki öllum gögnum dómsmáls þessa til matsmanna svo sem venja stendur til. Rýrir það matsgerð þessa verulega. Niðurstaða yfirmatsgerðar, dags 1. desember 2011, varð sú að stefnandi hafi ekki orðið fyrir heilsutjóni vegna árekstrarins 28. september 2007. Matsgerð þessi var staðfest af tveimur yfirmatsmönnum fyrir dómi. Rýrir það ekki gildi hennar þótt annar læknanna hafi ekki staðfest hana fyrir dóminum, auk þess sem lögmaður stefnanda hefði getað boðað hann fyrir dóm. Í yfirmatsgerðinni er byggt á þremur atriðum. Í fyrsta lagi er bent á að stefnandi hafi verið að fá einkenni frá stoðkerfi allt frá árinu 1995 og að hún hafi lent í þremur umferðarslysum á tímabilinu júlí 1989 til febrúar 2002 og verið metin samtals 25% varanleg læknisfræðileg örorka/miski þeirra vegna áverka á stoðkerfi. Í öðru lagi byggja yfirmatsmenn á ljósmyndum af bifreiðum er lentu í árekstrunum en um lítið tjón á þeim er að ræða og telja yfirmatsmenn ekki líkur á því að höggin hafi valdið varanlegu líkamstjóni. Í þriðja lagi byggja yfirmatsmenn á lýsingu Sigurjóns Sigurðssonar læknis í vottorði 5. júlí 2007 um ástand stefnanda fyrir slysið, en hann skoðaði stefnanda 12. febrúar 2007. Samanburður á lýsingu í vottorði þessu og skoðun á matsfundi 18. október 2011 sýni ekki versnun á ástandi stefnanda milli þessara tímapunkta. Niðurstaða yfirmatsmanna er því sú að stefnandi hafi ekki orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna slyssins 28. september 2007. Tekur dómurinn undir niðurstöðu þessa og telur að hluti einkenna og versnunar í tíma megi rekja til slitbreytinga í hálsi sem staðfest var fyrir slysið með segulómun. Dómurinn telur að þau stoðkerfiseinkenni sem stefnandi býr við í dag rúmist innan 25 miskastiga samkvæmt töflu örorkunefndar og stefnanda hafa þegar verið metnar. Ennfremur telur dómurinn ósannað, að stefnandi hafi hlotið aukin andleg einkenni í kjölfar slyssins 28. september 2007. Stefnandi hefur aflað matsgerðar Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors þar sem farið er fram á að metinn verði hraði bifreiðar þeirrar er ók aftan á bifreið stefnanda og hver væri líklegasti þyngdarkraftur sem verkað hafi á stefnanda, annars vegar er ekið var aftan á bifreið hennar og hins vegar er hennar bifreið ók aftan á bifreiðina fyrir framan. Samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála leggur dómari mat á sönnunargildi matsgerða. Matsgerð þessi byggist á líkindareikningi þar sem metinn er líklegasti hraði bifreiðarinnar og líklegasti þyngdarkrafturinn en matsgerðin veitir enga sönnun á líkamlegu ástandi stefnanda eftir slysið. Eins og mál þetta liggur fyrir verður matsgerð þessi ekki lögð til grundvallar því að stefnandi hafi hlotið varanlegt tjón vegna slyssins 28. september 2007. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða málsins að stefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að hún hafi hlotið varanlegan skaða í slysinu 28. september 2007. Því ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Með vísan til 131. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 kr. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari, ásamt læknunum Birni Sigurðssyni og Ríkarði Sigfússyni, kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndu, Vörður tryggingar hf. og B, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, A. Stefnandi greiði stefndu 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 444/2010
Galli Skaðabætur Aðild Fjöleignarhús Samningur
A úthlutaði og seldi T ehf. á leigu lóð við götuna H nr. 2-54. T ehf. annaðist síðar framkvæmdir á lóðinni, þ. á m. malbikun götunnar, og seldi íbúðir við H nr. 2-22 á árunum 2002 til 2004. Húsfélögin að H nr. 2-22 höfðuðu mál þetta gegn T ehf. til heimtu skaðabóta innan samninga vegna galla á lagningu vegarins. Deila aðila laut einkum að aðild húsfélagsins í málinu og því hvort ætlaðar skuldbindingar T ehf. um vegagerð á svæðinu hafi verið við A en ekki húsfélögin eða einstaka íbúðareigendur við H. Hæstiréttur taldi að ekki hefði nauðsyn borið til að önnur húsfélög við götuna, en húsfélögin við H nr. 2-22., ættu aðild að málinu. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að gatnagerð félli undir lögbundin verkefni sveitarfélaga og að ekkert í samningum T ehf. við einstaka kaupendur íbúða við H nr. 2-22, né öðrum gögnum þar að lútandi, fæli í sér skuldbindingu T ehf. gagnvart húsfélögunum til að annast gatnagerð og lagningu bundins slitlags, sem þau gætu reist skaðabótakröfu sína á. Var T ehf. því sýknað af kröfu húsfélaganna að H nr. 2-22.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2010. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þeirra. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Við gerð deiliskipulags fyrir Teigahverfi á Eyrarlandsholti á Akureyri var ákveðið að þremur byggingarreitum skyldi úthlutað í einu lagi hverjum fyrir sig og áttu þeir sem fengu reitunum úthlutað að annast skipulagningu og hönnun þeirra. Hinn 15. desember 1998 var áfrýjanda úthlutaður reitur við Holtateig en um reitinn giltu byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálar Akureyrarbæjar 11. nóvember 1998. Hinn 28. mars 2000 gerði Akureyrarbær lóðarleigusamning við áfrýjanda um reitinn sem væri sameiginleg lóð fyrir húsaþyrpingar nr. 2 - 54 við Holtateig. Óumdeilt er að stefndi tók að sér að annast gatnagerð á svæðinu. Stefndu eru húsfélög fyrir þrjú raðhús við Holtateig með íbúðum er hafa númerin 2 - 22. Vegur sá er liggur að þeim húsum mun vera í slæmu ástandi, eins og lýst er í matsgerð dómkvadds manns. Í máli þessu leita stefndu skaðabóta innan samninga úr hendi áfrýjanda vegna galla á veginum. Málsaðilar deila í fyrsta lagi um hvort stefndu geti átt aðild að dómsmáli þessu án þess að öll önnur húsfélög við Holtateig eða húsfélag er tekur til allra húsa við götuna komi við sögu. Í annan stað deila þeir um hvort ætlaðar skuldbindingar áfrýjanda um vegagerð á svæðinu hafi verið við Akureyrarbæ en ekki stefndu eða einstaka íbúðaeigendur við Holtateig. Þá er ágreiningur um hvort krafa stefndu sé fallin niður fyrir fyrningu eða tómlæti og loks um fjárhæð kröfunnar, einkum að teknu tilliti til eðlilegs slits götunnar frá því að hún var lögð. II Í eignaskiptayfirlýsingu fyrir lóð Holtateigs 2 - 54, þinglýstri 13. apríl 2000, segir meðal annars: „Hinni sameiginlegu heildar lóð er skipt í lóðarhluta eins og fram kemur á afstöðumynd. Hverri raðhúsalengju tilheyrir ákveðinn lóðarhluti til einkaafnota, auk sameiginlegs svæðis, sem á eru gangstígar, húsagötur, bílastæði og leiksvæði. Húseigendur skuldbinda sig til að gerast aðilar að lóðarfélagi sem stofna skal um hið sameiginlega svæði. Þeir taka að sínum hluta þátt í öllum kostnaði vegna viðhalds og reksturs sameignarinnar, svo sem snjómokstur, lýsingu og leiksvæði og skiptist allur rekstrarkostnaður jafnt milli allra eignahluta lóðarinnar.“ Þá er að finna svofellt ákvæði, bæði í eignaskiptayfirlýsingu 8. október 2001 fyrir raðhús nr. 12 – 16 og 1. ágúst 2003 fyrir raðhús 18 - 22: „Hinni sameiginlegu heildar lóð er afnotaskipt í lóðarhluta til einkaafnota fyrir hverja raðhúsalengju, og að auki er lóðarhluti til sameiginlegra nota. Einkaafnotahluta hverrar raðhúsalengju er aftur afnotaskipt milli íbúða í raðhúsalengjunni, í svæði sem í yfirlýsingu þessari verða kölluð sérafnotasvæði. Hverri íbúð tilheyrir þannig lóðarhluti til sérafnota auk hlutdeildar í lóð og þar með hinum sameiginlega lóðarhluta, sem á eru gangstígar, akbrautir, bílastæði, opin svæði og leiksvæði. Gerð hefur verið sérstök eignaskiptayfirlýsing fyrir lóðina Holtateigur 2 - 54.“ Málsaðilar eru sammála um að eignaskiptayfirlýsing með sama efni hafi verið gerð fyrir raðhús við Holtateig 2 - 10. Í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum 11. maí 1998 segir meðal annars um vegagerð: „Allir akstígar innan reita skulu útfærðir sem vistgötur þannig að umferðarhraða sé haldið í lágmarki.“ Þar segir einnig: „Lóðir eru leigulóðir frá Akureyrarbæ. Á skipulagsuppdrætti er sýnd lóðaskipting, húsagerðir, íbúðafjöldi og afmarkaðir byggingarreitir fyrir mismunandi húsagerðir eftir því sem við á. [...] Framkvæmdaaðili skal kosta og sjá um frágang lóða og sameiginlegra lóðahluta, grófjafna lóð, ganga frá og fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga og er honum óheimilt að undanskilja þessa þætti við sölu íbúða.“ Um samningsskyldur áfrýjanda við sig hafa stefndu einnig vísað til skjals er ber heitið „Holtateigur 2 - 54, Akureyri. Húslýsing á tilbúnu undir málningu“ og átti að fylgja þeim kaupsamningum sem stefndi gerði við einstaka húseigendur við Holtateig. Þar segir meðal annars: „Húslýsing þessi er unnin af arkitektum húsanna þeim Páli Tómassyni og Gísla Kristinssyni í samráði við Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf. Leitast er við að veita sem ítarlegastar upplýsingar um byggingarnar og þær hugmyndir sem liggja að baki hönnun þeirra.“ Þá segir einnig: „Skipulagi á svæðinu er þannig háttað að innakstur er af Holtateig að íbúðarhúsunum. Innakstursleiðir (götur) eru útfærðar sem vistgötur. Yfirborð gatna er malbik sem er brotið upp með línum af hellulögn og stökum trjám. Auðvelt er að ryðja snjó af götum.“ Stefndu hafa einnig lagt fram þrjá samninga, frá 15. febrúar 2003, 15. ágúst 2003 og 25. mars 2004, þar sem áfrýjandi seldi íbúðir við Holtateig nr. 18, 12 og 2 til tilgreindra einstaklinga. Í tveimur síðarnefndu samningunum er vísað til framangreinds lóðarleigusamnings. Við málflutning fyrir Hæstarétti voru aðilar sammála um að samningurinn gilti um allar íbúðir sem um ræðir í málinu. Einnig er í fyrstefnda kaupsamningnum vísað til sérstakrar verklýsingar og svokallaðrar húsbókar, en í hinum tveimur til framangreindrar húslýsingar meðal annars með eftirtöldum orðum: „Utanhúss skal eignin vera ásamt lóð fullbúin samkvæmt húslýsingu. Að öðru leyti er íbúðin afhent samkvæmt meðfylgjandi húslýsingu, sem skoðast fylgiskjal kaupsamnings þessa.“ III Vegur sá sem hér um ræðir liggur eins og áður segir einungis að húsum með íbúðum nr. 2 - 22 við Holtateig, en um er að ræða þrjú raðhús og er húsfélag um hvert þeirra. Samkvæmt 3. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús getur húsfélag verið aðili að dómsmáli, bæði til sóknar og varnar. Samkvæmt grunnrökum 2. töluliðar 1. mgr. 7. gr. og 3. mgr. 39. gr. laganna verður ekki fallist á með áfrýjanda, eins og atvikum er háttað, að nauðsyn hafi borið til, eftir 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að önnur húsfélög á svæðinu en stefndu tækju þátt í málsókn þeirra. Gatnagerð fellur undir lögbundin verkefni sveitarfélaga, sbr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, og 4. mgr. 44. gr. laga nr. 73/1997 um skipulags- og byggingarmál sem voru í gildi er atvik máls gerðust. Til að sinna þessu hlutverki eru sveitarfélögum með lögum um gatnagerðargjald skapaðar tekjur, sbr 1. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og áður 2. gr. laga nr. 17/1996 um sama efni. Gatnagerðargjald mun ekki hafa verið innheimt beint af eigendum húsa við götuna, en með dómi Hæstaréttar 9. mars 2006 í máli nr. 415/2005 var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi skyldi greiða Akureyrarbæ gatnagerðargjald vegna Holtateigs þrátt fyrir að hann hefði tekið að sér gagnvart bænum að skipuleggja reitinn við Holtateig og annast lagningu götu í samræmi við framangreinda byggingar-, skipulags-, og úthlutunarskilmála Akureyrarbæjar. Hvorki samningar áfrýjanda við einstaka kaupendur íbúða né skilmálar þessir fólu í sér sérstakt loforð um gatnagerð og lagningu bundins slitlags sem þeir geta reist skaðabótakröfu sína á, þótt tiltekið hafi verið í úthlutunarskilmálunum að óheimilt væri að undanskilja þennan þátt við sölu íbúða. Ekki fær það breytt þessari niðurstöðu að í framangreindri húslýsingu er að finna sambærilega lýsingu og kom fram í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum um að vistgötur skyldu lagðar og vera bundnar slitlagi, enda er þar ekki kveðið sérstaklega á um að áfrýjandi skuldbindi sig gagnvart stefndu til að annast framkvæmd á þessu. Hið sama er að segja um eignaskiptayfirlýsingar þar sem vikið er að vegi við Holtateig með þeim hætti sem áður er rakið. Stefndu hefur því ekki tekist sönnun um að áfrýjandi sé skuldbundinn þeim um frágang götunnar þannig að þeir geti beint skaðabótakröfu sinni að honum. Því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu þeirra, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmd til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., er sýkn af kröfu stefndu, Húsfélaganna Holtateigi 2 - 10, 12 - 16 og 18 - 22. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. apríl 2010. Mál þetta, sem dómtekið var eftir aðalmeðferð 24. febrúar, er höfðað með stefnu, birtri 24. marz 2009, af Húsfélögunum Holtateigi 2-10, Holtateigi 12-16 og Holtateigi 18-22, á hendur Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., kt. 500189-1509, Strandgötu 37, Akureyri. Dómkröfur Stefnendur gera þær kröfur að stefnda verði dæmt til að greiða þeim 8.775.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 26. desember 2008 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt reikningi eða mati dómsins. Stefnda krafðist í greinargerð sinni fyrst og fremst þess að málinu yrði vísað frá dómi. Til vara krafðist það sýknu af öllum kröfum. Í hvorutveggja tilfelli krefst stefnda málskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt reikningi. Frávísunarkröfu stefnda var hafnað með úrskurði 20. nóvember 2009. Málavextir Í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum fyrir íbúðabyggð á Eyrarlandsholti hér í bæ, dagsettum 11. nóvember 1998, segir að lóðir séu leigulóðir frá Akureyrarbæ. Sé gert ráð fyrir þremur reitum á svæðinu og ætluðum lóðarhöfum til skipulagningar og hönnunar. Þá segir í skilmálunum: „Framkvæmdaraðili skal kosta og sjá um frágang lóða og sameiginlegra lóðahluta, grófjafna lóð, ganga frá og fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga og er honum óheimilt að undanskilja þessa þætti við sölu íbúða.“ Í skilmálunum segir að allir „akstígar innan reita skulu útfærðir sem vistgötur þannig að umferðarhraða sé haldið í lágmarki.“ Í desember 1998 úthlutaði Akureyrarbær til stefnda byggingarreit 1 á Eyrarlandsholti. Hinn 28. marz 2000 seldi Akureyrarbær stefnda á leigu 16.401,6 fermetra lóð þar á leigu og skyldi hún liggja við Holtateig og teljast vera númer 2-54 við götuna. Stefndi muni hafa hafið framkvæmdir á lóðunum árið 2001 og selt íbúðirnar við Holtateig 2-22 árin 2002 til 2004. Aðstæður eru þannig, að ekið er að íbúðum nr. 2 til 22 um sameiginlega vistgötu fyrir allar íbúðirnar. Sú gata mun hafa verið malbikuð árið 2002 og kveðst stefnda hafa fengið fyrirtækið Möl og sand hf. til þess verks, en það firma hafi síðar sameinazt B.M. Vallá hf. Ekki er um það ágreiningur í málinu, að nokkuru eftir að lokið hafi verið við frágang götunnar hafi borið á því að hún væri óslétt og bungur í malbikinu. Stefnendur hafi kvartað yfir því við stefnda sem hafi reynt að laga niðurföll í götunni en það ekki skilað árangri. Í málinu liggur fyrir afrit kaupsamninga um íbúðir við Holtateig. Er hver um kaup og sölu nánar tiltekinnar íbúðar sem þá var í byggingu og er kveðið á um hvernig byggingunni skuli skilað. Segir svo: „Utanhúss skal eignin vera ásamt lóð fullbúin samkvæmt húslýsingu. Að öðru leyti er íbúðin afhent samkvæmt meðfylgjandi húslýsingu, sem skoðast fylgiskjal kaupsamnings þessa.“ Í málinu liggur fyrir húslýsing Holtateigs 2 til 54 og segir þar að hana hafi unnið tveir nafngreindir arkitektar í samáði við stefnda. Undir liðnum „Lóðir og skipulag“ segir þar meðal annars: „Skipulagi á svæðinu er þannig háttað að innakstur er af Holtateig að íbúðarhúsunum. Innakstursleiðir (götur) eru útfærðar sem vistgötur. Yfirborð gatna er malbik sem er brotið upp með línum af hellulögn og stökum trjám. Auðvelt er að ryðja snjó af götunum. Við skipulag lóða er þess gætt að hægt sé að komast að öllum baklóðum annað hvort frá opnu landi eða um stíga milli lóða. Í hverfinu er leiksvæði fyrir börn sérstaklega afmarkað og verður því svæði skilað til umsjár íbúanna fullmótuðu en án leiktækja og girðinga.“ Í málinu var Pétur Torfason verkfræðingur dómkvaddur til að meta ástand malbiksins og eftir atvikum mögulegar skýringar þess, leiðir til úrbóta og kostnað við þær. Niðurstöður matsmanns voru þær, að malbikið væri mjög illa farið og verr en vænta mætti miðað við aldur þess. Væri þetta vegna stöðugrar hæðarlyftingar í undirlagi og skemmda sem henni fylgdi. Taldi matsmaður nauðsynlegt að skipta um malbik og myndi það kosta 8.775.000 krónur með virðisaukaskatti. Í málinu liggur fyrir álit félagsmálaráðherra, dagsett 22. apríl 2003, en á þeim tíma heyrðu sveitarstjórnarmál undir hann í stjórnarráðinu. Álitið snerist um kröfu Hagsmunafélags húseigenda og íbúa við Melateig á Akureyri, þess efnis að endurskoðuð yrði annars vegar álagning gatnagerðargjalds á íbúana og hins vegar skipulag svæðisins. Háttaði þar þannig til, að Akureyrarbær hafði úthlutað tilteknu byggingarfélagi einni óskiptri lóð, alls 20.026 fermetra að flatarmáli, og skyldi byggingarfélagið annast þar alla gatnagerð og lagningu gangstétta, skólplagna og niðurfalla, auk frágangs opinna svæða. Þá kváðu skilmálar á um að eigendur gatna bæri að annast allt viðhald þeirra. Segir í álitinu að það sé „niðurstaða ráðuneytisins að Akureyrarkaupstað sé ekki heimilt að fela lóðarhöfum og fasteignareigendum við Melateig eignarhald á umræddri götu, heldur hafi sveitarfélaginu eingöngu verið heimilt á grundvelli síðasta málslið[ar] 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, að fela lóðarhafa við Melateig að annast gatnagerð á lóðinni. Af þessu leiðir að sveitarfélaginu ber að annast viðhald og umhirðu götunnar Melateigs og götumannvirkja og svæða sem almennt eru í forsjá sveitarfélaga, svo sem opinna grænna svæða utan lóða fasteignareigenda, leikvalla o.fl.“ Í málinu liggur fyrir eignaskiptayfirlýsing vegna Holtateigs 2 til 54. Segir þar meðal annars að eigendur skuldbindi sig „til að gerast aðilar að lóðarfélagi sem stofna skal um hið sameiginlega svæði. Þeir taka að sínum hluta þátt í öllum kostnaði vegna viðhalds og reksturs sameignarinnar, svo sem snjómokstur, lýsingu og leiksvæði og skiptist allur rekstrarkostnaður jafnt milli allra eignarhluta lóðarinnar.“ Í málinu liggur fyrir bréf Akureyrarbækar til stefnda og annars fyrirtækis, dagsett 14. nóvember 2003. Snýst það um rekstur og viðhald götumannvirkja við Melateig á Akureyri, en úthlutun og uppbyggingu þar var hagað með svipuðum hætti og á reit stefnda, svo sem meðal annars kemur fram í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 415/2005. Í bréfinu segir meðal annars: „Bæjarráð samþykkir að Akureyrarbær tali að sér rekstur og viðhald götumannvirkis og opinna svæða í Melateigi, þ.m.t. götulýsingu og holræsakerfi að lóðarmörkum.“ Þá segir í bréfinu: „Þá samþykkir bæjarráð að Akureyrarbær muni leita samkomulags við íbúa annarra gatna og/eða hverfa þar sem skipulag er sambærilegt, um að taka að sér rekstur og viðhald viðkomandi götumannvirkja.“ Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur segja, að samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu sé ætlazt til þess að húseigendur stofni lóðarfélag um hina sameiginlegu lóð, enda sé gert ráð fyrir því að þeir sjái um kostnað af viðhaldi rekstri hennar. Í samræmi við þetta hafi stefnendur með sér óformlegt lóðarfélag um vistgötuna og aðra hluta hinnar sameiginlegu lóðar. Annað lóðarfélag muni hafa verið stofnað um vistgötuna og sameiginlega lóð sem fylgt hafi húsum númer 24 til 54. Lóðarfélögin hafi engan sameiginlegan rekstur og ekki samráð um rekstur lóðanna. Gatan, þar sem gallinn hafi komið fram, sé því sameign sumra, og sé til hliðsjónar vísað til 2. tl. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 26/1994. Stefnendur séu því réttir aðilar málsins enda réttindi þeirra óskipt yfir lóðinni, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Stefnendur segja að í matsbeiðni hafi þrjár spurningar verið lagðar fyrir matsmann. Fyrst hafi verið spurt hvort ástand götunnar sé eðlilegt, miðað við aldur þess. Matsmaður hafi afdráttarlaust sagt ástandið afar slæmt og ekki í samræmi við aldur þess. Þá bendi hann á að stórir steinar og niðurföll gangi upp úr malbikinu og stafi það af frostlyftingu. Spurt hafi verið um ástæður ástands malbiksins. Matsmaður hafi látið greina fínefni í sýnum sem hann hafi tekið úr fyllingu undir malbikinu. Hafi fínefni í fyllingunni verið langt um þau mörk fram sem miðað sé við, og undirlagið því ekki frostþolið. Samkvæmt matsgerði liggi því ótvírætt fyrir að fyllingarefnið sem notað hafi verið í undirlag malbiksins hafi ekki verið í samræmi við kröfur sem gerðar séu. Í þeim sýnum, sem matsmaður hafi tekið og látið mæla, hafi hlutfall fínefna verið þrisvar til fjórum sinnum meira en viðmiðunarmörk. Gallinn, sem fram sé kominn, sé því vegna þess að stefnda hafi ekki virt þær lágmarkskröfur sem gerðar séu, en notað ónothæft efni til verksins. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttar beri stefnda tvímælalaust skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum á þeim galla sem komið hafi í ljós á götunni. Megi, vegna bótaábyrgðarinnar, ennfremur vísa til 42. gr. laga nr. 39/1922, sbr. nú III. kafla laga nr. 40/2002, einkum 2. mgr. 19. gr. Stefnendur segja skaðabótakröfu sína byggða á áætlun matsmanns um kostnað við úrbætur á gallanum, en matsmaður telji ekki annað að gera en fjarlægja malbikið, skipta um fyllingarefni og malbika að nýju. Málsástæður og lagarök stefnda Eins og áður segir var frávísunarkröfu stefnda hafnað með úrskurði. Hluti þeirra sjónarmiða, sem stefnda færði fram til stuðnings frávísunarkröfunni, var að mati dómsins talinn heyra undir efnisúrlausn þess, og verður hann því reifaður hér. Stefnda kveðst byggja á því, að bygging, eignarhald og rekstur gatna, opinna svæða séu lögbundin verkefni sveitarfélaga, sbr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, sbr. 4. mgr. 44. gr. laga nr. 73/1997 um skipulags- og byggingarmál, grein 13.4 í byggingarreglugerð nr. 441/1998, sbr. einnig 24. gr. laga nr. 73/1997. Stefnda segir að með lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald og fasteignagjöldum skv. II. kafla laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga, séu skapaðar tekjur til að standa undir kostnaði sem leiði af þessum skyldum. Þá kveðst stefnda byggja á því að Akureyrarbær hafi, með heimild í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 73/1997, kveðið á um það, í grein 5.13 í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum fyrir íbúðabyggð á Eyrarlandsholti, dags. 11. nóvember 1998, að stefndi skyldi inna af hendi hluta af lögbundnum skyldum sveitarfélagsins með byggingu gatna, holræsa, götulýsingar og fleira, sem væru innan byggingarreita sem merktir hefðu verið 1 til 3. Hefði bænum verið þetta heimilt. Stefnda segir að sú gata, sem um sé deilt í málinu, sé vistgata, ætluð almennri umferð og eigi allir umferðarrétt um hana, líkt og aðrar í bænum. Komi þetta meðal annars fram í deiliskipulagi og grein 5.3 í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum fyrir íbúðabyggð á Eyrarlandsholti. Kveðst stefnda vísa til 7. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 um skilgreiningu á vistgötu. Þá segir stefnda að hinn 22. apríl 2003 hafi félagsmálaráðuneytið sent frá sér túlkun á „ofangreindum ákvæðum í samræmi við framangreint“, og að Akureyrarbær hafi viðurkennt skuldbindingar sínar að þessu leyti með bókun bæjarstjórnar hinn 2. september 2003 og hafi viðurkennt og gengizt undir skyldur sínar að þessu leyti og hafi tilkynnt stefnda það með bréfi hinn 14. nóvember 2003. Kveðst stefnda byggja á því að Akureyrarbær sé eigandi þeirrar götu er máli skipti og stefnendur eigi því ekki þann rétt, sem þeir telji, á stefnda. Þá kveðst stefnda byggja á því, að stefnendur, húsfélögin þrjú, eigi ekki þau réttindi sem krafa þeirra sé byggð á, og séu því ekki réttur aðili til sóknar málsins. Stefnda kveður fyrirliggjandi eignaskiptayfirlýsingu lóðarinnar Holtateigs 2-54 sérstaklega taka fram að lóðarhlutur hverrar raðhúsalengju afmarkist af göngustígum, húsagötum og lóðarmörkum. Þá komi skýrt fram, að hið sameiginlega svæði, er heyri undir húsfélagið eða lóðarfélagið Holtateig 2-54, séu gangstígar, húsagötur, bílastæði og leiksvæði. Í þeim eignaskiptayfirlýsingum sem liggi frammi í málinu, fyrir hús nr. 12-16 og 18-22, komi einnig skýrt fram, að gatan sé utan umræddrar eignaskiptayfirlýsingar og því ekki hluti af þeim eignum sem falli undir húsfélögin. Stefnda kveðst gera ráð fyrir að sama gildi um eignaskiptayfirlýsingu vegna húsa nr. 2-10, þó hún liggi ekki frammi í málinu. Stefnda kveður ljóst vera af þessum eignaskiptasamningum að gatan sé ekki innan marka húsfélaganna og geti þau því ekki átt aðild að máli er hana varði. Kveðst stefnda hafna sjónarmiðum stefnenda um óformleg húsfélög eða lóðarfélög og því að til sameignar sumra geti komið með þeim hætti. Til stuðnings sýknukröfu sinni segir stefnda að ekkert samningssamband sé milli sín og stefnenda og geti stefnda því ekki borið ábyrgð gagnvart stefnendum á grundvelli þeirra lagatilvísana, sem fram komi í stefnu, eða sjónarmiða um skaðabætur innan samninga. Stefnda segir að verði talið að stefnendur byggi kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga, byggi stefnda á því að það hafi ekki sýnt af sér bótaskylda háttsemi, enda sé í stefnu engin lýsing á slíkri háttsemi starfsmanna stefnda eða annarra sem hann geti borið ábyrgð á. Stefnda hafi ekki annazt jarðvegsskipti og malbikun á umræddri götu, heldur hafi það gert félagið Möl og sandur ehf., sem síðar hafi sameinazt BM Vallá hf. Verði talið að tjón á veginum verði rakið til þess að ónothæft efni hafi verið notað í undirlag götunnar við jarðvegsskipti, sé þar ekki háttsemi sem stefnda hafi sýnt af sér, en stefnda hafi enga húsbóndaábyrgð borið á verkum og háttsemi starfsmanna Malar og sands hf., enda sé því ekki haldið fram í málinu. Stefnda kveðst alfarið hafna því að sýnt hafi verið fram á að félagið eða einstakir starfsmenn þess hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem leitt hafi til skaðabótaskyldu þess utan samninga, vegna meints tjóns stefnenda. Þá kveðst stefnda telja að þótt bótagrundvöllur yrði talinn fyrir hendi, þá væru hugsanlegar kröfur stefnenda fallnar niður fyrir fyrningu og tómlæti. Samkvæmt þágildandi lögum um lausafjárkaup nr. 39/1922, sem stefnendur vísi meðal annars til, falli réttur, til að hafa uppi kröfur vegna galla, niður einu ári frá afhendingu og samkvæmt lögum nr. 40/2002 falli þessi réttur niður fimm árum frá afhendingu. Umrædd gata hafi verið afhent eða tilbúin síðsumars 2002, eins og fram komi í stefnu, og hafi því verið liðin rúm fimm ár er stefnendur hafi sent kröfubréf hinn 28. nóvember 2007. Vegna fyrningar kveðst stefnda vísa til 3. gr. laga nr. 14/1905, sbr. einnig 3. gr. laga nr. 150/2007. Loks segir stefnda að verði ekki talið að kröfur stefnenda séu niður fallnar, byggi það á því að þær séu allt of háar og endurspegli ekki tjón stefnenda heldur enduröflunarverð götunnar. Verði ný gata lögð fengju stefnendur nýja götu í stað eldri og högnuðust á slíkri ráðstöfun. Þennan hagnað hafi stefnendur ekki dregið frá kröfum sínum og ekki kostnað vegna eðlilegra slita á götunni í rúm sex ár. Sé bótakrafa þeirra því ofreiknuð. Verða þá rakin skýrsla og framburður eftir því sem ástæða þykir til. Jóhannes Bjarnason kvaðst hafa í marz 2002 keypt af stefnda íbúð í Holtateigi 10. Íbúðin hafi verið afhent 1. júlí það ár. Væru fimm íbúðir í húsinu og hefði Jóhannes verið annar maður til að flytja inn. Hefði þá verið búið að flytja inn í húsið beint á móti, en byggingu þriðja húss götunnar hefði ekki verið lokið. Árið 2003 hefðu menn tekið að sjá sprungur og bungur í kring um niðurföll í malbiki, svo sem malbikið hreyfðist eða gliðnaði. Hefði hann rætt þetta við Svein Heiðar Jónsson, forsvarsmann stefnda, sama haust en ekkert verið gert í málinu þá. Árið 2004 hefði hann aftur rætt við Svein og þá verið ákveðið að fá menn til að skoða þetta og laga. Niðurföllin, sem gengið hefðu upp úr malbikinu, hefðu þá verið felld niður. Árið 2005 hefði verið sama saga, malbik hefði slitnað frá niðurföllum og bungur komið annars staðar. Jóhannes hefði enn talað við Svein Heiðar sem hefði fengið menn til að laga götuna. Hefði Jóhannes ekki verið viðstaddur þá lagfæringu en telja hana hafa farið eins fram og áður. Ekkert hefði verið gert við þær bungur sem hefðu verið á malbikinu, en niðurföllin lækkuð. Árið 2006 hefði enn verið sama staða uppi og hólar og bungur aukizt enn, og stór grjót komið upp úr malbikinu. Jóhannes hefði þá enn talað við Svein Heiðar sem nú hefði sagzt ætla að tala við þá sem lagt hefðu götuna, B.M. Vallá, eða áður Möl og sand ehf. Jóhannes hefði sjálfur talað við B.M. Vallá og kom í ljós að þeir hefðu skoðað planið eftir samtal við Svein Heiðar. Hefðu þeir hjá BM Vallá sagt að Sveinn Heiðar yrði að hafa frumkvæðið ef fara ætti út í viðgerðir. Ekki hefði þó verið farið út í aðrar viðgerðir en áður, niðurföllin hefðu verið lækkuð en annað ekki gert. Árið 2007 hefði enn verið talað við Svein Heiðar en hann þá ekki sinnt því frekar. Jóhannes sagði að eigendur húsanna þriggja við götuna hafi saman staðið að snjómokstri og viðhaldi götunnar. Greiddu þeir í sjóð til þess. Eigendur annarra húsa við Holtateig hefðu ekki komið að því. Vitnið Pétur Torfason byggingaverkfræðingur staðfesti matsgerð er vitnið hefði unnið. Gatan hefði verið mjög óslétt og óárennileg, í henni hefðu verið „hæðir og hólar“ og malbik staðið upp úr henni. Hefði gatan öll verið svo, en þó sýnu verst í norðurhlutanum. Vitnið hefði gert tvær holur í malbikið og tekið sýni úr fyllingarefninu. Efnið hefði ekki reynzt frostþolið og væri frostlyftingu að kenna um hvernig komið væri. Niðurstaða Með vísan til matsgerðar Péturs Torfasonar byggingaverkfræðings, sem matsmaðurinn staðfesti fyrir dómi, og þess að stefnda hefur ekki mótmælt lýsingu stefnanda á ástandi umræddrar götu, þykir mega slá því föstu að malbik hennar sé afar illa farið vegna hæðarlyftingar undirlags og skemmda sem því fylgi. Með vísan til matsgerðarinnar þykir mega líta svo á, að fyllingarefni í götunni hafi verið ónothæft. Samkvæmt 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er sveitarstjórn skylt, þegar byggingarleyfi hefur verið gefið út fyrir nýbyggingu á skipulögðu svæði í þéttbýli, að sjá um að götur, vatn, rafmagn og holræsi séu fyrir hendi, „nema sveitarstjórn hafi gert sérstakan fyrirvara“. Stefnda fékk úthlutað byggingarreit í Eyrarlandsholti í desember 1998 og gata sú, er málið snýst um, er á þeim reit. Í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum vegna reitsins segir að framkvæmdaraðili, stefnda í þessu tilviki, skuli meðal annars kosta og sjá um frágang lóða og sameiginlegra lóðahluta og ganga frá og fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga, og sé honum óheimilt að undanskilja þessa þætti við sölu íbúða. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga er sveitarstjórn skylt að annast þau verkefni sem henni er falin með lögum. Af 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga er ljóst að gatnagerð í þéttbýli er meðal lögbundinna verkefna sveitarfélags. Skilja verður hins vegar niðurlag málsgreinarinnar svo, að sveitarfélaginu sé við lóðaúthlutun heimilað að gera fyrirvara við þá skyldu sína. Var Akureyrarbæ því heimilt að áskilja í skilmálum, svo sem rakið var, að framkvæmdaraðili skyldi sjá um það verk að ganga frá og fullgera aðkomuleiðir á svæðinu. Með því að taka við úthlutun eftir þessum skilmálum tók stefnda á sig skyldu gagnvart Akureyrarbæ til að annast umrætt verk. Með því einu og sér er hins vegar ekki sýnt fram á skyldu stefnda við stefnendur. Stefnda byggir á því, að götuhluti sá, sem um ræðir í málinu, sé eign Akureyrarbæjar og beri bærinn alla ábyrgð á ástandi hans og viðhaldi. Eigi ekki að beina kröfum þar um að stefnda. Telja verður meginreglu að götur og götuhlutar í þéttbýli séu í eigu og á ábyrgð sveitarfélaga. Er almennt gert ráð fyrir því að götur og önnur svæði, sem til almannaþarfa teljist, séu í eigu sveitarfélags, og fær það sjónarmið stuðning í 24. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ljóst er þó að sveitarfélögum er með 4. mgr. 44. gr. laganna færð undanþága frá þeirri skyldu sinni til að koma upp götum og nýtti Akureyrarbær sér hana í þessu máli, svo sem rakið hefur verið. En þrátt fyrir þessa meginreglu sem talin verður gilda, verður ekki álitið að í lögum sé fortakslaust kveðið á um að götur skuli vera í eigu sveitarfélaga og má til vísbendingar um gagnstæða niðurstöðu hafa niðurlag 1. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Er umrædd gata var lögð giltu vegalög nr. 45/1994. Í 9. gr. þeirra var skilið á milli almennra vega og einkavega og væru hinir síðargreindu kostaðir af einstaklingum, fyrirtækjum eða opinberum aðilum. Í 10. gr. var fjallað um einkavegi sem opnir væru almenningi og um heimildir lögreglustjóra til að skylda eiganda vegarins til úrbóta á honum. Þykir þetta mæla gegn þeim skilningi að fortakslaus skylda sé á því að Akureyrarbæ hafi verið skylt að áskilja sér eignarhald á umræddri götu eða götuhluta. Samkvæmt úthlutunarskilmálum sem stefnda gekkst undir gagnvart Akureyrarbæ, skyldi stefnda sjá um gerð allra innakstursleiða og var tekið fram að óheimilt væri að undanskilja þann þátt við sölu íbúða. Ekki verður því slegið föstu hér, að sá áskilnaður, að stefnda sé óheimilt að undanskilja umrædda þætti við sölu íbúða, þýði einn og sér að stefnda hafi fengið götuna til eignar og að stefnda beri að láta hana fylgja áfram við sölu, heldur þykir mega skilja skilmálana svo, að að stefnda sé óheimilt við sölu íbúðanna að semja sig frá þeirri skyldu að ljúka þeim verkum sem þar voru talin upp. Bréf Akureyrarbæjar til stefnda, frá 14. nóvember 2003, sem áður er rakið þykir hins vegar styðja þá skoðun að af hálfu bæjarins hafi verið gert ráð fyrir því að ábyrgð á viðhaldi götunnar yrði framvegis í annarra höndum. Bréfið verður hins vegar ekki skilið svo, að bærinn hafi með því bréfi tekið á sig viðhaldsskylduna gagnvart íbúum við Holtateig, þó í því sé lýst vilja til að ganga til samninga við íbúa annarra gatna eða hverfa þar sem skipulag sé samsvarandi. Samkvæmt kaupsamningum um eignir við Holtateig sem liggja fyrir í málinu, segir að eignin skuli utanhúss vera ásamt lóð „fullbúin samkvæmt húslýsingu“ og er tekið fram í samningnum að húslýsingin teljist vera fylgiskjal samningsins. Í húslýsingunni segir um götuhlutann sem um ræðir í málinu: „Innakstursleiðir (götur) eru útfærðar sem vistgötur. Yfirborð gatna er malbik sem brotið er upp með línum af hellulögn og stökum trjám.“ Samkvæmt þessu er ljóst að samið var um að við húsin væri malbikuð innakstursleið, útfærð sem vistgata. Í eignaskiptayfirlýsingu Holtateigs 2 til 54 sem liggur fyrir í málinu tilheyra umræddum íbúðum við Holtateig „lóðarhluti til sérafnota auk hlutdeildar í lóð og þar með hinum sameiginlega lóðarhluta, sem á eru gangstígar, akbrautir, bílastæði, opin svæði og leiksvæði.“ Þá segir í eignaskiptayfirlýsingunni að húseigendur skuldbindi sig til að gerast aðilar að lóðarfélagi sem stofna skuli um hið sameiginlega svæði. Þeir taki að sínum hluta þátt í öllum kostnaði vegna viðhalds og reksturs sameignarinnar, svo sem snjómokstur, lýsingu og leiksvæði og skiptist allur rekstrarkostnaður jafnt milli allra eignahluta lóðarinnar. Undir yfirlýsinguna skrifar sem eigandi, fyrir hönd stefnda, Sveinn Heiðar Jónsson, hinn 22. marz 2000. Degi síðar stimplar byggingafulltrúi Akureyrarbæjar yfirlýsinguna. Samkvæmt þeirri eignaskiptayfirlýsingu sem hér hefur verið rakin þykir ljóst að stefnda gekk út frá því að hverri íbúð tilheyrði meðal annars hlutdeild í sameiginlegum lóðarhluta, þar sem meðal annars væru akbrautir og bílastæði. Þá er greinilega gengið út frá því að íbúðareigendur muni í félagi annast viðhald og rekstur þeirrar sameignar. Virðist stefnda þannig miða við að það hafi eignazt göturnar og bílastæðin og muni selja áfram til íbúðareigenda. Eins og áður segir þykir ekki hafa verið leitt í ljós fortakslaust bann í lögum við slíkri skipan, hvað sem segja mætti um hana að öðru leyti. Eins og áður segir tók stefnda að sér gerð gatna og annan frágang á umræddu svæði. Þó annað fyrirtæki, Möl og sandur ehf., hafi framkvæmt það verk, þykir dóminum ljóst að það hafi verið gert á ábyrgð stefnda, án þess að með þeirri niðurstöðu sé nokkuð fullyrt um mögulega bótaskyldu Malar og sands ehf., eða BM Vallár hf. eftir sameiningu þeirra fyrirtækja, gagnvart stefnda, vegna ástands götunnar. Fyrir liggur að stefnda tók að sér gerð gatna á umræddu svæði og var samkvæmt úthlutunarskilmálum óheimilt að undanskilja þann þátt við sölu íbúða. Þá liggur fyrir að í eignaskiptayfirlýsingu undirritaðri af forsvarsmanni stefnda var litið svo á að akstursleið og bílastæði væri í sameign íbúðaeigenda og bæru þeir kostnað af viðhaldi þar. Ljóst þykir, að stefnda hafi við sölu íbúðanna litið svo á að íbúðunum fylgdi umrædd sameign og einnig skyldan til viðhalds, en hvergi í samningum er þess getið að ekki skuli miða við ákvæði eignaskiptayfirlýsingarinnar. Þá hefur ekki verið hnekkt að stefnendur hafi litið eins á, en af þeirra hálfu kom fram fyrir dómi að þeir hafi staðið straum af kostnaði við snjómokstur og annað viðhald götunnar. Þegar á það er horft að ljóst þykir að það hafi verið sameiginlegur skilningur stefnda og þeirra, sem af honum keyptu íbúðir, að íbúðunum fylgdi umráð og viðhaldsskylda malbikaðrar aðkomuleiðar, að í húslýsingu, sem telst fylgiskjal kaupsamninganna, kemur fram að innakstursleiðir skuli vera malbikaðar, og að stefndi hafði tekið að sér og látið malbika leiðina, kemst dómurinn ekki hjá því að álykta sem svo að stefnda hafi heitið samningsaðilum sínum því að malbikuð innakstursleið væri að húsum þeirra. Augljóst þykir að þar hafi verið átt við malbik í eðlilegu ástandi í nýju hverfi, en eins og áður segir verður talið að svo hafi ekki orðið raunin hér. Hafi stefnda því ekki uppfyllt samningsskyldu sína að þessu leyti. Ekki þykir breyta neinu um þessa niðurstöðu hvort sú kvöð, sem íbúðareigendur taka á sig í eignaskiptayfirlýsingunni, sé í raun umfram skyldu þeirra og þá um verk sem með réttu væri á ábyrgð sveitarfélagsins. Þá þykir engu breyta í þessu máli hvaða rétt eða skyldu Akureyrarbær kann að hafa gengizt undir gagnvart íbúðareigendum við aðra götu í bænum, en stefnda hefur byggt á því að bærinn hafi þar, við sambærilegar aðstæður og hér eru uppi, tekið á sig ábyrgð á viðhaldi gatna. Þá þykir álit félagsmálaráðherra sem liggur fyrir í málinu engum úrslitum ráða um réttarstöðu aðila svo máli skipti við úrlausn þessa máls. Stefnda byggir á því að húsfélögin þrjú sem stefna, eigi ekki þau réttindi sem um sé að tefla. Segir stefnda að í eignaskiptayfirlýsingu heyri gangstígar, húsagötur, bílastæði og leiksvæði undir húsfélagið Holtateig 2 til 54. Kort af svæðinu liggja fyrir í málinu. Sú innakstursleið sem kemur við sögu í þessu máli er upp við raðhúsin númer 2 til 22 og nær ekki annað. Verður að álíta að réttindi til þessarar innakstursleiðar teljist til sameignar eigenda þeirra íbúða sem standa við leiðina, en ekki annarra. Stefnendur eru félög þessara eigenda og verður ekki talið í andstöðu við íslenzka réttarframkvæmd að stefnendur fari með kröfu þeirra. Stefnda hefur byggt á því að krafa stefnenda sé fallin niður vegna tómlætis og fyrningar. Í málinu liggur fyrir bréf lögmanns stefnenda til stefnda, dagsett 28. nóvember 2007, og við munnlegan málflutning var því mótmælt af hálfu stefnda að tilkynnt hefði verið um galla í götunni fyrr. Af hálfu stefnenda var fyrir dómi lýst að margsinnis hefði verið haft samband munnlega við forsvarsmann stefnda áður en bréfið hafi verið sent, og það skilað þeim árangri að stefnda hefði reynt að bæta úr göllum að nokkuru leyti. Þeim samtölum var ekki hreyft í stefnu og gegn mótmælum stefnda verður ekki talið sannað að stefnendur hafi tilkynnt um þann galla í götunni fyrr en með bréfi lögmannsins í nóvember 2007. Stefnda bendir á að samkvæmt lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup falli réttur kaupanda niður þegar fimm ár séu liðin frá afhendingu fasteignar, en stefnda segir götuna hafa verið afhenta sumarið 2002. Þeir kaupsamningar sem liggja fyrir í málinu eru annars vegar gerðir fyrir gildistöku laga nr. 40/2002, en í slíkum tilvikum gilda þau ekki, sbr. 62. gr. laganna, eða á árunum 2003 og 2004. Þó gerð götunnar hafi verið lokið 2002 getur hún ekki talizt afhent kaupanda fyrr en í fyrsta lagi við gerð samnings og í málinu hefur ekki verið sýnt fram á kaupsamning sem gerður hafi verið eftir gildistöku laga nr. 40/2002, þar sem einnig séu liðin meira en fimm ár frá afhendingu götunnar og þar til tilkynnt hafi verið um galla á henni í nóvember 2007. Þar sem ekki nýtur við reglu 2. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 verður að líta til reglu eldri fyrningarlaga nr. 14/1905 er giltu á umræddum tíma og miða við að á kröfunni hafi verið tíu ára fyrningarfrestur. Er hann ekki liðinn, en samkvæmt 28. gr. núgildandi fyrningarlaga nr. 150/2007 gilda þau ekki um kröfur sem stofnuðust fyrir 1. janúar 2008. Verður ekki talið sýnt fram á að krafa stefnenda hafi fallið niður fyrir tómlæti eða fyrningu. Stefnda byggir á því að fjárkrafa stefnenda sé of há og endurspegli ekki tjón stefnenda heldur enduröflunarverð götunnar. Yrði ný gata byggð fengju stefnendur nýja götu í stað eldri og myndu þar hagnast með óeðlilegum hætti. Krafa stefnenda er byggð á mati matsmanns á kostnaði við lagfæringu götunnar, en matsmaður telur einu leiðina til þess vera þá róttæku leið að skipta um undirlag hennar og malbika að nýju. Ekki hefur komið fram í málinu tilefni til að draga það mat í efa, en eins og áður segir verður að líta svo á að stefnda hafi heitið því að malbikuð akstursleið í eðlilegu ástandi lægi að þeim íbúðum er það seldi. Hitt verður fallizt á, að eðlilegt sé að draga frá bótakröfu stefnenda þann ávinning sem þeir hefðu af því að vera komnir með nýja götu í stað annarrar sem notuð hefði verið um allnokkurra ára skeið. Stefnda hefur ekki aflað gagna um líklegt slit á götu sem þessari en ljóst þykir að umferð þar sé ekki þung, enda um vistgötu að nokkurum húsum að ræða. Allt að einu þykir mega ákveða frádrátt frá stefnukröfu að álitum 775.000 krónur. Þegar á allt framanritað er horft verður álitið, að með því að afhenda malbikaða götu, sem sannað þykir að hafi verið haldin verulegum göllum, í framhaldi af samningum sem skilja verði svo að samið hafi verið um ógallaða malbikaða akstursleið og að sannað þykir að stefnda hafi sjálft byggt á því að akstursleiðin yrði í sameign íbúðareigenda og undir viðhaldsskyldu þeirra, beri stefnda bótaábyrgð gagnvart þeim íbúðareigendum sem í hlut eiga, og að stefnendur séu til þess bærir að fara með kröfu þeirra. Í ljósi alls framanritaðs verður stefnda dæmt til að greiða stefnendum átta milljónir króna og þar sem dráttarvaxtakröfu hefur ekki verið sérstaklega mótmælt verður á hana fallizt. Þá verður stefnda dæmt til að greiða stefnendum 600.000 krónur í málskostnað. Mál þetta fluttu Árni Pálsson hæstaréttarlögmaður fyrir stefnendur og Hlynur Halldórsson héraðsdómslögmaður fyrir stefnda. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., greiði stefnendum, Húsfélaginu Holtateigi 2-10, Húsfélaginu Holtateigi 12-16 og Húsfélaginu Holtateigi 18-22, átta milljónir króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. desember 2008 til greiðsludags, og 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 350/2012
Líkamstjón Skaðabætur Sakarskipting Gjafsókn Skóli
A höfðaði mál á hendur Í til heimtu skaðabóta vegna líkamstjóns sem hann hlaut í svonefndum gangaslag í Menntaskólanum í Reykjavík vorið 2009. Hæstiréttur taldi það ófullnægjandi háttsemi af hálfu menntaskólans að gera ekki nægar ráðstafanir við slaginn til að koma í veg fyrir augljósa hættu á að nemendur slösuðust. Yrði það metið stjórnendum skólans til gáleysis sem Í bæri skaðabótaábyrgð á. Á hinn bóginn vísaði rétturinn til þess að A hefði sjálfur ráðið þátttöku sinni í slagnum og verið fulltíða maður er atvik gerðust. Samkvæmt því yrði A látinn bera helming tjónsins sjálfur. Var Í gert að greiða A skaðabætur að helmingi vegna tímabundins atvinnutjóns, þjáninga, varanlegs miska og varanlegrar örorku, auk hluta umkrafinna kostnaðarliða vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. maí 2012. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á kröfu stefnda og að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Dómendur í málinu fóru á vettvang 7. desember 2012. I Eins og greinir í héraðsdómi slasaðist stefndi 21. apríl 2009, þá rétt tvítugur að aldri, er hann tók þátt í svokölluðum gangaslag í aðalbyggingu Menntaskólans í Reykjavík. Meiðslum stefnda og afleiðingum slyssins er ítarlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Slagur sem þessi mun hafa farið fram í skólanum einu sinni til tvisvar á ári allt frá 19 öld. Umgjörð hans var sú að útskriftarnemendur úr 6. bekk vildu hringja inn til kennslustundar en nemendur úr yngri árgöngum skólans, einkum 5. bekk, reyndu að varna því. Sjöttubekkingar leituðust þá við að hringja gamalli bjöllu sem komið var fyrir á gangi í norðurálmu á fyrstu hæð skólans fáum metrum frá stiga upp á efri hæðir byggingarinnar. Áður en slagur hófst söfnuðust nemendur úr 6. bekk saman á annarri hæð hússins og réðu ráðum sínum um hvernig komast skyldi framhjá varnarliði yngri nemenda og að bjöllunni. Því næst ávarpaði einhver fulltrúi sjöttubekkinga yngri nemendur úr þrepum stigans. Féll það gjarnan í hlut hringjara skólafélags nemenda, inspectoris platearum, en stundum tók einhver annar það að sér. Hvatti sá sína menn til átaka til að verja heiður sinn en gerði jafnframt hróp að yngri nemendum og skoraði á þá að víkja. Síðan var ráðist til atlögu sem fólst í því að eldri bekkingar komu niður stigann og köstuðu sér á hóp yngri nemenda og reyndu að krafla sig áfram í átt að bjöllunni. Atgangur var einatt mikill, ekki síst hin síðari ár, eftir að leikurinn þróaðist á þann veg að nemendur úr útskriftarárgangi viðhöfðu ýmsar tilfæringar áður en slagur hófst, einkum í því skyni að andstæðingar þeirra næðu ekki á þeim taki. Þegar þar var komið ætluðust stjórnendur skólans til að einungis piltar úr tveimur elstu árgöngum tækju þátt eða væru á átakasvæðinu. Fram er komið að á árunum 2005 og 2006 urðu þrisvar sinnum meiðsli í gangaslag. Lýsa báðir málsaðilar því að rektor hafi af þeim sökum viljað banna þennan sið en hætt við vegna þrýstings frá nemendum og heimilað hann að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Óumdeilt er, sem kemur fram í greinargerð rektors um málefnið, að í rektorstíð hans frá árinu 2001 hafi hann og sex til átta starfsmenn skólans fylgst með slagnum frá völdum stöðum og skyldi leik hætt er kennari blés í flautu. Samkvæmt greinargerð rektors munu viðbótarskilyrðin hafa falist í því að nemendur 6. bekkjar mættu ekki setja límband yfir buxnastreng, þeir skyldu hvorki vera berir að ofan né smyrja sig olíu, jafnframt því sem miðað yrði við að ekki fleiri en 50 nemendur úr 5. og 6. bekk væru í hvoru liði, en þrengsli voru mikil. Umrætt sinn munu sjö kennarar hafa fylgst með slagnum og samkvæmt því sem fram er komið var hann stöðvaður um sinn áður en hann var flautaður af samkvæmt fyrirmælum rektors, að líkindum innan 10 mínútna frá því að hann hófst. Var það þó ekki gert vegna meiðsla stefnda sem engin var varð við í fyrstu. Myndbandsupptöku af leiknum er nánar lýst í héraðsdómi en eins og þar greinir köstuðu nemendur 6. bekkjar sér úr stiga og af stigahandriði yfir yngri nemendur sem stóðu í hnapp á gólfinu fyrir framan stigann. Eftir að stefndi slasaðist var gangaslagur lagður af samkvæmt ákvörðun rektors. II Bæði rektor og B íþróttakennari skýrðu frá því í skýrslum sínum við aðalmeðferð málsins að farið hafi verið yfir reglur áður en gangaslagurinn hófst umrætt sinn. Hafi B talað við yngri árganginn, en C þann eldri. Af því sem fram er komið er þó ekki með öllu upplýst hvaða skilyrði voru kynnt nemendum. Til að mynda kvað B það ekki hafa verið bannað að vera ber að ofan eða hafa límband yfir buxnastreng. Þá er fram komið að margir útskriftarnemenda voru berir að ofan og höfðu sett límband yfir buxnastreng en ekki verður séð að rektor hafi gengið eftir að þessum skilmálum hans yrði fylgt. Stefndi, sem var í útskriftarárgangi, kvaðst í aðilaskýrslu sinni fyrir héraðsdómi hvorki hafa heyrt af þessum reglum né áhyggjum kennara eða skólastjórnar af þróun mála. Hafi hann gengið til leiks ber að ofan, en ekki getað límt yfir buxnastreng vegna þess að límband hafi verið uppurið. Stefndi hafði verið valinn af samnemendum sínum sem hringjari skólans. Hafði hann það hlutverk að hringja inn og út úr tímum allt skólaárið. Til þess var ekki notuð áðurnefnd bjalla heldur bjalla sem staðsett er við stiga milli hæða í aðalbyggingu skólans. Stefndi kvaðst hafa talið það hlutverk sitt sem hringjara að taka þátt í slagnum. Rektor sagðist hafa gefið sig á tal við stefnda á annarri hæð skólans áður en slagur hófst og spurt hann sérstaklega hvort hann ætlaði að taka þátt. Stefndi hafi lýst vilja sínum til þess en upplýst að annar nemandi myndi leiða hópinn. Sérstaklega aðspurður fyrir dómi kvaðst stefndi ekki muna hvort rektor hafi átt þetta samtal við sig. Stefndi lýsti málavöxtum nánar þannig að eftir að hann hafi hringt út í matarhlé hafi hann skipt um föt fyrir gangaslaginn og nokkrir nemendur elsta árgangsins hafi hist í svokallaðri T-stofu á annarri hæð hússins þar sem sett hafi verið saman „hernaðaráætlun“. Hún hafi falist hafi í því að nokkrir stórir og sterkir nemendur færu fremstir niður stigann. Skyldu þeir mynda með bakhluta sínum nokkurs konar gangveg fyrir þá sem á eftir kæmu, en þeim var ætlað að fara upp á þvögu yngri bekkinga og í átt að bjöllunni. Þeir sem teknir yrðu niður skyldu vera í þvögunni og reyna að ýta þeim eldribekkingum áfram sem ofan á þvögunni væru. Hafi þeir eldribekkingar ákveðið að vera berir að ofan, svo síður yrði gripið í þá, og setja límband yfir buxnastreng í sama tilgangi. Eftir að sá sem leiddi sjöttubekkinga hafði ávarpað yngri nemendur hafi þeir eldri myndað röð og slagurinn hafist í samræmi við áætlun. Stefndi kvaðst ekki hafa verið með allra fyrstu mönnum og raunar ekki náð upp á þvöguna. Hann hafi reynt að komast upp á handrið stigans en strax verið dreginn niður á gólfið. Hafi hann þá ákveðið að fara inn í þvöguna til að hjálpa sínum mönnum. Næsta sem hann myndi eftir væri að hann hefði hnigið niður, fengið mikla hellu fyrir eyrun og átt erfitt með andardrátt. Hafi hann haft þá einu hugsun að komast í ferskt loft. Sér hafi einhvern veginn tekist það og hitt D íþróttakennara við útidyr skólans. Í þann mund hafi hlé verið gert á leiknum en hann svo hafist aftur. Stefndi kvaðst ekki minnast þess að hafa fengið högg umrætt sinn og ekki vita hvað olli meiðslum sínum. Ekkert þeirra vitna, sem skýrslur gáfu við meðferð málsins, gat upplýst frekar hvernig stefndi meiddist. Sá sem næst komst því var jafnaldri hans, E, er var í liði útskriftarárgangsins. Sérstaklega aðspurður kvaðst vitnið hafa séð að stefndi hélt um háls sér og reyndi að komast úr þvögunni og að vegg þar sem minni troðningur var. Vitnið sagði atgang hafa verið svo mikinn að þrátt fyrir að hann hafi verið í góðu líkamlegu formi og stundað reglulega líkamsrækt hefði hann að slag loknum lagst örmagna niður. III Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi reisir stefndi kröfu sína á því að hann hafi verið að sinna störfum sínum sem hringjari skólans og að slysið megi rekja til gáleysis skólastjórnar og kennara sem leyft hafi þennan hættulega slag sem þátt í skólastarfinu eftir ákveðnum reglum sem skólinn hafi síðan ekki framfylgt. Á því beri áfrýjandi skaðabótaskyldu eftir reglum um húsbóndaábyrgð. Áfrýjandi byggir á hinn bóginn einkum á því að stefndi hafi á sína ábyrgð tekið þátt í slagnum og andmælir fullyrðingu stefnda um að leikurinn hafi verið hluti af starfi skólans sem stefnda hafi verið skylt að taka þátt í. Fram er komið að stefndi hlaut líkamstjón meðan á gangaslagnum stóð. Á hinn bóginn verður hvorki af skýrslu stefnda né vitna ráðið hvað varð til þess að hann slasaðist. Verður því ekki talin sönnuð sú fullyrðing í stefnu að meginorsök slyssins megi rekja til þess að einhver nemenda hafi kastað sér yfir stefnda, en þess að gæta að stefndi kveðst hafa verið dreginn niður á gólfið og er óvíst á hvaða augnabliki átakanna meiðsli hans urðu. Þá hefur stefndi á engan hátt reynt að færa sönnur fyrir fullyrðingum sínum um að tjónið hafi aukist vegna saknæmra athafna starfsmanna skólans eftir slysið. Eins og að framan er rakið var afar löng hefð fyrir slag fjölda ungmenna í tiltölulega þröngum húsakynnum Menntaskólans í Reykjavík. Þrátt fyrir að viðburður þessi hafi talist vera á vegum skólafélags nemenda var ákvörðun á síðari tímum um framkvæmd hans tekin í samráði við skólastjórnendur. Höfðu þeir síðastnefndu í hendi sér að ákveða hvort siðurinn skyldi aflagður. Vegna hættu á líkamsmeiðingum hafði rektor gripið til þess ráðs að láta starfsfólk skólans hafa eftirlit með slagnum. Urðu slysin 2006 til þess að rektor tók ákvörðun um að banna þennan harkalega slag framvegis. Fyrir þrýsting frá skólafélagi nemenda var sú ákvörðun dregin til baka með skilyrðum um frekari afskipti af hálfu skólans við framkvæmd slagsins, sem þó var ekki fylgt eftir sem skyldi. Er fallist á með stefnda að af hálfu skólans hafi ekki verið gripið til nægra ráðstafana til að koma í veg fyrir augljósa hættu á að nemendur slösuðust. Verður þetta metið stjórnendum skólans til gáleysis sem áfrýjandi ber skaðabótaábyrgð á. Einungis hluti nemenda skólans átti þess kost að gerast þátttakendur í slagnum og gegn andmælum áfrýjanda hefur stefndi ekki sýnt fram á að honum hafi borið að taka þátt sem hringjari skólans. Verður því að miða við að hann hafi sjálfur ráðið þátttöku sinni. Stefndi var fulltíða maður er atvik gerðust. Hann hafði áður fylgst með slag sem þessum og vissi hvernig hann fór fram. Hann kom jafnframt að skipulagningu atlögu sjöttubekkinga sem hann réðst óhikað til. Af þessum sökum verður stefndi látinn bera helming tjóns síns sjálfur. Í máli þessu er ekki tölulegur ágreiningur um tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur eða varanlegan miska stefnda. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms fallist á niðurstöðu hans um varanlega örorku. Krafa stefnda um bætur vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns byggist á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en þar segir meðal annars að sá sem bótaábyrgð ber á líkamstjóni skuli greiða skaðabætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón sem af því hlýst. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að gögn málsins beri með sér útlagðan kostnað stefnda vegna læknisskoðana 26.565 krónur, sjúkraflutninga 9.400 krónur, sjúkraþjálfunar 24.097 krónur, lyfja 14.579 krónur og hálskraga 11.768 krónur. Krafa stefnda um kostnað vegna leigu á sérstöku rúmi að fjárhæð 88.097 krónur er nægilega rökstudd og hefur ekki verið tölulega andmælt. Verður því á hana fallist. Á hinn bóginn nýtur ekki við gagna um nauðsyn þess að kaupa umrætt rúm og verður kröfu um endurgreiðslu kaupverðs þess því hafnað. Hið sama gildir um kröfu vegna kaupa á svokölluðu veggsjóvarpi og hjálpartæki fyrir tölvu. Verður áfrýjandi því dæmdur til að greiða stefnda helming af tjóni hans eða samtals 4.265.449 krónur. Áfrýjandi hefur mótmælt upphafstíma vaxtakröfu stefnda. Samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga skulu dæmdar bætur fyrir þjáningar, varanlegan miska og tímabundið atvinnutjón bera 4,5% ársvexti frá því að tjón varð og bætur fyrir varanlega örorku bera þá vexti frá upphafsdegi metinnar örorku samkvæmt 5. gr. laganna, en um dráttarvexti fer eftir ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Batahvörf stefnda voru metin 12. janúar 2010. Ekki liggur annað fyrir en að það hafi fyrst verið við höfðun máls þessa 29. júní 2011 sem stefndi gerði fjárkröfu á hendur áfrýjanda. Samkvæmt þessu skal áfrýjandi greiða 4,5% ársvexti af 1.531.660 krónum frá 21. apríl 2009 til 12. janúar 2010, en af 4.178.196 krónum frá þeim degi til 29. júlí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 4.265.449 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Rétt er að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest, en um þann kostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, A 4.265.449 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.531.660 krónum frá 21. apríl 2009 til 12. janúar 2010, en 4.178.196 krónum frá þeim degi til 29. júlí 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.265.449 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. apríl 2012. Mál þetta er höfðað 29. júní 2011 og dómtekið 29. mars sl. Stefnandi er A, […]. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaða-, miska- og þjáningabætur að fjárhæð 8.893.588 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 21. apríl 2009 til 1. ágúst 2010, en með dráttar­vöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða máls­kostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Dómari og lögmenn aðila gengu á vettvang 29. mars 2012. I Þann 21. apríl 2009 tók stefnandi þátt í atburði í Menntaskólanum í Reykjavík sem kallaður var gangaslagur og haldinn var ár hvert í skólanum en hefur nú verið lagður af. Um var að ræða hefð innan skólans sem snérist um að útskriftarárgangur reyndi að hringja bjöllu við enda gangs á meðan ungmenni í öðrum árgöngum reyndu að koma í veg fyrir hringingu. Myndaðist við þetta mikil kös á afar litlu svæði við skólabjölluna. Stefnandi var í 6. bekk og gegndi starfi hringjara skólaárið 2008-2009 sem er elsta embættið innan skólans. Hringjari er valinn úr hópi 6. bekkinga og hlutverk hans er að hringja inn og út úr tímum allt skólaárið. Stefnandi heldur því fram að hefð sé fyrir því að hringjari taki þátt í gangaslag og það gerði stefnandi. Umræddan dag hafði gangaslagurinn rétt hafist og stefnandi var miðja vegu á ganginum. Fékk stefnandi þungt högg á höfuðið, sáran verk í háls og bak og hellu fyrir eyrun. Komst hann út úr þvögunni af eigin rammleik og fór að útidyrunum til að fá meira loft. Hefur hann lýst líðan sinni þannig að honum hafi fundist eins og þyngsli væru í hálsinum og um stund þótt erfitt að anda. Leikfimikennari kom að honum og sá að eitthvað var að en stefnandi kveðst ekki muna vel eftir því sem gerðist á þessum tímapunkti. Það sem stefnandi man næst er að hann fór með öðrum leikfimikennara út í skrifstofu í íþróttasalnum sem er í næstu byggingu og fékk hann þar kælingu á hálsinn og kom rektor þar einnig að. Leikfimikennarinn spurði stefnanda hvort hann þyrfti að fara á slysadeild en rektor tók af skarið um að fara skyldi með stefnanda þangað. Stefnandi var ekið á slysadeildina í bifreið kennara. Eftir rannsóknir á spítalanum kom í ljós að stefnandi var tvíbrotinn á fyrsta hálslið og liðband rifið. Stefnandi var settur í stífan hálskraga sem hann þurfti að nota í 13 vikur og var hann í 5 vikur til viðbótar í mýkri kraga, samtals í rúma fjóra mánuði. Hann var byrjaður í stúdentsprófunum en fékk próf sín metin, þ.e. hann lauk áföngunum án þess að taka próf. Stefnandi var óvinnufær allt sumarið. Lögmaður stefnanda sendi bréf til Menntaskólans í Reykjavík 7. janúar 2010 þar sem stjórnendur skólans voru upplýstir um að stefnandi hygðist leita réttar síns og krefja skólann um bætur. Með bréfi frá mennta- og menningamálaráðuneytinu 21. janúar 2010 var lögmanninum tilkynnt að erindið hefði borist ráðuneytinu. Þann 23. febrúar 2010 var lögmanni stefnanda tilkynnt að ríkislögmanni hefði verið falið að taka afstöðu til kröfu stefnanda. Með bréfi 5. maí 2010 hafnaði ríkislögmaður því að bótaskylda væri til staðar. Stefnandi fékk 24. september 2010 dómkvaddan matsmann til að meta líkamstjón sitt vegna slyssins og lauk matsgerðinni 15. mars 2011. Í henni var komist að þeirri niðurstöðu að stöðugleikatímapunktur væri 12. janúar 2010. Tímabundið atvinnutjón var talið taka til tímabilsins frá 21. apríl 2009 til 28. ágúst 2009. Að því er varðaði þjáningabætur var tímabil þjáningabóta metnar hið sama og tímabil tímabundins atvinnutjóns eða frá 21. apríl 2009 til 28. ágúst 2009. Varanlegur miski var metinn 12% og varanleg örorka 12%. II Af hálfu stefnanda er á því byggt að stjórn Menntaskólans í Reykjavík, rektor og kennarar hafi sýnt af sér gáleysi í kringum þann atburð er stefnandi varð fyrir alvarlegu slysi í skólanum við þátttöku í gangaslag 21. apríl 2009. Byggt sé á meginreglum skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Á undanförnum áratugum hafi gangaslagur í skólanum þróast með þeim hætti að nemendum hafi verið bráð hætta búin af þátttöku í athöfninni. Drengir hafi farið úr að ofan, borið á sig olíu og notuðu límband til að líma yfir buxnastrengi og allt sem hægt hafi verið að krækja í. Markmið 6. bekkinga með þessu hafi verið að sem erfiðast yrði fyrir yngri nemendur að ná taki á þeim og taka þá úr umferð. Hættan sem hins vegar skapast hafi af þessu hafi orðið sú að erfitt hafi orðið að ná nemendum upp úr gólfinu ef þeir hefðu troðist undir. Nemendur hafi kastað sér svo ofan á þvöguna sem myndast hafi á ganginum og spriklað áfram ofan á höfðum samnemenda sinna í átt að bjöllunni. Nokkur alvarleg slys hafi orðið í slíkum gangaslag. Fyrir nokkrum áratugum hafi nemandi misst framan af fingri þegar trúlofunarhringur hafi fests á nagla. Á árinu 2005 hafi nemandi fengið skurð á handlegg sem þurft hafi að sauma nálægt sinum og slagæð. Vorið 2006 hafi nemandi orðið undir í þvögu og klemmst við það taug í öðrum fótlegg og nemandinn þurft nokkurra mánaða læknismeðferð vegna þess. Eftir því sem fram kemur í greinargerð rektors hafi verið reynt að stemma stigu við slysahættu og eftir slysið vorið 2006 rektor ákveðið að banna gangaslag framvegis. Sú ákvörðun hafi síðar verið dregin til baka og gangaslagur leyfður að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Viðburðurinn hafi fyrst og fremst átt að vera táknrænn atburður til að viðhalda hefðinni eins og fram komi í bréfi rektors. Fjöldi nemenda sem taka hafi mátt þátt hafi verið takmarkaður við 50 nemendur úr 5. bekk og 50 nemendur úr 6. bekk. Bann hafi verið sett við því að smyrja sig með olíu eða nota límbönd og skyldu nemendur vera í bolum. Þessar reglur hafi verið settar til að takmarka slysahættu en þeim hins vegar ekki virst vera framfylgt sem skyldi. Þannig sjáist á myndskeiði sem tekið hafi verið af gangaslagnum 2009 að drengir í 6. bekk hafi verið berir að ofan án þess að slagurinn væri stöðvaður af þeim sökum auk þess sem nokkrir hafi sett límbönd yfir buxnastrengi sína. Stefnandi kveður límbandið hafa klárast fljótt og því hafi ekki fleiri verið með niðurlímda buxnastrengi. Þá sjáist á myndskeiði að nemendurnir kasti sér yfir þvöguna af miklum þunga og sparki sér áfram. Ljóst sé að mikil slysahætta sé af slíku og fyrirsjáanlegt fyrir stjórn skólans, rektor og kennara að illa gæti farið. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar beri skóli ábyrgð á öryggi nemenda sinna. Gangaslagurinn hafi verið haldinn í matarhléi á skóladegi í húsnæði skólans og sé óvíst að allir þeir sem tekið hafi þátt í slagnum hafi verið sjálfráða. Stjórnendur skólans hafi leyft gangaslag innan veggja skólans og skólinn haldið utan um leikinn með því að hafa eftirlit með honum og með því að setja reglur um hann sem þó hafi ekki verið fylgt eftir nema að litlu leyti. Rektor og kennarar hafi stöðvað gangaslaginn af í miðjum leik með því að flauta en flautað hann svo á aftur stuttu síðar. Þessir aðilar hafi því haft einhverja stjórn á slagnum og getað stöðvað hann þegar þeir hafi talið ástæðu til. Í myndskeiði sem fylgi stefnu sjáist hvernig nemendur hafi kastað sér yfir samnemendur sína með miklum þunga og full ástæða verið til að grípa inn í og flauta leikinn af á þeirri stundu. Það hafi ekki verið gert. Samkvæmt 39. gr. laga um framhaldsskóla nr. 92/2008 skuli starfa nemendafélag í hverjum framhaldsskóla sem vinni m.a. að félags-, hagsmuna- og velferðarmálum nemenda. Það skuli setja sér reglur um skipan, starfssvið og starfshætti. Þá komi ennfremur fram í 39. gr. laganna að nemendafélag starfi á ábyrgð skólans. Það sé því ljóst að jafnvel þó litið verði svo á að nemendafélag skólans hafi staðið að einhverju leyti fyrir gangaslag sé nemendafélagið og starfsemi þess engu að síður á ábyrgð skólans. Skólinn geti því ekki skýlt sér á bak við það að nemendafélag hafi skipulagt þennan atburð. Þá sé ljóst að nemendur geti ekki einu sinni tryggt sig vegna þess sem þarna hafi farið fram. Stefnandi hafi reynt að sækja í heimilistryggingu sína skaðabætur en verið hafnað á þeim grundvelli að um undanskylda áhættu væri að ræða þar sem slys hefði orðið í handalögmáli. Látið hafi verið reyna á þessa höfnun fyrir Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum en hún komst að sömu niðurstöðu, þ.e. að stefnandi hafi verið þátttakandi í handalögmálum í umrætt sinn og að því væri um undanskylda áhættu að ræða jafnvel þótt nemendafélag skólans hafi hugsanlega staðið fyrir atburðinum. Stjórn skólans og rektor beri ábyrgð á því að hafa heimilað gangaslag innan veggja skólans. Slysahættan hafi ekki getað dulist nokkrum manni og komi meðal annars fram í greinargerð B íþróttakennara að rektor hafi alltaf haft áhyggjur af þessum sið, gangaslag og tjáð það vel og vandlega m.a. á skólaráðsfundum. Þrátt fyrir þetta hafi verið tekin ákvörðun um að leyfa gangaslaginn eða a.m.k. var ekki tekin ákvörðun um að banna hann. Það að leyfa gangaslag hafi verið gáleysi af hálfu stjórnar skólans, þeirra stjórnenda sem að ákvörðuninni hafi komið og rektors. Reglur sem gilt hafi um gangaslag hafi verið afskaplega fáar. Þær virðist helstar hafa verið þær að ekki hafi verið heimilt að vera ber að ofan, ekki mátt líma niður buxnastrengi og ekki mátt bera olíu á sig. Af þessum þremur reglum virðist einungis einni hafa verið fylgt eftir en af myndunum að dæma virðist olía ekki hafa verið notuð í gangaslag 2009. Þrátt fyrir að eftirlitið hafi verið eitthvað þá hafi það engu að síður verið ófullnægjandi fyrir atburð af þessu tagi. Ljóst sé að átta kennarar hafi ekki roð við hundrað karlkyns nemendum í miklum keppnisham. Þá hafi leikurinn ekki verið flautaður af þegar stórir nemendur hafi kastað sér ítrekað yfir hópinn af miklum þunga og spriklað áfram. Engin viðbragðsáætlun við slysum virðist hafa verið til eða að minnsta kosti hafi hún ekki verið kynnt fyrir nemendum. Viðbrögð við slysi stefnanda hafi ekki verið rétt. Þegar um hálsáverka sé að ræða beri alltaf að kalla til sjúkrabifreið, sér í lagi þegar sá slasaði sé fölur og svari illa spurningum eins og honum sé líst í greinargerð B íþróttakennara. Í slíkum tilvikum séu líkur á að sjúklingur sé í áfalli. Ekki sé víst hvaða afleiðingar það hafi haft fyrir brotið og hvort það hafi hliðrast meira við það að stefnandi hafi verið sendur í bifreið kennara upp á bráðamóttöku en ljóst sé að það hafi að minnsta kosti ekki verið til bóta fyrir mein hans. Þá hafi ekki verið kallað á lögreglu til að taka út aðstæður á slysstað eða taka skýrslu af vitnum. Allt þetta verði að teljast gáleysi af hálfu kennara og rektors og á því verði íslenska ríkið að bera vinnuveitendaábyrgð. Óhappatilvik séu tilvik, þar sem tjóni sé valdið og orsakatengsl milli háttsemi og tjóns séu sönnuð, án þess að unnt sé að kenna neinum um það, t.d. vegna þess að það sé tilviljun ein sem valdi því að tjón verði. Ekki sé hægt að líta á það atvik sem hafi valdið slysi stefnanda sem óhapp. Aðstæður hafi verið með þeim hætti að viðbúið hafi verið að slys gæti átt sér stað. Þetta hafi stjórnendur skólans og rektor átt að átta sig á og stemma stigu við enda beri þeir ábyrgð á öryggi nemenda í skólanum og því verið um gáleysi þeirra að ræða. Sjónarmið um óhappatilvik geti því ekki átt við. Ekki sé hægt að líkja gangaslag við íþróttir á borð við handbolta, fótbolta og körfubolta. Um þær íþróttir gildi strangar reglur en fáar reglur virðist gilda um háttsemi þátttakenda í gangaslag. Enginn sé tekinn út úr eða settur í bann fyrir óíþróttamannslega framkomu heldur einkennist leikurinn af slagsmálum sem eigi sér stað á mjög litlu svæði og sé ómögulegt að hafa eftirlit með því hver geri hverjum hvað. Þetta sé ólíkt boltaíþróttum þeim sem nefndar hafi verið þar sem mun færri leikmenn keppi á stærra svæði. Þessu hafi stjórnendur skólans borið ábyrgð á eins og áður hafi komið fram. Ef atburður sem þessi sé á annað borð leyfður innan skóla sé viðbúið að unglingar taki þátt í honum enda beri þeir ekki alltaf sama þroska og eldra fólk til að skynja hættu eða sama mótstöðuafl til að standast þrýsting félaga sinna. Stefnandi hafi gegnt embætti hringjara sem sé embætti á vegum nemendafélagsins. Í þessu embætti hafi falist eins og áður segi að hringja inn og út úr tímum. Stefnandi hafi verið kosinn í embættið vegna þess að hann hafi verið stundvís og áreiðanlegur og því vel til þess fallinn að gegna starfi hringjara. Hins vegar fylgi embættinu hálfgerð kvöð þess efnis að taka þátt í gangaslag og að reyna að hringja bjöllunni í þetta skipti ekki síður en önnur skipti skólaársins. Þannig hafi stefnanda meðal annars verið boðið að taka til máls í krafti embættis síns og þruma yfir höfðum 5. bekkinga áður en 6. bekkur hafi lagt til atlögu. Stefnandi hafi afþakkað það og annar tekið til máls í hans stað. Þetta sýni engu að síður þá pressu sem hafi verið á stefnanda að taka þátt í gangaslagnum og að honum hafi ekki verið auðvelt um vik að skorast undan því. Þá væri gríðarlega ósanngjarnt að láta bótaskyldu falla að öllu leyti niður á þeim grundvelli að stefnandi hafi sjálfur tekið áhættu og engan veginn í samræmi við þróun dómvenju. Frekar hafi verið tilhneiging til að láta tjónþola bera meðábyrgð á tjóninu í réttu hlutfalli við eigin sök í stað þess að láta skaðabótaskyldu falla alveg niður vegna áhættutöku. Ef dómurinn líti af einhverjum ástæðum svo á að stefnandi beri að hluta til sök á sínu tjóni sjálfur væri rétt að beita frekar reglum um eigin sök en reglum um áhættutöku. Viðbrögð skólarektors og kennara bendi til þess að þessir aðilar hafi áttað sig á þeirri hættu sem um hafi verið að ræða. Þetta komi meðal annars fram í bréfi rektors þar sem hann lýsi því hvernig hann hafi bannað gangaslag af ótta við slys en síðar fallist á að hann yrði haldinn áfram í breyttu formi. Ekki sé efast um að töluverð pressa hafi verið frá nemendum skólans að fá að hafa gangaslag áfram. Það séu þó stjórnendur skólans sem beri ábyrgð á öryggi nemendanna og í því skyni að tryggja það öryggi verði þeir að vera tilbúnir að taka óvinsælar ákvarðanir. Það að hafa leyft það að gangaslagur færi fram og síðan ekki hafa flautað hann af þegar reglur um boli og límbönd hafi verið brotnar og nemendur tekið að kasta sér af miklu afli ofan á aðra og sparka sér áfram verði að teljast saknæm háttsemi stjórnar skólans, kennara og rektors. Á þessu verði íslenska ríkið að bera vinnuveitendaábyrgð. Gerð sé krafa um að stefndi verði dæmdur til greiðslu 8.893.588 krónur. Krafan sundurliðist með eftirfarandi hætti: Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. skaðabótalaga Byggt sé á matsgerð F læknis en útreikningur sé í samræmi við reglur skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt matsgerð sé tímabundið atvinnutjón stefnanda frá 21. apríl 2009 til 28. ágúst 2009. Stefnandi hafi verið búinn að fá vinnu hjá […] hf. sumarið 2009 en ekkert getað unnið vegna slyssins. Samkvæmt yfirlýsingu frá fyrirtækinu hafi tekjur stefnanda orðið 1.800.000 krónur yfir sumarið. Í samræmi við 2. gr. laga nr. 50/1993 sé gerð krafa um að stefndi greiði þessa fjárhæð sem sé tímabundið atvinnutjón stefnanda. Gerð sé krafa um þjáningabætur, miskabætur og varanlega örorku í samræmi við 3.-5. gr. laga nr. 50/1993. Stefnandi hafi verið að ljúka námi í Menntaskólanum í Reykjavík og sé tekjuviðmiðið í samræmi við það eins og fram komi á sundurliðunarblaði. Gerð sé krafa um greiðslu alls læknis-, lyfja- og sjúkrakostnaðar stefnanda í samræmi við 1. gr. laga nr. 50/1993. Þar sem stefnandi hafi þurft að liggja lengi og vera sem mest hreyfingarlaus í veikindum sínum sé gerð krafa um greiðslu á rúmi með rafmagnsgafli og veggsjónvarpi sem hann hafi eingöngu keypt vegna slyssins. Útlagður kostnaður vegna matsgerðar og vottorða sé 284.440 krónur og sé það hluti málskostnaðar. Sú fjárhæð sé ekki inni í stefnukröfunni. Í matsgerð F komi fram að stefnandi hafi verki á brotsvæði með útleiðslu niður í háls og upp í höfuð við snúning og ákveðnar stöður höfuðs. Þar sé gert ráð fyrir vaxandi slitbreytingum þegar fram líði stundir sem geti leitt til meiri óþæginda og verkja en nú séu. Þá komi fram að hreyfiferlar séu skertir og ósamhverfir. Matsmaður telji brot á fyrsta hálshryggjarlið vera alvarlegan áverka og miski metinn 12%. Í matsgerð komi fram að með vaxandi slitbreytingum í hálsi með tilheyrandi verkjum og hreyfiskerðingu dragi líklega úr getu slasaða við störf, bæði við skrifborð svo og við störf sem krefjist meiri líkamlegrar áreynslu. Varanlega örorka sé metin 12%. Gerð sé krafa um 4,5% ársvexti af stefnufjárhæðinni, skv. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá slysdegi til 1. ágúst 2010 en dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Upphafsdagur dráttarvaxta miðist við mánuð frá þeim degi sem matsbeiðni hafi verið lögð fram í héraðsdómi, sbr. orðalag 9. gr. laga nr. 50/1993 um að skaðabótakröfur skuli bera dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. að liðnum mánuði frá þeim degi sem kröfuhafi sannanlega hafi lagt fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Stefnandi styður kröfur sínar við meginreglur skaðabótaréttar, sérstaklega reglur um vinnuveitandaábyrgð og sakarábyrgð, og skaðabótalög nr. 50/1993, einkum 1.-8. gr. og 15. og 16. gr. Þá vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Um varnarþing sé vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Loks sé vísað til 1. mgr. 6. gr. , 9. og 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. III Stefndi kveður stefnanda greina þannig frá atvikinu í stefnu að þegar stefnandi hafi verið miðja vegu á ganginum hafi einhver látið sig falla á hópinn. Við það hafi stefnandi fengið þungt högg á höfuðið, sáran verk í háls og bak og hellu fyrir eyru. Íþróttakennari skólans, sem staðið hafi á stigapallinum og fylgst með, reki í minni að oftast hafi þyngri drengir farið fyrst en hinir á eftir. Ekki sé vitað með vissu hvort einhver hafi hent sér á höfuð stefnanda eða farið um með bægslagangi yfir þvöguna og hugsanlega slegið eða sparkað í stefnanda, þar sem hann hafi farið um. Ólíklegt sé að hann hafi getað hent sér yfir þá sem á undan hafi farið þar sem hann hafi aðeins getað staðið í annarri til fjórðu tröppu og þverbiti í lofti verið í vegi. Hann hafi þó getað spyrnt sér upp á við, reynt að kasta sér yfir og seilst í átt að bjöllunni ofan á þeim sem á gólfinu hafi verið og með aðstoð þeirra, en stefnandi hafi ákveðið að skipa sér í þann hóp. Stefnandi hafi þannig tekið fullan þátt í leiknum og ætlað að ryðjast áfram og hjálpa örðum að komast yfir þvöguna í átt að bjöllunni. Í þessum atgangi hafi stefnandi orðið fyrir meiðslum. Stefndi telji að stefnandi hafi engum þrýstingi verið beittur um að ganga til þessa leiks heldur hafi hann gert það sjálfviljugur. Hvergi sé komið fram eða sannað að hefð sé fyrir því að klukkuvörður skólans taki þátt í slagnum. Meginatriði sé að stefnandi, sem á þessum tíma hafi verið tvítugur að aldri, hafi alfarið haft um það val hvort hann tæki þátt í þessum leik nemenda. Komi auk þess fram í stefnu að stefnandi hafi afþakkað að tala til nemenda í krafti embættis síns. Sýni það að stefnandi hafi ekki verið undir kvöð um að taka þátt vegna embættis ,,inspector platearum“. Fram komi í gögnum að margir kennarar skólans hafi haft eftirlit með þessum gangaslag og sett honum mörk og reglur. Svo virðist sem nemendur hafi ekki farið að þessum fyrirmælum og sumir verið berir að ofan og fest límband um mjaðmir sér. Ekki verði þó séð að þetta hafi valdið slysinu því fyrir liggi að stefnandi muni hafa verið á ganginum þegar einhver hafi farið yfir hann, líklegast úr stiganum. Sé þó allljóst að viðkomandi hafi farið offari. Engan veginn hafi verið fyrirsjáanlegt í augum stjórnenda skólans, í ljósi umvandana þeirra og tilmæla, að slys stefnanda hafi getað hlotist af. Stefndi telji að starfsmenn skólans hafi brugðist hratt og vel við þegar í ljós hafi komið að stefnandi hafði meiðst. Lögð sé áhersla á að B íþróttakennari hafi flautað leikinn af um leið og óhapp virtist hafa orðið. Annar íþróttakennari, D, hafi hlúð að stefnanda úti við dyr skólans. B, sem hafi talið sig vel hæfan til að meta hvort um alvarleg meiðsl hafi verið að ræða á þessum tímapunkti, hafi talið þau minniháttar. Hafi stefnandi kvartað um í hálsi og virst fölur. Hafi rektor og íþróttakennarinn kvatt hann síðar til að hitta lækni og rektor síðar tekið af skarið um að réttast væri að aka honum á slysadeild. Engin teikn hafi hins vegar verið um að meiðsl hans hafi verið slík að kalla þyrfti til sjúkrabifreið. Hafi það ekki verið upplifun starfsfólks, stefnanda sjálfs né annarra að meiðslin væru alvarleg. Fram komi í stefnu að stefnandi hafi fengið kælingu, en íþróttakennarinn hafi látið hann fá kælipoka og tvöfalt teygjubindi um hálsinn. Rangt sé því að hann hafi verið sendur án alls stuðnings. Engar vísbendingar séu um að meiðsl stefnanda eða tjón hafi aukist við það að sjúkra­flutningamenn hafi ekki komið honum á spítala. Engin efni séu til að líta svo á að aðhlynning og ákvarðanir stafsfólks skólans eftir slysið geti hafa talist saknæm. Vangaveltur í stefnu þar að lútandi eiga sér ekki stoð, en fyrir þessu beri stefnandi sönnunarbyrði. Stefndi byggi á því að sýkna beri þar sem ekki séu uppfyllt skilyrði til stofnunar bótaábyrgðar eftir almennum reglum, hvorki sakarreglunni né reglunni um vinnu­veitendaábyrgð. Tjón stefnanda sé að rekja til háttsemi hans sjálfs og ákvarðana. Stefnandi hafi haft fullan þroska og vit til að ákveða hvort hann tæki þátt í slagnum eða ekki. Hafi honum hlotið að vera ljóst að einhver slysahætta væri fyrir hendi þegar tápmiklir drengir í hópum hafi tekist á með þeim hætti sem tíðkað var í þessum gangaslag. Verði að leggja til grundvallar að hann hafi þekkt þennan leik gjörla og fyrirkomulag hans. Hann hafi getað haldið sér til hlés, en sjálfur kosið að taka þátt. Enginn hvatning eða þrýstingur hafi verið frá hendi skólans eða starfsmönnum hans nema síður væri. Eigi því við meginreglur hins almenna skaðabótaréttar, að menn beri tjón sitt sjálfir og að slys stefnanda hafi komið til vegna eigin sakar hans og áhættutöku. Reglur um óhappatilviljun eiga einnig við, enda hvergi til að dreifa saknæmri háttsemi starfsmanna eða stjórnenda skólans. Þá byggi stefndi einnig á 13. kapítula Mannhelgisbálks Jónsbókar frá 1281, en þar segir: „Nú gengr maðr til leiks, fangs eða skinndráttar at vilja sínum, þá ábyrgist hann sik sjálfr at öllu, þó at hann fái mein eða skaða af.“ Ákvæðið sé enn gildandi í landslögum og eigi sérstaklega við í málinu, jafnhliða reglum um eigin sök og áhættutöku. Sé um að ræða sérstakt ákvæði, sem í reynd sé fólgið í réttarreglum seinni tíma, en fangi sérstaklega umrætt atvik og leiði til þess að stefnandi skuli bera tjón sitt sjálfur að fullu. Þá byggi stefndi einnig á því að meginorsök slyssins hafi verið sú eftir því sem fram komi í stefnu að einhver nemenda hafi kastað sér yfir stefnanda, sparkað í hann eða farið með því offorsi sem hafi verið í trássi við tilmæli skólastjórnenda. Ef sú lýsing atvika sé rétt verði að leggja til grundvallar að orsaka fyrir tjóni stefnanda sé að leita í háttsemi hans sjálfs og þess sem kastað hafi sér yfir hópinn og lent á eða sparkaði í stefnanda. Meginorsakir slyssins hafi verið athafnir stefanda sjálfs og eftir atvikum þessa samnemanda en ekki starfsmanna sem stefndi beri ábyrgð á. Stefndi mótmæli því að stjórn skólans, rektor og kennarar hafi sýnt af sér gáleysi í kringum þennan atburð eða með því að leyfa hann í skólahúsinu. Hefð fyrir ýmsum atburðum í menntaskólanum sé rík. Gangaslagur hafi verið tíðkaður um langt árabil og ,,tolleringar“ nýnema fari einnig fram. Þótt slys geti orðið í leikjum af þessum toga hafi stjórnendur skólans ratað þann meðalveg að banna ekki leikinn en setja honum mörk til að draga úr hættu á óhöppum. Með því að mæla fyrir um færri þátttakendur, fjölga starfsmönnum til að líta eftir leiknum og setja honum skilyrði, hafi vissulega verið gripið til eðlilegra ráðstafana. Hafi því háttsemi starfsmanna skólans hvorki verið ólögmæt né saknæm. Stjórnendur skólans hafi reynt að fylgja reglum þessum eftir, en þótt einhverjir hafi farið úr að ofan og límt bönd um sig, hafi slysið ekki orsakast af því. Af framangreindum ástæðum sé því mótmælt að alvarleg eða bráð slysahætta hafi verið fyrirsjáanleg. Í ljósi þessarar löngu hefðar og þess að stjórnendur skólans hafi þó gripu til ráðstafana til að hemja leikinn sé því mótmælt að háttsemi þeirra verði metin þeim til sakar. Ekki sé ljóst hvaða dómafordæmi skírskotað sé til í stefnu um að skóli beri ábyrgð á öryggi nemanda, en víst sé að sú sé ekki almenn regla heldur fari eftir atvikum og aðstæðum hverju sinni. Engri ábyrgð af því tagi sé til að dreifa í þessu tilviki. Þá mótmæli stefndi því að 39. gr. laga nr. 92/2008 styðji kröfur stefnanda. Gangaslagurinn hafi byggt á þeirri hefð sem nemendur hafi haldið við um langan aldur. Ákvæði 39. gr. laga nr. 92/2008 varði ekki skaðabótaábyrgð auk þess sem tilgangur breytingar á nefndum lögum hafi stafað af hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár. Stefnandi hafi verið lögráða sem fyrr greini og breyti greint ákvæði því ekki að hann hafi borið ábyrgð á tjóni sínu sjálfur. Engin stoð sé fyrir því í dómaframkvæmd að ákvæði 39. gr. laga nr. 92/2008 leiði sjálfkrafa til ábyrgðar skólans eða stefnda á slysum. Þá verði hvergi séð að brotið hafi verið gegn lögum nr. 46/1980, enda ekki um slíkt vinnusamband að ræða. Sé enginn rökstuðningur fyrir þessari tilvísun í stefnu. Þá sé mótmælt að það geti rennt stoðum undir kröfur stefnanda þótt lögregla hafi ekki verið kvödd á staðinn strax til að taka út aðstæður eða yfirheyra vitni. Hafi skýrslutökur farið fram að tilhlutan stefnanda en enginn virðist hafa séð gjörla hvernig slysið hafi borið að. Meðal gagna málsins sé mynddiskur en stefnandi hafi ekki byggt á honum í stefnu eða að slysið sjáist þar. Með vísan til framangreindra málsástæðna beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi mótmæli einnig ætluðu tjóni, einkum útreikningi þess og einstökum liðum í nokkrum atriðum. Stefndi mótmæli tekjuviðmiðun til útreiknings bóta fyrir varanlega örorku enda ekki rökstutt í stefnu eða gögnum við hvaða tekjur sé miðað. Mótmælt sé kröfu um kostnað vegna læknismeðhöndlunar og lyfja enda komi ekki fram hvað af því hafi verið greitt af almanna- eða sjúkratryggingum og hver hafi verið hlutur stefnanda. Mótmælt sé einnig kostnaði vegna kaupa á sérútbúnu rúmi, hjálpartækja vegna tölvu og sjónvarpi. Almennt sé mönnum kleift að fá til afnota sérútbúnað vegna meiðsla eða áverka sér að kostnaðarlausu eða fyrir lítið endurgjald. Af gögnum verði ekki séð að stefnandi hafi leitað þeirra úrræða vegna þessa útbúnaðar nema um tíma. Þá geti sjónvarpskaup með engu móti jafngilt bótaskyldu tjóni. Verði ekki á sýknukröfu fallist sé krafist verulegrar lækkunar bóta. Vísi stefndi til ofangreindra málsástæðna um eigin sök og mótmæli við einstaka liðum. Byggi stefndi á því að skipta beri sök þannig að stefnandi beri stærstan hluta tjóns síns sjálfur. Vaxta- og dráttarvaxtakröfu sé mótmælt, einkum upphafstíma dráttarvaxta. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Rektor Menntaskólans í Reykjavík hefur 2. febrúar 2010 ritað greinargerð vegna þess atburðar er stefnandi slasaðist í gangaslag 21. apríl 2009. Í bréfinu kemur fram að gangaslagur hafi í tíð rektors frá árinu 2001 ávallt verið undir ströngu eftirliti og sex til átta starfsmenn skólans fylgst með slagnum og verið til eftirlits. Fram kemur að einn starfsmaður skólans, oftast íþróttakennari skólans, hafi verið staðsettur neðst í stiganum með góða yfirsýn yfir átakasvæðið og verið með flautu sem hann hafi notað ef stöðva þyrfti slaginn. Aðeins hafi 50 nemendur úr 5. bekk fengið að taka þátt og 50 nemendur úr 6. bekk. Bann hafi verið sett við því að smyrja sig með olíu eða nota límbönd. Nemendur skyldu vera í bolum. Sömuleiðis hafi kennarar ásamt skólastjórnendum haft strangt eftirlit með slagnum. Rektor hafi tekið ákvörðun strax eftir slysið 2009 að fullreynt væri með gangaslaginn og yrði hann ekki haldinn oftar. Þá hefur B íþróttakennari ritað greinargerð vegna gangaslagsins 21. apríl 2009. Í greinargerð B kemur meðal annars fram að hefðin væri sú að 6. bekkingar kæmu saman á annarri hæð Gamla skóla. Á jarðhæð væru yngri nemar að búast til varnar milli stiga og bjöllu. Oftast væru plön þannig að 6. bekkingar þytu niður, þungaviktarmennirnir fremstir og reyndu að ryðjast að bjöllunni. Léttari piltar kæmu á eftir og hentu sér ofan á hauginn þar sem félagar þeirra handlönguðu þá ofan á kösinni í átt að bjöllu með uppréttum höndum. Yngri bekkingar reyndu að varna því með því að draga 6. bekkinga út um aðaldyr að vestanverðu eða bakdyr að austanverðu eins hratt og kostur væri. Atburðarásin 21. apríl 2009 hafi verið þannig að 6. bekkingar hafi komið öskrandi niður stigann og flestir reynt að kasta sér ofan á kösina. Enginn hafi komist að bjöllunni og 6. bekkingum kippt niður á gólf. B hafi eftir bestu getu reynt að sjá hvort nemendur kæmu standandi niður með fætur á undan til að enginn myndi troðast undir. Hafi B undirbúið 5. bekkinga þannig að gegn flautu B hafi þeir þurft að rýma miðsvæðið samstundis og draga sig út ganga eða í átt að útidyrum. Auk B hafi konrektor verið í sjónlínu nálægt aðalbjöllu en B hafi staðið í neðri þreparöð stigans. Kennari hafi staðið rétt hjá B á miðpalli stiga. Húsvörður hafi staðið við flatskjá í anddyri, annar íþróttakennari við aðaldyr. Þá hafi tveir aðrir kennarar gætt útganga. Rektor hafi ekki verið langt undan við stigaskörina á annarri hæð. Hafi eftirlitsaðilar verið ,,strategískt“ vel staðsett. Hafi 6. bekkingar hagað sér óvenjulega að því leyti að flestir hafi reynt að kasta sér ofan á þvöguna. Á eftir stefnanda hafi komið þykkir og öflugir piltar og kastað sér ofan á kösina. Í stað þess að vera handlangaðir áfram hafi þeir barist um eins og þeir væru að synda ofan á félögum sínum. Hafi B flautað að minnsta kosti tvívegis til öryggis. Hafi hann óttast að einhver gæti hafa troðist undir. Er B hafi flautað hafi átökin samstundis hætt. Í stefnu er vísað til myndskeiðs sem tekið var af gangaslagnum 21. apríl 2009. Myndskeið þetta er lagt fram sem gagn í málinu og horfðu dómari og lögmenn aðila á disk með því undir aðalmeðferð málsins. Á myndskeiðinu má sjá upphaf gangaslagsins. Hlaupa nemendur úr 6. bekk öskrandi niður stiga í skólanum eins og þeir séu á leið í orrustu. Eru þeir allir berir að ofan. Er stefnandi þar á meðal, en á undan honum niður stigann eru að minnsta kosti 15 nemendur. Af myndskeiði þessu sést er fyrstu nemendurnir fara að kösinni en margir þar á eftir kasta sér samstundis úr stiganum út yfir kösina. Stefnandi fer neðst í þvöguna og virðist gera sig líklegan til að komast út í kösina. Hann hverfur sjónum en á sama tíma stökkva nokkrir stæðilegir nemendur úr 6. bekk af sama stað út yfir kösina og brjótast um og sparka frá sér. Áhlaupið heldur áfram með sama móti og stökkva nemendur úr 6. bekk ítrekað út yfir kösina. Rektor Menntaskólans í Reykjavík hafði um árabil haft verulegar áhyggjur af gangaslag í skólanum vegna slysahættu honum samfara. Hafði hann gripið til þess ráðs að setja strangar reglur um slaginn, sem meðal annars fólust í því að nemendur máttu ekki vera berir að ofan, þeir máttu ekki bera á sig olíu eða nota límbönd til að líma yfir buxnastrengi. Þá var fjöldi nemenda í slagnum takmarkaður. Var slagurinn undir ströngu eftirliti rektors og kennara og gat íþróttakennari stöðvað leikinn hvenær sem var með flautu. Eftir atburð þann sem mál þetta á rætur sínar að rekja til tók rektor fyrir atburð þennan og hefur hann ekki verið haldinn eftir það. Með því að setja umræddum gangaslag strangar leikreglur og hafa strangt eftirlit með honum tóku stjórnendur Menntaskólans í Reykjavík ábyrgð á því að gangaslagurinn færi eftir settum reglum. Máttu nemendur eftir það ganga út frá því að þeim reglum yrði framfylgt. Myndskeið af nefndum slag sýnir að nánast allir nemendur úr 6. bekk voru ekki í bolum, sem var brot á umræddum reglum. Þrátt fyrir það var leikurinn ekki stöðvaður af rektor, sem var á staðnum. Einnig sýna myndir á dskj. nr. 42 að einhverjir nemenda úr 6. bekk notuðu límbönd, þrátt fyrir að það væri bannað. Þá sýnir tilvitnað myndskeið stælta nemendur úr 6. bekk kasta sér úr stiga og af stigahandriði út yfir nemendur í 5. bekk. Koma þeir út yfir nemendurna í höfuðhæð. Framferði þetta var augljóslega stórhættulegt gagnvart þeim nemendum er á gólfinu stóðu þar sem mikil hætta skapaðist á því að af gæti hlotist áverkar á höfði eða hálsi. Í ljósi mikillar slysahættu hefði rektor, að mati dómsins, ekki átt að heimila að nemendur stykkju af og úr stiga út yfir höfuð annarra nemenda með þessum hætti. Verður að meta rektor skólans til gáleysis að hafa ekki stöðvað slaginn þegar nemendur fóru ekki eftir þeim reglum er settar höfðu verið og að hafa leyft nemendum úr 6. bekk að stökkva út yfir höfuð nemenda sem á gólfi stóðu. Telur dómurinn sannað að stefnandi hafi hlotið áverka þá er hann styður kröfur sínar við er stæðilegir nemendur köstuðu sér út yfir kösina. Með hliðsjón af þessu ber stefndi fébótaábyrgð á tjóni stefnanda. Stefnandi gekk til leiksins umrætt sinn að eigin ákvörðun þess meðvitaður að líkamleg átök myndu eiga sér stað. Þá hafði hann sjálfur ekki fylgt þeirri reglu að vera í bol. Þrátt fyrir þessi atriði var framferði nemenda 6. bekkjar skólans þegar þeir stukku út yfir samnemendur sína langt umfram það sem eðlilegt getur talist. Það gerðu þeir án þess að rektor skólans gripi inn í atburðarásina og stöðvað framferðið. Var slysahætta af þessari ástæðu mikil. Í því ljósi verður skaðabótaskylda stefnda ekki lækkuð á grundvelli eigin sakar eða áhættutöku stefnanda. Skaðabótakrafa stefnanda er reist á matsgerð dómkvadds matsmanns og lögum nr. 50/1993. Hefur stefnandi krafist 1.800.000 króna fyrir tímabundið atvinnutjón, 201.500 króna í þjáningabætur, 1.061.820 króna fyrir varanlegan miska, 5.293.072 króna fyrir varanlega örorku og 537.196 króna í læknis-, lyfja og sjúkrakostnað. Stefndi hefur ekki mótmælt kröfuliðum um tímabundið atvinnutjón, þjáningabætur og varanlegan miska. Stefnandi hefur gert grein fyrir útreikningi á þessum kröfuliðum og gögnum að baki. Verða þeir teknir til greina eins og þeir eru fram settir. Að því er varðar bætur fyrir varanlega örorku mótmælir stefndi tekjuviðmiði til útreiknings bótum fyrir varanlega örorku, en hann telur ekki rökstutt í stefnu eða gögnum við hvaða tekjur sé miðað. Að því er þennan kröfulið varðar kemur fram í stefnu að stefnandi hafi verið að ljúka námi við Menntaskólann í Reykjavík og sé tekjuviðmið í samræmi við það eins og fram komi í sundurliðunarblaði. Samkvæmt dskj. nr. 14 er árslaunaviðmið 2.571.500 x 17,15300 x 12,00%. Er útreikningur í samræmi við ákvæði 5. til 8. gr. laga nr. 50/1993. Samkvæmt því greiði stefndi stefnanda 5.293.072 krónur fyrir varanlega örorku. Að því er læknis-, lyfja- og sjúkrakostnað varðar hefur stefndi mótmælt kostnaði vegna læknismeðhöndlunar og lyfja þar sem ekki komi fram hvað hafi verið greitt af almanna- og sjúkratryggingum og hver hafi verið hlutur stefnanda. Mótmælt er kostnaði vegna kaupa á sérútbúnu rúmi, hjálpartæki vegna tölvu og sjónvarpi. Til grundvallar öllum þessum kröfuliðum liggja reikningar fyrir kostnaði. Að því er læknisskoðanir varðar liggja fyrir upplýsingar um þátt Sjúkratrygginga Íslands í þeim kostnaði, sem tekið hefur verið tillit til. Ekki kemur til þátttöku í kostnaði vegna sjúkraflutninga, sjúkraþjálfunar eða lyfjakostnaðar. Til sjúkrakostnaðar teljast hjálpartæki og annar búnaður sem tjónþoli þarf að nota tímabundið eða varanlega. Við ákvörðun bóta þarf að hafa í huga að kostnaðurinn þarf að hafa verið nauðsynlegur og sanngjarn með tilliti til aðstæðna. Stefnandi hefur lýst líðan sinni í kjölfar atburðarins 21. apríl 2009. Eftir að heim var komið sama kvöld og atburðurinn varð og næstu daga kvaðst stefnandi hafa átt mjög erfitt með að leggjast niður í rúm eða sitja uppi. Hafi hann þurft aðstoð í hvert skipti sem hann hafi þurft að hreyfa sig. Hafi hann þurft að taka verkjalyf og verið mjög þreyttur. Þá hafi hann átt erfitt með svefn. Hafi hann þurft að vera með hálskraga í 4 mánuði eftir atburðinn. Stefnandi hefur uppi kröfur vegna kostnaðar við kraga, leigu á rafmagnsrúmi og kaup á slíku rúmi, hjálpartæki fyrir tölvu og veggsjónvarp. Kostnaður vegna kraga var nauðsynlegt hjálpartæki í ljósi þeirra áverka er stefnandi varð fyrir. Fellur kostnaður vegna kraga ekki undir þátttöku Sjúkratrygginga Íslands samkvæmt reglum um hjálpartæki og greiðsluþátttöku í þeim samkvæmt bréfi Sjúkratrygginga Íslands frá 1. september 2009. Verður þessi kröfuliður tekinn til greina að fullu. Hið sama gildir um leigu og kaup á rafmagnsrúmi, en slíkt rúm var stefnanda nauðsynlegt í ljósi þess hvernig áverka hann hlaut og þeirra erfiðleika er hann hafði við að glíma varðandi hreyfingu. Má af bréfi Sjúkratrygginga Íslands frá 1. september 2009 álykta að sama gildi um þátttöku Sjúkratrygginga Íslands í kostnaði vegna leigu eða kaupa á rafmagnsrúmi og varðandi kraga. Verða þessir kröfuliðir teknir til greina. Hið sama gildir um kostnað vegna hjálpartækja við tölvu. Þá þykir sanngjarnt af tilliti til aðstæðna að stefnandi fái einnig bættan kröfulið varðandi kaup á veggsjónvarpi þar sem stefnandi var rúmfastur lengi eftir atburðinn og gat sig illa hreyft. Var sjónvarpið sett í hæð er hentaði stefnanda rúmliggjandi. Er kostnaði vegna sjónvarpskaupa auk þess í hóf stillt. Verður þessi liður einnig tekinn til greina. Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 8.893.588 krónur í skaðabætur, sem eru stefnukröfur málsins. Stefndi mótmælir vaxta- og dráttarvaxtakröfu, einkum varðandi upphafstíma vaxta. Krafa um bætur fyrir sjúkrakostnað og annað fjártjón samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993 ber ekki vexti eftir 16. gr. laganna. Stefnda verður á hinn bóginn gert að greiða stefnanda vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af þeim fjárhæðum sem stefnanda eru dæmdar vegna þessara liða í skaðabótakröfunni. Bera dæmdar skaðabætur að öðru leyti 4,5% ársvexti samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 frá tjónsdegi 21. apríl 2009. Kröfur um annað en læknis-, lyfja- og sjúkrakostnað eru reistar á matsgerð. Telja verður að stefnandi hafi lagt fram þær upplýsingar sem hann hafði yfir að ráða varðandi tjónsatvikið og fjárhæð bóta um aðrar skaðabætur en læknis-, lyfja- og sjúkrakostnað við framlagningu matsbeiðni í héraðsdómi. Samkvæmt því ber dæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. ágúst 2010. Ekki verður hins vegar séð að krafa um læknis-, lyfja- og sjúkrakostnað hafi verið höfð uppi fyrr en í héraðsdómsstefnu. Af þeim hluta kröfunnar reiknast dráttarvextir frá málshöfðun 29. júní 2011, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 750.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Íris Ösp Ingjaldsdóttir héraðsdómslögmaður, en af hálfu stefnda Einar Karl Hallvarðsson hæstaréttar­lögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 8.893.588 krónur, með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 8.356.392 krónum frá 21. apríl 2009 til 1. ágúst 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags, og hins vegar vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 537.392 krónum frá 21. apríl 2009 til 29. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 750.000 krónur.
Mál nr. 214/2005
Forkaupsréttur Jörð Sveitarstjórn Stjórnsýsla Gjafsókn
Sveitarfélagið D gerði samning við L um kaup á jörðinni S og var F boðið að ganga inn í kaupin með vísan til samningsbundins ákvæðis um forkaupsrétt. F tilkynnti D að hún nýtti sér forkaupsrétt að jörðinni, en gerði fyrirvara við tiltekin atriði í kaupsamningi. Á fundi sveitarstjórnar D tveimur vikum síðar var bókað að sveitarfélagið teldi sig óbundið af forkaupsrétti F þar sem hún hefði ekki greitt kaupverðið, en samkvæmt kaupsamningi bar að inna það af hendi við undirritun kaupsamnings. Var í kjölfarið gefið út afsal til L fyrir jörðinni. Taldi héraðsdómur, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, að þrátt fyrir óverulegan greiðsludrátt hefði F ekki fyrirgert forkaupsrétti sínum þannig að D hefði verið heimilt að ganga frá kaupum við L. Fallist var á kröfu F um viðurkenningu á forkaupsrétti hennar að jörðinni og D gert að gefa út afsal fyrir eigninni til F gegn greiðslu kaupverðs. Ekki var talið að ákvæði í kaupsamningi um greiðslu kostnaðar vegna fjármögnunar D á kaupverði jarðarinnar og annarrar jarðar sem var F óviðkomandi hefði gildi gagnvart henni. Þá var talið að skilyrði í kaupsamningi um að kaupandi skyldi hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni og ráðast í uppbyggingu fjóss með það að markmiði væru óskuldbindandi fyrir F.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Áfrýjandinn Dalabyggð skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2005. Hann krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi kröfu stefndu um að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur hennar að jörðinni Stóra-Skógi í Dalabyggð og hann sýknaður að öðru leyti af dómkröfum hennar, en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum hennar. Verði fallist á kröfu stefndu um að áfrýjandanum sé skylt að selja henni og afsala jörðinni krefst hann þess að henni verði gert að greiða sér aðallega 58.800.000 krónur, en til vara 57.840.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. september 2004 til greiðsludags, gegn afsali til stefndu fyrir jörðinni ásamt öllum mannvirkjum og öðrum gögnum og gæðum, sem fylgi henni og fylgja beri. Ef ekki verður fallist á framangreinda kröfu um dráttarvexti krefst áfrýjandinn vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. september 2004 til greiðsludags. Auk þessa verði viðurkennt að „skilyrði í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings milli áfrýjanda og ... Lífsvals ehf. verði talið skuldbindandi fyrir stefndu, að undanskildu því að stefnda sé skuldbundin til að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti.“ Í öllum tilvikum krefst áfrýjandinn þess að stefndu verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn Lífsval ehf. skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 15. júní 2005. Hann krefst sýknu af kröfum stefndu auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Áfrýjandinn Dalabyggð gerði sömu kröfu í héraði og hann hefur nú uppi fyrir Hæstarétti um að vísað verði frá héraðsdómi kröfu stefndu um að viðurkenndur verði með dómi forkaupsréttur hennar að jörðinni Stóra-Skógi. Þessa kröfu reisir hann einkum á því að óumdeilt sé að stefnda hafi átt forkaupsrétt að jörðinni og hafi hann jafnframt virt þann rétt í reynd, en af þeim sökum geti stefnda ekki haft lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um þetta atriði. Héraðsdómari hafnaði kröfu áfrýjandans um frávísun málsins að þessu leyti með úrskurði 28. febrúar 2005. Í þeim úrskurði var meðal annars vísað til þess að stefnda gæti haft lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningu á forkaupsrétti sínum, ef svo færi að áfrýjandinn yrði sýknaður af kröfu hennar um útgáfu afsals fyrir jörðinni. Verður að fallast á þessi rök og hafna samkvæmt því að vísa þessari kröfu stefndu frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en gjafsóknarkostnað stefndu, en um hann fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en gjafsóknarkostnað stefndu, Fjólu Benediktsdóttur. Áfrýjendur, Dalabyggð og Lífsval ehf., greiði óskipt í ríkissjóð 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar í héraði með þeirri fjárhæð, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi, og fyrir Hæstarétti, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 13. apríl 2005. Mál þetta var höfðað 1. nóvember 2004 og dómtekið 31. mars 2005. Stefnandi er Fjóla Benediktsdóttir, Álfheimum í Dalabyggð, en stefndu eru Dalabyggð, Miðbraut 11 í Búðardal, og Lífsval ehf., Skútuvogi 5 í Reykjavík. Hinn 26. nóvember 2004 höfðaði stefnda Dalabyggð gagnsök á hendur stefnanda Fjólu og stefndi jafnframt til réttargæslu stefnda Lífsvali ehf. Var þingfest sérstakt mál um gagnsökina en málin voru síðan sameinuð að ósk aðila, sbr. b-lið 1. mgr. 30. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í aðalsök gerir stefnandi eftirtaldar kröfur: 1. Að viðurkenndur verði forkaupsréttur stefnanda að jörðinni Stóra-Skógi í Dalabyggð, með öllum mannvirkjum, svo sem ræktun, girðingum, veiðiréttindum og öllum öðrum gögnum og gæðum sem jörðinni fylgja og fylgja ber að engu undanskildu, eins og þeim er lýst í kaupsamningi 16. ágúst 2004 þar sem stefnda Dalabyggð selur stefnda Lífsvali ehf. jörðina. 2. Að stefndu Dalabyggð verði gert að selja og afsala stefnanda jörðinni Stóra-Skógi gegn greiðslu úr hendi stefnanda eins og kaupverðið er tilgreint í fyrrgreindum kaupsamningi stefndu. 3. Að viðurkennt verði að skilyrði í 3. mgr. 9. gr. umrædds kaupsamnings stefndu um að kaupandi hefji mjólkurframleiðslu á jörðinni og samliggjandi jörð, Skógskoti, og að ráðist verði í að reisa fjós á jörðinni með þetta að markmiði, verði talið óskuldbindandi fyrir stefnanda. 4. Að stefnda Lífsvali ehf. verði gert að þola viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að jörðinni Stóra-Skógi og til þess að þola að afsal fyrir jörðinni verði afmáð úr þinglýsingabókum. Í aðalsök krefjast stefnda Dalabyggð og stefnda Lífsval ehf. sýknu af öllum kröfum stefnanda. Í gagnsök gerir stefnda Dalabyggð eftirfarandi kröfur á hendur stefnanda verði fallist á 2. kröfulið stefnanda um að stefndu Dalabyggð verði gert að selja og afsala jörðinni Stóra-Skógi: 1. Að stefnandi verið gert að greiða stefndu Dalabyggð 58.800.000 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 7. september 2004 til greiðsludags, gegn útgáfu stefndu á afsali til stefnanda fyrir jörðinni með öllum mannvirkjum og öðrum gögnum og gæðum sem jörðinni fylgja. 2. Til vara að stefnanda verði gert að greiða stefndu Dalabyggð 57.840.000 krónur, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 7. september til greiðsludags, gegn útgáfu stefndu á afsali til stefnanda fyrir jörðinni með öllum mannvirkjum og gögnum og gæðum sem jörðinni fylgja. 3. Verði ekki fallist á dráttarvaxtakröfu stefndu Dalabyggðar í kröfuliðum 1 og 2 er til vara krafist vaxta af dæmdri fjárhæð samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. september 2004 til greiðsludags. 4. Samhliða kröfuliðum 1-3 gerir stefnda Dalabyggð þá kröfu að viðurkennt verði að skilyrði í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings stefndu frá 16. ágúst 2004 um mjólkurframleiðslu sé bindandi fyrir stefnanda að því undanskildu að stefnanda beri að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti. Í gagnsök gerir stefnandi eftirfarandi kröfur: 1. Að stefnandi verði sýknuð af öllum kröfum stefndu Dalabyggðar umfram þær 56.000.000 króna án vaxta og kostnaðar sem stefnandi hefur lýst sig reiðubúna til að greiða í aðalsök. 2. Að hafnað verði kröfu stefndu Dalabyggðar um að skilyrði í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings stefndu verði talið bindandi fyrir stefnanda. Í aðal- og gagnsök gerir stefnandi kröfu um að stefndu verði gert að greiða málskostnað eins og mál þetta sé ekki gjafsóknarmál. Stefnda Dalabyggð og stefnda Lífsval ehf. gera jafnframt kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda. 1. Jörðin Stóri-Skógur var um langt árabil í eigu stefnanda og mágs hennar Hlyns Þórs Benedikssonar. Í mars 2004 höfðu þau afráðið að selja hjónunum Ursulu og Ralph Doppler jörðina. Samkvæmt óundirrituðum kaupsamningi um jörðina var kaupverðið 49.500.000 krónur. Þá var ákvæði í samningnum um að eigendur jarðarinnar Álfheima ættu forkaupsrétt að hinu selda að frágengnum þeim sem kynnu að eiga hann lögum samkvæmt ef kaupendur eða afkomendur þeirra seldu jörðina. Jörðin Álfheimar er í eigu stefnanda. Samhliða gerðu Ursula og Ralph Dopper samning 14. mars 2004 um kaup á jörðinni Skógskoti, sem var í eigu hjónanna Guðmundar Ólafssonar og Gróu Sigvaldadóttur, en sú jörð er aðliggjandi Stóra-Skógi. Kaupverð jarðarinnar var 29.500.000 krónur. Á fundi sveitarstjórnar Dalabyggðar 13. apríl 2004 var ákveðið að neyta forkaupsréttar að jörðunum Stóra-Skógi og Skógskoti samkvæmt heimild í IV. kafla þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Í framhaldi af því var gerður kaupsamningur og afsal fyrir Stóra-Skógi til stefndu Dalabyggðar 18. ágúst 2004 og tók sá samningur mið af skilmálum fyrri kaupsamnings um jörðina. Þar á meðal var samhljóða áskilnaður um forkaupsrétt eigenda jarðarinnar Álfheima, auk þess sem tekið var fram að forkaupsréttarhafa bæri að svara boði um að ganga inn í kaup innan þriggja vikna frá því slíkt boð hefði sannanlega borist. Samhliða mun einnig hafa verið gengið frá kaupum Dalabyggðar á jörðinni Skógskoti á grundvelli fyrri kaupsamnings frá 14. mars 2004. Áður en stefnandi og meðeigandi hennar seldu stefndu Dalabyggð jörðina Stóra-Skóg hafði sveitarfélagið gert kaupsamninga 16. ágúst 2004 um jarðirnar Stóra-Skóg og Skógskot við stefnda Lífsval ehf. Samkvæmt samningi um Stóra-Skóg var kaupverðið 56.000.000 krónur en því til viðbótar var heimilt að krefja kaupanda um 2.800.000 krónur fyrir fjármagnskostnað vegna kaupa stefndu Dalabyggðar á jörðinni. Samkvæmt samningi um Skógskot var kaupverðið 26.000.000 króna, en í þeim samningi var ekki finna hliðstætt ákvæði um heimild til að krefja kaupanda um fjármagnskostnað. Kaupverðið fyrir báðar jarðirnar bar að staðgreiða við undirritun kaupsamnings, en afsal fyrir jörðunum átti að gefa út eigi síðar en 15. september 2004. Í 3. og 5. mgr. 9. gr. kaupsamningsins um Stóra-Skóg var svohljóðandi ákvæði um hagnýtingu jarðarinnar: „Skilyrði: Af hálfu Dalabyggðar er sala jarðarinnar háð því skilyrði að kaupandi, sem þegar annast starfsemi á sviði landbúnaðar og mjólkurframleiðslu, hefji mjólkurframleiðslu á jörðinni og á samliggjandi jörð, Skógskoti, og að ráðist verði í uppbyggingu fjóss á jörðinni með þetta að markmiði. Gangi það ekki eftir, og hafi kaupandi ekki lagt fram áætlun um nýrækt og teikningar að mannvirkjum, þ.m.t. fjósbyggingu, fyrir 31. desember 2004, og hafi kaupandi ekki hafið þar mjólkurframleiðslu, sem miðast við 400.000 lítra mjólkur á ári (350-420.000 lítra fjós), fyrir 31. desember 2005, er sveitarstjórn Dalabyggðar heimilt að fella kaupsamning þennan út gildi einhliða......Komi hins vegar upp atvik sem kaupandi getur ekki ráðið við, þannig að hann geti ekki hafið tilgreinda mjólkurframleiðslu innan tímamarkanna, skal kaupandi eiga rétt á að fresturinn framlengist sem þeim nemur.“ Í kaupsamningi stefndu Dalabyggðar og Lífsvals ehf. um jörðina Skógskot var hliðstætt ákvæði um hagnýtingu jarðarinnar. Þau kaup voru einnig bundin þeim fyrirvara stefnda Lífsvals ehf. að stefnandi neytti ekki forkaupsréttar að jörðinni Stóra-Skógi. 2. Með bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 19. ágúst 2004 var stefnanda boðið að neyta forkaupsréttar að jörðinni í samræmi við áskilnað í fyrrgreindum kaupsamningi og afsali 18. sama mánaðar. Þessu erindi var svarað með bréfum lögmanns stefnanda 25. og 30. ágúst 2004 þar sem óskað var eftir nánari upplýsingum um ýmsa söluskilmála, þar á meðal um kaupverðið og hagnýtingu jarðarinnar. Fyrirspurnum stefnanda var svarað með bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 31. ágúst 2004. Þar kom meðal annars fram að heimild í kaupsamningi við stefnda Lífsval ehf. 16. ágúst 2004 til að krefja kaupanda um greiðslu fjármagnskostnaðar að fjárhæð 2.800.000 krónur svaraði til áætlaðs kostnaðar vegna fjármögnunar kaupverðs jarðanna fram að uppgjörsdegi eftir að fallið hefði verið frá forkaupsrétti. Einnig kom fram í bréfinu að ekki kæmi til álita af hálfu sveitarfélagsins að selja jörðina án skilyrða um uppbyggingu á jörðinni. Með símbréfi lögmanns stefnanda 7. september 2004 var stefndu Dalabyggð tilkynnt að stefnandi nýtti sér forkaupsrétt að jörðinni á grundvelli kaupsamnings við stefnda Lífsval ehf. 16. ágúst 2004. Þó var tekið fram að kaupin væru með þeim fyrirvara að stefnandi tæki ekki að sér að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskot þar sem hún ætti ekki þá jörð og hefði engin tök á að eignast hana. Einnig var tekið fram að stefnandi teldi sér aldrei skylt að greiða nema 2/3 hluta af fjármagnskostnaði að fjárhæð 2.800.000 krónur, enda væri um að ræða kostnað við kaup á báðum jörðunum. Þá var vísað til þess að fram hefði komið í samtölum stefnanda við sveitarstjóra að ekki stæði til að sveitarfélagið hagnaðist á sölunni. Var þess því farið á leit að söluverðið yrði endurskoðað þar sem það væri 6.500.000 krónur hærra í kaupsamningnum 16. ágúst 2004 við stefnda Lífsval ehf., en í kaupsamningi og afsali stefnanda 18. sama mánaðar. Loks lýsti stefnandi yfir vilja til að leigja eða selja úthaga Stóra-Skógs til að greiða fyrir að stefnda Lífsval ehf. gæti náð markmiðum um mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti, en stefnandi taldi sig hafa vitneskju um að þau kaup mundu ganga eftir þótt hún neytti forkaupsréttar. Í bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 13. september 2004 var gerð sú krafa að umsamið kaupverð jarðarinnar Stóra-Skógs að fjárhæð 58.800.000 krónur yrði innt af hendi inn á reikning stefndu eigi síðar en kl. 16 næsta dag og í framhaldinu yrði afsal fyrir jörðinni gefið út til stefnanda. Þá var því lýst yfir af hálfu sveitarfélagsins að með kaupunum hefði stefnandi tekist á herðar allar sömu kvaðir og stefnda Lífsval ehf. hefði gengist undir að því þó frátöldu að ekki væri gerð krafa um að jörðin Skógskot yrði nýtt undir þá mjólkurframleiðslu sem kveðið var á um í kaupsamningnum við stefnda Lífsval ehf. frá 16. ágúst 2004. Þessu erindi svaraði lögmaður stefnanda með bréfi 14. sama mánaðar. Í bréfinu var því andmælt að stefnanda væri gert að greiða fjármagnskostnað að fjárhæð 2.800.000 krónur þar sem sá kostnaður væri að hluta til vegna jarðarinnar Skógskots. Þá áskildi stefnandi sér þann frest sem hún þyrfti til að fjármagna kaupin, en tekið var fram að stefnandi hefði gert viðeigandi ráðstafanir og mundi flýta fjármögnun eins og unnt væri. Með bréfi lögmanns stefnanda 17. september 2004 var þess óskað að stefnda Dalabyggð gæfi út veðleyfi fyrir láni að fjárhæð 33.000.000 krónur með því skilyrði að lánsfjárhæðin rynni óskert til sveitarfélagsins. Þá ritaði lögmaðurinn stefndu Dalabyggð á ný bréf 20. sama mánaðar, en þar kom meðal annars fram að stefnandi hefði tryggt sér fjármagn til kaupanna og ekkert væri til fyrirstöðu af hennar hálfu að kaupverðið yrði greitt. Þegar hér var komið við sögu hafði stefnda Lífsval ehf. gert þá kröfu með bréfi 15. september 2004 að stefnda Dalabyggð gæfi út afsal fyrir jörðinni í samræmi við kaupsamning frá 16. ágúst sama ár. Þetta erindi var síðan ítrekað með símbréfi 21. september 2004. Á fundi sveitarstjórnar Dalabyggðar 21. september 2004 var fjallað um málefni jarðarinnar Stóra-Skógs. Var bókað á fundinum að ekki væri gert ráð fyrir veðleyfi til kaupanda í kaupsamningi um jörðina frá 16. ágúst 2004 og því væri hafnað beiðni stefnanda um slíkt leyfi. Einnig var bókað að sveitarfélagið teldi sig óbundið af forkaupsrétti stefnanda þar sem hún hefði ekki greitt kaupverðið og liðnar væru tvær vikur frá því inna bar það af hendi 7. september 2004. Jafnframt var vísað til þess að ekki hefði verið sinnt tilmælum um greiðslu 14. sama mánaðar og bent á gríðarlega fjárhagslega hagsmuni sveitarfélagsins, sem stefnanda væri fullkunnugt um. Í samræmi við þetta fól sveitarstjórn sveitarstjóra að gefa út afsal til stefnda Lífsvals ehf. og var það gert 22. september 2004. Sama dag gaf stefnda Dalabyggð einnig út afsal til stefnda Lífsvals ehf. fyrir jörðinni Skógskoti. Hinn 24. september 2004 greiddi stefnandi kaupverð jarðarinnar að fjárhæð 56.000.000 krónur og 1.840.000 krónur vegna fjármagnskostnaðar inn á reikning stefndu Dalabyggðar og krafðist í kjölfarið útgáfu afsals fyrir jörðinni með bréfi lögmanns stefnanda 27. sama mánaðar. Með bréfi stefndu Dalabyggðar sama dag til Kaupþings Búnaðarbanka hf. var þess fari á leit að greiðslan yrði bakfærð af reikningi sveitarfélagsins yfir á reikning stefnanda. Kröfu stefnanda um útgáfu afsals var síðan hafnað með bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 30. september 2004. 3. Með bréfi sýslumannsins í Búðardal 27. september 2004 var lögmanni stefnda Lífsvals ehf. tilkynnt að afsali til stefnda 22. sama mánaðar hefði verið vísað frá þinglýsingu. Í framhaldinu var hins vegar þinglýst á jörðina 29. september 2004 bókun stefndu Dalabyggðar um að sveitarfélagið teldi sig ekki bundið af forkaupsrétti stefnanda. Hinn 13. október sama ár fékk stefnandi einnig þinglýst á jörðina yfirlýsingu um að forkaupsréttar hefði verið neytt, auk þess sem skorað var á sýslumann að þinglýsa ekki afsali á eignina til stefnda Lífsvals ehf. Í kjölfarið var afsal til stefnda Lífsvals ehf. lagt aftur inn til þinglýsingar 26. október 2004 og þá taldi sýslumaður efni til að þinglýsa afsalinu með athugasemd á grundvelli fyrrgreindrar bókunar stefndu Dalabyggðar og yfirlýsingar stefnanda sem áður höfðu verið þinglýst. Með úrskurði dómsins 8. nóvember 2004 var stefnanda heimilað að þinglýsa stefnu málsins á jörðina. Sama dag var lagt inn til þinglýsingar á jörðina tryggingabréf stefnda Lífsvals ehf. til Landsbanka Íslands hf. að fjárhæð 180.000.000 krónur. Hinn 11. sama mánaðar var bréfinu þinglýst með athugasemd um fyrri þinglýstar yfirlýsingar í tilefni af deilu aðila um forkaupsrétt stefnanda. II. Málsástæður aðila í aðalsök 1. Stefnandi vísar til þess að hún hafi sem eigandi jarðarinnar Álfheima öðlast samningsbundinn forkaupsrétt að jörðinni Stóra-Skógi með kaupsamningi og afsali jarðarinnar til stefndu Dalabyggðar 18. ágúst 2004. Þann forkaupsrétt hafi hún nýtt sér við sölu jarðarinnar til stefnda Lífsvals ehf. 16. sama mánaðar. Því geti stefnda Dalabyggð ekki vikist undan samningsbundinni og viðurkenndri skyldu sinni til að selja stefnanda jörðina. Stefnandi telur ótvírætt að forkaupsréttur hennar gangi framar rétti stefnda Lífsvals ehf., enda sé beinlínis tekið fram í kaupsamningi við stefnda 16. ágúst 2004 að kaupanda hafi verið kunnugt um forkaupsrétt stefnanda. Þann rétt beri stefndu að virða og því telur stefnandi sig geta krafist afsals fyrir jörðinni. Þessu til stuðnings vísar stefnandi einnig til 15. gr. þinglýsingalaga, nr. 39/1978 en samkvæmt því ákvæði gangi forkaupsréttur framar réttindum yngri rétthafa. Á þessum grundvelli gerir stefnandi einnig þá kröfu að stefnda Lífsvali ehf. verði gert að þola að afsal fyrir eigninni til félagsins verði afmáð úr þinglýsingabókum. Stefnandi telur sig að öllu leyti hafa staðið í skilum gagnvart stefndu Dalabyggð við kaupin. Fullyrðir stefnandi að hún hafi verið með lánsloforð frá viðskiptabanka sínum fyrir því sem upp á vantaði til að geta greitt kaupverðið að fullu þegar afráðið var að neyta forkaupsréttarins. Stefnda Dalabyggð hafi hins vegar ekki gert neinn reka að því að útbúa kaupsamning og afsal til stefnanda fyrir jörðinni. Fyrr hafi stefnanda ekki borið að greiða kaupverðið, enda hafi stefnanda þá fyrst verið kleift að þinglýsa eignarheimild sinni. Því hafi með bréfi 20. september 2004 verið komið formlega á framfæri að við kaupenda að kaupverðið væri til reiðu og það erindi hafi legið fyrir á sveitarstjórnarfundi 21. sama mánaðar þegar samþykkt var að gefa út afsal til stefnda Lífsvals ehf. Stefnandi telur að sólahringsfrestur í bréfi lögmanns stefndu 13. september 2004 til að inna af hendi greiðslu upp á tugi milljóna geti með engu móti talist hæfilegur. Einnig bendir stefnandi á að fyrst í nefndu bréfi hafi verið gerð krafa um greiðslu að fjárhæð 2.800.000 krónur. Nokkrum dögum síðar eða 17. september hafi stefnandi óskað eftir skilyrtu veðleyfi og síðan boðið fram greiðslu 20. sama mánaðar. Þessi frestur verði ekki talin óhæfilegur og því komi með engu móti til greina að stefnandi hafi fyrirgert forkaupsrétti sínum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi jafnframt til 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Samkvæmt því ákvæði skuli ábúendur sem haft hafa ábúðarrétt í sjö ár eða lengri tíma eiga forkaupsrétt að ábúðarjörðum sínum, enda taki þeir jarðirnar til ábúðar eða landbúnaðarstarfsemi. Stefnandi heldur því fram að henni hafi ekki verið boðinn forkaupsréttur á þessum grundvelli. Einnig telur stefnandi að stefnda Dalabyggð geti ekki sett önnur og frekari skilyrði fyrir forkaupsréttinum en felist í ákvæðum jarðalaga um að jörð sé tekin til ábúðar og landbúnaðar. Fullyrðir stefnandi að því skilyrði muni hún fullnægja. Því til stuðnings vísar stefnandi til þess að hún hafi verið ábúandi í mun lengri tíma en áskilið sé í fyrrgreindu lagaákvæði, auk þess sem hún hafi verið þinglýstur eigandi jarðarinnar allt til 18. ágúst 2004. Stefnandi telur að stefnda Dalabyggð geti ekki gert að skilyrði fyrir sölu jarðarinnar að stefnandi reisi fjós og hefji mjólkurframleiðslu á jörðinni í samræmi við áskilnað í kaupsamningi við stefnda Lífsval ehf. 16. ágúst 2004. Þessi skilyrði séu sérstaklega sniðin að áformum stefnda Lífsvals ehf. en geti ekki bundið stefnanda, enda sé gert ráð fyrir framleiðslu á mjólk langt umfram venjuleg kúabú hér á landi. Fullyrðir stefnandi að framleiðslu í þeim mæli verði með engu móti komið við á jörðinni. Jafnframt bendir stefnandi á að sama skilyrði um hagnýtingu jarðarinnar hafi verið í kaupsamning við stefnda Lífsval um jörðina Skógskot. Skilyrðið geti því eingöngu átt við um báðar jarðirnar saman en ekki hvora um sig. Þar fyrir utan nái forkaupsréttur eðli máls samkvæmt til kaupa á jörðinni sjálfri án þess að rétthafi þurfi að takast á herðar skyldur af þessu tagi við hagnýtingu jarðarinnar. Slík skilyrði í síðari samningi falli því utan marka forkaupsréttar og geti ekki takmarkað slíkan rétt sem þegar er fyrir hendi. Aftur á móti tekur stefnandi fram að jörðin verði nýtt til hefðbundins landbúnaðar samhliða slíkum notum jarðarinnar Álfheima í eigu stefnanda. Með því móti sé náð þeim lögmætu markmiðum sem geti hafa búið að baki því að stefnda Dalabyggð neytti upphaflega forkaupsréttar og leyst til sín jörðina 18. ágúst 2004. 2. Stefnda Dalabyggð vísar því á bug að forkaupsréttur stefnanda hafi ekki verið virtur. Þvert á móti hafi stefnanda verið boðið að neyta forkaupsréttar með bréfi 19. ágúst 2004 á grundvelli kaupsamnings stefndu 16. sama mánaðar. Stefnandi hafi síðan nýtt sér það boð 7. september 2004, en með því hafi komist á kaupsamningur milli stefndu Dalabyggðar og stefnanda. Þar sem kaupverðið var ekki greitt í samræmi við þann samning hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum. Af þeim sökum hafi stefnda lýst sig óbundna af forkaupsréttinum og rift kaupunum á fundi sveitarstjórnar 21. september 2004. Telur stefnda að þá hafi vanefnd stefnanda verið veruleg, enda 14 dagar liðnir frá því samningur um staðgreiðsluviðskipti komst á. Í þessu sambandi bendir stefnda á að mikilvægt hafi verið að stefnandi efndi skyldur sínar með því að greiða kaupverðið í ljósi þess að stefnda var skuldbundin gagnvart stefnda Lífsvali ehf. til að gefa út afsal fyrir jörðinni 15. september 2004. Þetta hafi stefnanda verið ljóst og af þessu tilefni hafi stefnanda verið veittur lokafrestur til 14. sama mánaðar til að greiða kaupverð jarðarinnar. Kaupverðið hafi hins vegar ekki verið innt af hendi áður en kaupunum var rift. Þegar kaupin voru fallin niður fyrir riftun geti engu breytt þótt stefnandi hafi greitt kaupverðið. Stefnda vísar til þess að fram hafi komið í bréfi lögmanns stefnanda 14. september 2004 að hún áskildi sér þann frest sem hún þyrfti til að afla fjár til kaupanna. Telur stefnda að þessi yfirlýsing gangi þvert gegn skyldum stefnanda samkvæmt kaupsamningi aðila. Einnig bendir stefnda á að stefnandi hafi ekki átt rétt á að fá útgefið veðleyfi þótt bundið væri skilyrðum. Þá er því andmælt að stefnda hafi sýnt vanrækslu með því að taka ekki saman kaupsamning eða afsal fyrir jörðinni, enda hafi stefnandi á grundvelli forkaupsréttar gengið inn í kaupsamning sem þegar var fyrir hendi. Stefnda vísar til þess að kaup jarðarinnar af stefnanda og meðeiganda hennar 18. ágúst 2004 hafi verið fjármögnuð með greiðslu stefnda Lífsvals ehf. 16. sama mánaðar. Ákvæði í kaupsamningnum við stefnda Lífsval ehf. um fjármagnskostnað hafi tekið mið af þessu með það að markmiði að tryggja skaðleysi stefndu Dalabyggðar. Telur stefnda að stefnandi hafi viðurkennt þennan kostnað með því að greiða hann að hluta til 24. september 2004 og sé bundinn samkvæmt því. Stefnda vísar til þess að sveitarfélagið hafi leyst til sín jörðina á grundvelli 30. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Lögum samkvæmt hafi sú ákvörðun miðað að því að tryggja hagsmuni sveitarfélagsins. Með hliðsjón af þessu beri stefnanda að hlíta þeim málefnalegu skilyrðum sem stefnda Lífsval ehf. hafi gengist undir við kaupin um hagnýtingu jarðarinnar. Eigi það sama við um stefnanda í þessu tilliti, enda hafi hún á grundvelli forkaupsréttar gengið inn í gerðan kaupsamning með réttindum og skyldum sem því fylgdi. Hvað þetta varðar tekur stefnda fram að ágreiningslaust sé með aðilum að stefnanda beri ekki að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti. Þá telur stefnda ósannað að ekki sé unnt á jörðinni Stóra-Skógi að stunda þá landbúnaðarframleiðslu sem gert sé ráð fyrir í kaupsamningi stefndu 16. ágúst 2004. Loks andmælir stefnda því að stefnandi geti neytt forkaupsréttar á grundvelli 27. gr. jarðalaga nr. 81/2004, enda hafi stefnandi ekki verið ábúandi í skilningi jarðalaga heldur eigandi jarðarinnar. 3. Stefnda Lífsval ehf. bendir á stefnandi geri þá kröfu að stefnda verði gert að þola viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að jörðinni Stóra-Skógi. Þegar af þeirri ástæðu að með kröfugerð á hendur stefndu Dalabyggð sé ekki gerð krafa um viðurkenningu á slíkum rétti heldur að meðstefndu verði gert að selja og afsala jörðinni gegn greiðslu kaupverðs beri að sýkna stefnda Lífsval ehf. af kröfum stefnanda. Telur stefnda Lífsval ehf. ekki koma til álita að félagið þurfi að þola dóm um viðurkenningu eignarréttar þegar slík krafa sé ekki gerð á hendur stefndu Dalabyggðar. Til stuðnings kröfu um sýknu tekur stefnda að öðru leyti undir málatilbúnað stefndu Dalabyggðar eftir því sem við getur átt. III. 1. Í gagnsök gerir stefnda Dalabyggð kröfur á hendur stefnanda ef fallist verður á 2. kröfulið hennar í aðalsök um að stefndu Dalabyggð verði gert að selja og afsala stefnanda jörðinni Stóra-Skógi. Stefndi vísar til þess að kaupverð jarðarinnar Stóra-Skógs hafi numið 56.000.000 króna í kaupsamningi við stefnda Lífsval ehf. 16. ágúst 2004. Því til viðbótar hafi seljanda verið heimilt að krefja kaupanda um greiðslu á 2.800.000 króna fyrir fjármagnskostnað vegna kaupa sveitarfélagsins á jörðinni. Með bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 19. ágúst 2004 hafi stefnanda verið boðið að ganga inn í samninginn og taka yfir öll réttindi og allar skyldur kaupanda. Þann rétt hafi stefnandi nýtt sér og því beri henni að greiða kaupverð jarðarinnar að fullu með fjármagnskostnaði. Á þetta hafi stefnandi síðan fallist með því að greiða fjármagnskostnað að hluta 24. september 2004. Því verði í öllu falli að gera stefnanda að greiða þær 1.840.000 krónur til viðbótar kaupverðinu sem hún sjálf hafi innt af hendi. Er miðað við þá fjárhæð til viðbótar kaupverði í 2. kröfulið stefndu í gagnsök. Stefnda telur bæði sanngjarnt og eðlilegt að stefnanda verði gert að greiða dráttarvexti af kaupverðinu í ljósi þess að inna átti það af hendi í september 2004. Að öðrum kosti yrði stefnda fyrir tjóni ef til þess kæmi að sveitarfélagið þyrfti að gefa út afsal fyrir jörðinni gegn greiðslu kaupverðsins vaxtalaust. Stefnda reiknar dráttarvexti frá 7. september 2004 þegar stefnandi neytti forkaupsréttar að jörðinni og bar að greiða kaupverðið, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Verði ekki fallist á þetta beri að miða við síðara tímamark eftir ákvörðun dómsins. Einnig er til vara gerð krafa um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Stefnda telur ekki á sína ábyrgð þótt dráttur hafi orðið á greiðslu kaupverðsins. Greiðsla hafi hvorki verið innt af hendi fyrir veittan lokafrest 14. september 2004 né áður en stefnda rifti kaupunum 21. sama mánaðar. Greiðsla stefnanda eftir það hafi enga þýðingu, auk þess sem stefnandi hafi ekki gert frekari ráðstafanir til að fullnægja greiðsluskyldu, svo sem með því að geymslugreiða. Samhliða kröfu um greiðslu kaupverðs með vöxtum krefst stefnda þess að viðurkennt verði að skilyrði um hagnýtingu jarðarinnar til mjólkurframleiðslu í kaupsamningi við Lífsval ehf. 16. ágúst 2004 verði talið bindandi fyrir stefnanda að því undanskildu að skilyrðið taki til jarðarinnar Skógskots. Stefnda vísar til þess að stefnandi hafi nýtt sér forkaupsrétt að jörðinni með símbréfi 7. september 2004. Í því erindi hafi verið tekið fram að stefnandi mundi ekki hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti. Telur stefnda að þetta verði að skilja svo að stefnandi hafi að örðu leyti fallist á skilyrði kaupsamningsins og sé bundin við það. Þá bendir stefnda á að stefnandi hafi frá upphafi vitað að ekki yrði fallið frá skilyrðum um hagnýtingu jarðarinnar. Við munnlegan flutning málsins var því haldið fram að hálfu stefndu að dómurinn gæti til hagsbóta fyrir stefnanda ákveðið önnur og síðari tímamörk en þau sem miðað er við í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings við Lífsval ehf. 16. ágúst 2004. 2. Stefnandi vísar til þess að hún hafi ávallt fallist á að greiða umsamið kaupverð jarðarinnar að fjárhæð 56.000.000 króna eins og lagt sé til grundvallar í kröfugerð stefnanda í aðalsök. Hins vegar andmælir stefnanda því að henni beri til viðbótar að greiða fjármagnskostnað stefndu Dalabyggðar, enda geti sá kostnaður ekki talist hluti af kaupverðinu. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að heimild til að innheimta í kaupsamningi 16. ágúst 2004 hafi verið vegna kaupa stefnda Lífsvals ehf. á báðum jörðunum. Af því tilefni hafi stefnandi þegar gert athugasemdir þar sem hún hafi eingöngu verið að leysa til sín jörðina Stóra-Skóg. Til að miðla málum hafi stefnandi undir miklum þrýstingi frá stefndu Dalabyggð fallist á að greiða þennan kostnað í réttu hlutfalli við kaupverð Stóra-Skógs af heildarkaupverði jarðanna. Stefnandi telur sig hins vegar óbundna af því að þurfa að greiða þennan kostnað, enda hafi ekki verið sýnt fram á að kostnaður af þessu tagi hafi fallið á stefndu. Þar fyrir utan bendir stefnandi á að stefnda hafi hagnast verulega á viðskiptunum þar sem kaupverðið í samningi 16. ágúst 2004 hafi verið 6.500.000 hærra en í kaupsamningi við stefnanda 18. sama mánaðar. Loks telur stefnandi ekki á sína ábyrgð þótt fjármangskostnaður kunni síðar að falla á stefndu vegna þeirrar röngu ákvörðunar að virða ekki forkaupsrétt stefnanda. Stefnandi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefndu Dalabyggðar. Til stuðnings því bendir stefnandi á að ekki hafi verið samið um ákveðinn gjalddaga í viðskiptum aðila. Með bréfi lögmanns stefndu 13. september 2004 hafi fyrst verið gerð krafa um greiðslu kaupverðsins og því hefði upphafsdagur dráttarvaxta í fyrsta lagi getað verið mánuði síðar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2002. Fyrir það tímamark hafi stefnandi hins vegar greitt kaupverðið til stefndu 24. september 2004. Komi því ekki til álita að stefnanda beri að greiða vexti eftir að stefnda hafnaði greiðslu kaupverðsins. Þá er kröfu um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 mótmælt, enda eigi sú krafa sér ekki stoð í samningi, venju eða lögum, sbr. 3. gr. laganna. Varðandi kröfu stefndu Dalabyggðar um að viðurkennt verði að skilyrði um hagnýtingu jarðarinnar til mjólkurframleiðslu í kaupsamningi við Lífsval ehf. 16. ágúst 2004 verði talið bindandi vísar stefnandi til málsástæðna sem hún hefur uppi í aðalsök. Einnig tekur stefnandi fram að þessi kröfugerð sé óþörf með hliðsjón af kröfugerð stefnanda. Þá bendir stefnandi á að skilyrði í kaupsamningi um hagnýtingu jarðarinnar geti ekki átt við hana þar sem skilyrðið eftir orðanna hljóðan á við um kaupanda sem þegar annast starfsemi á sviði landbúnaðar og mjólkurframleiðslu. Stefnandi hafi hins vegar ekki um árabil lagt stund á mjólkurframleiðslu. Þá andmælir stefnandi því að hún hafi fallist á þetta skilyrði. IV. Niðurstaða 1. Með kaupsamningi stefnanda og meðeiganda hennar 18. ágúst 2004 var stefndu Dalabyggð seld jörðin Stóri-Skógur. Samkvæmt þeim samningi var eiganda jarðarinnar Álfheima veittur forkaupsréttur að jörðinni að frágengnum þeim sem kynnu að eiga hann lögum samkvæmt. Frestur til að neyta forkaupsréttar var þrjár vikur frá því slíkt boð hefði sannanlega borist forkaupsréttarhafa. Jörðin Álfheimar er í eigu stefnanda. Fyrir þessi kaup höfðu stefndu gert kaupsamning um jörðina 16. ágúst 2004 og var stefnanda boðið að ganga inn í þau kaup með bréfi lögmanns stefndu Dalabyggðar 19. sama mánaðar á grundvelli forkaupsréttarins. Með símbréfi lögmanns 7. september 2004 var því lýst yfir að stefnandi nýtti sér forkaupsréttinn. Í samræmi við almennar reglur um forkaupsrétt gekk stefnandi inn í kaupin með því að taka boði um forkaupsrétt og fór um greiðsluskilmála við þau kaup eftir kaupsamningi stefndu 16. ágúst 2004. Samkvæmt þeim samningi bar að greiða kaupverð jarðarinnar við undirritun kaupsamnings. Við kaup stefnanda bar því einnig að staðgreiða kaupverðið. Í samræmi við meginreglur kröfuréttar átti stefnandi sem kaupandi að hafa frumkvæði að því að bjóða fram greiðslu af sinni hálfu gegn útgáfu afsals fyrir eigninni, sbr. til hliðsjónar Hrd. 1965/63 og skýringar við 11. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002, í greinargerð með frumvarpi til laganna. Af þessu leiðir þó ekki að forkaupsrétti sé fyrirgert með óverulegum greiðsludrætti, sbr. til hliðsjónar meginregla 51. gr. laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Hjá því verður ekki litið að með símbréfi lögmanns stefnanda 7. september 2004 var þess farið á leit að kaupsamningsverðið yrði endurskoðað í ljósi vilyrðis sem stefnandi taldi sig hafa frá sveitarstjóra um að ekki stæði til að sveitarfélagið hagnaðist á kaupunum. Jafnframt var gerð athugasemd við að stefnanda bæri að greiða fjármagnskostnað sem tæki einnig til kaupa á annarri jörð henni óviðkomandi, auk þess sem stefnandi lýsti yfir vilja til að leigja eða selja land til að áform stefnda Lífsvals ehf. um mjólkurframleiðslu gengju eftir. Var því augljóst að stefnandi gerði ekki ráð fyrir að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni. Með hliðsjón af þessu var brýnt tilefni til að svara þessu erindi þegar í stað ef stefnda Dalabyggð vildi að kaupin gengju greiðlega fyrir sig í ljósi skuldbindingar sveitarfélagsins um að gefa út afsal til stefnda Lífsvals ehf. eigi síðar en 15. september 2004. Erindinu var hins vegar fyrst svarað 13. sama mánaðar og stefnanda settur frestur til kl. 16.00 til að greiða kaupverðið inn á reikning stefndu gegn því að fá í kjölfar greiðslu útgefið afsal fyrir jörðinni. Var þessi mjög svo knappi frestur og þetta fyrirkomulag greiðslu sem fól í sér að stefnandi greiddi kaupverðið án þess að fá samtímis skilríki fyrir réttindum sínum með öllu ótilhlýðilegt gagnvart stefnanda. Í ljósi kröfu stefndu Dalabyggðar um að fá kaupverðið greitt þegar í stað var einnig brýnt tilefni til að svara beiðni stefnanda 17. september 2004 um veðleyfi bundið því skilyrði að lánsfjárhæðin rynni óskert til sveitarfélagsins. Verður ekki talið með hliðsjón af gagnkvæmri tillitsskyldu aðila í viðskiptum að stefnda hafi haft réttmætt tilefni til að synja þeirri beiðni ef eftirstöðvaðar kaupverðsins voru samtímis inntar af hendi. Var sá greiðslumáti því með öllu áhættulaus fyrir stefndu. Þótt stefnda hefði ekki svarað beiðni stefnanda um skilyrt veðleyfi var því lýst yfir fyrir hönd stefnanda með bréfi lögmanns 20. september 2004 að hún hefði tryggt sér fjármagn til kaupanna og ekkert væri því til fyrirstöðu að kaupverðið yrði greitt. Að því virtu sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að stefnandi hafi fyrirgert forkaupsrétti sínum þannig að stefndu Dalabyggð hafi verið heimilt að virða forkaupsrétt hennar að vettugi og ganga frá kaupunum við stefnda Lífsval ehf. eins og samþykkt var á fundi sveitarstjórnar 21. september 2004. Þess í stað var stefnda Dalabyggð skuldbundin stefnanda og bar að láta á það reyna hvort kaupin gætu náð fram að ganga í samræmi við afdráttarlausa fullyrðingu lögmanns stefnanda um að ekkert í stæði efndum í vegi. Forkaupsréttur stefnanda hefur því ekki verið virtur og verður að fallast á kröfu hennar að sá réttur verði viðurkenndur. Stefnandi hefur gert þá kröfu að stefnda Lífsvali ehf. verði gert að þola viðurkenningu á eignarrétti stefnanda að jörðinni. Krafa á hendur stefndu Dalabyggð er hins vegar á þá lund að gefa beri út afsal gegn greiðslu kaupverðs. Að réttu lagi hefði kröfugerð á hendur stefnda Lífsval ehf. átt að taka mið af þessu þannig að stefnda væri gert að þola að stefnandi fengi afsal fyrir eigninni. Sú niðurstaða þykir hins vegar rúmast innan kröfugerðar stefnanda eins og hún verður skilin í ljósi málatilbúnaðarins að öðru leyti. Að þessu gættu verður stefndu Dalabyggð gert að gefa út afsal fyrir eigninni gegn greiðslu kaupverðs svo sem það liggur fyrir eftir að leyst hefur verið úr kröfum aðila í gagnsök. Verður jafnframt stefnda Lífsvali ehf. gert að þola að afsal fyrir jörðinni verði gefið út til stefnanda og að afsali til stefnda Lífsvals ehf. fyrir jörðinni verði afmáð úr þinglýsingabókum. Það athugast að í greinargerð stefndu Dalabyggðar er byggt á að stefnandi hafi lýst því yfir við tvo menn sem föluðust eftir heimild til gæsaveiða á jörðinni haustið 2004 að hún hefði ekkert lengur með jörðina að gera. Er því haldið fram að með þessu hafi stefnandi fallist á riftun stefndu. Við aðalmeðferð málsins var ekki frekar vikið að þessari málsástæðu sem mótmælt er af hálfu stefnanda. Þessi málsástæða er með öllu haldlaus og eru ekki efni til að víkja að henni frekar. 2. Samkvæmt kaupsamningi stefndu 16. ágúst 2004 var seljanda heimilt til viðbótar kaupverði jarðarinnar að krefja kaupanda um greiðslu á 2.800.000 krónum vegna kaupa sveitarfélagsins á jörðinni. Með bréfi lögmanns Dalabyggðar 31. ágúst 2004 var fyrirspurn stefnanda um þetta samningsákvæði svarað á þann veg að um væri að ræða kostnað vegna fjármögnunar á kaupverði fasteignanna fram að uppgjörsdegi eftir að fallið hefði verið frá forkaupsrétti. Í málinu liggur fyrir að stefnda Lífsval ehf. greiddi stefndu Dalabyggð kaupverð jarðanna Stóra-Skógs og Skógskots samtals að fjárhæð 82.000.000 krónur þegar gengið var frá kaupsamningi 16. ágúst 2004. Í kjölfarið var gerður kaupsamningur við stefnanda 18. ágúst 2004 og kaupverðið að fjárhæð 49.500.000 krónur gert upp. Af hálfu stefndu Dalabyggðar er á því byggt að stefnda Lífsval ehf. hafi lánað sveitarfélaginu fjármagn til að festa kaup á jörðunum með því að greiða kaupverðið fyrirfram áður en ljóst var hvort kaupin næðu fram að ganga vegna forkaupsréttar stefnanda. Voru kaup Lífsvals ehf. á jörðinni Skógskoti einnig með þeim fyrirvara að stefnandi neytti ekki forkaupsréttar. Fram hefur komið að heimild stefndu Dalabyggðar til að krefja kaupanda um fjármangskostnað hafi átt að mæta slíkum kostnaði fram að uppgjörsdegi ef kaup jarðanna gengju eftir. Við þær aðstæður átti því fjármagnskostnaður milli aðila að falla niður. Þetta ákvæði í kaupsamningi stefndu hafði því eingöngu raunhæfa þýðingu ef stefnandi neytti forkaupsréttar. Samkvæmt þessu voru stefndu í samningi sín á milli að haga málum þannig að stefnandi sæti uppi með áætlaðan fjármagnskostnað sem tók jafnframt til jarðarinnar Skógskots, en sú jörð er stefnanda óviðkomandi, eins og fram hefur komið. Málamyndagerningur af þessu tagi milli stefndu um kostnað sem stóð utan eiginlegs kaupverðs jarðarinnar gat ekkert gildi haft gagnvart stefnanda. Einnig gat stefnandi ekki þurft að bera fjármagnskostnað sem leiddi af samningsbundnum forkaupsrétti sem hún sjálf naut. Á það verður ekki fallist með stefndu Dalabyggð að stefnandi hafi fallist á að greiða umræddan fjármagnskostnað með því að greiða hann að hluta til 24. september 2004. Sú greiðsla stefnanda var innt af hendi í kjölfar þess að stefnda Dalabyggð hafði á fundi sveitarstjórnar 21. september 2004 lýst sig óbundna af forkaupsrétti og falið stefnanda að gefa út afsal fyrir eigninni. Verður að skoða greiðslu stefnanda í því ljósi en þar sem forkaupsréttur hennar var ekki virtur í kjölfarið verður hún ekki talin bundin af því að hafa greitt þennan kostnað að hluti til. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á að stefnanda beri að greiða hærri fjárhæð en sem nemur kaupverði jarðarinnar að fjárhæð 56.000.000 krónum gegn útgáfu afsals fyrir jörðinni. Stefnda Dalabyggð gerir þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða dráttarvexti á kaupverðið frá 7. september 2004. Þótt stefnandi hafi gengið inn í staðgreiðslukaup var enginn ákveðinn gjalddagi umsaminn í skiptum stefnanda og stefndu Dalabyggðar. Dráttarvextir gátu því fyrst fallið á kröfu stefndu 13. október 2004 en þá var liðinn mánuður frá því stefnanda barst krafa stefndu um greiðslu kaupverðsins með bréfi 13. september 2004, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Stefnandi hafði hins vegar greitt kaupverðið til stefndu 24. september 2004 en sú greiðsla var bakfærð eftir fyrirmælum stefndu Dalabyggðar. Var greiðslunni hafnað og því ber krafan ekki dráttarvexti, sbr. 7. gr. sömu laga. Þá verður ekki talið að stefnanda beri að greiða almenna vexti samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001, enda leiðir það ekki af samningi, venju eða lögum, sbr. 3. gr. laganna. 3. Í aðalsök krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að skilyrði í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings stefndu frá 16. ágúst 2004 um að kaupandi hefji mjólkurframleiðslu á jörðinni Stóra-Skógi og samliggjandi jörð, Skógskoti, og að ráðist verði í uppbyggingu fjóss á jörðinni með þetta að markmiði verði ekki talið skuldbindandi fyrir stefnanda. Í gagnsök krefst stefnda Dalabyggð þess hins vegar að viðurkennt verði að umrætt skilyrði sé bindandi fyrir stefnanda að því undanskyldu að skilyrðið taki til jarðarinnar Skógskots. Af hálfu stefndu Dalabyggðar er byggt á því að stefnandi hafi með símbréfi 7. september 2004 fallist á önnur skilyrði kaupsamnings stefndu en þau að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni Skógskoti og sé bundin við það. Eins og áður er vikið að er hins vegar í sama bréfi lýst yfir vilja til að selja eða leigja land til að áform stefnda Lífsvals ehf. um mjólkurframleiðslu gengju eftir. Því var augljóst að stefnandi gerði ekki ráð fyrir að hefja mjólkurframleiðslu á jörðinni. Verður því ekki talið að stefnandi hafi samþykkt að gangast undir umrædd skilyrði um hagnýtingu jarðarinnar. Í forkaupsrétti felst heimild fyrir réttahafa til að ganga inn í kaup við sölu eignar og gilda um þau kaup sömu skilmálar og í kaupsamningi eiganda og viðsemjanda hans, nema annað leiði af samningi eða lögum. Af þessu leiðir þó ekki að samningsaðilar geti bundið kaup skilyrðum með hliðsjón af fyrirhugaðri hagnýtingu eignarinnar þannig að forkaupsréttarhafa verði gert ókleyft að nýta sér samningsbundinn forkaupsrétt. Verða skilyrði af því tagi sem eiga sér enga stoð í samningi milli eiganda og forkaupsréttarhafa talin óbindandi þegar sá síðarnefndi nýtir sér rétt til að ganga inn í kaup við sölu eignar. Samkvæmt þessu verður ekki talið að stefnandi sé skuldbundin gagnvart stefndu Dalabyggð á grundvelli kaupsamnings sveitarfélagsins við stefnda Lífsval ehf. frá 16. ágúst 2004 að koma á fót kúabúi af stærstu tegund miðað við það sem þekkist hér á landi. Verður því krafa stefnanda þar að lútandi tekin til greina. 4. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og greiðist gjafsóknarkostnaður hennar samtals að fjárhæð 1.272.466 krónur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Hildar Sólveigar Pétursdóttur, hdl., 1.120.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmd til að greiða málskostnað í ríkissjóð, sbr. 4. mgr. 128. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkenndur er forkaupsréttur stefnanda, Fjólu Benediktsdóttur, að jörðinni Stóra-Skógi í Dalabyggð á grundvelli kaupsamnings stefndu Dalabyggðar og stefnda Lífsvals ehf. frá 16. ágúst 2004. Stefndu Dalabyggð er gert að gefa út afsal til stefnanda fyrir jörðinni gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 56.000.000 krónur. Jafnframt er stefnda Lífsvali ehf. gert að þola að stefnandi fái útgefið afsal fyrir jörðinni og að afsal til stefnda Lífsvals ehf. fyrir jörðinni verði afmáð úr þinglýsingabókum. Viðurkennt er að skilyrði í 3. mgr. 9. gr. kaupsamnings stefndu frá 16. ágúst 2004 um að kaupandi hefji mjólkurframleiðslu á jörðinni og á samliggjandi jörð, Skógskoti, og að ráðist verði í að reisa fjós á jörðinni með þetta að markmiði, eru óskuldbindandi fyrir stefnanda. Gjafsóknarkostnaður stefnanda samtals að fjárhæð 1.272.466 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Hildar Sólveigar Pétursdóttur, hdl., 1.120.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndu greiði in solidum 1.272.466 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð.
Mál nr. 467/1998
Virðisaukaskattur Nauðasamningur Sekt Vararefsing
K, framkvæmdastjóri T, var ákærður fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti sem lagður var á T fyrir eitt uppgjörstímabil. Skatturinn var hvorki greiddur né virðisaukaskattsskýrslu fyrir viðkomandi tímabil skilað. T var veitt heimild til að leita nauðasamninga mánuði eftir að uppgjörstímabilinu lauk. Talið var að þar sem heimild til að leita nauðasamninga hefði ekki fengist fyrr en að uppgjörstímabilinu liðnu hafi krafan verið fallin til og óheimilt hafi verið að greiða hana eftir að úrskurður um heimild til nauðasamningsumleitana lá fyrir. Því var K ekki talinn hafa gerst brotlegur með því að inna ekki skattinn af hendi. Hins vegar var talið að K hafi borið að skila virðisaukaskattsskýrslu á lögmæltum tíma óháð greiðslu skattsins eins og á stóð. Þar sem brotið tengdist ekki skyldu til skattgreiðslu voru refsifyrirmæli laga nr. 42/1995, sem breyttu refsiákvæði laga nr. 50/1988, ekki talin eiga við. Var K dæmdur til greiðslu sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu ákærða verði staðfest. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds. Til vara krefst hann þess að refsing verði felld niður eða ákvörðun hennar frestað, en að því frágengnu að refsing verði milduð. I. Í málinu er ákærði, sem var framkvæmdastjóri Tölvukaupa ehf., sóttur til saka fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti, sem lagður var á félagið vegna uppgjörstímabilsins september og október 1995, samtals 1.703.402 krónur. Var skatturinn hvorki greiddur 5. desember 1995 í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum né skilað virðisaukaskattsskýrslu fyrir nefnt uppgjörstímabil fyrr en 19. ágúst 1996, en þá án greiðslu. Nemur skattur samkvæmt nefndri virðisaukaskattsskýrslu sömu fjárhæð, sem ákært er fyrir að hafa ekki staðið skil á. Er skýrslunni var skilað hafði verið lagður virðisaukaskattur á félagið samkvæmt áætlun, sem nam mun hærri fjárhæð. Svo sem rakið er í héraðsdómi var Tölvukaupum ehf. með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 1995 veitt heimild til að leita nauðasamnings samkvæmt lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var nafngreindur hæstaréttarlögmaður jafnframt skipaður umsjónarmaður félagsins við samningsumleitun. Var nauðasamningur félagsins við kröfuhafa 14. febrúar 1996 staðfestur með úrskurði sama héraðsdómstóls 27. mars sama árs. Var meginefni samningsins það, að kröfuhöfum samkvæmt samningskröfum skyldu greiddir 20 hundraðshlutar krafna sinna. II. Ákærði reisir sýknukröfu sína á því að huglægum skilyrðum sé ekki fullnægt til að honum verði gerð refsing í málinu. Ástæða þess að hann stóð ekki skil á virðisaukaskatti 5. desember 1995 hafi verið sú að honum hafði verið tjáð, að eftir að úrskurður var fenginn um heimild til að leita nauðasamnings 4. desember 1995 hafi sér verið óheimilt að inna af hendi gjaldfallnar skuldir félagsins nema með sérstakri heimild umsjónarmanns með samningsumleitun. Slík heimild hafi ekki legið fyrir. Þessi skuld hafi þegar verið gjaldkræf, er úrskurður héraðsdóms gekk, og því óheimilt að greiða hana eins og aðrar slíkar skuldir. Hann hafi því alls ekki stefnt að undandrætti á skattinum með því að standa ekki skil á honum 5. desember 1995. Þann dag hafi verið eindagi á greiðslu skattsins, en hann hafi verið gjaldkræfur allt frá 1. nóvember sama árs. Í málinu hefur ákærði jafnframt gert grein fyrir samskiptum sínum við tollstjórann í Reykjavík um uppgjör skattkröfunnar, sem um ræðir í málinu, eftir að nauðasamningur hafði verið staðfestur. Kveðst hann hafa skilið bréf tollstjóra 11. júlí 1996 þannig að hinn síðarnefndi samþykkti að krafan félli undir nauðasamninginn. Það hafi ekki verið fyrr en með bréfi tollstjóra 11. febrúar 1997 að sú afstaða hans varð ljós að krafan ætti að falla utan nauðasamningsins. Þetta hafi komið mjög á óvart, en ákærði hafi verið í góðri trú um að samningurinn næði til kröfunnar. Með því að nauðasamningur tókst og Tölvukaup ehf. héldu áfram rekstri hafi þessi afstaða tollstjóra neytt forráðamenn félagsins til að greiða kröfuna að fullu. Af hálfu ákæruvalds er haldið fram að virðisaukaskattskrafan, sem um ræðir, hafi ekki orðið gjaldkræf fyrr en 5. desember 1995. Hafi bæði gjalddagi og eindagi hennar verið þann dag, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988. Úrskurður héraðsdóms einum degi fyrr hafi því í engu haggað skyldum ákærða til að skila virðisaukaskattsskýrslu og inna skattinn af hendi á gjalddaga, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995. Hafi honum jafnframt borið að leita heimildar umsjónarmanns til að greiða skattinn. III. Þess er áður getið að skattkrafa sú, sem hér um ræðir, var fyrir tímabilið september og október 1995. Heimild til að leita nauðasamnings fékkst ekki fyrr en þetta uppgjörstímabil var liðið. Krafan var samkvæmt því fallin til þegar hinn 1. nóvember 1995. Var gjaldanda skattsins óheimilt að greiða hana eftir að úrskurður um heimild til nauðasamningsumleitunar lá fyrir 4. desember 1995, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 21/1991. Er heldur ekki í ljós leitt að umsjónarmanni með samningsumleitan hefði verið heimilt að leyfa að skatturinn yrði greiddur, ef eftir hefði verið leitað, sbr. 20. gr. og 21. gr. sömu laga. Verður samkvæmt því ekki fallist á með ákæruvaldi að ákærði hafi gerst brotlegur með því að inna ekki skattinn af hendi 5. desember 1995, svo sem ákæruvaldið heldur fram að honum hafi þá verið skylt. Þess er áður getið að ákærði lét undir höfuð leggjast að skila virðisaukaskattsskýrslu á þeim tíma, sem honum var það skylt, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Það bar honum að gera óháð því að hvorki var heimilt né skylt eins og á stóð að inna skattgreiðsluna af hendi, en samkvæmt nefndri lagagrein vinna menn til refsingar með því einu að afhenda eigi á lögmæltum tíma virðisaukaskattsskýrslu. Með þeirri háttsemi hefur ákærði unnið til refsingar og er huglægum refsiskilyrðum að því leyti fullnægt. Þar sem það brot var ekki jafnframt tengt skyldu til skattgreiðslu, svo sem áður er rakið, eiga refsifyrirmæli laga nr. 42/1995, sem breyttu refsiákvæðum nokkurra laga, þar á meðal laga nr. 50/1988, ekki við hér. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 100.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 20 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Þá greiði ákærði hluta sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærði, Karl Emil Wernersson, greiði 100.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 20 daga. Ákærði greiði einn fimmta hluta sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, þar á meðal saksóknarlaun í ríkissjóð, sem hann greiði með samtals 80.000 krónum. Þá greiði ákærði einn fimmta hluta málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, sem eru ákveðin samtals 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 11. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Júlíusi B. Georgssyni settum héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 549/1998: Ákæruvaldið gegn Karli Emil Wernerssyni, sem tekið var til dóms 15. október sl. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans dagsettri 22. maí 1998 á hendur ákærða, Karli Emil Wernerssyni, kt. 241062-3769, Engihlíð 9, Reykjavík, „fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, sem framkvæmdastjóri Tölvukaupa ehf., kt. 640388-1109, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni félagsins á greiðslutímabilinu september til október 1995 samtals að fjárhæð kr. 1.703.402. Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sbr., 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot.“ Málavextir. Með bréfi dagsettu 26. júní 1996 ritaði tollstjórinn í Reykjavík skattrannsóknarstjóra ríkisins bréf varðandi vanskil Tölvukaupa ehf., kt. 640388-1109, við embættið. Í bréfinu sagði að þegar innsigla átti starfsstöð félagsins þann 19. október 1995 hefði fyrirtækið verið sagt hætt rekstri, en fyrirtækið Örtölvutækni ehf. hefði tekið við rekstrinum. Fyrirsvarsmaður Tölvukaupa ehf. hefði komið í skrifstofu embættisins 26. júní 1996 og sagt að fyrirtækið hygðist hefja starfsemi að nýju og viljað fá fyrri skuldir strikaðar út vegna nauðasamninga. Í niðurlagi bréfsins sagði að af hálfu embættisins væri talið eðlilegt að refsiþáttur málsins yrði kannaður. Hlutafélag það sem hér um ræðir, Tölvukaup ehf., var samkvæmt Hlutafélagaskrá stofnað 21. mars 1988 og var tilgangur þess sagður vera kaup, sala og þjónusta á hvers konar rafeindatækjum og öðrum tengdum vörum. Stofnhlutafé var 2.537.700 krónur. Á fundi þann 24. nóvember 1994 voru fjórir menn kjörnir í stjórn félagsins, þ.á m. ákærði, sem kjörinn var varamaður í stjórn. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins beindist að bókhaldi og skattskilum félagsins. Hófst hún með því að tveir starfsmenn embættisins fóru í starfsstöð eins af stjórnarmönnum félagsins til að afla nauðsynlegra bókhaldsgagna frá félaginu og við það tækifæri var honum afhent bréf embættisins dagsett 2. október 1996 þar sem honum var tilkynnt að rannsókn væri hafin á skattskilum félagsins. Rannsóknin fólst í könnun á innheimtum virðisaukaskatti félagsins á rekstrarárunum 1994 og 1995 og skilum hans til tollstjórans í Reykjavík sem innheimtumanns ríkissjóðs. Byggir rannsóknin á upplýsingum sem aflað var hjá forráðamönnum félagsins og öðrum. Framkvæmdastjóri félagsins, ákærði í máli þessu, gaf skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins 14. október 1996. Þá lá fyrir yfirlýsing frá tollstjóranum í Reykjavík um skuld félagsins vegna vangoldins virðisaukaskatts á rekstrarárunum 1994 og 1995. Einnig lágu fyrir við rannsóknina innsendar virðisaukaskattskýrslur félagsins fyrir uppgjörstímabilin janúar - febrúar til og með nóvember - desember 1994 og janúar - febrúar til og með nóvember - desember 1995. Með bréfi dagsettu 11. nóvember 1996 var Tölvukaupum ehf. send skýrsla um rannsóknina. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 4. desember 1995 var félaginu veitt heimild til að leita nauðasamninga og þann 27. mars 1996 var nauðasamningurinn staðfestur í héraðsdómi. Þegar skattrannsóknin hófst hafði virðisaukaskattskýrslum fyrir uppgjörstímabilin janúar - febrúar til og með nóvember - desember 1994 og janúar - febrúar til og með júlí - ágúst 1995 verið skilað til innheimtumanns ríkissjóðs. Eftir að skattrannsóknin hófst var af hálfu félagsins skilað virðisaukaskattskýrslum fyrir uppgjörstímabilin september - október og nóvember - desember 1995. Samkvæmt rannsókninni á skattskilum félagsins, innsendum virðisaukaskattskýrslum af þess hálfu, upplýsingum frá tollstjóranum í Reykjavík og tekjubókhaldi ríkissjóðs nam heildarfjárhæð innheimts virðisaukaskatts fyrir framangreind uppgjörstímabil alls 32.963.950 krónum. Í skýrslunni sagði að skattrannsóknin hefði falist í því að sannreyna innheimtan virðisaukaskatt sem félaginu bar að standa skil á í ríkissjóð vegna framangreindra uppgjörstímabila að frátöldu uppgjörstímabilinu nóvember - desember 1995, og að hve miklu leyti sá virðisaukaskattur væri í vanskilum við innheimtumann ríkissjóðs þann 14. október 1996. Niðurstaða rannsóknarinnar var að höfuðstóll vangoldins innheimts virðisaukaskatts félagsins væri að fjárhæð 4.885.400 krónur. Verður ráðið af skýrslunni að hann sundurliðist sem hér segir: Júlí - ágúst 1994, 367.740 krónur, janúar - febrúar 1995, 27.308 krónur, maí - júní 1995, 10.701 króna, júlí - ágúst 1995, 2.776.249 krónur og september - október 1995, 1.703.402 krónur. Snýst mál þetta um síðastgreint tímabil. Kemur þá í ljós að skýrslu fyrir það tímabil var skilað til tollstjórans í Reykjavík án greiðslu. Er skýrslan stimpluð um móttöku 19. ágúst 1996. Skýrslan sundurliðast þannig: Skattskyld velta 20.215.470 krónur, útskattur 4.952.790 krónur, innskattur 3.249.388 krónur og til greiðslu 1.703.402 krónur. Á forsíðu skýrslunnar kemur fram að skattrannsókninni hafi lokið þann 3. desember 1996. Með bréfi dagsettu 2. september 1997 kærði skattrannsóknarstjóri ríkisins forsvarsmenn félagsins til ríkislögreglustjórans. Gangur málsins eftir það er sá að af stað fór gagnaöflun og yfirheyrðir voru tveir af fyrirsvarsmönnum félagsins. Var ákærði yfirheyrður 19 febrúar sl. Ákæra var síðan gefin út 22. maí sl. Afstaða ákærða til ákærunnar er sú að hann kveðst vera saklaus af þeirri háttsemi sem honum er þar gefin að sök. Ákærði kvað það vera rétt að þann 5. desember 1995 hefði ekki verið reidd fram greiðsla virðisaukaskatts til tollstjórans í Reykjavík af hálfu félagsins og skýrsla hefði ekki verið afhent vegna tímabilsins september - október 1995. Gaf ákærði þá skýringu að eftir ráði ráðgjafa félagsins og tilsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum Tölvukaupa hf. hefði verið talið að umrædda skuld ætti ekki að greiða þann dag og hefði hann hlýtt þeim ráðum. Skýrslu hefði verið skilað til tollstjóraembættisins síðar, án greiðslu. Kvað ákærði fjárhæð þá sem um getur í ákæru hafa verið greidda að fullu. Ákærði gerði nánari grein fyrir hvers vegna skýrslu og skatti var ekki skilað 5. desember 1995. Hann kvað Tölvukaup hf. hafa verið félag sem hefði verið með stórrekstur á íslenskan mælikvarða. Félagið hefði verið með sex hundruð milljóna króna veltu og fimmtíu manns í vinnu. Sökum rekstrarerfiðleika hefði það gerst að félagið hefði komist í þrot og eigendur þess í samstarfi við færustu sérfræðinga hefðu leitað leiða til að ná sem hagstæðastri niðurstöðu. Að ráði sérfræðinga og að mati félagsins hefði verið ákveðið að fara út í endurskipulagningu með því að leita eftir nauðasamningum fyrir félagið, selja reksturinn og aðrar eignir og fá þá þannig fjármagn til þess að fjármagna nauðasamninginn, þannig að í stað þess að enginn fengi neitt, fengju kröfuhafar eitthvað upp í kröfur sínar. Þann 4. desember 1995 hefði félagið síðan fengið heimild hjá Héraðsdómi Reykjavíkur til þess að leita nauðasamninga og tilsjónarmaður verið skipaður. Kvað ákærði tilsjónarmanninn hafa sagt sér að ekki mætti greiða neinar eldri skuldir meðan á tímabili nauðasamningsumleitana stæði og þar undir féllu eldri skattaskuldir. Af þeim sökum kvaðst ákærði, að ráði tilsjónarmannsins, ekki hafa greitt virðisaukaskattinn. Sökum rekstrarumsvifa félagsins og þeirrar stöðu sem það var í hefði verið ákveðið á árinu 1996 í samráði við endurskoðanda að ganga frá réttri skýrslu um leið og framtali var skilað. Ákærði kvað aðalbókara félagsins hafa látið af störfum í september 1995 og sökum þess og hinna erfiðu kringumstæðna hefðu skapast erfiðleikar við að ljúka færslu bókhalds. Ef ætlunin hefði verið að skila réttri skýrslu hafi bókhaldið fyrir september og október vitaskuld þurft að liggja fyrir. Bókhaldið hefði ekki verið nákvæmlega frá gengið og hefði það ekki verið fært fyrr en eftir áramót. Kvað ákærði mikla vinnu hafa farið í að vinna gögn í tengslum við að sækja um heimildina, ná saman nauðasamningi og að vinna samninginn. Bókhald fyrir september og út árið hefði því ekki verið fært fyrr en eftir áramótin 1995/1996. Ákærði kvaðst á þeim tíma sem hér um ræðir hafa verið framkvæmdastjóri Tölvukaupa hf. Hann hefði verið búinn að gegna því starfi um eins árs skeið og tekið við fyrirtækinu í mjög þröngri stöðu með neikvætt eigið fé upp á 150 milljónir króna og freistað þess að bjarga félaginu. Ákærði var spurður um hvort sérstaklega hefði komið til tals milli hans og umsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum að þessar skattskuldir eða einhverjar aðrar skattskuldir nytu einhverrar sérstöðu. Ákærði kvaðst ekki muna það sérstaklega. Spurður um hvort umsjónarmaðurinn hefði veitt ákærða sérstaka heimild til að greiða þessa tilteknu skuld kvað ákærði svo ekki vera. Ráðgjöfin sem hann veitti hefði verið almenns eðlis. Hann hefði líkt þessu við að um líka stöðu væri að ræða og við greiðslustöðvun, þ.e. að almennt ætti ekki að greiða eldri skuldir. Ákærði kvað það hafa dregist að færa bókhald og ganga frá uppgjörum, þar á meðal virðisaukaskattsuppgjörinu. Sem fyrr segir hefði bókari félagsins sagt upp störfum og einnig hefði það starfsfólk félagsins sem sá um bókhaldið verið önnum kafið við að afla upplýsinga til undirbúnings nauðasamningsumleitunum. Auk þess hefðu fleiri atriði leitt til þess að færsla bókhalds hefði verið á eftir. Bilun hefði komið upp í bókhaldshugbúnaði félagsins sem aftur hefði gert það að verkum að endurvinna hefði þurft bókhaldið. Þá hefði reynst afar erfitt að fá þjónustu við kerfið, m.a. sökum þess að um erlent kerfi var að ræða og að til staðar hefði verið skuld við umboðsaðila þess og hann hefði neitað að veita þjónustu. Erfiðleikum hefði því verið bundið að fást við bókhaldskerfið, en færslur á ári hefðu hlaupið á tugum þúsunda. Þessi vandkvæði við að ná fram réttri niðurstöðu hefðu því tafið verkið um marga mánuði. Ákærði kvað þann aðila sem seldi félaginu hugbúnaðinn og þjónustaði hann hafi neitað að veita félaginu þjónustu, þar sem félagið hefði verið í skuld við hann á þessum tíma og hann hefði ekki sætt sig við að fá 20% greiðslu upp í kröfu sína. Ákærði kvað nauðasamninginn hafa verið staðfestan í marslok 1996. Nauðasamningurinn hefði verið samþykktur með ákveðnum kjörum sem hefðu verið á þann veg að félagið greiddi 25% út og síðan hefði átt að greiða eftirstöðvarnar á þremur til fjórum árum. Tollstjórinn í Reykjavík hefði lýst kröfu sem hefði verið töluvert miklu hærri en reynst hefði vera niðurstaða bókhalds félagsins og eftir að skattaframtal hafði verið lagt fram hefðu bækur skattstjóra þar með verið leiðréttar. Í framhaldi af því, og einnig sökum þess að félagið hefði verið búið að ljúka nauðasamningi sínum og viljað hefja rekstur á ný, hefði lögmaður félagsins ritað tollstjóraembættinu bréf og beðið það að upplýsa hvernig embættið liti á nauðasamninginn, hvað það væri sem félaginu bæri að greiða samkvæmt honum og hvort embættið gæti tekið upp eðlileg samskipti við félagið og fært út þær skuldir sem féllu undir nauðasamninginn. Kvað ákærði þessi samskipti hafa átt sér stað eftir að lokið var álagningu á félagið fyrir árið 1996. Spurður um hver hefði verið skilningur ákærða á svarbréfi tollstjóraembættisins frá 4. júlí 1996 kvaðst hann hafa skilið það á þann veg að heildarskuldir félagsins við tollstjóraembættið féllu undir nauðasamninginn og að honum uppfylltum yrðu eftirstöðvarnar felldar út. Spurður um hvort ákærði hefði fengið einhverjar sérstakar upplýsingar um hvers vegna tollstjóraembættið gæti ekki leiðrétt stöðuna á þessum tíma kvað ákærði þær hafa verið einhvern veginn á þann veg að hefð væri fyrir því að opna ekki fyrir viðskipti ef gömul skuld væri til staðar. Kvaðst ákærði hafa staðið í þeirri trú eftir þessi samskipti að það ætti eingöngu að greiða tollstjóraembættinu í samræmi við nauðasamning félagsins, þ.e. 20% allra skulda við embættið. Næstu skref í samskiptum við embætti tollstjóra varðandi uppgjör virðisaukaskatts kvað ákærði hafa verið að það hefði ekki verið fyrr en í upphafi árs 1997 sem fyrir hefði legið álagning og þar með leiðrétting á bókum tollstjóraembættisins varðandi virðisaukaskattskuldina. Í framhaldi af því hefði embætti tollstjóra verið ritað bréf þar sem óskað var eftir því að fá niðurstöðu um hvað embættið teldi vera rétt uppgjör. Bréf hefði borist frá embætti tollstjóra um hvernig nauðasamningur skyldi reiknast út. Þar hefði verið sagt að hinn umdeildi virðisaukaskattur sem mál þetta snýst um félli ekki undir nauðasamninginn og lögum samkvæmt ætti að greiða hann að fullu. Þessa niðurstöðu hefði félagið að líkindum fengið í febrúar eða mars 1997. Í framhaldi af því hefðu bréf farið á milli félagsins og tollstjóraembættisins varðandi uppgjör á virðisaukaskattinum. Að lokum, að líkindum í september 1997, kvaðst ákærði hafa náð samkomulagi við tollstjóraembættið um að félagið greiddi nauðasamninginn, þ.e. 20% af þeim kröfum sem engin deila stóð um. Hefði sá hundraðshluti verið greiddur að fullu á árinu 1997, þrátt fyrir að skilmálar nauðasamningsins kvæðu á um að félagið þyrfti ekki að greiða að fullu á því ári. Til þess að ljúka málinu og koma á samskiptum á ný hefði félagið greitt 3,8 milljónir króna og síðan hefðu verið greidd 20% inn á þá kröfu sem hér um ræðir. Þetta hefði verið í ágúst 1997 og þá hefði verið um það rætt að lögfræðingur tollstjóra annars vegar sendi ríkisendurskoðun erindi um að fella skuldina niður og hins vegar að farið yrði í fjárnám og innheimtu vegna þeirra 80% af virðisaukaskattinum sem eftir stóðu og freista þess síðan fyrir dómstólum að fá úr því skorið hvort greiða ætti þetta eða ekki, þar sem lögmenn hefðu ekki verið á eitt sáttir um hvort greiða ætti þessa skuld samkvæmt því sem tollstjóri héldi fram eða samkvæmt því sem ráðgjafar ákærða sögðu að gjaldþrota- eða nauðasamningalögin segðu til um. Síðan hefði það gerst að ríkisendurskoðun hefði tekið sér sjö mánuði í að fara yfir málið og kvaðst ákærði halda að skuldin hefði ekki verið leiðrétt fyrr en í byrjun árs 1998. Ákærði kvað Tölvukaup hf. vera í rekstri um þessar mundir. Spurður um hvort ákærða væri kunnugt um hvort kröfur vegna uppgjörstímabilsins september/október 1995 hefðu verið að fullu greiddar til félagsins þann 5. desember 1995 kvað ákærði þær hafa verið að litlu leyti greiddar þá. Þær hefðu nánast allar verið útistandandi. Spurður um hvort erfitt hefði verið að fá nákvæmar upplýsingar hjá tollstjóra um stöðu krafnanna eftir að félagið var byrjað að greiða kvað ákærði það vera rétt. Þarna hefðu verið færðar inn áætlanir upp á tugi milljóna króna sökum þess að félagið hafði ekki skilað inn þessari skýrslu á réttum tíma. Það eitt hefði ruglað málið og þegar félagið hóf að greiða inn á skuldina hefðu greiðslur bókast einhvers staðar inn í kerfið hjá tollstjóra, þannig að það hefði verið mjög ruglingslegt að finna út hvað væri verið að greiða í raun. Ákærða var bent á að fram kæmi í skýrslu rannsóknarlögreglu að þessi gjalddagi hefði verið alveg ógreiddur við upphaf málsins. Ákærði kvaðst hafa kvittun upp á að hann hefði greitt a.m.k. 20% inn á virðisaukaskattinn ásamt dráttarvöxtum strax á árinu 1997. Spurður um hvort forráðamenn félagsins hefðu lagt nýtt hlutafé í félagið í tengslum við nauðasamningsumleitanirnar og endurskipulagningu félagsins kvað ákærði það vera ljóst að áður en hann tók við stjórn félagsins, um ári áður en félagið fór í þrot, hefði það verið rekið með halla um nokkurt skeið og að upp hefðu safnast skuldir, t.d. við lífeyrissjóði, auk annarra skulda. Í nauðasamningsferlinu hefðu eigendur félagsins lagt fram fjárhæðir er námu tugum milljóna króna til þess að standa skil á öllum þess háttar skuldum, sem þeir hefðu viljað hafa til fyrirmyndar. Með því ætti hann við forgangskröfur á borð við laun, lífeyrissjóðskröfur, skatta o.fl. Af framansögðu væri ljóst að 1,7 milljón hefði verið smáaurar m.v. þá fjármuni sem lagðir hefðu verið fram. Kvað hann ástæðu þess að sú fjárhæð hefði ekki verið greidd vera að forráðamenn félagins hefðu verið að fara að ráðum sérfræðinga. Spurður um hvort því væri rétt lýst í ákæru að virðisaukaskatti og skýrslu hefði ekki verið skilað á réttum tíma, sem hefði verið 5. desember 1995 vegna virðisaukaskattstímabilsins september - október 1995, sagði ákærði að í samræmi við þá staðreynd að félagið hefði fengið staðfestingu á heimild til nauðasamnings, mætti það ekki greiða neinar eldri skuldir og því hefði hvorki verið skilað skýrslu né greiðsla innt af hendi þann 5. desember 1995. Þessu væri rétt lýst, en hann hefði fengið þá útskýringu að honum væri óheimilt að inna greiðslu af hendi. Niðurstaða. Í málinu er ekki ágreiningur um fjárhæð virðisaukaskattsins sem ákæra tekur til. Snýst málið eingöngu um það hvort ákærði sem fyrirsvarsmaður Tölvukaupa ehf. hafi bakað sér refsiábyrgð með því að standa tollstjóranum í Reykjavík ekki skil á virðisaukaskatti vegna tímabilsins september - október 1995 á gjalddaga skattsins þann 5. desember 1995. Eins og áður er að vikið fékk umrætt hlutafélag heimild til að leita nauðasamninga með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 4. desember 1995, þ.e. deginum áður en eindagi greiðslu virðisaukaskatts vegna framangreinds tímabils var. Kveðst ákærði, að ráði tilsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum og lögmanns félagsins, hafa tekið þá ákvörðun að greiða skattinn ekki þann dag, enda hefði honum verið sagt að það stangaðist á við lög. Reynir hér á hvernig túlka beri 1. mgr. 40. gr. laga um nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. nr. 42/1995 andspænis ákvæðum 19.-22. gr., sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kemur þá fyrst til skoðunar 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1998, eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995, en hún hljóðar svo: „Skýri skattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því er máli skiptir um virðisaukaskatt sinn eða afhendi hann eigi á lögmæltum tíma virðisaukaskattskýrslu eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum bar að innheimta skal hann greiða fésekt allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin, vanrækt var greiðsla á eða endurgreidd var um of og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri þessari skattfjárhæð.“ Í niðurlagi greinarinnar segir að stórfellt brot gegn ákvæðinu varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Í IV. kafla laga nr. 21/1991 eru settar fram reglur um réttaráhrif greiðslustöðvunar. Eru réttaráhrif heimildar til að leita nauðasamnings að mestu hin sömu og réttaráhrif greiðslustöðvunar, sbr. 1. mgr. 40. gr. laganna og er þar vísað til ákvæða 19.-22. gr. Í 1. mgr. 21. gr., sbr. 1. mgr. 40. gr. kemur fram sú meginregla að skuldaranum sé óheimilt að efna skuldbindingar sínar á því tímabili sem nauðasamningsumleitanir standa yfir nema að því leyti sem víst er að skuldbindingin yrði efnd eða skuldin yrði greidd eftir stöðu sinni í skuldaröð ef til gjaldþrotaskipta kæmi á búi skuldara í kjölfar nauðasamningsumleitana. Þó sé annars heimilt að greiða skuld eða efna aðra skuldbindingu ef víst megi telja að það sé nauðsynlegt til að varna verulegu tjóni. Þá er í 2. mgr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 40. gr. m.a. mælt fyrir um að meðan á nauðasamningsumleitunum stendur sé óheimilt að verja peningaeign skuldarans, peningum sem fást við ráðstöfun eigna eða réttinda, arði af eignum eða réttindum eða tekjum sem hann aflar í atvinnurekstri, til annars en að standa straum af nauðsynlegum útgjöldum til að halda áfram rekstri skuldarans, að greiða skuldir að því leyti sem það er heimilt skv. 21. gr., að greiða óumflýjanlegan kostnað af tilraunum til að koma nýrri skipan á fjármál skuldarans og kosta aðgerðir sem telja má víst að séu nauðsynlegar til að koma í veg fyrir verulegt tjón. Í 1. mgr. 22. gr. sömu laga segir svo: „Ákvæði í samningum eða réttarreglum um afleiðingar vanefnda taka ekki gildi gagnvart skuldaranum á þeim tíma sem greiðslustöðvun stendur yfir, að öðru leyti en því að krefjast má dráttarvaxta, dagsekta eða févítis vegna vanefnda skuldarans á skyldum sínum án tillits til greiðslustöðvunar.“ Af framangreindum ákvæðum IV. kafla laga nr. 21/1991 er ljóst að ýmsar undantekningar eru gerðar frá þeirri meginreglu að skuldara sé óheimilt að greiða skuldir eða efna aðrar skuldbindingar sínar og sýnist þar ekki vera um tæmandi talningu að ræða. Virðisaukaskattur er vörsluskattur sem skattaðila ber að halda sérgreindum. Ber þeim sem innheimtir hann að standa ríkissjóði skil á skattinum eigi síðar en á fimmta degi annars mánaðar eftir lok uppgjörstímabils vegna viðskipta á því tímabili, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988. Ljóst er að ákvæði 1. mgr. 40. gr. laganna, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 um skil virðisaukaskatts, eiga fyrst og fremst við þegar skattaðili sem hefur með höndum virðisaukaskattskylda starfsemi, og er ekki háður ákvæðum IV. kafla, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 21/1991, virðir að vettugi skýlaus fyrirmæli grein­arinnar um að afhenda skattinn á lögboðnum tíma. Hafa dómar sem gengið hafa um 1. mgr. 40. gr. verið afdráttarlausir í því efni að með því einu að láta ógert að skila innheimtum virðisaukaskatti í ríkissjóð á tilskildum tíma sé unnið til refsingar. Þegar skýrðar eru í samhengi reglur IV. kafla, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 21/1991 og ákvæði 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 telur dómurinn ótvírætt að vilji löggjafans hafi ekki staðið til þess að lýsa þá háttsemi refsilausa að láta undir höfuð leggjast að standa skil á virðisaukaskatti á lögmæltum tíma sökum þess að skuldarinn hafði fengið heimild til að leita nauðasamnings áður en til eindaga kröfunnar kom. Samkvæmt því telur dómurinn sannað að ákærði sem framkvæmdastjóri Tölvukaupa ehf. hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Varðar háttsemi ákærða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995. Þá verður að telja brot ákærða stórfellt þannig að varði við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995. Við ákvörðun refsingar ber að líta til þess að virðisaukaskatturinn hefur verið greiddur að fullu og að ákærði veitti greiðlega liðsinni sitt við rannsókn málsins. Þá hefur sakaferill ákærða ekki þýðingu í málinu. Refsing ákærða er hæfilega ákveðin fangelsi í tvo mánuði, en unnt þykir að ákveða að refsingin verði skilorðsbundin eins og í dómsorði greinir. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu sektar til ríkissjóðs er þykir hæfilega ákveðin 3.400.000 krónur. Verði sektin eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins komi fangelsi í sex mánuði í hennar stað. Loks ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur og saksóknarlaun í ríkissjóð sem þykja hæfilega ákveðin 120.000 krónur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Karl Emil Wernersson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 2 ár frá uppkvaðningu dóms þessa, og falli hún niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 3.400.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms, en sæti annars fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og saksóknarlaun í ríkissjóð, 120.000 krónur.
Mál nr. 588/2015
Kærumál Nálgunarbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta nálgunarbanni í sex mánuði á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að engu breytti þótt lögregla hafi ekki virt tímafrest samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 85/2011, enda gæti sú vanræksla ekki valdið því að brotaþoli færi á mis við þá vernd sem hann nýtur eftir lögunum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 1. september 2015 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 31. ágúst 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 12. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nálgunarbanni, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá er krafist þóknunar vegna meðferðar málsins í Hæstarétti. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til þess sem rakið er í hinum kærða úrskurði verður fallist á það með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 4. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni. Í því tilliti breytir engu þótt lögregla hafi ekki virt tímafrest samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna, enda getur sú vanræksla ekki valdið því að brotaþoli fari á mis við þá vernd sem hann nýtur eftir lögunum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila í Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, X, fyrir Hæstarétti 186.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 318/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þó var talið að ekki hafi verið sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn væri nauðsynlegt að úrskurða X í einangrun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl. 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl 2009 og verið gert að sæta einangrun á þeim tíma, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að varnaraðili skuli áfram sæta gæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er. Varnaraðili hefur sætt einangrun um langa hríð og hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti að enn sé nauðsynlegt að úrskurða varnaraðila til slíkrar vistar. Verður því ekki fallist á þessa kröfu sóknaraðila. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl.16. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar, setts hæstaréttardómara Ég tel að staðfesta beri hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2009. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðallega að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl. 16:00. Þess er krafist að X verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Til vara er þess krafist að X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 7. júlí 2009 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að 18. apríl 2009 hafi lögregla fengið upplýsingar um að seglskúta stefndi í átt til lands. Í tengslum við þessar upplýsingar hafi verið fylgst með ferðum þriggja manna á tveimur bílum sem hafi verið staddir á Djúpavogi, en þeir hafi verið með slöngubát með utanborðsvél með sér. Síðar hafi komið í ljós að tveir af mönnunum og báturinn voru horfnir en einn mannanna á ferð um Djúpavog. Um kvöldið hafi sést til ferða slöngubátsins, þar sem honum hafi verið siglt inn í höfn í Gleðivík, vestan við aðalhöfnina á Djúpavogi. Sá mannanna sem hafði verið á ferð um Djúpavog hafi komið akandi að höfninni þar sem báturinn hafi komið að landi. Hafi töskur verið teknar út úr bátnum og þeim komið fyrir í bifreiðinni. Bifreiðinni hafi í framhaldinu verið ekið á brott. Við Höfn hafi bifreiðin verið stöðvuð og öku­maður bifreiðarinnar handtekinn. Í bifreiðinni hafi verið töskur sem inniheldu um 109 kg af efnum sem hafi gefið svörun hjá tæknideild lögreglunnar á höfuðborgar­svæðinu sem fíkniefni; amfetamín, MDMA, hass og marihuana. Slöngubátnum hafi verið siglt úr höfninni í Gleðivík og inn í höfnina á Djúpavogi. Fylgst hafi verið með tveimur mönnum sem hafi verið um borð í bátnum og hafi þeir síðar um kvöldið verið handteknir á bifreiðinni [....]. Landhelgisgæslan hafi hafið leit að skútunni og hafi skúta fundist á siglingu á hafinu á milli Íslands og Færeyja, á svæði sem hafi komið heim og saman við fyrri upplýsingar um staðsetningu skútunnar, tímasetningar, veður og fleira. Hafi Land­helgis­gæslan gefið skútunni skipun um að stöðva, en hún ekki orðið við því. Hafi skútunni því verið fylgt eftir og er varðskipið Týr hafi komið að skútunni hafi sérsveitarmenn frá Ríkislögreglustjóra farið um borð í skútuna og handtekið þar þá þrjá menn sem voru um borð, þeirra á meðal X. Hafi skútan þá verið stödd á alþjóðlegu hafsvæði í efnahagslögsögu Færeyja og hafi færeyskum yfirvöldum verið gert viðvart um aðgerðirnar. Unnið sé að því að afla eins nákvæmra upplýsinga um siglingaleið skútunnar og unnt sé. X hafi alfarið neitað sök vegna málsins. Lagarök: Aðalkrafa: Rannsókn lögreglu miði áfram, en rannsóknin hafi verið mjög umfangsmikil. Rannsóknin miði að því að finna út hver/hverjir séu eigendur hinna ætluðu fíkniefna sem haldlögð hafi verið. Rannsaka þurfi þætti er snúi að aðdraganda brotsins, skipulagningu og fjármögnun. Til skoðunar séu símasamskipti aðila, staðsetningar fyrir og á þeim tíma sem ætlað brot sé framið, þættir er snúi að fjármálum þeirra og fleira. Gagnaöflun sé í fullum gangi og hafi nú þegar verið sendar út réttarbeiðnir þar sem óskað sé eftir aðstoð erlendra yfirvalda við ýmsa þætti er snúi að rannsókninni. Sem stendur hafi ekki öll gögn borist lögreglu erlendis frá en muni berast á næstunni. Meðal annars hafi lögreglan óskað eftir því við hollensk yfirvöld að tekin verði skýrsla af aðila að nafni Y. Að sögn Z, eins meðlims áhafnar skútunnar, sé Y faðir hans. Lögreglan hafi upplýsingar um að hringt hafi verið úr síma X eftir að Landhelgisgæslan hafði gefið skútunni skipun um að stöðva og áður en sérsveitarmenn frá Ríkislögreglustjóra fóru um borð í skútuna. Mikilvægt sé talið í þágu rannsóknarinnar að unnt sé að bera upplýsingar undir kærða sjálfstætt á meðan hann sæti gæsluvarðhaldi og að hann sæti einangrun á þessu stigi rannsóknarinnar. Þá liggi einnig fyrir mikil vinna við úrvinnslu þeirra gagna sem þegar liggi fyrir. Rökstuddur grunur sé um stórfellt fíkniefnabrot X en talið sé að haldlögð fíkniefni hafi verið sótt í áðurgreinda skútu. Nauðsynlegt sé talið að hann sæti gæsluvarðhaldi vegna málsins, svo honum sé fyrirmunað að setja sig í samband við ætlaða vitorðsmenn og/eða vitni og/eða að hann geti komið undan gögnum sem sönnunargildi hafi í málinu og hafi ekki verið haldlögð. Þyki þannig nauðsynlegt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að X sæti gæsluvarðhaldi og að hann verði látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Til rannsóknar sé ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds vísar lögreglan til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Varakrafa: Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti. Þannig sé grunur lögreglu að það mikla magn fíkniefna sem haldlagt hafi verið, hafi verið flutt hingað til lands á þeirri skútu sem kærði var handtekinn á og talið að ferð skútunnar hafi verið farin eingöngu í þeim tilgangi að koma fíkniefnunum til Íslands. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 21. apríl en með úrskurði Héraðsdóms Austurlands frá 21. apríl nr. R-7/2009 hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2009, til 12. maí sl. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 192/2009. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, nr. R-193/2009, frá 12. maí hafi kærði verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald, einnig á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, til 29. maí. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 240/2009. Með úrskurði héraðsdóms nr. R-230/2009 þann 29. maí hafi kærða verið gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, til 9. júní, einnig á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæsta­réttar nr. 294/2009. Meint aðild kærða þyki mikil en hún sé að minnsta kosti talin tengjast flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli lýkur með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærilega stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr. 635/2007, 376/2006, 377/2006, 378/2006, 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms þegar legið hafi fyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóða­skyni. Ekki sé talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar hafi verið uppkveðnir, og sé talið að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræði. Til rannsóknar sé ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds vísar lögreglan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Kærði er undir rökstuddum grun um að eiga aðild að smygli á miklu magni fíkniefna eins og rakið hefur verið hér að framan. Rannsókn málsins er ekki lokið og er fallist á það með lögreglunni að kærði geti torveldað rannsóknina hafi hann óskert ferðafrelsi. Með vísun til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður því orðið við aðalkröfunni og kærði úrskurðaður í gæsluvarðhald eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði. Með vísun til sömu raka er fallist á kröfu um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæslu­varðhaldi, allt til þriðjudagsins 23. júní 2009 kl. 16:00. Kærði skal látinn vera í einrúmi á meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 203/2005
Kærumál Nauðungarsala Óðalsréttur Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Sóknaraðili málsins er, Bjarni Pálsson, kt. 250572-3959, Brautarholti I, Kjalar­nesi, en varnaraðilar eru Kaupþing banki hf., kt. 560882-0419, Borgartúni 19, Reykja­vík, Lánasjóður landbúnaðarins, kt. 491079-0299, Austurvegi 10, Selfossi, Trygg­inga­mið­stöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6, Reykjavík og Íslandsbanki hf., kt. 550500-3530, Lynghálsi 4, Reykjavík. Útivist er af hálfu þb. Skala ehf. (áður Svína­búið Brautarholti).
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr., sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í máli þessu leitar sóknaraðili úrlausnar héraðsdóms um gildi nauðungarsölu á fasteigninni Brautarholti V á Kjalarnesi sem fram fór þann 4. nóvember 2004. Byggir hann heimild sína til þess á 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991, þar sem kveðið er svo á að hver sá sem hafi lögvarinna hagsmuna að gæta geti leitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölu. Telur sóknaraðili sig eiga slíkra hagsmuna að gæta vegna ákvæðis c. liðar 63. gr. jarðalaga nr. 65/1976, sbr. 11. gr. laga nr. 90/1984, sem hafi verið í gildi, þegar nauðungarsölu var beiðst í september 2003. Í málinu liggur fyrir að jörðinni Brautarholti var skipt milli bræðranna Páls og Jóns Ólafssona með landskiptagerð 9. desember 1989. Fengu þeir hvor um sig hluta jarðarinnar í séreign, en aðrir hlutar skyldu verða í óskiptri sameign þeirra. Meðal þess sem kom í séreignarhlut Jóns var Brautarholt V. Þann 19. janúar 2004 afsalaði hann dóttur sinni Emilíu Björgu öllum óðalsrétti sínum að jörðinni Brautarholti, þar með talið Brautarholti V. Var hún því orðin eigandi þessa jarðarhluta þegar nauðungarsalan fór fram 4. nóvember 2004. Sóknaraðili er ekki í þeim ættartengslum við hana sem greinir í c. lið 63. gr. laga nr. 65/1976. Í jarðalögum nr. 81/2004, sem tóku gildi 1. júlí 2004, er ekki að finna lagaákvæði af sambærilegum toga, sem talist gæti veita sóknaraðila hugsanlegt tilkall til jarðarinnar síðar. Af þessu er ljóst að sóknaraðili á ekki þeirra lögvörðu hagsmuna að gæta sem hann reisir kröfu sína á. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bjarni Pálsson, greiði hverjum varnaraðila fyrir sig, Kaupþingi banka hf., Lánasjóði landbúnaðarins, Tryggingamiðstöðinni hf. og Íslandsbanka hf., 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 202/2017
Kærumál Málskostnaðartrygging
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa Ú um að S yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu á hendur Ú og fjárhæð hennar ákveðin 1.500.000 krónur. Af hálfu S var því ekki andmælt að honum yrði gert að setja málskostnaðartryggingu en aðilar deildu um fjárhæð hennar. Að virtu sakarefni málsins og umfangi þess var fjárhæð tryggingarinnar ákveðin 750.000 krónur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. mars2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. apríl sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 20. mars 2017, þar sem tekin var til greina krafavarnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar í máli sínu á hendur varnaraðila og fjárhæð hennar ákveðin1.500.000 krónur, auk þess sem sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila200.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fjárhæðmálskostnaðartryggingar verði lækkuð og málskostnaður í héraði felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var mál sóknaraðila áhendur varnaraðila þingfest fyrir héraðsdómi 9. febrúar 2017. Varnaraðili sóttiþá þing og lagði fram skriflega kröfu um að sóknaraðila yrði gert að setjatryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar. Sóknaraðili andmælti ekki þeirri kröfu,en á hinn bóginn var við málflutning um hana 16. mars 2017 deilt um fjárhæðtryggingarinnar. Þarf því ekki að taka afstöðu til þess hvort skilyrði b. liðar1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 séu uppfyllt til að verða við kröfunni.Að virtu sakarefninu í málinu og umfangi þess er hæfilegt aðfjárhæð tryggingar sóknaraðila fyrir greiðslu málskostnaðar nemi 750.000krónum. Skal hún sett á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði.Í fyrrnefndri kröfu varnaraðila um málskostnaðartryggingu,sem hann lagði fram á dómþingi 9. febrúar 2017, var ekki krafist málskostnaðarúr hendi sóknaraðila vegna meðferðar þeirrar kröfu. Í endurriti úr þingbókvegna þinghaldsins 16. mars sama ár er þess ekki getið að varnaraðili hafi þá krafistmálskostnaðar. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður því felltniður.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáliþessu.Dómsorð:Sóknaraðila, Sigurði Frans Þráinssyni, er gert að setjainnan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu í formi peningagreiðslu,bankareiknings eða bankaábyrgðar að fjárhæð 750.000 krónur fyrir greiðslumálskostnaðar í máli sínu gegn varnaraðila, Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf.Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 20.mars 2017. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 16. mars 2017 um kröfu stefnda um að stefnanda verði gert að setjatryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar, er höfðað af Sigurði Frans Þráinssyni,kt. [...], Skógarási 9, Reykjavík á hendur Útgerðarfélaginu Glófaxa ehf., kt.[...], Illugagötu 36, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru aðstefndi verði dæmdur aðallega til að greiða stefnanda kr. 2.885.383, en tilvara kr. 1.076.830, auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaganr. 38/2001 af dæmdri fjárhæð frá 15. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þákrefst stefnandi viðurkenningar á sjóðveðrétti í Glófaxa VE-300,skipaskrárnúmer 968, til tryggingar öllum dæmdum kröfum. Við þingfestingu málsins 9.febrúar 2017 lagði stefndi fram kröfu um að stefnanda yrði gert að setjatryggingu fyrir málskostnaði og byggir á því að tryggingin þurfi að veralágmark að fjárhæð kr. 3.500.000. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefnandi fellst á kröfu stefndaum málskostnaðartryggingu, en krefst þess að henni verði mörkuð lægri fjárhæð. Munnlegur málflutningur umframangreinda kröfu stefnda fór fram 16 mars2017 og var hún tekin til úrskurðar að honum loknum. Í kröfu stefnda er gerð greinfyrir aðdraganda málsins og fyrri málaferlum milli aðila, sem stefndi kveðurraunar hafa snúist um sama sakarefni. Kemur fram að í Hæstarétti hafi gengið dómur milli aðila 15.september 2016 í máli réttarins nr. 744/2015. Í málinu hafi stefnda veriðdæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, en ekkert hafi gengið að innheimtahann. Kveður stefndi sterkar líkur fyrir því að stefnandi sé bæði ófær og ófústil greiðslu málskostnaðar. Þá kemur fram í framlagðri útprentun frá Creditinfoað stefnandi er hvorki skráður fyrir fasteign, ökutæki, vinnuvél né eign ífélagi. Jafnframt kemur fram í framlagðri Vog vanskilaskrá Creditinfo að 6.október 2016 var gert árangurslaust fjárnám hjá stefnanda, 8. ágúst 2016greiðsluáskorun ásamt birtingarvottorði, 29. mars 2016 framhaldsuppboð og 24.febrúar 2016 byrjun uppboðs, auk fyrirtöku nauðungarsölubeiðni 4. janúar 2016,auk fjögurra greiðsluáskorana á árinu 2015. Stefndi vísar til b liðar 1. mgr.133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi mótmælir þeirrifjárhæð sem stefndi kveður vera hæfilega og byggir á því að hún sé úr hófifram. Ekki sé heimilt að líta til fyrri málaferla og annarrar forsögu málsins,en einungis verði við ákvörðun fjárhæðarinnar litið til þess hver geti orðiðeða sé líklegur málskostnaður sem stefnanda yrði gert að greiða vegna þessamáls, ef honum yrði gert að greiða stefnda málskostnað í því. Forsendur og niðurstaða Í þessum þætti málsins gerirstefndi kröfu um að stefnanda verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar og byggir á því að bæði sé stefnandi ófús til greiðslumálskostnaðar sem og að líkur séu leiddar að því að hann sé ófær um greiðsluhans. Stefnandi fellst á kröfuna en mótmælir sem of hárri þeirri fjárhæð semstefndi kveður vera hæfilega. Í b lið 1. mgr. 133. gr. laganr. 91/1991 segir að stefndi geti krafist þess við þingfestingu máls aðstefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ef leiða má líkur að þvíað stefnandi sé ófær um greiðslu málskostnaðar. Ekki er deilt í málinu um aðþessi skilyrði séu uppfyllt og er fallist á það af hálfu dómsins, að virtu þvísem að framan greinir. Að mati dómsins verður viðákvörðun fjárhæðar málskostnaðartryggingar aðeins haft til hliðsjónar aðtryggingin nái til þess málskostnaðar sem stefnanda yrði gert að greiða stefndavegna þessa máls, ef málsúrslit yrðu þau að stefnanda yrði gert að greiðastefnda málskostnað. Við ákvörðun þess málskostnaðar væri ekki unnt að líta tilfyrri málaferla aðila eða forsögunnar að öðru leyti, heldur aðeins til þesshver væri málskostnaður vegna þessa dómsmáls, sbr. 1. mgr. 129. gr. laga nr.91/1991. Þykir nægilegt að þessu virtu að fjárhæð málskostnaðartryggingarinnarsé kr. 1.500.000. Þá er rétt að stefnandi greiðistefnda málskostnað vegna þessa þáttar málsins og er hann ákveðinn kr. 200.000. Sigurður G. Gíslason,héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Stefnandi, Sigurður FransÞráinsson, skal setja setja tryggingu í formi peninga eða bankaábyrgðar aðfjárhæð kr. 1.500.000 til stefnda, Glófaxa ehf., fyrir greiðslu málskostnaðar ímáli þessu, í síðasta lagi fyrir kl. 16:00 mánudaginn 3. apríl 2017. Stefnandi greiði stefnda kr.200.000 í málskostnað.
Mál nr. 612/2008
Kærumál Málskostnaðartrygging
G krafðist þess að þrotabúi J yrði gert að setja fram málskostnaðartryggingu vegna máls sem J höfðaði gegn G með stefnu birtri 18. október 2007. Það var fyrst í þinghaldi 16. september 2008 sem G varð ljóst að þrotabú J ætlaði framvegis að reka málið og gerði G þá þegar kröfu um málskostnaðartryggingu. Í úrskurði héraðsdóms, sagði að orðalag 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um að krafa um málskostnaðartryggingu skuli koma fram við þingfestingu máls yrði ekki talið girða fyrir að slík krafa yrði tekin til greina, ef tilefni til kröfu um málskostnaðartryggingu kæmi fyrst fram eftir þingfestingu málsins. Skilyrðum b-liðar fyrrgreinds ákvæðis fyrir málskostnaðartryggingu var talið fullnægt enda hafði ekki verið sýnt fram á að þrotabúið hefði getu til að standa undir þeim kostnaði sem kynni að hljótast af málinu. Í dómi Hæstaréttar var jafnframt tekið fram að árangurslaust fjárnám hjá J 18. janúar 2007 auk kröfu tollstjóra um gjaldþrotaskipti, sem var afturkallað 30. maí 2007, hefðu ekki gefið G þá þegar í október 2007 tilefni til að krefjast málskostnaðartryggingar, að því viðlögðu að slík krafa yrði ekki síðar höfð uppi eftir að bú J hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að þrotabúi J yrði gert að setja málskostnaðartryggingu, sem þótti hæfilega ákveðin 800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2008, þar sem sóknaraðila var gert að setja tryggingu að fjárhæð 800.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn varnaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um málskostnaðartryggingu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fram í Hæstarétti, gerði sýslumaðurinn í Reykjavík 18. janúar 2007 árangurslaust fjárnám hjá Jac-Pol ehf. Í framhaldi af því krafðist tollstjórinn í Reykjavík að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta, en sú krafa var afturkölluð 30. maí 2007. Félagið höfðaði mál þetta gegn varnaraðila 18. október 2007. Ekki verður litið svo á að þessi atvik hafi gefið varnaraðila tilefni til að krefjast þá þegar að félagið setti tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að því viðlögðu að slík krafa yrði ekki síðar höfð uppi eftir að bú þess hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði segir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að frestur sóknaraðila, þrotabús Jac-Pol ehf., til að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar byrjar að líða við uppsögu þessa dóms. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Glaumi verktakafélagi ehf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2008. Í málinu er af hálfu stefnda, Glaums verktakafélags ehf., gerð sú krafa að stefnanda, Jack-Pol ehf., verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 2.000.000 krónur eða aðra lægri fjárhæð að mati dómsins. Stefnandi krefst þess aðallega að þessari kröfu stefnda verði hafnað, en til vara er þess krafist að fjárhæð málskostnaðartryggingar verði ákvörðuð lægri en stefndi geri kröfu um. Stefnandi höfðaði málið á hendur stefndu með stefnu birtri 18. október 2007. Í málinu gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 4.119.927 krónur auk vaxta. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi lagði fram greinargerð í málinu 19. desember 2007 ásamt fjölda skjala. Krefst stefndi sýknu af kröfum stefnanda auk málskostnaðar. Við fyrirtöku málsins 27. mars sl. upplýsti lögmaður stefnanda að stefnandi hefði verið tekinn til gjaldþrotaskipta og að Magnús Guðlaugsson hrl. hefði verið skipaður skiptastjóri búsins. Var málinu þá frestað til 9. maí sl. að ósk lögmanna í því skyni að skiptastjóri gæti kynnt sér málið og tekið afstöðu til þess. Í þinghaldi 9. maí sl. upplýsti lögmaður stefnanda að skiptastjóranum hefði verið send gögn málsins og upplýsingar um málavexti, en afstaða skiptastjórans lægi ekki fyrir. Var málinu þá frestað af sömu ástæðum til 10. júní sl., en þann dag var málinu frestað utan réttar til 16. september sl. Í þinghaldi þann dag upplýsti lögmaður stefnanda að skiptastjórinn hefði lýst því yfir að þrotabúið tæki við rekstri málsins. Kvaðst lögmaðurinn munu ganga eftir því að fá staðfestingu þessa efnis frá skiptastjóranum. Í ljósi þessara upplýsinga gerði lögmaður stefnda kröfu um málskostnaðartryggingu, sem þegar var mótmælt af hálfu stefnanda. Var málinu þá frestað til framlagningar yfirlýsingar skiptastjóra og til umfjöllunar um köfuna um málskostnaðartryggingu til 13. þessa mánaðar og aftur frestað utan réttar til 22. þessa mánaðar. Var þá lögð fram yfirlýsing skiptastjóra um að þrotabúið hefði tekið við rekstri málsins fyrir dómi. Krafa stefnda um málskostnaðartryggingu er reist á b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Andmæli stefnanda gegn þessari kröfu stefnda lúta að því að stefndi hafi ekki gert málskostnaðarkröfu þegar við þingfestingu málsins eins og lög mæli fyrir um. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 getur stefndi krafist þess að stefnandi setji tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ef leiða má líkur að því að stefnandi sé ófær um greiðslu málskostnaðar. Það var fyrst í þinghaldinu 16. september sl. sem stefnda varð ljóst að þrotabú stefnanda ætlaði framvegis að reka málið. Gerði stefndi þá þegar kröfu um málskostnaðartryggingu. Orðalag 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um að krafa skuli koma fram við þingfestingu máls verður ekki, með vísan til þess sem í greinargerð með lagaákvæðinu segir, talið girða fyrir að slík krafa verði tekin til greina, ef tilefni til kröfu um málskostnaðartryggingu kemur fyrst fram eftir þingfestingu málsins. Með hliðsjón af því að þrotabú stefnanda hefur nú tekið við rekstri málsins af upphaflegum stefnanda, þykir skilyrðum b-liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 fyrir málskostnaðartryggingu fullnægt, enda hefur ekki verið sýnt fram á að þrotabúið hafi getu til að standa undir þeim kostnaði sem af máli þessu kann að hljótast. Með hliðsjón af kröfum málsins og umfangi þess svo og áskilnaði stefnda í greinargerð um hugsanlega öflun mats dómkvaddra matsmanna í málinu þykir fjárhæð málskostnaðartryggingar hæfilega ákveðin 800.000 krónur. Ber stefnanda að setja tryggingu á þann hátt og innan þess frests, sem nánar greinir í úrskurðarorði. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð : Stefnanda, Þrotabúi Jac-Pol ehf., er skylt innan tveggja vikna frá uppkvaðningu þessa úrskurðar að setja tryggingu í formi peningagreiðslu eða bankaábyrgðar að fjárhæð 800.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli sínu gegn stefnda, Glaumi verktakafélagi ehf. Ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms.
Mál nr. 577/2016
Brenna Einkaréttarkrafa
Þ var sakfelldur fyrir brot gegn 169. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa látið hjá líða að gera það sem í hans valdi hafi staðið til að vara við eða afstýra eldsvoða sem bróðir hans hafði valdið og var sakfelldur fyrir. Var refsing hans ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Á hinn bóginn var Þ sýknaður af bótakröfu T hf. með vísan til meginreglu skaðabótaréttar um að maður verði ekki skaðabótaskyldur vegna athafnaleysis þegar hann hafi ekki haft tengsl við þá atburðarrás sem síðar leiði til tjóns.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, entil vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu af henni. Tryggingamiðstöðin hf. krefst þess að ákærði greiði sér 12.596.852 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 23. júlí 2016 til greiðsludags, auk málskostnaðar. IMeð ákæru héraðssaksóknara 14. júní 2016 var X gefin aðsök brenna að kvöldi 7. mars 2016 með því að hafa kveikt í slæðu sem var á stólí herbergi hans að [...] í Reykjavík, hent stólnum á dýnu og skilið brennandidýnuna eftir inni í herberginu og valdið þannig eldsvoða, sem hafði í för meðsér almannahættu og eignatjón, en eldurinn hafi magnast upp og nánast borist umallt húnæðið er slökkvistarf hófst, með þeim afleiðingum að húsið eyðilagðist,ásamt þeim munum og tækjum sem voru innandyra. Var brotið talið varða við 1.mgr., sbr. 2. mgr. 164. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með hinum áfrýjaða dómi var X sakfelldur samkvæmtákæru, en sýknaður af refsikröfu vegna sakhæfisskorts og gert að sætaöryggisgæslu, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga. Jafnframt var hann sýknaðuraf einkaréttarkröfu þeirri, sem höfð er uppi í málinu. Er málið ekki tilendurskoðunar fyrir Hæstarétti hvað hans þátt varðar.Ákærða Þorsteini Sindra er gefið að sök í sömu ákæru aðhafa látið hjá líða að gera það sem í hans valdi stóð til þess að vara við eðaafstýra framangreindum eldsvoða, en hann hafi hvorki gert tilraunir til aðslökkva eldinn, tilkynna um eldinn til lögreglu eða slökkviliðs né kannað hvorteinhver væri inni í húsnæðinu þegar hann yfirgaf vettvang ásamt X. Þá hafi hannekki hafið virkar björgunaraðgerðir til björgunar verðmæta eða mannslífa. Erbrot hans talið varða við 169. gr. almennra hegningarlaga.Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þáháttsemi, sem honum er gefin að sök í ákærunni, og gert að sæta fangelsi í sexmánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða Tryggingamiðstöðinni hf. 12.596.852krónur, ásamt nánar tilgreindum vöxtum, auk málskostnaðar. Fyrir Hæstaréttileitar ákærði endurskoðunar á héraðsdómi eftir a., b. og c. liðum 1. mgr. 196.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.IIFallist er á með héraðsdómi að ákærði hafi veriðsakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga á verknaðarstundu og aðætla megi að refsing beri árangur, sbr. 16. gr. sömu laga.Aðspurður um ástæðuna fyrir því að ákærði reyndi ekkiað hringja í lögreglu umrætt sinn skýrði hann svo frá fyrir héraðsdómi að þaðhafi verið vegna þess að „þetta var bróðir minn sem, sem hérna ... kveikti í ogég vil ekkert vera að ... segja lögreglunni eitthvað frá því.“ Af þessumframburði ákærða verður ráðið að hann hafi af ásetningi látið hjá líða að geraaðvart um brennuna vegna þess að bróðir hans var valdur að henni. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða ogheimfærslu til refsákvæðis. Er refsing hans ákveðin fangelsi í fjóra mánuði, entil frádráttar henni kemur samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga með fullridagatölu gæsluvarðhald sem hann sætti frá 9. til 16. mars 2016. IIITryggingamiðstöðin hf. krefst þess með vísan til 1.mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að ákærði greiði sér 12.596.852 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. júlí 2016til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi ákærða,sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Í skaðabótarétti gildir sú meginregla að maður verðurekki skaðabótaskyldur vegna athafnaleysis þegar hann hefur ekki tengsl við þáatburðarás, sem síðar leiðir til tjóns. Svo sem áður greinir var fyrrgreindur Xsakfelldur fyrir að hafa valdið þeim eldsvoða sem hér um ræðir. Verður að teljaað ósannað sé af hálfu bótakrefjanda að ákærði Þorsteinn Sindri hafi haft þautengsl við atburðarás máls þessa að hann beri skaðabótaábyrgð á tjóni því semaf eldsvoðanum hlaust. Verður hann því sýknaður af bótakröfunni. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skulu veraóröskuð að öðru leyti en því að kostnaður vegna dómtúlks að fjárhæð 16.185krónur fellur ekki undir sakarkostnað, sbr. 2. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008.Þá hafa af hálfu ákæruvaldsins ekki verið færð rök fyrir því að reikningarVöku, samtals að fjárhæð 82.300 krónur, falli undir sakarkostnað samkvæmt 1.mgr. sömu lagagreinar. Verður helmingur samtölu þessara fjárhæða, 49.242krónur, því dreginn frá þeim kostnaði, sem talinn var til annars sakarkostnaðarog ákærði var dæmdur til að greiða í héraði. Samkvæmt því verður ákærði dæmdurtil að greiða 726.842 krónur vegna þessa hluta sakarkostnaðar. Ákærða verður gert að greiða ⅔ hluta allsáfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Þorsteinn Sindri Elíasson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en til frádráttarrefsingu kemur gæsluvarðhald hans frá 9. til 16. mars 2016.Ákærði er sýkn af einkaréttarkröfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað eru staðfest að öðru leyti en því aðákærði greiði 726.842 krónur í annan sakarkostnað.Ákærði greiði ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, 655.377 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2016.Mál þetta, semdómtekið var miðvikudaginn 29. júní 2016, er höfðað með ákæru, útgefinni afhéraðssaksóknara 14. júní 2016, á hendur Xkt. [...], og Þorsteini Sindra Elíassyni, kt. [...] báðum til heimilis að [...],Reykjavík, fyrir eftirtalin hegningarlagabrot, framin að kvöldi mánudagsins 7.mars 2016, að [...] í Reykjavík:.Á hendur X fyrir brennu með því aðhafa kveikt í slæðu sem var á stól í herbergi hans að [...], hent stólnum ádýnu og skilið brennandi dýnuna eftir inni í herberginu og valdið þannigeldsvoða, sem hafði í för með sér almannahættu og eignatjón en eldurinnmagnaðist upp og hafði nánast borist um allt húsnæðið er slökkvistarf hófst,með þeim afleiðingum að húsið eyðilagðist, ásamt þeim munum og tækjum sem voruinnandyra. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. 2.Á hendur Þorsteini Sindra Elíassynifyrir að hafa látið hjá líða að gera það sem í hans valdi stóð, til þess aðvara við eða afstýra eldsvoða sem varðar við 1., sbr. 2. mgr. 164. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. ákærulið 1, en Þorsteinn gerði hvorki tilraunirtil að slökkva eldinn eða tilkynna um eldinn til lögreglu eða slökkviliðs nékannaði hvort einhver væri inni í húsnæðinu þegar hann yfirgaf vettvang ásamtmeðákærða. Þá hóf Þorsteinn ekki virkar björgunaraðgerðir til björgunarverðmæta eða mannslífa. Telst þetta varða við 169. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslualls sakarkostnaðar.Til vara er þess krafist að ákærða X verði gert að sæta öryggisgæslu áviðeigandi stofnun, sbr. 62. gr. almennra hegningarlaga, og greiða allansakarkostnað. Af hálfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf., kt. 660269-2079, er þess krafistað hver sá, einn eða fleiri, sem uppvísir eru að því að hafa gerst sekir umbrot það er krafa málsins er sprottin af, verði dæmdir til að greiða félaginu12.596.852 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá tjónsdegi til 14. júní 2016, en samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðarsamkvæmt 3. mgr. 176. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Verjandi ákærða X krefst þessaðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að honum verðidæmd vægasta refsing er lög leyfa. Verjandi ákærða Þorsteins Sindrakrefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, til vara aðrefsing ákærða verði felld niður, en til þrautavara að honum verði dæmd vægastarefsing er lög leyfa. Verjendur krefjast þess eraðallega að bótakröfu verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu afbótakröfu, en til þrautavara að bætur verði stórlega lækkaðar. Þá krefjast verjendur hæfilegramálsvarnarlauna að mati dómsins sem greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik Mánudagskvöldið7. mars 2016 barst lögreglu tilkynning um að reyk legði frá húsinu að [...] íReykjavík. Þegar lögreglumenn komu á vettvang sást eldur loga út um gluggaaustan megin í húsinu og lá mikill reykur yfir hverfinu. Húsið sem um ræðir eriðnaðarhúsnæði, en í því voru tvö bifreiðaverkstæði, líkamsræktarstöð,vinnustofa og íbúð listmálara, auk bifreiðageymslu í kjallara. Rætt var viðvitni á vettvangi, A og B, sem kváðust hafa verið við vinnu á bifreiðaverkstæðivestan megin í húsinu þegar þeir hefðu orðið eldsins varir. Þá gáfu tveirerlendir ferðamenn sig fram við lögreglu og kváðust hafa séð til tveggja mannasem gengu fram hjá brennandi húsinu og hefði virst sem bruninn kæmi þeim lítiðá óvart. Meðal gagna málsins er ljósmynd sem vitnin tóku af húsinu og mönnunumúr fjarlægð. Þá liggur fyrir myndbandsupptaka úr öryggismyndavél Utanríkisráðuneytisinsvið Rauðarárstíg, þar sem sjá má tvo menn ganga fram hjá brennandi húsinu.Í skýrslum lögreglu er gerð greinfyrir umfangsmiklum aðgerðum á vettvangi, en meðal annars voru nærliggjandiíbúðarhús rýmd. Fram kemur að slökkvistarf hafi staðið fram eftir nóttu og aðum altjón hafi verið að ræða á húsnæðinu. Fljótlega bárust ábendingar um aðákærðu hefðu dvalið á svefnlofti ofan við æfingarsal líkamsræktarstöðvarinnarsem í húsinu var og vaknaði grunur um að þeir hefðu valdið brunanum. Ákærði Xvar lagður inn á geðdeild daginn eftir atvikið, en ákærði Þorsteinn Sindri varhandtekinn sama dag, eftir að hafa gengið berserksgang í strætisvagni. Viðyfirheyrslu hjá lögreglu sem fram fór 14. mars játaði X að hafa kveikt íhúsnæðinu. Þá játaði ákærði Þorsteinn Sindri við yfirheyrslu 11. mars að hafaverið viðstaddur þegar það átti sér stað. Ískýrslu tæknideildar lögreglu er húsinu nánar lýst og kemur fram aðbifreiðaverkstæðin hafi verið á suðurhlið hússins, en aðstaða listmálara oglíkamsræktarstöðin „[...]“ á norðurhlið þess. Eldsupptök hafi verið ámillilofti fyrir ofan líkamsræktarsalinn, austast í húsinu, og þar hafi veriðmest brunnið. Kemur fram að eldurinn virðist hafa leitað upp á við frámilliloftinu í þak og síðan áfram eftir þakinu í vesturátt. Skýrslunni fylgjaljósmyndir og teikningar af húsnæðinu. Viðrannsókn málsins var C verkfræðingur dómkvaddur til að meta hvort almannahættahafi stafað af íkveikjunni, sem hafi verið þess eðlis að mönnum hafi veriðbersýnilegur lífsháski búinn eða haft í för með sér augljósa hættu áyfirgripsmikilli eyðingu á eignum annarra manna, sbr. 164. gr. almennrahegningarlaga. Í matsgerð kemur fram að húsið að [...] hafi verið byggt úrsteinsteypu, kjallari og ein hæð, skráð 1624 m². Burðarbitar í þaki hafi veriðstrengjasteypubitar, en þakið járnklætt á timburlangbönd og þakpappa. Einangrunhafi líklega verið einangrunarplast. Húsið hafi verið fjögur rammabil meðútbyggingu til vesturs og því hafi verið skipt með vegg þannig aðréttingaverkstæði var í vestasta bili og útbyggingu, en bifreiðaverkstæði íþremur austari bilum. Á hæðinni hafi verið sett upp milligólf úr timbri og áþví hafi líkamsræktarstöðin verið í austurenda, en vinnuaðstaða og ósamþykktíbúðarhúsnæði listamanns í vesturenda. Af ljósmyndum megi sjá að innveggir hafiað mestu verið úr timbri og klæddir spónaplötum eða sambærilegu efni og þaðsama eigi við um milligólf og þak. Að utan hafi húsið verið með steinveggjum.Inngangur í líkamsræktarstöðina hafi verið um hurð á norðurhlið og hafi verið gengiðinn í salinn um timburstiga upp á opið milligólf úr timbri, um 4 x 6 metrar aðstærð, sem náð hafi sem næst inn undir mitt hús. Veggirnir millilíkamsræktarstöðvarinnar og bifreiðaverkstæðisins hafi verið úr timbri ogklæddir spónaplötum og verði ekki greint af ljósmyndum að í þeim hafi veriðsteinull til að auka brunamótstöðu. Sama eigi við um aðra innveggi í húsinu.Starfsemin sem þar fór fram virðist því öll hafa verið í einu brunahólfi. Ímatsgerðinni kemur fram að mat á almannahættu hafi verið unnið með hliðsjón afeftirfarandi viðmiðum: a) Hættu á að hagsmunir, þ.e. fjárhagsmunir eða líf oglimir manna sem bundnir voru við húsið að [...], færu forgörðum er eldur varlagður að því. b) Hættu á að hagsmunir færust eða spilltust utan þeirrar eignarsem kveikt var í, svo sem nálæg hús, bifreiðar eða önnur mannvirki oglausafjármunir og þeir sem höfðust að í nágrenni við húsið. Íkveikjan hafiverið í rúmdýnu á milligólfi úr timbri og eldurinn borist frá henni yfir ínálæga hluti og áfram um rýmið, en ekki valdið yfirtendrun í rýmilíkamsræktarstöðvarinnar. Varðandi lið a) sé ljóst að eldurinn hafi magnast uppog breiðst út frá því sem í var kveikt út um það sem var á milligólfinu og uppí þakið og eftir því yfir í aðra hluta hússins, með þeim afleiðingum að þakiðhafi logað yfir öllum hlutum hússins. Húsið sjálft, allar innréttingar oglausafé, þ.m.t. bifreiðar á verkstæðum, hafi eyðilagst af eldi, reyk og vatni.Þannig sé öruggt að fjárhagsmunir sem bundnir voru við húsið hafi fariðforgörðum við íkveikjuna. Tveir starfsmenn sem voru að störfum ábifreiðaverkstæðinu í vesturenda hússins hafi átt greiða leið þaðan eftir aðþeir urðu varir við reyk og eld. Að öðru leyti hafi húsið verið mannlaust, eníbúi í ósamþykktu íbúðinni hafi verið að heiman. Ekki hafi því verið hætta á aðlíf og limir annarra manna í húsinu færu forgörðum við íkveikjuna. Varðandi liðb) sé ljóst að eftir að húsið var farið að brenna hafi reyk og hitageislun lagtfrá því yfir nálæg hús, einkum húsin við Snorrabraut á milli Laugavegar ogGrettisgötu, númer 31 til 35 og 35A, sem eru í átta metra fjarlægð. Vindur hafistaðið af suðvestri að húsunum. Fram kemur að gafl á Snorrabraut 35A ersteyptur og gluggalaus og ekki hætta á að eldur geti breiðst út í húsið eða tilannarra framangreindra húsa sem eru fjær. Reykur frá eldinum hafi hins vegargetað lagst yfir húsin og valdið tjóni á þeim og innanstokksmunum. Þá hefðubifreiðar í sundinu á milli húsanna getað eyðilagst við eldinn. Húsin sunnanGrettisgötu, nr. 90 til 98, séu steinsteypt og múruð og hafi verið í öruggrifjarlægð, en um 20 metrar séu þar á milli. Reykur frá eldinum hefði hins vegargetað lagst yfir þau hús og valdið tjóni á þeim og innanstokksmunum hefðivindáttin verið önnur. Sama eigi við um önnur hús í nágrenninu sem standi fjær.Þá hefðu bifreiðar á nærliggjandi bifreiðastæðum getað eyðilagst við eldinn.Engum hafi hins vegar verið bersýnilegur lífsháski búinn í þessum húsum þvíeldur hefði ekki getað borist í þau. Helstuniðurstöður matsins voru þær að íkveikjan hefði þróast á þann veg aðæfingasvæðið hafi orðið alelda og eyðilagst. Vegna ófullnægjandi hólfunar ogauðbrennanlegra byggingarefna hafi eldurinn náð að berast yfir í aðra hlutahússins og valda yfirgripsmikilli eyðingu á þeim ásamt lausafé öllu.Starfsmennirnir á verkstæðinu hafi getað forðað sér út um hurðir á því en húsiðhafi verið mannlaust að öðru leyti. Almannahætta hafi verið til staðar vegnaeignatjóns sem af íkveikjunni varð, en mönnum hafi ekki verið bersýnilegurlífháski búinn vegna atviksins. Ímálinu liggur fyrir vottorð D geðlæknis vegna ákærða X. Kemur þar fram aðákærði hafi fyrst leitað á geðdeild Landspítala í júnímánuði 2014, en hafi sjösinnum lagst inn á geðdeild á síðustu tveimur árum og einu sinni sættnauðungarvistun. Hann hafi frá upphafi viðurkennt að hafa misnotað amfetamín ogað hafa notað efnið svo árum skipti. Vel þekkt sé að neysla amfetamíns getivaldið geðrofseinkennum og versnandi undirliggjandi geðrofssjúkdómi. Hafigeðrofseinkenni farið versnandi hjá ákærða, sem lýsi sér í mikilliaðsóknarkennd. Sjúkdómsinnsæi hans sé ekkert þegar einkennin séu verst. Íinnlögn á deild 33A í apríl 2015 hafi komið fram að ákærði hefði kveikt íherbergi sem hann hafði þá á leigu og hafi hann þá virst vera í geðrofi. Ákærðihafi leitað á geðdeild daginn eftir íkveikjuna að [...] og lýst mikilliaðsóknarkennd. Í samantekt læknisins kemur fram að ekki sé ljóst hvortgeðrofseinkenni ákærða orsakist eingöngu af vímuefnanotkun eða hvort um sé aðræða undirliggjandi geðsjúkdóm. Að mati læknisins hafi hann verið ígeðrofsástandi í þau tvö skipti sem hann hafi viðurkennt að hafa kveikt í, oggeti það hafa haft áhrif á dómgreind hans og gerðir. Egeðlæknir var dómkvaddur til að vinna geðheilbrigðisrannsókn á ákærðu, meðhliðsjón af 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga. Í matsgerð segir um ákærða Xað hann hafi fyrst fengið ranghugmyndir um 35 ára aldur. Hann hafi þá notaðamfetamín um tíu ár skeið og í töluverðu magni á undanförnum átta árum. Fráþeim tíma hafi hann ekki stundað neina vinnu, en verið á örorkubótum.Undanfarin tvö ár hafi ákærði margoft legið á fíknideild geðdeildarLandspítalans og komi fram í sjúkraskrá að hann hafi þá oft verið mjög veikur.Hann hafi einu sinni áður kveikt í íbúðarhúsnæði sínu og skýri hann íkveikjursínar með ranghugmyndum, sem nánar er lýst í matsgerðinni. Sú spurning hljótiað vakna hvort neysla amfetamíns eigi þátt í ranghugmyndakerfi ákærða oggeðrofsástandi á undanförnum árum. Þá kemur fram að geðrofsjúkdómar séualgengir í ætt ákærða. Í matinu segir að ákærði eigi viðalvarlegan geðrofssjúkdóm að stríða auk amfetamínfíknar. Um sé að ræða tvoalvarlega sjúkdóma og auki amfetamínneysla á geðrofseinkenni og verði til þessað mjög erfitt sé að meðhöndla sjúkdóminn. Íkveikjurnar tvær hafi átt sér líkanaðdraganda, en í bæði skiptin virðist hafa verið um skyndiákvörðun að ræða, semákærði skýri með ranghugmyndum. Mjög líklegt sé að þessi íkveikjuhegðun haldiáfram, fái ákærði ekki viðeigandi meðferð í því skyni að slá á geðrofseinkenniog ranghugmyndir. Nauðsynlegt sé að gera allt sem mögulegt er til að hindraáframhaldandi amfetamínneyslu. Er það niðurstaða matsgerðarinnar að ákærði hafiumræddan dag verið í geðrofsástandi, auk þess sem hann hafi verið í langvarandineyslu amfetamíns. Hann sé með flókið kerfi ranghugmynda, sem séu hluti afgeðklofasjúkdómi sem hann hafi haft í mörg ár. Telur matsmaður, með vísan til15. gr. almennra hegningarlaga, að ákærði hafi verið ófær að stjórna gerðumsínum umræddan dag. Ímatsgerð um geðhagi ákærða Þorsteins Sindra kemur fram að sjúkdómsgreiningarsem hann hafi fengið á geðdeild Landspítala séu a[...], fíkniheilkenni afvöldum annarra örvandi lyfja og athyglisbrestur með ofvirkni. Hann hafi umárabil átt við alvarlegan fíknisjúkdóm að stríða, sem lýsi sér fyrst og fremstí því að hann misnoti lyf, aðallega amfetamín. Þess utan sé ljóst að hann sémeð [...], en greinilegt sé að amfetamínið hafi mjög slæm áhrif á þann sjúkdóm.Þá eigi ákærði sögu um ofbeldi, en hafi þó fyrst og fremst skeytt skapi sínu ádauðum munum. Hann hafi margoft verið lagður inn á geðdeildir Landspítala,aðallega öryggisgeðdeild, allt frá árinu 2008. Einnig hafi hann dvalið áLitla-Hrauni vegna afbrota og síðast verið látinn laus þaðan 16. febrúarsíðastliðinn. Hann hafi verið í talsverðri neyslu efna á meðan hann dvaldi áLitla-Hrauni. Þá hafi hann farið að nota örvandi lyf í talsverðu magni straxeftir að hann var látinn laus þaðan. Í sjúkraskrá Landspítala komi fram að hannhafi haft geðrofseinkenni á þeim tíma sem bruninn átti sér stað, en geðlæknartúlki geðrofseinkennin þannig að þau séu til komin vegna neyslu hans áamfetamíni. Eftir að ákærði var látinn laus af Litla-Hrauni síðast hafi hanndvalið hjá bróður sínum í iðnaðarhúsnæðinu við [...] og hafi þeir báðir verið íneyslu. Ákærði hafi lýst því að hann hafi að einhverju leyti verið undir hælnumá bróður sínum, sem sé um margt ráðandi í sambandi þeirra. Bróðir hans hafiítrekað skipað honum að þegja og þess vegna hafi hann ekkert aðhafst þegar hannkveikti í, en hann hafi ekki getað skýrt ástæður þess frekar. Er það niðurstaðamatsgerðarinnar að geðrofseinkenni ákærða hafi ekki átt þátt í athafnaleysihans þegar bróðir hans kveikti í húsnæðinu. Með vísan til 15. gr. almennrahegningarlaga er talið að geðsjúkdómur sá sem ákærði sé sannarlega haldinn hafiekki verið þess valdandi að hann hafi verið ófær hinn 7. mars síðastliðinn umað stjórna gerðum sínum. Þá kunni amfetamínneysla að hafa leikið þar eitthverthlutverk, en fyrst og fremst verði athafnaleysi ákærða rakið til þess að hannhafi verið hræddur við bróður sinn, sem augljóslega hafi verið verulega veikurá þeim tíma sem íkveikjan varð. Með vísan til 16. gr. almennra hegningarlaga erekkert talið koma í veg fyrir að refsing kunni að bera árangur, sannist sökákærða. Hitt sé ljóst að nauðsynlegt sé að ákærði fái viðeigandi meðferð íformi lyfjagjafar við geðklofasjúkdómi þeim sem hann er haldinn og allt beri aðgera til þess að koma í veg fyrir að hann neyti örvandi lyfja, sem hann hafiítrekað gert mörg undanfarin ár. Við aðalmeðferð málsins játaðiákærði X að hafa valdið eldsvoða íhúsnæðinu með þeim hætti sem í ákæru greinir. Ákærði kvað þá bræðurna hafaverið saman í herberginu þegar hann kveikti í. Þeir hefðu verið að neytaamfetamíns dagana á undan og hefði þeim liðið mjög illa. Þeir hefðu rifist og hannhefði látið vanlíðan sína bitna á bróður sínum. Hann kvaðst hafa ætlað að sækjasvefntöflur til móður sinnar, en þegar út úr húsinu kom hefði hann skynjað aðþar væri fullt af fólki sem hefði verið að gera honum lífið leitt. Hann hefðiþví snúið aftur í herbergið og fengið sér sígarettu. Hann hefði síðan kveiktmeð kveikjara í slæðu sem lá á stól og kastað stólnum á dýnu sem þarna var.Hann kvaðst ekkert hafa verið að hugsa þegar hann gerði þetta. Hann hefði reyntað slökkva eldinn með því að hella yfir hann vatni úr katli, sparkað í dýnunaog snúið henni við, en það hefði ekki dugað til. Hann hefði sagt bróður sínumað fara út, tekið tölvuna sína, sjónvarpið og úlpu og farið út á eftir honum.Ákærði kvaðst telja að hann hefði verið inni í húsinu í um 10 til 15 mínútureftir að hann kveikti í. Þeir hefðu beðið eftir lögreglu fyrir utan, en húnhefði ekki verið komin þegar þeir fóru af vettvangi. Þá hefði húsið verið orðiðalelda. Þeir hefðu farið til móður sinnar og sofið þar um nóttina, en hannhefði lagst inn á geðdeild daginn eftir. Ákærðilýsti því að hann hefði verið lagður í einelti af tveimur mönnum um árabil. Aðhans sögn væru þessir menn morðingjar, sem hefðu jafnframt búið í húsinu vikumsaman, talað til hans í gegnum veggi og áreitt með ýmsum hætti. Ekki væri umranghugmyndir að ræða, eins og haldið hefði verið fram í málinu. Ákærði Þorsteinn Sindri Elíasson neitaði sök við meðferð málsins fyrirdómi. Hann lýsti því að ákærði X hefði kveikt í blaði eða klút og hent í dýnu íherberginu. Hann hefði orðið stjarfur, frosið, og ekki vitað hvað var aðgerast. Hann hefði verið í um 5 til 10 mínútur í herberginu eftir að kviknaðií. Bróðir hans hefði sagt honum að fara út. Hann hefði tekið úlpuna sína ogbeðið eftir honum niðri. Bróðir hans hefði síðan komið út með sjónvarpið ogtölvuna og þeir gengið saman heim til móður sinnar. Ákærði kvaðst hvorki hafareynt að slökkva eldinn né gert viðvart um hann. Þá hafi hann ekki kannað hvorteinhverjir aðrir væru í húsinu. Hann kvað bróður sinn hafa beðið sig um að látalögregluna ekki vita af þessu.Ákærði kvað andlega líðan sínahafa verið slæma í aðdraganda atviksins. Hann hefði dvalið í herberginu hjábróður sínum um þriggja vikna skeið, en áður hefði hann verið heimilislauseftir að hann losnaði úr fangelsinu. Hann hefði einnig leitað á geðdeild vegnaranghugmynda sem lýstu sér í því að hann heyrði raddir sem gerðu grín að honumog baktöluðu hann. Þeir bræðurnir hefðu verið að neyta amfetamíns dagana fyriratvikið, en hann kvaðst ekki hafa verið undir vímuáhrifum þegar þetta var. Þeirhefðu farið að rífast, en báðir hefðu verið með ranghugmyndir og hefði bróðurhans liðið mjög illa. Meðal annars hefði bróðir hans beðið hann um að sparka ogkýla í veggi vegna fólks sem væri statt í húsinu. Ákærði kvaðst sjálfur hafaheyrt í einhverjum stúlkum hinum megin við vegginn.Ákærði kvað eldinn hafa magnastupp á mjög skömmum tíma eftir að bróðir hans kveikti í, eða á einni til þremurmínútum. Hefði verið kominn „stór eldur“ þegar hann fór út. Hann kvaðst ekkigeta séð hvernig hann hefði átt að slökkva eldinn, en í herberginu hefði aðeinsverið lítill pottur með vatni. Þá kvaðst hann telja að hann hefði skilið símannsinn eftir í herberginu þegar hann fór út. Hann hefði ekki reynt að hringja ílögreglu eða slökkvilið vegna þess að bróðir hans hefði gert þetta og hannhefði ekki viljað segja frá því.Auk ákærðu gáfu skýrslu fyrirdóminum vitnin B og A, sem voru við vinnu ábifreiðaverkstæði í vesturenda hússins þegar eldurinn kom upp, og F, sem kvaðst ásamt unnustu sinni hafaorðið vitni að því er tveir menn gengu frá húsinu með sjónvarpsskjá og tölvuboxí sömu mund og sprenging varð af völdum eldsvoðans. Mynd sem þau tóku af húsinuog mönnunum liggur fyrir í málinu, sem að framan greinir, og báru ákærðu kennslá sig á henni við aðalmeðferð málsins. Þá gáfu G rannsóknarlögreglumaður og matsmennirnir C verkfræðingur og E geðlæknir skýrslu við aðalmeðferðina og gerðugrein fyrir niðurstöðum sínum.NiðurstaðaÁkærði X Ákærði,X, hefur skýlaust játað þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Sannaðer með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemisem í ákæru greinir og er brot hans þar réttilega fært til refsiákvæða. Gerðhefur verið grein fyrir mati á geðheilbrigði ákærða og niðurstöðum þess. Meðvísan til þess, og framburðar ákærðu við aðalmeðferð málsins, sem rakinn hefurverið, er það niðurstaða dómsins að ákærði X hafi verið alls ófær um að stjórnagerðum sínum á verknaðarstundu. Samkvæmt því ber að sýkna hann af kröfuákæruvalds um refsingu, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Ímatinu kemur fram að ákærði sé haldinn geðklofa og fylgi miklar ranghugmyndirsjúkdómi hans. Þá glími hann við amfetamínfíkn, sem hamli sjúkdómsmeðferð hans.Ákærði hafi tvívegis orðið uppvís að íkveikju og er sú hegðun rakin tilranghugmynda sem hann hafi verið haldinn á verknaðarstundu. Telur matsmaðurmjög líklegt að ákærði sýni áfram af sér íkveikjuhegðun fái hann ekkiviðeigandi meðferð í því skyni að vinna bug á geðrofseinkennum og ranghugmyndum.Ákærði hefur í máli þessu verið fundinn sekur um alvarlegt brot semalmannahætta stafaði af og hafði brot hans í för með sér yfirgripsmikiðeignatjón. Að öllu þessu virtu verður honum gert að sæta öryggisgæslu áviðeigandi stofnun samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga. Áfrýjun dóms þessaskal ekki fresta framkvæmd öryggisgæslu, sbr. 5. mgr. 183. gr. laga um meðferðsakamála, nr. 88/2008. Ákærði ÞorsteinnSindri Elíasson Ákærði,Þorsteinn Sindri Elíasson, neitar sök í málinu. Hann hefur þó viðurkennt aðhafa hvorki reynt að slökkva eldinn eða tilkynna um hann til lögreglu eðaslökkviliðs né kannað hvort einhver væri inni í húsnæðinu áður en hann yfirgafþað. Ákærði hefur borið að hann hafi dvalið í herberginu í um 5 til 10 mínútureftir að bróðir hans kveikti þar í og hafi mikill eldur verið þegar hann fórþaðan út. Þá hafi hann beðið nokkra stund eftir bróður sínum þegar út varkomið. Af ljósmynd sem vitni tóku af brennandi húsinu og myndbandsupptöku úrnálægri öryggismyndavél sést að eldur logaði út um glugga herbergisins þegarákærðu gengu brott af vettvangi. Í vitnisburði C verkfræðings við aðalmeðferðmálsins kom fram að þegar slökkvilið kom á vettvang hafi eldurinn verið farinnað berast eftir þaki og um húsið. Ef tilkynning hefði borist þegar kveikt var íhefði verið meiri möguleiki á því að ráða niðurlögum eldsins áður en hann náðií þakið, þaðan sem hann barst áfram um húsið með tilheyrandi eignatjóni. Samkvæmt framangreindu lét ákærðihjá líða að gera það sem í hans valdi stóð til þess að vara við eða afstýraeldsvoða, sem bróðir hans hafði valdið, og því eignatjóni sem af hlaust,jafnvel þótt hann hefði getað aðhafst án þess að stofna sér í hættu. Hefur hanngerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og varðar brot hans við 169. gr.almennra hegningarlaga.Gerð hefur verið grein fyrirmatsgerð E geðlæknis um geðheilbrigði ákærða og niðurstöðu hennar. Ívitnisburði E fyrir dóminum kom fram að gögn málsins væru misvísandi um þaðhvort ákærði hefði haft geðrofseinkenni í umrætt sinn. Niðurstaða matsins hefðiþó verið sú að jafnvel þótt slík einkenni hefðu verið til staðar hefðu þau ekkiráðið gerðum hans á þeim tíma. Það hefði fyrst og fremst verið samband þeirrabræðra sem gerði að verkum að ákærði aðhafðist ekki, auk þess sem hann hefðiverið vankaður eftir amfetamínneyslu undanfarinna daga. Að mati dómsinssamrýmist sú niðurstaða framburði ákærða við aðalmeðferð málsins, en hann gafþær skýringar á athafnaleysi sínu að bróðir hans hefði bannað honum að geraviðvart um eldsvoðann og að hann hefði ekki viljað koma upp um verknaðbróðurins. Með vísan til framangreinds verður talið að ákærði hafi veriðsakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga þegar brotið var framið. Þáer ekkert komið fram í málinu sem leiðir líkur að því að ástand hans hafiverið, eða síðar orðið, með þeim hætti sem greinir í 16. gr. sömu laga, eða aðrefsing geti ekki borið árangur gagnvart honum. Verður ákærði sakfelldursamkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar fyrir brot sitt.Ákærði er fæddur í júní 1979 og áhann að baki nokkurn sakaferil allt frá árinu 1995. Samkvæmt sakavottorði hefurhonum margoft verið refsað fyrir hegningar-, umferðar- og fíkniefnalagabrot.Þann 11. desember 2013 var hann dæmdur til 19 mánaða fangelsisrefsingar fyrirránstilraun, en eldri skilorðsdómur var þá jafnframt dæmdur upp. Þá var ákærðidæmdur 9. desember 2014 til tveggja mánaða fangelsisrefsingar fyrir þjófnaðar-og skjalabrot. Þann 16. febrúar síðastliðinn var honum veitt reynslulausn í tvöár á eftirstöðvum 210 daga refsingar samkvæmt síðastgreindum dómum. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars síðastliðinn var honum gert að afplánaeftirstöðvar reynslulausnarinnar. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyriralmannahættubrot og verður refsing ákveðin með hliðsjón af 2. og 3. tölulið 1.mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður þó jafnframtlitið til þess sem fram er komið um aðstæður ákærða og samskipti þeirra bræðra,sem samkvæmt gögnum málsins virðist hafa ráðið mestu um athafnaleysi hans íumrætt sinn. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Frárefsivist dregst gæsluvarðhald sem hann sætti frá 9. til 16. mars 2016.Einkaréttarkrafaog sakarkostnaður Af hálfu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. er krafist skaðabóta úr hendi ákærðu aðfjárhæð 12.596.852 krónur, auk vaxta. Um er að ræða endurkröfu ágrundvelli 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 90/1993 vegna bóta að fjárhæð8.815.193 krónur, sem greiddar hafa verið eiganda húseignarinnar, [...] ehf.,og bóta að fjárhæð 1.874.869 krónur, sem greiddar hafa verið [...] sf., enfélögin voru tryggð lögboðinni brunatryggingu hjá tryggingafélaginu. Þá lýturendurkrafa að bótum að fjárhæð 1.906.790 krónur, sem greiddar voru úrheimatryggingu verkstæðiseigandans H. Í skaðabótakröfu er að finna nánarisundurliðun bótaþátta og er krafan studd viðhlítandi gögnum. Dómurinn hefur komist að þeirriniðurstöðu að ákærði X hafi verið ósakhæfur á verknaðarstundu. Verður hann þvíekki talinn bera ábyrgð á því tjóni sem af íkveikjunni hlaust á grundvellialmennra skaðabótareglna. Samkvæmt því verður ákærði sýknaður af bótakröfu ímálinu, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði Þorsteinn Sindri er hinsvegar talinn sakhæfur. Ber hann því skaðabótaábyrgð á því tjóni sem af brotihans hlaust og hefur bótakrefjandi öðlast endurkröfurétt á hendur honumsamkvæmt 1. mgr. 22. gr. laga nr. 50/1993. Verður ákærði dæmdur til greiðslubótakröfu eins og hún er fram sett, auk vaxta og málskostnaðar, sem í dómsorðigreinir. Með vísan til 1. mgr. 218. gr.laga nr. 88/2008, verður ákærði Þorsteinn Sindri dæmdur til að greiðamálsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Arnar Hilmarssonar hdl.,894.846 krónur, og þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, LiljuMargrétar Olsen hdl., 997.580 krónur. Þá verður ákærða gert að greiða helmingsakarkostnaðar samkvæmt yfirliti héraðssaksóknara, sem liggur fyrir í málinu,776.084 krónur. Með vísan til 2. mgr. sömu lagagreinar greiðist sakarkostnaðurákærða X úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans,Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 720.440 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmannahefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Matthea Oddsdóttir saksóknarfulltrúi.Ragnheiður Harðardóttirhéraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Ákærði,X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði skal sæta öryggisgæslu á viðeigandistofnun samkvæmt 62. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og frestar áfrýjundómsins ekki framkvæmd hennar. Ákærði,Þorsteinn Sindri Elíasson, sæti fangelsi í sex mánuði. Gæsluvarðhald ákærða frá9. til 16. mars 2016 kemur til frádráttar refsingu.Ákærði X er sýkn af kröfumTryggingamiðstöðvarinnar hf.Ákærði Þorsteinn Sindri greiðiTryggingamiðstöðinni hf. 12.596.852 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 7. mars 2016 til 23. júlí2016, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags, og200.000 krónur í málskostnað.Sakarkostnaður ákærða X greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, BrynjólfsEyvindssonar hdl., 720.440 krónur. ÁkærðiÞorsteinn Sindri greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Sigurðar ArnarHilmarssonar hdl., 894.846 krónur, þóknun verjanda síns á rannsóknarstigimálsins, Lilju Margrétar Olsen hdl., 997.580 krónur, og 776.084 krónur í annansakarkostnað.
Mál nr. 543/2010
Kynferðisbrot Sakarkostnaður
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við A gegn vilja hennar, en X notfærði sér að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar og svefndrunga. Brot X var talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við úrlausn málsins var lagður til grundvallar trúverðugur og staðfastur framburður A sem þótti í samræmi við flest annað sem fram kom í málinu og þá meðal annars framburð vitna um ástand og líðan hennar um það leyti sem brotið var framið og eftir að það átti sér stað. Aftur á móti þótti framburður X hvorki trúverðugur né í samræmi við frásagnir vitna. X hafði ekki sætt refsingum áður og var refsing hans hæfilega ákveðin 2 ára fangelsi. Þá var honum gert að greiða A 800.000 krónur í bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. júlí 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi. Að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð og hann sýknaður af einkaréttarkröfu en fjárhæð hennar lækkuð ella. A krefst staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfu. Eftir uppsögu héraðsdóms krafðist ákærði þess að skýrslur yrðu teknar fyrir héraðsdómi af vitnum sem stödd hefðu verið í samkvæmi að [...] aðfaranótt 7. nóvember 2009 en komu ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Af því tilefni voru teknar skýrslur af samtals tíu vitnum fyrir Héraðsdómi Vesturlands 18. október og 14. desember 2010. Ekki er ástæða til að rekja framburð þessara vitna, þar sem hann varpar ekki ljósi á atvik málsins svo að einhverju geti skipt fyrir úrslit þess. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Við ákvörðun sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti verður að gæta að því að í yfirliti ríkissaksóknara um hann eru meðal annars taldar til samtals 50.000 krónur vegna kostnaðar af endurritun skýrslna vitna, sem komu samkvæmt áðursögðu fyrir dóm eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Útgjöld sem þessi verða ekki talin til sakarkostnaðar, en að öðru leyti verður ákærða gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Sigurður Ágúst Þorvaldsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 1.072.698 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 753.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 9. júní 2010. Mál þetta höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 23. febrúar 2010 á hendur ákærða, Sigurði Ágústi Þorvaldssyni, kt. [...], [...] í [...]. Málið var dómtekið 25. maí 2010. Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegn ákærða „fyrir nauðgun, með því að hafa að morgni laugardagsins 7. nóvember 2009, að [...], [...], afklætt A, kt. [...], að neðan, sleikt kynfæri hennar og hrækt á þau, kysst og káfað á líkama hennar og brjóstum og haft við hana samræði, allt gegn vilja hennar með því að notfæra sér að hún gat ekki spornað við kynferðismökunum sökum ölvunar og svefndrunga.“ Er þetta talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er í ákæru tekin upp einkaréttarkrafa ætlaðs brotaþola, en hún krefst miskabóta að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 8. nóvember 2009 til 13. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins og ætlaðs brotaþola. Til vara krefst ákærði vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakrafan verði lækkuð. Jafnframt gerir ákærði þá kröfu að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Hinn 7. nóvember 2009, þegar klukkan var að ganga 9 að morgni, kom B á lögreglustöðina í [...] með dóttur sína A, en stúlkan taldi að sér hefði verið nauðgað fyrr um nóttina í samkvæmi að [...] þar í bæ. Nánar lýsti A atvikum þannig að hún hefði vaknað við geranda, sem kallaður væri x, ofan á sér. Við þessu hefði hún brugðist með því að öskra og hlaupa út en þá hefði hann kallað á eftir sér „þú veist að ég á fjölskyldu“. Stúlkan kvaðst í framhaldinu hafa hringt í móður sína, sem hefði komið akandi frá [...] og sótt sig. Að loknu viðtali á lögreglustöðinni var A ekið á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisafbrota á Landspítalanum í Fossvogi. Á neyðarmóttökunni var tekin niður frásögn A af atvikum og er þeim lýst þannig að A hafi sofnað og allt í einu vaknað ein í rúminu með strák við hliðina á sér. Hún hafi ekki verið í nærbuxum eða leggings heldur aðeins í kjólnum. Einnig segir að A hafi ekki viljað vita hvað gerðist og sofnað aftur. Um framhaldið segir að þegar hún hafi vaknað aftur hafi strákurinn verið ofan á henni í samförum og annað par liggjandi við hliðina á þeim sofandi í rúminu. Fyrst hafi hún ekki getað hreyft sig og legið grafkyrr en skyndilega hafi hún hrint honum af sér og komist fram úr rúminu. Því næst hefði hún klætt sig og farið að gráta. Þegar hún var að fara hefði strákurinn komið á eftir henni og sagt að hann ætti fjölskyldu. Í skýrslu neyðarmóttöku segir um tilfinningalegt ástand A að hún hafi verið skýr í frásögn en munað lítið. Einnig er ástandi hennar lýst sem óraunveruleikakennd. Um kreppuviðbrögð segir að hún hafi verið með hroll. Við skoðun voru engir áverkar sýnilegir á A og engar sæðisfrumur fundust í leggöngum. Í niðurstöðum C, kvensjúkdómasérfræðings, er lýst frásögn A og hvað komið hafi fram við skoðun á neyðarmóttökunni. Að lokum segir að A hafi verið harðákveðin í að kæra ekki því gerandi sé þekktur íþróttamaður og allir haldi með honum. Auk þess verði mikið um kjaftasögur í svona litlu plássi. Ákærði var handtekinn á heimili sínu þegar langt var liðið undir hádegi umræddan dag og farið með hann á lögreglustöðina til rannsóknar. Var ákærði skoðaður af lækni sem staðfesti með vottorði sama dag að ekkert athugavert hefði komið fram og að engir áverkar hefðu verið á ákærða. Húsráðendur að [...] voru D og E. Húsnæðið er á tveimur hæðum og eru tvö svefnherbergi og bað á neðri hæð. Annað svefnherbergið hafði E til umráða en D hitt. Í tvíbreiðu rúmi í herbergi D sváfu saman frá því seint um nóttina og fram á morgun ákærði, A, húsráðandi D og önnur stúlka að nafni F. Í því rúmi urðu þau atvik sem eru tilefni sakargifta á hendur ákærða. Með bréfi 20. nóvember 2009 fór félagsmálanefnd [...] þess á leit við lögreglustjórann á [...] að ætlað kynferðisbrot yrði rannsakað, en A hafði ekki náð 18 ára aldri. Með bréfinu fylgdi greinargerð um viðtal starfsmanns nefndarinnar við A. II. Við upphaf rannsóknar lögreglu kom fram að bæði ákærði og A hefðu verið mjög ölvuð um nóttina. Voru því dregin úr þeim blóðsýni og tekið þvag til rannsóknar á magni alkóhóls. Með bréfi ríkissaksóknara 23. febrúar 2010 var óskað eftir áliti Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði á því hversu mikill vínandi hafi verið í blóði þeirra milli kl. 5 og 8 um morguninn. Álit rannsóknastofunnar barst með bréfi 19. mars sama ár og verða nú raktar helstu niðurstöður þess. Í álitinu kemur fram að vínandi í þvagsýni sem tekið var úr ákærða kl. 12.30 hafi verið 1,35‰ en í blóðsýni sem tekið var kl. 13.07 hafi verið 0,64‰. Eftir að lýst hefur verið hvernig alkóhól fer um meltingarveg líkamans í blóðið og skilst þaðan út í þvag segir svo í álitinu um ölvun ákærða: Ef litið er á niðurstöður úr etanólmælingunum sést að etanólstyrkur hefur náð hámarki í blóði viðkomandi einstaklings og verið farinn að falla kl. 13. Jafnvægi milli blóðs og þvags hefur náðst talsvert löngu fyrr kl. 12.30, sem sést á hlutfalli milli þvags og blóðs (2,1). Ekki er hægt að reikna út etanólstyrkinn með neinni nákvæmni allt að 5 til 8 klukkustundir aftur í tímann. Brotthvarfshraði etanóls úr blóði viðkomandi er heldur ekki þekktur þar sem ekki var tekið annað blóðsýni. Ef áfengisneyslu hefur verið hætt fyrir kl. 5 og reiknað er með brotthvarfshraða 0,12‰ til 0,25‰ á klukkustund getur etanólstyrkur í blóði hans hafa verið frá 0,6 til 2 prómillum hærri kl. 5 og 8 um morguninn. Samkvæmt ofansögðu hefur sakborningur því verið ölvaður á umræddum tíma. Um mælingu á vínanda í blóði og þvagi A kemur fram að alkóhól í þvagsýni, sem tekið var kl. 14.30, hafi mælst 0,67‰, en í blóðsýni, sem tekið var kl. 14.40, hafi alkóhól mælst 0,34‰. Um áfengisáhrif A segir síðan svo: Ef litið er á niðurstöður úr etanólmælingunum sést að etanólstyrkur hefur náð hámarki í blóði viðkomandi einstaklings og verið farinn að falla kl. 14.30. Jafnvægi milli blóðs og þvags hefur náðst talsvert löngu fyrr kl. 14.30, sem sést á hlutfalli milli þvags og blóðs (2). Ekki er hægt að reikna út etanólstyrkinn með neinni námkvæmni allt að 6½ til 9½ klukkustund aftur í tímann. Brotthvarfshraði etanóls úr blóði viðkomandi er heldur ekki þekktur þar sem ekki var tekið annað blóðsýni. Ef áfengisneyslu hefur verið hætt kl. 5 og reiknað er með brotthvarfshraða 0.12‰ til 0,25‰ á klukkustund getur etanólstyrkur í blóði þessa einstaklings getað verið frá 0,8 til 2,4 prómillum hærri milli kl. 5 og 8 um morguninn. Samkvæmt ofansögðu hefur brotaþoli verið ölvuð á umræddum tíma. III. 1. Ákærði var yfirheyrður um málsatvik hjá lögreglu 10. desember 2009. Tildrögunum lýsti ákærði þannig að hann hefði verið í samkvæmi að [...] um nóttina eftir að hafa verið á [...] [...] [...]. Ákærði kvaðst hafa verið að spjalla við fólk í samkvæminu, en síðan hefði hann farið inn í herbergi þar sem A var ásamt F. Jafnframt taldi ákærði að húsráðandi, F, hefði um sama leyti komið inn í herbergið. Ákærði sagði að báðar stúlkurnar hefðu setið á tvíbreiðu rúmi inni í herberginu og þau hefðu farið að spjalla saman. Þessu næst kvaðst ákærði hafa lagst upp í rúmið hjá A og þar hefðu þau farið að kyssast, en eitt hefði leitt af öðru. Hún hefði svo verið komin úr að ofan og þau byrjuð að hafa kynferðismök „eða svona vandræðalega tilraun til þess“. Ákærði tók fram að hann hefði verið mjög ölvaður og því hefðu þessir tilburðir runnið út í sandinn og ákærði sofnað eða drepist. Einnig sagði ákærði að þetta hefði allt verið mjög ankannalegt þar sem par var liggjandi í rúminu með þeim. Nánar lýsti ákærði atlotunum þannig að hann hefði reynt að hafa samfarir við A, en hún hefði ekki verið blaut og því kvaðst ákærði hafa brugðið á það ráð að nota munnvatn á lim sinn til að fá einhverja sleipu. Aðspurður sagði ákærði að þau hefðu ekki haft önnur kynferðismök en samræði. Þó kvaðst ákærði hafa leitt hugann að því að fara niður á hana en ekki viljað það. Þá sagði ákærði að hann hefði ekki haft sáðlát. Um klukkan 8 um morguninn kvaðst ákærði hafa vaknað við umgang þegar A var að fara og taldi ákærði að hún hefði verið í uppnámi. Nánar aðspurður sagðist ákærði ekkert frekar en A sjálf hafa klætt hana úr fötunum og gat ákærði ekki lýst fatnaði hennar. Einnig sagði ákærði að A hefði jafnt og hann tekið þátt í samförum þeirra. Í því sambandi tók ákærði fram að hún hefði hæglega getað óskað eftir aðstoð frá parinu sem lá með þeim í rúminu ef kynmökin voru gegn hennar vilja. Þá hafnaði ákærði því eindregið að A hefði verið sofandi þegar hann hafði samræði við hana. Ákærði kvaðst ekkert hafa þekkt A og ekki tekið eftir henni fyrr en inni í herberginu. Þó sagði ákærði að einhver hefði sagt sér að hann hefði fyrr um kvöldið verið að ræða við þessa stúlku, en hann myndi ekki eftir því. 2. Ákærði var á ný yfirheyrður hjá lögreglu 21. desember 2009 og þá sagði hann aðspurður að A hefði verið drukkin í umrætt sinn án þess þó að ákærði gæti lýst því nánar. Einnig þvertók ákærði fyrir að A hefði sofið djúpum ölvunarsvefni þegar hann kom inn í herbergið. Við yfirheyrsluna var borinn undir ákærða framburður G, sem nánar verður vikið að hér á eftir, þess efnis að ákærði hefði nauðgað eða reynt að nauðga henni inni á baðherbergi áður en hann fór inn í herbergið til A. Neitaði ákærði því eindregið að hafa reynt að þvinga hana til samræðis. Hins vegar kannaðist ákærði við að þau hefðu næstum því verið byrjuð að hafa samfarir eða hafið þær í stutta stund. Einnig kom fram hjá ákærða að hann hefði hætt þegar G spurði hvort hann ætti ekki konu og börn. 3. Fyrir dómi lýsti ákærði málsatvikum þannig að hann hefði komið í samkvæmið að [...] eftir að [...] lauk þegar klukkan var að ganga fjögur um nóttina. Í fyrstu kvaðst ákærði hafa dvalið inni í svefnherbergi með E, D og tveimur stúlkum að nafni H og I. Einhverju síðar, þegar langt var liðið á nóttina eða um kl. 6, kvaðst ákærði ásamt D hafa farið inn í annað svefnherbergi en þar hefðu verið A og F. Ákærði sagði að þær báðar hefðu verið vakandi og hefðu þau spjallað eitthvað saman. Inni í herberginu hefðu ekki verið önnur húsgögn en rúmið og þar hefðu þau öll komið sér fyrir. Framhaldinu lýsti ákærði þannig að hann og A hefðu farið að kyssast að hennar frumkvæði. Þau hefðu síðan klætt sig úr fötunum og haft samfarir með vilja þeirra beggja. Ákærði tók fram að þetta hefði ekki staðið yfir lengi og hann hefði ekki fellt sæði. Í því sambandi sagði ákærði að hann hefði ekki verið vel upplagður til athafna af þessu tagi sökum ölvunar. Nánar aðspurður um kynmökin kvaðst ákærði hvorki hafa hrækt í klof A né sleikt hana. Hann hefði hins vegar káfað á brjóstum A og rassi, kysst hana niður líkamann og íhugað að sleikja hana en látið það ógert. Einnig sagði ákærði að limur sinn hefði farið inn í A og þau haft samræði sem hún tók fullan þátt í. Í kjölfar kynmaka við A kvaðst ákærði hafa sofnað og vaknað um tveimur stundum síðar þegar klukkan var um 8 að morgni. Ákærði sagði að A hefði verið í uppnámi, en hann hefði vaknað við að hún ýtti við honum. Einnig greindi ákærði frá því að honum sjálfum hefði verið brugðið vegna þess sem hann hafði gert sinni fjölskyldu. Aðspurður kannaðist ákærði við að hafa látið falla við A ummæli í þá veru að þetta væri ekki bara honum að kenna og að hann ætti fjölskyldu. Í því sambandi tók ákærði fram að hann hefði aðeins verið að hugsa um eigin fjölskyldu og að sambúðarkona hans frétti ekki af framhjáhaldinu. Aðspurður sagði ákærði að hann og D hefðu legið í miðju hjónarúmsins en A og F til hliðar við þá. Eftir að ákærði kom inn í herbergið til stúlknanna kvaðst hann ekki hafa vikið úr því fyrr en um morguninn. Hins vegar hefði D farið stutta stund út úr herberginu. Um ölvun sína sagði ákærði að hún hefði verið umtalsverð. Hann hefði hins vegar ekki haft með sér áfengi í samkvæmið og því hefði runnið af honum þegar leið á nóttina. Þótt ákærði hefði verið nokkuð ölvaður taldi hann sig muna eftir atvikum í samkvæminu. Þá sagði ákærði að hann hefði hvorki þekkt A né rætt við hana í samkvæminu áður en hann fór inn í herbergið til hennar og F. Ákærði kannaðist við að hafa löngu fyrr um nóttina átt kynferðislega samskipti við G inni á baðherbergi. Þau hefðu kysst hvort annað og verið við það að hefja samræði en sennilega hætt þegar G spurði hvort hann ætti ekki fjölskyldu. Tók ákærði fram að G hefði ekki verið minna ágeng en hann í atlotum þeirra. IV. 1. A gaf skýrslu hjá lögreglu 9. desember 2009 og lýsti atvikum þannig að hún hefði farið í samkvæmið að [...] eftir að hafa verið á [...]. Þar hefði F, vinkona A, sofnaði í rúminu hjá D, en F hefði eitthvað verið að slá sér upp með honum. Um nóttina kvaðst A hafa farið inn í herbergið til F, sem var þar ein. Þær hefðu eitthvað rætt saman en síðan sagðist A hafa sofnað. Þessu næst kvaðst A hafa vaknað við að einhver var að hlæja og strákur að strjúka sér. Þegar A vaknaði aftur sagði hún að sér hefði verið mjög kalt og þá kveðst hún hafa gert sér grein fyrir að eitthvað var að gerast. Nánar lýsti A þessu þannig að einhver hefði verið að reyna að stunda kynlíf með henni og strjúka og koma við hana alls staðar. Einnig sagði A að gerandinn hefði hrækt í klofið á sér og reynt að fara inn í sig. Aðspurð kvaðst A ekki vita hvort hann hefði haft samfarir við sig í leggöng, en allavega hefði hún vaknað með hann ofan á og inni í sér. Þessu hefði svo lokið með því að A hefði sparkað viðkomandi af sér og komið sér út í framhaldi af því. Um kvöldið kvaðst A hafa verið klædd í kjól og leggings en þegar hún vaknaði hefði hún aðeins verið í kjólnum og ber að öðru leyti að neðan. Aðspurð sagði A að hún hefði ekki klætt sig úr sjálf en um morguninn hefði hún fundið fötin og farið í þau. A greindi frá því að hún hefði hvorki þekkt ákærða né tekið eftir honum í samkvæminu. Einnig kvaðst A ekki hafa séð framan í ákærða inni í herberginu um morguninn. Þegar A var komin út úr húsnæðinu sagði hún að ákærði hefði kallað á eftir sér að hann ætti fjölskyldu. Aðspurð kvaðst A hafa verið ölvuð þegar hún sofnaði inni í herberginu en hún hefði um kvöldið verið búin að drekka um hálfa hvítvínsflösku og fimm til sex bjóra. Einnig lýsti A því að hún svæfi venjulega mjög fast. Þá gat A ekki sagt hvað langur tími leið meðan kynferðismökin stóðu yfir. 2. Fyrir dómi bar A að hún hefði farið í samkvæmið að [...] eftir að [...] lauk. Fljótlega eftir að A kom í samkvæmið kvaðst hún hafa farið inn í herbergi til F, vinkonu sinnar, sem hafði lagst til svefns. A taldi hugsanlegt að þær hefðu rætt eitthvað saman en mundi ekki eftir að aðrir hefðu komið inn í herbergið. Þessu næst kvaðst A einnig hafa lagst til svefns og sofnað fljótlega. Um nóttina kvaðst A hafa vaknað við að einhver strákur horfði hlæjandi inn í herbergið. Síðan sagðist hún hafa vaknað aftur og verið mjög kalt. Í fyrstu kvaðst A hafa verið milli svefns og vöku en gert sér grein fyrir því sem gekk á. Einhver hefði verið að reyna að hafa samfarir við hana, snerta brjóst hennar og klof, sleikja kynfæri hennar og hrækja á þau. Viðkomandi hefði einnig kysst hana á munninn og brjóstin. Nánar aðspurð sagði A að limurinn hefði farið inn í hana. Um ástand sitt sagði A að hún hefði verið í móki, dofin og hrædd, auk þess sem hún hefði fundið til vanlíðunar vegna áfengisneyslu. Hún sagðist svo hafa hugsað að hún yrði að gera eitthvað og þá hafi hún opnað augun og hrint þeim sem átti í hlut af sér, en við það hefði hann hætt. Því næst kvaðst A hafa fundið dótið sitt og komið sér út. Aðspurð gat Aekki gert sér grein fyrir hvað langur tími leið frá því hún varð var við eitthvað þar til hún ýtti gerandanum af sér. A bar að hún hefði fyrr um kvöldið drukkið um hálfa flösku af hvítvíni og slatta af bjór. Í samkvæminu hefði hún síðan drukkið einn bjór. Um ástand sitt sagði A að hún hefði verið frekar ölvuð. Einnig kvaðst hún venjulega sofa mjög fast. Þá sagði A að hún hefði hvorki þekkt til ákærða né átt í neinum samskiptum við hann fyrir þessa atburði. V. Vitnið F bar fyrir dómi að hún hefði fljótlega farið inn í herbergi að sofa í samkvæminu að [...]. Fyrst kvaðst F hafa verið ein inni í herberginu en síðan hefði D komið og farið aftur. Einnig hefði ákærði komið og lagst við hlið hennar og reynt að setja höndina undir sængina en F kvaðst hafa ýtt við honum og hann farið. A hefði síðan komið og þær farið að sofa eftir að hafa spjallað eitthvað saman. Aðspurð sagði F að A hefði sofnað nær samstundis og á undan henni. Þegar hér var komið taldi F að D hefði verið kominn inn í herbergið. Ákærði hefði hins vegar komið síðar og efaðist vitnið um að hann og A hefðu rætt eitthvað saman. F kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt um nóttina. Um morguninn hefði hún svo vaknað við A sem var reið og grátandi að leita að fötum sínum, en leggings-buxur hennar með nærbuxum hefðu verið milli dýna og kvaðst vitnið hafa rétt A fötin. Þegar A fór sagði vitnið að ákærði hefði sagt að þetta væri ekki bara sér að kenna. Aðspurð um ölvun sagði F að bæði hún og A hefðu verið mjög drukknar. Einnig sagði F að A hefði sagt sér frá atburðum daginn eftir og hún hefði lengi á eftir verið mjög miður sín. Vitnið D kom fyrir dóm og greindi frá því að hann hefði að loknum kvöldverði á [...] farið heim ásamt gestum til að drekka meira áfengi. Í framhaldi af því kvaðst D hafa sofnað og ekki farið á dansleikinn. Vitnið kvaðst svo hafa vaknað um kl. 4 og þá hefði verið samkvæmi í íbúðinni. Eftir að hafa um stund verið í samkvæminu kvaðst D um kl. 5−6 hafa farið með ákærða inn í svefnherbergi sitt, en þar hefðu verið A og F og hefðu þær báðar verið vakandi. Um framhaldið sagði D að hann og ákærði hefðu sest á rúmið og farið að spjalla við stúlkurnar. D kvaðst svo hafa farið út úr herberginu og þegar hann kom til baka skömmu síðar hefðu þau þrjú legið uppi í rúmi að kúra saman. Vitnið kvaðst þá hafa lagst upp í rúm og farið beint að sofa og ekki vaknað fyrr en um morguninn við það að A var í uppnámi að öskra á ákærða. Aðspurður kvaðst D ekki hafa tekið eftir því þegar hann fór að sofa hvort einhver samskipti hefðu verið milli ákærða og A. Einnig sagði D að dimmt hefði verið í herberginu. Vitnið G lýsti því fyrir dómi að hún og A hefðu komið í samkvæmið um kl. 3.30−4 um nóttina. Þær hefðu svo verið saman í samkvæminu í um það bil klukkustund en þá hefði A verið orðin of drukkin og ákveðið að leggjast inn í herbergi til F. Vitnið kvaðst tvívegis hafa reynt að vekja A til að fá hana með sér í samkvæmið, en hún ekki vaknað þótt vitnið hefði ýtt við henni. Aðspurð sagði G að F hefði í bæði skiptin verið inni í herberginu hjá A og D í síðara sinnið. G kvaðst hafa farið úr samkvæminu milli kl. 6−7 um morguninn. Skömmu áður hefði hún farið inn á baðherbergi með ákærða en þau hefðu verið ágætlega kunnug. Ákærði hefði talið að eitthvað væri á milli þeirra og rifið hana úr fötunum. Hann hefði síðan byrjað að hafa við hana kynmök gegn hennar vilja en hætt þegar hún spurði hvort hann ætti ekki konu og börn. Þessu næst hefði hún rifið upp um sig og gengið fram og skömmu síðar farið úr samkvæminu. Rétt áður hefði hún reynt í þriðja sinn að vekja A án árangurs. Þegar vitnið fór sagði hún að ákærði hefði verið á efri hæðinni að ræða við einhverja stráka. Aðspurð sagði G að hún hefði aldrei séð hann fara inn í herbergið til A og F. Einnig sagði G að ákærði og A hefðu ekkert verið að draga sig saman og ákærði ekkert verið nærri þeim í samkvæminu. Um ástand sitt sagði G að hún hefði verið undir áhrifum áfengis en samt myndi hún atburði. Loks sagði G að í kjölfar atburða í samkvæminu hefði A átt erfitt. Vitnið H greindi frá því fyrir dómi að hún hefði komið í samkvæmið ásamt vinkonu sinni I. Í samkvæminu sagði H að hún hefði að mestu haldið til í svefnherbergi E á neðri hæðinni ásamt honum, ákærða og I, auk þess sem D hefði verið að koma og fara. Í næsta herbergi hefðu verið A og F og kvaðst H hafa heyrt þær hlæja og tala saman. Um kl. 6 um morguninn kvaðst H hafa farið út úr herberginu ásamt ákærða og D, en eftir í herberginu hefðu verið E og I. Vitnið kvaðst ekki vita hvað varð um ákærða og D, enda hefði vitnið farið úr samkvæminu og haldið heim á leið. Vitnið I sagði fyrir dómi að hún hefði haldið sig að mestu í svefnherberginu á neðri hæðinni ásamt E, H, D og ákærða. Þar hefðu þau dvalið þar til ákærði fór út úr herberginu um sama leyti og H fór heim. Taldi vitnið að þetta hefði verið um kl. 6 um morguninn. Vitnið E lýsti því fyrir dómi að þegar liðið var á samkvæmið hefði hann verið inni í svefnherbergi sínu ásamt I, H, D og ákærða. Að lokum hefði hann og I orðið ein eftir í herberginu. Í kjölfarið kvaðst E ekki hafa orðið var við neitt, hvorki um nóttina né um morguninn. Vitnið B, móðir A, bar fyrir dómi að dóttir sín hefði hringt um nóttina eða snemma morguns. Í fyrstu kvaðst B ekki hafa gert sér grein fyrir hver var að hringja vegna þess hve sárt stúlkan grét, en hún hefði síðan sagt að sér hefði verið nauðgað. Vitnið kvaðst þegar í stað hafa haldið akandi frá [...] til [...] og sótt dóttur sína þar sem hún hafði falið sig bak við ruslagám. Þær hefðu svo farið á lögreglustöðina og þaðan til Reykjavíkur á neyðarmóttökuna. B sagði að dóttir sín hefði vísað til þess að hún byggi í litlu samfélagi og helst viljað fara beint heim. Einnig hefði henni verið ofarlega í huga að ákærði ætti börn. Eftir atburðinn sagði B að dóttir sín hefði ekki farið úr húsi í rúma viku. Einnig hefði þessi atburður valdið því að hún flosnaði upp úr skóla og fór til ársdvalar í [...]. Vitnið J, hjúkrunarfræðingur á neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisafbrota, greindi frá því fyrir dómi að A hefði liðið illa andlega þegar hún kom á spítalann. Hún hefði tárast, verið mjög kalt og átt erfitt með að tala um atburði næturinnar. Einnig sagði vitnið að stúlkan hefði ekkert viljað gera vegna þess litla samfélags sem hún byggi í, auk þess sem hún hefði rætt um að ákærði ætti börn. Vitnið K, starfsmaður [...] [...], bar fyrir dómi að hann hefði hitt A á heimili hennar nokkrum dögum eftir atburðinn. Stúlkunni hefði þá liðið mjög illa og ekki viljað hitta fólk. Þegar frá leið hefði hún hins vegar treyst sér út úr húsi. VI. Ákærði hefur fyrir dómi og í yfirheyrslu hjá lögreglu staðfastlega neitað sök. Ákærði hefur kannast við í umrætt sinn að hafa haft samræði við A, en með samþykki hennar. Nánar tiltekið hefur ákærði lýst atvikum þannig að hann og D hafi seint um nóttina eða um kl. 6 að morgni farið inn í svefnherbergi til A og F. Þau fjögur hafi spjallað eitthvað saman en í framhaldi af því hafi ákærði og A farið að kyssast að hennar frumkvæði. Þau hefðu síðan klætt sig úr fötunum og haft samfarir í rúminu þar sem D og F lágu með þeim. Þetta hafi staðið stutt yfir og í kjölfarið hafi ákærði sofnað en vaknað við A um tveimur tímum síðar eða um kl. 8 og hafi hún þá verið í uppnámi. Þessi frásögn ákærða fer í bága við flest annað sem komið hefur fram í málinu. Þannig hefur A lýst því að hún hafi undir áhrifum áfengis lagst inn í rúm til F og sofnað fljótlega. Um morguninn hafi hún síðan vaknað og ýtt af sér manni sem lá á henni og var að hafa við hana kynmök. Í framhaldi af því hafi hún farið. Einnig hefur F borið að A hafi komið ölvuð inn í herbergið og lagst með henni í rúmið. A hafi síðan sofnað nær samstundis og á undan F. Um morguninn kvaðst F síðan hafa vaknað við A sem var að leita að fötum sínum en leggings-buxur hennar og nærbuxur hefðu verið í rúminu milli dýna. Þá hefur G greint frá því fyrir dómi að A hafi um nóttina farið drukkin inn í herbergi til F og sofnað. Kvaðst G tvívegis um nóttina hafa reynt að fá A með sér fram í samkvæmið en hún ekki vaknað þótt vitnið hafi ýtt við henni. Loks undir morgun, rétt áður en G fór úr samkvæminu, í kjölfar samskipta við ákærða inni á baðherbergi, sagðist hún hafa reynt án árangurs að vekja A. Að virtum þessum aðdraganda og þegar haft er í huga að vitnum ber saman um að Ahafi verið nokkuð ölvuð er óhætt að slá því föstu að hún hafi verið sofandi þegar komið var undir morgun eftir að hún hafði dvalið um hríð í herberginu með F. Breytir þá engu þótt D hafi sagt að A og F hafi verið vakandi undir morgun. Er þá jafnframt haft í huga að D varð þess aðeins var þegar hann lagðist hjá ákærða, A og F að þau væru að kúra saman og var ekki á honum að skilja að hann hefði tekið eftir einhverjum samdrætti með ákærða og A. Fær frásögn ákærða því takmarkaða stoð af vætti D. Ákærði hefur skýrt svo frá að hann hafi hvorki þekkt A né rætt við hana í samkvæminu áður en hann fór seint um nóttina inn í svefnherbergið til hennar og F. Einnig hefur A borið að hún hafi ekkert þekkt ákærða eða tekið eftir honum í samkvæminu. Jafnframt sagði A í skýrslutöku hjá lögreglu að hún hefði ekki séð framan í ákærða um morguninn þegar hún vaknaði. Að þessu gættu er að áliti dómsins mjög ósennilegt að A hafi fyrirvaralaust verið reiðubúin til seint um nótt að hafa kynmök við mann sem hún þekkti engin deili á með annað par liggjandi í sama rúmi. Samkvæmt þessu er frásögn ákærða afar ótrúverðug samhliða því að hún fer í bága við greinargott og samhljóða vætti fyrrgreindra vitna. Framburður A er á hinn bóginn í góðu samræmi við flest annað sem fram hefur komið í málinu, svo sem hér hefur nánar verið rakið. Einnig er fullt samræmi í öllum meginatriðum í vætti hennar bæði hér fyrir dómi og skýrslu hennar hjá lögreglu. Þá gætir þess með engu móti að hún geri meira úr atvikum en efni eru til þegar framburður hennar er virtur bæði í ljósi þess sem ákærði sjálfur hefur skýrt frá og með hliðsjón af framburði F og D um atvik þegar þau vöknuðu snemma um morguninn í svefnherberginu og urðu vör við viðbrögð A. Að þessu virtu verður ekkert talið draga úr trúverðugleika framburðar A né rýra sönnunargildi hans. Loks er þess að gæta að ákærði og umrædd vitni hafa lýst því að A hafi verið í uppnámi um morguninn, auk þess sem móðir A bar fyrir dómi að dóttir hennar hefði verið miður sín þegar hún hafði samband við hana símleiðis um nóttina eða snemma morguns. Jafnframt bar hjúkrunarfræðingur sem annaðist A á neyðarmóttöku síðar um daginn að henni hefði liðið illa andlega þegar hún kom á spítalann. Þá hafa allir sem um geta borið greint frá því að atburðurinn hafi um lengri tíma sett mark sitt á stúlkuna. Þessi lýsing á líðan A kemur heim og saman við að henni hafi gróflega verið misboðið þá um nóttina. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið er sannað gegn eindreginni neitun ákærða að hann hafi haft kynferðismök við A með því að notfæra sér að hún gat ekki spornað gegn verknaðinum vegna svefndrunga sem rakinn verður til þreytu og undanfarandi áfengisdrykkju. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt ákæru, en hann hefur sjálfur gengist við því að hafa haft samræði við A, svo sem áður er rakið. Með þessu hefur ákærði gerst brotlegur við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, með síðari breytingum. Við ákvörðun refsingar er þess að gæta að ákærði er með hreint sakavottorð. Hann á sér hins vegar engar málsbætur og horfir til refsiþyngingar að hann braut gróflega gegn stúlku sem var aðeins 17 ára að aldri. Að þessu gættu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin tveggja ára fangelsi. Brotaþoli krefst miskabóta úr hendi ákærða. Til stuðnings þeirri kröfu er vísað til þess að brotið hafi verið alvarlegt og valdið brotaþola miklum og varanlegum miska. Í því sambandi er sérstaklega bent á að brotaþoli búi í litlu samfélagi en það hafi þau áhrif að miskinn verði meiri en ella. Brotið hafi valdið henni mikilli vanlíðan og megi reikna með að áhrifin séu langvarandi. Krafist er dráttarvaxta að liðnum mánuði frá því krafan var kynnt ákærða. Um lagarök fyrir kröfunni er vísað til 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Með broti því sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir hefur hann fellt á sig miskabótaábyrgð gagnvart brotaþola. Í málinu liggja ekki fyrir sérfræðigögn um líðan brotaþola nú og um varanleg áhrif verknaðarins. Þó er ljóst að brotið gegn henni er til þess fallið að valda henni sálrænum erfiðleikum til lengri tíma. Að þessu virtu þykir miskabótakröfu brotaþola stillt í hóf og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett. Samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, verður ákærða gert að greiða sakarkostnað samkvæmt yfirliti ákæruvalds. Jafnframt verður ákærða gert eftir ákvörðun dómsins að greiða málsvarnarlaun verjanda og þóknun réttargæslumanns brotaþola, en þær fjárhæðir eru tilgreindar í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Að auki verður ákærða gert að greiða útlagðan kostnað verjanda, réttargæslumanns og vitna. Mál þetta dæma héraðsdómararnir Benedikt Bogason, dómsformaður, Kristinn Halldórsson og Ragnheiður Harðardóttir. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Sigurður Ágúst Þorvaldsson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði A 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 8. nóvember 2009 til 13. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.207.369 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns Péturs Kristinssonar, héraðsdómslögmanns, 564.750 krónur og 114.305 krónur í ferðakostnað, og þóknun réttargæslumanns brotaþola Þórdísar Bjarnadóttur, hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur og 30.033 krónur í ferðakostnað.
Mál nr. 500/2010
Aðildarhæfi Frávísun frá héraðsdómi
S hf. höfðaði mál gegn sjóðnum J, sem starfaði samkvæmt lögum nr. 69/2003 um Póst- og fjarskiptastofnun, og krafðist greiðslu dráttarvaxta af framlagi úr sjóðnum til S hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði leitt að máli skyldi að meginreglu beint að íslenska ríkinu þótt það varðaði atriði, sem heyrði undir sérstaka stofnun þess, eða sjóð, enda væri ekki mælt á annan veg í lögum eða viðkomandi stofnun eða sjóður lyti sjálfstæðri stjórn. J hefði ekki lögbundið heiti og ekki væru í lögum fyrirmæli um stjórn hans né starfsemi. J gæti því ekki átt réttindi eða borið skyldur í skilningi fyrri málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Engu breytti þótt fjárhagur J kynni í reikningshaldi ríkisins að vera skilinn frá Póst- og fjarskiptastofnun eða að hann hefði „sjálfstætt fjárlaganúmer“ eins og S hf. hafði bent á. Eins og málatilbúnaði S hf. var háttað þótti ekki unnt að líta svo á að hann beindi málinu að íslenska ríkinu, enda hefðu varnir J meðal annars gagngert lotið að því að sýkna bæri hann vegna sérstakra aðstæðna sem vörðuðu hann. Málinu var því vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum vegna brests á aðildarhæfi J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 163.233.277 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. nóvember 2007 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 26. febrúar 2009 að fjárhæð 163.233.277 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Eins og lýst er í héraðsdómi á málið rætur að rekja til þess að áfrýjandi sótti til Póst- og fjarskiptastofnunar 14. október 2004 um framlag úr „jöfnunarsjóði vegna alþjónustu“, svo sem hann var nefndur í upphafi umsóknarinnar, en vísað var þar til 21. gr. laga 81/2003 um fjarskipti sem stoð fyrir henni. Ágreiningur reis milli áfrýjanda og Póst- og fjarskiptastofnunar um tilkall þess fyrrnefnda til framlagsins, sem ekki fékkst leyst úr fyrr en 10. október 2007 með úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, sem starfar samkvæmt 13. gr. laga nr. 69/2003 um Póst- og fjarskiptastofnun, en þar var mælt fyrir um að kostnaður áfrýjanda vegna svokallaðrar alþjónustukvaðar á árinu 2005 væri ákveðinn 163.233.277 krónur. Með bréfi 18. febrúar 2008 krafðist áfrýjandi greiðslu þeirrar fjárhæðar frá stefnda, en til að standa undir henni hafði jöfnunargjald samkvæmt 3. mgr. 22. gr. laga nr. 81/2003 verið hækkað með 1. gr. laga nr. 143/2007, sem tóku gildi 29. desember 2007. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi fengið framangreinda fjárhæð greidda 26. febrúar 2009 án vaxta. Í málinu leitar hann dóms um skyldu stefnda til að greiða dráttarvexti af fjárhæðinni frá þeim degi þegar mánuður var liðinn frá því að úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála kvað upp fyrrgreindan úrskurð 10. október 2007. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 4. nóvember 2009 og beindi því samkvæmt upphafsorðum héraðsdómsstefnu að „Póst- og fjarskiptastofnun ... f.h. Jöfnunarsjóðs alþjónustu.“ Í sérstökum kafla í stefnunni var aðild að málinu skýrð á eftirfarandi hátt: „Í máli þessu er Póst- og fjarskiptastofnun stefnt til varnar f.h. Jöfnunarsjóðs alþjónustu en Póst- og fjarskiptastofnun er vörslu- og umsýsluaðili sjóðsins samkvæmt 22. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti. Sjóðurinn sem slíkur nýtur aðildarhæfis, enda afmarkaður sjóður þótt hann sé í vörslum Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá er fjárhagur stefnda aðskilinn frá fjárhag Póst- og fjarskiptastofnunar og hefur sjóðurinn sjálfstætt fjárlaganúmer. Þá er og ljóst að greiðsluskylda sú sem mál þetta lýtur að, hvílir raunar að lögum á Jöfnunarsjóði alþjónustu, en ekki á Póst- og fjarskiptastofnun. ... Ljóst er hins vegar að Póst- og fjarskiptastofnun er í fyrirsvari fyrir stefnda, enda hefur Póst- og fjarskiptastofnun að lögum ákvörðunarvald um hagsmuni sjóðsins. Í samræmi við framangreint hefur Póst- og fjarskiptastofnun t.d. sem slík verið aðili að þeim stjórnsýslumálum sem hafa lotið að ágreiningi um greiðsluskyldu jöfnunarsjóðsins, greiðslu fjárframlaga úr honum o.fl., aukinheldur sem Póst- og fjarskiptastofnun hefur komið fram út á við fyrir hönd sjóðsins. ... Í samræmi við allt framangreint er Póst- og fjárskiptastofnun stefnt f.h. Jöfnunarsjóðs alþjónustu.“ Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var sérstaklega ítrekað af hálfu áfrýjanda að dómkröfum í því væri beint að Jöfnunarsjóði alþjónustu, en ekki að Póst- og fjarskiptastofnun. Af 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður leitt að máli skuli að meginreglu beint að íslenska ríkinu þótt það varði atriði, sem heyri undir sérstaka stofnun þess eða sjóð, enda sé ekki mælt á annan veg í lögum eða viðkomandi stofnun eða sjóður lúti sjálfstæðri stjórn. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 22. gr. laga nr. 81/2003 skal innheimta af fjarskiptafyrirtækjum, sem starfrækja fjarskiptanet eða þjónustu, jöfnunargjald í hlutfalli við bókfærða veltu þeirra vegna slíkrar starfsemi og rennur gjaldið „í jöfnunarsjóð í vörslu Póst- og fjarskiptastofnunar“, en því skal varið til greiðslu fjárframlaga vegna alþjónustu og sértækrar fjarskiptaþjónustu samkvæmt VI. kafla laganna. Um þennan sjóð, sem hefur ekki lögbundið heiti, eru ekki frekari fyrirmæli í lögunum, hvorki að því er varðar stjórn hans né starfsemi. Hann getur því ekki átt réttindi eða borið skyldur í skilningi fyrri málsliðar 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 og breytir þar engu þótt fjárhagur hans kunni í reikningshaldi ríkisins að vera skilinn frá Póst- og fjarskiptastofnun eða hann hafi „sjálfstætt fjárlaganúmer“, svo sem áfrýjandi hefur vísað til. Eins og málatilbúnaði áfrýjanda hefur verið háttað er ekki unnt að líta svo á að hann beini máli þessu í reynd að íslenska ríkinu og fella á það dóm á þeim grunni, enda hafa varnir stefnda meðal annars gagngert lotið að því að sérstakar aðstæður varðandi hann standi því í vegi að skylda til greiðslu dráttarvaxta verði felld á hann. Að þessu virtu er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi vegna brests á aðildarhæfi stefnda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 2. júní sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Símanum hf., á hendur Póst- og fjarskiptastofnun f.h. Jöfnunarsjóðs alþjónustu, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 4. nóvember 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær, að Jöfnunarsjóður alþjónustu, sbr. lög nr. 81/2003, um fjarskipti, verði dæmdur til að greiða stefnanda 163.233.277 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 10. nóvember 2007 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun hinn 26. febrúar 2009, að fjárhæð 163.233.277 krónur, sem dragast skuli frá kröfunni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, samkvæmt mati dómsins. II Málvextir eru þeir, að með umsókn til Póst- og fjarskiptastofnunar, dagsettri 14. desember 2004, sótti stefnandi um fjárframlag úr Jöfnunarsjóði alþjónustu, samkvæmt lögum nr. 81/2001, um fjarskipti. Samkvæmt lögunum getur fjarskiptafyrirtæki sem er skylt að veita svokallaða alþjónustu, svo sem ástatt er um stefnanda, sótt um slík framlög úr sjóðnum en sjóðurinn er fjármagnaður með svokölluðu jöfnunargjaldi sem lagt er á fjarskiptafyrirtæki og nemur ákveðnu lögbundnu hlutfalli af bókfærðri veltu viðkomandi fyrirtækis, sbr. 22. gr. fjarskiptalaga. Fram kom að umsóknin tæki til fjárframlags fyrir árið 2005. Póst- og fjarskiptastofnun taldi hins vegar umsókn stefnanda vera í ósamræmi við 5. mgr. 21. gr. fjarskiptalaga og gaf stefnanda kost á að bæta úr meintum annmörkum með bréfi, dagsettu 9. nóvember 2004. Endurbætt umsókn barst síðan til Póst- og fjarskiptastofnunar hinn 17. nóvember 2004. Við meðferð umsóknarinnar kom upp ágreiningur milli aðila um hvernig reikna bæri út kostnað stefnanda vegna veitingar alþjónustu og þar af leiðandi fjárhæð framlagsins sem greiða ætti stefnanda, nánar tiltekið um lögmæti svokallaðrar „net cost“ útreikningsaðferðar. Viðræður aðila þar að lútandi báru ekki árangur og kærði stefnandi drátt á málsmeðferðinni hjá Póst- og fjarskiptastofnun til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, með kæru dagsettri 21. desember 2005. Daginn eftir, eða 22. desember 2005, lá fyrir ákvörðun þar sem umsókn stefnanda um framlög úr Jöfnunarsjóði var hafnað. Stefnandi kærði þessa ákvörðun til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, sem starfaði á grundvelli þágildandi 13. gr. laga nr. 69/2003, um Póst- og fjarskiptastofnun, með kæru, dagsettri 10. janúar 2006. Með úrskurði nefndarinnar, dagsettum 3. mars 2006, var ákvörðunin frá 22. desember 2005 felld úr gildi og Póst- og fjarskiptastofnun gert að taka málið tafarlaust til meðferðar á ný og ákvarða kostnað stefnanda af veitingu alþjónustu án þess að styðjast við „net cost“ aðferðina. Í kjölfar úrskurðarins ítrekaði stefnandi þá kröfu sína að málsmeðferð Póst- og fjarskiptastofnunar við afgreiðslu á umsókn stefnanda yrði í samræmi við lög. Hinn 7. desember 2006 tók Póst- og fjarskiptastofnun ákvörðun um framlag úr Jöfnunarsjóði til stefnanda vegna ársins 2005. Samkvæmt ákvörðuninni var stefnanda ákvarðað framlag að fjárhæð 18.880.079 krónur vegna veitingar gagnaflutningaþjónustu með 128 Kb/s flutningsgetu á árunum 2000-2005, en á hinn bóginn var hafnað kröfu stefnanda um framlag vegna rekstrartaps ársins 2005 af notendalínukerfi á Vestfjörðum. Með kæru, dagsettri 4. janúar 2007, kærði stefnandi framangreinda ákvörðun til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, þó aðeins þann hluta hennar er varðaði 18.880.079 króna framlag vegna veitingar gagnaflutningsþjónustu með 128 Kb/s flutningsgetu á árunum 2000-2005. Byggðist málssókn stefnanda fyrir úrskurðarnefndinni einkum á því að aðferð Póst- og fjarskiptastofnunar við útreikning hefði ekki lagastoð og bæri stefnandi í reynd mun hærra framlag úr Jöfnunarsjóði alþjónustu en Póst- og fjarskiptastofnun hefði ákvarðað. Hinn 10. október 2007 kvað úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála upp úrskurð nr. 1/2007, þar sem ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar frá 12. desember 2006 var felld úr gildi að því er varðaði þann hluta hennar er sneri að framlagi vegna veitingar gagnaflutningsþjónustu með 128 Kb/s flutningsgetu. Var stefnanda þess í stað ákvarðað framlag að fjárhæð 163.233.277 krónur vegna alþjónustukvaðar árið 2005. Þegar framangreindur úrskurður var kveðinn upp mun ekki hafa verið nægilegt fé í Jöfnunarsjóði alþjónustu til að greiða gjaldið. Í úrskurðinum lagði úrskurðarnefndin fyrir Póst- og fjarskiptastofnun að gera tillögu til samgönguráðherra um hækkun á gjaldhlutfalli jöfnunargjalds sem fjarskiptafyrirtæki greiða í Jöfnunarsjóð alþjónustu eins og fyrr greinir til þess að standa straum af aukinni fjárþörf sjóðsins vegna framlagsins til stefnanda. Póst- og fjarskiptastofnun hafi gert slíka tillögu og í framhaldinu, þ.e. hinn 13. desember 2007, hafi verið samþykkt lög nr. 143/2007, um breytingu á fjarskiptalögum nr. 81/2003, þar sem hlutfall jöfnunargjalds á fjarskiptafyrirtæki hafi verið hækkað úr 0,12% í 0,65%. Með bréfi til stefnanda, dagsettu 17. janúar 2008, gerði Póst- og fjarskiptastofnun grein fyrir framangreindum aðgerðum sínum. Með stefnu, birtri 9. apríl 2008, höfðaði samkeppnisaðili stefnanda, Og fjarskipti ehf., mál til ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála nr. 1/2007 frá 10. október 2007 um jöfnunarsjóðsframlag til stefnanda. Reyndi á það hvort stefnandi ætti lögum samkvæmt rétt til umræddrar greiðslu. Kröfum Og fjarskipta ehf. var vísað frá dómi, sbr. dóm Hæstaréttar frá 6. febrúar 2009 í máli nr. 15/2009, þar sem talið var að félagið hefði ekki lögvarða hagsmuni af ógildingu úrskurðarins. Hinn 26. febrúar 2009 var stefnanda greitt framlag úr Jöfnunarsjóði alþjónustu svo sem það var ákvarðað með úrskurði úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála nr. 1/2007 frá 10. október 2007, þ.e. að fjárhæð 163.233.277 krónur. Með tölvubréfi, dagsettu 20. febrúar 2009, veitti stefnandi Póst- og fjarskiptastofnun, f.h. stefnda, nauðsynlegar upplýsingar til að greiðsla framlagsins gæti farið fram, auk þess sem stefnandi lét Póst- og fjarskiptastofnun í té yfirlit yfir stöðu kröfu stefnanda, þar sem m.a. var gert ráð fyrir áföllnum dráttarvöxtum og innheimtukostnaði til viðbótar höfuðstól kröfunnar. Jafnframt gerði stefnandi sérstaka grein fyrir því að gerðar yrðu ýtrustu kröfur vegna dráttar stefnda á greiðslu jöfnunarsjóðsframlagsins að því er varðaði dráttarvexti á kröfuna. Veitti Póst- og fjarskiptastofnun samdægurs þau svör að ekki yrði tekin afstaða til dráttarvaxtakröfu stefnanda fyrr en Póst- og fjarskiptastofnun hefði aflað álits ríkislögmanns þar að lútandi. Í áliti ríkislögmanns, dagsettu 7. apríl 2009, var því haldið fram að stefnda bæri ekki að greiða dráttarvexti af jöfnunarsjóðsframlaginu. Í kjölfarið hafnaði stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda, með bréfi, dagsettu 6. maí 2009. Með bréfi til Póst- og fjarskiptastofnunar, dagsettu 10. júní 2009, ítrekaði stefnandi kröfu sína um greiðslu dráttarvaxta, sem námu á framangreindu tímamarki 77.264.251 krónu. III Stefnandi hefur í stefnu rökstutt aðild stefnda, Póst- og fjarskiptastofnunar f.h. Jöfnunarsjóðs alþjónustu með því að Póst- og fjarskiptastofnun sé vörslu- og umsýsluaðili sjóðsins, samkvæmt 22. gr. laga nr. 81/2003, um fjarskipti. Sjóðurinn sem slíkur njóti ekki aðildarhæfis, enda afmarkaður sjóður þótt hann sé í vörslum Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá sé fjárhagur stefnda aðskilinn frá fjárhag Póst- og fjarskiptastofnunar og hafi sjóðurinn sjálfstætt fjárlaganúmer. Þá sé ljóst að greiðsluskylda sú sem málið lúti að, hvíli raunar að lögum á Jöfnunarsjóði alþjónustu, en ekki Póst- og fjarskiptastofnun. Ljóst sé hins vegar að Póst- og fjarskiptastofnun sé í fyrirsvari fyrir stefnda, enda hafi Póst- og fjarskiptastofnun að lögum ákvörðunarvald um hagsmuni sjóðsins. Í samræmi við framangreint hafi Póst- og fjarskiptastofnun t.d. verið aðili að þeim stjórnsýslumálum sem hafi lotið að ágreiningi um greiðsluskyldu jöfnunarsjóðsins, greiðslu fjárframlaga úr honum o.fl., auk þess sem Póst- og fjarskiptastofnun hafi komið fram út á við fyrir hönd sjóðsins. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að hinn 10. október 2007, hafi úrskurðarnefnd fjarskipta og póstmála, þ.e. stjórnvald á æðra stjórnsýslustigi, kveðið upp úrskurð nr. 1/2007, þar sem stefnanda hafi verið ákvarðað framlag að fjárhæð 163.233.277 úr Jöfnunarsjóði vegna alþjónustukvaðar árið 2005. Stefnandi byggir á því, að við uppkvaðningu umrædds úrskurðar hafi fjárhæðin sem stefnanda hafi borið eðli máls samkvæmt og í samræmi við almennar meginreglur fallið í gjalddaga, enda ekki kveðið á um neinn sérstakan gjalddaga í úrskurðarorðinu. Stefnandi eigi í samræmi við það rétt á dráttarvöxtum frá því tímamarki, sbr. einnig 1. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu og meginreglur kröfuréttar. Telji dómurinn af einhverjum ástæðum rétt að miða tímamark greiðsluskyldu við seinna tímamark sé ljóst að krafa stefnanda samkvæmt því rúmist innan stefnufjárhæðarinnar. Sé því ekki gerð nein sérstök varakrafa varðandi seinna tímamark. Stefnandi vísar til þess að það að sjóðurinn hafi eftir atvikum ekki verið greiðslufær hafi verið stefnanda óviðkomandi. Hafi það t.d. engin áhrif á gjalddaga í kröfuréttarsambandi, þ.m.t. með tilliti til greiðslu dráttarvaxta hvort skuldari hafi verið greiðslufær eða ekki. Sömuleiðis sé ljóst, að það að samkeppnisaðili stefnanda hafi freistað þess að hnekkja lögmæti úrskurðarins, en hafi reyndar engra lögvarinna hagsmuna haft að gæta af þeirri málshöfðun, sbr. niðurstöðu Hæstaréttar Íslands, geti ekki frestað umræddum gjalddaga. Þvert á móti geri lög um Póst- og fjarskiptastofnun nr. 69/2003 gagngert ráð fyrir því, sbr. 13. gr. laganna, að málshöfðun fresti ekki gildistöku úrskurða nefndarinnar. Stefnandi kveðst hafna því, að krafa hans um dráttarvexti eigi sér ekki fullnægjandi lagagrundvöll. Stefnandi vísar til þess að sú regla verði bæði ráðin af lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sem og meginreglum kröfuréttar, að inni skuldari ekki greiðsluskuldbindingu af hendi á réttum tíma veiti slíkt kröfuhafa rétt til dráttarvaxta af þeirri skuldbindingu. Um vaxtafót vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og sé framsetning kröfunnar í samræmi við dómaframkvæmd. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttar og laga nr. 81/2003, um fjarskipti. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. IV Reglur íslensks réttar um alþjónustu eigi rót að rekja til tilskipunar nr. 2002/22/EB um alþjónustu og réttindi notenda. Um sé að ræða ákveðnar samfélagslegar skyldur sem ætlast sé til að lagðar séu á eitt eða fleiri fyrirtæki sem veiti fjarskiptaþjónustu. Markmiðið sé að þeir þættir sem séu innifaldir i hugtakinu alþjónusta séu aðgengilegir fyrir alla notendur þannig að allir geti verið þátttakendur í nútímasamfélagi. Alþjónustan sé þannig nokkurs konar öryggisnet að því er varði aðgang allra notenda að ákveðinni fyrir fram skilgreindri lágmarksþjónustu. Í raun megi segja að þetta fyrirkomulag hafi ekki breyst fyrr en með samþykkt fjárlaga á árinu 2008. Þá hafi verið sett sérstök fjárheimild fyrir sjóðinn í fjárlög og fjármálaráðuneytið gefið heimild fyrir því að greiða úr sjóðnum á grundvelli heimildarinnar og þá um leið heimild til að gera sjóðinn neikvæðan. Eftir að þessar breytingar hafi verið gerðar hafi fyrst verið hægt að greiða stefnanda ákvarðaða fjárhæð sem greidd hafi verið út hinn 29. febrúar 2009. Með greiðslu á þessu tímamarki hafi í reynd verið að greiða stefnanda ákvarðað framlag áður en það hafi fallið í gjalddaga, samkvæmt lögum um fjarskipti, enda hafði verið gert ráð fyrir að greiðslan myndi ekki eiga sér stað fyrr en í lok árs 2009. Þessar breytingar á greiðslufyrirkomulagi úr sjóðnum breyti þó engu um þá lögfestu meginreglu sem lýst sé hér að framan og úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála gangi út frá, þ.e. að ekki sé greitt fyrr en álagt jöfnunargjald á fjarskiptafyrirtækin skili sér inn í Jöfnunarsjóð, sbr. hér að neðan um gjalddaga kröfu á Jöfnunarsjóð. Gjalddagi kröfu sé það tímamark þegar kröfuhafa sé fyrst heimilt að krefjast þess að skuldari inni greiðslu sína af hendi og sé þá miðað við að ekki séu fyrir hendi neinar efndahindranir, sem breyti skyldum aðila í því sambandi. Í því ágreiningsmáli sem hér sé til umfjöllunar séu til staðar margvíslegar efndahindranir sem geri það að verkum að jöfnunarsjóði hafi verið ómögulegt að standa skil á hinu ákvarðaða framlagi á því tímamarki sem krafist sé af hálfu stefnanda í máli þessu. Samkvæmt 21. gr. fjarskiptalaga geti fjarskiptafyrirtæki sótt um það til Póst- og fjarskiptastofnunar að því verði með fjárframlögum tryggt eðlilegt endurgjald fyrir þá alþjónustu sem því sé skylt að veita samkvæmt lögum um fjarskipti. Að fenginni umsókn frá alþjónustuveitanda sé stofnuninni skylt að reikna út hvert framlagið skuli vera. Póst- og fjarskiptastofnun hafi umsjón með Jöfnunarsjóðnum og meti árlega fjárþörf hans, en fjárframlög séu miðuð við eitt ár í senn. Jöfnunargjaldið standi straum af kostnaðinum og sé það lagt á fjarskiptafyrirtækin í hlutfalli við bókfærða veltu. Fjárþörfin sé endurskoðuð árlega og að fenginni niðurstöðu beri Póst- og fjarskiptastofnun, sbr. 3. mgr. 22. gr. fjarskiptalaga, að skila til samgönguráðherra tillögu um breytt gjaldhlutfall, sem hann síðan, eftir atvikum, leggi fram í formi lagafrumvarps til samþykktar á Alþingi. Það sé því ekki Póst- og fjarskiptastofnun sem taki lokaákvörðun um að lagt skuli jöfnunargjald á Símann eða önnur fjarskiptafyrirtæki á markaði heldur sé það Alþingi sem taki hina endanlega ákvörðun um gjaldhlutfall jöfnunargjalds og þar með hvort Jöfnunarsjóður skuli standa við þær skuldbindingar sem lagðar hafa verið á hann. Af þessu leiði að ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar um að veita framlag úr Jöfnunarsjóði, eða eftir atvikum úrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, hafi ákvörðun stofnunarinnar verið kærð, feli ekki í sér lögvarða kröfu alþjónustuveitandans. Þessi skilningur fáist í raun staðfestur í úrskurðarorði úrskurðar nr. 1/2007, sem mál þetta varði, en þar sé beinlínis lagt fyrir stofnunina að gera tillögu um breytt gjaldhlutfall jöfnunargjalds með vísan til 3. mgr. 22. gr. fjarskiptalaga, til samræmis við forsendur og niðurstöðu úrskurðarnefndar. Úrskurðarnefndin geri þannig ekki ráð fyrir því í úrskurðarorðum að upphæðin sé gjaldfallin og þar með greidd út til Símans heldur að meira þurfi að koma til áður en til greiðslu komi. Þannig sé augljóst að úrskurðarorðin séu skilyrt og með engu móti hægt að líta á að úrskurður úrskurðarnefndar nr. 1/2007 feli í sér aðfararhæfa kröfu. Gjalddagi jöfnunarsjóðsframlags geti því ekki tekið mið af því hvenær umræddur úrskurður var kveðinn upp hinn 10. október 2007, sbr. kröfu stefnanda um að telja gjalddagann vera 10. nóvember 2007, þ.e. 30 dögum eftir umrætt tímamark. Ekki hafi fengist endanleg niðurstaða vegna kröfu stefnanda hjá stjórnsýslunni fyrr en með úrskurði úrskurðarnefndarinnar 10. október 2007. Þegar sá úrskurður hafi legið fyrir hafi verið hafist handa við að fullnægja honum, en þá hafi ekki verið til nægt fé í sjóðnum og því verið tekið fram í úrskurðinum til hvaða ráða þyrfti að grípa til að hægt yrði að greiða gjaldið. Ekkert liggi fyrir um annað en að farið hafi verið eftir því. Ekki sé um að ræða hefðbundna fjárkröfu sem lúti venjulegum reglum kröfuréttar. Í 13. gr. alþjónustutilskipunar nr. 2002/22/EB sé t.a.m. ekki talað um kröfu heldur um bætur. Um sé að ræða styrk sem veittur sé til fyrirtækja sem beri alþjónustuskyldur og því aðeins ef alþjónustan er rekin með tapi og telst vera ósanngjörn byrði á fyrirtækinu. Þá geti viðkomandi fyrirtæki sótt um styrkinn, en hann taki aðeins til hreins kostnaðar. Stefndi telur að í þeim lagaheimildum sem mæli fyrir um styrkveitingu þessa felist ekki heimild til greiðslu annars en styrksins sjálfs, þ.e. hvorki til innheimtuþóknunar né dráttarvaxta eða nokkurra annarra greiðslna en til að greiða styrkinn sjálfan. Af lagaákvæðum um sjóðinn og styrkveitingar úr honum, ásamt lögskýringargögnum með þeim, verði ekki ráðið að sjóðnum hafi verið ætlað að greiða dráttarvexti og innheimtukostnað. Ekki verði heldur horft fram hjá því að slíkur kostnaður myndi allur leggjast á fjarskiptafyrirtækin, þ.m.t. stefnanda sjálfan, því hann kæmi beint fram í gjaldinu vegna aukinnar fjárþarfar sjóðsins. Slíkar greiðslur myndu heldur ekki samræmast tilgangi sjóðsins. Fjarskiptalögin eru sérlög gagnvart lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sem eru samkvæmt 2. gr. þeirra frávíkjanleg að verulegu leyti. Stefndi telur því að vísun stefnanda til 5. gr. laganna geti ekki átt við, bæði vegna þess að fjarskiptalögin eru sérlög sem gangi framar almennum lögum og jafnframt vegna þess að gjalddagi sé ekki ákveðinn fyrir fram líkt og ákvæðið geri ráð fyrir, heldur fari gjalddaginn eftir stöðu og fjárþörf sjóðsins hverju sinni. Samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar megi ekkert gjald greiða af hendi, nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Um frekari takmarkanir á heimildum stjórnvalda til að greiða út fé úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum sé að finna í lögum nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins. Jöfnunarsjóður alþjónustu sé opinber sjóður sem fjármagnaður sé með sérstökum skatttekjum, þ.e. jöfnunargjaldi. Hlutverk hans og verkefni séu lögbundin eins og fram hafi komið. Því sé ljóst að sjóðnum sé hvorki heimilt að greiða út fé sem sé í opinberri vörslu hans né stofna til skuldar við ríkissjóð til greiðslu á slíkum framlögum, nema fyrir því sé heimild í fjárlögum. Slík heimild fékkst ekki fyrr en með samþykkt fjárlaga fyrir árið 2009 hinn 22. desember 2008 og samþykkt fjáraukalaga fyrir árið 2008 þann sama dag. Ekki sé hægt að fallast á að Jöfnunarsjóði beri að greiða dráttarvexti af fjárframlagi sem honum sé ekki heimilt að lögum að inna af hendi. Um sé að ræða algjöran ómöguleika fyrir jöfnunarsjóð að efna skyldu sína fyrr en heimild til greiðslu sé fengin í fjárlögum. Því verði að telja að gjalddagi jöfnunarsjóðsframlags til stefnanda geti í fyrsta lagi talist vera 30 dögum frá því að heimild fékkst í fjárlögum til að greiða gjaldið, þ.e. 22. janúar 2009. Hins vegar verði jafnframt að líta til þess að um álagningu og innheimtu jöfnunargjalds fari samkvæmt skattalögum. Jöfnunarsjóður verði því fyrst gjaldfær þegar sá ferill sem lögin geri ráð fyrir hafi runnið sitt skeið, þ.e. álagning farið fram og skatttekjur innheimtar í samræmi við hana. Í ljósi þess að skattar geti ekki verið afturvirkir hafi hið hækkaða gjald ekki verið lagt á fyrr en við álagningu ársins 2009 og hafi þá allt rekstrarárið 2008 verið lagt til grundvallar. Tekjur til þess að standa straum af jöfnunarsjóðsframlagi til Símans hafi því ekki runnið til Jöfnunarsjóðs fyrr en undir lok árs 2009. Telji stefndi sterk rök hníga til þess að miða beri gjalddaga Jöfnunarsjóðsframlags í fyrsta lagi við það tímamark að álagning gjaldsins hafi farið fram, þ.e. í lok október 2009. Fyrr hafi Jöfnunarsjóður ekki verið gjaldfær. Krafa stefnanda byggi á þeirri forsendu að ávallt séu til staðar fjármunir í jöfnunarsjóði til að mæta hugsanlegum fjárútlátum sjóðsins. Ef fallist yrði á kröfu stefnanda þyrftu að vera bundnir umtalsverðir fjármunir í Jöfnunarsjóði frá fyrirtækjum á markaði sem óvíst væri hvort þyrfti að nota. Augljóst sé að regluverkið sé ekki byggt upp með það í huga enda væri slíkt fyrirkomulag ekki til hagsbóta fyrir fyrirtæki á markaði, þ.m.t. stefnanda. Í fyrsta lagi sé óvíst hvort alþjónustuhafi muni óska eftir framlagi og í öðru lagi allsendis óvíst hvert ákvarðað framlag yrði ef á reyndi. Til frekari rökstuðnings fyrir því að krafa stefnanda um framlög úr Jöfnunarsjóði hafi ekki fallið í gjalddaga við uppkvaðningu úrskurðar úrskurðarnefndar hinn 10. október 2007, megi benda á eftirfarandi orðalag í 3. mgr. 22. gr. fjarskiptalaga: „Verði útgjöld hærri en nemur jöfnunargjöldum á árinu skal gjaldfæra þann mismun á skuldbindingar næsta árs. Verði fjárhæð jöfnunargjalda hærri en nemur útgjöldum á gjaldárinu skal afgangur fluttur til næsta árs.“ Í greinargerð með ákvæðinu komi fram að með því hafi verið bætt við ákvæðum um flutning vangoldinna skuldbindinga eða afgangs til næsta árs. Fjarskiptalögin gangi því út frá þeirri reglu að hægt sé að flytja skuld sem hvíli á jöfnunarsjóði og ekki hafi verið greidd, sbr. það orðalag greinargerðar þar sem talað sé um vangoldnar skuldbindingar sem og hugsanlegan afgang, yfir á skuldbindingar næsta árs. Af því leiði að greiðsluskylda sjóðsins sé alltaf takmörkuð við innistæðu í sjóðnum á hverjum tíma. Jöfnunarsjóðurinn sé í vörslu Póst- og fjarskiptastofnunar, en hafi þó aðskilinn fjárhag og verði skuldbindingar sjóðsins hvorki lagðar á stofnunina né íslenska ríkið. Stefndi telji ekki vera fyrir hendi það kröfuréttarsamband sem væri forsenda þess að krefja um dráttarvexti í málinu. Stofnunin og íslenska ríkið séu ekki skuldarar gagnvart stefnanda. Auk þess sé ekki venjulegt kröfuréttarsamband milli stefnanda og sjóðsins sjálfs, en það telji stefndi vera forsendu þess að dráttarvextir geti átt við. Ekki sé um að ræða neina vanefnd, þar sem allt til 10. október 2007 hafi ekki legið fyrir niðurstaða í stjórnsýslunni um málaleitan stefnanda og frá þeim tíma hafi ekki verið til peningar í sjóðnum til að greiða fjárhæðina. Sjóðnum sé ekki ætlað að standa undir frekari greiðslum en hann getur og er enn síður ætlað að standa undir greiðslu dráttarvaxta og innheimtuþóknunar sem sé til komin vegna þess að fé sé ekki til í honum þegar niðurstaða um styrkveitingu liggi fyrir. Hvorki Póst- og fjarskiptastofnun, né íslenska ríkið, geti eða megi hlaupa þar undir bagga, en það sé hvorki á valdi stofnunarinnar né íslenska ríkisins að auka sjóðnum fé, heldur sé það á valdi löggjafans. Stefndi telji ekki lagaheimild til að greiða úr sjóðnum fé sem ekki sé til, en greitt sé úr sjóðnum eins og mögulegt sé hverju sinni. Því telji stefndi að ekki geti skapast krafa um dráttarvexti þegar svo hagi til að fé sé ekki til í sjóðnum og lagaheimildir til greiðslu ekki fyrir hendi. Með hliðsjón af ofangreindu telji stefndi að krafa stefnanda um framlag úr jöfnunarsjóði upp á 163.233.277 krónur, sem úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála hafi kveðið upp hinn 10. október 2007, hafi ekki verið fallin í gjalddaga í skilningi 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu þegar hún hafi verið greidd hinn 26. febrúar 2009. Af því leiði að hafna beri kröfu stefnanda um dráttarvexti þar sem krafan styðjist hvorki við umsamda gjalddaga né lögákveðinn gjalddaga. Verði ekki fallist á sjónarmið stefnda um þetta telji stefndi þó ljóst að gjalddaginn geti ekki talist hafa verið fyrr en þegar fjárheimild hafi fengist í fjárlögum til að greiða jöfnunarsjóðsframlagið, þ.e. 30 dögum eftir 22. desember 2008. Jafnframt telji stefndi að þó svo að talið yrði að stefnandi ætti rétt á dráttarvöxtum, þvert gegn von stefnda, þá væri ósanngjarnt og rangt að láta stefnda bera hallann af því að stefnandi hafi látið líða mjög langan tíma uns mál hafi verið höfðað. Væri því eðlilegra í því falli að greiðslan bæri aðeins dráttarvexti frá höfðun máls þessa. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Aðild í máli þessu er ágreiningslaus Í máli þessu deila aðilar um hvort greiða skuli dráttarvexti af 163.233.277 krónum, sem úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála ákvarðaði stefnanda vegna alþjónustukvaðar árið 2005. Í lögum um fjarskipti nr. 81/2003, getur Póst- og fjarskiptastofnun falið einu eða fleiri fjarskiptafyrirtækjum að inna af hendi svokallaða alþjónustu á ákveðnum svæðum eða eftir þjónustutegundum. Er alþjónusta skilgreind í lögunum, sem afmarkaðir þættir fjarskipta af tilteknum lágmarksgæðum sem boðnir eru öllum notendum á viðráðanlegu verði, óháð landfræðilegri staðsetningu þeirra. Samkvæmt 21. gr. laganna getur fjarskiptafyrirtæki, sem telur alþjónustu, sem því er gert skylt að veita samkvæmt lögunum, vera rekna með tapi og því ósanngjarna byrði á fyrirtækinu, sótt um til Póst- og fjarskiptastofnunar að því verði með fjárframlögum tryggt eðlilegt endurgjald fyrir þá starfsemi, sem Póst- og fjarskiptastofnun metur. Í lögunum er jafnframt kveðið á um það, að til að standa straum af greiðslu þessara fjárframlaga skuli starfrækja Jöfnunarsjóð alþjónustu og innheimta jöfnunargjald, sem renni í Jöfnunarsjóðinn, sem er í vörslu Póst- og fjarskiptastofnunar. Er í lögunum kveðið á um tiltekið hlutfall af bókfærðri veltu skuli renna í Jöfnunarsjóðinn. Jafnframt skal fjárþörf sjóðsins vegna þessarar þjónustu endurskoðuð árlega af Póst- og fjarskiptastofnun sem síðan gerir tillögur til samgönguráðherra um breytt gjaldhlutfall, ef þörf er á. Þá segir í 3. mgr. 22. gr. i.f. fjarskiptalaga nr. 81/200: „Verði útgjöld hærri en nemur jöfnunargjöldunum á árinu skal gjaldfæra þann mismun á skuldbindingar næsta árs. Verði fjárhæð jöfnunargjalda hærri en nemur útgjöldum á gjaldárinu skal afgangur fluttur til næsta árs.“ Eins og að framan hefur verið lýst greindi Póst- og fjarskiptastofnun og stefnanda á um hver kostnaður stefnanda af þessari þjónustu væri fyrir árið 2005. Kærði stefnandi ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar, dagsetta 7. desember 2006, til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála, sem kvað upp úrskurð hinn 10. október 2007. Hljóðar úrskurðarorðið svo: „Hin kærða ákvörðun Póst- og fjarskiptastofnunar frá 12. desember 2006 er felld úr gildi hvað varðar þá hluta hennar er snúa að kostnaði á veitingu gagnaflutningsþjónustu með 128 Kbs/s flutningsgetu. Þess í stað er kostnaður Símans hf. vegna alþjónustukvaðar árið 2005 ákvarðaður kr. 163.233.277.- Jafnframt er lagt fyrir Póst og fjarskiptastofnun að gera tillögu til samgöngumálaráðherra um breytt gjaldhlutfall til samræmis við hinn ákvarðaða kostnað, sbr. 3. mgr. 22. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003.“ Í fyrrgreindu úrskurðarorði er ekki kveðið á um það hvenær greiða skuli fjárhæðina og orðalag hans í raun með þeim hætti að þar er einungis kveðið á um hve hár kostnaður stefnanda telst vera af alþjónustukvöð fyrir árið 2005. Kostnaðinn, sem úrskurðarnefndin taldi hæfilegan til handa stefnanda vegna þessarar þjónustu, gat stefnandi fengið greiddan frá stefnda, þ.e. Jöfnunarsjóði, sem, samkvæmt áðurnefndum lögum, er fjármagnaður af fjarskiptafyrirtækjum, þ.á m. stefnanda. Hins vegar gera lögin um fjarskipti ráð fyrir því, sbr. áðurnefnda 3. mgr. 22. gr. laganna, að ef ekki eru til fjármunir í sjóðnum til að standa straum af útgjöldum ársins, skuli þau færð til gjalda næsta árs. Þegar framangreint er virt verður því að líta svo á að forsendur til greiðslu úr sjóðnum séu þær, að með ákvörðun Alþingis verði tryggt að nægt fjármagn sé til staðar í sjóðnum. Þá er hvorki í lögunum sjálfum né í fyrrgreindum úrskurði kveðið á um skyldu til að greiða á ákveðnum tíma og eins og úrskurðarorðið hljóðar er ekki unnt að líta svo á að fjárhæðin sé gjaldkræf á uppkvaðningardegi hans. Verður því ekki beitt ákvæðum laga, um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, um gjalddaga kröfu. Óumdeilt er að ekki voru til fjármunir í sjóðnum á þeim tíma sem úrskurðurinn var kveðinn upp og að stefnandi fékk greidda ákvarðaða fjárhæð hinn 26. febrúar 2009, en stefnandi hefur ekki haldið því fram að dregist hafi að greiða eftir að fjármunir voru til í sjóðnum. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt, þrátt fyrir þessa niðurstöðu, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan D Ó M S O R Ð : Stefndi, Póst- og fjarskiptastofnun f.h. Jöfnunarsjóðs, er sýkn af kröfum stefnanda, Símans hf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 210/2009
Kærumál Kröfugerð Eignarréttur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
S gerði tvo samninga við R um umsjón, rekstur og framkvæmdir í Heiðmörk. Samkvæmt efni samninganna fór S á gildistíma þeirra með rétt til að hagnýta skógarafurðir í Heiðmörk og afla sér fjár með sölu þeirra, hvort sem var í formi sölu jólatrjáa, viðarkurls, girðingastaura eða öðrum hætti. Í héraði krafðist S þess að K og Kl yrði gert að bæta honum tjón sem hann kvaðst hafa orðið fyrir þegar trjágróður fór forgörðum við framkvæmdir á vegum K í Heiðmörk í febrúar 2007. Héraðsdómur taldi að ekki hefði verið unnt að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að S hefði eignarrétt yfir þeim trjám í Heiðmörk sem bótakrafan næði til. Þá var jafnframt talið að bótakrafa S í skjóli þessara réttinda yrði ekki nema að litlu leyti grundvölluð á smásöluverði þeirra trjáa sem forgörðum fóru, svo sem S miðaði við í kröfugerð sinni. Samkvæmt þessu var talið að S hefði ekki markað kröfugerð sinni þann farveg að unnt væri að taka afstöðu til bóta sem hann kynni að eiga á hendur K og Kl. S kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar og krafðist þess að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki hefði annað legið fyrir en að S hefði einn haft þau eignarréttindi sem fælust í heimild til fjárhagslegrar hagnýtingar þess trjágróðurs er fór forgörðum við framkvæmdirnar. Sú hagnýting hefði m.a. getað falist í því að selja trjágróðurinn á almennum markaði, ef tækifæri hefði gefist til þess. Krafa S væri metin af dómkvöddum mönnum og í samræmi við þau réttindi sem hann hefði. Samkvæmt þessu vara krafa S tekin til greina og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. apríl 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að nýju. Hann krefst kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili Kópavogsbær krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og að sóknaraðila verði gert að greiða honum kærumálskostnað. Varnaraðili Klæðning ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er rakið efni þeirra tveggja samninga, sem sóknaraðili hefur gert við Reykjavíkurborg um umsjón, rekstur og framkvæmdir í Heiðmörk, svo og efni þeirra reglna sem fyrri samningnum fylgja. Samningar þessir og reglur eru grundvöllur réttarstöðu sóknaraðila að því er lýtur að rétti til lands og trjágróðurs í Heiðmörk. Óumdeilt er að sóknaraðili fer á gildistíma samninganna með rétt til að hagnýta skógarafurðir í Heiðmörk og aflar hann sér fjár með sölu þeirra, hvort sem er í formi sölu jólatrjáa, viðarkurls, girðingastaura eða öðrum hætti. Eins og greinir í héraðsdómi liggur í málinu fyrir sú afstaða Reykjavíkurborgar að sóknaraðili sé bær til þess að leita samninga við varnaraðila Kópavogsbæ um bætur vegna trjágróðurs sem fór forgörðum við framkvæmdir á vegum þessa varnaraðila á svæðinu. Ekki liggur annað fyrir en að sóknaraðili hafi einn haft þau eignarréttindi sem felast í heimild til fjárhagslegrar hagnýtingar þess trjágróðurs er fór forgörðum við framkvæmdirnar. Sú hagnýting gat meðal annars falist í því að selja trjágróðurinn á almennum markaði, ef tækifæri hefði gefist til þess. Er grundvöllur þess hluta kröfu sóknaraðila, sem reistur er á smásöluverði trjágróðursins er fór forgörðum, metnu af dómkvöddum mönnum, því í samræmi við þau réttindi sem hann hefur og lýst er að framan. Samkvæmt framansögðu verður krafa sóknaraðila tekin til greina. Hver málsaðila verður látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu sóknaraðila, Skógræktarfélags Reykjavíkur, á hendur varnaraðilum, Kópavogsbæ og Klæðningu ehf., til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 12. f.m., er höfðað 23. nóvember 2007 af Skógræktarfélagi Reykjavíkur, Elliðahvammi í Reykjavík, á hendur Kópavogsbæ, Fannborg 2 í Kópavogi, og Klæðningu ehf., Bæjarlind 4 í Kópavogi. Stefnandi gerir þá dómkröfu að stefndu verði óskipt gert að greiða honum 21.006.194 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. febrúar 2007 til 27. mars sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi Kópavogsbær krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefndi Klæðning ehf. krefst aðallega sýknu, en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. I. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til heimtu skaðabóta vegna trjágróðurs sem fór forgörðum í landi Heiðmerkur við framkvæmdir á vegum stefnda Kópavogsbæjar í febrúar 2007. Fólust framkvæmdirnar í jarðvinnu og lagningu neysluvatnsaðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við hesthúsahverfi Heimsenda í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum í Heiðmörk og hafði stefndi Klæðning ehf. þær með höndum sem verktaki. Styðst krafa stefnanda að meginstefnu til við matsgerð tveggja dómkvaddra manna, þeirra Bjarna Finnssonar garðyrkjufræðings og Þorbergs Hjalta Jónssonar skógfræðings, sem að beiðni stefnanda voru kvaddir til þess af héraðsdómi 27. maí 2008 að leggja „mat á verðmæti þeirra trjáplantna sem teljast hafa verið fjarlægðar og/eða hafa spillst á lagnaleið vatnsveitu Kópavogsbæjar í og við Þjóðhátíðarlund í Heiðmörk [...] miðað við verðlag 9. febrúar 2007“. Lá á þeim tíma fyrir úttekt tveggja sérfræðinga, sem stefnandi leitaði til, um fjölda, tegund og stærð þeirra trjáplanta sem farið hefðu forgörðum við þessa framkvæmd. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að leggja mætti þá úttekt til grundvallar við mat þeirra. Í matsgerð sinni leggja matsmennirnir síðan mat á verðmæti trjáplantna samkvæmt úttektinni, en þær eru 559 talsins, miðað við smásöluverð þeirra á almennum markaði annars vegar, en hins vegar miðað við heildsöluverð þeirra. Sé tekið mið af smásöluverði hljóðar niðurstaða þeirra upp á 19.419.624 krónur. Gerir stefnandi kröfu á hendur stefndu óskipt um greiðslu þeirrar fjárhæðar, en að auki krefur hann þá um greiðslu kostnaðar „vegna hagsmunagæslu í tengslum við þær ólögmætu framkvæmdir“ sem málið snýst um og nemur sú krafa 1.586.570 krónum. Stefndu hafna því alfarið að á þeim hvíli bótaskylda gagnvart stefnanda vegna umræddra framkvæmda. II. Stefnandi er héraðsskógræktarfélag innan vébanda Skógræktarfélags Íslands. Megintilgangur félagsins er að vinna að skógrækt, trjárækt og landbótum fyrir almenning í Reykjavík og stuðla að bættu samspili og lífsskilyrðum manna, dýra og gróðurs. Að frumkvæði stefnanda var Heiðmörk gerð að útivistarsvæði Reykjavíkur fyrir rúmlega hálfri öld en þá var náttúrulegt skóglendi nánast horfið innan borgarmarkanna. Hefur félagið frá því um 1950 annast ræktun Heiðmerkursvæðisins og staðið fyrir umfangsmikilli skógrækt og uppgræðslu og byggt upp sjálfbæra útivistarskóga fyrir höfuðborgarsvæðið. Er flatarmál skóglendna Heiðmerkur nú um 1.300 hektarar, þar af helmingur birkiskógur eða birkikjarr. Í stefnu segir að starfsemi stefnanda í Heiðmörk hafi að stórum hluta farið fram með sjálfboðavinnu félagsmanna og framlögum frá svokölluðum landnemafélögum einstaklinga, félaga og fyrirtækja. Reykjavíkurborg sé eigandi Heiðmerkurlandsins, en umsjón og umráð þess hafi verið í höndum stefnanda. Í maí 2003 hafi stefndi Kópavogsbær lagt fram fyrirspurn til Skipulagsstofnunar um matsskyldu framkvæmda við „gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk“. Með ákvörðun Skipulagsstofnunar 25. júní 2003 hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að umrædd framkvæmd væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Í forsendum ákvörðunar Skipulagsstofnunar segi svo meðal annars: „Sýnt hefur verið fram á að framkvæmdin sé ekki líkleg til að hafa veruleg áhrif á gróður sem ekki sé hægt að bæta með fyrirhuguðum vinnubrögðum við frágang og í ljósi samráðs sem haft hefur verið við Skógræktarfélög Kópavogs og Reykjavíkur um legu vatnslagnar.“ Stefnandi kveðst ekki kannast við að það samráð sem þarna er lýst hafi verið haft við hann. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar sé meðal annars getið umsagnar Umhverfisstofnunar um framkvæmdina þar sem bent hafi verið á að leita skyldi umsagnar stofnunarinnar áður en framkvæmdaleyfi yrði veitt, sbr. 2. mgr. 37. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd, vegna hraunmyndunar og Húsfellsbruna, og jafnframt að afla þyrfti leyfis stofnunarinnar ef ný afmörkun á brunnsvæði kallaði á framkvæmdir innan Bláfjallafólkvangs og hætta væri á að friðlýstu svæði yrði spillt. Sérstaklega hafi verið tiltekið í ákvörðuninni að áður en framkvæmdaleyfi yrði gefið út þyrfti að ganga frá breytingu á aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024, auk þess sem breyta þyrfti svæðisskipulaginu „Vatnsvernd á höfuðborgarsvæðinu“. Eftir að framangreind niðurstaða lá fyrir hafi ekki verið haft samráð við stefnanda við undirbúning framkvæmda á umráðasvæði félagsins í Heiðmörk, en hluti lagnaleiðar liggi um það svæði. Þá liggi fyrir að ekki hafi verið leitað samninga við stefnanda um eignir og réttindi hans á framkvæmdasvæðinu. Stefndu, Kópavogsbær sem framkvæmdaraðili og Klæðning ehf. sem verktaki hans, hófu 9. febrúar 2007 framkvæmdir í Heiðmörk við framangreint verk með skurðgreftri og tilheyrandi raski og skemmdum á trjágróðri. Eftir að framkvæmdastjóra stefnanda varð þessa áskynja þennan dag hafi hann haft samband við Reykjavíkurborg og fengið þær upplýsingar að Kópavogsbær hefði ekki framkvæmdaleyfi fyrir þessari framkvæmda innan Reykjavíkur, sbr. 27. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, og hefðu framkvæmdir verið stöðvaðar. Hefðu þá þegar verið unnin stórfelld spjöll og tré í hundraðatali eyðilögð og keyrð í burtu af svæðinu. Allt hafi þetta verið gert án samþykkis og heimildar stefnanda, sem sé umráðaaðili landsins og eigandi og umráðaaðila þeirra trjáplatna sem spillt var. Annars vegar hafi verið um að ræða trjáplöntur í svokölluðum „Þjóðhátíðarlundi“, en stefnandi hafi plantað trjáplöntum í hann árið 1974, og hins vegar trjáplöntur í Sinawiklundi, en í þann lund hafi stefnandi plantað trjám í samvinnu við félagið Sinawik sem er hluti af Kiwanishreyfingunni. Af hálfu stefnda Kópavogsbæjar hafi því verið haldið fram að sveitarfélagið hefði þegar fengið heimild til framkvæmdanna með samningi sem það hefði gert við Reykjavíkurborg 15. september 2006. Samkvæmt því samkomulagi skyldi Reykjavíkurborg gefa út framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því beiðni þar að lútandi yrði lögð fram. Fyrir liggi að þegar framkvæmdir í Heiðmörk hófust 9. febrúar 2007 hafi ekki verið búið að gefa slíkt leyfi út og þá hafi skipulagi ekki verið breytt svo sem nauðsyn hafi borið til samkvæmt ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 25. júní 2003. Hafi stefnandi ritað Reykjavíkurborg bréf vegna þessa 13. febrúar 2007, þar sem lýst var afstöðu og sjónarmiðum félagsins. Í svarbréfi borgarstjóra 16. febrúar 2007 hafi verið staðfest að framkvæmdir þær sem ráðist var í 9. febrúar 2007 hefðu verið án heimildar. Í kjölfarið og á grundvelli lauslegs mats starfsmanns Skógræktarfélags Íslands á tjóni á trjám og trjágróðri á umráðasvæði stefnanda hafi félagið ritað stefnda Kópavogsbæ bréf og krafið hann um skaðabætur að fjárhæð 37.880.566 krónur. Þá hafi stefnandi 28. febrúar 2007 lagt fram kæru til lögreglu vegna eigna- og umhverfisspjalla í Heiðmörk. Hafi sú kæra verið byggð á 27. gr. sbr. 60. gr. skipulags- og byggingalaga, 17. gr. og 37.-39. gr., sbr. 76. gr. náttúruverndarlaga og 6. gr., sbr. 37. gr. skógræktarlaga nr. 3/1955. Þá hafi verið kærð spjöll á eignum stefnanda, sbr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hinn 7. mars 2007 hafi Reykjavíkurborg gefið út framkvæmdaleyfi til Kópavogsbæjar vegna vatnsveitu-framkvæmdanna í Heiðmörk með nánar tilteknum skilyrðum, þar á meðal um samráð við stefnanda. Í framhaldi af því hafi að nýju verið hafist handa við framkvæmdir þar sem frá var horfið 9. febrúar 2007. Samhliða því hefðu átt sér stað samskipti milli stefnanda og Kópavogsbæjar í þeim tilgangi að ná samkomulagi um skaðabætur vegna þess tjóns sem framangreindar framkvæmdir hefðu haft í för með sér fyrir stefnanda. Í þeim viðræðum hafi komið fram að ágreiningur var með aðilum um fjölda þeirra trjáa sem hefðu eyðilagst eða spillst. Vegna þess ágreinings hafi orðið sammæli um að fá til úttektar um þetta tvo sérfræðinga, þá Bjarni Diðrik Sigurðsson og Ólafur G. E. Sæmundsen. Hefðu úttektarmenn haldið fund 9. maí 2007 þar sem aðilar máls þessa mættu og lögðu fram gögn. Verkefni þeirra hafi þar verið skilgreint þannig „að meta skyldi fjölda trjáa sem fjarlægð voru eða spilltust vegna framkvæmda við stofnlögn Vatnsveitu Kópavogs í Heiðmörk við Þjóðhátíðarlund og skyldi gera grein fyrir tegund og stærð“. Úttektarmenn hefðu skilað niðurstöðu sinni í lok júní 2007. Sé það mat þeirra að samtals sé um 559 tré að ræða, sem síðan er skipt eftir tegund og stærð. Ekki hafi komið fram athugasemdir um niðurstöðu þessa og því litið svo á af hálfu stefnanda að aðilar séu sammála um að leggja hana til grundvallar um fjölda, stærð og tegund þeirra trjáa sem eyðilögðust eða spilltust af völdum stefndu. Af hálfu stefnanda er staðhæft að hann sé og hafi verið eigandi þeirra trjáplantna sem félagið gróðursetti árið 1974 í Þjóðhátíðarlundi, enda hafi það aldrei framselt eða afsalað sér eignarrétti að þeim. Hið sama eigi við um trjáplöntur í Sinawiklundi, en gróðursetning í hann hafi farið fram í samvinnu við Sinawikfélagið. Fyrir liggi staðfesting frá því félagi um að það telji stefnanda eiganda umræddra trjáplantna og réttan aðila til að sækja bætur vegna tjóns á þeim. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndu hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið honum tjóni með því fjarlægja og ónýta trjáplöntur í eigu og umráðum hans án samningsbundinnar heimildar og án þess að aflað hafi verið heimildar til eignarnáms og/eða umráðatöku í tengslum við eignarnám. Stefndi Kópavogsbær hafi sem framkvæmdaaðili borið ábyrgð á tilgreindum framkvæmdum og þar með að framkvæmdir hæfust ekki fyrr en aflað hefði verið opinberra leyfa og heimilda frá stefnanda sem eiganda og umráðaaðila þeirra trjáplantna sem voru á lagnaleið eða eignarnáms. Skaðabótaábyrgð stefnda Klæðningar ehf. byggir stefnandi á því að sá aðili hafi með verkum sínum spillt og eyðilagt eignir stefnanda án heimildar stefnanda og án eignarnáms. Forsvarsmönnum stefnda Klæðningar ehf. hljóti að hafa verið ljóst eða mátt vera ljóst að áður en framkvæmdir hæfust yrði að liggi fyrir staðfesting á því að framkvæmdaaðili og verkkaupi eða hann sjálfur hefði aflað allra nauðsynlegra heimilda til framkvæmda, þar á meðal hjá þeim aðilum sem ættu eignir sem myndu fara forgörðum eða spillast. Stefnandi byggir á því að stefndu beri óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart sér á öllu tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna framangreindra atvika, enda hljóti að vera ljóst að heimild þeirra til að nýta, fjarlægja eða ónýta eignir annars aðila hafi ekki getað byggst á öðru en samningi eða eignarnámi og í undantekningartilvikum á óbeðnum erindrekstri. Í því tilviki sem hér um ræðir sé engu slíku til að dreifa og háttsemi beggja stefndu því saknæm og ólögmæt. Um sameiginlega ábyrgð framkvæmdaaðila og verktaka vegna heimildarlausra framkvæmda er jafnframt vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 458/2006. Um bótafjárhæð vísar stefnandi nú aðallega til framlagðrar matsgerðar, en krafa sem gerð er á grundvelli hennar nemur svo sem fram er komið 19.419.624 krónum. Að auki er þess krafist að stefndu bæti stefnanda þann kostnað sem fallið hafi á stefnanda vegna hagsmunagæslu í tengslum við þær ólögmætu framkvæmdir sem átt hefðu sér stað í Heiðmörk þann 9. febrúar 2007. Sá kostnaður, 1.586.570 krónur, sundurliðist þannig að í fyrsta lagi sé um að ræða vinnu starfsmanna stefnanda, en krafa vegna þess nemur 500.000 krónum, í öðru lagi sé gerð krafa um greiðslu sem stefnandi hafi innt af hendi til Skógræktarfélags Íslands að fjárhæð 481.920 krónur og í þriðja lagi hafi fallið á félagið lögmannskostnaður að fjárhæð 604.650 krónur. Vegna fyrsta kröfuliðarins bendir stefnandi á að framkvæmdastjóri félagsins hafi þurft að ráðstafa meginhluta vinnutíma síns frá 9. febrúar 2007 og fram yfir miðjan mars í verk sem lutu að umræddum framkvæmdum, en auk þess hafi fleiri starfsmenn komið þar að verki. Aðrir kröfuliðir taki til beins útlagðs kostnaðar, en að mati stefnanda hafi verið nauðsynlegt fyrir hann að leita á fyrstu stigum málsins eftir sérfræðiaðstoð, annars vegar til að meta og staðreyna umfang tjóns og hins vegar hafi hann þurft á lögfræðilegri aðstoð að halda til að geta metið réttarstöðu sína og lagaleg úrræði. Sá lögmannskostnaður og kostnaður við staðreyna umfang tjóns sem krafist er geti ekki talist hluti málskostnaðar við rekstur þessa máls. Verði ekki á það fallist byggir stefnandi á því að kostnaður þessi skuli metinn sem hluti málskostnaðar í þessu máli. Af hálfu stefnanda er krafist almennra vaxta frá þeim degi sem hið bótaskylda tjón átti sér stað og þar til liðinn var einn mánuður frá því krafa var sett fram, en það hafi verið gert var með bréfi 27. febrúar 2007. Í samræmi við þetta sé krafist almennra vaxta frá 9. febrúar til 27. mars 2007, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni utan samninga. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 27. gr. þeirra laga. III. Í greinargerð stefnda Kópavogsbæjar er um málavexti vísað til þess að vorið 2003 hafi bærinn hafið undirbúning að gerð vatnsveitu í Vatnsendakrikum í Heiðmörk, landi Kópavogsbæjar. Fyrirhugaðar framkvæmdir fólust í dælingu vatns í Vatnsendakrikum, byggingu stöðvarhúss og vatnsgeymis og lagningu vatnsleiðslu frá borholustað til dreifikerfis. Þessar framkvæmdir, það er borun eftir neysluvatni og vinnsla grunnvatns á verndarsvæðum ásamt vegarlagningu, falli undir liði 2.c.iv., 10.b., 10.g. og 10.i. í viðauka 2 í lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og hefðu því verið tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar. Fyrirspurnarskýrslu hafi verið skilað til Skipulagsstofnunar og þann 25. júní 2005 hafi legið fyrir sú niðurstaða stofnunarinnar að fyrirhuguð framkvæmd væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif í för með sér og væri því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Engar kærur hefðu borist vegna þessarar niðurstöðu. Varðandi fyrirhugaða lagnaleið hafi verið ráðgert að nýta slóðir, vegi og reiðstíga á svæðinu eins og kostur var til að lágmarka röskun á svæðinu. Gerð hafi verið gróðurúttekt og í fyrirspurnarskýrslunni hafi lagnaleiðinni verið deilt upp í svæði A-H. Samráð hafi verið haft við Skógræktarfélag Kópavogs varðandi lagnaleiðina sem liggja átti um umráðasvæði félagsins í landi Kópavogs, en það svæði sé merkt H. Um svæði C hafi í fyrri tillögum að lagnaleið verið lagt til að fara í sneiðingu í hlíð ofan við skógarlund sem þar er, en sneiðingin hafi hins vegar valdið áberandi röskun á svæðinu sem yrði lengi sýnileg. Til að lágmarka sýnileg áhrif framkvæmdar hafi því einnig verið gerð tillaga um að fara í gegnum skógarlund í umsjón stefnanda. Af því tilefni hafi verið haft samband við þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda, Vigni Sigurðsson, og hann fenginn í vettvangsferð um svæðið. Til vettvangsferðarinnar hefðu mætt tveir starfsmenn VGK hönnunar ehf. Tilgangur farinnar hafi verið að leita að hentugustu lagnaleiðinni um svæði C í samráði við fulltrúa frá stefnanda. Niðurstaðan hafi orðið sú að heppilegast þótti að fara þvert í gegnum lundinn og hafi sú tillaga verið sýnd á loftmynd í skýrslu til Skipulagsstofnunar. Í skýrslunni sé fjallað um svæði C í kafla 2.3.2. en þar segi svo: „Á svæði C liggur fyrirhuguð slóð um grenitrjálund í umsjón Skógræktarfélags Reykjavíkur. Samráð var haft við fulltrúa þeirra sem fór á staðinn ásamt skýrsluhöfundum og valdi heppilegustu leiðina um svæðið.“ Þannig hafi verið haft fullt samráð við fulltrúa stefnanda um framkvæmdina. Skýrslan hafi síðan verið send Skipulagsstofnun til ákvarðanatöku sem síðan hafi sent hana til umsagnar stefnda, fornleifaverndar ríkisins, Heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar- og Kópavogssvæðis, Orkuveitu Reykjavíkur, Umhverfistofnunar og Umhverfis- og heilbrigðisstofu Reykjavíkur og Garðabæ og Hafnarfjarðarbæ til kynningar. Í framkomnum umsögnum hafi engin athugasemd verið gerð við fyrirhugaða lagningu vatnsleiðslunnar. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 25. júní 2003 segi síðan: „Sýnt hefur verið fram á að framkvæmdin sé ekki líkleg til að hafa veruleg áhrif á gróður sem ekki sé hægt að bæta með fyrirhuguðum vinnubrögðum við frágang og í ljósi samráðs sem haft hefur verið við Skógræktarfélög Kópavogs og Reykjavíkur um legu vatnslagnar.“ Á minnisblaði starfsmanna VGK hönnunar ehf. komi fram að í áðurnefndri skoðunarferð, þar sem þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi verið kallaður til samráðs, hafi verið komist að niðurstöðu um lagnaleið, lega lagnarinnar sett inn á loftmynd, vísað í framangreinda ferð og skýrslan send opinberum aðilum til umsagnar og ákvörðunartöku. Af hálfu Reykjavíkurborgar, eiganda landsins, og stefnanda hafi engar athugasemdir verið gerðar við fyrirhugaðar framkvæmdir fyrr en þær hófust í byrjun árs 2007. Stefndi hafi gert samkomulag við eiganda umrædds lands í Heiðmörk, Reykjavíkurborg, og sé það dagsett 15. september 2006. Samkomulagið fól í sér breytingu á staðarmörkum milli stefnda og Reykjavíkur í Vatnsendakrika í Heiðmörk. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins skuli Reykjavíkurborg ávallt heimila Kópavogsbæ og/eða verktaka á vegum bæjarins óhindraðan aðgang um land Reykjavíkurborgar í Heiðmörk til að komast að fyrirhugðu vatnstökusvæði bæjarins í Vatnsendakrikum í lögsögu Kópavogsbæjar. Fylgja skuli reglum Orkuveitu Reykjavíkur um umferð um vatnsverndarsvæði. Þá segir í 4. gr. samkomulagsins að Reykjavíkurborg skuli gera og samþykkja nauðsynlegar breytingar á svæðisskipulagi og aðalskipulagi sveitarfélaganna sem og afmörkun brunnsvæða og vatnsverndarsvæða við Vatnsendakrika og í Heiðmörk svo Kópavogsbær geti óhindrað hafið framkvæmdir við vatnsöflun og lagt nauðsynlegar lagnir, mannvirki og vegi við og frá vatnstökusvæði. Í 5. gr. segir að Reykjavíkurborg skuli heimila stefnda að leggja óhindrað og án endurgjalds vatnslögn og nauðsynlega vegaslóða frá vatnstökusvæði bæjarins í Vatnsendakrikum í lögsögu Kópavogs um Heiðmerkurland Reykjavíkurborgar og að mörkum þess lands og Vatnsenda í Kópavogi við Vatnsendaheiði, sbr. meðfylgjandi uppdrátt dags. 23. ágúst 2006. Skuli Reykjavíkurborg veita framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því að beiðni þar að lútandi er lögð fram. Framkvæmdin skuli unnin í samráði við Orkuveitu Reykjavíkur og fylgt reglum fyrirtækisins um umferð um vatnsverndarsvæðið. Með bréfi bæjarstjóra stefnda 27. nóvember 2006 hafi verið farið fram á framkvæmdaleyfi fyrir stofnlögn vatnsveitu um land Reykjavíkurborgar í Heiðmörk frá Heiðmerkurgirðingu við Vatnsendakrika að Heiðmerkurgirðingu á Vatnsendaheiði, en samkvæmt 5 gr. framangreinds samkomulags hafi Reykjavíkurborg innan mánaðar frá því beiðnin var lögð fram borið að gefa út framkvæmdaleyfi. Framkvæmdir hefðu síðan hafist í byrjun febrúar 2007 og Klæðning ehf. annast þær sem verktaki. Áður en vinna við verkið hófst hafi verið haft samráð við Orkuveitu Reykjavíkur, eins og mælt var fyrir um í 5 gr. samkomulagsins, og öll vinnutæki skoðuð af viðurkenndu verkstæði að kröfu heilbrigðisfulltrúa og Orkuveitu Reykjavíkur. Orkuveitan hafi þannig haft fulla vitneskju um það hvenær framkvæmdir hófust og aðgangur að svæðinu verið heimilaður um hlið hennar. Stefndi hafi, þegar framkvæmdir hófust, verið í góðri trú um að Reykjavíkurborg hefði staðið við ákvæði í 5. gr. samkomulagsins um að gefa út framkvæmdaleyfi innan mánaðar frá því að beiðni þar um barst. Einnig hafi stefndi Kópavogsbær verið í góðri trú um að Reykjavíkurborg hefði gert nauðsynlegar breytingar á skipulagi eins og mælt var fyrir um í samkomulaginu. Framkvæmdir hefðu á hinn bóginn verið stöðvaðar eftir að fyrir lá að Reykjavíkurborg hafði ekki gefið út framkvæmdaleyfið innan tilsetts tíma. Það hafi síðan ekki verið fyrr en með bréfi skrifstofu skipulags- og byggingarsviðs borgarinnar 7. mars 2007 að stefnda var tilkynnt að skipulagsráð borgarinnar hefði samþykkt framkvæmdaleyfið, sem öðlaðist gildi 8. mars 2007. Áður en framkvæmdir hófust hefðu verið settar sérstakar reglur um verklag og öryggismáls. Á því er byggt af hálfu stefnda Kópavogsbæjar að umræddar framkvæmdir hafi verið samkvæmt samkomulagi við eiganda landsins, Reykjavíkurborg, en þess utan hafi fullt samráð verið haft við framkvæmdastjóra stefnanda og Orkuveitu Reykjavík. Vísist í þessu sambandi til minnisblaðs tveggja starfsmanna VGK hönnunar ehf., sem áður er getið, og annarra gagna sem stefndi tilgreinir varðandi þetta í greinargerð sinni. Frá upphafi hafi verið ljóst að taka þyrfti upp talsvert af trjám vegna framkvæmdanna og hafi framkvæmdaleyfið verið bundið því skilyrði að tryggður yrði ásættanlegur frágangur við framkvæmd lagnarinnar að mati Garðyrkjustjóra Reykjavíkur og framkvæmdastjórnar vatnsverndarsvæðis höfuðborgarsvæðisins, en einnig skyldi haft samráð við Orkuveitu Reykjavík. Hins vegar hafi að öðru leyti verið við það miðað í samkomulaginu að lagning vatnslagnar og gerð nauðsynlegra vegarslóða væri án endurgjalds til landeiganda Reykjavíkurborgar, sbr. 5. gr., enda hafi samkomulagið verið liður í breytingu á staðarmörkum milli sveitarfélaganna. Sýknukrafa er einnig á því byggð að stefnandi hafi ekki verið eigandi þeirra trjáplantna sem haldið er fram að farið hafi forgörðum við framkvæmdirnar, heldur Reykjavíkurborg sem jafnframt er eigandi landsins. Er í þessu sambandi vísað til þjónustusamnings milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur frá 18. apríl 2000 og eldri samnings milli aðila um friðun og ræktun Heiðmerkur frá 3. mars 1950 og reglna um landnám og skógrækt á Heiðmörk sem settar hafi verið á grundvelli þess samnings. Því verði þannig ekki haldið fram að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stefndi Kópavogsbær beri ábyrgð á, enda sé Reykjavíkurborg eigandi Heiðmerkur og allra framkvæmda og mannvirkja á svæðinu samkvæmt þessum gerningum. Samkvæmt þessu sé ljóst að stefnandi geti ekki átt aðild að máli þessu, sbr. III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og leiði sá aðildarskortur til sýknu, sbr. 2. töluliður 16. gr. laganna, enda sé Reykjavíkurborg ekki aðili að þessari málshöfðun stefnanda. Verði ekki fallist á framangreindar málsástæður fyrir sýknukröfu stefnda er á því byggt að skaðabótakrafa stefnanda sé órökstudd. Talning hafi farið fram á trjám samkvæmt samkomulagi, en þar hafi enginn greinarmunur verið gerður á því hvort um var að ræða tré sem hægt var að setja niður aftur og eins hvort þau væru á því svæði sem fyrirfram hafi verið gert ráð fyrir að færi forgörðum. Þá hafi stefnandi ráðist í frágang á svæðinu, en ekkert tillit er tekið til þess við kröfugerðina. Er í þessu sambandi vísað til framlagðra verkfundargerða, en þar komi fram að fulltrúi stefnanda hafi setið þessa fundi og samráð verið haft við hann um framkvæmdir. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda um greiðslu kostnaðar vegna lögmannsþjónustu þar sem hann eigi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta. Þá er mótmælt sem órökstuddum og ósundurliðuðum reikningum vegna áætlaðrar vinnu starfsmanna stefnanda, svo og reikningi Skógræktarfélags Íslands, en það mat sem sá kostnaður er sagður hafa hlotist af hafi farið fram án nokkurs samráðs við stefndu. Í niðurlagi greinargerðar sinnar vísar stefndi til þess að það sé mat hans að í framhaldi af gerð samkomulags við Reykjavíkurborg, sem áður er vísað til, hafi það verið í verkahring leyfisveitanda Reykjavíkurborgar að hafa samband við sína hagsmunaaðila og umbjóðendur hvers tiltekins svæðis og að Reykjavíkurborg hafi með samkomulaginu skuldbundið sig til þess að gera viðeigandi ráðstafanir til þess að framkvæmdir stefnda Kópavogsbæjar gætu hafist í samræmi við samkomulagið. Hafi stefndi talið sig vera í fullum rétti til að hefja framkvæmdir í samræmi við samkomulagið og haft hafi verið samráð við Orkuveitu Reykjavíkur áður en farið var með vinnuvélar inn á svæðið. IV. Helst málavextir eins og þeir horfa við stefnda Klæðningu ehf. eru þeir að haustið 2006 auglýsti Kópavogsbær eftir tilboðum í gerð aðveitulagnar fyrir Vatnsveitu Kópavogs frá Vatnsendakrika að Heimsenda. Í útboðs- og verklýsingu um verkið sagði svo: „Verkið felst í jarðvinnu og lagningu á 4,0 km PEHø630-ø560 neysluvatns-aðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við hesthúsahverfi Heimsenda í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum. Verktaki skal hafa í huga varðandi allar framkvæmdir á svæðinu að unnið er á vatnsverndarsvæði, útivistarsvæði hestamanna og nærri viðkvæmum gróðursvæðum og því nauðsynlegt að ganga um af varfærni, takmarka umferð tækja um svæðið og haga verkinu í einu og öllu með tilliti til hinnar viðkvæmu náttúru svæðisins. Hlíta verður reglum sem gilda um framkvæmdir á vatnsverndar-svæðum, sjá grein 3.2. Verktaki skal sjá um uppgröft, losun á klöpp, fyllingar, lagnavinnu, lagningu slóða og frágang á landi á lagnaleið.“ Samkvæmt útboðs- og verklýsingu var verkkaupi bæjarsjóður Kópavogs, framkvæmdastjórn og yfirumsjón skyldi vera í höndum framkvæmda- og tæknisviðs bæjarins. Þá hafi þar verið gert ráð fyrir því að ráðinn yrði eftirlitsmaður með verkinu sem annast myndi daglegt eftirlit á vinnustaðnum á vegum verkkaupa. Hafi verið ráðinn verkfræðingur til að hafa það starf með höndum. Stefndi hafi boðið í verkið og átt lægsta boð í það. Í kjölfarið hafi verið samið við hann um framkvæmd þess. Hafi stefndi ráðið undirverktaka, Nett ehf., til að grafa lagnaskurðinn og sú vinna hafist 9. janúar 2007. Hafi verið byrjað að grafa skurðinn skammt frá brunnsvæði í Vatnsendakrikum um Heiðmörk í átt að Heimsenda. Við það verk hafi verið farið eftir útboðsgögnum og kröfum og að fengnu samþykki eftirlitsaðila verkkaupa. Hinn 9. febrúar, mánuði eftir að verkið hófst, hafi það verið stöðvað tímabundið eftir að grafið hafði verið í gegnum skógarlund, en gert hafi verið ráð fyrir því í útboðsgögnum að sú leið yrði farin. Hafi stefndi þá að beiðni verkkaupa verið búinn að flytja í brott af svæðinu og leggja til hliðar talsvert magn trjáa, sem verið hefðu í skurðstæðinu. Verkinu hafi síðan verið haldið áfram 8. mars 2007 og því lokið um haustið. Stefndi byggir kröfur sínar um sýknu eða verulega lækkun á kröfum stefnanda á eftirfarandi. Í fyrsta lagi sé miklum vafa sé undirorpið hvort stefnandi hafi verið eigandi þeirra trjáa sem voru felld og hann er nú að krefjast bóta fyrir. Hafa að mati stefnda ekki verið lögð fram í málinu óyggjandi gögn þar að lútandi og reyndar sé það svo að þjónustusamningur landeigandans, Reykjavíkurborgar, við stefnanda, dags. 18. apríl 2000, vegna Heiðmerkur, bendi þvert á móti til hins gagnstæða. Þannig komi fram í 2. gr. samningsins að stefnandi annist rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk, en jafnframt sé tekið fram að þær framkvæmdir verði eign Reykjavíkurborgar. Megi ætla að gróðursett tré falli hér undir. Í öðru lagi byggir stefndi á því að krafa stefnanda á hendur félaginu sé órökstudd og ótrúverðug. Ef frá er talin bótakrafa í kæru stefnanda til lögreglu 28. febrúar 2007 sé fjárkrafa stefnanda á hendur stefnda nú sett fram í fyrsta sinn, þrátt fyrir margir mánuðir séu liðnir frá því hið ætlaða tjón varð. Krafa um skaðabætur sé aðallega byggð á því tjóni sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna þeirrar eyðileggingar sem varð á trjám í Heiðmörk við lagningu vatnsveitunnar. Virðist fjöldi þessara trjáa byggður á mati tveggja aðila, sem stefnandi og Kópavogsbær komu sér saman um að ynnu það verk. Ekkert samráð hafi verið haft við stefnda um að svona yrði staðið að málum og telur hann að þessi fjöldi sé stórlega ofmetinn, enda í engu samræmi við talningu stefnda á þeim fjölda trjáa sem hann flutti á brott eða setti til hliðar vegna lagningar veitunnar. Hafi verkkaupa, Kópavogsbæ, verið gerður reikningur vegna þessa flutnings, en samkvæmt honum hafi verið um 130 tré að ræða. Í þriðja lagi er sýknu krafist á þeim grundvelli að stefnandi hafi ekkert aðhafst til að koma í veg fyrir að grafið yrði í gegnum skógarlundi þrátt fyrir að honum hafi verið kunnugt um að það stæði til eða að minnsta kosti mátt vera kunnugt um það. Eftir alllangt undirbúningsferli, sem rakið er í stefnu, hafi verið byrjað að grafa í Heiðmörk fyrir vatnslögninni með stórri beltagröfu 9. janúar 2007. Áður hafi verið búið að marka með stikum þá leið sem grafin skyldi, þar með talið í gegnum þann trjálund sem grafið var í gegnum tæpum mánuði síðar. Hafi stefnanda hlotið að vera kunnugt um það hvað stóð til, og ef ekki hafi honum borið skylda til að kynna sér það sem umsjónar- og eftirlitsaðila Heiðmerkur. Hann hafi hins vegar engum athugasemdum hreyft og ekki heldur beint fyrirspurnum til stefnda varðandi verkið allt þar til búið var að grafa í gegnum skógarlundi, eins og gert hafði verið ráð fyrir í útboðslýsingu. Þá telur stefndi að fráleitt sé að stefnandi haldi uppi fjárkröfum á hendur honum þó svo að verkkaupi, Kópavogsbær, hafi ekki fengið útgefið framkvæmdaleyfi frá Reykjavíkurborg áður en hafist var handa við verkið. Þegar stefndi bauð í það hafi hann mátt gang út frá því að öll tilskilin leyfi væru fyrir hendi, enda leiðir hvorki venja né eðli máls til annarrar niðurstöðu. Megi í þessu sambandi nefna að verkkaupi er næst stærsta sveitarfélag landsins. Telur stefndi að honum beri ekki skylda til að hafa eftirlit með verkkaupa hvað þetta varðar, enda hafi ekkert bent til þess að eitthvað vantaði upp á leyfisveitingar. Það hafi verið öðru nær. Í byrjun verks hefðu starfsmenn Orkuveitu Reykjavíkur opnað hlið á Heiðmörk þannig að stefndi kæmist þar inn með tæki sín. Þá hafi enginn, þar með talið stefnandi, haft nokkuð út á það að setja að þarna væri unnið vikum saman við skurðgröft með stórvirkum vinnuvélum. Að öllu þessu skoðuðu telur stefndi það fráleitt að stefnandi eigi nokkra skaðabótakröfu á hendur honum vegna verks sem hann vann sem verktaki og undir ströngu eftirliti verkkaupa, Kópavogsbæjar. V. Á meðal gagna málsins eru tveir samningar sem hafa verið gerðir á milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur, sá fyrri frá 3. mars 1950 en sá seinni frá 18. apríl 2000. Með fyrri samningnum, samningi um friðun og ræktun Heiðmerkur, fól Reykjavíkurborg stefnanda alla umsjón og framkvæmdir á Heiðmörk. Segir í 3. gr. samningsins að stefnandi taki að sér „að hafa umsjón með skóggræðslu á Heiðmörk eftir þeim reglum sem samningsaðilar setja“ og að „bæjarsjóður Reykjavíkur [greiði] árlega andvirði trjáplantna og fræs, sem notað er í Heiðmörk“. Í 4. og 5. gr. samningsins segir svo: „Stjórn Skógræktarfélags Reykjavíkur leggur fram árlega og eigi síðar en í nóvember tillögur sínar um framkvæmdir í Heiðmörk ásamt sundurliðaðri kostnaðaráætlun fyrir næsta fjárhagsár. Bæjarstjórn Reykjavíkur tekur þessar tillögur til meðferðar og veitir fé til þess, er hún kann að fallast á, svo og til þess, sem hún sjálf kann að vilja láta vinna í Heiðmörk.“ Á grundvelli 3. og 7. gr. þessa samnings og sama dag og hann var undirritaður voru settar „reglur um landnám og skógrækt á Heiðmörk“. Þar segir svo meðal annars: „2. gr. Skógræktarfélag Reykjavíkur sér um að skóggræðsla fari á Heiðmörk fram og það umsjón og framkvæmdir þar (svo). Félaginu er heimilt að úthluta spildum til einstakra félaga, stofnana og starfsmannahópa í Reykjavík gegn því, að þessir aðilar, landnemar, skuldbindi sig til að gróðursetja trjáplöntur, græða land og hirða, skv. fyrirmælum Skógræktarfélagsins, sbr. 10. gr. hér á eftir. [...] 9. gr. Allar gróðurnytjar falla til Heiðmerkur.“ Seinni samningurinn er samkvæmt yfirskrift hans þjónustusamningur á milli stefnanda og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur. Samkvæmt inngangskafla hans tekur stefnandi að sér umsjón og rekstur útivistar- og friðlandsins Heiðmerkur ásamt þeim fasteignum og mannvirkjum þar í eigu Reykjavíkurborgar sem tengjast rekstri svæðisins. Í samningnum segir síðan meðal annars: „1. Skógræktarfélagið gerir árlega tillögur um rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk til borgarráðs. Þar skal koma fram áætlað sjálfsaflafé svo sem af skógarhöggi, leiga sumarhúsalanda og tekjur af sölu veiðileyfa í Elliðavatni. 2. Félagið annast rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk í samræmi við fjárhagsáætlun sem borgarráð hefur samþykkt. Það sem framkvæmt er verður eign Reykjavíkurborgar. 3. Kostnað vegna reksturs, viðhalds og framkvæmda á Heiðmörk greiðir borgarsjóður til Skógræktarfélagsins í tólf jöfnum hlutum fyrsta virka dag hvers mánaðar samkvæmt samþykktum áætlunum. [...] 5. Félagið skilar árlega skýrslu um framkvæmdir og rekstur Heiðmerkur ásamt reikningum um hvernig framlagi Reykjavíkurborgar var varið. [...] Nánar skilgreining verkefna: [...] d) [Skógræktarfélag Reykjavíkur] annast gróðursetningu, grisjun og hreinsum skóglenda og annast aðra þá landgræðslu sem þurfa þykir.“ VI. Gunnar I. Birgisson, bæjarstjóri Kópavogs, ritaði þáverandi borgarstjóra, Vilhjálmi Þ. Vilhjálmssyni, bréf 23. ágúst 2007 þar sem óskað var eftir afstöðu Reykjavíkurborgar til þess hver hafi verið eigandi þeirra trjáa sem stefnandi krefst bóta fyrir í málinu. Svarbréf, dags. 18. mars 2008, barst stefnda Kópavogsbæ 19. sama mánaðar og er það undirritað af borgarlögmanni. Þar er í fyrstu vikið að áðurgreindum samningi um friðun og ræktun Heiðmerkur og reglum um landnám og skógrækt á Heiðmörk frá 3. mars 1950. Þar hafi komið fram að allar gróðurnytjar ættu að falla til Heiðmerkur, en að öðru leyti sé þar „í engu kveðið á um beinan eignarrétt að trjám eða öðrum eignum innan svæðisins“. Þessu næst segir svo í svarbréfi Reykjavíkurborgar: „Með þjónustusamningi milli Skógræktarfélags Reykjavíkur og Reykjavíkurborgar vegna Heiðmerkur, dags. 18. október 2000, tekur skógræktarfélagið að sér umsjón og rekstur Heiðmerkur ásamt þeim fasteignum og mannvirkjum þar sem eru í eigu Reykjavíkurborgar og tengjast rekstri svæðisins. Með samningnum eru eignir Reykjavíkurborgar lagðar til umráða skógræktarfélaginu og því gert að annast rekstur, viðhald og framkvæmdir á Heiðmörk í samræmi við fjárhagsáætlun sem borgarráð hefur samþykkt. Þá kemur skýrt fram að það sem framkvæmt er verður eign Reykjavíkurborgar. Kostnað vegna reksturs, viðhalds og framkvæmda á Heiðmörk greiðir borgarsjóður til skógræktarfélagsins en því er einnig heimilt að hafa frumkvæði að annarri tekjuöflun s.s. kostun tiltekinna verkefna. Þá skilar félagið árlega skýrslu um framkvæmdir og rekstur Heiðmerkur ásamt reikningum um hvernig framlagi Reykjavíkurborgar var varið. Að öðru leyti er hvergi kveðið á um beinan eignarrétt í samningum milli Reykjavíkurborgar og Skógræktarfélags Reykjavíkur en þrátt fyrir það er ljóst að skógræktarfélagið hefur víðtækan óbeinan eignarrétt í formi afnota og hagnýtingar auk svigrúms félagsins til að afla sér fjár en stór hluti af grundvelli starfsemi skógræktarfélagsins er fólginn í hagnýtingu afurða og því sjálfsaflafé sem félagið verður sér út um, meðal annars með sölu afurða skógræktarinnar. Má sem dæmi nefna að skógræktarfélagið aflaði sjálft, án milligöngu Reykjavíkurborgar, flestra þeirra trjáa sem plantað var í Þjóðhátíðarlundi en umdeildar framkvæmdir Kópavogsbæjar voru m.a. í og við þann trjálund. Reykjavíkurborg hefur hingað til átt gott samstarf við Skógræktarfélag Reykjavíkur og litið svo á að það eigi óbeinan eignarrétt í formi vörslu, umráða og hagnýtingar á því svæði sem um ræðir og félagið hefur víðtækt forræði á. Í ljósi þessa setur Reykjavíkurborg sig ekki gegn því að Skógræktarfélag Reykjavíkur sé viðsemjandi Kópavogsbæjar um bætur vegna þess tjóns sem varð á Heiðmörk í kjölfar þeirra framkvæmda sem bótakrafa skógræktarfélagsins er sprottin af.“ Áður en svarbréf þetta var ritað óskaði Reykjavíkurborg eftir umsögn stefnanda um framangreint erindi bæjarstjóra stefnda. Í umsögn framkvæmdastjóra stefnanda 18. september 2007 er þess getið að stefnanda hafi allt frá því „að stofnað var til Heiðmerkur“ verið falin umsjón með Heiðmörk, bæði rekstri og framkvæmdum. Í samræmi við það hafi félagið séð um trjáplöntun og nýtt allar skógarafurðir „hvort heldur sem er jólatré, trjákurl, girðingarstaurar eða hvað annað sem til fellur“. Þegar af þessum ástæðum telji stefnandi að ekki sé vafi á að félagið sé eigandi trjánna og réttur viðsemjandi um bætur vegna þeirra. VII. Í málinu krefst stefnandi þess, svo sem fram er komið, að stefndu verði gert að bæta honum tjón sem hann kveðst hafa orðið fyrir þegar trjágróður fór forgörðum við framkvæmdir á vegum stefnda Kópavogsbæjar í Heiðmörk í febrúar 2007, en þær fólust í lagningu neysluvatnsaðveitulagnar frá fyrirhuguðum miðlunargeymi við Vatnsendahverfi í Kópavogi að brunnsvæði í Vatnsendakrikum í Heiðmörk. Styðst bótakrafan við matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna þar sem gengið er út frá því á grundvelli fyrirliggjandi úttektar að alls 559 tré á um það bil 3.600 m² landi í og við svokallaðan Þjóðhátíðarlund í Heiðmörk hafi farið forgörðum við þessar framkvæmdir. Er bótakrafan byggð á mati á smásöluverði þeirra á almennum markaði. Landið er í eigu Reykjavíkurborgar. Byggir stefnandi aðild sína að kröfu um skaðabætur að meginstefnu til á því að þau tré, sem bóta er krafist fyrir, hafi verið í eigu og umráðum hans. Þá hefur undir rekstri málsins verið vísað til þess af hálfu stefnanda að engu breyti um kröfugerð þótt við það yrði að miða að félagið geti einungis talið til óbeins eignarréttar að þeim. Beri stefndu óskipta skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á öllu því tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna umræddra framkvæmda. Í stefnu kemur ekki annað fram en að bótakrafan einskorðist við trjágróður í Þjóðhátíðarlundi og á ræktunarsvæði sem á sínum tíma var úthlutað Sinawikfélaginu í Reykjavík. Í fyrstu leitaði stefnandi til Skógræktarfélags Íslands um mat á skemmdum á trjágróðri vegna umræddra framkvæmda. Í bréfi sem framkvæmdastjóri þess ritaði stefnanda 26. febrúar 2007 er tekið fram að ræktunarstarf í Heiðmörk hafi að mestu verið unnið af unglingum frá Vinnuskóla Reykjavíkur og sjálfboðaliðum frá ýmsum félagasamtökum. Framkvæmdirnar hafi eytt trjágróðri í Þjóðhátíðarlundi, á ræktunarsvæði Sinawikfélagsins og á svæði sem hafi verið gróðursett í árið 2005 í tilefni af alþjóðlegum baráttudegi gegn misskiptingu og fátækt í heimunum. Þá hafi trjágróðri verið raskað á svæðum sem ræktuð hefðu verið af unglingum frá Vinnuskóla Reykjavíkur. Bréfinu fylgdi loftmynd og hafði svæðið, þar sem trjágróðri var raskað, verið afmarkað sérstaklega á henni. Þar var því skipt upp í þrjú hólf og er hluti Þjóðhátíðarlundarins eitt þeirra. Var það mat tveggja skógfræðinga hjá Skógræktarfélagi Íslands að 1.001 tré hafi farið forgörðum við umræddar framkvæmdir, þar af 89 í Þjóðhátíðarlundinum sjálfum. Samkvæmt áður nefndri úttekt, sem stuðst er við í fyrirliggjandi matsgerð, var svæðinu skipt upp í 8 hólf og hafa þau sömuleiðis verið færð inn á loftmynd. Samkvæmt þessum gögnum voru 36 tré af þeim 559 trjám, sem forgörðum fóru samkvæmt úttektinni, í Þjóðhátíðarlundinum. Gögn málsins varpa hins vegar ekki ljósi á fjölda trjáa á öðrum ræktunarsvæðum samkvæmt framansögðu. Verðmætustu trén samkvæmt matsgerðinni voru á afmörkuðu svæði sem liggur einna fjærst lundinum þar sem miðað er við samkvæmt úttektinni að hafi verið þéttur og hávaxinn sitkagreniskógur. Er þar gengið út frá því að um 106 slík tré hafi verið að ræða og í matsgerð er smásöluverð þeirra metið á samtals 15.966.640 krónur, eða 150.628 krónur að meðaltali. Á meðal gagna málsins er yfirlýsing, undirrituð 21. nóvember 2007 af Dagnýju Heiðu Vilhjálmsdóttur fyrir hönd Sinawik í Reykjavík, þar sem fram kemur að sá félagsskapur hafi í samvinnu við stefnanda gróðursett trjáplöntur frá árinu 1984 við Þjóðhátíðarlund og Huldukletta í Heiðmörk. Líti Sinawik svo á að stefnandi hafi orðið og sé eigandi og umráðaaðili umræddra trjáplantna og sé réttur aðili til að sækja bætur fyrir tjón sem varð á þeim. Með því að Reykjavíkurborg er eigandi þess lands sem um ræðir í málinu verður út frá því að ganga, sé ekki annað í ljós leitt, að beinn eignarréttur hennar nái jafnframt til alls gróðurs sem þar er. Af bréfi lögmanns Reykjavíkurborgar 18. mars 2008, sem reifað er í kafla VI hér að framan og sem ritað var í tilefni af fyrirspurn bæjarstjóra stefnda Kópavogsbæjar um eignarhald að þeim trjám sem bótakrafa stefnanda tekur til, verður ekki annað ráðið en að það sé afstaða borgarinnar að stefnandi geti ekki talist eigandi þeirra. Félagið njóti hins vegar víðtæks óbeins eignarréttar „í formi vörslu, umráða og hagnýtingar á því svæði sem um ræðir og félagið hefur víðtækt forræði á“, eins og segir í bréfinu. Í ljósi þessa setji borgin sig ekki gegn því að stefnandi sé viðsemjandi stefnda Kópavogsbæjar um bætur vegna þess tjóns sem varð á Heiðmörk við þær framkvæmdir sem bótakrafa félagsins er sprottin af. Í kafla V hér að framan er gerð grein fyrir tveimur samningum sem Reykjavíkurborg sem eigandi lands í Heiðmörk hefur gert við stefnanda um ræktun þess og umsjón með því. Með 3. gr. samnings um friðun og ræktun Heiðmerkur frá 3. mars 1950 tók stefnandi að sér að hafa umsjón með skóggræðslu þar eftir þeim reglum sem um það yrðu settar af aðilum, en á móti skuldbatt Reykjavíkurborg sig til að „[greiða] árlega andvirði trjáplantna og fræs sem notað er í Heiðmörk“. Þær reglur sem þarna er vísað til, en þær studdust jafnframt við 7. gr. samningsins, voru undirritaðar af aðilum hans þennan sama dag. Samkvæmt þeim er stefnanda heimilt að úthluta spildum til einstakra félaga, stofnana og starfsmannahópa gegn því að þessir hópar, sem nefndir eru landnemar, skuldbindi sig til að gróðursetja trjáplöntur, græða land og hirða. Fullnægi landnemi ekki þeim skilyrðum sem honum eru sett missir hann landnámsrétt sinn og er stefnanda þá heimilt að ráðstafa hlutaðeigandi spildu að nýju. Þá er í reglunum gert ráð fyrir því að landnemi geti reist skála á landspildu sem honum hefur verið úthlutað, en komi til þess að fjarlægja þurfi skálann skuli landnemi gera það á sinn kostnað. Í 9. gr. reglnanna er síðan sérstaklega mælt fyrir um það að allar gróðurnytjar falli til Heiðmerkur. Að samningnum frá 3. mars 1950 og reglum sem settar voru á grundvelli hans er ekkert vikið í síðari samningi aðila frá 18. apríl 2000, en sá samningur er samkvæmt yfirskrift hans þjónustusamningur vegna Heiðmerkur. Vísast um efni hans til kafla V hér að framan. Í samningum þessum er ekki sérstaklega kveðið á um það hvernig fari um eignarrétt að þeim trjágróðri sem stefnandi hefur séð um að gróðursetja í Heiðmörk. Samkvæmt fyrri samningnum er þó ljóst að Reykjavíkurborg skyldi árlega leggja fram andvirði trjáplantna sem yrðu gróðursettar á vegum stefnanda við ræktun Heiðmerkur og er ekki annað fram komið í málinu en að það hafi borgin jafnan gert auk þess að kosta ýmsar aðrar framkvæmdir stefnanda þar í samræmi við 4. og 5. gr. samningsins. Af reglunum verður síðan helst ráðið að landnemar geti ekki gert tilkall til eignarréttar að þeim trjám sem þeir planta í þær spildur sem þeir hafa fengið til umráða með samningum við stefnanda. Að því virtu sem nú hefur verið rakið er það mat dómsins að ekki sé unnt að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stefnandi geti talið til beins eignarréttar yfir þeim trjám í Heiðmörk sem bótakrafa hans nær til, en í þeim efnum þykir ekki ástæða til að líta svo á að fyrir hendi sé sérstaða að því er varðar tré í Þjóðhátíðarlundi. Á hinn bóginn er ljóst að stefnandi nýtur réttinda í Heiðmörk sem í fjárhagslegu tilliti felast í hagnýtingu skógarafurða af ýmsu tagi. Er í umsögn framkvæmdastjóra stefnanda 18. september 2007, sem áður er getið, tekið fram hvað þetta varðar að félagið nýti allar skógarafurðir „hvort heldur sem er jólatré, trjákurl, girðingarstaurar eða hvað annað sem til fellur“. Bótakrafa í skjóli þessara réttinda stefnanda verður hins vegar ekki nema að litlu leyti grundvölluð á smásöluverði þeirra trjáa sem forgörðum fóru, svo sem stefnandi miðar við í kröfugerð sinni, enda verður það almennt ekki talið endurspegla tjón hans í ljósi þeirrar hagnýtingar skógarafurða sem honum stendur opin. Stefnandi hefur ekki markað kröfugerð sinni þann farveg að unnt sé að taka afstöðu til bóta sem hann kann að eiga á hendur stefndu á grundvelli þeirra réttinda sinna sem hann nýtur samkvæmt framansögðu. Með vísan til þess sem að framan er rakið og svo sem hér hagar til að öðru leyti er það niðurstaða dómsins að rétt sé að vísa málinu í heild frá dómi. Eftir atvikum og þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður á milli stefnanda og stefnda Kópavogsbæjar falli niður. Stefnanda verður hins vegar gert að greiða stefnda Klæðningu ehf. málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Skógræktarfélag Reykjavíkur, greiði stefnda, Klæðningu ehf., 600.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
Mál nr. 589/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem dagsett 1. september sl., hefur sóknaraðili, A, [...], búsettur í [...], fæddur [...], farið þess á leit að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins, 31. ágúst sl., um það að hann skuli vistast á sjúkrahúsi. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðs talsmanns síns verði greiddur úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Málið var þingfest í dag og tekið samdægurs til úrskurðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2015, sem barst réttinum 7. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust fyrrnefnda daginn. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. september 2015, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðuneytisins 31. ágúst sama ár um að sóknaraðili skyldi vistaður á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við meðferð málsins fyrir héraðsdómi gaf C geðlæknir skýrslu en hann hefur annast sóknaraðila og ritað vottorð um heilsufar hans. Í skýrslu hans kom fram að brýnt væri að vista sóknaraðila á sjúkrahúsi vegna alvarlegs geðsjúkdóms sem stefni heilsu hans í hættu. Hann sé ekki áttaður á hvar hann sé staddur hverju sinni og geti ekki verndað sjálfan sig og sé sjálfum sér þannig hættulegur. Hann hafi ekkert sjúkdómsinnsæi. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fullnægt skilyrðum 3. mgr., sbr. 2. mgr., 19. gr. lögræðislaga til vistunar sóknaraðila á sjúkrahúsi gegn vilja hans. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Unnsteins Arnar Elvarssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 148.880 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 421/1999
Kærumál Fjárnám Skuldabréf
I krafðist þess að ógilt yrði fjárnám, sem gert var hjá honum að kröfu S. Taldi hann að honum sem sjálfskuldarábyrgðarmanni hafi ekki verið gefinn kostur á að greiða kröfuna áður en hún komst í vanskil og hafi honum því ekki verið skylt að greiða hærri upphæð en sem næmi höfuðstól kröfunnar og samningsvöxtum. Féllst héraðsdómari ekki á umrædd rök og úrskurðaði að fjárnámsgerðin skyldi standa óröskuð. Var sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. október sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 28. september 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði fjárnám, sem sýslumaðurinn á Akureyri gerði hjá honum 12. maí 1999 að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst að fyrrnefnt fjárnám verði ógilt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ingimundur Bernharðsson, greiði varnaraðila, Samskipum hf., 75.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar þann 17. þ.m. að loknum munnlegum flutningi, er höfðað með beiðni sóknaraðila dagsettri 18. maí 1999, móttekinni af Héraðsdómi Norðurlands eystra þann 19. maí 1999 og þingfestri þann 7. júní 1999. Sóknaraðili er Ingimundur Bernharðsson kt. 210255-5599, Reykjasíðu 14, Akureyri, en varnaraðil er Samskip hf., kt. 440986-1539, Holtabakka, Holtavegi, Reykjavík. Sóknaraðili gerir þær dómkröfur að fjárnámsgerð sýslumannsins á Akureyri, nr. 024-1999-00607 sem fram fór hjá sóknaraðila þann 12. maí 1999, fyrir kr.345.398,- í eign sóknaraðila að Draupnisgötu 7 L, Akureyri, að kröfu Samskipa hf. verði ógilt með úrskurði. Varnaraðili krefst þess að hin umdeilda aðfarargerð standi óröskuð og að honum verði úrskurðaður málskostnaður úr hendi sóknaraðila samkvæmt málskostnaðar-reikningi. Málsatvik eru þau, að sögn sóknaraðila að krafa gerðarbeiðanda, varnaraðila í máli þessu, byggi á skuldabréfi, útgefnu af Bílver hf., kt.660384-0739, Draupnisgötu 7 I, Akureyri. Kveðst sóknaraðili hafa áritað bréf þetta sem sjálfsskuldarábyrgðar-maður, en ekki fengið neinar tilkynningar um vanskil bréfsins fyrr en honum var birt greiðsluáskorun hinn 22. febrúar 1999. Telur sóknaraðili að þar sem honum sem sjálfsskuldarábyrgðarmanni hafi ekki verið gefinn kostur á að greiða kröfuna áður en hún komst í vanskil hafi honum ekki verið skylt að standa skil á hærri upphæð en sem næmi höfuðstól og samningsvöxtum. Sóknaraðili kveðst hafa fullnægt þessum skyldum sínum með því að geymslugreiða kr. 232.620,- þann 9. mars 1999 og kveður hann varnaraðila hafa fengið tilkynningu um þetta. Sóknaraðili kveður að vegna þess að hann hafi þannig staðið full skil á sjálfsskuldarábyrgð sinni hafi ekki verið fyrir hendi lagaskilyrði til að umdeild aðför færi fram. Kveðst hann hafa mætt við gerðina og haft uppi mótmæli, en þeim verið hafnað af sýslumanni. Varnaraðili lýsir málsatvikum svo að hér sé um einfalda innheimtu á skuldabréfi að ræða. Kveður varnaraðili bréfið ekki hafa fengist greitt hjá aðalskuldara og því hafi kröfum verið beint að sjálfsskuldarábyrgðarmanni. Sóknaraðili kveðst byggja málatilbúnað sinn á því að honum beri ekki sem sjálfsskuldarábyrgðarmanni að standa skil á hærri upphæð en sem nemur höfuðstól og samningsvöxtum. Heldur sóknaraðili því fram að þetta stafi af því að honum hafi sem sjálfsskuldarábyrgðarmanni ekki borist tilkynningar um að bréfið væri í vanskilum og því ekki gefinn kostur á því að greiða áður en vanskilakostnaður félli á kröfuna. Telur sóknaraðili að geymslugreiðsla sú er hann framkvæmdi þann 9. mars 1999 hafi falið í sér fullar efndir af hans hálfu og því hafi lagaskilyrði skort fyrir hinni umdeildu aðfarargerð. Varnaraðili kveður kröfu sína byggða á skuldabréfi er sóknaraðili ritaði undir sem sjálfsskuldarábyrgðarmaður. Kveður varnaraðili að í skuldabréfinu sé greint að öll ákvæði þess gildi gagnvart sjálfsskuldarábyrgðarmanni. Varnaraðili kveður að hvergi sé að finna ákvæði í skuldabréfinu um tilkynningaskyldu gagnvart sjálfsskuldarábyrgðarmanni, þvert á móti sé það tekið fram að ábyrgðin gildi jafnt þótt greiðslufestur sé veittur einu sinni eða oftar, uns skuldin sé að fullu greidd. Ennfremur kveður varnaraðili geymslugreiðslu sóknaraðila ekki hafa neitt gildi að lögum, þar sem sóknaraðila hafi verið fullkunnugt um hvar umrætt skuldabréf var vistað og hafi því engir annmarkar verið á því að koma greiðslu til skila. Auk þessa kveður varnaraðili að aðalskuldaranum, Ey ehf., sem upphaflega hét Bílver hf., sé stjórnað af sóknaraðila, en sóknaraðili sé bæði stjórnarmaður og framkvæmdastjóri. Telur varnaraðili því að sóknaraðila gæti ekki hafa dulist að innheimtuaðgerðum og áminningum var beint að aðalskuldara og því alltaf vitað um vanskil á greiðslu umrædds skuldabréfs. Kveður varnaraðili að af þessu sé ljóst að málsástæður sóknaraðila séu rangar og algerlega órökstuddar og fer fram á ríflegan málskostnað vegna þessarar tilefnislausu málshöfðunar. Með vísan í rökstuðning varnaraðila sem hefur trausta stoð í gögnum málsins er kröfu sóknaraðila hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila kr.150.000,- í málskostnað. Freyr Ófeigsson, dómstjóri kveður upp úrskurð þennan Ályktarorð: Fjárnámsgerð sýslumannsins á Akureyri, nr. 024-1999-00607 sem fram fór hjá sóknaraðila, Ingimundi Bernharðssyni, þann 12. maí 1999, skal standa óröskuð. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Samskipum hf., kr. 150.000,- í málskostnað.
Mál nr. 251/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til mánudagsins 2. júní 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hnekkt. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 2. júní 2008, kl. 16.
Mál nr. 383/1999
Kærumál Fjárnám
Við fjárnám, sem fram fór í eignum J að kröfu B, var gerðarþoli ekki mættur og aðeins lá fyrir vottorð um birtingu boðunar á hendur honum, en ekki samrit boðunarbréfs. Var talið að ekki væru fyrirliggjandi sönnur fyrir að J hefði verið réttilega boðaður til fjárnámsins og því væri skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 ekki fullnægt. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fella fjárnámið úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. september 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. september 1999, þar sem fellt var úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði 15. janúar 1999 hjá varnaraðila samkvæmt kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefnt fjárnám verði staðfest og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur, en til vara að fjárnáminu verði breytt þannig að það taki aðeins til höfuðstóls skulda að fjárhæð 4.200.000 krónur og 150.000 kanadískir dollarar auk dráttarvaxta frá 16. desember 1994, að viðbættum 200.000 krónum í málskostnað. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði fjárnámið, sem um ræðir í málinu, á skrifstofu sinni að viðstöddum umboðsmanni sóknaraðila, en án þess að mætt væri af hálfu varnaraðila. Við fjárnámið bókaði sýslumaður að skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 væri fullnægt til að gerðin færi fram, þótt ekki væri mætt til hennar fyrir gerðarþola. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var ekki lagt fram við gerðina eða undir rekstri þessa máls samrit af bréfi sýslumanns til varnaraðila, þar sem boðað var til gerðarinnar samkvæmt 1. mgr. 21. gr. sömu laga, heldur lá aðeins fyrir vottorð stefnuvotts um birtingu boðunar á hendur varnaraðila 11. janúar 1999, án þess að nánar kæmi þar fram hvers efnis hún hafi verið. Af þessum sökum liggja ekki fyrir sönnur fyrir að varnaraðili hafi réttilega verið boðaður til fjárnámsins, en úr því hefur sóknaraðili ekki bætt með vottorði stefnuvotts 14. júlí 1999, sem greint er frá í hinum kærða úrskurði. Var því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1989 til að láta gerðina fara fram að varnaraðila fjarstöddum. Þegar af þessari ástæðu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að fella umrætt fjárnám úr gildi. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður óraskað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Jóni Einari Jakobssyni, 50.000 krónur í kærumálskostnað. „Lagt er fram: 1. Aðfararbeiðni. 2. Dómur Héraðsdóms. 3. Dómur Hæstaréttar. Gerðarbeiðandi krefist fjárnáms fyrir kröfu að fjárhæð kr. 75.055.790, sem sundurliðast þannig: auk áfallandi dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 til greiðsludags, kostnaðar við gerðina og kostnaðar af frekari fullnustuaðgerðum ef til þeirra kemur. Fyrir gerðarbeiðanda mætir Bjarni Lárusson hdl. Gerðarþoli er ekki mættur. Skilyrðum 1. mgr. 24. laga nr. 90/1989 er fullnægt til að gerðin fari fram, þótt ekki sé mætt fyrir gerðarþola. Að ábendingu gerðarbeiðanda er hér með gert fjárnám fyrir kröfum gerðarbeiðanda í: Verðrétti gb. skv. tryggingarbréfi 21. janúar 1981, þingl. nr. 1443/81, í eignarhluta gþ. 1/6 hluta 2. hæðar Aðalstræti 9, Reykjavík; veðrétti gb. skv. tryggingarbréfi dags. 12. febrúar 1985, þingl. nr. 13228/85, í eignarhlutum áfrýjanda merktum II,XV og XVII í 2. hæð Aðalstrætis 9, Reykjavík, og veðrétti gb. skv. tryggingarbréfi dags. 1. júlí 1985, með þingl. nr. 2796/85, í eignarhluta gþ. merktum II, V, XV, XVII, í 2. hæð Aðalstrætis 9, Reykjavík.” Í máli þessu er lagt fram ofanritað endurrit úr gerðarbók ásamt fylgiskjölum. Boðunarbréf sýslumanns til gerðarþola er ekki að finna meðal þeirra fylgiskjala. Á hinn bóginn er þar að finna birtingarvottorð stefnuvotts þar sem segir, að boðun til Jóns Einars Jakobssonar hafi verið birt fyrir eiginkonu hans, Helgu G. Jakobsson, mánudaginn 4.1.1999 kl. 20:45 að Hegranesi 35. Að öðru leyti er ekki tilgreint í birtingarvottorðinu hvað er verið að birta. Dómsorð héraðsdóms, á fskj. nr. 2 með endurriti gerðarinnar, sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Reykjavíkur 28. febrúar 1994 í málinu nr. E-550/1993: Búnaðarbanki Íslands gegn Norræna útflutningsfélaginu hf., hljóðar svo: „Stefndi, Norræna útflutningsfélagið, greiði stefnanda, Búnaðarbanka Íslands, kr. 28.666.751,50, með dráttarvöxtum skv. 10. gr. vaxtalaga frá 25. júní 1992 til greiðsludags. Dráttarvextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 25. júní 1993.Stefndi greiði stefnanda kr. 286.000 í málskostnað.” Dómsorð Hæstaréttar í málinu nr 226/1997, sem upp var kveðinn 30. apríl 1998, á fskj. 3 með endurriti gerðarinnar, hljóðar svo: „Viðurkennt er að skuld Norræna útflutningsfélagsins - Norrex hf. við stefnda, Búnaðarbanka Íslands hf., samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 1994, að höfuðstól 28.661.751,50 krónur, auk dráttarvaxta og málskostnaðar samkvæmt þeim dómi, sé tryggð með veðrétti samkvæmt eftirgreindum tryggingarbréfum, svo langt sem þau ná, þannig: Tryggingarbréfi 21. janúar 1981 með þinglýsingarnúmeri 1443/81 með veðrétti í eignarhluta áfrýjanda, Jóns Einars Jakobssonar, þ.e. 1/6 hluta 2. hæðar í Aðalstræti 9, Reykjavík, fyrir allt að 200.000 krónum, auk dráttarvaxta og kostnaðar. Tryggingarbréfi 12. febrúar 1985 með þinglýsingarnúmeri 13228/85 með veðrétti í eignarhlutum áfrýjanda merktum II, XV og XVII í 2. hæð Aðalstræti 9 í Reykjavík, fyrir allt að 4.000.000 krónum, auk dráttarvaxta og kostnaðar. Tryggingarbréfi 1. júlí 1985 með þinglýsingarnúmeri 27961/85 með veðrétti í eignarhluta áfrýjanda merktum II, V, XVII og XV í 2. hæð í Aðalstræti 9, Reykjavík, fyrir allt að 150.000 kanadískum dollurum, auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.” Ekki er að sjá að umrædd tryggingarbréf hafi verið lögð fram við gerðina, en svo sem áður greinir var gert fjárnám í veðréttum samkvæmt þeim, á grundvelli ofangreindra dóma. Tryggingarbréfin eru lögð fram í máli þessu. III. Forsaga máls þessa er sú, að sóknaraðili, Jón Einar Jakobsson, átti um árabil viðskipti við varnaraðila, Búnaðarbanki Íslands, bæði persónulega og vegna fyrirtækja sinna, Bústofns hf. og Norræna útflutningsfélagsins - Norrex hf. Viðskiptin fólust m.a. í því að sóknaraðili opnaði erlendar ábyrgðir fyrir fyrirtæki sín. Vegna þessara viðskipta gaf sóknaraðili út persónulega tryggingarbréf til varnaraðila með veði í Hegranesi 35 og Haukanesi 22 báðum í Garðabæ og Aðalstræti 9 í Reykjavík. Þann 30. janúar 1987 voru af Norrex hf. ritaðir á fjögur tryggingarbréfanna viðaukar um að þau skyldu einnig vera til tryggingar öllum skuldum Norræna útflutningsfélagsins Norrex hf. Ágreiningur reis með aðilum hvort undirritun þriðja manns, Norrex hf., undir viðaukana, fæli í sér gilda veðsetningu. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 227/1997 var dæmt, að um gilda veðsetningu væri að ræða og það enda þótt það væri þriðji maður en ekki eigandi veðandlagsins og útgefandi bréfanna sem undirritaði viðaukana. Bréfin eru tilgreind í dómsorðinu svo sem að framan er til vitnað Sama dag og viðaukar undir fyrrgreind tryggingarbréf voru undirritaðir opnaði Norræna útflutningsfélagið Norrex hf. erlenda ábyrgð og afhenti varnaraðila jafnframt sýningarvíxil að fjárhæð USD 509.450 útgefinn af Norrex hf. vegna ábyrgðarinnar. Norræna útflutningsfélagið var síðan með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-5055/1993 dæmt til að greiða víxilinn kr. 28.666.751,50 með dráttarvöxtum frá 25. júní 1992 til greiðsludags. Varnaraðili kveður héraðsdóm þennan ásamt Hæstaréttardóminum vera aðfararheimild sína. IV. Sóknaraðili kveður aðalkröfu sína byggjast fyrst og fremst á því, að undanfari og framkvæmd gerðarinnar hafi ekki farið fram í samræmi við ákvæði aðfararlaga nr. 90/1989. Sóknaraðili telur, að sýslumanni hafi borið að synja um gerðina af sjálfsdáðum, sbr. 17. gr. aðfl. Þá hafi varnaraðili stutt heimild sína til að krefjast aðfarar við viðurkenningardóm, sem var ekki aðfararhæfur. Hér hafi því ekki verið um lögmæta aðfararheimild að ræða. Aðfararbeiðni og þar með gerðinni sé einnig áfátt vegna vanlýsingar á aðfararheimild. Sundurliðun kröfugerðar sé verulega ábótavant. Meðal annars verði ekki séð hvernig dráttarvaxtakrafa sé fundin. Framangreint sé í andstöðu við 10. gr. aðfl. nr. 90/1989. Vaxtakrafa sé alltof há, m.a. vegna fyrningar og/eða tómlætis varnaraðila, sbr. m.a. 9. gr. aðfl. nr. 90/1989. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 226/1997 frá 30.4.1998 sé skýrt tekið fram að veðréttur nái ekki lengra en að höfuðstól tryggingarbréfanna auk dráttarvaxta og kostnaðar. Hér sé um svokallað 3ja manns veð að ræða fyrir skuldum annars aðila en sóknaraðila. Varnaraðila sé því óheimilt að gera kröfu um hærri fjárhæð en tilgreind er í veðbréfunum við aðfarargerð, sem beinist gegn sóknaraðila. Við útreikning dráttarvaxta af höfuðstól tilgreindum í erlendri mynt beri að hafa hliðsjón af 11. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 90/1992. Samkvæmt framangreindu telur sóknaraðili, að hvorki höfuðstólskrafa né vaxtakrafa séu aðfararhæfar. Sama gildi um kröfu um virðisaukaskatt, sem ekki hafi verið sérstaklega tildæmdur. Hér sé því einnig greinilega um vanlýsingu að ræða, sem brjóti í bága við nefnda 10. gr. aðfl. Þar sem um 3ja manns veð sé að ræða, þar sem veðþoli sé ekki skuldari kröfunnar, telur sóknaraðili að rétt hefði verið að senda honum greiðsluáskorun, áður en aðfarar var beiðst og styður þá skoðun m.a. við 7. gr. aðfararlaga og eðli máls. Slík áskorun hafi ekki verið send. Við aðförina hafi fjárnám verið gert í veðrétti. Sóknaraðili telur, að ekki verði gert fjárnám í veðrétti per se og geti hann því ekki talist eðlilegt, lögmætt andlag fjárnáms. Varakröfu sína kveður sóknaraðili m.a. byggða á framangreindum rökum og málsástæðum. Verði litið svo á, að gerðin sé ekki með öllu ógild gerir sóknaraðili þá kröfu, að tekið verði tillit til þess, að stór hluti krafna varðaraðila eigi sér ekki lagastoð né lögmætar forsendur og því ekki aðfararhæfur. Gerðinni beri því að breyta með tilliti til þess. Varnaraðili mótmælir þeirri málsástæðu sóknaraðila að ákvæða 1. mgr. 24. gr. aðfararlaga hafi ekki verið gætt við gerðina og heldur því fram, að framlagt birtingarvottorð dags. 4. janúar 1999 eitt sér sé nægileg sönnun fyrir því að boðun í fjárnámið, þ.e. tilkynning til gerðarþola sem eins og fyrr er lýst liggur ekki frammi í málinu, hafi verið löglega birt. Þeirri málsástæðu sóknaraðila að dómur Hæstaréttar sé viðurkenningardómur um veðrétt og geti því ekki verið aðfararheimild, mótmælir varnaraðili með vísan til 10. gr. aðfararlaga nr. 90/1989. Megináhersla ákvæðisins sé á því að skýrar upplýsingar þurfi að koma fram um málsaðila og um þá heimild sem aðför styðst við. Nákvæmni tilgreiningar aðfararheimildarinnar sé síðan háð atvikum hverju sinni, þ.e. eftir því hvaða eða hverskonar heimild búi að baki. Styðjist heimildin við dómsúrlausn sé ljóst að ekki sé þörf á langri útlistun. Varnaraðili mótmælir því að ekki hafi verið nægileg heimild fyrir gerðinni. Beiðnin hafi gefið nægjanlega til kynna hver sú krafa var sem krafist var fjárnáms fyrir - þ.e. dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-5055/1997. Með aðfararbeiðninni hafi einnig verið lagður fram dómur Hæstaréttar í málinu nr. 226/1997 sem sé viðurkenningardómur um veðrétt varnaraðila í fasteignum gerðarþola og eiginkonu hans. Varnaraðili mótmælir þeirri málsástæðu sóknaraðila fyrir því að fella gerðina úr gildi að andlag fjárnámsins hafi ekki verið lagt fyrir sýslumann við gerðina né önnur sönnun fyrir því að varnaraðili eigi þau tryggingarréttindi sem tryggingarbréfunum felast. Varnaraðili telur ákvæði aðfararlaganna um framkvæmd gerðar ekki gera ráð fyrir að andlagið sé lagt fyrir sýslumann eða að farið sé á staðinn þar sem það kann að vera niðurkomið. Í 37. gr. laga nr. 90/1989 sé því slegið föstu að gerðarbeiðandi geti bent á ákveðna eign gerðarþola sem aðför megi gera í. Meginreglan sé sú að gera megi fjárnám í þeim eignum og réttindum sem hafi fjárhagslegt gildi. Varnaraðili mótmælir þeirri málsástæðu sóknaraðila að tilgreining andlagsins hafi ekki verið nægileg. Ekki verði annað séð en að fulltrúi sýslumanns sem gerðina framkvæmdi hafi gætt ákvæða 51. gr. laga nr. 90/1989 og tilgreint af nákvæmni í hvaða eignum og réttindum var verið að gera fjárnám, þ.e. inn í veðrétt skv. tilteknum tryggingabréfum sem hvíla á tilteknum eignum. Þar með sé opnaður næsti möguleiki í fullnustuleiðinni, þ.e. á nauðungarsölu. Dómþoli skv. héraðsdóminum sé gjaldþrota og varnaraðila því alger nauðsyn að leita fullnustu í þeim eignum sem standa til tryggingar kröfum varnaraðila á dómþolann, þ.e. eigum sóknaraðila - gerðarþola fjárnámsins. Þá er varakröfu sóknaraðila mótmælt af hálfu varnaraðila. Í dómsorði Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu E-5055/1993 sé sú krafa sem fjárnám var gert fyrir tilgreind, þ.e. íslenskar kr. 28.666.751,50 með dráttarvöxtum frá 25. júní 1992 til greiðsludags. Þegar frekari fullnusta kröfunnar eigi sér stað ef af nauðungarsölu verður, komi í ljós hversu verðmætt það andlag sé sem fjárnám var gert í. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 90/1989 sé ætlast til að fram komi í aðfararbeiðni fullkominn útreikningur skuldafjárhæðar miðað við þann tíma sem beiðni er rituð, þar á meðal vextir og kostnaður. Því er mótmælt að krafa varnaraðila um virðisaukaskatt eigi sér ekki stoð. Sú fjárhæð sem varnaraðili krefst í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti sé lægri en aðfararheimildin heimili. Enn er því mótmælt að fjárnámsgerðin hafi verið að þarfalausu. Höfuðstóll kröfunnar einn og sér sé rúmar 28 milljónir. Skuldari kröfunnar sé gjaldþrota en varnaraðili eigi hlutbundna tryggingu í eigum gerðarþola og því sé honum nauðsyn að fá gert fjárnám í þeim verðmætum til þess að afla sér heimildar til frekari fullnustu við nauðungarsölu. Peningakrafa sú sem leitað er fullnustu fyrir í máli þessu sé tryggð með veðrétti í eignum sóknaraðila. En til þess að fá nauðungarsöluheimild verði að beina fjárnáminu að eiganda veðsins sem gerðarþola, en sá sem greiðsluskyldan hvílir á sé þá ekki aðili að gerðinni sem slíkri. Varnaraðili mótmælir því að hann krefjist hærri fjárhæðar í málskostnað, kostnað vegna fjárnáms og aðfarar, en aðfararheimildin og aðfarargerðin gefi tilefni til. Varnaraðili leggur áherslu á að hann njóti veðréttar skv. þinglýstum tryggingarbréfum í eigum sóknaraðila og eiginkonu hans sem honum beri nauðsyn til að afla frekari fullnustuheimildar í til að greiðsla fáist upp í þá kröfu sem að baki býr. Sóknaraðili hafði dregið greiðslu kröfu þessarar árum saman. Varnaraðili kveðst því ítreka kröfu sína um að því verði hafnað í úrskurði héraðsdómara að málskot til Hæstaréttar fresti frekari fullnustugerðum. Svo sem fyrr er rakið telur sóknaraðili að undanfari og framkvæmd gerðarinnar hafi ekki farið fram í samræmi við ákvæði aðfararlaga nr. 90/1989. Við munnlegan málflutning benti hann sérstaklega á, að ekki hefur verið lögð fram í máli þessu tilkynning um fyrirhugaða aðfarargerð, með því efni sem sem lýst er í 1. mgr. 21. gr. aðfararlaga. Við hina umdeildu aðfarargerð var ekki bókuð framlagning slíkrar tilkynningar. Telur sóknaraðili það ekki nægilegt að lagt er fram birtingarvottorð stefnuvotts þar sem tilgreint er að birt hafi verið boðun og rétt málsnúmer tilgreint, þar sem boðunarskjalið sjálft, sem birtingarvottorðið á við, er ekki lagt fram. Í birtingarvottorðinu kemur ekki fram, frekar en venja er, efni boðunarskjalsins, svo sem hvar og hvenær gerðin skyldi fram fara. Við munnlegan málflutning kom fram að þrátt fyrir leit hjá sýslumannsembættinu í Hafnarfirði hefði boðunarskjalið ekki fundist. Í því skyni að hnekkja mótmælum þessum lagði lögmaður varnaraðila við munnlegan málflutning fram svohljóðandi yfirlýsingu undirritaða hinn 14. júlí 1999 af viðkomandi stefnuvotti: „ Ég undirritaður, Guðmundur T. Ólafsson, stefnuvottur í lögsagnarumdæmi Héraðsdóms Reykjaness staðfesti hér með að boðun sú sem ég birti fyrir Helgu G. Jakobsson þ. 04.01.1999 og ber málsnúmerið 036-1998-02858 var vegna fjárnáms að kröfu Búnaðarbanka Íslands hf. er byrja skyldi á skrifstofu Sýslumannsins í Hafnarfirði að Bæjarhrauni 18, Hafnarfirði þann 15. janúar 1999 kl. 14.50.” Af hálfu sóknaraðila er því mótmælt að sú formbundna sönnun sem lagaákvæði um birtingu mæla fyrir um sé fram komin með vottorði þessu, og til vara er sönnunargildi yfirlýsingarinnar mótmælt, sóknaraðili telur útilokað að stefnuvotturinn geti með fullri vissu munað hálfu ári eftir birtingu efnisatriði skjals þess sem hann birti, svo sem tímasetningu fyrirhugaðrar gerðar. Að gefnu tilefni var bókað við munnlegan málflutning: „ Lögmaður varnaraðila lýsir því yfir að hann hafi samið texta þann sem stefnuvottur undirritar sem yfirlýsingu á dskj. nr. 13”, en framangreind yfirlýsing var þingmerkt með því númeri. Álit dómsins. Er hin umrædda aðfarargerð fór fram á skrifstofu sýslumanns og var ekki mætt af hálfu gerðarþola. Samkvæmt ákvæðum 21. gr. og 22. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 getur aðför því aðeins farið fram á skrifstofu sýslumanns að gerðarþola fjarstöddum, að honum hafi verið löglega birt tilkynning um fyrirhugaða aðfarargerð, með því efni sem sem lýst er í 1. mgr. 21. gr., nema þau atvik eigi við sem lýst er í 1.-6. tölulið 3. mgr. sömu lagagreinar, en ekki verður séð og því er ekki haldið fram að þau eigi við í máli þessu. Við hina umdeildu aðfarargerð var ekki bókuð framlagning slíkrar tilkynningar. Hún er ekki framlögð í máli þessu. Gegn mótmælum gerðarþola, sóknaraðila í máli þessu, getur framlagning á birtingarvottorði þar sem aðeins er tilgreint málsnúmer, og síðari tíma vottorð um efni þess skjals sem birtingarvottorðið átti að fylgja, ekki talist lögmætur grundvöllur fyrir því að aðförin hafi mátt fram fara á skrifstofu sýslumanns að gerðarþola fjarstöddum. Þegar af framangreindri ástæðu ber að fella hina umdeildu aðfarargerð úr gildi. Málskostnaður fellur niður. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Felld er úr gildi aðfarargerð nr. 036/1998/02858 sem fram fór í eignum sóknaraðila Jóns Einars Jakobssonar hdl. að beiðni varnaraðila Búnaðarbanka Íslands hjá sýslumanninum í Hafnarfirði þann 15. janúar 1999 í: Verðrétti gerðarbeiðanda skv. tryggingarbréfi 21. janúar 1981, þinglýstu nr. 1443/81, í eignarhluta gerðarþola 1/6 hluta 2. hæðar Aðalstræti 9, Reykjavík; veðrétti gerðarbeiðanda skv. tryggingarbréfi dags. 12. febrúar 1985, þingl. nr. 13228/85, í eignarhlutum áfrýjanda merktum II, XV og XVII í 2. hæð Aðalstrætis 9, Reykjavík, og veðrétti gerðarbeiðanda skv. tryggingarbréfi dags. 1. júlí 1985, þinglýstu nr. 2796/85, í eignarhluta gerðarþola merktum II, V, XV, XVII, í 2. hæð Aðalstrætis 9, Reykjavík. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 130/2009
Kærumál Fjarskipti Upplýsingaskylda
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem símafyrirtækjunum S, P, N og I var gert skylt að veita rannsóknardeild L nánar tilgreindar upplýsingar um notkun síma S 8. febrúar 2009. Ofangreindum símafyrirtækjum var einnig gert skylt að láta lögreglu í té upplýsingar um svokölluð IMEI númer þeirra símtækja, sem nánar tilgreind símanúmer notuðu á sama tímabili, sendar og mótteknar SMS sendingar sem og samtöl við talhólf téðra númera, og að upplýsa hverjir væru rétthafar allra þeirra númera sem þannig tengdust téðum númerum á sama tíma. Þá skyldu símafyrirtækin veita upplýsingar um í hvaða endurvarpa í fjarskiptakerfum fyrirtækjanna hefðu farið símtöl og SMS sendingar úr og í ofangreind símanúmer á sama tíma.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2009, þar sem gefið var svofellt úrskurðaorð: „Símanum hf., Og fjarskiptum hf., Nova ehf. og IP fjarskiptum ehf. er skylt að veita rannsóknardeild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu upplýsingar um úr og í hvaða símanúmer hringt var úr og í símanúmerið [...], sem X, kt. [...], hefur haft til umráða og önnur símanúmer og símtæki sem kærði hefur í eigu sinni eða umráðum, sunnudaginn 8. febrúar 2009. Jafnframt er skylt að veita lögreglu upplýsingar um IMEI númer sem framangreind símanúmer nota á sama tímabili, sendar og mótteknar SMS sendingar sem og samtöl við talhólf téðra númera, en jafnframt verði upplýst hverjir eru rétthafar allra þeirra númera sem þannig tengjast téðum númerum á sama tíma. Ennfremur skulu upplýsingar veittar um í hvaða endurvarpa (BASE-stöðvar) í fjarskiptakerfum fyrirtækjanna hafa farið símtöl og SMS sendingar úr og í ofangreind símanúmer á sama tíma.“ Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 266/2017
Börn Forsjársvipting Ómerking héraðsdóms Gjafsókn
A var með héraðsdómi svipt forsjá tveggja sona sinna. Fyrir Hæstarétti krafðist A þess að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur meðal annars á þeim grundvelli að héraðsdómi hefði verið skylt að gefa eldri dreng A, sem var 13 ára, kost á að tjá sig um málið áður en úr því var leyst, sbr. 2. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Talið var að þótt afstaða drengsins til málsins hefði áður komið fram í skýrslu talsmanns hans, en þar sagði að ekkert annað kæmi til greina að hans hálfu en að fara til A, hefðu ekki verið, með tilliti til aldurs hans og þroska, efni til að víkja frá fyrrgreindu lagaákvæði. Þá væri sá annmarki á héraðsdómi að í forsendum hans væri vísað til vottorða lækna og sálfræðinga til stuðnings niðurstöðu málsins, en í engu getið skýrslu nafngreinds sálfræðings fyrir dómi, sem A hafði verið í meðferð hjá í rúmt ár og þar með ekki tekin afstaða til þess sem þar kom fram. Að þessu virtu var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2017. Hún krefst þessaðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, entil vara að hún verði sýknuð af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst húnmálskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur veriðveitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogað málskostnaður verði felldur niður.Áfrýjandi reisir ómerkingarkröfu sínaannars vegar á því að þegar barnavernd krefst þess fyrir dómi að foreldri skulisvipt forsjá fari málsmeðferð fyrir dómi eftir ákvæðum X. kaflabarnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 3. mgr. 29. gr. sömu laga. Í 2. mgr. 55. gr.laganna segi að þegar barni hefur verið skipaður talsmaður skuli gefa honumkost á að vera viðstaddur þinghöld í máli ef vörnum er haldið uppi og að gefaskuli barni kost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska. Hafihéraðsdómi því verið skylt að gefa eldri dreng áfrýjanda, sem sé 13 ára gamall,kost á að tjá sig um málið áður en úr því var leyst. Jafnframt er ómerkingarkrafan á því byggðað héraðsdómari hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins. Með bókun í þingbók16. janúar 2017 hafi áfrýjandi gert kröfu um að héraðsdómarinn viki sæti ímálinu með vísan til g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Væri ástæða til að draga óhlutdrægni hans í efa þar sem hann hafi áðurúrskurðað að yngri drengur áfrýjanda skyldi vistast utan heimilis hennar í tvománuði á þeim forsendum að hann hefði, líkt og eldri bróðir hans, búið viðalvarlega vanrækslu í umsjón áfrýjanda og að líkamlegri og andlegri heilsu hansværi hætta búin. Beri úrskurðurinn með sér að héraðsdómarinn fái ekki litiðóhlutdrægt á málavexti, en með úrskurðinum hafi verið tekin afstaða í máli semvarðaði heimilisaðstæður og forsjárhæfni áfrýjanda, sama ágreining og uppi sé ímáli þessu. Leiði afstaða héraðsdómarans til sakarefnisins á fyrri stigum þvítil vanhæfis hans til að fara með málið. Einnig er krafan á því reist aðframganga annars hinna sérfróðu meðdómenda í yfirheyrslum við aðalmeðferðmálsins hafi verið með þeim hætti að valdi vanhæfi hans.Í fyrrgreindu máli um vistun yngri drengsáfrýjanda voru ekki gerðar sömu kröfur og í máli þessu og er því um tvöaðskilin mál að ræða. Þá var úrskurðinn reistur á þeim gögnum, sem lágu fyrir áþeim tíma er málið var til meðferðar fyrir dómi. Samkvæmt þessu eru ekki fyrirhendi atvik eða aðstæður sem til þess eru fallnar að draga óhlutdrægnihéraðsdómarans í efa, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Þá verður eigi taliðað annar sérfróðra meðdómenda hafi, með vísan til fyrrgreinds lagaákvæðis, gertsig vanhæfan í málinu með spurningum sínum til áfrýjanda.Samkvæmt 2. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga,sem er í X. kafla laganna um meðferð mála fyrir dómi, er skylt að gefa barnikost á að tjá sig um mál í samræmi við aldur þess og þroska. Eldri drenguráfrýjanda var 13 ára að aldri þegar aðalmeðferð málsins fór fram. Enda þóttafstaða drengsins til málsins hafi áður komið fram í skýrslu talsmanns hans 22.júní 2016, en þar sagði að ekkert annað kæmi til greina af hans hálfu en aðfara til áfrýjanda, voru ekki, með tilliti til aldurs drengsins og þroska, efnitil að víkja frá fyrrgreindri lagareglu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 21.nóvember 2008 í máli nr. 619/2008 og 23. apríl 2008 í máli nr. 192/2008. Þá ersá annmarki á héraðsdómi að í forsendum hans er vísað til vottorða lækna ogsálfræðinga til stuðnings niðurstöðu málsins, en í engu getið skýrslunafngreinds sálfræðings fyrir dómi, sem áfrýjandi hafði verið í meðferð hjá írúmt ár og þar með ekki tekin afstaða til þess sem þar kom fram. Að þessu virtuverður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim íhérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstaréttifalli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísaðheim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hennar, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 2017.I Málþetta, sem tekið var til dóms 13. mars sl., er höfðað með þingfestingu stefnu27. september 2016. Stefnandier Hafnarfjarðarkaupstaður vegna barnaverndarnefndar, kt. 590169-7579,Strandgötu 6, Hafnarfirði. Stefndaer A, kt. [...], [...], [...]. Dómkröfurstefnanda eru þær að stefnda verði svipt forsjá sona sinna, þeirra B, kt.[...], og C, kt. [...], sem báðir séu vistaðir utan heimilis á vegumbarnaverndarnefndar Hafnarfjarðar. Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda einsog eigi væri um gjafsóknarmál að ræða.IIMálið varðar tvo drengi stefndu, þá B, sem er þrettán ára, og C, sem ertæplega þriggja ára. Stefnda deilir forsjá B með föður hans, D, en fer meðóskipta forsjá C.Eldri drengur stefndu hefur um árabil átt við erfiðleika að stríða, enhann hefur glímt við mikla vanlíðan og hegðunarerfiðleika. Þá hefur hann átterfitt uppdráttar í skóla vegna athyglisbrests og samskiptavanda og átt erfittmeð að fylgja fyrirmælum og glímt við erfiðleika í námi. Hafa erfiðleikar hanságerst með aldrinum.E barnageðlæknir tilkynnti stefnanda um aðstæður drengsins í nóvember2014 og í samráði við stefndu var óskað eftir stuðningi stefnanda til aðtryggja drengnum öruggt athvarf á heimili stefndu. E hafði áður vísað málefnumdrengsins til barna- og unglingageðdeildar vegna vaxandi hegðunar- ogtilfinningavanda hans. Fram kom að E færi ekki eftir fyrirmælum heima fyrir ogmissti þvag og hægðir í buxur. Samkvæmt greiningarmati barna- ogunglingageðdeildar, dags. 8. júní 2015, var B greindur með ofvirkniröskun,aðlögunarröskun, tal- og málþroskaröskun og sértæka námserfiðleika. Jafnframtfékk B greiningu um „fjandsamlegt viðmót við barnið eða barnið gert aðblóraböggli“. Fram kemur í gögnum málsins að drengurinn hefur verið á lyfjunumRitalin, Concerta, Abilify og Circadin frá árinu 2011.Frá því að stefnandi fékk málefni stefndu til meðferðar í nóvember 2014hafa margvísleg úrræði verið reynd til þess að styðja við stefndu íuppeldishlutverki sínu svo að hún væri betur í stakk búin til að takast á við hegðunarvandasonar síns. Tvær áætlanir um meðferð máls voru gerðar og undirritaðar og giltufyrir tímabilið 23. mars til 26. október 2015. Tilsjón var höfð með heimilistefndu frá því í byrjun árs 2015, en þar áður þáði hún aðstoð á vegumfjölskylduþjónustu Hafnarfjarðar vegna vanda í tengslum við óreglu áheimilishaldi og umhirðu barnanna. Auk tilsjónar sem fólst í aðstoð viðheimilishald fékk stefnda aðstoð við að vekja B á morgnana og við að koma regluá matar- og svefnvenjur beggja barnanna.Auk tilsjónar fékk stefnda aðstoð frá stefnanda vegna samskipta áteymisfundum í skóla og á barna- og unglingageðdeild. Þá var stefndu útveguðforeldraráðgjöf og sálfræðiþjónusta. B var úthlutað vist í [...], sumardvöl ísveit, fjárstyrk til tómstundaiðkunar og sálfræðiviðtöl. Stefnda hefur frá þvíhún varð barnshafandi að yngra syni sínum sótt stuðning til FMB-teymis hjáLandspítala (fæðing-meðganga-barn). Þrátt fyrir þau úrræði sem nefnd hafa verið fór vandi B vaxandi átímabilinu. Ítrekaðar tilkynningar bárust stefnanda frá lögreglu er vörðuðuátök og handalögmál á heimilinu á milli stefndu og B. Yngri sonur stefndu, C,var viðstaddur í öll skiptin, sem einkenndust af slagsmálum mæðginanna,háreysti og miklu uppnámi með aðkomu lögreglu og barnaverndaryfirvalda.Fram kemur í gögnum málsins að tilsjónaraðilar höfðu á tímabilinuáhyggjur af vangetu stefndu til að setja B mörk varðandi hegðun og halda regluvarðandi tölvunotkun, svefn- og matarvenjur drengjanna beggja. Að sögntilsjónaraðila einkenndi mikil óreiða og óregla allt heimilishald, og tilsjóntil langs tíma hafði ekki tilætluð áhrif í því efni. Sömuleiðis lýstutilsjónaraðilar áhyggjum af því að stefndu skorti innsæi í aðstæður B, hún sæiekki eigin þátt í deilum þeirra heldur kenndi B alfarið um slæm samskiptiþeirra á milli. Stefnda hafi ásakað drenginn um að beita sig ofbeldi, en hafisjálf látið hendur skipta og þannig beitt B ítrekað harðræði þannig að hannhafi hlotið áverka af.Fram kemur í gögnum málsins að á tímabilinu frá nóvember 2014 til janúar2016 bárust stefnanda níu tilkynningar vegna heimilis stefndu, oftast frálögreglu eftir að stefnda eða nágrannar hennar höfðu óskað eftir aðstoð vegnahávaða og átaka á heimilinu. Þá barst ein tilkynning undir nafnleynd og ein frábakvakt barnaverndarnefndar.Þegar nágranni stefndu kallaði eftir aðstoð lögreglu á heimili stefndu15. júní 2015 hafði nágranninn heyrt öskur og hávaða frá íbúð stefndu. Þegarlögregla kom á staðinn hafði nágranninn tekið B inn til sín og hlúð að honumþar sem drengurinn hafði verið lokaður úti í rennandi blautum fötum ogberfættur. Hafði komið upp ágreiningur á milli stefndu og drengsins þar semhann vildi ekki hætta í tölvunni og fara í sturtu. Hafði stefnda þá þvingaðdrenginn í sturtu í fötunum, sem leiddi til handalögmála þeirra á milli.Í ágúst 2015 óskaði stefnda tvisvar eftir aðstoð lögreglu á heimilið, íannað skiptið vegna þess að drengurinn hafði brjálast þegar hún reyndi að ná afhonum símanum og í síðara skiptið vegna þess að hann hlýddi henni ekki. Hafðistefnda verið ósátt við það að drengurinn vildi sofa uppi í hjá henni, en ekkií sínu rúmi. Í tilkynningu lögreglu sagði að þegar lögregla kom á heimiliðhefði drengurinn verið rólegur og kurteis og að svo virtist sem hann þyrftiaðeins á því að halda að talað væri við hann og að honum væri sýnd hlýja.Tilkynning sem barst undir nafnleynd 2. september 2015 var á þá leið aðmikil háreisti, öskur og grátur hefðu heyrst frá íbúð stefndu og að stefndahefði hent syni sínum út á svalir. Kvaðst tilkynnandi hafa miklar áhyggjur aflíðan barnanna og stefndu.Í nóvember 2015 óskaði stefnda tvívegis eftir aðstoð lögreglu áheimilið. Í fyrra skiptið hafði stefnda lent í átökum við B vegna tölvunotkunarog kvaðst hafa orðið að leggjast ofan á hann. Var drengurinn með áverka eftirátök við móður sína. Í tilkynningu lögreglu kom fram að stefnda hefði sagtfyrir framan drenginn að hann væri með geðhvarfasýki og að hann væriofbeldismaður. Hefði lögregla ítrekað þurft að biðja stefndu um að gæta orðasinna. Í síðara skiptið hafði aftur komið til átaka á milli stefndu og B vegnatölvunotkunar og hafði drengurinn ráðist á stefndu. Í gögnum málsins kemur fram að eftir ítrekaðar uppákomur af því tagi semlýst er hér að framan hafi stefnda ekki treyst sér til að hafa B á heimilinulengur. Á meðferðarfundi í desember árið 2015 hafi verið ákveðið að drengurinnyrði vistaður á fósturheimili í eitt ár. Hinn 5. janúar 2016 hafi stefndaundirritað samþykki fyrir vistun drengsins utan heimilis í 12 mánuði frá þeimdegi að telja. Samhliða var gerð áætlun um meðferð máls hjá barnavernd. Afhálfu stefnanda hafi stefndu verið veittur stuðningur til þess að stundaendurhæfingu hjá Virk og C útvegaður aðgangur á leikskóla svo að stefnda gætisinnt endurhæfingu. Stefndu hafi verið falið að taka á móti tilsjón á heimili,sinna fjölskylduviðtölum og að undirgangast sálfræðimat.Í gögnum málsins kemur fram að mikil breyting varð á líðan drengsins oghegðun eftir að hann fluttist á fósturheimili. Vandi tengdur óreglu vegnasvefns og matar lagaðist til muna og drengnum gekk betur að fara eftirfyrirmælum og ná tökum á tölvufíkn sem háði honum á heimili stefndu. Sömuleiðisreyndist ekki vandkvæðum bundið að fá drenginn til þess að fara í bað eða aðfara að sofa á kvöldin og vakna á morgnana. Lyfjagjöf var endurskoðuð og dregiðvar verulega úr lyfjanotkun.C, yngri sonur stefndu, byrjaði á leikskóla 18 mánaða gamall. Samkvæmtupplýsingum frá leikskóla hans var aðbúnaði hans ábótavant og vísbendingar komufram um óreglu á svefn- og matartíma. Var C mikið frá vegna veikinda ogsömuleiðis kom stefnda í fleiri skipti með barnið veikt á leikskólann.Leikskólakennarar höfðu áhyggjur af málþroska barnsins og að hann tengdist ekkisem skyldi öðrum börnum. Í samræmi við áætlun um meðferð máls vann F sálfræðingur sálfræðilegtmat á forsjárhæfni stefndu. Niðurstaða matsins var afgerandi um að stefndahefði ekki nægjanlega eða nauðsynlega hæfni til að fara með forsjá barna sinna.Í matinu kom fram að stefnda byggi yfir þeim styrkleikum að vilja sækja séraðstoð í erfiðleikum sínum og væri til samvinnu um að fá áframhaldandi þjónustuog stuðning vegna þeirra. Helstu veikleikar stefndu sem forsjáraðila felistsamkvæmt matinu í því að hún hafi verulega skert innsæi í þarfir barna sinna ogeigi erfitt með að setja sig í spor þeirra út frá þroska þeirra og aldri.Viðamikill og langvarandi stuðningur hafi engan árangur borið og slæmt ástand áheimili hennar hafi ekki lagast. Í matinu komu fram alvarlegar áhyggjur af C í umsjá stefndu. Þrátt fyrirað röskun á tengslum þeirra á milli hafi ekki þótt jafn afgerandi og alvarlegog á milli stefndu og eldri drengsins, væru tengsl stefndu og C neikvæð oglíkur væru fyrir því að þau þróuðust með sama hætti og hjá eldri drengnum.Niðurstaða matsins var á þá leið að þroska og velferð sona stefndu væri ógnaðmeð því að þeir ælust upp í umsjá hennar og mælt var með því að varnaraðilihugaði að undirbúningi fósturvistunar C.Stefnandi tilkynnti stefndu um niðurstöður forsjármatsins og að meðferðmáls myndi taka mið af því. Stefnda hafi verið ósátt við matsgerðina og gertmargvíslegar athugasemdir við vinnslu hennar. Sama dag hafi stefnda haftsamband símleiðis við B á fósturheimilinu og upplýst hann um niðurstöðumatsins. Símtalið hafi haft mikil áhrif á B og mikil afturför hafi orðið álíðan og hegðun hans í kjölfarið. Hafði B áður lýst því yfir að honum liði velí fóstri og vildi vera þar áfram.Á grundvelli áðurgreinds forsjárhæfnismats F sálfræðings kvaðbarnaverndarnefnd Hafnarfjarðar upp þann úrskurð 29. júlí 2016 að yngri sonurstefndu, C, skyldi tekinn af heimili móður og vistaður hjá föður á vegumbarnaverndar. Hinn 27. september 2016 höfðaði stefnandi síðan mál þetta áhendur stefndu þar sem þess er krafist að hún verði svipt forsjá sona sinna.Undir rekstri málsins óskaði stefnda eftir dómkvaðningu matsmanns til aðmeta forsjárhæfni stefndu. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns, G sálfræðings, láfyrir 12. desember 2016. Niðurstaða matsgerðarinnar var á þann veg að stefndaværi fær um að fara með forsjá sona sinna. Í matsgerðinni taldi hinn dómkvaddimatsmaður að vandamál fjölskyldunnar mætti að mestu leyti rekja tilhegðunarvandamála og raskana eldri drengsins og þess að stefnda hafi verið aðþrotum komin vegna þeirra þegar hún leitaði sér aðstoðar.Stefnda kveðst hafa tekið leiðbeiningum frá tilsjónaraðilum, styrkt siglíkamlega og andlega með hjálp sálfræðings og VIRK endurhæfingu ásamt því aðstyrkja stöðu sína á vinnumarkaði með bættri menntun. Stefndakom fyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni G,sálfræðingur og dómkvaddur matsmaður, F sálfræðingur, H sálfræðingur, I,fósturforeldri B, og barnsfeður stefndu, þeir D og J.IIIStefnandi kveður það vera matbarnaverndarnefndar Hafnarfjarðar að synir stefndu hafi til langs tíma búið viðalvarlega vanrækslu í umsjá sóknaraðila og að líkamlegri og andlegri heilsuþeirra sé hætta búin við óbreyttar aðstæður. Niðurstaða forsjárhæfnismats Fsálfræðings sé í samræmi við mat nefndarinnar og annarra fagaðila sem tilþekki, þ.e. að stefndu skorti algerlega innsæi í þarfir barnanna og aðpersónulegir eiginleikar hennar séu þess eðlis að þeir komi í veg fyrir að húngeti tekið ábyrgð á velferð þeirra og þroska. Þannig sé það lýsandi dæmi umvanhæfni stefndu í þessu efni að hafa upplýst B um niðurstöðu sálfræðimatsþannig að drengurinn upplifi nú að hann beri ábyrgð á þeirri stöðu sem upp sékomin. Að mati stefnanda lýsi gögnmálsins mikilli vanlíðan og erfiðleikum B á heimili stefndu og endurspeglihegðunarerfiðleikar hans þá vanlíðan, sem megi rekja til félagslegs umhverfis,heimilisaðstæðna og samskipta hans við stefndu. Til stuðnings því nægi að horfaá velgengni hans á fósturheimilinu og í skólanum sem hann hafi sótt þar, en þarberi aðilum saman um að hann hafi náð framförum á öllum sviðum.Stefnandi taki undir niðurstöðu Fsálfræðings um að málefni C muni þróast með sama hætti og málefni B hafi gertog því sé mikilvægt að gripið verði í taumana áður en það gerist með hagsmunihans í huga. Ástæða sé til þess að hafa áhyggjur af innsæisleysi stefndu,tengslaröskun og skapsveiflum. Að mati stefnanda sýni gögn málsins að óæskilegsamskipti stefndu við syni hennar séu ekki til hagsbóta fyrir þá og því séstaða þeirra, sérstaklega B, með þeim hætti sem hún er í dag. Stefnandi kveðst byggja kröfu sínaum forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Það sé mat stefnandameð hliðsjón af gögnum málsins og forsögu, að fullvíst sé að líkamlegri og andlegriheilsu drengjanna sé hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra. Þá telji stefnandi að gögn málsinssýni, svo ekki verði um villst, að daglegri umönnum, uppeldi og samskiptumstefndu og drengjanna sé alvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri þeirra ogþroska. Stefnda sé óhæf til að fara með forsjá drengjanna og veita þeim þaðöryggi, skjól og umhyggju sem ætlast er til að foreldri veiti börnum sínum ogætla verði að þeim sé nauðsynlegt til að ná að þroskast og dafna með eðlilegumhætti. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoða stefndu á víðtækan hátt og afskiptistefnanda hafi staðið yfir samfellt í tæp tvö ár. Þá telji stefnandi aðstuðningsaðgerðir séu fullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefndu ogbrýna nauðsyn beri til að skapa drengjunum til frambúðar það öryggi og þáumönnun sem þeir eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þaustuðningsúrræði sem stefnandi hefur yfir að ráða ekki megnað að skapadrengjunum þau uppeldisskilyrði sem þeir eigi skýlausan rétt til hjá stefndu.Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeimmarkmiðum sem að hafi verið stefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmtfortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Meðalhófsregluhafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki hafi verið gripið tilviðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi verið á.Það séu frumréttindi barna að búavið stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Það sé almenn skyldaforeldra, sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, að sýnabörnum virðingu og umhyggju, auk þess sem óheimilt sé með öllu að beita börnofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist afþeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegarhagsmunir foreldris og barns vegist á séu hagsmunir barnsins, þ.e. hvað því séfyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallarregla ííslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Íslandsé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd, svo sem fyrir sémælt í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1994, barnaverndarlögum nr.80/2002 og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr.19/2013. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og í Alþjóðasamningi um borgaraleg ogstjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Um lagarök að öðru leyti kveðststefnandi vísa til barnaverndarlaga nr. 80/2002, samnings Sameinuðu þjóðanna umréttindi barnsins, sbr. lög nr. 18/1992 og lög um meðferð einkamála nr.91/1991.IVStefnda kveðst byggja sýknukröfusína á því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr.29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séu uppfyllt í máli þessu. Þvert á mótisýni niðurstaða matsgerðar hins dómkvadda matsmanns að stefnda sé hæf til aðfara með forsjá sona sinna. Í matsgerðinni komi fram að stefnda glími ekki viðnein geðræn vandamál og að hún sé reglusöm og eðlilega greind. Þá komi einnigfram í matsgerðinni að stefnda sýni drengjunum ástríki í orðum og athöfnum ogtengist þeim nánum böndum. Einnig segir að drengirnir upplifi mikla væntumþykjufrá stefndu, hún sé þeim góð, sýni þeim áhuga og skilning og þeir geti alltaftreyst henni. Hinn dómkvaddi matsmaður árétti í mati sínu að innsæi sé einn afhornsteinum góðrar forsjárhæfni og álíti matsmaður stefndu búa yfir nægileguinnsæi til að geta mætt þörfum B og C, auk þess sem hún sé aðaltilfinningagjafiþeirra. Þá segi ennfremur í matsgerðinni að stefnda glími ekki við geðrænvandkvæði, hún sé tilfinningalega stöðug og takist á við daglegt líf án óþarfaáhyggna. Matsmaður bendi einnig á að stefnda sé jákvæð og bjartsýn, með skýrmarkmið og viðhorf, en þessir persónueiginleikar auki þrautseigju hennar ogaðlögunarhæfni. Auk þess bendi matsmaður á að ekkert í þeim prófum, sem lögðhafi verið fyrir stefndu, bendi til þess að hana skorti innsæi eða að hún sésjálfhverf.Stefnda kveðst því telja ljóst aðdaglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum stefnanda og sona hennar sé ekkistórlega ábótavant, sbr. áðurgreindan a-lið 29. gr. Þaðan af síður kveðststefnda geta fallist á að líkamlegri eða andlegri heilsu sona hennar, sbr.b-lið sömu greinar, sé hætta búin sökum vanhæfni stefndu, enda sé staðfest ímatsgerð hins dómkvadda matsmanns að hún sé hæf til að fara með forsjá sonasinna.Með vísan til alls framangreindskveðst stefnda telja að skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002 séu ekki uppfyllt og því krefjist hún sýknu af kröfum stefnanda.Stefnda kveðst einnig byggjasýknukröfu sína á 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en þar segi aðkröfu um sviptingu forsjár skuli aðeins gera ef aðrar og vægari aðgerðir hafaverið reyndar án viðunandi árangurs. Samkvæmt þessari grein sé ekki nóg aðvægari aðgerðir hafi verið reyndar, heldur sé það gert að skilyrði að þessaraðgerðir hafi ekki skilað viðunandi árangri. Stefnda kveðst hafa nýtt sérmargvísleg úrræði sem hafa skilað góðum árangri. Hún kveðst sjálf hafa haftfrumkvæði að því að sækja endurhæfingarnámskeið á vegum VIRK endurhæfingarsjóðsmeð góðum árangri, en einn liður í þeirri endurhæfingu sé að stefnda hafi bættvið sig menntun og unnið samhliða í starfi tengdu því námi, auk þess sem húnhafi fengið sálrænan stuðning og henni hafi verið kennt að setja mörk og virðamörk annarra í samskiptum. Kveðst stefnda hafa tekið miklum framförum í kjölfarþessa úrræðis.Stefnda kveðst hafa samþykkt aðsæta óboðuðu og boðuðu eftirliti á meðan á umgengni hennar við drengina stóð íjúlí og ágúst 2016. Umsagnir eftirlitsaðila barnaverndar, í kjölfareftirlitsheimsókna þeirra, séu allar á sama veg, þ.e. að undantekningarlausthafi heimilið verið snyrtilegt og fínt, drengirnir kátir og í jafnvægi ogsamskipti móður og barna ánægjuleg.Stefnda kveðst telja að umsagnireftirlitsaðila í óboðuðu eftirliti á vegum barnaverndar sem vísað hafi veriðtil, sem og umsagnir frá meðferðaraðilum VIRK og sálfræðingi, feli í sérstaðfestingu á því að aðgerðir og úrræði sem stefnda hafi tekið þátt í hafiskilað viðunandi árangri í þeirri viðleitni að bæta fjölskylduaðstæður stefnduog sona hennar. Í því sambandi kveðst stefnda benda á að heimilisaðstæður, einsog þeim sé lýst í því forsjárhæfnimati sem fram hafi farið í apríl 2016 og semstefnandi byggi málatilbúnað sinn á, séu ekki í neinu samræmi við lýsingu áheimilisaðstæðum í skýrslum eftirlitsaðila frá barnavernd við óboðað eftirlit íjúlí og ágúst.Samkvæmt því sem hér hafi veriðrakið kveðst stefnda telja ljóst að krafa um forsjársviptingu geti ekki náðfram að ganga þar sem viðunandi árangur hafi náðst með þeim úrræðum sem stefndahafi sjálf haft frumkvæði að að sækja og sinna, sbr. 2. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002.Verði ekki fallist á þessisjónarmið kveðst stefnda telja ljóst að stefnandi hafi ekki kynnt sérnægjanlega vel hvort og þá hver árangur stefndu af þeim úrræðum sem reynd hafiverið hafi orðið. Stefnda telji því ljóst að málið hafi ekki verið nægjanlegaupplýst af hálfu stefnanda líkt og 1. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 kveði á um. Þar af leiðandi getiforsjársvipting ekki náð fram að ganga.Stefnda bendir á að stefnandibyggi kröfu sína um forsjársviptingu á niðurstöðum forsjárhæfnismats semstefnandi hafi aflað einhliða. Í því mati segi að líkamlegri og andlegri heilsusona stefndu sé hætta búin þar sem stefndu skorti algerlega innsæi í þarfirþeirra og að persónulegir eiginleikar hennar séu þess eðlis að þeir komi í vegfyrir að hún geti tekið ábyrgð á velferð þeirra og þroska. Þessu kveðst stefndamótmæla og benda á að þessi niðurstaða sé í algjöru ósamræmi við niðurstöðu ímatsgerð hins dómkvadda matsmanns, þar sem fram komi að stefnda sé hæf til aðfara með forsjá sona sinna og búi yfir nægjanlegu innsæi til að geta mættþörfum sona sinna. Stefnda kveðst benda á þá þversögnsem felist í niðurstöðu þess mats sem stefnandi byggi mál sitt á, þ.e. aðannars vegar skorti stefndu nægjanlegt innsæi í þarfir barna sinna og eigierfitt með að setja sig í spor þeirra út frá þroska þeirra og aldri, en hinsvegar á sama tíma sé hún þeim styrkleika gædd að vilja sækja sér aðstoð vegnafjölskylduerfiðleika sinna og hafi verið til samvinnu um að fá áframhaldandiþjónustu og stuðning vegna þeirra. Kveðst stefnda einnig benda á að hún hafihaft frumkvæði að því að leita til stefnanda eftir aðstoð vegna þeirravandamála sem hún og eldri sonur hennar hafi glímt við. Enn fremur kveðststefnda benda á að hún hafi sýnt gott innsæi og góða eftirfylgni þegar þurfthafi að styðja við þroska yngri drengsins, C, hjá sjúkraþjálfara, en á þettahafi hinn dómkvaddi matsmaður bent í matsgerð sinni.Ljóst sé að forsjárhæfnismat F,sem stefnandi hafi aflað einhliða, sé í verulegu ósamræmi við niðurstöður hinsdómkvadda matsmanns. Auk þess sé niðurstaða forsjárhæfnismatsins ekki í samræmivið eftirlitsskýrslur barnaverndar vegna óboðaðs eftirlits með heimilisaðstæðumhjá stefndu, skýrslur meðferðaraðila VIRK og skýrslu sálfræðings stefndu.Stefnda kveðst telja að við úrlausn þessa máls skuli leggja niðurstöðu hinsdómkvadda matsmanns til grundvallar, en ekki það mat sem stefnandi hafi aflaðeinhliða og lagt fram í máli þessu, sbr. meginreglu réttarfars um sönnunargildimatsgerða, enda sé matsgerð hins dómkvadda matsmanns í meira samræmi við önnurgögn málsins.Stefnda kveðst mótmælaforsjárhæfnimati F þar sem það sé haldið slíkum ágöllum að ekki verði á þvíbyggt, samanber það sem fyrr hafi verið rakið, auk þess sem þess hafi veriðaflað einhliða af stefnanda. Ekki hafi verið haft samband við þann sálfræðingsem haft hafi stefndu til meðferðar, H. Þá hafi ekki verið haft samband viðnokkurn frá VIRK starfsendurhæfingu sem stefnda hafi sótt eða þá nokkurn annansem þekkti stefndu persónulega. Forsjárhæfnimat F hafi að mestu leyti veriðunnið úr viðtölum við starfsmenn stefnanda, auk þess sem matsmaður hafiframkvæmt einfalt geðgreiningarviðtal á stefndu. Þó sé alveg ljóst aðniðurstaða matsmanns um vanhæfni stefndu til að fara með forsjá sona sinnabyggist ekki á umræddu greiningarviðtali heldur á viðtölum við starfsmennstefnanda, sem ekki hafi nægjanlega færni eða menntun til þess að taka faglegaafstöðu til sálfræðilegra hugtaka, eins og skorts á innsæi, sjálfhverfu ogtengslaleysis. Á hinn bóginn byggist matsgerð hins dómkvadda matsmanns meðalannars á fjórum ítarlegum persónuleikaprófum sem lögð hafi verið fyrir stefnduog niðurstaða þess mats hafi verið ótvíræð, þ.e. að stefnda sé hæf til þess aðfara með forsjá sona sinna.Stefnda kveðst telja að stefnandahafi mátt vera það ljóst þegar matsgerð hins dómkvadda matsmanns lá fyrir aðekki hafi verið tilefni til þess að halda forsjársviptingarkröfu stefnanda tilstreitu fyrir dómi. Stefnda kveðst telja að stefnandi hafi höfðað mál þettasýnilega að þarflausu eða án neins tilefnis af hendi stefndu. Þessi háttsemistefnanda sé verulega ámælisverð og ekki í samræmi við meginreglurbarnaverndarstarfs, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og meðalhófsreglu12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem og óskráða meginreglustjórnsýsluréttarins um meðalhóf.Stefnda kveðst telja sig hæfa tilað fara með forsjá barna sinna og að öll gögn og upplýsingar sem stefnandi hafilagt fram til stuðnings kröfum sínum um forsjársviptingu séu úrelt og til þessfallin að varpa rýrð á hæfni hennar og aðbúnað drengjanna. Það sé óumdeilt ímálinu að stefnda sé reglusöm, neyti ekki vímuefna og hafi ekki gerst sek umvanrækslu eða ofbeldi í garð barna sinna. Þá kveðst stefnda telja að ekki hafiverið sýnt fram á með hliðsjón af matsgerð hins dómkvadda matsmanns að hún sévanhæf til að fara með forsjá barnanna. Þvert á móti komi fram í matsgerðinniað stefnda hafi á tímabili ekki getað framfylgt forsjárskyldum sínum gagnvarteldri drengnum þar sem hún hafi verið þrotin að kröftum, en hún hafi þá haftfrumkvæði að því að leita að viðeigandi úrræðum fyrir son sinn. Það sem gerthafi útslagið hafi verið gríðarlega mikill hegðunarvandi eldri drengsins á þeimtíma, sem hvorki foreldrar, skólayfirvöld né tilsjónaraðilar á heimilinu hafiráðið við. Stefnda hafi verið nýkomin úr erfiðri sambúð, með ungt barn sem hafioft verið veikt á umræddu tímabili. Þá hafi stefnda að mestu borið ein ábyrgð ábáðum drengjunum með sáralítilli aðstoð frá feðrum þeirra. Í dag sé staðanönnur, en breytt lyfjagjöf eldri drengsins hafi skilað góðum árangri og hann sénú í betra andlegu jafnvægi. Þá megi ráða af gögnum málsins aðstarfsendurhæfing stefndu hafi skilað góðum árangri, bæði líkamlega og andlega.Stefnda kveðst telja ljóst að íkjölfar ákvörðunar hennar um að leita aðstoðar fyrir sig og drengi sína hafihenni tekist með góðri hjálp að breyta til batnaðar þeim erfiðu aðstæðum semþau hafi verið komin í. Þessi ákvörðun og sú vinna sem stefnda hafi innt afhendi beri vott um ást hennar og umhyggju fyrir hag drengja sinna og enn fremurvott um nauðsynlegt innsæi í þarfir drengjanna og aðstæður þeirra.Að lokum kveðst stefnda taka framað hún beri hagsmuni drengjanna sinna fyrir brjósti í hvívetna. Hún séreglusöm, dugleg og njóti góðs stuðnings fjölskyldu sinnar. Aðstæður hennarhafi farið batnandi síðastliðna mánuði og þurfi vart annað en að skoðaniðurstöðu hins dómkvadda matsmanns frá desember 2016 til að sjá breytingu tilbatnaðar. Þá beri skýrslur eftirlitsaðila barnaverndar og meðferðaraðila VIRKaugljós merki þess að stefnda hafi náð fyrri kröftum eftir erfitt tímabil.Aðila sem sé í framför í foreldrahlutverkinu eigi ekki að svipta forsjá barnasinna. Stefnda kveðurmálskostnaðarkröfuna byggjast á 60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, enstefndu hafi verið veitt gjafsókn í málinu með bréfi innanríkisráðuneytisins 5.október 2016. Málskostnaðarkrafan sé einnig byggð á a-lið 1. mgr. 131. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991, sem heimili að dæma aðila til að greiðagagnaðila málskostnað óháð úrslitum máls, ef hann hefur höfðað mál að þarflausueða án neins tilefnis af hendi gagnaðila.Að öðru leyti kveðst stefnda vísatil barnaverndarlaga nr. 80/2002, einkum 4. gr., 2. mgr. 29. gr., 1. mgr. 41.gr. og 60. gr. Þá vísi stefnda til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10. og12. gr., auk óskráðrar meginreglu stjórnsýsluréttarins um meðalhóf. V.Í máli þessu krefst stefnandi þessað stefnda verði svipt forsjá tveggja barna sinna, þeirra B, sem varð 13 ára í[...] síðastliðnum, og C, sem verður þriggja ára í [...]. Byggir stefnandikröfu sína á mati F sálfræðings, sem fenginn var af hálfu stefnanda til aðleggja mat á forsjárhæfni stefndu, og gögnum frá fagaðilum sem komið hafa aðmálefnum stefndu og barna hennar í gegnum tíðina. Kveður stefnandi þessi gögnvera í samræmi við mat stefnanda um að stefndu skorti innsæi í þarfir barnannaog að persónulegir eiginleikar hennar séu þess eðlis að þeir komi í veg fyrirað hún geti tekið ábyrgð á velferð þeirra og þroska. Af gögnum málsins sé ljóstað synir stefndu hafi til langs tíma búið við alvarlega vanrækslu í umsjástefndu og að líkamlegri og andlegri heilsu þeirra sé stefnt í hættu faristefnda áfram með forsjá þeirra.Stefnda byggir sýknukröfu sína ámatsgerð G sálfræðings, sem var dómkvödd sem matsmaður í málinu, en niðurstaðamatsgerðarinnar sé sú að stefnda búi yfir nægilegu innsæi til að geta mættþörfum sona sinna, auk þess sem hún sé aðaltilfinningagjafi þeirra. Fram komi ímatsgerðinni að stefnda glími ekki við geðræn vandkvæði, sé tilfinningalegastöðug og takist á við daglegt líf án óþarfa áhyggna. Þá bendi matsmaður á aðhún sé jákvæð og bjartsýn og með skýr markmið og viðhorf. Ekkert í þeim prófumsem lögð hafi verið fyrir stefndu bendi til þess að hana skorti innsæi eða aðhún sé sjálfhverf. Með hliðsjón af framgreindu hafi stefnandi ekki sýnt fram áað skilyrði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 séuuppfyllt í málinu.Þá byggir stefnda sýknukröfu sínaá því að gögn málsins sýni að viðunandi árangur hafi náðst í málefnum hennar ogbarnanna með öðrum og vægari úrræðum sem stefnda hafi sjálf haft frumkvæði aðað sækja og sinna, sbr. 2. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002.Stefnda viðurkennir að hún hafi átímabili ekki getað sinnt forsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum vegnagríðarlegs hegðunarvanda hans. Um hafi verið að ræða tímabundin vandræði,vítahring sem nú hafi verið höggvið á, og hafi henni tekist með góðri hjálp aðbreyta til batnaðar þeim erfiðu aðstæðum sem hún og eldri drengurinn hafi veriðkomin í.Í niðurstöðukafla matsgerðar hinsdómkvadda matsmanns kemur fram í kafla um forsjárhæfni móður að á tímabili hafistefnda ekki getað framfylgt forsjárskyldum sínum gagnvart eldri drengnum þarsem hún hafi verið þrotin að kröftum. Í fyrsta lagi hafi það verið vegnagríðarlegs hegðunarvanda drengins, sem hvorki foreldrar, skólayfirvöld nétilsjón á heimili hafi ráðið við. Þá hafi móðir verið nýkomin úr erfiðri sambúðmeð ungt barn sem oft hafi verið veikt og þá virtist sem lítil stoð hafi veriðí feðrum beggja drengjanna. Í niðurstöðukaflanum segir einnig að stefnda hafisýnt þrautseigju við umönnun eldri drengsins. Í ljósi þess flókna og ogmargvíslega vanda sem drengurinn hafi glímt við sé skiljanlegt að þrek móðurhafi þorrið og hún gripið til örþrifaráða eins og fram komi í gögnum málsins.Einnig kemur fram að aðskilnaður móður og drengsins virtist hafa haft jákvæðiáhrif og rofið neikvætt munstur sem komið hafi verið á samskipti þeirra. Þauhafi bæði náð betra jafnvægi og fullvissu um að vilja búa saman.Fram kemur í gögnum málsins aðvandamál tengd vanlíðan og hegðun eldri drengs stefnanda komu fram talsvertáður en afskipti stefnanda af málefnum fjölskyldunnar hófust. Í læknabréfi Egeðlæknis til stefnanda 14. nóvember 2014 kemur fram að B hafi veriðskjólstæðingur hennar lengi. Hann sé með ofvirkni og alvarlegan hegðunarvandasem verði síst minni með árunum. Í vottorðinu segir að eftir því sem drengurinnverði eldri verði hegðunarvandinn alvarlegri og nú sé svo komið að foreldrarséu úrræðalausir varðandi það hvernig þau taki á vanda drengsins.Í greinargerð K, umsjónarkennaraB, dagsettri 27. janúar 2016, kemur fram að drengurinn hafi átt erfittuppdráttar í skólanum frá upphafi skólagöngu og hafi það ástand fariðversnandi. Í greinargerðinni segir að umhirðu heima sé ábótavant og aðdrengurinn mæti oft með óboðlegan mat og sé illa hirtur. Hann fari sjaldan íbað og sé því illa lyktandi og í rifnum fötum. Einnig segir að drengurinn fáiekki heimanám þar sem því sé ekki sinnt. Gerðar séu kröfur til þess að hannlesi heima, en það hafi ekki gengið vel. Hann lesi mjög sjaldan heima. Hannkomi oft seint í skólann og hafi misst talsvert úr skóla vegna veikinda ogleyfa. Samskipti við heimili drengsins séu lítil, en þar sé ekkert gert til aðhjálpa honum við hlutina.Samkvæmt vottorði L, sálfræðings áHeilsugæslunni [...], frá 13. október 2016 var hún með B í sálfræðiviðtölum átímabilinu maí 2014 til ágúst 2015, en þangað hafi honum verið vísað af læknivegna hegðunarvanda hans, þ. á m. vegna vanda sem tengdist því að drengurinnátti það til að missa hægðir í buxur. Í vottorðinu kemur fram að móðirdrengsins hafi verið boðuð í viðtöl án drengsins til að vinna með hagnýtaatferlisgreiningu vegna áðurnefnds vandamáls, en til að ná árangri með slíkriaðferð sé samvinna við foreldra afar mikilvæg. Móðir hafi hins vegar ekki fylgteftir þeirri heimavinnu sem sálfræðingurinn lagði til milli viðtala. Þá kemurfram í vottorðinu að sálfræðingurinn hafi haft áhyggjur af uppeldisaðferðummóður, en í viðtali við drenginn hafi m.a. komið fram að móðir læsti drenginninni í herbergi. Einnig hafi komið fram upplýsingar frá drengnum um samtöl hansvið móður sem hafi á þeim tíma haft áhrif á líðan hans.Í vottorði M, félagsráðgjafa ogverkefnisstjóra PMTO og SMT, frá 31. ágúst 2016 segir að stefnda hafi sóttPMTO/PTC-hópmeðferð hjá henni, og sálfræðingunum N og O haustið 2014. Alls hafiverið um að ræða 14 skipti, tvær klukkustundir í senn með heimavinnu oghandleiðslu á milli tíma. Stefnda hafi mætt í 10 skipti af 14 og tekið þátt íhópnum, en átt erfitt með að yfirfæra þau foreldraverkfæri sem unnið hafi veriðmeð hverju sinni yfir á heimili sitt. Á sama tíma hafi hún fengið úrræðið„fjölskyldustuðninginn heim“ á vegum Fjölskylduþjónustunnar. Með þeim hættihafi verið reynt að auka líkur á því að árangur næðist og að móðir fengi ennfrekari stuðning til að innleiða PMTO-verkfærin á heimili sínu og mæta þannigþörfum drengsins enn frekar. Þrátt fyrir aukastuðning hafi hún ekki virst getanýtt sér verkfærin sem skyldi. Í lok vottorðsins segir að stundum hafi stefndaátt erfitt með að taka þátt í hópnum þar sem hún hafði ekki náð tökum áverkfærum PMTO heima og því hafi hún ekki verið á sama stað í ferlinu og hinirforeldrarnir.Í vottorði P, sérfræðilæknis ágöngudeild geðsviðs vegna FMG-teymis, dagsettu 8. júní 2016, kemur fram aðstefnda og barnsfaðir hennar, J, hafi verið í viðtölum hjá R frá 18. febrúartil 14. apríl 2014 á meðgöngu yngri drengs stefndu, en einnig hafi stefndaverið í lyfjameðferð og eftirliti hjá áðurgreindum lækni. Í vottorðinu kemurfram að stefnda hafi aðeins mætt í þriðjung skipulagðra viðtala og mætt stopultí lyfjaeftirlit. Hún hafi síðan hætt lyfjatöku án samráðs við lækninn. Um líðanstefndu segir í vottorðinu að stefnda hafi glímt við töluverðar sveiflur ílíðan og óstöðugt geðslag. Hún hafi takmarkað innsæi gagnvart eigin líðan ogannarra. Á sjálfsmatskvörðum hafi hún hins vegar mælst með góða líðan. Öllþunglyndis-, kvíða- og streitupróf hafi verið innan marka. Það sé hins vegarklínískt mat læknisins að líðan stefndu sé mun verri en sjálfsmatskvarðar gefitil kynna og að góð útkoma á prófum skýrist af því að stefnda hafi takmarkaðinnsæi í eigin líðan.Í vottorði R, félagsráðgjafa ogfjölskyldumeðferðar-fræðings, dagsettu 8. júní 2016, segir um áðurgreindaviðtalsmeðferð stefndu og J barnföður hennar að mikil spenna hafi verið á milliþeirra, en eldri sonur stefndu hafi oft verið ástæðan fyrir þessum rifrildum ogágreiningi þeirra á milli. Stefnda hafi átt mjög erfitt með að setja sig í sporannarra og haft lítið innsæi í drenginn og hvaða áhrif þessir miklu árekstrarhefðu á líðan allra. Lýsir R yfir áhyggjum sínum af aðstæðum yngri sonarstefndu, en mikil hætta sé á því að sagan endurtaki sig hvað hann varði,sérstaklega þegar hann verði meira krefjandi fyrir móður sína með auknum þroskaog aldri. Stefnda sé með takmarkað innsæi í þarfir annarra og eigi mjög erfittmeð að stjórna skapi sínu, en um sé að ræða persónuleikaþætti sem séu ekkiheppilegir fyrir lítið barn.Í vottorði S sérfræðilæknis og T,sálfræðings á göngudeild barna- og unglingadeildar Landspítalans, dagsettu 12.september 2016, sem ritað var að beiðni stefndu, segir að fyrri greining „Z62.3Andúð á barni og það gert að blóraböggli“, hafi verið gerð til að koma áframfæri þeim upplýsingum að B hefði verið beittur harðræði af fyrrverandisambýlismanni stefndu, svo og því að lögregla hefði komið að árekstrum millimóður og sonar. Í vottorðinu segir að móðir hafi verið dugleg að sækja hjálpfyrir B, en hún hafi átt í erfiðleikum með að sjá sinn þátt í erfiðleikumdrengsins. Móðir upplifi líkamlegan sársauka vegna þess hversu miklar kröfur B geritil hennar. Þá séu vísbendingar um veikleika í tengslamyndun móður og B.Í ljósi framangreindra gagna geturdómurinn ekki tekið undir með hinum dómkvadda matsmanni að vanræksla viðuppeldi og umönnun á börnunum hafi verið tímabundin vegna gríðarlegs álags semhlotist hafi af hegðunarvanda eldri drengsins og erfiðum sambúðarslitum viðbarnsföður yngri drengsins. Þykja gögnin þvert á móti benda til þess aðúrræðaleysi og vanræksla stefndu við uppeldi drengjanna hafi verið viðvarandiog til langs tíma að því er eldri drenginn varðar. Samkvæmt því sem fram hefurkomið í málinu hefur stefnda réttlætt vanrækslu sína og átök við eldri drenginnmeð því að benda á hegðunarvanda hans og erfiðleika honum tengda, en hefur ekkiséð sinn þátt í erfiðleikum hans. Hefur stefnda þannig gert barnið ábyrgt fyrirvanlíðan sinni og erfiðleikum fjölskyldunnar. Þessi viðhorf stefndu komu ekkieinungis fram þegar eldri drengurinn bjó hjá henni, heldur einnig eftir að hannvar kominn í fóstur. Með því að varpa ábyrgð yfir á drenginn hefur stefndagefið honum misvísandi skilaboð, þ.e. hann hefur í senn upplifað væntumþykjufrá móður sinni en einnig höfnun. Slík framkoma gagnvart barni getur leitt tilmikillar tilfinningalegrar togstreitu og haft varanleg áhrif á barnið. Afarámælisvert þykir t.d. er stefnda hringdi í tilfinningauppnámi í drenginn ámeðan hann var í fósturvistuninni og tjáði honum að barnavernd ætlaði að takaþá bræður af henni. Þá hefur komið fram að stefnda ræddi þessi mál ítrekað viðdrenginn, en í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst stefnda hafa talið eðlilegt íljósi aldurs drengsins að hann fengi að tjá sig um málið. Samkvæmt gögnummálsins og vitnisburði I, fósturmóður drengsins, og U, félagsráðgjafa ogstarfsmanns stefnanda, hafði símtalið mjög neikvæð áhrif á drenginn og íkjölfarið varð alger viðsnúningur á líðan hans og hegðun á fósturheimilinu, semog frammistöðu hans í skóla, en áður hafði drengurinn á tiltölulega skömmumtíma sýnt miklar framfarir á öllum sviðum.Samkvæmt framlögðum gögnum snertivanræksla stefndu alla grunnþætti í umönnun og uppeldi barnanna, þ.e. hvaðvarðar matar-, svefn- og þrifavenjur, en einnig að því er varðaði aðstoð viðheimanám, að setja þeim mörk og halda uppi aga. Samkvæmt gögnum málsins hafaeinnig komið fram vísbendingar um veikleika í tengslamyndun móður og eldridrengsins og að hann hafi verið tilfinningalega sveltur. Þá er ljóst af gögnummálsins að stefnda fékk mikla ráðgjöf og kennslu frá fagaðilum, sem og miklaaðstoð við heimilishald og uppeldi barnanna í langan tíma án þess hún virðisthafa getað tileinkað sér þær aðferðir og ráð sem sem henni voru gefin.Samkvæmt framangreindu telurdómurinn að í mati hins dómkvadda matsmanns hafi ekki verið litið til þeirrarmiklu og langvarandi vanrækslu sem átt hafði sér stað við uppeldi og umönnunbarna stefndu og hversu mikillar og margvíslegrar aðstoðar stefnda naut á vegumstefnanda án þess að þau úrræði hafi skilað árangri.Þá þykir útlistun hins dómkvaddamatsmanns á MMPI/2-persónuleikaprófinu ekki gefa rétta mynd af útkomu prófsins.Samkvæmt upplýsingum í matsgerð skoraði stefnda mjög hátt á kvarðanumhypochondraisis, en slíkir einstaklingar eru mjög uppteknir af líkamlegumkvillum og nota þá til að stjórna öðrum. Þeir krefjast mikillar athygli og eruneikvæðir og svartsýnir. Þessir einstaklingar eru afar fastir í slíku munstriog nota það gjarnan til að koma í veg fyrir breytingar. Þykir stefnda hafa mörgþessara einkenna, en fram hefur komið að stefnda er oft þreytt og hefur þörffyrir að leggja sig á daginn, en einnig hefur komið fram að flest á heimilinuhafi snúist um hennar þarfir en ekki annarra, samanber upplýsingar frátilsjónaraðilum á heimili stefndu og framburð fyrrverandi sambýlismanns hennarog föður yngri drengsins.Fram kemur í matsgerð að hinndómkvaddi matsmaður lagði Bene-Anthony-fjölskyldutengslaprófið fyrir B. Þarkemur fram að drengurinn sendi föður sínum 12 skilaboð og öll jákvæð. Þá segirað drengurinn upplifi hjálpsemi og góðmennsku frá föður sínum, hann treystihonum og finnist gott að faðma hann. Í ljósi framangreinds dregur dómurinn íefa þá ályktun matsmanns af útkomu prófsins að stefnda sé aðaltilfinningagjafidrengsins, en eins og að framan greinir komu einnig fram sterk tilfinningalegtengsl drengsins við föður á prófinu, sem matsmaður kýs þó að fjalla ekkifrekar um. Fram hefur komið að faðir drengsins og stefnda slitu sambúð er B vartæplega fjögurra ára gamall og hafa síðan farið sameiginlega með forsjá hans.Þá hefur komið fram að faðir drengsins hefur umgengist drenginn meðreglubundnum hætti. Traust tengsl virðast því vera á milli þeirra feðga.Þá þykir umfjöllun hins dómkvaddamatsmanns um persónulega eiginleika stefndu ekki samrýmast öðrum framlögðumgögnum, sbr. t.d. áðurgreindu vottorði P geðlæknis þar sem fram kemur að þráttfyrir að á sjálfsmatskvörðum hafi stefnda mælst með góða líðan og öllþunglyndis- kvíða- og streitupróf hafi verið innan marka hafi það veriðklínískt mat læknisins að líðan stefndu væri mun verri en sjálfsmatskvarðargæfu til kynna. Góð útkoma á prófum skýrðist af því að stefnda hefði takmarkaðinnsæi í eigin líðan.Þá tiltekur hinn dómkvaddimatsmaður í matsgerð sinni að stefnda sé tilfinningalega stöðug og takist á viðdaglegt líf án óþarfa áhyggna. Enn fremur að hún sé jákvæð og bjartsýn. Þykirþetta vera í hróplegu ósamræmi við önnur gögn málsins, sem og framburð stefndusjálfrar, en í skýrslu hennar fyrir dóminum kom fram að hún er áþunglyndislyfinu fluoxetine og er nú á sterkari skammti en áður. Kvað hún mikiðálag og streitu fylgja rekstri þessa dómsmáls og því væri nauðsynlegt fyrirhana að taka lyfið. Í gögnum málsins kemur og fram að stefnda hefur um nokkurtskeið tekið þunglyndislyf.Eins og fram hefur komið gerði Fsálfræðingur sálfræðilegt mat á forsjárhæfni stefndu og við mat sitt leit hannm.a. til umsagna þeirra fagaðila sem komið hafa að málefnum stefndu í gegnumtíðina, þess mikla stuðnings sem stefnda hefur notið í langan tíma og þeirramiklu breytinga sem urðu á líðan og hegðun B eftir að honum var komið í fóstur.Var það niðurstaða hans að vegna innsæisleysis stefndu í þarfir barnanna ogvanda sem sé að rekja til persónuleika hennar sé þroska og velferð beggjadrengjanna ógnað með því að þeir alist upp í umsjá hennar.Fram hefur komið að á meðan synirstefndu voru vistaðir utan heimilis hefur stefnda náð nokkrum árangri við aðbyggja sig upp og bæta geðheilsu sína, sem og að greiða úr óreiðu á heimilisínu. Í ljósi þess að drengirnir voru ekki í umsjá stefndu á þessum tíma og aðskammur tími er liðinn frá því að stefnda tók á sínum málum þykir of snemmt að ályktaað um varanlegar breytingar á högum stefndu sé að ræða.Af gögnum málins þykir ljóst aðbáðir synir stefndu þurfa á miklum stöðugleika og sértækum úrræðum að halda íframtíðinni. Í ljósi þess og af því sem að framan errakið um persónulega eiginleika stefndu þykir sýnt að hún sé ekki fær um aðsinna krefjandi forsjárskyldum gagnvart drengjunum og bera ábyrgð á velferðþeirra og þroska. Brýna nauðsyn þykir bera til þess að skapa drengjunum tilframbúðar það öryggi og þá umönnun sem þeir þurfa á að halda og eiga rétt álögum samkvæmt, sbr. 1. og 2. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Drengirnir erunú vistaðir hjá feðrum sínum þar sem þeim hefur liðið vel og kváðust feðurnirfyrir dómi vera reiðubúnir til að taka ábyrgð á uppeldi sona sinna. Ekki er ástæðatil að draga í efa að bræðurnir tengjast tilfinningaböndum, en þó verður aðhafa í huga að á þeim er 10 ára aldursmunur og munu þeir því eiga takmarkaðasamleið á næstu árum.Af gögnum málsins erljóst að önnur og vægari úrræði barnaverndarlaga hafa verið reynd allt frá þvíað stefnandi hóf afskipti af málefnum sona stefndu á árinu 2014 án þess að þauhafi skilað viðunandi árangri, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.Samkvæmt því sem aðframan er rakið og með hagsmuni barnanna B og C að leiðarljósi verður aðfallast á það með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liðar 29. gr.barnaverndarlaga til að svipta stefndu forsjá drengjanna. Verða dómkröfurstefnanda því teknar til greina.Rétt þykir að málskostnaður falli niður.Stefndu var veitt gjafsókn til að taka til varna ímálinu með bréfi innanríkisráðuneytisins, dagsettu 5. október 2016.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úrríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl.,sem þykir hæfilega ákveðin 1.500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður uppdóminn ásamt meðdómsmönnunum Guðfinnu Eydal sálfræðingi og Helga Viborgsálfræðingi.Dómsorð:Stefnda, A, er svipt forsjá barnanna B, kt. [...], og C, kt. [...], sembáðir eru vistaðir utan heimilis á vegum stefnanda.Málskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknunlögmanns hennar, Ingu Lillýjar Brynjólfsdóttur hdl., 1.500.000 krónur.
Mál nr. 216/2017
Galli Fasteignakaup Skaðabætur Stöðvunarréttur Kaupsamningur Skoðunarskylda Upplýsingaskylda
SÞ krafði SH um greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi um tiltekna fasteign sem SH keypti af SÞ á árinu 2014. SH taldi sig á hinn bóginn eiga gagnkröfu um skaðabætur og rétt til afsláttar á hendur SÞ þar sem fasteignin hefði verið haldin göllum og ljóst að kostnaður vegna úrbóta næmi hærri fjárhæð en sem næmi eftirstöðvum kaupverðsins. Í niðurstöðu Hæstaréttar var rakið að samkvæmt kaupsamningi hefði SÞ tekið að sér að gera við lausar gólfflísar á efri hæð fasteignarinnar, en þar hefði ekki verið útlistað frekar í hverju slík lagfæring skyldi felast. Bar SÞ því við að einungis hefði verið um að ræða nokkrar staðbundnar flísar við svalahurð, en SH byggði kröfu sína á matsgerð dómkvadds matsmanns um að flísunum yrði að skipta út í heild sinni. Hæstiréttur taldi ljóst að SÞ hefði ekki tekið annað að sér samkvæmt kaupsamningi en að gera við þær flísar sem SH hafði verið upplýst um við skoðun að hefðu verið lausar. Með því að SÞ hefði ekki fullnægt skyldu sinni að þessu leyti var SÞ gert að greiða SH bætur að álitum sem þóttu hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Þá hafði SÞ dregið frá kröfu sinni þá fjárhæð sem nam hlut fasteignarinnar í sameiginlegum kostnaði vegna viðgerða á gluggum neðri hæðar í samræmi við ákvæði í kaupsamningi, en lokið var við þá viðgerð eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Að öðru leyti var ekki fallist á kröfu SH um skaðabætur eða afslátt af kaupverði fasteignarinnar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelssonog Ragnheiður Bragadóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2017. Hún krefst þess að húnverði sýknuð af kröfu stefndu og að stefndu verði gert að greiða sér 233.638krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 22. október 2015 til greiðsludags. Þá krefst húnmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en þó þannig að frákröfu hennar dragist 322.594 krónur miðað við 20. júní 2017. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómigerðu aðilar málsins með sér kaupsamning 20. desember 2014 þar sem áfrýjandikeypti af stefndu fasteign að Kristnibraut 5 í Reykjavík. Kaupverðið var54.900.000 krónur og greiddi áfrýjandi umsamið kaupverð utan lokagreiðslu aðfjárhæð 4.000.000 krónur sem samkvæmt kaupsamningi bar að inna að hendi 25.febrúar 2015. Hélt áfrýjandi eftir þeirri greiðslu á grundvelli stöðvunarréttarsamkvæmt 35. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. 2. mgr. 30. gr. sömulaga, þar sem fasteignin væri haldin göllum og ljóst að kostnaður vegna úrbótanæmi hærri fjárhæð en eftirstöðvum kaupverðsins.Í kaupsamningnum var meðal annarsákvæði um að stefnda skyldi „gera við lausar gólfflísar á efri hæð íbúðar“ ogað því verki yrði lokið fyrir útgáfu afsals og lokagreiðslu. Óumdeilt er aðþetta skilyrði kaupsamningsins hefur stefnda ekki efnt og ber hún því við aðhenni hafi ekki verið hleypt inn í húsnæðið til þess að geta lagfært flísarnar.Með tölvubréfi 7. október 2015 bauð stefnda áfrýjanda 100.000 króna afslátt afkaupverðinu vegna lausu flísanna. Áfrýjandi hafnar því að eitthvað hafi veriðþví til fyrirstöðu að stefnda fengi aðgang að húsnæðinu til að lagfæra umræddarflísar auk þess sem komið hafi í ljós að slík viðgerð væri ófullnægjandi.Aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns meðal annars til að meta hvort svoværi. Var Auðunn Elísson byggingafræðingur og húsasmíðameistari dómkvaddur íþessu skyni og skilaði hann matsgerð 9. maí 2016. Var það niðurstaða hans aðtaka þyrfti upp allar flísar efri hæðarinnar og endurgera flísalögnina. Reisiráfrýjandi kröfu sína vegna viðgerða á flísum á matsgerðinni þar sem kostnaðurvegna þeirra var metinn að fjárhæð 3.176.400. Eins og að framan er rakið tók stefndaað sér samkvæmt kaupsamningi að gera við lausar gólfflísar á efri hæðíbúðarinnar án þess að það sé útlistað frekar í hverju slík lagfæring skyldifelast. Stefnda heldur því fram að einungis hafi verið um að ræða nokkrarstaðbundnar flísar við svalahurð sem voru lausar og hafi hún upplýst um þettavið kaupin.Áfrýjandi skoðaði íbúðina fyrir kaupinog hafði með sér við þá skoðun í fyrra skiptið smið og í það síðarabyggingatæknifræðing. Bar hún fyrir dómi að þeim hefði verið sagt frá lausumflísum á gólfinu og „við vorum ekkert að skoða það neitt meira og síðan baraþökkum við fyrir og það er farið í tilboð á eigninni.“ Aðspurð hvort hún hafieitthvað skoðað það frekar þegar hún var upplýst um lausar flísar á gólfi svarðihún “nei ég taldi mig ekki þurfa þess.“ Í framburði fasteignasalans, SigrúnarStellu Einarsdóttur, kom fram að hennar upplifun hefði verið sú að einungishefði verið um að ræða fáar lausar flísar sem hafi verið staðbundnar. Þá barSigurður Natan Jóhannesson fasteignasali, sem var viðstaddur skoðun áfrýjanda áfasteigninni, að hann hefði tekið eftir við sýningu að það væru „tvær, þrjár“lausar flísar í stofu og hafi hann bent áfrýjanda á það. Hann hafi aðeins tekiðeftir einhverjum „þremur, fjórum“ lausum flísum. Þá kom fram hjá vitninu RúnariÞórarinssyni, sem er múrarameistari og vinur stefndu, en hann hafði tekið að sérað lagfæra flísarnar fyrir hönd stefndu, að bæði áfrýjandi og Benedikt hefðuvitað um lausar flísar í norðvesturhorni í stofu. Hafi verið um að ræða fimmtil sjö flísar á þeim stað en ekki annars staðar. Í framburði Benedikts SævarsMagnússonar, byggingatæknifræðings, sem skoðaði fasteignina með áfrýjanda fyrirkaupin, kom fram að hann myndi eftir lausum flísum út við glugga í stofunni viðskoðun íbúðarinnar þar sem fasteignasalinn Sigurður Natan var viðstaddur en„við svo sem höfðum ekki miklar áhyggjur af þessu máli nákvæmlega þar sem hannsagði að seljandi myndi sjá um að laga þessar flísar sem væru lausar ístofunni, þannig að við svo sem kortlögðum það ekki neitt meira.“Vitnið Sveinn Ingibergsson, sem kvaðsthafa skoðaða fasteignina á árinu 2014 bar að þá hefði hann tekið eftir lausumflísum á gólfum á fleiri en einum stað, fyrir framan svalir og í borðstofu.IISamkvæmt þvísem nú hefur verið rakið þykir ljóst að stefnda tók ekki annað að sér samkvæmtkaupsamningi aðila varðandi flísar á efri hæð en að gera við þær flísar semáfrýjandi var upplýst um við skoðun að væru lausar, en eins og fram er komiðskoðaði hún íbúðina fyrir kaupin með sérfræðingi. Með því að stefnda hefur ekkifullnægt skyldu sinni að þessu leyti verður að dæma áfrýjanda bætur að álitumsem þykja hæfilega ákveðnar 200.000 krónur og er þá tekið mið af umfangi verksins.Í kaupsamningi aðila var enn fremur ákvæðiþess efnis að stefnda skyldi greiða hlut eignarinnar í sameiginlegum kostnaðivegna viðgerða á gluggum neðri hæðar. Lokið var við þá viðgerð eftiruppkvaðningu hins áfrýjaða dóms og hefur stefnda dregið frá kröfu sinni fjárhæðsem nemur kröfugerð áfrýjanda varðandi kostnað við þær viðgerðir og reist er áfyrirliggjandi matsgerð.Að öðru leyti en nú hefur verið rakiðverður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans eins og nánargreinir í dómsorði. Áfrýjanda verður gert að greiðastefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Áfrýjandi,Sigrún Hannesdóttir, greiði stefndu, Stefaníu Þórarinsdóttur, 3.800.000 krónurmeð dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 25. febrúar 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum 322.594krónum 20. júní 2017.Málskostnaðarákvæðihins áfrýjaða dóms er staðfest.Áfrýjandigreiði stefndu 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17.febrúar 2017I.Málþetta var höfðað 20. janúar 2016 og dómtekið 26. janúar 2017. Aðalstefnandier Stefanía Þórarinsdóttir til heimilis að Naustabryggju 55, Reykjavík, engagnastefnandi er Sigrún Hannesdóttir til heimilis í Bandaríkjunum. Stefnandikrefst þess í aðalsök að stefndu verði gert að greiða henni 4.000.000 króna auk vanskilavaxta, samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 25. febrúar 2015 til greiðsludags. Þá erkrafist málskostnaðar. Gagnstefnandi,Sigrún Hannesdóttir, krefst þess að aðalstefnandi verði dæmd til að greiðahenni 233.638 krónur, með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, frá 22. október 2015 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnda,Sigrún Hannesdóttir, krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda í aðalsök, entil vara að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar. Gagnstefnda,Stefanía Þórarinsdóttir, krefst aðallega sýknu af kröfu gagnstefnanda í gagnsök, en til vara að kröfur gagnstefnandaverði lækkaðar verulega. Þá er krafist málskostnaðar.II.MálsatvikAtvikmálsins eru þau að aðalstefnandi og gagnstefnandi gerðu með sér kaupsamning 20.desember 2014 um fasteignina að Kristnibraut 5, Reykjavík. Var kaupverðeignarinnar 54.900.000 krónur. Greiddi gagnstefnandi umsamdar greiðslur utan lokagreiðslu4.000.000 króna sem samkvæmt kaupsamningi bar að inna af hendi 25. febrúar2015. Íkaupsamningi var mælt fyrir um eftirfarandi viðgerðir sem stefnandi tók að séreftir afhendingu eignarinnar: „Seljandiskal gera við rakaskemmd í bílskúr og koma í veg fyrir áframhaldandi raka íútvegg, einnig skal seljandi gera við rakaskemmd í herbergi á neðri hæð, ábaðherbergi á efri hæð, einnig skal seljandi gera við lausar gólfflísar á efrihæð íbúðar. Skal seljandi hafa klárað þetta eigi síðar en við lokagreiðslu ogútgáfu afsals. Seljandi skal greiða hlut eignarinnar í sameiginlegum kostnaðivegna viðgerða á gluggum neðri hæðar. Ef verkinu er ekki lokið fyrirlokagreiðslu og útgáfu afsals skal liggja fyrir nákvæm kostnaðaráætlun á þeimtíma.“ Fasteigninvar afhent gagnstefnanda 20. desember 2014 og átti lokagreiðsla sem fyrr segirað fara fram 25. febrúar 2015.Þann25. febrúar 2015, þegar lokagreiðsla og útgáfa afsals átti að fara fram, láekki fyrir umrædd kostnaðaráætlun vegna gluggaviðgerða á neðri hæð. Fyrstatilboð í viðgerðir var sent Snorra Waage, sameiganda neðri hæðar 27. júlí 2015.Við aðalmeðferð málsins upplýsti Snorri að tilboði þessu hefði ekki verið tekiðog að viðgerðum væri ekki enn lokið. Kvaðst hann hafa tekið að sér að aflatilboða í viðgerðirnar. Þá tók hann fram að ætlunin hefði verið að ljúkaviðgerðum haustið 2016, en það hefði ekki náðst af ástæðum sem eigendur hússinsbæru ekki ábyrgð á. Samkvæmt afriti kvittunar sem liggur fyrir í gögnum málsinshefur aðalstefnandi greitt 172.313 krónur vegna viðgerða á gluggum þessum. Meðbréfi, dags. 20. ágúst 2015, skoraði aðalstefnandi á gagnstefnanda að veitaaðgang að fasteigninni til þess að unnt væri að framkvæma aðrar viðgerðir semtilgreindar voru í kaupsamningi málsaðila. Einnig skoraði aðalstefnandi ágagnstefnanda að greiða eftirstöðvar kaupverðsins, 4.000.000 króna, gegn útgáfuafsals og bankaábyrgðar að fjárhæð 500.000 krónur sem aðalstefnandi væritilbúinn að leggja fram vegna fyrirhugaðra viðgerða á gluggum neðri hæðar. Ísvari lögmanns gagnstefnanda til aðalstefnanda, 21. ágúst 2015, telurgagnstefnandi að seljandi hafi vanefnt kaupsamninginn þar sem umsamdarviðgerðir hefðu ekki farið fram. Þá er því mótmælt að aðalstefnanda hafi ekkiverið veittur aðgangur að eigninni. Lýsti gagnstefnandi því einnig yfir aðlokagreiðslu 4.000.000 króna samkvæmt kaupsamningi yrði haldið eftir ágrundvelli stöðvunarréttar samkvæmt 35. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002,sbr. einnig 2. mgr. 30. gr. sömu laga. Þá var tekið fram í bréfinu að gert væriráð fyrir því í kaupsamningnum að seljandi greiddi hlut eignarinnar ísameiginlegum kostnaði vegna viðgerða á gluggum neðri hæðar. Með bréfilögmannsins fylgdi álit byggingartæknifræðings, Benedikts Magnússonar, hjáVíðsjá verkfræðistofu, dags. 24. febrúar 2015, sem óskað hafði verið eftir aðbeiðni gagnstefnanda. Segir í áliti hans að hann hafi að beiðni kaupanda skoðaðeignina 23. febrúar 2015 og yfirfarið galla sem legið höfðu fyrir við gerðkaupsamnings 20. desember 2014 og „einnig aðra sem komið hafa í ljós eftir aðkaupandi fékk eignina afhenta“. Í áliti hans er lýst þeim atriðum sem geraþurfi við og tiltekin voru í kaupsamningi aðila, þ.e. rakaskemmdir íbílageymslu, frágangur á baðherbergi og leki og skemmdir á neðri hæð aukrakaskemmda við stiga neðri hæðar. Um lausar flísar í stofu segir svo íálitinu: „Eftirað kaupandi tók við eigninni hefur komið í ljós að stór hluti flísa í stofu viðglugga NV horni eru lausar og fúgur ónýtar. Nauðsynlegt er að fara ílagfæringar. Það er ljóst eftir skoðun að allnokkuð er af göllum sem aðseljandi hefði átt að vera kunnugt um og hefði því átt að láta kaupanda vitavið söluna og því eðlileg krafa að þeir verði lagfærðir á venjulegan hátt.Jafnframt hafði kaupandi áður farið fram á að ákveðin atriði verði lagfærð ogþeirra getið í kaupsamningi. … Undirritaður mun hafa eftirlit með því að þærlagfæringar sem unnar verða af seljanda verði unnar á viðurkenndan hátt og erskilyrðislaus krafa að þær verði unnar af iðnmeisturum með fullgild réttindi ogtryggingar.“ Samkvæmt kostnaðaráætlun sem fylgdi áliti Benedikts var talið aðheildarkostnaður vegna nauðsynlegra viðgerða á fasteigninni væri 2.831.041króna. Umræddarviðgerðir sem stefnandi hafði tekið að sér að lagfæra samkvæmt kaupsamningihófust þann 24. ágúst 2015 og 22. september s.á. var gagnstefnanda tilkynnt meðtölvupósti lögmanns aðalstefnanda að viðgerðum væri lokið á tilgreindum þáttumí kaupsamningi. Var það staðfest með bréfi lögmanns gagnstefnanda sama dag ogstöðuskýrslu áðurgreinds byggingartæknifræðings, dags. 22. september 2015, enþó þannig að viðgerðum á gluggum neðri hæðar að utan hefði ekki verið lokið nélagfæringum á lausum flísum á aðalhæð. Taldi gagnstefnandi með vísan tilskýrslu byggingartæknifræðingsins að kostnaður vegna viðgerða á flísum efrihæðar næmi 2.920.000 krónum, auk þess sem gera mætti ráð fyrir að kostnaðurykist verulega kæmi í ljós að gólfílögn væri ekki í lagi. Þá taldigagnstefnandi að ekki væri hægt að gera fullnægjandi kostnaðaráætlun vegnaviðgerða á gluggum, þar sem enn lægi ekki fyrir hversu umfangsmikil sú viðgerðyrði. Væri því ljóst að áætlaðurkostnaður við það sem enn væri ógert af því sem gert hefði verið ráð fyrir aðstefnandi lagfærði fyrir útgáfu afsals og lokagreiðslur væri langt umfram þaðsem ógreitt væri af kaupverðinu. Taldi gagnstefnandi ljóst að kostnaður vegnaúrbóta næmi hærri fjárhæð en þeim 4.000.000 króna sem gagnstefnandi hefðihaldið eftir. Því væru ekki forsendur til að ganga frá útgáfu afsals eins ogkrafist hefði verið. Ífyrrgreindri skýrslu Benedikts Magnússonar byggingartæknifræðings, dags. 22.september 2015, kemur m.a. fram að Benedikt hafi haft umsjón og eftirlit meðframkvæmdum sem unnar hafi verið á vegum seljanda í samræmi við kaupsamning.Tók hann fram að ekkert hefði verið gert í að lagfæra lausar flísar á aðalhæð.Við athugun hafi komið í ljós að mjög margar flísar virtust lausar að hluta eðaöllu leyti. Einnig hafi komið í ljóst að sömu flísar væru ekki lengurfáanlegar. Við kaup hafi fleiri en þrjár flísar verið sprungnar og afar ólíklegtverði að teljast að allar lausar flísar náist heilar upp til að hægt verði aðendurleggja þær. Því þurfi að skipta út öllum flísunum.Meðtölvupósti 7. október 2015, bauð aðalstefnandi gagnstefnanda 100.000 krónaafslátt vegna flísanna.Meðmatsbeiðni 7. mars 2016, óskuðu gagnstefnendur eftir því að dómkvaddur yrðieinn matsmaður til þess að meta 1) flísalögn á efri hæð íbúðarinnar, 2)rakamyndanir í íbúð á neðri hæð og viðgerðir á gluggum og 3) frágang á svölum.Var þess óskað að matsmaður sundurliðaði nauðsynlegar leiðir til úrbóta og mætikostnað því samfara. Var Auðunn Elísson byggingafræðingur og húsasmíðameistaridómkvaddur til að framkvæma umbeðið mat. Íniðurstöðum matsmannsins við fyrstu matsspurningu staðfestir hann að töluvertlos sé á gólfflísum í íbúðinni. Telur matsmaður 33% flísanna alveg lausar eðahálflausar frá undirlagi. Telur matsmaður að taka verði upp allar flísar ogendurgera flísalögn. Ekki sé hægt að ná flísum heilum af gólfi og þess vegnaþurfi að leggja nýjar flísar á gólfið. Kostnað við úrbætur telur matsmaður nemasamtals 3.176.400 krónum sem skiptist annars vegar í kostnað vegna vinnu,1.852.200 krónur, og hinsvegar efni, akstur og tæki, 1.324.200 krónur. Umaðra matsspurningu tekur matsmaður fram að leki sé með gluggum í geymslu áneðri hæð efri íbúðar sem rekja megi til þéttingar milli glugga og útveggjar.Einnig sé leki með gluggum í stofu bæði á norður- og vesturhlið hússins sem ogvið glugga við stiga í íbúð á neðri hæð hússins. Telur matsmaður að taka þurfiupp útveggjaklæðningu milli glugga og endurklæða innan við panelklæðningu ásamtþví að þétta að nýju milli plötunnar og útveggja og glugga. Telur matsmaður aðtaka þurfi upp útveggjaklæðningar milli glugga og setja krossviðarplötu í staðgifsplötu. Endurgera þurfi áfellu undir gluggum í samræmi við séruppdrátt.Telur matsmaður að þétta þurfi að nýju milli glugga og útveggja glugga ígeymslu á neðri hæð efri íbúðar og glugga á vestur- og norðurhlið hússins semog við glugga við stiga í sömu íbúð. Einnig telur matsmaður að hreinsa þurfiframangreinda veggi þar sem leki hafi komið fram, gera við vegg og loft ogendurmála síðan fletina. Kostnað við úrbætur telur matsmaður nema samtals737.600 krónum, sem skiptist í kostnað vegna vinnu, 602.600 krónur, ogefniskostnað, akstur og tæki, 135.000 krónur. Umþriðju matsspurningu telur matsmaður að los sé í 83% flísa á svalagólfiíbúðarinnar sem megi rekja til þess að ekki hafi verið notað frostþolið lím„þannig að með tímanum kemst vatn undir flísarnar og lím losnar upp vegna vatnsog frosts“. Telur matsmaður að taka þurfi upp allar flísar á svalagólfi, slípayfirborð svalagólfs og endurflísaleggja með nýjum flísum. Telur matsmaður ekkihægt að endurnýta flísar. Kostnað við úrbætur telur matsmaður nema samtals245.000 krónum sem skiptist í kostnað vegna vinnu, 157.200 krónur, ogefniskostnað, akstur og tæki 245.200 krónur. Samkvæmtframansögðu er það niðurstaða matsmanns að kostnaður vegna úrbóta aðfrádreginni endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu, nemi samtals 3.855.871 krónu.Viðaðalmeðferð málsins gáfu aðalstefnandi, Stefanía Þórarinsdóttir, oggagnstefnandi, Sigrún Hannesdóttir, aðilaskýrslu en skýrslur vitna gáfu SigrúnStella Einarsdóttir, löggiltur fasteignasali, Sigurður Natan Jóhannesson,sölumaður fasteigna, Rúnar Þórarinsson, sem kom að viðgerðum fasteignarinnar,Auðunn Elísson, dómkvaddur matsmaður, Benedikt Magnússonbyggingartæknifræðingur, Snorri Waage, sameigandi neðri hæðar fasteignarinnarog Sveinn Ingibergsson sem skoðaði fasteignina. Aðalstefnandibar fyrir dóminum að hafa bent gagnstefnanda á nokkrar lausar flísar í stofusem henni hafi verið kunnugt um. Þær hafi verið staðbundnar. Um holhljóð undirflísum kvaðst hún hafa spurt fagmann á þeim tíma sem farið var að ræða umlausar flísar. Henni hafi þá verið sagt að undir væru anhydrit-ílögn og hitalagnir í gólfinu og þegar svoværi heyrðist oft eins og tómahljóð en þetta væru ekki lausar flísar. Þá hafihún ekki orðið vör við holhljóð á þeim tíma sem hún bjó í húsinu. Engar fúgurhafi verið farnar, allt hafi verið heilt. Kvaðst hún ekki hafa vitað að aðrarflísar en þær sem bent hefði verið á væru lausar. Hún tók fram að eftir aðleigjandi hefði verið kominn í íbúðina hefði ekki fengist aðgangur að henni ogað samskipti við hann hefðu verið erfið. Hún kvaðst ekki hafa séð skýrsluBenedikts Magnússonar fyrr en hálfu ári eftir að hún var gerð. Þá hefði húnverið tilbúin til að greiða fyrir viðgerð á gluggum neðri hæðar og samið hefðiverið við eiganda neðri hæðar um að sjá um þann þátt málsins, afla tilboða ogræða við iðnaðarmenn og að hún myndi greiða þegar niðurstaða lægi fyrir. Þáhafi hún ekki orðið vör við lausar flísar á svalagólfi. Kvaðst hún hafa fyrirstuttu síðan fengið upplýsingar um að þar væru lausar flísar. Ekki hafi veriðrætt um þær á samningafundi í apríl 2015. Gagnstefnanditók fram að Benedikt Magnússon byggingartæknifræðingur hefði skoðað með hennifasteignina auk þess sem fasteignasali var á staðnum. Seljandi hefði átt aðgera við tilgreind atriði samkvæmt kaupsamningi og öllu átti að vera lokið viðútgáfu afsals. Hún tók fram að Sigurður fasteignasali hefði bent á lausarflísar í stofu. Hún hafi sjálf verið í íbúðinni sumarið 2015, en leigjandi semhafði verið í íbúðinni hafi sagt henni að smellir væru í flísum. Hún tók framað Benedikt hefði farið með henni tvisvar til að skoða fasteignina. Einnig hafieiginmaður vinkonu hennar, sem væri smiður, skoðað fasteignina með henni. Húnhafi gert athugasemdir við galla sem hefðu verið sýnilegir og hafi ekki skoðaðþessi atriði frekar við afhendingu eignarinnar. Þegar eignin hafi verið afhenthafi hún ekki rekið augun í lausar flísar. Sölumaður hafi sagt henni að ístofunni væru lausar flísar en það hafi ekki verið skoðað sérstaklega. Þá munihún ekki hvar lausar flísar hafi verið í stofu þegar hún skoðaði, hún hafi ekkiverið að spá í fjölda lausra flísa, þá hafi leigjandi ekki rætt sérstaklega umlausar flísar við hana. Þákvað gagnstefnandi að viðgerðum hefði átt að vera lokið fyrir útgáfu afsals. Þákvað hún enga fyrirstöðu hafa verið við því að hleypa fólki inn. Það átti aðhafa samband við Benedikt, en það hafi ekki verið gert. Þá hafi verið gert ráðfyrir því að haft yrði samband við þann sem bjó í íbúðinni á þessum tíma. Gagnstefnandikvaðst ekki hafa viljað neinar framkvæmdir innandyra fyrr en hún kæmi tillandsins þann 20. febrúar 2015. Hún hafi látið fasteignasölu vita af því. Þáhefði seljandi ekki getað lokið framkvæmdum fyrir afsal, þar sem síðar hafikomið í ljós að viðgerðir hefðu tekið einn mánuð. Hún hafi ekki gefið seljandatíma til framkvæmda því hún hafi gert ráð fyrir að vera í sambandi viðfasteignasöluna. Hún hafi ekki nefnt neinn tíma fyrir stefnanda til viðgerða.Hún hafi viljað vera komin til landsins og hafi látið vita að hún værivæntanleg 20. febrúar 2015 og að hún hafi viljað vera til staðar á meðan gertværi við. Þá hafi aldrei verið neitt vandamál fyrir þann sem bjó í íbúðinni aðhleypa fólki inn. Þátók gagnstefnandi fram að hún hefði ekki sent skýrslu Benedikts tilfasteignasalans vegna þess að beðið hefði verið eftir sáttafundi sem ekki hefðiverið haldinn. Gagnstefnandi kvað tilgang skýrslunnar þann að geraaðalstefnanda grein fyrir hversu alvarlegt málið væri. Þegarhún sjálf flutti inn í eignina hafi hún orðið vör við fleiri lausar flísar. Þákvaðst hún hafa vitað að Snorri Waage hafi ætlað að sjá um að afla tilboða íviðgerðir á gluggum íbúðar neðri hæðar. Þá kvaðst hún fyrst hafa orðið vör viðlausar flísar á svalagólfi þegar hún flutti inn í íbúðina. SigrúnStella Einarsdóttir, löggiltur fasteignasali, kvaðst ekki kannast við að hafaséð skýrslu Benedikts Magnússonar. Hún kvað ákvæði um kostnaðaráætlun íkaupsamningi vegna viðgerða á gluggum íbúðar neðri hæðar vera skýra. Þá taldihún að skírskotun í kaupsamningi um viðgerðir á lausum flísum hafi borið að skiljaþannig að aðeins væri um nokkrar lausar flísar að ræða. Þá taldi hún aðseljanda og kaupanda hafi báðum verið kunnugt um að eigandi íbúðar neðri hæðarhafi tekið að sér að sjá um viðgerðir á gluggum. Hún tók fram að seljandi hefðihaft samband við fasteignasöluna og lýst erfiðum samskiptum við leigjanda. Þákvað hún að þar sem ekki væri búið að uppfylla kaupsamning um framkvæmdir þáhefði afsal ekki verið gefið út. Kaupandi hefði verið reglulega í sambandi tilað þoka málinu áfram og til að fá lausn í það. Hún tók fram að enginnsáttafundur hefði verið haldinn með aðilum og málið farið í hendur lögfræðinga.Þá kvaðst hún ekki muna eftir lausum flísum á svalagólfi. SigurðurNatan Jóhannesson, sölumaður fasteigna, tók eftir þremur til fjórum lausumgólfflísum við sýningu. Dóttir kaupanda hefði einnig skoðað íbúðina og síðanhefði fagmaður skoðað eignina með kaupanda. Vitnið kvaðst vita að samskipti viðleigjanda fasteignarinnar hefðu verið erfið. RúnarÞórarinsson kvaðst hafa verið í sambandi við Benedikt Magnússon til að komastinn í fasteignina. Hafi Benedikt staðfest að viðgerðir væru fullnægjandi og þarmeð hafi vinnu hans fyrir seljanda verið lokið. BenediktMagnússon kvaðst hafa skoða fasteignina með kaupanda. Kvaðst hann hafa séðbrotnar flísa út við glugga sem seljandi hafi tekið að sér að lagfæra. Á þessumtíma hafi hann ekki skoðað neitt meira. Þákvað hann seljanda aldrei hafa haft samband við sig í janúar og febrúar 2015.Þá tók hann fram að þegar hann ritaði skýrslu sína hafi hann aðeins séð nokkrarlausar flísar. Þegar hann hafi tekið saman seinni skýrsluna, 22. september2015, hafi einfaldlega verið búið að skoða betur og leita eftir lausum flísum.Hann hafi haft eftirlit með viðgerðum Rúnars og staðfesti að viðgerðir sem hannhefði gert hefðu verið fullnægjandi. Þá tók hann fram að ekki hefði verið gertvið flísar vegna þess að sömu flísar hefðu ekki lengur verið fáanlegar. SnorriWaage tók fram að viðgerðum vegna glugga neðri hæðar væri ekki lokið og að hannhefði tekið að sér að afla tilboða í verkið. Viðgerðin hafi átt að fara framhaustið 2016, en að það hafi ekki verið eigendum hússins að kenna að verkinuhafi ekki verið lokið. Taldi hann að áætlaður kostnaður væri á bilinu 500.000til 1.000.000 króna til viðbótar við 350.000 krónur sem þegar hefðu veriðgreiddar. SveinnIngbergsson kvaðst hafa gert tilboð í sömu eign í apríl 2014. Kvaðst hann hafaorðið var við lausar flísar á gólfum á fleiri en einum stað. Hann hafi fundiðholrúm þegar hann gekk um gólfin. III.. Helstu málsástæður og lagarökaðalstefnanda, Stefaníu ÞórarinsdótturAðalstefnanditelur að gagnstefnandi hafi vanefnt kaupsamninginn frá 20. desember 2014 oggreiðsluloforð með því að inna ekki af hendi eftirstöðvar kaupverðs, 4.000.000króna, á gjalddaga 25. febrúar 2015. Telur aðalstefnandi að um skuld sé að ræðasem hafi fallið í gjalddaga 25. febrúar 2015. Aðalstefnandi hafi efnt eða boðiðfram fullar efndir á kaupsamningi með viðgerðum á þeim þáttum sem tilgreindirvoru í kaupsamningi aðila eða með bankaábyrgð og afslætti frá kaupverði.Gagnstefnandi hafi hafnað fullum efndum á kaupsamningi þrátt fyrir áskoranirþar um og einnig hindrað aðalstefnanda í því að geta efnt kaupsamninginn meðþví að veita ekki aðgang að fasteigninni fyrr en í kjölfar bréfs aðalstefnanda20. ágúst 2015, þar sem skorað var á gagnstefnanda að veita aðgang aðfasteigninni. Telur aðalstefnandi að gagnstefnanda hafi ekki verið heimilt aðbeita stöðvunarrétti gagnvart henni, skv. 35. gr. fasteignakaupalaga nr.40/2002, sbr. og 2. mgr. 30. gr. laganna. Einnigtelur aðalstefnandi að um viðtökudrátt hafi verið að ræða af hálfugagnstefnanda en hún hafi hafnað fullum efndum á kaupsamningi og neitað aðganga til afsals og greiða eftirstöðvar kaupverðs. Jafnframt hafi hún hindraðiaðgang aðalstefnanda að fasteigninni þegar boðnar voru fram efndir á kaupsamningiAðalstefnanditelur ekki alveg ljóst hvort gagnstefnandi beri fyrir sig galla á flísum efrihæðar eða hvort hún líti svo á að um vanefnd á kaupsamningi sé að ræða.Aðalstefnandi hafi boðið fram fullar efndir á lagfæringu flísanna með afslætti.Á því er byggt að gagnstefnandi hafi sýnt af sér tómlæti vegna meints galla áflísum efri hæðar. Liðið hafi níu mánuðir frá afhendingu fasteignar þar tilgagnstefnandi bar fyrir sig galla á flísum, sbr. bréf lögmanns gagnstefnanda,dags. 22. september 2015. Við gerð kaupsamnings hafi legið fyrir að fáeinarflísar væru lausar og tók aðalstefnandi að sér að laga þær. Gagnstefnandi hafiþví þekkti til vandamálsins en þrátt fyrir það var ekki farið í að meta umfangvandans. Þetta geti ekki talist galli þar sem gagnstefnandi þekkti til vandansstrax við afhendingu fasteignarinnar, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002, umfasteignakaup. Jafnframt hafi það verið sameiginlegur skilningur aðila að umværi að ræða fáeinar flísar sem auðvelt væri að laga. Hafi gagnstefnandi ætlaðað bera fyrir sig galla vegna lausra flísa hafi henni borið að tilkynnaaðalstefnanda það eins skjótt og unnt var, sem var ekki gert, og hefur húnfyrirgert rétti sínum vegna þess, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga um fasteignakaup. Aðalstefnandikrefst þess að kaupsamningurinn verði efndur og gagnstefnandi greiðieftirstöðvar kaupverðs eins og henni ber skylda til, ásamt dráttarvöxtum frá25. febrúar 2015 til greiðsludags.2. Helstu málsástæður og lagarökgagnstefnanda, Sigrúnar HannesdótturGagnstefnandireisir dómkröfur sínar á því að gagnstefnda hafi vanefnt kaupsamning aðilaverulega og að gagnstefnandi eigi gagnkröfu um skaðabætur og afslátt úr hendigagnstefndu. Telur gagnstefnandi að gagnstefnda hafi lofað því að gera við a)rakaskemmdir í bílskúr og koma í veg fyrir áframhaldandi raka í útvegg, b) viðrakaskemmdir í herbergi á neðri hæð og á baðherbergi á efri hæð, c) lausargólfflísar á efri hæð íbúðar. Hún hafi skuldbundið sig til að gera við þessaþætti eigi síðar en við lokagreiðslu og útgáfu afsals sem samkvæmt kaupsamningiátti að fara fram 25. febrúar 2015. Að lokum hafi gagnstefnda skuldbundið sigtil að greiða sameiginlegan kostnað sem félli á hina seldu íbúð vegna viðgerðaá gluggum á neðri hæð og sjá til þess að lögð yrði fram kostnaðaráætlun viðútgáfu afsals ef framkvæmdum væri ekki lokið. Fyrirliggi að gagnstefnda hafi ekki lokið viðgerðum á lausum flísum á gólfi í stofuá efri hæð. Kostnaður vegna þessa samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns nemi3.176.400 krónum. Gagnstefnanditelur að vanefndir teljist afhendingardráttur, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr.40/2002, enda umsamið fyrir hvaða tímamark gagnstefndu hafi borið að ljúkaframkvæmdum. Samkvæmt 1. mgr. sömu greinar sé gagnstefnanda því heimilt aðbeita vanefndarúrræðum laganna, þ.m.t. stöðvunarrétti, skv. 35. gr. laganna ogkrefja gagnstefndu um skaðabætur skv. 34. gr. Telur gagnstefnandi sannað aðtjón hennar vegna höfnunar gagnstefndu á því að gera með fullnægjandi hætti viðflísar sé 3.176.400 krónur, sbr. matsgerð dómkvadds matsmanns. Einnigtelur gagnstefnandi að gagnstefnda hafi vanefnt skyldur sínar til að leggjafram kostnaðaráætlun vegna viðgerða á gluggum á neðri hæð. Auk þess hafigagnstefnda ekki lýst því yfir með skýrum hætti að hún hygðist bæta allansameiginlegan kostnað vegna viðgerðarinnar, en fyrir liggi að hún hafi aðeins íhyggju að bæta kostnað vegna viðgerða á glugga. Fyrir liggi að afleitt tjón,t.d. rakaskemmdir í íbúð á neðri hæð, teljist einnig til sameiginlegskostnaðar, skv. 1. og 3. mgr. 43. gr., sbr. 8. og 52. gr. laga nr. 26/1994, umfjöleignarhús. Hlutdeild gagnstefndu í áætluðum kostnaði nemi 355.523 krónum,en þá sé ótalinn kostnaður vegna afleidds tjóns í íbúð á neðri hæð, þ.e. vegnarakaskemmda, sem gagnstefndu beri að greiða samkvæmt kaupsamningi aðila, aðöðrum kosti hefði hún þurft að gera um það sérstakan fyrirvara. Gagnstefnanditelur að vanefndir gagnstefndu á að leggja fram kostnaðaráætlun vegna þessaþáttar málsins og höfnun hennar á greiðslu óskilgreinds kostnaðar teljist afhendingardráttur af hennarhálfu sem sé skaðabótaskyldur samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 40/2002.Telur gagnstefnandi sig eiga skaðabótakröfu á hendur gagnstefndu að fjárhæð355.523 krónur vegna lagfæringa á gluggum neðri hæðar. Gagnstefnandimótmælir því að hann hafi komið í veg fyrir að gagnstefnda gæti sinnt umræddumviðgerðum. Beri gagnstefnda sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið.Gagnstefnandi hafi lagt sig fram við að tryggja aðgang gagnstefndu aðhúsnæðinu, sbr. framlögð tölvuskeyti á milli leigjanda íbúðarinnar oggagnstefnanda og samskipti við fasteignasala og lögmenn aðila. Gagnstefnanditelur að hin selda fasteign teljist gölluð í skilningi 18., sbr. 19. gr. laganr. 40/2002, þar sem gagnstefnda hafi lýst því yfir að hún muni ekki meðfullnægjandi hætti gera við flísar í stofu á annarri hæð, eða taka þátt ísameiginlegum kostnaði vegna óskilgreinds hluta viðgerða á gluggum á neðri hæð.Gagnstefnda hafi vitað um ástand flísa á efri hæð við gerð kaupsamnings og umþörf á gluggaviðgerðum. Því geti hún ekki borið fyrir sig gallaþröskuld 2.málsl. 18. gr. laga nr. 40/2002. Þá hafi gagnstefnda einnig vanræktupplýsingaskyldu sína samkvæmt sömu lögum, og því teljist eignin gölluð bæðivegna skorts á upplýsingum, sbr. 26. gr. laganna og vegna þess að gagnstefndahafi veitt rangar upplýsingar um fjölda lausra flísa, sbr. 27. gr. laganna.Telur gagnstefnandi einnig að loforð gagnstefndu um að bæta úr þessum þáttumhafi þau áhrif að gagnstefnandi hafi ekki haft ástæðu til að skoða þessa þættifrekar og því verði því ekki borið við að hún hafi vanrækt skoðunarskyldu sínaskv. 29. gr. laganna. Þá sé einnig galli á flísalögn á svölum íbúðarinnar ognemi kostnaður vegna lagfæringa 245.200 krónum samkvæmt niðurstöðum dómkvaddsmatsmanns. Afframangreindum sökum telur gagnstefnandi enn fremur að hún eigi rétt á afslættiaf kaupverði fasteignarinnar, sbr. 41. gr. laga nr. 40/2002. Ljóst sé aðfasteignin hafi verið gölluð og gagnstefnandi sýnt fram á kostnað sem hún muniverða fyrir með því að bæta úr þeim, sbr. 2. mgr. 41. gr. Þá er einnig á þvíbyggt að gagnstefnandi eigi rétt á skaðabótum, með vísan til 43. gr. sömu laga.Þá beri gagnstefndu einnig að greiða bætur vegna afleidds tjóns fyrirafnotamissi af íbúðinni að fjárhæð 350.000 krónur, sbr. matsgerð dómskvadds matsmanns. Gagnstefnanditelur gagnstefndu bundna af kaupsamningi aðila og að henni beri samkvæmtmeginreglum samningaréttar að efna samninginn samkvæmt orðanna hljóðan. Telurgagnstefnandi að gagnstefndu beri að bæta kostnað við að meta umfang gallannaer nemi 49.600 krónum, sbr. reikning frá Múrlínu ehf. og verkfræðikostnað vegnaeftirlits með úrbótum er nemi 326.430 krónum. Þá er sjónarmiðum um tómlætigagnstefnanda hafnað. Hún hafi upplýst um alla galla þegar í stað. Gagnstefnandisundurliðar dómkröfu sína með eftirfarandi hætti:Vegna viðgerða á flísum3.176.400 krónur3.176.400 krónurVegna glugga neðri hæðar737.600 krónur355.523 krónur (48,32%) hlutir efri hæðar í fasteignVegna viðgerða flísa á svölum245.200 krónur245.200 krónurEndurgreiðsla vsk. v/vinnu-269.556 krónur-269.515 krónur (hlutur kaupanda í endurgreiðslu)Leiga á íbúð 350.000 krónur350.000 krónurVerfræðikostnaður vegna eftirlits með úrbótum326.430 krónur326.430 krónurKostnaður vegna skoðunar á flísum – Múrlína49.600 krónur49.600 krónur4.223.638 krónurTil frádráttar – haldið eftir af kaupverði-4.000.000 krónurSkuld seljanda við kaupanda233.638 krónur, sbr. gagnstefna3. Helstu málsástæður og lagarökgagnstefnanda, Sigrúnar Hannesdóttur í aðalsök Málsástæður og lagarök gagnstefnandaeru þær sömu og koma fram í gagnstefnu. Gagnstefnandi telur sig eiga rétt áskaðabótum eða afslætti á kaupverði fasteignarinnar vegna galla á íbúðinni,sbr. 41. og 43. gr. laga nr. 40/2002. Telur gagnstefnandi að aðalstefnandi beriábyrgð á hinum umþrættu göllum og að hafa ekki upplýst gagnstefnanda um þá. Þáer upphafsdegi dráttarvaxta mótmælt. Þá er varakrafa reist á sömu málsástæðumog lagarökum. Gagnstefnandi bendir á að verði ekki fallist á tjón hennar vegnaafhendingardráttar og að kostnaður vegna galla á eigninni sé hærri enstefnukröfur málsins beri gagnstefnanda aðeins að greiða mismun stefnukröfu ogalls kostnaðar við að bæta úr göllum á eigninni auk afleidds tjóns.4. Helstu málsástæður og lagarökaðalstefnanda í gagnsök Gagnstefndahafnar því að hafa vanefnt kaupsamning aðila verulega og kröfu gagnstefnanda umskaðabætur og afslátt. Einnig er því hafnað að hin selda fasteign teljistgölluð í skilningi 18., sbr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Gagnstefndatelur að gagnstefnandi hafi hindrað aðgang að fasteigninni, sbr. samskiptigagnstefnanda við leigjanda sinn. Gagnstefndatelur að hún hafi upplýst gagnstefnanda um lausar flísar á stofugólfi og hafitekið á sig skyldu til að lagafæra þær. Það hafi verið sameiginlegur skilningurallra að aðeins hafi verið um að ræða fáeinar flísar en ekki heilt stofugólf.Gagnstefnda hafi ekki fengið iðnaðarmann til að gera við lausar flísar og hafiþess í stað boðið gagnstefnanda afslátt að fjárhæð 100.000 krónur, sbr.tölvupóst 7. október 2015. Þegaráhættan af fasteigninni fluttist yfir þann 20. desember 2014 við afhendingu,sbr. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 40/2002, hafi aðeins fáeinar flísar verið lausar.Engar athugasemdir hafi verið gerðar af gagnstefnanda um fjölda lausra flísa viðafhendingu. Þá hafi gagnstefnandi skoðað fasteignina með byggingafróðum aðila.Gagnstefnandi geti ekki borið fyrir sig galla vegna lausra flísa, en við mat áþví hvort fasteign sé gölluð skuli miða við það tímamark er hún flyst yfir íáhættu gagnstefnanda, sbr. 1. mgr. 20. gr. 40/2002. Gagnstefnandi hafi ekkisannað að sá fjöldi lausra flísa sem hún beri fyrir sig hafi verið til staðarvið áhættuskiptin. Þá hafi hvílt aðgæsluskylda á gagnstefnanda þar sem hún hafiverið upplýst um hinar lausu flísar við kaupsamningsgerð. Þá hafi gagnstefnandifengið byggingartæknifræðing til að meta fasteignina fyrir útgáfu afsals.Skýrsla hans sé dagsett 24. febrúar 2015, en gagnstefnda hafi fyrst fengiðupplýsingar um hana þann 21. ágúst 2015, frá lögmanni gagnstefnanda. Enginkrafa hafi komið fram á grundvelli skýrslunnar fyrr en sex mánuðum síðar. Sé umtómlæti að ræða, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002. Það sé fyrst meðskýrslu byggingartæknifræðingsins frá 22. september 2015 þar sem fram komiáætlaður kostnaður vegna viðgerða á flísunum, 2.920.000 krónur, enheildarkostnaður vegna viðgerða samkvæmt fyrri skýrslu hans hafi numið2.831.041 krónu, en þá hafi einnig verið tilteknir verkþættir sem gagnstefndihafi lokið viðgerðum á. Gagnstefnda hafnar því að þurft hafi að skipta út allriflísalögn á stofugólfi vegna lausra flísa. Einnig er hafnað meintu tjóni. Gagnstefndahafnar því að um afhendingardrátt hafi verið að ræða. Þátekur hún fram að eftirstöðvar kaupverðs hafi verið 4.000.000 króna en hiðmeinta tjón verið metið á 2.920.000 krónur í september 2015. Þrátt fyrir þaðhafi verið haldið eftir rúmri einni milljón króna, meira en meint tjón hennarnemi samkvæmt skýrslu byggingartæknifræðings. Það sé umfram það sem ákvæðið umstöðvunarrétt í 35. gr. laganna kveði á um. Umviðgerð á gluggum neðri hæðar tekur gagnstefnda fram að báðum aðilum hafi veriðþað ljóst að gagnstefnda stóð ekki sjálf í því að afla tilboða í verkið oghafði ekki forræði á því. Eigandi neðri hæðar sá um að afla tilboða í verkið.Þann 27. júlí 2015 hafi legið fyrir tilboð í verkið og hafi gagnstefnandi veriðupplýst um það. Í kjölfarið hafi verið boðin fram bankatrygging að fjárhæð500.000 krónur til þess að tryggja réttar efndir á þessum verkþætti. Er þvíhafnað að gagnstefnda hafi vanefnt skyldur sínar. Verkið sé auk þess ekki hafiðog því ekki komin gjaldfallin krafa á hendur gagnstefndu þegar aðalmeðferðmálsins fer fram. Þessarar skylduhafi verið getið í kaupsamningi aðila, en þar hafi á hinn bóginn ekkert veriðminnst á afleitt tjón vegna rakaskemmda í íbúð neðri hæðar. Með öllu sé ósannaðhvort eða hvert sé afleitt tjón vegna leka á gluggum. Ákvæði í kaupsamningitaki aðeins til viðgerða á gluggum. Þá beri við ákvörðun á kostnaði vegnaviðgerða á gluggum að hafa í huga 5. og 6. gr. laga nr. 26/1994 umfjöleignarhús þar sem skilgreint er hvað teljist til sameignar. Umaðgæsluskyldu gagnstefnanda sem kaupanda fasteignar tekur gagnstefnda fram aðgagnstefnandi hafi skoðað fasteignina nokkrum sinnum auk þess sem hún hafi haftmeð sér byggingafróðan aðila. Telur gagnstefnda að ekki sé hægt að bera fyrirsig galla sem gagnstefnandi og hinn byggingafróði aðili sáu eða máttu sjá viðskoðun fasteignarinnar, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Telurgagnstefnda einnig að gagnstefnandi hafi sýnt af sér tómlæti hvað þetta varðar.Þvíer mótmælt að hin selda fasteign teljist gölluð. Ekki sé unnt að bera fyrir siggalla á fasteign sem gagnstefnandi þekkti til eða átti að þekkja til þegarkaupsamningur var gerður, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Þegir metið séhvort um galla sé að ræða beri að miða við það tímamark er fasteign flyst yfirí áhættu kaupanda, sem hafi verið 20. desember 2014. Gagnstefnandi hafi ekkisýnt fram á að fasteignin hafi verið gölluð þegar hún var afhent, enda hafðihún þegar við kaupasamningsgerð vitneskju um þau atriði sem hún nú beri fyrirsig. Verði fallist á einhverja þá galla sem gagnstefnandi byggi á, telurgagnstefnda að heildarfjárhæð gallanna nái ekki gallaþröskuldi samkvæmt 2.málsl. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 40/2002 og rýri ekki verðmæti fasteignarinnarsvo nokkru varði. Fasteignin var byggð árið 2003 og því ekki um nýja fasteignað ræða. Þá verði að taka tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts við þaðmat. Gagnstefndahafnar því að flísalögn á svölum íbúðar sé gölluð. Það sé fyrst í gagnstefnusem þetta komi fram. Ef fallist verður á að um galla sé að ræða, þá er á þvíbyggt að gagnstefnandi hafi glatað rétti sínum vegna tómlætis. Einnig sé vísaðtil aðgæsluskyldu gagnstefnanda. Áþví er byggt að gagnstefnandi eigi hvorki kröfu um afslátt skv. 41. gr. laganr. 40/2002 né kröfu um skaðabætur á grundvelli 43. gr. Er því hafnað aðgagnstefnda hafi sýnt af sér saknæma háttsemi og hafi vísvitandi gefið rangarupplýsingar um ástand hinnar seldu fasteignar. Hún hafi lagt sig fram um aðupplýsa um ástand eignarinnar eftir bestu getu og vitund. Þá hafi gagnstefnandiskoðað fasteignina nokkrum sinnum og einnig ásamt sérfróðum aðila um byggingar.Hún geti því ekki borið fyrir sig galla sem hún sá eða mátti sjá við skoðun. Þásé afleitt tjón hennar ósannað. Gagnstefndatelur að hún hafi efnt kaupsamninginn. Hún hafi boðið fram efndir beinlíniseftir efni samningsins (in natura) eða ígildi þess með framlagningubankaábyrgðar vegna viðgerða á gluggum og með boði um afslátt vegna lausraflísa. Gangstefnandi hafi hafnað þeim efndum. Gagnstefnda hafi því ekki bakaðsér skaðabótaskyldu, sbr. meginreglur samningaréttar um skaðabætur innan samninga.Þá mótmælir gagnstefnda skuldajöfnuði þar sem meint krafa gagnstefnanda séhvorki orðin til né gjaldfallin og kröfur aðila þannig ekki hæfar til aðmætast. Þá hafnar gagnstefnda því að hún eigi að bæta gagnstefnanda þannkostnað sem hún hafi orðið fyrir eða verði fyrir við að staðreyna meint tjón.Þá skuli gagnstefnda ekki bera matskostnaðinn hvernig sem málsúrslit verði,enda sé matsbeiðni langtum víðtækari en þörf sé á. Gagnstefndatelur að gagnstefnandi hafi ekki gætt 60. gr. laga nr. 40/2002 og hafi vanræktað takmarka tjón sitt með hæfilegum aðgerðum. Ef á það verður fallist að gallarséu fyrir hendi telur gagnstefnda að lækka beri bætur vegna vanrækslugagnstefnanda á ákvæðinu. Gagnstefndamótmælir upphafsdegi dráttarvaxta og fjárhæð tjóns sem hún telur með ölluósannað. IV.NiðurstaðaÍmáli þessu er í aðalsök deilt um kröfu aðalstefnanda um greiðslu eftirstöðvakaupverðs að fjárhæð 4.000.000 króna vegna sölu hennar á fasteigninni aðKristnibraut 5 í Reykjavík til gagnstefnanda. Gagnstefnandigreiddi aðalstefnanda ekki eftirstöðvar kaupverðsins þar sem hún telur aðaðalstefnandi hafi vanefnt kaupsamning aðila verulega. Fasteignin hafi veriðgölluð og af þeim sökum eigi hún rétt á skaðabótum eða afslætti af kaupverðinu,samtals að fjárhæð 3.507.608 krónur, úr hendi aðalstefnanda. Enn fremur eigihún rétt á skaðabótum vegna afleidds tjóns vegna afnotamissis af íbúðinni, aðfjárhæð 350.000 krónur, vegna verkfræðiaðstoðar og eftirlits með úrbótum, aðfjárhæð 326.430 krónur og vegna sérfræðikostnaðar vegna skoðunar á flísum, aðfjárhæð 49.600 krónur.Samkvæmt18. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur umgæði, búnað og annað sem leiðir af lögum um fasteignakaup og kaupsamningi.Notuð fasteign telst þó ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svonokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Samkvæmtniðurstöðum matsgerðar dómkvadds matsmanns, sem óskað var eftir að beiðnigagnstefnanda, telur matsmaður að töluvert los sé á gólfflísum í íbúðinni og aðkostnaður við úrbætur nemi 3.176.400 krónum. Þá staðfestir matsmaður að leki sémeð gluggum neðri hæðar og heildarkostnaður við úrbætur nemi 737.600 krónum, enhlutdeild gagnstefnanda í þeim kostnaði sé 355.523 krónur. Að lokum telurmatsmaður að los sé á flísum á svalagólfi og að kostnaður við úrbætur nemi245.000 krónum. Matsgerð þessari hefur ekki verið hrundið með yfirmati eða áannan hátt. Þá eru engir þeir ágallar á matsgerð hins dómkvadda matsmanns eðaröksemdafærslu hans, sem valdið geta því að horft skuli fram hjá niðurstöðumhennar. Þá samrýmist matsgerðin öðrum gögnum málsins að því leyti sem máliskiptir. Er matsgerðin því lögð til grundvallar niðurstöðum dómsins. Kemurfyrst til skoðunar krafa gagnstefnanda um greiðslu 355.523 króna vegnalagfæringa á gluggum neðri hæðar. Í kaupsamningi aðila var mælt fyrir um aðseljandi greiddi hlut eignarinnar í sameiginlegum kostnaði vegna viðgerða ágluggum neðri hæðar. Var tekið fram að ef verkinu væri ekki lokið fyrirlokagreiðslu og útgáfu afsals skyldi liggja fyrir nákvæm kostnaðaráætlun á þeimtíma. Tilboð barst í viðgerðir á gluggum neðri hæðar þann 27. júlí 2015, semekki var tekið, en í kjölfar þess bauð aðalstefnandi fram bankatryggingu aðfjárhæð 500.000 krónur til að tryggja réttar efndi á þessum verkþætti.Sameigandi neðri hæðar upplýsti fyrir dóminum að hann hefði tekið að sér aðafla tilboða í viðgerðirnar. Kom fram að viðgerðum væri ekki enn lokið og ennværi verið að afla tilboða. Tók hann fram að áætlaður kostnaður væri á bilinu500.000 krónur til 1.000.000 króna til viðbótar við 350.000 krónur sem þegarhefðu verið greiddar vegna viðgerðanna. Eignarhluturefri hæðar í fasteigninni er 48,32%. Með framlagningu bankatryggingar aðfjárhæð 500.000 krónur bauð aðalstefnandi fram efndir á þessum þættikaupsamningsins. Verður því ekki fallist á að aðalstefnandi hafi vanefntkaupsamning aðila að þessu leyti. Þá verður ekki talið að aðalstefnandi hafivanefnt kaupsamning með því að hafa ekki lagt fram kostnaðaráætlun vegnaviðgerða þessara þann 25. febrúar 2015. Bar gagnstefnandi fyrir dóminum aðhenni hefði verið kunnugt um að sameigandi neðri hæðar hefði tekið að sér aðafla tilboða í viðgerðir á gluggum. Fyrir liggur einnig samkvæmt matsgerð aðáætlaður heildarkostnaður vegna viðgerða á gluggum neðri hæðar nemi 737.600krónum. Telur dómurinn að gagnstefnanda hafi því ekki verið heimilt að beitastöðvunarrétti skv. 35. gr. sömu laga og krefja aðalstefnanda um skaðabætursamkvæmt 34. gr. af þessum sökum, þótt kostnaðaráætlun lægi ekki fyrir viðlokagreiðslu og útgáfu afsals þann 25. febrúar 2015 eins og kaupsamningur kvaðá um. Þá verður ekki talið að fyrirhuguð viðgerð á leka, sem aðalstefnandihefur fallist á að greiða og sem enn hefur ekki verið ákveðið hvenær verðiframkvæmd, geti talist galli í skilningi laga um fasteignakaup. Víkurnæst að kröfum stefnanda vegna lagfæringa á gólfflísum og flísum á svalagólfi.Gagnstefnanditelur að skýra beri yfirlýsingu, sem fram komi í kaupsamningi um að seljandigeri við lausar gólfflísar á efri hæð íbúðar, þannig að hún hafi tekið að sérað gera við allar lausar gólfflísar. Það hafi hún ekki gert, en auk þess hafiaðalstefnandi leynt upplýsingum um fjölda lausra flísa og þar með brotið gegnupplýsingaskyldu sinni, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Einsog áður er rakið er um að ræða íbúð í tvíbýlishúsi sem byggt var árið 2003samkvæmt söluyfirliti. Aðalstefnandi hefur borið fyrir dóminum að hún hafi ekkivitað um lausar gólfflísar aðrar en þær sem voru í norðvestur horni stofunnarsem hún hafi bent gagnstefnanda á. Þá bar fasteignasali sem hafði umsjón meðsölu eignarinnar að skýra bæri athugasemdir í kaupsamningi um lausar gólfflísarþannig að aðeins hefði verið um nokkrar lausar flísar að ræða. Einnig liggurfyrir að gagnstefnandi skoðaði íbúðina nokkrum sinnum fyrir undirritunkaupsamningsins í desember 2014, án þess að verða vör við lausar gólfflísarumfram það sem aðalstefnandi hafði bent á. Þá hafi hún skoðað fasteignina ásamtbyggingartæknifræðingi, auk þess sem smiður hafi skoðað eignina fyrir kaupsamning.Bar gagnstefnandi fyrir dóminum að það hafi fyrst verið þegar hún flutti sjálfinn í fasteignina, sumarið 2015, sem hún hafi orðið vör við að fleirigólfflísar væru lausar og að það sama ætti við um lausar gólfflísar ásvalagólfi. Ekkert er komið fram í málinu um að aðalstefnandi tæki að sér aðgera við allar lausar flísar á efri hæð íbúðarinnar, heldur hafi hún einungisverið að fullnægja upplýsingaskyldu sinni gagnvart kaupanda um þær flísar semhún benti á að væru lausar. Verður því málsástæðu gagnstefnanda að þessu leytihafnað.Aðvirtu því sem að framan greinir telur dómurinn sem skipaður er sérfróðummeðdómsmönnum ósannað miðað við eðli ágallanna að aðalstefnanda hafi veriðkunnugt um eða mátt vita um lausar gólfflísar á efri hæð íbúðarinnar umfram þaðsem sást við skoðun og á svalagólfi. Af því leiðir að einnig er hafnað þeirrimálsástæðu gagnstefnanda að aðalstefnandi hafi vitað um ástand flísa viðundirritun kaupsamnings. Verður því ekki talið að aðalstefnandi hafi vanræktupplýsingaskyldu sína gagnvart stefnanda að þessu leyti. Krafagagnstefnanda um skaðabætur sem reist er á matsgerð dómkvadds matsmannsskiptist í kostnað vegna lagfæringa á flísalögn efri hæðar íbúðarinnar aðfjárhæð 3.176.400 krónur og vegna lagfæringar á flísum á svölum að fjárhæð245.200 krónur eða samtals 3.421.400 krónur, en að frádregnum endurgreiddumvirðisaukaskatti vegna vinnu á verkstað. Kröfu sína um greiðslu leigukostnaðarað fjárhæð 350.000 krónur styður gagnstefnandi við matsgerð dómskvaddsmatsmanns. Þá krefst gagnstefnandi endurgreiðslu kostnaðar vegnaverkfræðiaðstoðar vegna eftirlits með úrbótum o.fl., að fjárhæð 326.430 krónur,og kostnaðar vegna skoðunar Múrlínu ehf. á flísum, að fjárhæð 49.600 krónur. Áðurer frá því greint að gagnstefnandi eigi ekki rétt á skaðabótum vegna lausraflísa á efri hæð fasteignarinnar. Að því er varðar lausar flísar á svölum hefurekki verið sannað að aðalstefnandi hafi vitað um þær og þar með vanræktupplýsingaskyldu sína. Einsog áður segir mælir 2. málsl. 18. gr. laga nr. 40/2002 fyrir um að notuðfasteign teljist ekki gölluð nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkruvarði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Um er að ræða fasteignsem samkvæmt söluyfirliti var byggð árið 2003. Var kaupverð eignarinnar54.900.000 krónur. Er hinn meinti ágalli vegna flísanna því innan við 6,2% afkaupverði hennar án tillits til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu áverkstað. Meðvísan til þess og til þess er að framan greinir telur dómurinn að ekki sé unntað líta svo á að kostnaður vegna flísanna, sem fram kemur í matsgerð dómkvaddsmatsmanns, samtals að fjárhæð 3.421.400 krónur, rýri verðmæti eignarinnar svoað nokkru varði í merkingu 1. mgr. 18. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup.Er kröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta vegna viðgerða á gólfflísum á efri hæðíbúðarinnar og flísum á svalagólfi því hafnað. Eftirstefndur þá annars vegar krafa gagnstefnanda um greiðslu kostnaðar vegnaverkfræðiþjónustu, að fjárhæð 326.430 krónur, vegna eftirlits BenediktsMagnússonar byggingartæknifræðings með úrbótum sem aðalstefnandi tók að sér íkaupsamningi aðila og hins vegar kostnaður vegna skoðunar á flísum, að fjárhæð49.600 krónur, sbr. reikning frá Múrlínu ehf. Hér er um að ræða kostnað vegnasérfræðilegrar ráðgjafar sem gagnstefnandi óskaði eftir í tengslum við kauphennar á fasteigninni. Eins og atvikum er háttað standa ekki rök til þess aðaðalstefnandi greiði þennan kostnað enda var ekki um bótaskyldan galla að ræðaeins og rakið var. Er kröfu gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda um greiðsluþessa kostnaðar einnig hafnað. Þá verður af sömu ástæðu ekki talið að krafaaðalstefnanda um greiðslu leigu, að fjárhæð 350.000 krónur, sem hún reisir ámatsgerð dómkvadds matsmanns eigi við rök að styðjast. Niðurstaðadómsins samkvæmt framansögðu er sú að skaðabótakröfum gagnstefnanda er hafnaðvegna allra meintra ágalla. Þá telur dómurinn einnig að gagnstefnandi eigi ekkirétt til afsláttar af kaupverði. Aðalstefnandikrefst þess að gagnstefnandi inni af hendi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningiþeim sem aðilar gerðu um hina umdeildu fasteign. Eru því úrslit málsinssamkvæmt framansögðu þau að gagnstefnanda ber að greiða aðalstefnanda 4.000.000króna auk vanskilavaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 25.febrúar 2015 til greiðsludags. Það er niðurstaða dómsins að gagnstefnandi hafimeð óréttmætum hætti haldið eftir lokagreiðslu. Er því fallist á kröfuaðalstefnanda um að miða upphafstíma dráttarvaxta við gjalddaga lokagreiðslusem var 25. febrúar 2015. Aðalstefnandi er sýknuð af kröfum gagnstefnanda. Eftirúrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, ber gagnstefnanda að greiða aðalstefnanda 1.300.000 krónur ímálskostnað. RagnheiðurSnorradóttir kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssynibyggingarverkfræðingi og Birni Marteinssyni, byggingarverkfræðingi og arkitekt.DÓMSORÐ: Gagnstefnanda,Sigrúnu Hannesdóttur, ber að greiða aðalstefnanda Stefaníu Þórarinsdóttur4.000.000 króna auk vanskilavaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá25. febrúar 2015 til greiðsludags. Aðalstefnandi, Stefanía Þórarinsdóttir, ersýknuð af öllum kröfum gagnstefnanda, Sigrúnar Hannesdóttur. Gagnstefnandigreiði aðalstefnanda 1.300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 29/2008
Skjalafals Skilorð
S var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa selt L tryggingarbréf að fjárhæð 2.000.000 króna en á bréfið hafði S falsað áritun útgefanda og samþykkjenda fyrir veðsetningu fasteignar og vitundarvotts. Einnig með því að hafa selt L víxil að fjárhæð 2.000.000 króna en á víxilinn hefði S falsað áritun samþykkjanda víxilsins. Fyrir dómi játaði S sök og samþykkti bótakröfu vegna víxilsins. Með játningu S, sem samrýmdist framburði S hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins taldist brot S sannað og var refsing hans ákveðin fangelsi í átta mánuði en fullnustu fimm mánaða af refsingunni var frestað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson prófessor. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 11. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð og þá að öllu leyti skilorðsbundin. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Sigurður Kristinn Erlingsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 200.764 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Ár 2007, föstudaginn 16. nóvember, er dómþing Héraðsdóms Reykjavíkur háð í Dóm­húsinu við Lækjartorg af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara og dómur kveðinn upp í málinu nr. S-1281/2007: Ákæruvaldið gegn Sigurði Kristni Erlingssyni, sem dóm­tekið var í gær sem játningarmál samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um með­ferð opinberra mála. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðaði málið með ákæru útgefinni 11. september 2007 á hendur ákærða, Sigurði Kristni Erlingssyni, kt. 230861-7069, Loga­fold 68, Reykjavík, til refsingar fyrir skjalafals samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, með því að hafa: 1. Í apríl 2004, selt Landsbanka Íslands tryggingarbréf nr. 0153-63-3503, að fjárhæð 2.000.000 króna, útgefið 14. apríl 2004 fyrir hönd PC Secure ehf., en á bréfið hafði ákærði falsað áritun eiginkonu sinnar Ingibjargar Sigurþórsdóttur, sem útgefanda, nöfn Sigurðar Ingvarssonar og Vélaugar Steinsdóttur, sem samþykkjendur fyrir veðsetningu fast­eignarinnar Grænahlíð 4, Reykjavík og nafn sonar síns, Erlings Jóns Sigurðssonar, sem vitundarvotts að áritun hinna, allt svo sem nánar er lýst í ákæru. 2. Í júlí 2006, selt Landsbankanum víxil að fjárhæð 2.000.000 króna, útgefinn 21. þess mánaðar af ákærða, fyrir hönd PC Secure ehf., með gjalddaga 30. ágúst 2006, en á víxilinn hafði ákærði falsað áritun Magnúsar Jónatanssonar, fyrir hönd PC Mapper International, sem samþykkjanda víxilsins. Landsbankinn krefst þess að ákærði verði jafnframt dæmdur til greiðslu 1.943.308 króna með vöxtum sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2006 til 9. júní 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðslu­dags. Ákærði játar sök fyrir dómi, samþykkir bótakröfu vegna 2. töluliðs ákæru og krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Með greindri játningu, sem samrýmist fram­burði ákærða hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins er ofangreind háttsemi sönnuð og þykir hún rétt færð til refsi­ákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekki áður gerst sekur um refsiverða hátt­semi. Ber honum að njóta þessa við ákvörðun refsingar, sem og þess að hafa játað brot sín greiðlega og gengist við bótaskyldu gagnvart Landsbankanum vegna 2. ákæru­­liðs. Á hinn bóginn horfir til refsiþyngingar að í báðum tilvikum er um háar fjár­hæðir að ræða og að fjártjón er óbætt. Að þessu öllu gættu, með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningar­laga og loks að teknu tilliti til aldurs ákærða, sem er 46 ára, þykir refsing hæfi­lega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Eftir atvikum þykir mega ákveða að fresta fullnustu fimm mánaða refsingarinnar þannig að sá hluti hennar falli niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærði almennt skilorð, svo sem greinir í dóms­orði. Samkvæmt greindum málsúrslitum og með vísan til 2. mgr. 172. gr. laga um með­ferð opinberra mála ber að dæma ákærða til að greiða Landsbankanum umkrafðar bætur, með vöxtum sam­kvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2006 til 6. júlí 2007, þá er mánuður var liðinn frá því að krafan var honum birt, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðslu­dags. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laganna um meðferð opinberra mála að dæma ákærða til að greiða þóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Ásgeirssonar hæsta­­réttar­lögmanns og þykir hún hæfilega ákveðin 92.628 krónur að meðtöldum virðis­­­auka­skatti. Guðjón Magnússon fulltrúi lögreglu­stjóra sótti málið af hálfu ákæruvaldsins. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Sigurður Kristinn Erlingsson, sæti fangelsi átta mánuði, en fresta skal fullnustu fimm mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Landsbankanum 1.943.308 krónur með vöxtum sam­kvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2006 til 6. júlí 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðslu­dags. Ákærði greiði 92.628 króna þóknun Jóhannesar Ásgeirssonar hæstaréttarlög­manns.
Mál nr. 644/2017
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir Ábyrgð
Fallist var á kröfu þrotabús H ehf. um riftun á greiðslu félagsins til C ehf. að tiltekinni fjárhæð. Var talið að greiðslan hefði verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og að C ehf. hefði ekki sýnt fram á að greiðslan hefði virst venjuleg eftir atvikum. Þá var einnig fallist á kröfu þrotabús H ehf. um að C ehf., D og S yrði óskipt gert að endurgreiða fjárhæðina, enda þótti C ehf. ekki hafa sýnt fram á að atvikum væri þannig háttað að því hefði tekist að fá fullnustu kröfunnar, án tillits til gjaldþrotaskiptanna, ef greiðslan hefði ekki verið innt af hendi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma MarkúsSigurbjörnsson hæstaréttardómari, Sigurður Tómas Magnússon landsréttardómari ogSkúli Magnússon héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 9. október 2017. Hann krefst þess að rift verði greiðslu25. júní 2014 á skuld Harlem ehf. við stefnda Coca-Cola European Partners Íslandehf. að fjárhæð 12.451.379 krónur. Hann krefst þess einnig að stefndu verðióskipt gert að greiða sér aðallega þá fjárhæð með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2014 tilgreiðsludags, en til vara 3.061.450 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt samalagaákvæði af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 15. júlí 2014 til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrirHæstarétti.Stefndu krefjast hvert fyrir sitt leyti staðfestingar hins áfrýjaða dómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti. ISamkvæmt gögnum málsins gerðu stefndu Dagný ÓskAradóttir Pind og Steindór Grétar Jónsson fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélagssamning 24. nóvember 2012 við Þýska barinn ehf. um kaup á rekstri síðarnefndafélagsins að Tryggvagötu 22 í Reykjavík, en þar mun það hafa starfrækt samnefntveitingahús. Eftir samningnum tóku kaupin meðal annars til innréttinga íhúsnæðinu, tækja og lausafjármuna, en að auki var þess getið að eigandihúsnæðisins hafi samþykkt að gera nýjan leigusamning um það við væntanlegtfélag stefndu. Kaupverðið skyldi nema samtals 13.500.000 krónum, en þar af áttiað greiða 405.849 krónur með peningum 26. nóvember 2012, 7.500.000 krónur meðyfirtöku viðskiptaskuldar við Vífilfell hf., sem nú ber heiti stefnda Coca-Cola European Partners Íslandehf., og 5.594.151 krónu með yfirtöku skuldar við leigusala húsnæðisins, Eikfasteignafélag hf.Áður en framangreindur kaupsamningur var gerður höfðu stefndu Dagný ogSteindór gert fyrir hönd óstofnaðs einkahlutafélags samning 20. nóvember 2012við Eik fasteignafélag hf. um leigu á húsnæðinu að Tryggvagötu 22, en samkvæmtfyrirsögn hans var hann „viðaukasamningur við leigusamning“. Þar var húsnæðinulýst sem veitinga- og skemmtistað á jarðhæð og í kjallara, en húsaleiga skyldigreidd 1. hvers mánaðar og fjárhæð hennar bundin vísitölu neysluverðs. Ísamningnum voru ekki ákvæði um leigutíma, en á hinn bóginn tekið fram aðleigutakinn nyti forleiguréttar að honum loknum. Lagt var bann við framsalileiguréttar án samþykkis leigusala og skyldi það sama eiga við um eigendaskiptiað hlutum í leigutakanum. Þá voru ákvæði í samningnum um heimild leigusala tilriftunar vegna vanefnda leigutaka, auk þess sem tekið var fram að samningurinnfélli úr gildi ef leigutakinn yrði tekinn til gjaldþrotaskipta eða leitaði nauðasamnings.Samningi þessum var þinglýst 23. október 2013.Félagið, sem stefndu Dagný og Steindór gerðu framangreinda samningafyrir, var eftir gögnum málsins stofnað 24. nóvember 2012 og fékk það heitiðHarlem ehf. Samkvæmt tilkynningu um stofnun félagsins, sem barst fyrirtækjaskrá3. desember sama ár, voru stefndu Dagný og Steindór stofnendur og var tilgangurþess sagður vera rekstur kráa og dansstaða ásamt almennri veitingasölu ogþjónustu, svo og lánastarfsemi og kaup og sala fasteigna. Hlutafé var 500.000krónur. Tilgreint var að í stjórn félagsins hefðu verið kjörnir Villý ÞórÓlafsson sem formaður og stefndi Steindór sem meðstjórnandi, en sá fyrrnefndimun á þessum tíma hafa verið sambúðarmaður stefndu Dagnýjar. Þá var henni veittprókúruumboð fyrir félagið ásamt stefnda Steindóri, sem gegna átti stöðuframkvæmdastjóra þess.Harlem ehf. gerði 12. desember 2012 ýmsa samninga við stefnda Coca-ColaEuropean Partners Ísland ehf., sem sneru að rekstri veitingastaðarins aðTryggvagötu 22. Þar var í fyrsta lagi um að ræða viðskiptasamning, sem markaátti ramma um vörukaup Harlem ehf. af stefnda til endursölu á veitingastaðnum, ogátti hann að gilda til fimm ára, en í honum voru meðal annars ákvæði umvanefndir, sem heimilað gætu riftun hans. Í annan stað var gerður svonefndursamningur um þjónustuvörur, en með honum tók stefndi að sér að leggja Harlemehf. endurgjaldslaust til bjórdælur, gosvélar, kæla og klakavélar til að notafyrir vörur frá stefnda. Í þriðja lagi voru gerðir samningar um viðskiptakjör,þar sem annars vegar var kveðið á um afslætti, sem Harlem ehf. skyldi njóta viðkaup á vörum frá stefnda, og hins vegar um ráðstöfun á afsláttunum, sem verjaætti til greiðslu á skuldum félagsins við stefnda samkvæmt lánssamningi ogvegna vöruúttekta. Í fjórða lagi var um að ræða samstarfssamning ummarkaðsráðstafanir, en samkvæmt honum skuldbatt Harlem ehf. sig meðal annarstil að láta starfsmenn sína nota við vinnu sína fatnað, sem bæri vörumerkistefnda, koma fyrir auglýsingaskiltum með vörumerkjum stefnda innanhúss ogutan, hafa vörur frá stefnda sýnilegar á veitingastaðnum og standa að kynningumá þeim. Fyrir þetta skyldi stefndi greiða tilteknar fjárhæðir að minnsta kostieinu sinni á ári. Í fimmta lagi var gerður samningur um lán stefnda til Harlemehf. að fjárhæð 12.000.000 krónur, sem skyldi endurgreitt á fimm árum meðjöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti. Í samningnum var ekki mælt fyrir umað lánið bæri vexti að öðru leyti en því að greiða ætti dráttarvexti yrðiafborgun ekki innt af hendi innan fimmtán daga frá gjalddaga. Greiða skyldiafborganir með peningum, en Harlem ehf. var þó heimilað að standa skil á þeimmeð afsláttum af vörukaupum frá stefnda. Þá var tekið fram að yrðueigendaskipti að veitingastað félagsins bæri því að tryggja að kaupandi tækivið skyldum þess samkvæmt samningnum, en félagið skyldi ábyrgjast efndirkaupandans á honum þar til stefndi leysti það undan þeirri ábyrgð með sérstakriyfirlýsingu. Tækist félaginu ekki að tryggja þetta væri stefnda heimilt aðgjaldfella eftirstöðvar lánsins, sem bæri þá að greiða upp innan 30 daga. Aukþessara samninga rituðu stefndu Dagný og Steindór undir yfirlýsingu um óskiptasjálfskuldarábyrgð sína á öllum skuldum Harlem ehf. við stefnda Coca-ColaEuropean Partners Ísland ehf. að fjárhæð allt að 15.000.000 krónur, sem bundinyrði vísitölu neysluverðs með tiltekinni grunntölu.Samhliða framangreindum samningum gerðu Harlem ehf., stefndi Coca-ColaEuropean Partners Ísland ehf. og Eik fasteignafélag hf. 12. desember 2012svonefndan viðaukasamning við leigusamning. Í samningi þessum var mælt svofyrir að aðilar hans væru samþykkir því að þessum stefnda yrði heimilt „aðyfirtaka öll réttindi leigutaka hvað varðar leigusamning ... komi til þess aðleigusamningnum verði rift, hann ógiltur eða honum sagt upp vegna a) vanskila,riftunar, ógildingar eða uppsagnar á viðskiptasamningi, b) riftunar, ógildingareða uppsagnar á leigusamningi, eða c) verði gert árangurslaust fjárnám í búileigutaka á leigutímanum.“ Kæmi til verulegra vanefnda á skyldum Harlem ehf.við stefnda samkvæmt viðskiptasamningi þeirra skyldu þær „jafngilda verulegrivanefnd á leigusamningi aðila sem heimilar leigusala riftun“ og bæri leigusalaeftir kröfu stefnda að rifta leigusamningi af þeim sökum. Yrði leigusamningnumsagt upp eða rift á þennan hátt að frumkvæði stefnda skyldi hann ábyrgjast fráþeim tíma greiðslu húsaleigu til leigusala þar til hann fengi húsnæðið afhent áný. Segði á hinn bóginn leigusali upp leigusamningnum eða rifti skyldi stefndiekki bera slíka ábyrgð nema hann neytti heimildar til að yfirtaka réttindi leigutaka.Tæki stefndi yfir leigusamninginn á framangreindan hátt skyldi hann semleigutaki njóta sömu kjara og mælt væri fyrir um í samningnum. Yrði stefndajafnframt heimilt að framselja réttindi sín sem leigutaki til þriðja manns tilað hafa þar sambærilegan rekstur og húsnæðið væri nýtt til og skyldi þá stefndilosna undan skuldbindingum sínum við leigusala, en slíkt framsal yrði þó háðsamþykki leigusala, sem skylt væri að veita nema til kæmu „haldgóðar ástæðurtil að synja“. Eintakið af þessum samningi, sem liggur fyrir í málinu, ber meðsér að hann hafi verið afhentur sýslumanni til þinglýsingar 20. desember 2012,en hafi síðan á ótilgreindum degi verið áritaður af Eik fasteignafélagi hf. umað fallið væri frá ósk um þinglýsingu, sem varð þannig ekki af.Í málinu liggja ekki fyrir reikningsskil eða önnur gögn um rekstur eðaafkomu Harlem ehf. á tímabilinu eftir að framangreindir samningar voru gerðir. Fyrirtækjaskrávar tilkynnt 1. apríl 2014 að stefndi Steindór hefði látið af störfum semframkvæmdastjóri Harlem ehf. og jafnframt vikið úr sæti aðalmanns í stjórnfélagsins, en þess í stað orðið varamaður í henni. Fyrrnefndur Villý ÞórÓlafsson yrði áfram stjórnarmaður í félaginu, tæki við starfi framkvæmdastjóraog væri honum veitt prókúruumboð fyrir það. Hann undirritaði sama dag af hálfuHarlem ehf. samning við félagið 22 niðri ehf. um kaup þess á rekstri Harlemehf. að Tryggvagötu 22. Þar kom fram að kaupin næðu meðal annars til allravörubirgða, innréttinga og tækja í eigu seljanda á veitingastaðnum, svo og að seljandinnhefði greitt upp allar skuldir við leigusala, sem hefði samþykkt kaupandann semnýjan leigutaka og myndi gera húsaleigusamning við hann. Kaupverð var samtals24.000.000 krónur, en þar af átti að greiða 1. og 2. apríl 2014 alls 4.369.807 krónurmeð innborgunum á bankareikning Harlem ehf. Að öðru leyti átti kaupandinn aðgreiða kaupverðið með því að taka yfir skuldir seljandans við stefnda Coca-ColaEuropean Partners Ísland ehf., 12.451.379 krónur, leigusalann Eikfasteignafélag hf., 3.720.272 krónur, og Sánd ehf., 3.458.542 krónur. Afhendaátti veitingastaðinn nýjum eiganda samdægurs, en kaupverð skyldi að fullugreitt 2. maí 2014. Í málinu hefur komið fram að Sánd ehf. hafi verið í eigustefnda Steindórs og átt kröfu á hendur Harlem ehf. vegna hljóðkerfis, sem hafiverið notað á veitingastaðnum, svo og að fyrrgreind skuld Harlem ehf. viðstefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf., sem 22 niðri ehf. tók að sérað greiða, hafi annars vegar átt rætur að rekja til vörukaupa Harlem ehf., 3.716.658krónur, og hins vegar til eftirstöðva skuldar samkvæmt áðurnefndum lánssamningi,8.734.721 króna.Eftir framangreind kaup gerði 22 niðri ehf. 25. júní 2014 ýmsa samningavið stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf., sem að efni til voru hliðstæðiráðurnefndum samningum Harlem ehf. við þann sama frá 12. desember 2012. Meðalþeirra var samningur um lán stefnda til 22 niðri ehf. að fjárhæð 12.245.816krónur. Telur áfrýjandi að með láni þessu hafi verið gerð upp skuld Harlem ehf.við stefnda að fjárhæð 12.451.379 krónur, sem 22 niðri ehf. hafði skuldbundiðsig til að taka yfir með kaupsamningnum við Harlem ehf. frá 1. apríl 2014.Samkvæmt gögnum málsins barst héraðsdómi 28. október 2014 krafa frá Gildilífeyrissjóði um að bú Harlem ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta, enárangurslaust fjárnám mun hafa verið gert hjá félaginu 15. september sama ár.Krafa þessi var tekin til greina með úrskurði 7. janúar 2015 og gafskiptastjóri út innköllun til lánardrottna, sem birt var fyrra sinni 15. samamánaðar. Innan kröfulýsingarfrests, sem lauk þannig 15. mars 2015, bárustskiptastjóra kröfur að fjárhæð samtals 20.481.609 krónur. Á fyrsta skiptafundií áfrýjanda, sem haldinn var 31. mars 2015, kom meðal annars fram að engareignir hefðu fundist við skiptin, en skiptastjóri teldi á hinn bóginnhugsanlegt að rifta greiðslum, sem Harlem ehf. hafi innt af hendi í tengslum viðsölu á rekstri sínum. Hefði verið leitað eftir því hvort Gildi lífeyrissjóðurmyndi vegna eignaleysis áfrýjanda takast á hendur ábyrgð á kostnaði af rekstririftunarmála, en svar hefði ekki enn fengist við því og var skiptafundi við svobúið frestað til 24. apríl 2015. Ekki liggja fyrir í málinu frekari gögn um svörlífeyrissjóðsins við málaleitan áfrýjanda, en skiptastjóri beindi á hinn bóginnyfirlýsingu til stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. 10. ágúst 2015um riftun á greiðslu skuldar Harlem ehf. við hann að fjárhæð 12.451.379 krónur,sem hann hafi fengið með yfirtöku 22 niðri ehf. á skuldinni. Því andmælti sástefndi með bréfi 2. september 2015 og höfðaði áfrýjandi í kjölfarið mál þetta 25.og 28. sama mánaðar.IISvo sem lýst var að framan mun áfrýjandi ekkihafa átt eignir við lok kröfulýsingarfrests til að standa straum af kostnaði afrekstri þessa máls á hendur stefndu og taldi skiptastjóri sig réttilega þurfaaf þeim sökum að leita eftir ábyrgð eins eða fleiri lánardrottna áfrýjanda tilað láta verða af málsókn. Skiptastjóri átti þess því ekki kost að höfða máliðfyrr en slík ábyrgð hafði fengist, en ljóst er af áðursögðu að það hafi ekkigerst fyrr en eftir skiptafund 31. mars 2015. Málið var þannig höfðað innan sexmánaða frá því að ábyrgð lá fyrir og þar með innan þess frests, sem mælt erfyrir um í 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Samkvæmt kaupsamningi Harlem ehf. við 22 niðriehf. 1. apríl 2014 átti síðarnefnda félagið að greiða hluta af kaupverðiveitingastaðarins að Tryggvagötu 22 með því að taka að sér skuld þessfyrrnefnda við stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. að fjárhæð 12.451.379krónur. Í málinu liggur ekkert fyrir um að þessi stefndi hafi samþykkt slíkaskuldskeytingu áður en hann gerði fyrrgreinda samninga við 22 niðri ehf. 25.júní 2014. Hann hefur ekki mótmælt þeirri staðhæfingu áfrýjanda að 22 niðriehf. hafi staðið við þessa skuldbindingu sína með því að gera við hannlánssamning síðastnefndan dag. Líta verður svo á að með þessari ráðstöfun hafiþessi stefndi fengið uppgerða skuld Harlem ehf. við sig að fjárhæð 12.451.379krónur. Greiðsla þessi fór þannig fram innan sex mánaða fyrir frestdag viðgjaldþrotaskipti á áfrýjanda, sem var eins og fyrr segir 28. október 2014.Greiðsla, sem fengin er með viðtöku greiðsluskuldbindingar þriðja manns, verðurað teljast innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134.gr. laga nr. 21/1991. Standa atvik í málinu ekki til þess að líta svo á aðgreiðslan, sem áfrýjandi leitar eftir að fá rift, hafi virst venjuleg eftiratvikum, en um það hefur stefndi Coca-Cola European Partners Ísland ehf.sönnunarbyrði. Er því fullnægt skilyrðum þessa lagaákvæðis til að verða viðkröfu áfrýjanda um riftun greiðslunnar.Í málinu liggur ekki annað fyrir en aðgreiðslan, sem innt var af hendi í framangreindu horfi, hafi orðið stefnda Coca-Cola European Partners Íslandehf. að notum, þótt enn virðist ekki hafa reynt á hvort 22 niðri ehf. muni aðfullu gera skil á skuld sinni samkvæmt lánssamningi þeirra frá 25. júní 2014,sem ekki er að öllu leyti komin í gjalddaga eftir ákvæðum hans. Þegar metið er samhliða þessu hvort greiðslanhafi valdið áfrýjanda tjóni, sbr. 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, verður aðgæta að því að stefndi Coca-Cola European Partners Ísland ehf. nautsamkvæmt fyrrgreindum lánssamningi við Harlem ehf. frá 12. desember 2012 réttartil að gjaldfella kröfu sína ef eigendaskipti yrðu að veitingastað síðarnefndafélagsins án þess að því tækist að tryggja að nýr eigandi tæki þá skuld að sér.Eftir samningi stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. við Harlem ehf.og Eik fasteignafélag hf. frá sama degi hefði stefndi undir þeim kringumstæðumgetað brugðist við greiðslufalli Harlem ehf. með því að knýja fram riftun áleigusamningi um húsnæðið, þar sem félagið rak veitingastað sinn, taka yfirréttindi sem leigutaki að húsnæðinu og ráðstafa því síðan til nýs leigjanda,eftir atvikum með áskilnaði um sérstaka greiðslu úr hendi hans. Með þessu nautþannig stefndi Coca-Cola European Partners Ísland ehf. á óbeinan hátt einskonar tryggingar fyrir greiðslu kröfu sinnar. Fram hjá því verður á hinn bóginnekki litið að kaupsamningur Harlem ehf. við 22 niðri ehf. frá 1. apríl 2014náði að vísu meðal annars til aðstöðu til að reka veitingahús að Tryggvagötu22, sem háð var tilvist húsaleigusamnings, en að öðru leyti til margvíslegralausafjármuna og óefnislegra verðmæta, sem ekki tengdust því húsnæðisérstaklega. Í þeim munum og verðmætum naut stefndi Coca-Cola European PartnersÍsland ehf. engra tryggingarréttinda. Í ljósi ákvæðis 1. mgr. 142. gr. laga nr.21/1991 verður þessi stefndi að bera sönnunarbyrði fyrir því hvort eitthvað ogþá eftir atvikum hversu mikið af 24.000.000 króna kaupverðinu samkvæmtsamningnum frá 1. apríl 2014 hafi komið fyrir aðstöðu í skjólihúsaleigusamningsins, sem hann hafði þó ekki einn forræði á óháð afstöðuleigusalans Eikar fasteignafélags hf. Þá sönnunarbyrði hefur stefndi að enguleyti axlað. Að öllu framangreindu virtu verður því að taka til greinaaðalkröfu áfrýjanda um að þessum stefnda verði gert að greiða honum 12.451.379krónur. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 getur sú krafa ekki boriðdráttarvexti fyrr en að liðnum mánuði frá því að áfrýjandi krafðist fyrstgreiðslunnar með áðurnefndu bréfi 10. ágúst 2015 og verða þeir vextir þvídæmdir eins og í dómsorði greinir.Eins og fyrr var rakið efndi 22 niðri ehf. ekki skuldbindingu sínasamkvæmt kaupsamningnum frá 1. apríl 2014 til að taka að sér skuld Harlem ehf.við stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. með því að gerast nýrskuldari samkvæmt lánssamningnum milli síðargreindu félaganna tveggja frá 12.desember 2012, heldur gerði 22 niðri ehf. nýjan lánssamning við þennan stefnda25. júní 2014 og greiddi þannig upp skuld Harlem ehf. Eftir ákvæðumlánssamningsins frá 12. desember 2012 bar Harlem ehf. enga ábyrgð á kröfustefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. á hendur 22 niðri ehf. samkvæmtyngri lánssamningnum. Stefndu Dagný og Steindór losnuðu af þessum sökum undanskuldbindingum sínum samkvæmt fyrrnefndri yfirlýsingu frá 12. desember 2012 umsjálfskuldarábyrgð á greiðslu skulda Harlem ehf. við stefnda Coca-Cola EuropeanPartners Ísland ehf. með greiðslunni, sem rift er samkvæmt framansögðu. Ekkigetur orkað tvímælis að þeim hafi þegar greiðslan fór fram verið kunnugt umaðstæðurnar, sem riftunin er reist á. Er því fullnægt skilyrðum 1. mgr. 147.gr. laga nr. 21/1991 til að dæma þau til að greiða áfrýjanda fyrrgreindafjárhæð óskipt með stefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. Af gögnummálsins verður ekki séð að áfrýjandi hafi krafið þau um greiðslu þessa fyrr enmeð birtingu héraðsdómsstefnu 25. september 2015 og verður þeim því ekki gertað greiða dráttarvexti fyrr en frá þeim degi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Stefndu verða dæmd í sameiningu til að greiða áfrýjanda málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Rift er greiðslu 25. júní 2014 á skuld Harlem ehf. viðstefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. að fjárhæð 12.451.379 krónur.Stefndi Coca-Cola European Partners Ísland ehf. greiðiáfrýjanda, þrotabúi Harlem ehf., 12.451.379 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. september2015 til greiðsludags. Þar af greiði stefndu Dagný Ósk Aradóttir Pind ogSteindór Grétar Jónsson áfrýjanda óskipt með stefnda Coca-Cola EuropeanPartners Ísland ehf. sömu fjárhæð með dráttarvöxtum frá 25. september 2015 tilgreiðsludags.Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2017.Mál þetta var höfðað af þrotabúi Harlem ehf. þann 28. september 2015 gegn Vífilfelli hf.,Stuðlahálsi 1, Reykjavík, en 25. september 2015 gegn stefndu Dagnýju ÓskAradóttur Pind, Skarphéðinsgötu 6, 105 Reykjavík og Steindóri Grétari Jónssyni,Njálsgötu 22, 101 Reykjavík. Málið var dómtekið í lok aðalmeðferðar 2.júní sl. Við upphaf aðalmeðferðar upplýsti lögmaður stefnda Vífilfells hf. aðfélagið hefði breytt um nafn og héti nú Coca - Cola European Partners Ísland ehf. í dómnum verður þófram að niðurstöðu fjallað um stefnda sem Vífilfell.Stefnandigerir þá kröfu að rift verði með dómi greiðslu á skuld Harlem ehf., við stefndaVífilfell hf. að fjárhæð samtals 12.451.379 krónur sem fór fram með afhendingueða sölu til 22 niðri ehf. á rekstri veitingarstaðarins Harlem ásamt aðstöðu,nafni og réttindum, sem og öllum birgðum á staðnum, innréttingum og tækjum,gegn því að móttakandi verðmætanna, félagið 22 niðri ehf., yfirtæki m.a. skuldHarlem ehf. við stefnda Vífilfell hf. tilgreindrar fjárhæðar sem hlutakaupverðs, en 22 niðri ehf. greiddi fjárhæðina beint til stefnda í formilánssamnings þann 25. júní 2014 á grundvelli kaupsamnings dags. 1. apríl 2014.Þákveðst stefnandi krefjast þess aðallega að stefndu verði dæmd sameiginlega tilað greiða stefnanda 12.451.379 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 25. júní 2014 til greiðsludags. Til vara að stefndu verði dæmd sameiginlega til að greiða stefnanda3.061.450 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 af 612.290 krónum frá 15. júlí 2014 til 15. október2014, af 1.224.580 krónum frá 15. október 2014 til 15. janúar 2015, af1.836.870 krónum frá 15. janúar 2015 til 15. apríl 2015, af 2.449.160 krónumfrá 15. apríl 2015 til 15. júlí 2015 og af 3.061.450 krónum tilgreiðsludags.Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefndu sameiginlega. Stefndukrefjast öll sýknu. Þá krefjast þau málskostnaðar úr hendi stefnanda.Stefndukröfðust öll í fyrstu frávísunar málsins en þeirri kröfu var hafnað meðúrskurði dómsins 18. mars 2016. I.Stefnandi, sem var félagstofnað um rekstur skemmtistaðarins Harlem við Tryggvagötu í Reykjavík, vartekinn til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 7.janúar 2015. Frestdagur við skiptin er 28. október 2014. Innköllun birtistfyrra sinni 15. janúar 2015 og kröfulýsingarfresti lauk 15. mars 2015. Fyrstiskiptafundur var haldinn 31. mars 2015.Viðskiptasamband Harlemehf. og stefnda Vífilfells hf. hófst 12. desember 2012, þegar gerður varviðskiptasamningur vegna reksturs á veitingastaðnum. Vegna rekstrarerfiðleikaHarlem ehf. á fyrri hluta ársins 2014 varð greiðsludráttur á viðskiptaskuldumvið stefnda Vífilfell hf. Stefndi kveðst þó ekki hafa áttað sig á alvarleikamálsins fyrr en upplýsingar bárust um að forsvarsmenn Harlem ehf. vildu hættarekstri. Vegna framangreindra samningsskuldbindinga og yfirtökuréttar stefnda áþví húsnæði sem veitingastaðurinn var rekinn í þurfti að koma til samþykkistefnda fyrir aðilaskiptum á húsaleigusamningnum. Stefndi Vífilfell hf. gerðiaðilum ljóst að slíkt samþykki yrði ekki veitt nema nýr rekstraraðili tæki yfirþær skuldbindingar sem Harlem ehf. hafði stofnað til við hann. Þann 1. apríl 2014 varundirritaður kaupsamningur f.h. Harlem ehf. við félagið 22 niðri ehf., um kaupþess félags á rekstri Harlem ehf. Hið selda var tilgreint sem reksturveitingastaðar Harlem ehf. ásamt réttindum. Einnig allar birgðir á staðnum,innréttingar og tæki. Í samningnum kom fram að hluti kaupverðsins væri greiddurmeð yfirtekinni viðskiptaskuld við Vífilfell hf. að fjárhæð 12.451.379,00krónur. Íþessu fólst að 22 niðri ehf. tók yfir lánssamning stefnanda að fjárhæð8.734.721 króna og almenna viðskiptaskuld að fjárhæð 3.716.658 krónur. StefndiVífilfell hf. gerði nýjan lánssamning við 22 niðri ehf. til fimm ára þann 25.júní 2014. Félagið 22 niðri ehf. hefur nú þegar greitt stefnda Vífilfelli hf.3.061.450 krónur af þessu nýja láni.Tiltryggingar á öllum kröfum stefnda Vífilfells ehf. á hendur Harlem ehf.,undirrituðu stefndu Dagný Ósk Aradóttir Pind og Steindór Grétar Jónssonyfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð og náði ábyrgðin til 15.000.000 króna. Með bréfi til stefndaVífilfells hf., 10. ágúst 2015, rifti skiptastjóri ofangreindri greiðslu áskuld stefnanda en kröfum búsins var hafnað með bréfi lögmanns Vífilfells hf.2. september 2015.Hvorkistefndi Vífilfell hf. né aðrir stefndu lýstu kröfu í þrotabúið. Stefndu DagnýÓsk og Steinþór Grétar fullyrða að skiptastjóri hafi aldrei óskað eftirskýringum frá þeim vegna greiðslna af áðurgreindu skuldabréfi og þeim þannigfyrst orðið kunnugt um kröfur stefnanda eftir að stefnur voru birtar álögheimilum þeirra þann 25. september 2015.II.Stefnandi teluralmenn skilyrði til riftunar fyrir hendi. Ljóst sé að nái riftun fram að gangaaukist möguleikar kröfuhafa á að fá fullnustu krafna sinna og einnig sé ljóstað greiðsla til stefnda Vífilfells hf. á skuld Harlem ehf. hafi ekki verið ísamræmi við greiðslur til annarra kröfuhafa og hafi því leitt til mismununarkröfuhafa og orðið félaginu til tjóns.Stefnandibyggir kröfu um riftun á því að greiðsla á skuld Harlem ehf. við stefndaVífilfell að fjárhæð 12.451.379 krónur hafi verið innt af hendi 25. júní 2014 með því að stefndi Vífilfell hf. hafi í rauntekið við greiðslunni í formi skuldaviðurkenningar nýs aðila, 22 niðri ehf., ogþví hafi hún farið fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag, sem varþann 28. október 2014. Félagið 22 niðri ehf. hafi þannig gert lánssamning viðstefnda Vífilfell vegna greiðslu skuldar Harlem ehf. í samræmi við efnikaupsamnings frá 1. apríl 2014. Þetta sé í samræmi við þá meginreglukröfuréttar um að greiðsla teljist hafa verið innt af hendi þegar hún sé komintil kröfuhafa. Byggt er á því að greiðslan sé öll riftanleg þar sem um hafiverið að ræða óvenjulegan greiðslueyri, hvort heldur ef litið sé til yfirtökuþriðja aðila á lánssamningi eða nýs lánssamning þriðja aðila til greiðslu áskuld. Þá byggir stefnandi á því að greidd hafi verið fjárhæð sem hafi skertgreiðslugetu Harlem ehf. verulega, enda geti greiðslan ekki hafa virst eðlilegeftir atvikum. Byggt er á því að ekki skipti máli þótt félagið 22 niðri ehf.hafi átt aðild að því að koma greiðslunni í kring, enda hafi verið samið um þaðstrax að þeir greiddu stefnda Vífilfelli hf.Stefnandibyggir einnig á því að ofangreind ráðstöfun hafi áótilhlýðilegan hátt verið stefnda Vífilfelli hf. til hagsbóta á kostnað annarrakröfuhafa og að hún hafi leitt til þess að eignir Harlem ehf. voru ekki tilreiðu til fullnustu kröfuhöfum, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti og fleira. Þá hafi Harlem ehf. verið ógjaldfært eða orðið þaðvegna umræddrar ráðstöfunar og stefndi Vífilfell hf. hafi vitað eða mátt vitaum ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfuninvar ótilhlýðileg. Varðandi skilyrði 141. gr. laganna, bendir stefnandi á aðHarlem ehf. hafi verið með skráningu í vanskilaskrá á þessum tíma og stefndiVífilfell hf. virðist hafa haft áhyggjur af fjárhagsstöðu Harlem ehf., en viðuppflettingu 20. febrúar 2014 hafi gjaldfallin viðskiptaskuld Harlem ehf. viðstefnda Vífilfell numið 3.716.658 krónur.Vegna tilkynningaskyldu samkvæmt samningi aðila bar Harlem ehf. að tilkynna umbreytingar og því sé ljóst að stefndi Vífilfell hf. hafi haft fulla vitneskjuum efni kaupsamnings Harlem ehf. og 22 niðri ehf.Í bréfi f.h. stefnda Vífilfells 2.september 2015, þar sem riftun stefnanda var mótmælt sé m.a. vísað til þess aðstefndi hafi notið „samningsbundins yfirtöku- og forgangsréttar tilleigusamnings um það húsnæði sem rekstur Harlem var stundaður í“. Íviðaukasamningur við leigusamning aðila komi fram að stefnda sé veitt heimildtil að yfirtaka réttindi Harlem ehf. varðandi leigusamning, komi til þess aðleigusamningi verði rift, hann ógiltur eða honum sagt upp vegna vanskila,riftunar, ógildingar eða uppsagnar á viðskiptasamningi eða ef gert erárangurslaust fjárnám í búi Harlem ehf. á leigutímanum. Sama gildi varðandiverulegar vanefndir á skyldum Harlem ehf. við stefnda samkvæmtviðskiptasamningi þeirra. Um ekkert slíkt hafi hins vegar verið að ræða, heldurhafi Harlem ehf. selt rekstur sinn o.fl. og var kaupverðið meðal annars greittmeð yfirtekinni viðskiptaskuld Harlem ehf. við stefnda. Í stað þess aðkaupverðið rynni til staðarins og yrði síðar til reiðu til fullnustukröfuhöfum, hafi það runnið til stefnda Vífilfells hf. Varðandikröfu á hendur stefndu Dagnýju Ósk og Steindóri Grétari byggir stefnandi á þvíað þau hafi losnað undan sjálfskuldarábyrgð sinni vegna umræddrar riftanlegrarráðstöfunar, sbr. 1. mgr. 147. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og fleira, en stefnanditelur að stefndu hafi vitað eða mátt vita um aðstæðurnar sem riftunarkrafanbyggist á þegar þau losnuðu frá skuldbindingu sinni. Þar að auki séu stefndunákomin þrotabúinu, sbr. 4. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 2. mgr. 147. gr.laganna, en stefndu voru stofnendur félagsins og höfðu þar prókúruumboð, aukþess sem stefndi Steindór Grétar hafi verið meðstjórnandi og framkvæmdastjórifélagsins. Þá hafi stefnda Dagný Ósk lýst því yfir við fyrirsvarsmann eins afkröfuhöfum stefnanda í samtali þann 7. maí 2014 að hún borgaði frekar „skuldsem [hún væri] í persónulegri ábyrgð fyrir en að borga aðra skuld“. Vegna vitneskjustefndu um þær aðstæður sem leiddu til þess að umræddar ráðstafanir voruótilhlýðilegar kveðst stefnandi einnig byggja á 141. gr. laga nr. 21/1991.Ábyrgð stefndu Dagnýjar Óskar og Steindórs Grétars nái til 15.000.000 króna ánvirðisaukaskatts og séu þau því krafin in solidum um endurgreiðslu fjármunannaásamt stefnda Vífilfelli hf. Hvað varðarkröfu um endurgreiðslu er byggt á 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptiog fleira.Dráttarvaxta er krafist frá 25. júní2014 varðandi aðalkröfuna, en varðandi varakröfuna er miðað við dagsetningarafborgana lánssamnings 22 niðri ehf. og stefnda Vífilfells hf.. Krafa umdráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Varakrafastefnanda er reist á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkrafa, en þar eraðeins krafist endurgreiðslu á afborgunum sem 22 niðri ehf. hafði þegar innt afhendi af lánssamningi 22 niðri ehf. og stefnda Vífilfells hf. Varakrafa stefnanda var óbreytt við aðalmeðferð málsinsþrátt fyrir að í málinu liggi fyrir að innborganir hafi numið 5.510.610 krónumí júlí 2016. III.StefndiVífilfell hf. mótmælir því að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. fyrir riftun séu uppfyllt á þann hátt sem byggt er á af hálfu stefnanda.Stefndibendir á að kaupsamningur sá sem stefnandi grundvallar riftunarkröfu sína á vargerður 1. apríl 2014. Þótt stefndi hafi ekki vitað af tilvist eða efni þessakaupsamnings feli hann í sér staðfestingu á því að á þessum tímapunkti hafði 22niðri ehf. tekið yfir rekstur í húsnæði stefnanda að Tryggvagötu 22 íReykjavík, með leyfi stefnda. Sú ráðstöfun sem fólst í því að 22 niðri ehf.tæki yfir rekstur í húsnæðinu gegn yfirtöku á skuldum stefnanda við stefndahafi því átt sér stað nærri 7 mánuðum fyrir frestdag. Þegar af þeirri ástæðuséu skilyrði 134. gr. ekki uppfyllt. Í því sambandi skipti ekki máli þóttskjalagerð vegna þessarar ráðstöfunar hafi lokið síðar.Þá sé þvímótmælt að greitt hafi verið með óvenjulegum greiðslueyri. Óvenjulegurgreiðslueyrir sé fyrir hendi þegar kröfuhafi samþykkir aðra greiðslu enupphaflega var samið um, t.d. tekur við lausafé í stað peninga. Í máli þessu sé ekki um neitt slíkt að ræða. Stefnandihafi staðið í skuld við stefnda, að hluta til vegna lánafyrirgreiðslu stefndaog að hluta til vegna reikningsviðskipta með drykkjarvörur til endursölu.Samkvæmt viðskiptasamningi aðila, hafi stefndi getað rift samningnum ef tilkæmu verulegar vanefndir stefnanda, sbr. 9. gr. samningsins. Veruleg vanefndfólst m.a. í vanskilum með greiðslur afborgana af vörukaupum eðaviðskiptaskuldum sem stæðu lengur en í 30 daga, ef stefnandi leitaðinauðasamninga, gert væri hjá honum árangurslaust fjárnám eða bú hans tekið tilgjaldþrotaskipta. Við riftun hafi stefnda verið heimilt að gjaldfella allarskuldbindingar stefnanda, lán og aðrar kröfur. Samkvæmt 10. gr.viðskiptasamnings hvíldi sú skylda jafnframt á stefnanda, ef til eigendaskiptakæmi á veitingastaðnum Harlem, að tryggja að nýr rekstraraðili tæki við skyldumstefnanda samkvæmt samningnum, sbr. 10. gr. Samkvæmt 14. gr. myndaðiviðskiptasamningurinn og tilgreind fylgiskjöl hans eina heild, þar á meðal voru lánasamningur og viðaukasamningur viðleigusamning.Samkvæmtframangreindu hafi ekki skipt máli hvort afborganir af lánasamningi kæmust íveruleg vanskil eða greiðslur vegna vörukaupa, í báðum tilvikum hafi stefndigetað rift samningnum og gjaldfellt allar skuldbindingar. Stefndi vísartil viðaukasamnings við leigusamning um húsnæðið sem gerður var með með aðild og samþykki leigusala. Í honum hafií 1. mgr. I. kafla verið vísað til viðskiptasamnings stefnanda og stefnda.Viðaukasamningurinn hafi mælt fyrir um heimild stefnda til að yfirtaka öllréttindi stefnanda hvað varðar leigusamning kæmi til þess að leigusamningi yrðisagt upp, hann ógiltur eða honum rift vegna m.a. vanskila, riftunar, ógildingareða uppsagnar á viðskiptasamningnum milli stefnanda og stefnda sem og riftunar,ógildingar eða uppsagnar á leigusamningi. Mælt er fyrir um að veruleg vanefnd áviðskiptasamningi jafngilti verulegri vanefnd á leigusamningi.Því hafiverið alveg ljóst að í vegna greiðsluerfiðleika hjá stefnanda hafi stefndiverið í þeirri samningsbundnu stöðu að geta tekið yfir húsaleigusamningstefnanda og fengið hann borinn útúr eigninni ef á þyrfti að halda. Augljóst séað enginn rekstrar-grundvöllur sé fyrir veitingastað sem ekki hefur yfirhúsnæði að ráða. Til viðbótar við framangreint hafi viðaukasamningurinn tryggtstefnda forleigurétt að húsnæðinu.Stefndikveðst benda á að handhöfn leiguréttinda að húsnæði sem nýta má undirveitingarekstur sé fjárhagslega verðmæt. Réttur stefnda til leigunnar ogmöguleiki stefnda til að framselja þann rétt til nýs rekstraraðila hafi gertstefnda kleyft að gera þá kröfu til slíks aðila að slíkur greiddi stefnda fyrirréttinn. Slíkar greiðslur fyrir aðgang að leiguréttindum séu stundum kallaðarlyklagjald. Stefndi hefði getað farið þá leið að setja verðmiða á leiguréttinnsem samsvaraði mati stefnda á verðmæti hans miðað við markaðskjör. Þess í stað hafi stefndi einfaldlega farið þáleið að setja þann verðmiða á réttinn sem samsvaraði skuld fyrri rekstraraðilavið hann. Í tilviki þessa máls hafi 22 niðri ehf. fengið framseldan til sínleigusamning, sem leigutaki, með samþykki stefnda sem hafði stjórn á því hverfengi þann rétt til sín á eftir stefnanda. Gegn afhendingu leiguréttindannagreiddi 22 niðri ehf. fyrir með yfirtöku skulda stefnanda við stefnda semgerður var nýr lánasamningur um. Ekkertsé óvenjulegt við þann greiðslueyri. Enginn annarkröfuhafi hafi átt þann rétt til leigunnar sem stefndi átti. Það sé einfaldlegasvo að kröfur sumra kröfuhafa séu betur tryggðar en annarra. Tryggingarréttindistefnda hafi verið þinglýst og því mátt vera öllum viðsemjendum stefnandakunnug.Stefndihafnar því að yfirtaka 22 niðri ehf. á skuldum stefnanda við stefnda hafi skertgreiðslugetu stefnanda. Stefndi hafiekki tekið við neinum verðmætum úr hendi stefnanda nema leiguréttinum semstefndi átti samningsbundinn tryggingarétt í og ekki var hægt að ráðstafa nemameð samþykki stefnda. Leiguréttindin sem um ræðir hafi aldrei getað veriðverðmæti í hendi þrotabúsins, en slík réttindi falla niður við gjaldþrotsamkvæmt b lið XIV. kafla leigusamningsins sjálfs. Verðmæti sem þrotabúið áttiekki og gat aldrei átt hafi því verið notað til að jafna kröfu eins kröfuhafasem af þeim sökum lýsti ekki kröfu í búið.Staða þrotabúsins hafi því sannarlega ekki verið verri heldur þvert á mótibetri fyrir vikið ef eitthvað er.Hvað sem öðrulíði, telur stefndi að yfirtaka 22 niðri ehf. á skuldum stefnanda við stefndahafi verið venjuleg eftir atvikum. Alltframangreint feli í sér að skilyrði 134. gr. fyrir riftun séu ekki uppfyllt ímálinu.Stefndimótmælir því að ráðstöfun sú sem krafist er riftunar á af hálfu stefnanda hafiá ótilhlýðilegan hátt verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa ogað hún hafi leitt til þess að eignir Harlem ehf. hafi ekki verið til reiðu tilfullnustu kröfuhöfum, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991. Vísar stefndi tilframangreinds rökstuðnings. Þá er því mótmælt að Harlem hafi orðið ógjaldfærtvegna ráðstöfunarinnar. Ráðstöfun semfeli í sér brot á jafnræði kröfuhafa er að jafnaði ótilhlýðileg. Hin umþrættaráðstöfun feli ekki í sér neitt slíkt brot enda var staða stefnda sem kröfuhafaekki sambærileg stöðu annarra kröfuhafa sbr. framangreint.Þá blasi viðað ráðstöfunin hafi ekki leitt til þess að eignir þrotamannsins væru ekki tilreiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiddu til skuldaaukningar. Ráðstöfunin hafiþvert á móti leitt til skuldalækkunar og forsenda hennar hafi verið ráðstöfunarrétturstefnda yfir leiguréttindum stefnanda sem þrotabúið átti ekki og gat aldrei áttné ráðstafað.Stefndi mótmælirþví að hann hafi haft fulla vitneskju um efni kaupsamnings Harlem ehf. og 22niðri ehf. Fullyrðing stefnanda um þettasé ósönnuð. Í því sambandi breyti enguþótt stefndi hafi fylgst með skráningum varðandi stefnanda á vanskilaskrá. Það sé eðlilegur þáttur í eftirliti stefndameð þeim viðskiptavinum sínum sem skulda honum fé. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi veriðógjaldfær þegar til þess kom að 22 niðri ehf., með samþykki stefnda, tók viðleiguréttindum stefnanda og samdi við stefnda um endurgjald fyrir það í formiyfirtöku á skuldum stefnanda. Um þetta beri stefnandi sönnunarbyrðina og hafiekki axlað þá byrði.Stefndimótmælir endurgreiðslukröfum stefnanda. Endurgreiðslukrafan sé reist á 142. gr.laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði skal sá sem hag hafði af riftanlegriráðstöfun, ef riftun fer fram með stoð í 131. - 138. gr. laganna greiðaþrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefur orðið honum aðnotum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins.Hér kveðststefndi benda í fyrsta lagi á að "greiðsla" 22 niðri ehf. á skuldumstefnanda, sem fólst þá í yfirtöku á skuldunum, geti aldrei talist hafa komiðstefnda að notum nema að því marki sem 22 niðri hefur greitt lánið raunveruleganiður. Til viðbótar liggi svo ekkertfyrir í málinu um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni.Stefnandiberi einnig sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni þannig aðsamkvæmt 3. mgr. 142. gr. laganna skuli sá sem hag hafði af riftanlegriráðstöfun, ef riftun fer fram skv. 139. eða 141. gr. laganna greiða bætur eftiralmennum reglum. Slíkt tjón sé með öllu ósannað. Verði ekkifallist á kröfu stefnda um algera sýknu af kröfum stefnanda telur stefndifelast í sýknukröfunni krafa um lækkun dómkrafna, sem byggð sé á öllumframangreindum málsástæðum.Vaxtakröfustefnanda er mótmælt. Engar forsendur standi til þess, fari svo að einhverjarkröfur stefnanda verði teknar til greina, að telja þær bera vexti fyrr en frádómsuppsögudegi enda augljóst hvað sem öðru líði að verulegur vafi leiki á umgrundvöll kröfu stefnanda og rökstuðningur fyrir grundvelli tölulegrarkröfugerðar sé engin.Um lagarökvísar stefndi til fyrri lagatilvísana og um málskostnað til XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr.IV.Stefndu,Dagný og Steindór, byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, sbr.2. mgr. 16. gr. eml. enda hafi þau engan hag haft af hinni riftanlegu ráðstöfuní skilningi 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991.Þannig séósannað að stefndu, Dagný og Steindór hafi losnað undan sjálfsskuldarábyrgðsinni gagnvart stefnda, Vífilfelli, vegna hinnar meintu riftanlegu ráðstöfunar,ábyrgðinni hafi ekki verið sagt upp eins og nauðsynlegt sé samkvæmtábyrgðaryfirlýsingunni. Því sé ekki loku fyrir það skotið að stefndi,Vífilfell, muni reyna að gera fjárkröfur á hendur stefndu, Dagnýju ogSteindóri, verði félagið dæmt til þess að endurgreiða þrotabúinu fjármuni.Stefndu kveðaað í stefnu málsins sé fjárkrafa stefnanda á hendur stefndu, Dagnýju ogSteindóri, grundvölluð á því að þau hafilosnað undan sjálfsskuldarábyrgð sinni, sbr. 1. mgr. 147. gr. laganna, gagnvartstefnda, Vífilfelli hf., vegna tiltekinnar ráðstöfunar sem fullyrt sé að sériftanleg m.a. á grundvelli 134. gr. laganna. Hin meinta riftanlega ráðstöfunhafi falist að mati skiptastjóra í því að félagið 22 niðri ehf. greiddi skuldHarlem ehf. við Vífilfell hf.Stefndu bendaá að yfirtaka 22 niðri ehf. á áðurgreindri viðskiptaskuld átti sér stað þann 1.apríl 2014 og hafi greiðslan ekki farið fram á síðustu sex mánuðum fyrirfrestdag, sem var þann 28. október 2014 og sé því ekki riftanleg. Engu máliskipti þó aðilar hafi ekki gengið frá nýjum láns- eða viðskiptasamningum fyrren síðar. Af gögnum málsins megi ráða að stefndi, Vífilfell, hafi veriðsamþykkt ráðstöfuninni enda beitti félagið engum vanefndaúrræðum. Stefndu,Dagný og Steindór, mótmæla því að ráðstöfunin feli í sér greiðslu meðóvenjulegum greiðslueyri. Af gögnum málsins megi sjá að stefndi, Vífilfell, hafihaft tvenns konar tryggingar fyrir efndum Harlem ehf. vegna skuldbindinga þessvið félagið. Annars vegar sjálfsskuldarábyrgð stefndu, Dagnýjar og Steindórs oghins vegar naut félagið samningsbundins yfirtöku- og forgangsréttar tilleigusamnings um það húsnæði sem rekstur Harlem var stundaður í, sbr. viðaukavið leigusamning.Þegar reksturHarlem hafi stöðvast hafi verið samið um að félagið 22 niðri ehf. tæki umræddleiguréttindi yfir gegn því að standa skil á greiðslum til stefnda, Vífilfellshf. sem jafngilda skuldbindingum fyrri rekstraraðila, þ.e. Harlem ehf.Nákvæmlega sami háttur var hafður á þegar óstofnað einkahlutafélag sem varðHarlem ehf. tók yfir skuldbindingar Þýska barsins ehf. við stefnda, Vífilfell,þann 24. nóvember 2012.Stefndu,Dagný og Steindór, mótmæla því að ráðstöfunin hafi skert greiðslugetu Harlemehf. Áðurgreindur yfirtöku- og forgangsréttur stefnda, Vífilfells, tilleigusamnings um það húsnæði sem rekstur Harlem var stundaður í hafi ekki veriðog hafi aldrei getað verið á hendi stefnanda enda falli leiguréttindi af þvísem sem Harlem ehf. átti tilkall til niður við gjaldþrot gagnvart þrotabúinu. Þá hafnastefndu Dagný og Steindór, því að greiðslan hafi ekki verið eðlileg eftiratvikum. Í því sambandi benda þau á að stefndi, Vífilfell, var í fullum réttiað framselja, með samþykki leigusala, þau leiguréttindi sem félagið naut til 22niðri ehf. gegn greiðslu frá því félagi sem jafngilti töpuðum skuldbindingumHarlem ehf. gagnvart stefnda, Vífilfelli hf. Þá hafi sambærilegar greiðslur áttsér stað áður í tengslum við breytingar á rekstri í húsnæðinu.Stefndu bendaá að hefði 22. niðri ehf. ekki yfirtekið framangreinda viðskiptaskuld viðstefnda, Vífilfell, sem endurgjald fyrir leiguréttindi, þá hefði ekki verið tilstaðar neitt andlag í formi reksturs og viðskiptavildar sem Harlem ehf. hefðigetað selt, enda hefði þá Vífilfell ehf. nýtt sér forgangsrétt sinn til leigu,sbr. 1. gr. viðaukasamnings við leigusamning og framselt svo réttindin tilþriðja aðila.Stefndumótmæla því að skilyrðum 141. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægt en þar sé gertað skilyrði að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg og að uppfylla þurfi öllskilyrði ákvæðisins. Stefndu,Dagný og Steindór, hafna því að greiðslan sem krafist var riftunar á hafi veriðstefnda, Vífilfelli til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Sem rök fyrirframangreindu vísa stefndu, Dagný og Steindór, til framangreindra röksemda.Stefndu,hafna því einnig með vísan til framangreinds að greiðslan sem krafist erriftunar á hafi leitt til þess að eignir Harlem hafi ekki verið til reiðu tilfullnustu kröfuhöfum. Þá teljastefndu að stefnandi hafi með engu móti sýnt fram á að hann hafi veriðógjaldfær á þeim tíma sem hin meinta riftanlega greiðsla fór fram. Um það berihann sönnunarbyrði. Stefndu, benda á að þær skráningar sem félagið hafði ívanskilaskrá á þessum tíma hafi ekki verið vegna alvarlega vanskila heldur hafiannars vegar verið um að ræða skráningu vegna áritaðrar stefnu og hins vegarvegna greiðsluáskorunar, í báðum tilvikum vegna lágra fjárkrafa. Í ljósiframangreinds telja stefndu, ósannað að Harlem ehf. hafi verið ógjaldfært eðahafi orðið ógjaldfært við hina hina meintu riftanlegu ráðstöfun.Stefndu,krefjast sýknu af aðalkröfu stefnanda á þeim grundvelli að skilyrði 1. mgr. 147.gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt. Það sé fortakslaust skilyrði samkvæmtákvæðinu að þriðji maður hafi losnað frá skuldbindingu en ósannað er að þaðeigi við í tilviki stefndu, Dagnýjar og Steindórs. Í yfirlýsinguum sjálfsskuldarábyrgð vegna skulda við Vífilfell hf. sem stefndu, Dagný ogSteindór rituðu undir segir eftirfarandi: „Sjálfsskuldarábyrgðin stendur fráútgáfudegi og þar til henni hefur verið sagt upp“. Stefnandi hafi engin gögnlagt fram um að stefndi, Vífilfell, hafi sagt upp áðurgreindrisjálfskuldarábyrgð og því sé ósannað að stefndu, hafi losnað undansjálfsskuldarábyrgðinni.Stefndu,krefjast sýknu af endurgreiðslukröfu stefnanda enda liggi ljóst fyrir að þauhafi með engu móti haft hag af hinni meintu riftanlegu ráðstöfun.Ef fallistverði á kröfur stefnanda er á því byggt af hálfu stefndu, Dagnýjar ogSteindórs, að atvik þessa mál séu með þeim hætti að fella skuli kröfuna niðureða lækka hana með vísan til 145. gr. laga nr. 21/1991. Þá teljastefndu að sýkna beri þau af fjárkröfu stefnanda þar sem meint tjón stefnandasé ofmetið. Í þessu sambandi sé bent á að aðalkrafa stefnanda nemur 12.451.379krónum auk vaxta þrátt að fyrir gögn málsins staðfesti að 22. niðri ehf. hafiaðeins greitt kr. 3.061.450,- til stefnda, Vífilfells en stefndu telja að meintfjártjón stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en þeirri sem 22 niðri ehf.hafi greitt til stefnda, Vífilfells, þegar mál þetta var höfðað.Stefndumótmæla því að endurgreiðslukrafan skuli bera dráttarvexti. Inntak endurgreiðslureglu142. gr. sé skýrt, að sá sem þola þurfi riftun, verði að endurgreiða þrotabúinufé, þ.e. peningagreiðslu, sem svari til þeirra verðmæta sem hann fékk, þ.e. íformi peninga eða annars, s.s. niðurfelldra ábyrgða. Af þessu megi sjá að enginlagaheimild sé fyrir greiðslu vaxta af kröfum á grundvelli 142. gr. laganna.Ef fallistverður á vexti þá mótmæla stefndu upphafstíma dráttarvaxta skv. kröfustefnanda. Stefnandi hafi aldrei sent stefndu, Dagnýju og Steindóri,innheimtubréf eða riftunaryfirlýsingu, sem stefndu hafa getað tekið afstöðu tilfyrr en stefna var birt þann 25. september 2015. Ef dómurinn fallist á fjárkröfu stefnanda þábyggja stefndu, á því að ekki séu efni til að fallist á dráttarvaxtakröfu hans fyrren í fyrsta lagi frá þingfestingardegi stefnu.Stefndukrefjast sýknu af varakröfu stefnandameð vísan til framangreindra röksemda þ.e. þeirra sem um varakröfuna geta gilt.Hið sama á við um vaxtakröfur stefnanda. V.Í niðurstöðu verður með tilvísun til stefnda einungisátt við stefnda Vífilfell hf., nú Coca-Cola European Partners Ísland ehf., nema annað sé tekiðfram. Af framlögðum skjölum málsins og framburði fyrir dómi,verður að mati dómsins ráðið með nokkuð skýrum hætti að þau viðskipti sem urðutil þess að nýr aðili tók við greiðslu á skuld Harlem við stefnda hefðu aldreilitið dagsins ljós nema með samþykki stefnda. Aðilaskipti í rekstrinum voruþannig samkvæmt lánasamningi Vífilfells og Harlem háð því að tryggt væri að nýraðili tæki við öllum skuldbindingum hins fyrri gagnvart stefnda. Jafnframtskyldi fyrri eigandi rekstrarins ábyrgjast efndir nýs eiganda allt þar tilstefndi leysti hann með sérstakri yfirlýsingu undan þeirri skyldu. Þá varstefnda samkvæmt viðaukasamningi í lófa lagið að yfirtaka leigusamning umhúsnæðið ef ekki yrði tryggð yfirtaka á viðskiptaskuld við hann og samþykkisaflað. Ekki er hægt að líta svo á að sökum þess að stefndi beitti ekkivanefndaúrræðum í málinu heldur samþykkti framsal, hafi hann misst einhver þauréttindi sem framangreindir samningar veittu honum. Fallist verður á að leiguréttur eins og sá sem umræðir í málinu sé verðmætur og jafnframt að hann sé grundvallaratriði í rekstrisem þessum. Fyrrum forsvarsmaður stefnanda tók reyndar svo djúpt í árinni aðsegja staðinn verðlausan án leiguréttarins. Þannig skiptir sköpum að matidómsins fyrir starfsemi eins og hér um ræðir að í gildi sé leigusamningur umhúsnæði á vænlegum stað. Ekki er sjáanlegur ágreiningur í málinu um þetta enstefnandi hefur þó haldið því fram að önnur verðmæti sem seld voru meðkaupsamningnum 1. apríl 2014 hafi verið talsverð en ekkert liggur þó nákvæmlegafyrir um skilin þarna á milli. Fyrrum fyrirsvarsmaður stefnanda sagði reyndar ískýrslutöku hjá skiptastjóra 15. janúar 2015, að engin eignaaukning hafi orðiðfrá því Harlem keypti reksturinn og fram að sölu. Það endurspeglast reyndarekki í samanburði á kaup- og söluverði, en á þeim mun kunnu að vera aðrarskýringar.Hitt liggur fyrir að kaupandi rekstrarins og nýrleigutaki var reiðubúinn að tryggja sérleiguréttinn með því að yfirtaka þá skuld sem Harlem stóð í við stefndavið gerð kaupsamningsins og því má líta svo á að það hafi í raun verið kaupverðréttarins. Þetta skiptir máli því ekki verður betur séð en aðverðmæti sem fólust í leigusamningum hafi aldrei getað nýst þrotabúinu og leitttil eignaaukningar í félaginu kröfuhöfum til hagsbóta nema stefndi hefðisamþykkt slíka ráðstöfun, en í því hefði verið fólgin örlætisgerningur stefndagagnvart stefnanda umfram skyldu. Þá verður litið til þess að ef stefndi hefðiekkert aðhafst og synjað um yfirtöku nýs aðila þá hefði leigusamningurinnfallið niður við gjaldþrotaskipti skv. beinu ákvæði í samningnum. Því er ekkihægt að líta svo á að þessir löggerningar hafi orðið búinu til tjóns. Öðru málihefði gegnt ef tekist hefði að sanna að leigurétturinn væri minna virði engreitt var í raun fyrir hann en slíkur mismunur hefði þá að óbreyttu átt aðganga til þrotabúsins. Engin slík sönnun hefur verið reynd en telja verður meðvísan til framangreinds að sönnunarbyrði um þetta hvíli á stefnanda. Því verðurlitið svo á að eðlilegt verð hafi verið greitt fyrir leiguréttinn endastefnukröfur í raun ekki byggðar á hinu gagnstæða. Þá hefur engum málsástæðumverði hreyft um að hægt sé að vefengja með einhverju móti þá samninga sem grundvölluðuréttarstöðu stefnda. Þegar af framangreindum ástæðum verður stefndi Coca - Cola European Partners Íslandehf. sýknaður af kröfum stefnanda. Er þá jafnframtóhjákvæmilegt að sýkna einnig meðstefndu Dagnýju Ósk og Steinþór Grétar, sbr.1. mgr. 147. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.v enda verið komistað þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið um að ræða riftanlega greiðslu tilstefnda Vífilfells hf. Með vísan tilframangreinds og 1. mgr. 130. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, er óhjákvæmilegtað dæma stefnanda til að greiða stefnda Coca-Cola European Partners Íslandehf., áður Vífilfell hf. málskostnað sem telst hæfilegur 800.000 krónur.Jafnframt greiði stefnandi stefndu Dagnýju Ósk og Steinþóri Grétari 400.000krónur til hvors. Við ákvörðun málskostnaðar er litið til tímaskýrslu, fjöldaþinghalda og þess að málið var flutt sérstaklega um frávísunarkröfu stefndu. Af hálfustefnanda flutti málið Diljá Mist Einarsdóttir héraðsdómslögmaður. Af hálfustefnda Coca-Cola European Partners Ísland ehf. flutti málið Heimir ÖrnHerbertsson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefndu Dagnýjar Ósk og SteinþórsGrétars, Ólafur Hvanndal Ólafsson héraðsdómslögmaður. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R ÐStefndu,Coca-Cola European Partners Ísland ehf., Dagný Ósk Aradóttir Pind og Steindór GrétarJónsson eru sýknuð af kröfum þrotabús Harlem ehf.Stefnandigreiði stefnda Coca - Cola European Partners Ísland ehf. 800.000 krónur ímálskostnað og stefndu Dagnýju Ósk Aradóttur Pind og Steindóri Grétari Jónssynihvoru um sig 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 337/2004
Rán Aðfinnslur
S var ákærður fyrir að hafa í félagi við tvo aðra menn rænt sölutekjum sem starfsmenn Skeljungs hf. voru með á leið í banka. S játaði sakargiftir hjá lögreglu en neitaði sök fyrir dómi þó að hann staðfesti þar að rétt væri eftir sér haft í skýrslum lögreglunnar. Talið var að ekkert hefði komið fram sem rýrði sönnunargildi játningar S fyrir lögreglu. Þvert á móti væru ýmis atriði málsins til þess fallin að styrkja hana. Var því talið hafið yfir allan skynsamlega vafa að S hefði gerst sekur um verknaðinn og hann því sakfelldur fyrir brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að S framdi ránið á ófyrirleitinn hátt í félagið við tvo aðra menn og voru þeir allir hettuklæddir. Þá beitti hann annan starfsmanninn ofbeldi auk þess sem ránið var fyrirfram skipulag og ránsfengurinn hafði ekki komist til skila nema að litlu leyti. Var þetta allt metið S til refsiþyngingar en hann átti sér engar málsbætur. Var S gert að sæta fangelsi í tvö og hálft ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og greiðslu skaðabóta en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu. I. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi, en eins þar kemur fram játaði ákærði sakargiftir í tveimur skýrslum hjá lögreglu, annars vegar 9. apríl 2003 og hins vegar 28. maí sama ár. Ákærði reisir vörn sína meðal annars á því að við mat á sök hans sé, gegn neitun hans fyrir dómi, óheimilt að byggja á játningu hans hjá lögreglu, sbr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 16. gr. laga nr. 36/1999. Við rannsóknina skýrði ákærði meðal annars svo frá að hann hefði ætlað að hræða aðra stúlkuna sem flutti peningana með slökkvitæki, en ekki ætlað að meiða hana. Taldi hann að hann hafi „snert hana eitthvað með tækinu“ en hún hafi orðið mjög skelkuð og lagst á jörðina. Hann hafi misst slökkvitækið og „handfangið hafi brotnað af tækinu í atganginum.“ Frásögn ákærða um brotið handfang á slökkvitækinu er í samræmi við það sem fram kom við rannsókn lögreglu. Ákærði skýrði einnig svo frá að hann hafi síðar um daginn fengið að láni bifreið systur sinnar, rauða Daihatsu fólksbifreið, og farið á henni ásamt öðrum manni, sem nú er látinn, í Hvammsvík til að brenna þar sönnunargögn tengd ráninu. Systir ákærða var skráð á þessum tíma fyrir slíkri bifreið. Hefur hún staðfest fyrir dómi að hafa lánað ákærða bifreiðina þennan dag. Tvö vitni báru hjá lögreglu og fyrir héraðsdómi að hafa séð rauða Daihatsu bifreið kyrrstæða í Hvammsvík síðdegis þann dag sem ránið var framið. Hafi tveir menn verið að kveikja bál þar í fjörunni. Í málinu er ekkert fram komið um að fjallað hafi verið opinberlega um tegund bifreiðarinnar eða brotið handfang slökkvitækisins. Lögreglumennirnir, sem yfirheyrðu ákærða, báru fyrir dómi að ákærði hafi sjálfur sýnt þeim flóttaleiðina. Kemur sú leið heim og saman við nákvæman framburð vitnisins C, fund lögreglu á reiðhjóli og bifreiðum, sem ákærði lýsti að hafi verið notuð við ránið, og undankomu ránsmanna af vettvangi. Hefur ákærði engin haldbær rök fært fyrir þeirri staðhæfingu sinni að lögreglumennirnir hafi sýnt honum þessa leið. Í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu 1. mars 2003 lét D, fyrrum eiginkona ákærða, þess ekki getið að hún hafi geymt ránsféð fyrir ákærða og síðar fengið hluta þess að láni. Í skýrslunni 9. apríl 2003 greindi ákærði sjálfur frá því að D hafi geymt fyrir sig peninga og síðar fengið sjálf 200.000 krónur til eigin afnota. Það var fyrst í skýrslu 17. apríl 2003 að hún skýrði frá þessu og þá í öllum atriðum á sama veg og ákærði. Það er því ljóst að ákærði gat ekki haft upplýsingar um þetta frá lögreglu, svo sem hann hefur haldið fram. Ákærði játaði svo sem fyrr greinir sakargiftir í skýrslum sínum hjá lögreglu 9. apríl 2003 og 28. maí sama ár. Er efni þeirri rakið í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði hefur staðfest fyrir dómi að rétt sé eftir sér haft í fyrrgreindum lögregluskýrslum, en þar lýsti hann atvikum af nákvæmni. Við þá fyrri kvaðst hann aðspurður ekki óska eftir verjanda. Í upphafi hennar sagðist hann vilja viðurkenna aðild sína að ráninu. Gerði lögreglumaðurinn þá hlé á skýrslutökunni, þar sem hann hafði ákveðið að tilnefna ákærða verjanda. Ekki tókst að ná sambandi við verjandann og var skýrslutöku haldið áfram að ósk ákærða. Verjandinn svaraði símleiðis skilaboðum lögreglu meðan yfirheyrslan stóð enn yfir og ræddi tvívegis við ákærða símleiðis áður en henni lauk. Var verjandinn síðan viðstaddur skýrslugjöf ákærða 28. maí. Staðfesti ákærði þá að rétt væri eftir sér haft í skýrslunni 9. apríl. Þegar framangreint er virt og litið er til annarra gagna málsins er ekkert fram komið, sem rýrir sönnunargildi játningar ákærða fyrir lögreglu. Ákærði heldur því jafnframt fram að framburður D sé ómarktækur og hafi ekkert sönnunargildi meðal annars í ljósi þess að hún hafi séð sjónvarpsþátt, sem fjallaði um ránið, áður en hún gaf skýrslu hjá lögreglu. Hún hafi því getað hagað framburði sínum samkvæmt því sem kom fram þar og einnig í fjölmiðlum sem skýrðu frá ráninu. Í skýrslu D hjá lögreglu komu strax fram atriði sem ekki verður séð að hafi komið fram opinberlega. Greindi hún meðal annars frá því að ákærði hafi tjáð sér að ránsmennirnir hafi notað reiðhjól við undanförina af vettvangi. Þessi framburður hennar var í samræmi við upplýsingar sem lögreglu höfðu borist á fyrstu dögum rannsóknarinnar og skráðar voru eftir vitninu C. Framburð sinn um móttöku peninganna gaf hún þrátt fyrir að hann gæti komið sök á hana sjálfa, en eins og fram kom í héraðsdómi var framburður hennar metinn trúverðugur. Þegar allt framangreint er virt og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti er hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þann verknað sem hann er sakaður um í ákæru. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og heimfærslu brots ákærða til refsiákvæðis. II. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1995 fjórum sinnum hlotið dóm eða gengist undir sátt með greiðslu sektar fyrir fíkniefnalagabrot, síðast 15. desember 2003. Í september 1997 var hann dæmdur í fangelsi í fimm mánuði, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir þjófnað og nytjastuld. Þá var hann dæmdur til greiðslu sektar árið 1999 fyrir skjalafals. Við ákvörðum refsingar er litið til þess að ákærði framdi ránið á ófyrirleitinn hátt í félagi við tvo aðra menn og voru þeir allir hettuklæddir. Hann beitti aðra stúlkuna ofbeldi með því að slá hana í höfuðið með slökkvitæki þannig að hún féll í götuna. Marðist hún á kinnbeini en hlaut ekki aðra líkamlega áverka. Ljóst er að ránið var fyrirfram skipulagt, meðal annars með það í huga að komast yfir mikil verðmæti og tryggja undankomu ræningjanna. Hefur ránsfengurinn, um sex milljónir króna, ekki komist til skila nema að litlu leyti. Verður þetta allt metið ákærða til refsiþyngingar, sbr. 1., 2., 6., 7. og 8. töluliði 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. sömu greinar. Ákærði á sér engar málsbætur. Verður refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um skaðabætur er staðfest um annað en vexti, eins og nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað frá lögreglustjóranum í Reykjavík 19. janúar 2004 nam sakarkostnaður þess embættis vegna upphaflegrar rannsóknar málsins 467.623 krónum. Er þar meðal annars kostnaður vegna DNA-rannsóknar. Í bréfi Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2004 til Fangelsismálastofnunar ríkisins kemur fram að auk þessa kostnaðar hafi fallið til sakarkostnaður við meðferð málsins í héraði vegna þóknunar og málsvarnarlauna verjanda ákærða og annars kostnaðar. Verður ákærði dæmdur til að greiða 1/3 hluta kostnaðar, sem til féll við upphaflega rannsókn málsins, eða 155.874 krónur. Að öðru leyti verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað, þar með talin þóknun og málsvarnarlaun verjanda. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar segir í dómsorði. Það athugast að við gerð ágrips var án samráðs við verjanda felldur niður stór hluti málsgagna. Fengu Hæstiréttur og verjandinn þessi gögn fyrst í hendur skömmu fyrir málflutning. Er þetta í andstöðu við 2. mgr. 154. gr. laga nr. 19/1991 með síðari breytingum. Dómsorð: Ákærði, Stefán Aðalsteinn Sigmundsson, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærði greiði Sjóvá-Almennum tryggingum hf. 5.738.180 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. mars 2000 til 1. júní 2001 en með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 29. mars 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð um annað en sakarkostnað af upphaflegri rannsókn málsins, en af honum greiði ákærði 1/3 hluta, 155.874 krónur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 10. mars sl. á hendur ákærða, Stefáni Aðalsteini Sigmundssyni, kt. [ ], “fyrir rán sem hann framkvæmdi við þriðja mann á árinu 1995 á bifreiðastæði við Íslandsbanka á horni Lækjargötu og Vonarstrætis í Reykjavík samkvæmt fyrirframgerðri áætlun og eins og hér greinir: Mánudaginn 27. febrúar 1995 veittist ákærði ásamt öðrum félaga sinna, báðir með hulin andlit, að tveimur starfsmönnum Skeljungs hf., E og F, sem voru á leið í bankann til að leggja inn fjármuni í eigu Skeljungs hf., sló hina fyrrnefndu í höfuðið með slökkvitæki þannig að hún féll í götuna, hrifsaði af henni tösku sem í voru ávísanir og peningar að fjárhæð um 6 milljónir króna og hafði á brott með sér. Félagarnir hurfu af vettvangi í bifreið sem þriðji félaginn ók. Telst þetta varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa: Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, krefjast þess að ákærði verði dæmdur til þess að greiða sér kr. 5.738.180 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. september 1999 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. september 2003 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.” Málavextir Mánudagsmorguninn 27. febrúar 1995 voru tveir starfsmenn Skeljungs hf., þær E og F, að flytja tekjur af helgarsölu úr bensín- og smurstöðvum félagsins í Íslandsbanka í Lækjargötu. Samkvæmt lögregluskýrslu var það um kl. 10.07 að tveir grímuklæddir menn veittust að þeim. Sló annar þeirra F viðstöðulaust í höfuðið með barefli svo að hún féll og þreif hann peningatöskuna sem hún hafði verið með. Mennirnir hlupu svo að hvítum Saab-bíl sem beið á stæði við Vonarstræti og óku á brott. Konurnar sögðu menn þessa hafa verið með lambhúshettur á höfði sem einungis voru á göt fyrir augu og nef og í eins konar bláum vinnugöllum. Við bíl kvennanna lá slökkvitæki ásamt hárflygsum sem álitið var að væru úr höfði F. Þá lágu þar hjá þrjár safntöskur sem haldið var að hefðu dottið úr peningatöskunni. Ennfremur sáust skóför og hjólför eftir mennina og bíl þeirra, að talið var. F var með áverka á vinstra gagnauga og var hún flutt á slysadeild til aðhlynningar. Í vottorði Leifs Jónssonar læknis segir að marblettur hafi sést á kinnbeini hennar, vinstra megin, um 2x2,5 sm að stærð og vægur þroti í. Í málinu eru fjölmörg uppgjörsgögn varðandi sölutekjurnar sem starfsmenn Skeljungs hf. voru með á leið í bankann. Samkvæmt þeim voru þær með 6.218.501 krónu í töskunni, bæði í reiðufé og tékkum. Þá er komið fram að 608.481 króna varð endurheimt. Síðar þennan morgun fannst mannlaus, hvítur Saab við Ásvallagötu [...] og í honum stór peningataska eins og sú sem tekin hafði verið í ráninu. Í botni hennar var þjófavarnartæki sem ætlað var að gefa frá sér hljóð og litarefni. Engin merki voru um það að tækið hefði gefið litarefnið frá sér. Útvarpstæki bílsins var í gangi og í aftursæti var hálfbrunnið dagblað. Númeraspjöldin á bílnum reyndust við athugun í bifreiðaskrá tilheyra öðrum bíl. Í bílnum fannst margs konar dót, svo sem flaska með olíuvökva og tusku í stað tappa á gólfi, fjögur heil haglaskot í hanskahólfi, númersplata af bílnum undir sæti, óopnuð lítil peningataska frá einni bensínstöðinni og loks má nefna stóran sjálfskeiðung sem stungið hafði verið á kaf í innréttingu bílsins við hægra farþegasætið aftur í. Vegfarandi gaf sig fram við lögregluna sama dag og sagðist hafa veitt athygli tveimur mönnum við gatnamót Ásvallagötu og Ljósvallagötu um morguninn. Kvað hann annan þeirra hafa farið um grímuklæddur í miklum flýti á reiðhjóli en hinn verið á hlaupum í samfestingi og með tösku. Hefði annar mannanna, a.m.k., haldið suður yfir Hringbraut, inn Furumel og í átt að Víðimel. Í skýrslu Kristjáns Friðþjófssonar rannsóknarlögreglumanns, 28. febrúar 1996, er haft eftir vegfarandanum C að hann hefði verið á gangi eftir gangstíg í bakhúsagarði við Ásvallagötu og Ljósvallagötu þegar hjólreiðamaðurinn fór hratt fram hjá honum og skömmu seinna, við undirganginn við Ljósvallagötu hefði hann mætt hinum manninum á hlaupum. Hjólreiðamaðurinn hefði verið með gráa lambhúshettu sem hafi verið heil fyrir andlitinu, klæddur dökkum anórakk og með lítinn bakpoka. Hinn maðurinn hefði verið dökkhærður, stutthærður, um 179 sm á hæð, með fæðingarblett á kinninni, klæddur í bláan kuldagalla merktan Eimskipum og með gráa, upprúllaða húfu á höfði. Ekki gat C fundið mann þennan í myndasafni lögreglunnar. Þá er þess að geta að tilkynning barst um það að sést hefði til þriggja manna fara inn í fólksbíl við Víðimel og hraða sér á brott. Þá er í málinu lögregluskýrsla þar sem segir að reiðhjól hefði fundist yfirgefið við Víðimel 30 og kannaðist enginn í því húsi við að eiga það þegar um það var grennslast. Í málinu er skýrsla Bjarna Bogasonar um viðtal við C 15. janúar 1996. Þar er haft eftir vitninu að hjólreiðamaðurinn hefði farið hratt vinstra megin fram úr honum á göngustígnum. Hefði þetta virst vera grannvaxinn maður með hettu fyrir andlitinu og virtist vera með bakpoka. Þegar þetta gerðist hefði hann verið að koma að undirgöngunum á milli húsa nr. 8 og 10 við Ljósvallagötu. Rétt á eftir hefði annar maður komið hlaupandi á móti honum. Sá hefði verið með dökka belgtösku með löngum böndum. Maðurinn hafi verið sérkennilega búinn, í bláum, slitnum kuldagalla með málningarblettum. Yfir þvert bakið hafi staðið EIMSKIP. Sjálfur kvaðst C vera 186 sm á hæð en maðurinn verið ívið lægri vexti og vel vaxinn. Minnti hann að maðurinn hefði verið berhöfðaður og stuttklipptur en þetta myndi hann ekki nákvæmlega. Hann hafi verið með einhvers konar blett á kinn, líklega þeirri hægri. Þegar maðurinn var farinn fram hjá kvaðst hann hafa heyrt hljóð eins og maðurinn hefði látið töskuna frá sér. Hann kvaðst svo hafa gengið áfram í gegnum undirgönginn og beygt suður Ljósvallagötu. Skömmu seinna hefði sami maður komið hlaupandi framhjá með töskuna og beygt inn í undirgöng, sem eru milli húsa nr. 22 og 24, en komið þaðan strax út aftur. Hann hefði svo hlaupið inn í næstu undirgöng, milli nr. 26 og 28, og komið strax út aftur. Loks hefði hann hlaupið inn í göngin, sem eru á milli nr. 30 og 32. Hann hefði svo séð, þegar hann var kominn af Hringbraut og inn á Birkimel, að maður, sem virtist vera sá sami, hljóp eftir Furumel. Þá er þess að geta að síðdegis mánudaginn 27. febrúar 1995 sást hvar eldur logaði í fjörunni í Hvammsvík í Kjós. Var eldurinn slökktur og tilkynnt um þetta til lögreglu. Þarna var um að ræða tösku, fatnað, skó, peningapoka frá Skeljungi, sem raktir voru til ránsins, og fleira. Sumt af þessu hafði brunnið að mestu en annað minna eða ekki. Næst gerðist það markvert í málinu að þetta mánudagskvöld hringdi maður úr Borgarnesi til lögreglunnar og tilkynnti það tengdasonur hans, H, sem átt hefði leið um veginn hjá Hvammsvík, hefði séð þrjá menn við eldinn í fjörunni þar skammt fyrir innan og rauðan Daihatsu-bíl á veginum þar upp af. Haft var tal af H 5. mars og sagði hann bílinn hafa verið af gerðinni Daihatsu Charade af eldri gerð, rauðan að lit. Tveir menn hefðu verið að ganga frá eldinum í átt að bílnum, sem sneri í stefnu til Reykjavíkur. Hann kvað I hafa verið með sér í bílnum þegar þetta var og klukkan um 15.30. I hafði samband við lögregluna þetta kvöld og sagði að um kl. 15.45 hefðu þeir H ekið fram hjá þar sem eldur logaði í fjörunni og tveir menn voru á gangi frá eldinum í átt að rauðum Daihatsu Charade-bíl sem var á veginum. Hafi þetta verið bíll af árgerð 1987 eða þar um bil. Af förum á veginum virtist bílnum hafa verið snúið við á veginum áður en honum var lagt og sneri bíllinn í stefnu til Reykjavíkur. Málið lá nú kyrrt til ársins 2002 að það gerðist í ágústbyrjun að D, fyrrverandi eiginkona ákærða, sem búsett er og var á [...] hafði samband við L, lögreglumann þar, og sagðist hafa mikilsverðar upplýsingar um málið. Sagði hún ákærða hafa tekið þátt í ráninu og hefði hann sagt sér frá því að kvöldi ránsdagsins. Hefði hann verið með mikið samviskubit yfir því að hafa slegið stúlkuna sem var með peningatöskuna. D gaf skýrslu í málinu hjá lögreglunni á [...] 1. mars 2003. Sagði hún að þetta mál hefði hvílt þungt á sér í langan tíma. Þegar hún svo sá sjónvarpsþátt um málið hefði það orðið til þess að hún ákvað að létta á samviskunni. Hefði hún sagt núverandi sambýlismanni sínum frá þessu og hann verið henni sammála um að hún skyldi koma upplýsingunum á framfæri. Skýrði hún svo frá að sama dag og ránið var framið hefði ákærði hringt heim til hennar í [...] og beðið hana að koma til sín í [...] að hitta hann hjá systur sinni í [...]. Gæti hann ekki sagt henni erindið í síma. Hún kvaðst hafa heyrt að honum lá mikið á hjarta og hann verið æstur í tali. Hún hefði tekið leigubíl til ákærða sem hefði verið einn heima. Hefði hann sagt henni að hann hefði gert af sér “svolítið svakalegt.” Hefði hann svo sagt að hann hefði tekið þátt í ráni með tveimur öðrum og þeir verið búnir að skipuleggja verknaðinn bæði vel og lengi. Hefði hann sagt henni hvar ránið var framið og lýst alveg atburðarásinni. Kvað hann þá hafa stolið bíl og beðið eftir stúlkunum sem komu með sölutekjurnar hjá Skeljungi í pokum til þess að leggja inn í bankann. Hefðu þeir allir verið í bláum samfestingum og með lambhúshettur. Þegar þeir hefðu stokkið úr bílnum hefði ákærði gripið með sér slökkvitæki sem hann hefði ætlað að sprauta úr á stúlkurnar. Þegar til átti að taka hefði tækið ekki virkað og hann þá í fáti slegið til annarrar stúlkunnar með því. Kvað D ákærða hafa helst verið miður sín yfir að hafa slegið stúlkuna, enda hefði hann alls ekki ætlað að beita ofbeldi. Hefði ákærði dvalið nokkuð við þetta atriði í frásögninni. Hann hefði svo sagt að þeir þremenningarnir hefðu hrifsað peningapokana af stúlkunum og stokkið upp í bílinn aftur og ekið að einhverri götu ekki langt frá. Þar hefðu þeir allir stigið á reiðhjól og hjólað hver sína leið og svo hist við annan bíl sem þeir höfðu skilið eftir. Það hafi verið fremur stór bíll því að þeir hefðu sett hjólin í hann og tekið þau með sér. Hefðu þeir ekið upp í Hvalfjörð þar sem þeir hefðu brennt fötin, töskurnar og vísanóturnar. Hefðu þeir fengið út úr þessu ráni um milljón hver í peningum. D kvaðst hafa sagt að hún tryði þessu ekki, en innst inni hefði hún trúað honum, því hann hefði áður talað um að hann ætlaði að fremja svipað rán. Hefði það verið á [...] að hann hefði talað um að ræna sölutekjum kaupfélagsins þar. Til þess að sannfæra hana nú hefði ákærði sótt svartan ruslapoka og opnað hann. Ofan í þeim poka hafi verið hvítur, venjulegur haldapoki sem Stefán hafi opnað og sýnt henni. Þar hafi húm séð “hrúgu af peningabúntum”, bæði af þúsund króna og 5 þúsund króna seðlum. Hefði henni brugðið við þetta og reiðst ákærða og spurt af hverju hann væri að flækja hana í þetta. Hann hefði þá sagt að hann þekkti engan annan sem hann gæti treyst og hann hefði ætlað að biðja hana að geyma þetta fyrir sig. Við það hefði hún orðið enn reiðari, en ákærði sagt að hann treysti henni til þess að segja engum frá þessu. Hún hefði svo farið heim til sín. Næstu daga hefði ákærði hringt nokkrum sinnum í hana og sagt að hann óttaðist að sími hans væri hleraður og eins að hann væri viss um að fylgst væri með honum. Hefði honum liðið mjög illa út af þessu en hún hafi álitið að vanlíðun hans væri einnig út af fíkniefnaneyslu hans. Hann hafi látið skína í það að félagar hans kynnu að vinna henni mein ef hún kæmi upp um þá. Hann hafi ekki sagt hverjir þeir væru. Ekki kvaðst D vita hvað hefði orðið um peningana, en ákærði hefði keypt sér snjómoksturstæki sem hann vann með fyrir Vegagerðina við [...]. Þá hefði hann fyrir nokkru keypt sér nýjan Musso-jeppa. Ákærði kom til skýrslutöku í málinu á Ísafirði 26. mars 2003, frjáls ferða sinna. Hann neitaði þá sök en kannaðist við að D hefði komið að finna hann í [...] þegar hann var staddur hjá systur sinni í [...]. Hefði ránsmálið þá verið mikið í fréttunum. Hefðu þau hist til þess að spjalla, enda ættu þau saman þrjú börn. Hefði hann lýst áhyggjum sínum af ráninu við hana. Hann kvaðst hafa verið í fíkniefnaneyslu á þessum tíma og verið með 400 þúsund krónur í fórum sínum sem hann hefði átt. Auk þess hefði hann verið með annað eins af peningum sem hann ekki átti en vildi ekki segja hvernig á þeim stóð. Þetta fé hefði allt verið geymt þarna á heimili systur hans. Hefði D samþykkt að geyma fyrir hann þessa peninga. Hefðu þeir verið í pakka með límbandi utan um og hún farið með þá með sér. Peningana hefði hann sótt til hennar 2-3 dögum seinna og hún þá verið búin að taka 200 þúsund af þeim. Hefði hann fallist á að hún héldi þeim peningum. Hann kvað það sem D hafði eftir honum um hlut hans í ráninu vera rangt. Ákærði gaf sýni úr sér til þess að erfðaefni úr því yrði borið saman við sýni sem fundist hafði á því sem fannst í fjörunni við Hvammsvík. Næst gerðist það að ákærði hafði samband við lögregluna í Reykjavík og kvaðst vilja greina frá hlut sínum í ráninu. Hann kom á lögreglustöðina til yfirheyrslu á Hólmavík 9. apríl 2003. Skýrði hann þá svo frá að hann hefði tekið þátt í ráninu ásamt tveimur öðrum sem hann vildi ekki segja til en nefndi A og B. Skýrði hann frá því að hann og A hefðu fengið hugmyndina um að fremja ránið og rætt saman um það. Hefði A vitað um tilhögun peningaflutninganna hjá Skeljungi. Síðar, þegar B var kominn til skjalanna, hefði þetta verið ákveðið. Hann hefði ekki átt þátt í að skipuleggja þetta, enda verið búsettur í Látrum í Mjóafirði. Hefði hann ekki komið suður fyrr en helgina fyrir ránið. A og B hefðu skipulagt þetta og útvegað það sem til þurfti, bæði klæðnað og ökutæki. Hefði hann hitt þessa félaga sína og þeir fengið sér í glas saman um helgina. Á mánudagsmorgninum hefðu þeir hist á stað, sem Saab-bíllinn var geymdur en ekki gat hann sagt hvar þar sem hann væri ekki kunnugur hér. Hefðu þeir A og B verið búnir að skipta um skráningarmerki á bílnum. Þeir hefðu klæðst fötunum sem búið var að útvega. Hefði hann farið í bláan samfesting og minnti hann að málningarklessur væru á honum. Ekki mundi hann hvort áletrun var á gallanum. Þá hefði hann sett á sig prjónahúfu og höfðu tvö göt verið á svo hann sæi út. Hinir tveir hefðu einnig verið í bláum samfestingum en ekki mundi hann hvort þeir hefðu verið með málningarklessum. Þeir hefðu svo farið að bankanum og beðið á bílastæðinu við bankann. B hefði ekið en ekki muni hann hvort hann sjálfur hafi setið fram í eða aftur í. Ekki vissi hann til þess að vopn hefðu verið í bílnum og ekki mundi hann eftir haglaskotum eða hnífi. Ekki hafi heldur verið ætlunin að beita vopnum við ránið. Hefðu þeir beðið drykklanga stund í bílnum eftir stúlkunum en loks hafi komið inn á stæðið bíll merktur Skeljungi og í honum tvær stúlkur, sem hann ekki þekkti. Þegar hann fór úr bílnum hefði hann tekið með sér slökkvitæki sem hann ætlaði að nota ef til þess kæmi að hann þyrfti að verja sig og hefði verið ákveðið að hafa það með í förinni. Hann hefði ætlað að hræða aðra stúlkuna, og hélt að hann hefði komið við hana með tækinu, án þess þó að hann ætlaði að meiða hana. Handfangið á tækinu hefði brotnað í atganginum og hann því misst það. Stúlkan hefði orðið mjög skelkuð og lagst á jörðina en hann kvaðst ekki hafa veitt hinni stúlkunni athygli meðan á þessu gekk. Stúlkan hefði borið töskuna, sem hún var með, fyrir höfuð sér en við það hefðu fallið úr henni alls konar umslög. Þeir A hefðu tínt þetta saman en á meðan hefði B beðið í bílnum undir stýri, reiðubúinn að aka með þá á brott. Allt þetta hafi tekið aðeins nokkrar sekúndur og þegar þeir höfðu náð töskunni af stúlkunni hefðu þeir sest í bílinn hjá B, hann fram í en A aftur í. Hefði hann verið með töskuna á milli fóta sér og tekið úr henni innihaldið og skipt því í tvær eða þrjár minni töskur sem þeir höfðu meðferðis. Í stóru töskunni hefði verið tæki sem “pípti” í. Hann sagði að búið hefði verið að ákveða undankomuleiðina að einhverju marki en hann vissi ekki hvort staðurinn þar sem bílnum skyldi lagt hefði verið ákveðinn nákvæmlega. Eftir að bílnum hafði verið lagt í innkeyrslu í nálægri götu hefði hann reynt að kveikja í bílnum, eins og þeir höfðu ákveðið áður en þeir hefðu verið með bensín á flösku til þess arna. Það hefði þó ekki tekist þar sem kveikjarinn hans hefði verið bensínlaus. Þeir A hefðu þá forðað sér á brott en B hefði þá verið horfinn. A hefði forðað sér á reiðhjóli en sjálfur hefði hann forðað sér á hlaupum. Á leiðinni niður að Hringbraut hefði hann farið inn í rangt húsasund. Þegar hann hefði farið fram hjá rétta sundinu hefði hann mætt manni á miðjum aldri. Hann hefði áttað sig á því að hann var í röngu húsasundi og farið þar úr samfestingnum og skilið hann eftir í sundinu. Hann hefði hlaupið til baka og þá mætt sama manninum aftur sem hefði horft á hann undrandi. Kvaðst ákærði hafa óttast það að maðurinn myndi geta borið kennsl á hann síðar. Hann mundi ekki hvernig hann var klæddur undir gallanum en hann áleit að hann hefði verið léttklæddur. Hann hefði hlaupið yfir á Víðimel þar sem hann hefði skilið bíl sinn eftir, annaðhvort kvöldinu áður eða þennan morgun. Þeir A hefðu sest þar í bílinn en áður hefði A reynt að setja reiðhjólið í bílinn en ekki tekist og það verið skilið eftir. Hefðu þeir ekið á bílnum suður í [...] til systur ákærða. Þaðan hefðu þeir farið á stað í miðbænum sem ákærði vildi ekki tilgreina og hitt þar B. Þar hefðu þeir skipt með sér fengnum þannig að um það bil milljón kom í hlut hvers. Þeir hefðu aðeins hirt peninga en ekki tékka og hefði verið ákveðið að þeir A skyldu eyða töskunum og pappírunum sem höfðu fylgt. Þeir hefðu keypt bensín á brúsa í [...] og svo farið til systur ákærða, G, og fengið lánaðan bílinn hennar af gerðinni Daihatsu Charade, rauðan að lit. Hefðu þeir haldið upp í Hvalfjörð og numið staðar skammt frá Hvammsvík. Þar hefðu þeir farið niður í fjöru og lagt eld í dótið, fatnað og annað sem þeir ætluðu að eyða. Hann kvaðst muna eftir því að bíll hefði ekið fram hjá meðan þeir voru í fjörunni við þetta. Þeir hefðu svo ekið til baka og skilað bílnum á vinnustað G, leikskólanum [...]. Þá hefði klukkan verið um fimm síðdegis, og leiðir þeirra A skilið. Hann kvaðst hafa farið heim til systur sinnar en verið órólegur yfir því að geyma peningana hjá henni. Hefði hann því hringt til D, fyrrverandi konu sinnar, líklega daginn eftir, og beðið hana að koma til sín. Þegar hún kom hefði hann beðið hana um að geyma fyrir sig peningana, sem voru vandlega innpakkaðir í plastpoka. Ekki mundi hann nákvæm­lega hvað hann sagði D en hann hefði verið mjög miður sín, sérstaklega yfir því að hafa slegið til stúlkunnar. Gæti verið að hann hefði sagt D frá því atviki. Hefði hann einungis blandað D í málið vegna þess hversu illa honum leið yfir atvikinu. D hefði tekið 800 þúsund krónur í geymslu en afganginum hefði hann haldið sjálfur. Hann hefði svo vitjað um peningana hjá D síðar. Hann kvaðst hafa látið hana hafa um 200 þúsund krónur, sem hún hafði sjálf tekið úr pakkanum, en hún hefði svo gengið frá peningunum fyrir hann aftur og sett þá í eftirlíkingu af bók sem var hol að innan og hafði verið utan um glös og vasapela. Nokkrum dögum síðar hefði hann tekið sér far með flutningabíl vestur og farið heim til sín í Látra með peningana í bókarhulstrinu. Hann kvaðst hafa keypt sér vélsleða fyrir hluta af fengnum en afgangurinn hefði farið í tóma ráðleysu. Hefði hann aukið fíkniefnaneyslu sína mjög fyrst eftir atburðinn. Hann sagði að sér hefði liðið illa eftir þennan verknað og eins gert ráð fyrir því að einhvern tíma yrði hann að svara til saka fyrir hann en einnig hefði hann vonað að málið gleymdist. Eftir að D hefði skýrt lögreglunni frá málinu hefði hann séð sér fært að leysa frá skjóðunni. Hann gæti hins vegar ekki sagt til hinna tveggja. Þess er að geta í sambandi við skýrslu þessa að bókað var að ákærða hefði í upphafi skýrslutökunnar, kl. 13.15, verið bent á rétt hans til þess að hafa verjanda viðstaddan en hann ekki þegið það. Eftir að hann hafði sagst hafa átt þátt í ráninu hefði rannsakarinn gert hlé á yfirheyrslunni, kl. 13.30, til þess að verjandi gæti verið viðstaddur. Í samráði við ákærða hefði verið reynt að ná sambandi við verjandann en hann ekki verið viðlátinn. Að ósk ákærða hefði yfirheyrslunni þá verið haldið áfram, kl. 13.45. Þá var bókað, að kl. 14.30 hefði verjandinn hringt og rætt einslega við ákærða og fallist á að taka að sér málsvörnina. Hefði verið ákveðið að halda áfram yfirheyrslunni og hafa símsamband við verjandann að henni lokinni. Hefði yfirheyrslan byrjað aftur kl. 14.53. Að henni lokinni hefði verið hringt í verjandann, kl. 16.45, honum kynnt skýrslan og hann rætt við ákærða áður en hann skrifaði undir skýrsluna. Skýrsluna ritaði Árni Þór Sigmundsson rannsóknarlögreglumaður, og viðstaddur yfirheyrsluna var einnig Guðmundur Ásgeirsson rannsóknarlögreglumaður. Ákærði fór 8. maí 2003 ásamt lögreglumönnunum Guðmundi Ásgeirssyni og Árna Þór Sigmundssyni að Ásvallagötu [...]. Sýndi hann þeim þá leið sem hann kvaðst hafa hlaupið frá Saab-bílnum niður á Víðimel og staði á þeirri leið sem við sögu komu í skýrslunni sem hann gaf á Hólmavík. Loks er þess að geta að í tilefni af skýrslu ákærða á Hólmavík var gerð rannsókn á slökkvitæki sem kemur við sögu í málinu. Er til um hana skýrsla með ljósmyndum en þessi gögn eru óstaðfest og því verður ekki nánar farið út í þau. D gaf aðra skýrslu hjá lögreglu 17. apríl sl. og var þá borin undir hana síðari skýrsla ákærða. Staðfesti hún það sem hún hafði áður sagt um fund þeirra ákærða fyrst eftir ránið og skýrði frá á sama veg og áður. Hún staðfesti einnig það sem ákærði hafði sagt um hennar hlut af fengnum. Sagðist hún hafa litið á þetta sem lán enda hefði hann verið búinn að samþykkja að lána henni þessa peninga. Síðar hefðu þau samið um að þetta gengi upp í ógreitt meðlag með elsta barni þeirra. Hún kvað ákærða hafa sagt að peningarnir sem hann sýndi henni í [...] hefðu verið um ein milljón, en hún hefði ekki talið þá. Ákærði var kallaður til yfirheyrslu að nýju miðvikudaginn 28. maí 2003 hér í Reykjavík. Var verjandi hans þá viðstaddur. Skýrði hann þá frá nafni þess sem hann hafði nefnt A en hann hafði látist nokkrum dögum áður. Kvaðst ákærði hafa hitt A um þrem vikum áður og þá sagt honum að hann væri búinn að skýra frá sínum þætti í málinu. Kvað hann A hafa orðið mjög tortrygginn og leitað að hljóðnema á ákærða. Í skýrsluna var skráð eftir ákærða stutt lýsing á framvindunni og verkaskiptingu þeirra þriggja, sem er í samræmi við það sem áður kom fram hjá honum. Hins vegar var þá skráð eftir honum að A hefði beðið eftir honum á Ásvallagötunni og þeir orðið samferða yfir á Víðimel. Ákærði vildi ekki segja hver B væri. C, sem fyrr er nefndur, gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu, 4. júní sl. Hann skýrði þá frá á sama veg og fyrri skýrslur greina. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hann kveðst ekki eiga neina aðild að ráninu en kunningi hans, sem fallinn er frá, hafi komið að máli við sig og sagt að hann hefði verið beðinn um það að taka dót sem hafði orðið eftir á undankomuleiðinni hjá ræningjunum og koma því fyrir. Hafi þessi kunningi viljað fá hann til þess að hjálpa sér við þetta. Hafi þeir ekið vestur í bæ og kunninginn sýnt honum þá hluti sem eftir höfðu orðið á flóttanum. Hafi þeir verið á bíl systur ákærða sem kunninginn var með, en kunninginn hafi verið í sendiferðum fyrir ákærða. Þeir hafi fengið sér að borða og kunninginn þá sagt honum frá málinu í megindráttum og virst vita dálítið um það. Hlutirnir sem átt hafi að fyrirkoma hafi verið reiðhjól, samfestingar og taska með uppgjörstöskum og skóm. Hafi þeir verið miklir vinir á þessum tíma og verið í stöðugu sambandi þegar ákærði var hér syðra. Hann kveðst ekki hafa viljað taka þátt í því með honum að koma dótinu undan. Þetta sé það sem hann viti um málið, “í stórum dráttum”. Hann segir aðspurður um skýrsluna sem hann gaf hjá lögreglu 9. apríl í fyrra að það hafi verið skárri kostur fyrir hann að játa þar sem rannsóknarinn hafi sagst hafa DNA-sýni úr honum í þessari tösku og gæsluvarðhaldsúrskurð á hann í bakhöndinni. Þannig hafi þá staðið á fyrir honum að hann færi á hausinn og systir hans með, ef hann yrði tekinn úr vinnu sinni. Hann hafi auk þess treyst á það að rannsóknin myndi leiða það í ljós að játning hans stæði ekki styrkum stoðum. Hann kveður yfirheyrsluna á Hólmavík hafa farið eðlilega fram og rannsóknarinn reynt að aðstoða hann við að koma framburðinum frá sér. Þá hafi hann notað vitneskjuna, sem hann hafði um málið, frá kunningja sínum til þess að “undirstrika atriði.” Sé skýrslan rétt eftir honum höfð og kannist hann við að hafa skrifað undir hana. Hann kveðst ekki geta skýrt framburð D í málinu með öðru en að hún hafi misskilið hann. Hann segir samband þeirra D hafa verið “nokkuð þokkalegt” á þessum tíma. Oft hafi þó komið upp ágreiningur milli þeirra vegna barnanna sem þau eigi saman. Hann segir að það kunni að vera að hann hafi eitthvað sagt D af því sem hann vissi um málið frá þessum kunningja, án þess að hann muni það, enda langt um liðið. Ekki viti hann til þess að D hafi vitneskju um málið frá öðrum en honum. Hann segist síðast hafa talað við kunningja sinn nokkrum dögum áður en hann lést. Ákærði segist hafa fengið bíl systur sinnar lánaðan þar sem hann hafi verið að gera við eigin bíl. Kunningi hans, A, hafi verið á bílnum í sendiferðum fyrir sig meðan hann gerði við bílinn. Þeir hafi aldrei orðið viðskila langan tíma í einu meðan á þessu stóð. Þó hefði hann mögulega getað haft tíma til þess að aka upp í Hvalfjörð og til baka. Segist hann hafa spurt hann hvort hann hefði farið með þessa tösku upp í Hvalfjörð en hann neitað því. Það hafi verið um hádegið að A hafi sagt honum af ráninu og þeir skrafað um þetta svolítið. A hafi komið með töskuna í bíl systur hans og kveðst ákærði hafa af þeim sökum óttast að lífssýni úr honum kynnu að finnast í henni þar sem hann hefði skoðað í töskuna og tekið úr henni húfu. A hafi í frásögn sinni af ráninu, sem hann hafði frá öðrum, talið upp þau atriði sem farið hefðu úrskeiðis í ráninu. Þar á meðal hafi verið þetta með slökkvitækið sem brotnað hefði. Þá hafi hann sagt frá því að einn af ránsmönnunum hefði villst inn í húsasund, skilið gallann sinn eftir og verið beðinn um að sækja gallann. Þá hafi hann sagt frá reiðhjólum sem A hefði verið beðinn um að taka í vörslu sína. Hann kveðst ekki trúa því að A hafi verið einn af ránsmönnunum heldur hafi hann verið beðinn um að taka til eftir þá og reynt að fá sig með í það. Hann kannast við að hafa sýnt D peninga sem þeir A áttu saman og höfðu átt frá því þeir voru saman til sjós. Höfðu þeir nýlega fengið þá greidda. Hann kannast við að hafa beðið hana að geyma fyrir sig hluta af fénu. E hefur skýrt frá því að þær hafi ekið sinn vanalega hring og safnað sölutekjum hjá útsölustöðvunum og endað í Lækjargötu eins og venjulega. Hún kveðst hafa stigið út úr bílnum á undan hinni konunni sem hafi tafist við það að reyna að loka flutningatöskunni utan um allar uppgjörstöskurnar en mikið hafi verið í þeim og þetta því torsótt. Hún hafi ekki gætt að þessu og því verið lögð af stað frá bílnum. Hún hafi snúið sér við og þá séð hvar maður kom að hlaupandi og barði konuna í höfuðið. Hafi maðurinn verið í samfestingi og með hettu yfir höfðinu. Þarna hjá hafi verið hvítur bíll og maður undir stýri. Þarna á bílastæðinu hafi svo verið þriðji maðurinn. Þegar konan var fallin í götuna kveðst hún hafa hlaupið inn í bankann og látið vita um árásina. Hún hafi svo snúið við og farið út í dyr og fylgst með því sem var að gerast en ekki hætt sér nær fyrr en mennirnir voru farnir. Þá hafi hún hlaupið til hjálpar konunni. F hefur skýrt frá því að þær E hefðu verið búnar að safna saman tekjunum á öllum stöðvum Skeljungs og endað ferðina í Lækjargötu. E hafi farið á undan úr bílnum en hún hafi þurft að sækja töskuna aftur í. Hafi mikið verið í flutningatöskunni, eins og alltaf á mánudögum. Því hafi hún tafist við að loka henni. Þær hafi tekið eftir að þarna var bíll í gangi en ekki gert sér grillur út af því, enda séu oft bílar í gangi þar. Þegar hún hafði tekið töskuna úr bílnum, og líklega eftir að hafa lokað henni, hafi hún fengið einhvern aftan á bakið á sér og misst töskuna. Hún hafi reynt að líta við en ekki séð annað af manninum en húfuna og augun. Hafi hún þá verið slegin niður. Hafi höggið komið á gagnaugað og hún misst við það fótanna og fallið. Maðurinn hafi, eftir því sem hún man, verið í bláum smíðagalla. Henni finnst eins og þarna hafi verið annar maður og þeir báðir hlaupið í bílinn sem þær höfðu séð. Hún hafi ekki fengið aðra áverka en smámar undan högginu. C hefur skýrt frá því að hann hafi verið á leið til vinnu eftir stíg að húsabaki við Blómvallagötu og Ljósvallagötu. Þegar hann hafi verið kominn langleiðina að undirgöngunum við Ljósvallagötu hafi mannvera komið ríðandi á hjóli frá vinstri og í veg fyrir vitnið og áfram eftir gangvegi sem liggur þvert á. Kveður hann sér hafa orðið starsýnt á veru þessa sem hafi verið með lambhúshettu sem sneri öfugt, að því er honum virtist. Hafi hann því ekki séð framan í mannveruna. Hann hafi horft á eftir verunni og gengið áfram nokkur skref, en þá séð hvar maður kom hlaupandi af Ljósvallagötu og inn í undirgöngin. Hafi hann verið með íþróttatösku. Þegar vitnið gekk fram hjá hafi maðurinn numið staðar í undirgöngunum og hent frá sér töskunni. Hann kveðst hafa haldið áfram ferð sinni út á Ljósvallagötu og beygt til hægri. Eftir örskamma stund hafi sami maður, að hann áleit, komið hlaupandi, farið fram úr vitninu og beygt til hægri og inn í önnur undirgöng sem þarna eru. Hann hafi komið hlaupandi út úr þeim aftur og svo beygt inn í þriðju undirgöngin sem þarna eru. Hann kveðst hafa haldið áfram og yfir Hringbraut. Þegar hann hafi verið á móts við bakaríið sem þarna er á horninu hafi hann séð yfir á Víðimel og séð mann á ferð vestur þá götu. Hafi liturinn á fötum hans verið eins og á fötum mannsins sem hann hafði áður mætt og áleit hann að þar færi sami maður. Sá maður hafi verið klæddur í bláan vinnugalla með “Eimskip” á bakinu. Þá hafi verið blettir á honum, sem gátu verið hvítar málningarslettur. Rámi hann í að maðurinn hafi verið með húfu á höfði. Fyrir dóminn hafa komið þeir H og I og gefið stuttar skýrslur sem eru í samræmi við það sem þeir höfðu áður borið hjá lögreglu. Eru ekki efni til þess að gera þeim sérstök skil hér. D, fyrrverandi eiginkona ákærða, hefur skýrt frá því að það hafi verið sama dag og ránið var framið eða daginn eftir að ákærði hafi hringt í hana og verið uppnámi. Hafi hann beðið hana að koma til sín suður í [...] og skyldi hann borga fyrir hana leigubíl, en hún hafi þá verið bíllaus. Þegar þangað kom hafi hann spurt hana hvort hún hefði heyrt fréttirnar, sem hún ekki hafði. Hafi hann þá sagt henni að hann hefði tekið þátt í ráni við þriðja mann. Þeir hefðu setið fyrir tveimur stúlkum við bankann og þegar þær komu hafi þeir stigið úr bílnum og hann haft með sér slökkvitæki sem hann ætlaði að sprauta úr á þær til þess að þær fipuðust. Þegar til kom hefði tækið ekki verkað og hann hefði þá í fátinu slegið til annarrar þeirra með tækinu. Hafi ákærði virst miður sín út af því að hafa slegið stúlkuna. Þeir hefðu gripið töskurnar og stokkið inn í bílinn og ekið á brott og að stað þar sem þeir tóku reiðhjól. Þeir hefðu hjólað á þeim hver í sína átt en svo allir hist við bíl sem þeir hefðu sett hjólin í og þaðan ekið upp í Hvalfjörð. Hann hafi sýnt henni peningabúnt sem voru í innkaupapoka og utan um allt var svartur ruslapoki. Hann hafi talað um þetta væri um milljón. Ákærði hafi sagt að þeir hefðu haft um milljón hver upp úr krafsinu þegar þeir voru búnir að taka frá ávísanir og pappíra. Hann hafi beðið hana að geyma þá fyrir sig og hún fallist á það og farið með þetta heim til sín í leigubíl og geymt í nokkra daga eða svo. Hún kveðst hafa verið atvinnulaus og félaus og því fengið lánaðar af þessu 200 þúsund en láninu hafi síðan verið breytt í meðlag með elsta barni þeirra. Hún kveðst ekki hafa talið peningana. Hún segir þetta ávallt hafa hvílt þungt á sér, þótt hún reyndi að bæla það niður, og loks þegar hún sá þátt um málið í sjónvarpinu hafi hún ákveðið að létta á samviskunni og ljóstra því upp. Hún segir samkomulag þeirra ákærða hafa verið ágætt á þessum tíma. Hafi hún verið með tvö yngstu börnin en ákærði það elsta. Hún hafi svo fengið forræði þess einnig og þá verið samið um að lánið gengi upp í meðlag með því barni. G, systir ákærða, hefur skýrt frá því að ákærði hafi fengið lánaðan bíl hennar, sem var rauður Daihatsu Charade, að morgni um áttaleytið og skilað honum á vinnustað hennar síðar um daginn, einhvern tíma milli klukkan þrjú og hálfsex. Hún segist hafa tekið eftir því að nokkuð var gengið á bensínið þegar hún fékk bílinn aftur. Hún segir ákærða hafa verið alveg félausan þennan vetur og ekki keypt bensín á bíl hennar, ekki átt fyrir sígarettum eða kaffipakka, sem hann annars keypti þegar hann átti peninga. Ákærði hafi gist hjá henni á þessum tíma í 2 – 3 daga. Hann hafi annars dvalist hjá föður þeirra í Látrum þennan vetur og muni faðir þeirra hafa þurft að láta hann hafa vasapeninga. Hann hafi þó stundum verið með peninga fyrir tóbaki og kaffi þegar hann kom í heimsókn. Samband þeirra D hafi verið gott á þessum tíma, enda hafi ákærði gert sér far um að hafa sambandið gott, barnanna vegna. Á árinu 2003, um það leyti sem vitnið gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu, hafi D rekið yngri dóttur þeirra að heiman og hafi ákærða mislíkað það og verið að garfa eitthvað í því og stúlkan dvalið hjá honum á þessum tíma. Þau hafi því ekki verið “sérstaklega góðir vinir” á því tímabili. Árni Þór Sigmundsson lögreglumaður, hefur skýrt frá því að skýrsla ákærða á Hólmavík hafi verið mjög greinargóð. Aðdragandinn að henni hafi verið sá að þegar hann gaf fyrri skýrsluna á Ísafirði hefðu verið tekin úr honum sýni til DNA-rannsóknar. Niðurstaða úr rannsókninni hafi ekki verið komin enn. Hafi ákærði komið til Hólmavíkur og gefið skýrslu sína án nokkurs þrýstings frá þeim lögreglumönnunum. Hafi hann sagt þeim að hann vildi skýra frá þætti sínum í málinu og þyrfti hann ekki verjanda. Kveðst vitnið hafa lagt hart að honum að hafa verjanda viðstaddan og gert hlé á skýrslunni vegna þess. Þá skýrir vitnið frá því að ákærði hafi farið með þeim Guðmundi Ásgeirssyni og sýnt þeim slóðina sem hann hafði farið frá Ásvallagötu, undirgöng þar sem hann hefði villst, stað þar sem hann hefði farið úr samfestingi, mætt manni tvisvar sinnum, hlaupið í suðurátt, yfir Hringbraut og yfir á Víðimel. Guðmundur Ásgeirsson lögreglumaður, hefur skýrt frá því að hann hafi verið viðstaddur skýrslugjöf ákærða á Ísafirði og á Hólmavík. Hann hafi ekki verið beittur neinum þvingunum og ekki látið skína í að hann yrði settur í varðhald. Hann kveður ákærða hafa sýnt þeim Árna Þór flóttaleiðina og kveðst hann hafa tekið ljósmyndir af þessu og sett þær upp og við þær skýringartexta. Niðurstaða Ákærði neitar nú sök og hefur sagt að hann hafi einungis skýrt D frá því sem hann hafði eftir öðrum um atvikin að ráninu. D hefur gefið trúverðugar og samhljóða skýrslur í málinu og hvatir hennar til þess að koma fram og ljóstra því upp eru ekki tortryggilegar. Ákærði gaf ítarlega og greinargóða skýrslu hjá lögreglu 9. apríl í fyrra þar sem hann játaði þátt sinn í ráninu og áréttaði þá skýrslu aftur 28. maí 2003. Eru þessar skýrslur hans í samræmi við annað sem fram er komið í málinu; við skýrslur D, við skýrslur C í stóru sem smáu, en telja verður hann sérlega greinargott og traust vitni, við skýrslur kvennanna sem rændar voru og loks við ýmisleg sakargögn í málinu sem grein hefur verið gerð fyrir. Ákærði breytti framburði sínum þegar málið kom fyrir dóm og sagðist hafa gefið skýrsluna á Hólmavík af ótta við að verða hnepptur í varðhald og að hann hafi óttast að niðurstaða DNA-rannsóknar yrði honum óhagstæð. Telja verður að þessar viðbárur hans séu haldlausar. Þá þykir skýring hans á því hvernig hann gat lýst slettóttum vinnugallanum og aukaatriðum í sambandi við flóttaleiðina frá Ásvallagötu einkar ótrúleg. Loks er þess að geta að framganga hans í málinu fyrir dóminum hefur ekki vakið traust. Þykir dóminum vera óhætt að byggja á játningu hans um að hann hafi tekið þátt í því, mánudagsmorguninn 27. febrúar 1995, að veitast ásamt öðrum að stúlkunum tveimur við Íslandsbanka í Lækjargötu, slá aðra þeirra í höfuðið með slökkvitæki svo að hún féll í götuna og hrifsa af henni og hafa á brott með sér peningatöskuna með um 6 milljónum króna í peningum og ávísunum. Braut hann með þessu athæfi sínu gegn 252. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Þegar ákærða er ákveðin refsing má að nokkru hafa hliðsjón af því að langt er liðið frá því að hann framdi brot sitt. Þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til verjanda síns Sigmundar Hannessonar hrl., 150.000 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Stefán Aðalsteinn Sigmundsson, sæti fangelsi í 2 ár. Ákærði greiði Sjóvá-Almennum tryggingum hf. 5.738.180 krónur í skaðabætur ásamt almennum vöxtum frá 1. september 1999 til 1. september 2003 en síðan dráttarvöxtum til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til verjanda síns Sigmundar Hannessonar hrl., 150.000 krónur.
Mál nr. 388/2008
Kærumál Innsetningargerð Börn Umgengni Lögvarðir hagsmunir Aðfararheimild Frávísun frá Hæstarétti að hluta Frávísun frá héraðsdómi að hluta
K kærði úrskurð héraðsdóms þar sem M var heimilað að fá dóttur aðilanna tekna úr umráðum K með aðfarargerð til þriggja vikna sumarumgengni við sig og einnig framvegis til reglulegrar umgengni annan hvern miðvikudag, allt í samræmi við dóm Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2005. Fyrir lá að innsetningargerð hafði farið fram til að koma á umgengni M við dóttur aðila í þriggja vikna sumarleyfi á árinu 2008. Hafði K því ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt niðurstöðu hins kærða úrskurðar um heimild til aðfarargerðar í þessu skyni og var málinu vísað frá Hæstarétti að þessu leyti. Í dómi Hæstaréttar sagði að almennar reglur laga nr. 90/1989 um aðför tækju til aðfarargerðar sem þessarar að því leyti sem ekki væru sérreglur um annað í barnalögum nr. 76/2003. Af II. kafla aðfararlaga yrði ráðið að heimild til aðfarargerðar væri háð því almenna skilyrði að efndatími skyldu, sem leitað væri fullnustu á, hefði liðið án þess að sá, sem hana ber, hafi fullnægt henni. Þá væri sérstaklega áskilið í 50. gr. barnalaga að krafa um aðfarargerð yrði fyrst höfð uppi þegar árangurslaust fjárnám hefði verið reynt með dagsektum og fjárnámi fyrir þeim til að knýja forsjármann barns að láta af tálmun við umgengni. Voru því ekki lagaskilyrði til að verða við kröfu M um að honum yrði nú í einu lagi heimilað um ókomna tíð að leita aðfarargerðar til að koma á umgengni við dóttur sína og var þessum kröfum M því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júlí 2008, þar sem varnaraðila var heimilað að fá dóttur aðilanna, A, tekna úr umráðum sóknaraðila með aðfarargerð til þriggja vikna sumarumgengni við sig og einnig framvegis til reglulegrar umgengni annan hvern miðvikudag, í fyrsta sinn 10. september 2008, allt í samræmi við dóm Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2005. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfum varnaraðila um heimild til aðfarargerða. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði voru aðilar málsins í sambúð á árunum 1994 til 2002 og eignuðust þrjár dætur, sem fæddar eru 1995, 1997 og 2002. Fyrrgreindar kröfur varnaraðila um heimild til aðfarargerða varða yngstu dótturina. Ágreiningur reis með aðilunum um forsjá dætranna, sem leyst var úr með dómi Hæstaréttar 27. maí 2004 í máli nr. 31/2004, en með honum var sóknaraðila falin forsjá þeirra allra. Varnaraðili höfðaði mál á ný 18. apríl 2005 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur til að fá forsjána dæmda sér, en með dómi 22. desember sama ár urðu lyktir þess mál á sama veg og í fyrri dóminum. Í síðastnefndum dómi var mælt ítarlega fyrir um umgengni varnaraðila við dætur sínar, sem meðal annars skyldi vera í annarri hvorri viku frá kl. 13 á miðvikudegi til kl. 9 næsta mánudag, svo og sex vikur á hverju sumri eftir nánar tilteknum reglum. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fór umgengni fram í samræmi við niðurstöður þessa dóms allt þar til í september 2007, en upp frá því hafi ekki orðið af henni. Af þeim sökum leitaði varnaraðili 16. nóvember 2007 eftir því við sýslumanninn í Reykjavík að dagsektir yrðu lagðar á sóknaraðila til að koma á umgengni eftir ákvæðum 48. gr. barnalaga nr. 76/2003. Í úrskurði sýslumanns 2. maí 2008 var krafa varnaraðila tekin til greina að því er varðaði dagsektir til að koma á umgengni hans við yngstu dóttur aðilanna, en að öðru leyti var kröfu hans hafnað. Voru dagsektir úr hendi sóknaraðila ákveðnar 5.000 krónur frá uppsögu úrskurðarins þar til hún léti af tálmun umgengni, en þær skyldu þó ekki falla á lengur en í 100 daga. Sóknaraðili mun hafa kært þennan úrskurð 5. maí 2008 til dóms- og kirkjumálaráðherra, en ekkert liggur fyrir í málinu um frekari afdrif þeirrar kæru. Með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2008 leitaði varnaraðili heimildar til aðfarargerðar á grundvelli 50. gr. barnalaga til að koma á umgengni við yngstu dóttur aðilanna um sex vikna skeið í sumarleyfi, sem hæfist ekki síðar en 21. júlí sama ár. Jafnframt leitaði hann heimildar dómsins til aðfarargerðar til að koma framvegis á reglulegri umgengni annan hvorn miðvikudag, í fyrsta sinn 10. september 2008. Samkvæmt því, sem fram kom í beiðni þessari, hafði sóknaraðili á þeim tíma greitt með tíu daga millibili áfallnar dagsektir samkvæmt úrskurði sýslumanns frá 2. maí 2008, en ekki hafði orðið af umgengni. Mál þetta er rekið í tilefni af þessari beiðni varnaraðila. Með hinum kærða úrskurði voru kröfur hans teknar til greina, en þó þannig að heimilað var að komið yrði á með aðför umgengni hans við dóttur sína um þriggja vikna skeið í sumarleyfi árið 2008. II. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit úr gerðabók sýslumannsins í Reykjavík, þar sem fram kemur að innsetningargerð hafi farið fram í samræmi við hinn kærða úrskurð 21. júlí 2008 til að koma á umgengni varnaraðila við dóttur aðilanna í þriggja vikna sumarleyfi á því ári. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá hnekkt niðurstöðu hins kærða úrskurðar um heimild til aðfarargerðar í þessu skyni. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti að þessu leyti. III. Samkvæmt 50. gr. barnalaga getur héraðsdómari orðið við kröfu þess, sem á rétt til umgengni við barn, um að honum verði heimilað að koma henni á með aðfarargerð, enda tálmi forsjármaður barnsins umgengni þrátt fyrir úrskurð sýslumanns um dagsektir og fjárnám fyrir þeim eftir 48. gr. og 49. gr. sömu laga. Um meðferð máls um slíka kröfu og framkvæmd aðfarargerðar er í 50. gr. vísað til 45. gr. laganna. Í 1. mgr. síðastnefndrar lagagreinar er mælt fyrir um að farið skuli með kröfu um heimild til aðfarargerðar eftir ákvæðum 13. kafla laga nr. 90/1989, en að þessu frágengnu eru ekki sérreglur í barnalögum um skilyrði fyrir því að hafa kröfu sem þessa uppi, til hvers hún geti tekið eða hvernig farið verði með hana fyrir dómi. Af þessum sökum verður að líta svo á að almennar reglur laga nr. 90/1989 taki til þessara atriða að því leyti, sem annað leiðir ekki af fyrirmælum 50. gr. barnalaga. Af ákvæðum II. kafla laga nr. 90/1989 verður ráðið að heimild til aðfarargerðar sé háð því almenna skilyrði að efndatími skyldu, sem leitað er fullnustu á, hafi liðið án þess að sá, sem hana ber, hafi fullnægt henni. Sjálfgefið er að beiðni um aðfarargerð verður ekki lögð fyrir sýslumann eða borin undir héraðsdóm, þegar það á við, áður en þessu skilyrði er fullnægt nema sérstaklega sé mælt fyrir um annað í lögum, svo sem gert er með 1. mgr. 70. gr. laga nr. 90/1989. Af 50. gr. barnalaga verður ekki leidd sérregla af þeim toga um öflun heimildar til aðfarargerðar til að koma á umgengni við barn á grundvelli úrskurðar sýslumanns, enda er þar þvert á móti áskilið að krafa um þá heimild verði fyrst höfð uppi þegar árangurslaust hafi verið reynt með dagsektum og fjárnámi fyrir þeim að knýja forsjármann barns til að láta af tálmun við umgengni. Af þessum sökum eru ekki skilyrði að lögum til að verða við kröfu varnaraðila um að honum verði nú í einu lagi heimilað um ókominn tíma að leita aðfarargerðar til að koma á umgengni við dóttur sína hverju sinni, sem misbrestur kynni að verða á því að sóknaraðili virði rétt hans í þeim efnum. Verður því að vísa frá héraðsdómi kröfu varnaraðila um að kveðið verði á um heimild hans framvegis til að koma á með aðfarargerð reglulegri umgengni við dóttur aðilanna. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Málinu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar ákvæði hins kærða úrskurðar um heimild varnaraðila, M, til að fá A tekna úr umráðum sóknaraðila, K, til að koma á umgengni við þá fyrrnefndu í sumarleyfi á árinu 2008. Að öðru leyti en að framan greinir er málinu vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 270/2016
Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Í hf. krafði B um eftirstöðvar samkvæmt kaupleigusamningi um tilgreinda bifreið. Við greiðslufall hafði bifreiðin verið tekin úr vörslum B og Í hf. gefið út kreditreikning vegna andvirðis bifreiðarinnar. Hæstiréttur vísaði til þess að í stefnu til héraðsdóms væri ekkert vikið að ástæðum þess að leggja ætti tiltekið söluverð bifreiðarinnar til grundvallar eftir að Í hf. hefði í lögskiptum sínum við B gefið út áðurnefndan kreditreikning með annarri og hærri fjárhæð. Að því gættu var málið talið svo vanreifað að óhjákvæmilegt væri að vísa því frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson ogBenedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2016. Hannkrefst aðallega sýknu afkröfu stefnda en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Þá krefst hannaðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hann verðifelldur niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem rakið er í hinumáfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta til heimtu eftirstöðva samkvæmtkaupleigusamningi 18. ágúst 2004 um tilgreinda bifreið, sem skipt var út 29.júní 2006 fyrir aðra bifreið, en áfrýjandi yfirtók samninginn 10. nóvember þaðár. Hann stóð í skilum með greiðslur samkvæmt samningum til og með 15. desember2008 en frá þeim degi mun hafa orðið greiðslufall. Bifreiðin var tekin úrvörslu áfrýjanda 28. október 2009 og sama dag sendi stefndi honum kreditreikningað fjárhæð 1.400.000 krónur vegna andvirðis bifreiðarinnar. Við meðferð málsinsí héraði lagði áfrýjandi þann reikning fram.Í stefnu til héraðsdóms komfram að verðmæti bifreiðarinnar hefði numið 886.444 krónum að frádregnumkostnaði. Samkvæmt gögnum málsins var sú fjárhæð miðuð við söluverðbifreiðarinnar að fjárhæð 954.000 krónur. Í stefnunni er ekkert vikið aðástæðum þess að leggja eigi þá fjárhæð til grundvallar eftir að stefndi hafði ílögskiptum sínum við áfrýjanda gefið út áðurnefndan kreditreikning með annarriog hærri fjárhæð. Að þessu gættu er málið svo vanreifað að óhjákvæmilegt er aðvísa því frá héraðsdómi.Eftir þessum úrslitum verðurstefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum eins og ídómsorði greinir, en hann hefur sjálfur farið með mál sitt.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði áfrýjanda, Braga Gunnarssyni, samtals200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12.janúar 2016. Mál þetta höfðaði Íslandsbankihf., f.h. Ergo, Suðurlandsbraut 14, Reykjavík, með stefnu birtri 15. september2014 á hendur Braga Gunnarssyni, Lyngrima 22, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 18.desember sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 1.102.343 krónur meðdráttarvöxtum frá 13. júní 2014 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að matidómsins. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Stefnandi segir að skuld stefndasé til komin vegna kaupleigusamnings nr. 609888-004, dags. 18. ágúst 2004, þarsem Glitnir hf. leigði einkahlutafélaginu Brookes á Íslandi bifreiðinaYO-417. Þrír aðilar gengust í sjálfskuldarábyrgðfyrir efndum leigutaka á samningnum, en sú ábyrgð var síðar felld niður ogkemur ekki til skoðunar í þessu máli. Skuldari skyldi samkvæmtsamningnum greiða 84 mánaðarlegar leigu­greiðslur, í fyrsta sinn 15. nóvember2004, hverja að fjárhæð 94.544 krónur.Samningurinn var gengistryggður, í upphafi skyldi miðað við ISK 45%, USD12,5%, JPY 7,5%, EUR 20% og CHF 10%. Sáhluti sem var í íslenskum krónum skyldi verð­tryggður með vísitöluneysluverðs. Þann 29. júní 2006 var samið svoum að í stað bifreiðarinnar YO-417 kæmi bifreiðin KY-293. Stefndi yfirtók réttindi ogskyldur leigutaka samkvæmt samningnum þann 10. nóvember 2006. Stefnandi segir að umsamdargreiðslur hafi verið inntar af hendi til og með 15. desember 2008. Stefndi hafi verið sviptur vörslum bifreiðarinnar28. október 2009. Verðmæti hennar aðfrádregnum kostnaði hafi verið metið 886.444 krónur. Stefnandi seldi bifreiðina hins vegar án þessað láta gera við hana á 954.000 krónur og vill miða við þá fjárhæð í uppgjörivið stefnda. Ekki er fjallað sérstaklega umþað í málsgögnum hvort gengistrygging á hluta af samningi aðila hafi veriðlögmæt. Stefnandi gengur út frá því aðsvo hafi ekki verið og stefndi mótmælir því ekki. Því fari um vexti af þeim hluta eftir 4. gr.,sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Lagðistefnandi fram endurútreikning á kröfunni, sem var unninn 13. júní 2014. Þar er komist að þeirri niðurstöðu að staðaskuldarinnar hafi þann 28. október 2009 verið 729.246 krónur. Við þá fjárhæð bætir stefnandi vöxtum og verð­bótumtil útreikningsdags, 13. júní 2014, og reiknast skuld stefnanda samkvæmt þvínema 1.198.695 krónum. Við þennan útreikning hefurstefnandi dregið frá söluverði bifreiðarinnar ógreidda dráttarvexti ogafborganir og vexti fram til vörslusviptingardags. Þá hefur hann reiknað sér greiðslu á því semhann kallar rekstrarreikninga að fjárhæð 203.051 króna. Við útreikninginn kveðst stefnandi miða viðdómafordæmi um gildi fullnaðar­kvittana, en skýrir það ekki nánar. Málsástæðurog lagarök stefnda Í greinargerð stefnda er þvílýst að hann hafi keypt umrædda bifreið, en ekki tekið hana á leigu. Hann hafi fengið í hendur skjal meðfyrirsögninni Viðbót við bíla­samning, en sér hafi verið tjáð að skjalið væriformsatriði þar sem hann væri með því að yfirtaka lán en ekki að taka nýttlán. Væri þetta gert til að minnkakostnað. Leigu­samningnum hefði veriðbúið að breyta í bílalán samkvæmt þeim gögnum sem hann hefði haft í höndunum ognýtt númer verið komið á samninginn í samræmi við það. Byggir stefndi á því að ekki séum að ræða leigusamning. Þá byggir stefndi á því aðsamningurinn hafi ekki verið endurreiknaður samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttarum gildi fullnaðarkvittana. Lagði hannsjálfur fram skjal sem hann nefnir Samantekt á uppgjöri. Samkvæmt því telur hann sig eiga inni hjástefnanda 286.893 krónur. Loks segir í greinargerð aðstefndi byggi vörn sína á nokkrum tilgreindum réttarheimildum. Eru þar m.a. talin samningalög nr. 7/1936,lög nr. 48/2003 um neytendakaup og lög nr. 30/1993 um neytendalán með síðari breytingum. Þá er í greinargerðinni einnig vísað tilstjórnarskrárinnar. Þessar tilvísanireru ekki skýrðar nánar með hliðsjón af málsatvikum eða beinar málsástæðurbornar fram. Í munnlegum málflutningi komfram hjá stefnda að mikill afls- og aðstöðu­munur væri milli aðila. Þá sagði hann að stefnandi hefði ekki veriðaðili að þeim samningum sem stefndi gerði.Hann vísaði til II. kafla laga um neytendakaup nr. 48/2003. Þá vísaði hann til ákvæðis 30. gr.samningalaga um svik við samningsgerð og 36. gr. sömu laga. Loks kom fram hjá honum að stefnandi hefðiselt bílinn langt undir raunvirði, en hann lagði fram ljósmyndir sem sýndu aðbíllinn hefði verið boðinn á 1.990.000 krónur. Í aðilaskýrslu sinni sagðistefndi að við kaupin hafi legið frammi greiðslu­áætlun frá Glitni þar sem hafiverið talað um lán. Hann hafi undirritaðyfirlýsingu um yfirtöku bílasamnings, en sér hafi verið sagt að það væri baraformsatriði. Glitnir hefði ekki veriðeigandi bílsins samkvæmt þeim gögnum sem hafi legið frammi. Kvaðst hann hafa skrifað undir afsal semkaupandi og síðan fengið sent í pósti skráningarskírteini þar sem hann hafiverið skráður eigandi. Skírteinið hafiorðið eftir í bílnum þegar hann var tekinn af honum og hafi hann því ekki getaðlagt það fram. Hann hafi ekki séðupphaflega bílasamninginn og yfirlýsingu þar sem skipt var um bíl í samningnumfyrr en skjölin voru lögð fram í dómi. Niðurstaða Í stefnu segir að er upphaflegursamningur var gerður hafi Glitnir verið deild innan Íslandsbanka hf. Síðar hefur Glitnir banki hf., Nýi Glitnirbanki, nú Íslandsbanki tekið yfir þessa starfsemi. Er hún nú rekin sem deild í bankanum og nefndErgo. Telst Íslandsbanki hf. því veraaðili málsins. Stefndi tók yfirkaupleigusamning við Glitni, en stefnandi hefur nú komið í stað þess félags semleigusali Eru þeir því með réttu aðilarað málinu. Það er rétt hjá stefnda aðmikill munur er á aðstöðu aðila. Hannhefur ekki upplýst um menntun sína eða starf, en allt að einu er ljóst að hanner neytandi í skiptum sínum við fjármála­stofnanir. Þetta leiðir til þess að vafaatriði yrði aðskýra stefnda í hag, en leiðir ekki til þess að fallist verði á allarmálsástæður hans. Stefndi heldur því fram að hannhafi keypt bifreiðina KY-293, en ekki yfir­tekið kaupleigusamning. Hann fullyrðir að hann hafi fengið afsalfyrir bifreiðinni og að hann hafi verið skráður eigandi í bifreiðaskrá. Hvorugt hefur hann sannað. Hann hefur ekki lagt fram annað en ljósrit afkaupsamningi og afsali, sem ekki hefur verið undirritað af seljanda. Stefnandi lagði fram vottorð um skráningu íbifreiðaskrá, en samkvæmt því var stefndi aldrei skráður eigandibifreiðarinnar. Stefnandi undirritaðiyfirlýsingu um yfirtöku á bílasamningi þann 10. nóvember 2006. Af texta skjalsins er ljóst að vísað er tilkaupleigusamnings og stefnandi ritar undir sem verðandi leigutaki. Stefnandi hefur ekki sannað að honum hafiverið sagt að undirritun þessa skjals væri einungis formsatriði, en væri ekkiskuld­bindandi. Ljóst er af þeim gögnumsem liggja frammi að þetta er eina heimildar­skjalið sem stefnandi hefur umrétt sinn yfir bifreiðinni. Afsal þaðsem hann vísar til hefur ekki verið undirritað af seljanda. Yfirlýsing sú sem stefndi undirritaði vísarskýrlega til kaupleigusamnings og getur hann ekki borið fyrir sig að hann hafialdrei séð þann samning. Það er rétt hjá stefnanda að ígreiðsluáætlun sem honum var afhent er hann nefndur kaupandi og notað orðiðlán. Þetta skjal breytir hins vegar ekkiréttarstöðu aðila. Skjalið veitirtilteknar upplýsingar, en í því fólst ekki ráðstöfun réttinda. Tilvitnanir stefnda til laga umneytendalán og laga um neytendakaup eru ekki tengdar ákveðnum málsástæðum. Ekki er sjáanlegt að nein ákvæði þessara lagageti breytt niðurstöðu þessa máls. Þáhefur hann ekki sýnt fram á að hann hafi verið beittur svikum eða aðósanngjarnt sé að krefja hann um efndir skuldbindinga sinna. Stefndi hefur ekki sannað aðstefnandi hafi selt bifreiðina á lægra verði en raunvirði hennar var. Upplýsingar um hvaða verð hafi verið sett ábifreiðina síðar skipta hér ekki máli. Stefnandi lét endurreikna skuldstefnda eins og áður segir. Þessumútreikningi hefur stefndi ekki hnekkt.Til þess dugar ekki einföld fullyrðing um að hann sé ekki í samræmi viðdómafordæmi. Samantekt hans á uppgjörier heldur ekki byggð á raun­verulegum tölum.Það er rétt að í upphaflegu mati stefnanda á verði bifreiðarinnar varþað talið 1.400.000 krónur, en að frádregnum áætluðum viðgerðar- ogsölukostnaði væri verðið 740.372 krónur.Við það er hins vegar ekki miðað hér eins og áður segir, en bifreiðinvar seld í því ástandi sem hún var. Þávirðist hann ekki hafa reiknað með að skuldin bæri vexti eða verðbætur. Ekki er unnt að leggja þessa samantektstefnda til grundvallar. Miða verður við endurútreikningstefnanda, þótt útskýringar í stefnu og skjölum málsins séu fátæklegar. Það sem stefnandi kallar frádrátt vegnarekstrar­reiknings hefur hann hins vegar alls ekki útskýrt og verður ekki hægtað reikna með honum. Hefði tæmandiútskýring með réttu átt að koma fram þegar í stefnu. Samkvæmt framansögðu verðurfallist á stefnukröfu, þó þannig að frá henni dragast 203.051 króna. Verður stefndi því dæmdur til að greiða899.292 krónur, með dráttarvöxtum eins og krafist er. Þá verður stefnda gert að greiða stefnandamáls­kostnað, sem að meðtöldum virðisaukaskatti er ákveðinn 400.000krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Bragi Gunnarsson,greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 899.292 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2014 til greiðsludags og 400.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 205/2000
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Í tengslum við rekstur máls þar sem deilt var um forræði barnsins B kröfðust K, amma B, og M, eiginmaður hennar, þess að dómkvaddur yrði matsmaður til að kann aðbúnað og þroska B, tengsl barnsins við aðila málsins og sögu hingað til, svo og forsjárhæfni og aðstæður aðilanna til að sinna uppeldi B eins og best yrði á kosið. Með hliðsjón af því að faðir B hafði lagt fyrir héraðsdóm beiðni um að sakarefni málsins yrði skipt, þannig að fyrst yrði dæmt um málsástæðu hans um aðildarskort K og M að málinu, var talið ótímabært að dómkveðja mann til að leggja mat á atriði, sem engu gætu skipt fyrir úrslit málsins nema heimilt gæti talist að lögum að fela K og M forsjána með dómi. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu um dómkvaðningu matsmanns.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kært er ákvæði í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2000 um að hafna kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmann til að kanna aðbúnað og þroska sonar varnaraðila, tengsl við aðila málsins og sögu hingað til, svo og forsjárhæfni og aðstæður aðilanna til að sinna uppeldi hans eins og best verður á kosið. Þau krefjast einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms gera sóknaraðilar að efni til þá kröfu í málinu að þeim verði falin forsjá sonar varnaraðila, en dóttir sóknaraðilans K, sem var móðir drengsins, lést í september 1996. Varnaraðili var dæmdur faðir drengsins í nóvember 1996 og hefur haft hann í sinni umsjá frá desember sama árs. Aðilana greinir á um hvort varnaraðili hafi verið í sambúð með móður drengsins og þau sameiginlega farið með forsjá hans þegar móðirin lést, en samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 31. gr. barnalaga nr. 20/1992 fer eftirlifandi foreldri eitt með forsjána, ásamt maka sínum eða sambúðaraðila ef því er að skipta, ef foreldrar hafa sameiginlega farið með forsjána og annað þeirra andast. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð fram beiðni varnaraðila til héraðsdóms um að sakarefni málsins verði skipt þannig að fyrst verði dæmt um málsástæðu hans, sem lýtur að aðildarskorti sóknaraðila að málinu. Að þessu virtu er ótímabært á þessu stigi að dómkvaddur verði maður til að leggja mat á atriði, sem geta engu skipt fyrir úrslit málsins nema heimilt geti talist að lögum að fela sóknaraðilum forsjána með dómi. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar að því er varðar kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Staðfest er ákvæði hins kærða úrskurðar um að hafna kröfu sóknaraðila, K og M, um dómkvaðningu matsmanns. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2000. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 11. apríl sl., var höfðað með stefnu, birtri 24. febrúar sl. Stefnendur eru K, [...]og eiginmaður hennar, M, [...]. Stefndi er F, [...]. Dómkröfur stefnenda: Að þeim verði dæmd forsjá barnsins B. Jafnframt krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dómsmálaráðherra, dags. 7. des. 1999. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda. Jafnframt krefst stefndi þess að stefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar. Við fyrstu fyrirtöku undirritaðs dómara óskaði lögmaður stefnenda þess að dómari skipaði B talsmann til þess að gæta hagsmuna hans við úrlausn forsjármálsins. Lögmaðurinn óskaði sérstaklega eftir því að Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. verði skipuð. Jafnframt óskaði lögmaðurinn eftir því að dómkvaddir verði matsmenn til þess að kanna aðbúnað og þroska barnsins, tengsl við aðila málsins og sögu hingað til svo og forsjárhæfni og aðstæður málsaðila til að sinna uppeldi B eins og best verður á kosið. Lögmaður stefnda mótmælti því að barninu, B, verði skipaður talsmaður og svo því að dómkvaddir verði matsmenn. Hann lýsti því yfir að umbjóðandi hans muni ekki taka þátt í þeim rannsóknum sem stefnandi óskar eftir. Afstaða stefnda ráðist af því að hann telji stefnendur ekki eiga aðild að máli um forsjá drengsins. Þessi ágreiningur aðila er hér til úrskurðar. Í skjölum málsins kemur fram að stefndi og dóttir stefnanda, K, D, voru í óskráðri sambúð þá er sonur D, B, fæddist 18. febrúar 1996. Þau stefndi og D voru í sambúð, að sögn stefnda, frá því í júní 1994 þar til D andaðist í umferðarslysi í september 1996. Barnið, B, slasaðist í þessu sama umferðarslysi og dvaldist þess vegna á sjúkrahúsi til 24. okt. 1996. Að þeim tíma loknum var barnið vistað á vistheimili barna í Reykjavík þar til 5. desember 1996. Hinn 23. okt. 1996 sóttu stefnendur til barnaverndarnefndar Reykjavíkur um að fá barnið, B, í varanlegt fóstur. Þá er D andaðist hafði ekki verið gengið frá formlegri faðernisviðurkenningu vegna barnsins. Að tilhlutan barnaverndarnefndar Reykjavíkur var höfðað mál á hendur stefnda til viðurkenningar á faðerni barnsins. Fyrir dómi viðurkenndi stefndi að vera faðir barnsins. Í skjölum málsins kemur fram að stefndi var viðstaddur fæðingu barnsins og fór með móður barnsins í mæðraskoðanir. Eftir að farið hafði fram mannerfðafræðileg rannsókn til greiningar á faðerni barnsins var stefndi dæmdur faðir þess með dómi, uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 28. nóv. 1996. Frá 5. desember 1996 hefur barnið verið í umsjá föður síns. Skjöl málsins bera með sér að mikill ágreiningur hefur verið milli málsaðila varðandi umgengni stefnenda við B. Jafnframt sýna þau ítrekaðar bréfaskriftir stefnenda til barnaverndarnefndar Reykjavíkur og Barnastofu vegna aðbúnaðar og umönnunar barnsins hjá stefnda, svo og vegna afgreiðslu málsins hjá barnaverndarnefnd Reykjavíkur. Með bréfi Félagsmálastofnunar Reykjavíkur, dags. 6. janúar 1997, var stefnendum tilkynnt m.a., að samkvæmt bókun barnaverndarnefndar, dags. 10. des. 1996, teljist afskiptum nefndarinnar af málefnum barnsins, B, lokið. Í bréfi þessu er tekið fram að ekkert hafi komið fram annað en að stefndi sé vel hæfur til þess að annast og fara með forsjá sonar síns. Hinn 13. janúar 1997 skrifuðu stefnendur Barnaverndarstofu vegna málsins. Barnaverndarstofa skrifaði Félagsmálastofnun Reykjavíkur bréf, dags. 22. janúar 1997. Bréf þetta tók barnaverndarnefnd m.a. sem tilkynningu skv. 12. gr. laga nr. 58/1992 um vernd barna og ungmenna. Bréf þessi eru einungis lítill hluti bréfa þeirra sem farið hafa á milli stefnenda, barnaverndarnefndar Reykjavíkur og Barnaverndarstofu. Þessi bréfaskipti hafa haft í för með sér könnun barnaverndarnefndar Reykjavíkur á högum barnsins. Ekki er að sjá í skjölum málsins að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafi séð ástæðu til athugasemda vegna aðbúnaðar barnsins hjá föður sínum. Hinn 5. janúar 1999 kvað sýslumaðurinn í Reykjavík að ósk stefnenda upp úrskurð um umgengni þeirra við barnið, B. Fram kemur í skjölum málsins að sú umgengni sem þar var úrskurðuð gekk ekki eftir. Hinn 12. ágúst 1999 kvað sýslumaðurinn í Reykjavík upp úrskurð þar sem stefnda var gert að greiða dagsektir í ríkissjóð, 4.000 kr. á dag, frá uppkvaðningu úrskurðar þar til barnaverndarnefnd Reykjavíkur tilkynni sýslumanninum í Reykjavík að stefndi hafi látið af tálmunum á umgengni samkvæmt úrskurðinum frá 5. janúar 1999. Ekki mun hafa orðið af umgengni stefnenda við barnið eftir uppkvaðningu þessa síðasta úrskurðar. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur byggja kröfu sína um forsjá drengsins, B, á því m.a. að þau geti boðið drengnum upp á traustar og farsælar uppeldisaðstæður og þannig tryggt velferð barnsins. Persónulegir eiginleikar þeirra geri þau að vel hæfum forsjáraðilum fyrir barnið. Þau geti með því að fara með forsjá barnsins gefið því kost á nánu og góðu samneyti við móðurfjölskyldu sína og eðlilega umgengni við alla fjölskyldumeðlimi sína. Jafnframt byggja stefnendur á því að rétt sé að velja milli aðila í máli þessu eingöngu út frá hæfni hvors aðila um sig með tilliti til hagsmuna drengsins en ekki með tilliti til þess hver fari með forsjána í dag. Það hafi verið vilji móður dregnsins að þau færu með forsjá hans félli hún frá. Enn fremur byggja stefnendur á því að stefndi hafi ekki nægilegt forsjárhæfi til að geta boðið barninu upp á bestu uppeldisskilyrði, m.a. vegna eigin ístöðuleysis og fjárhagserfiðleika. Aðbúnaður barnsins sé ófullnægjandi hjá föður. Um lagarök vísa stefnendur til ákvæða barnalaga nr. 20/1992, aðallega 3. mgr. 32. gr., 34. gr. og 36. gr. Með vísan til 1. mgr. 34. gr. barnalaga i.f. óska stefnendur eftir því að málið verði rekið með hraði. Með vísan til 5. mgr. 34. gr. barnalaga var þess óskað að dómari skipi barninu talsmann til þess að gæta hagsmuna þess við úrlausn forsjármálsins. Við munnlegan flutning vegna þessa ágreinings var þess óskað sérstaklega að Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. verði skipuð til þessa. En hún var skipuð sérstakur lögráðamaður barnsins hinn 13. febrúar 1997 til þess að koma fyrir þess hönd við skipti á dánarbúi móður þess. Jafnframt var hinum sérstaka lögráðamanni falið að innheita þær bætur sem barnið kunni að eiga, varðveita bótaféð og taka afstöðu til ráðstöfunar þess. Stefnendur telja að vegna langvarandi ágreinings milli aðila og umgengnistálmana svo og eðlis málsins í heild sé nauðsynlegt að barnið fái sérstakan talsmann til þess að gæta sinna hagsmuna í málinu, án tilits til hagsmuna hvors málsaðila. Í stefnu er þess farið á leit, með vísan til ákvæða 60. gr. barnalaga, að aflað verði allra viðkomandi upplýsinga um barnið, B, svo sem frá leikskólum, læknum sem annast hafa barnið, barnaverndarnefnd og fleiri aðilum sem leitað hafi verið til vegna barnsins og/eða þekkja vel til barnsins og aðstæðna. Þá er þess krafist að dómkvaddir verði matsmenn til að kanna aðbúnað og þroska barnsins, tengsl við aðila málsins og sögu hingað til, svo og forsjárhæfni og aðstæður málsaðila til að sinna uppeldi barnsins eins og best verður á kosið. Jafnframt óska stefnendur eftir því að dómkvaddir verði matsmenn til þess að kanna aðbúnað og þroska barnsins, tengsl við aðila málsins og sögu hingað til, svo og forsjárhæfni og aðstæður málsaðila til að sinna uppeldi B eins og best verður á kosið. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti stefnenda. Í 3. mgr. 31. gr. barnalaga segi: “Við andlát foreldris, sem farið hefur eitt með forsjá barns, hverfur forsjá þess til hins foreldris. Fela má öðrum forsjá barns komi fram ósk um það og sé það álitið barni fyrir bestu.” Á þessa heimild, þ.e. að fela öðrum en foreldri forsjá barns, reyni því aðeins ef foreldri andast sem hefur eitt farið með forsjá barns og ekki sé sambúðar- eða stjúpforeldri til að dreifa. Samkvæmt 1. mgr. 31. gr. barnalaga sé forsjá í höndum beggja foreldra búi þau saman. Um skilgreiningu á sambúð sé vísað til 3. mgr. 2. gr. barnalaganna, þar sem efnislega segi að um óvígða sambúð sé áskilið að hennar sé getið í þjóðskrá eða ótvíræð gögn séu að öðru leyti um að foreldrar búi saman. Þau gögn liggi fyrir í máli þessu og þegar af þeirri ástæðu sé ekki lagagrundvöllur fyrir máshöfðun stefnenda. Eigi þau ekki aðild að máli um forsjá dregsins og beri því að sýkna stefnda vegna aðildarskorts. Það hafi ekki verið í verkahring barnaverndarnefndar Reykjavíkur að taka ákvörðun um hvert barnið færi við andlát móður því stefndi hafi lögum samkvæmt farið með forsjá hans. Dómstólar fari ekki með barnaverndarstarf og geti þar af leiðandi ekki gripið inn í forsjá stefnda. Það séu eingöngu barnaverndaryfirvöld sem geti haft afskipti af forsjánni og gripið til íþyngjandi ráðstafana. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til barnalaga, einkum 29. gr. og 31. gr. Við munnlegan málflutning um ágreining þann sem hér er til úrlausnar mótmælti lögmaður stefnda því að B verði skipaður talsmaður, svo og því að dómkvaddir verði matsmenn. Hann lýsti því yfir að stefndi muni ekki taka þátt í þeim rannsóknum sem stefnandi óskar eftir. Afstaða stefnda ráðist af því að hann telji stefnendur ekki eiga aðild að máli um forsjá drengsins. Telja verður að um misritun sé að ræða í stefnu þá er vísað er til 3. mgr. 32. gr. barnalaga nr. 20/1992 en þar er kveðið á um samninga foreldra um sameiginlega forsjá. Í 31. gr. barnalaga er fjallað um forsjá við andlát forsjárforeldris. Í 34. gr. er fjallað um ágreining foreldra um forsjá og í 36. gr. um bráðabirgðaforsjá. Það er álit dómsins að stefnendur byggi málatilbúnað sinn á 3. mgr. 31. gr. barnalaga en ekki 3. mgr. 32. gr. barnalaga. Í 5. mgr. 34. gr. barnalaga er heimild til þess að skipa barni talsmann til að gæta hagsmuna þess við úrlausn forsjármáls, ef sérstök þörf er á því, og er þóknun hans greidd úr ríkissjóði. Í greinargerð með lögunum segir varðandi þetta ákvæði að með talsmanni sé hér t.d. átt við fagmann á sviði sálfræði, barnageðlækninga eða félagsráðgjafar, sem hefði það hlutverk að veita barni, er verður bitbein foreldra í sérstaklega erfiðum forsjárdeilum, liðsinni sitt, ef úrlausnaraðili telur barninu brýna þörf á stuðningi vegna málarekstursins. Er ráð fyrir gert að heimild þessi verði tiltölulega sjaldan nýtt. Með vísan til þess sem hér var rakið, sérstaklega þegar litið er til þess að hér er ekki um forsjárdeilu foreldra að ræða og í öðru lagi að stefnendur fara fram á skipun héraðsdómslögmanns og í þriðja lagi þegar litið er til þess að dómurinn telur ekki þörf á skipun talsmanns er kröfu stefnenda um skipun talsmanns hafnað. Vegna kröfu stefnenda um dómkvaðningu matsmanna er til þess að líta að væri krafan tekin til greina myndi það hafa í för með sér að barnið og aðilar málsins þyrftu að ganga undir ítarlegar og tímafrekar rannsóknir. Varhugavert verður að telja að leggja slíkt á barnið. Þrátt fyrir mikinn fjölda skjala sem lagður hefur verið fram í málinu þykir ekkert fram komið sem réttlætir að leggja barnið undir slíkar rannsóknir. Hér er og á málsástæðu stefnda byggða á aðildarskorti stefnenda að líta, svo og þá meginreglu barnalaga nr. 20/1992, að hraða skuli meðferð ágreiningsmála um forsjá, sbr. 1. mgr. 34. gr. laganna. Með vísan til þessa er kröfu stefnenda um dómkvaðningu matsmanna hafnað. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu stefnenda, K og M, um að dómari skipi B talsmann, er hafnað. Jafnframt er kröfu stefnenda um dómkvaðningu matsmanna hafnað.
Mál nr. 163/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. apríl 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 554/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. september 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot sem geta varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 155. gr. og 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 526/2014
Meðlag Börn Tómlæti
M og K gerðu við sambúðarslit með sér samning meðal annars um forsjá og umgengni, sem staðfestur var af sýslumanni, og samkvæmt honum skyldi M greiða tvöfalt meðlag með barni þeirra frá 1. september 2006 þar til barnið yrði lögráða. Sumarið 2012 krafði K M um greiðslu viðbótarmeðlagsins samkvæmt samningnum og í desember það ár gerði sýslumaður fjárnám í peningum M eftir kröfu K. Við svo búið höfðaði M mál þetta á hendur K og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann skuldaði K ekki meðlagsgreiðslur vegna barns þeirra fyrir tilgreint tímabil. Undir meðferð málsins í héraði féllst K á að fyrndar væru meðlagskröfur sem fallið hefðu til allt til 1. nóvember 2008. Þá var upplýst í málinu að M hefði innt af hendi viðbótarmeðlag frá 1. ágúst 2012. Fyrir Hæstarétti laut ágreiningur aðila því að rétt K til viðbótarmeðlags tímabilið 1. nóvember 2008 til 31. júlí 2012. M reisti málatilbúnað sinn annars vegar á því að á hefði komist munnlegt samkomulag með aðilum haustið 2006 um að hann greiddi viðbótarmeðlagið með greiðslu á ýmsum útgjöldum sem K hefði annars átt að inna af hendi og að hann hefði að fullu efnt þann samning. Ekki var talið að M hefði tekist sönnun um að aðilar hefðu gert með sér munnlegan samning um greiðslufyrirkomulag viðbótarmeðlags. Hins vegar byggði M á því að fallnar væru niður fyrir tómlæti meðlagskröfur sem K kynni að hafa átt. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að gögn málsins bæru með sér að M hefði hagað greiðslum viðbótarmeðlags í samræmi við þann samning sem hann hélt fram að komist hefði á milli aðila. Þrátt fyrir að ekki yrði fallist á að slíkur samningur hefði komist á var talið að líta yrði svo á að með því að hafast ekkert að um innheimtu viðbótarmeðlagsins um sex ára skeið hefði K gefið M tilefni til að ætla að hún hygðist ekki hafa slíka kröfu uppi. Var K því talin hafa glatað rétti til að hafa slíka kröfu uppi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldsson hæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. júlí 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 4. júlí sl., höfðaði stefnandi, M, [...], [...], hinn 10. desember 2012 gegn stefndu, K, [...], [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að stefnandi skuldi stefndu ekki meðlagsgreiðslur vegna einkasonar þeirra, A, fyrir tímabilið 1. september 2006 til 31. júlí 2012. Til vara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að hann skuldi stefndu ekki meðlagsgreiðslur vegna sonarins fyrir tímabilið 1. september 2006 til 1. nóvember 2008. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af þeim hluta aðalkröfu stefnanda sem taki til meðlagsgreiðslna vegna tímabilsins 1. nóvember 2008 til 31. júlí 2012. Stefnda mótmælir ekki varakröfu stefnanda, svo sem hún stendur eftir úrskurð dómsins frá 17. október 2013. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda. I Stefnandi og stefnda voru í sambúð í tæp fimm ár, frá september 1999 til júní 2004. Á sambúðartímanum eignuðust málsaðilar einn son, A. Við sambúðarslit gerðu aðilar með sér samning um fjárskipti, forsjá, umgengni o.fl., dagsettan 15. júní 2004. Fyrir liggur að samningurinn var staðfestur af sýslumanninum í Hafnarfirði 18. júní 2004, sbr. málatilbúnað beggja málsaðila og tilvísanir í framlagðri dómsátt. Í 2. gr. samningsins var kveðið á um að forsjá sonar aðila skyldi vera sameiginleg með aðilum, en að lögheimili drengsins skyldi vera hjá stefndu. Í 7. gr. samningsins sagði síðan svo um meðlagsgreiðslur stefnanda með syni aðila: Frá dagsetningu samnings þessa til 1. september 2006 greiðir M K meðlag með A sem nemur einföldum barnalífeyri. Frá 1. september 2006 uns A verður lögráða greiðir M K meðlag með honum sem nemur tvöföldum barnalífeyri. M greiðir helming leikskólakostnaðar A á meðan hann er á leikskóla, en það fyrirkomulag sem 3. gr. fjallar um er forsenda þessarar skuldbindingar. Á árunum 2005 og 2006 var rekið mál milli aðila þar sem tekist var á um forsjá sonar aðila og umgengni við drenginn. Málinu lauk með framlagningu dómsáttar 12. júlí 2006. Sáttin hafði að geyma fjögur tölusett ákvæði, sem öll vörðuðu umgengni aðila við drenginn. Þá var í niðurlagi sáttarinnar kveðið á um að með samkomulagi aðila væri forsjármálið fellt niður. Í dómsáttinni var því í engu hróflað við samkomulagi aðila frá 15. júní 2004 um meðlagsgreiðslur stefnanda með drengnum. Með tölvupósti 17. júlí 2012 gekk stefnda eftir því við stefnanda að hann greiddi henni viðbótarmeðlag með A frá 1. september 2006 að telja. Aðila málsins greinir nokkuð á um aðdraganda þess að stefnda sendi stefnanda það erindi. Þó virðist mega ráða af framlögðum gögnum og framburði aðila fyrir dómi að það hafi verið sett fram í kjölfar samskipta málsaðila er vörðuðu fyrirhuguð kaup stefndu á bifreið. Stefnda skoraði á stefnanda að greiða meint ógreitt meðlag með bréfi 10. september 2012. Með aðfararbeiðni, dagsettri 1. nóvember 2012, en móttekinni af sýslumanninum í Hafnarfirði 8. sama mánaðar, krafðist stefnda þess síðan að gert yrði fjárnám hjá stefnanda vegna meintrar meðlagsskuldar hans, sem fallið hefði til frá 1. september 2006. Í kjölfarið höfðaði stefnandi mál þetta gegn stefndu 10. desember 2012. Degi síðar var áðurnefnd aðfararbeiðni stefndu fyrst tekin fyrir hjá sýslumanninum í Hafnarfirði og við fyrirtöku 12. desember 2012 var fjárnám gert hjá stefnanda á grundvelli aðfararbeiðni stefndu og samnings aðila frá 15. júní 2004. Við gerðina lýsti stefnandi því yfir að hann myndi bera gildi fjárnámsins undir héraðsdóm. Ágreiningsmál vegna aðfarar­gerðarinnar barst síðan Héraðsdómi Reykjaness 4. febrúar 2013 skv. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 15. kafla laganna. II Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að munnlegur samningur hafi komist á milli málsaðila þess efnis að hið umdeilda viðbótarmeðlag skyldi innt af hendi með greiðslu stefnanda á ýmsum útgjöldum vegna sonar aðila sem stefndu hefði annars borið að inna af hendi. Stefnandi hafi að fullu efnt þann samning á tímabilinu 1. september 2006 til 1. ágúst 2012. Stefnandi lýsir aðdraganda þessarar samningsgerðar aðila svo að haustið 2006, þegar kostnaður af fyrirhugaðri grunnskólagöngu sonar aðila hafi farið að skýrast, hafi stefnandi nefnt við stefndu hvort ekki væri heppilegast að í stað þess að stefnandi greiddi mánaðarlega umsamið viðbótarmeðlag tæki stefnandi að sér greiðslu nýrra kostnaðarliða, sem stefndu bæri ella að greiða, og héldi áfram að greiða ýmis útgjöld vegna sonarins umfram skyldu með sama hætti og verið hefði. Stefnandi myndi þannig halda áfram að leggja syni aðila til eitt og annað sem stefndu hefði ella borið greiða fyrir, án þess að þeir kostnaðarliðir væru tíundaðir sérstaklega. Um hafi verið að ræða, svo fátt eitt sé talið, vetrarfatnað, fatnað almennt, reiðhjól og hársnyrtingu. Stefnandi hafi útskýrt fyrir stefndu að þessi mánaðarlega kostnaðar­þátttaka stefnanda myndi koma í stað fastra mánaðarlegra viðbótarmeðlagsgreiðslna hans til stefndu. Aðilar hafi ekki rætt þetta frekar fyrr en um mánaðamótin ágúst/september 2006 en þá hafi stefnandi gengið eftir því við stefndu hvort hún féllist á tillögu hans. Eftir nokkrar umræður hafi stefnda lýst sig samþykka fyrirkomulaginu, enda hafi sú niðurstaða verið mun hagstæðari fyrir stefndu en að stefnandi greiddi eingöngu viðbótarmeðlagið. Tilgangur stefnanda með þessu fyrirkomulagi hafi annars vegar verið sá að tryggja að viðbótarmeðlagið rynni örugglega til framfærslu sonar aðila. Hins vegar hafi stefnandi verið kominn í starf þar sem laun hans höfðu batnað umtalsvert frá fyrra starfi og stefnandi hafi viljað leyfa syni sínum að njóta þess. Eftir að samkomulag aðila lá fyrir hafi stefnandi að öllu leyti, eða að langstærstum hluta, greitt margs konar kostnað vegna drengsins sem ella hefði fallið óskiptur á stefndu. Stefnandi hafi að öllu leyti greitt fyrir gæslu eftir skóla, hádegisverð í skóla, skólagjöld í tónlistarskóla vegna flautu- og píanónáms, æfingagjöld vegna fótbolta og júdó, allan búnað vegna íþróttaæfinga, þ.e. fótbolta-, handbolta- og júdóæfinga, meðferð hjá talmeinafræðingi og sjúkraþjálfun. Stefnandi hafi a.m.k. til jafns við stefndu greitt kostnað af læknis- og tannlæknaheimsóknum, lyfjum, kostnað vegna fatnaðar, þ. á m. svo gott sem allan kostnað vegna vetrar­fatnaðar, t.d. alla kuldaskó, allar vetrarúlpur og allar snjóbuxur. Stefnandi hafi greitt tilfallandi æfingagjöld vegna golfiðkunar drengsins að ósk stefndu. Þá hafi stefnandi greitt fyrir öll hjól sem sonur aðila hafi átt, píanó vegna tónlistarnáms og skíði og skíðabúnað, svo fátt eitt sé nefnt. Með framangreindu hafi stefnandi sýnt í verki þann skilning sinn að kominn væri á samningur um fyrirkomulag það sem bundið hafði verið fastmælum milli aðila í ágúst 2006. Allar þessar greiðslur hafi verið inntar af hendi með vitund og eftir atvikum að höfðu samráði við stefndu á tímabili sem varði í nær sex ár. Lýst háttsemi aðila yfir sex ára tímabil sýni, svo ekki verði um villst, að munnlegur samningur hafi komist á milli þeirra um að stefnandi greiddi viðbótarmeðlagið með greiðslu ýmissa útgjalda sem stefndu hefði ella borið að greiða. Engin önnur rökrétt skýring geti verið á því að stefnandi tæki að sér greiðslu þessara útgjalda og að stefnda skyldi ekki gera athugasemdir við að viðbótarmeðlag væri ekki greitt með mánaðarlegum greiðslum í sex ár. Stefnandi byggir á því að aðilar séu bundnir af umræddu samkomulagi sem staðfest hafi verið með langri og athugasemdalausri háttsemi þeirra. Stefnda hafi aldrei gert neinar athugasemdir við þetta fyrirkomulag á tímabilinu frá ágúst 2006 til júlí 2012. Þá hafi stefnda á tímabilinu aldrei krafið stefnanda um viðbótarframlag það sem falla hefði átt til frá 1. september 2006 samkvæmt samningi aðila frá 2004. Stefnandi bendir á í þessu samhengi að um sé að ræða alls 70 gjalddaga. Það hafi fyrst verið í júlí 2012 sem stefnda hafi nefnt við stefnanda að hún teldi að honum bæri að greiða henni viðbótarmeðlag frá 1. september 2006. Þessi krafa stefndu, sem hafi komið stefnanda í opna skjöldu, hafi verið sett fram í kjölfar þess að stefnandi neitaði að taka þátt í kostnaði stefndu vegna kaupa á nýrri bifreið. Stefnandi byggir og á því að óstaðfest samkomulag um fyrirkomulag greiðslu viðbótarmeðlags sé bindandi fyrir aðila, þótt það hafi ekki verið staðfest af sýslumanni, sem sé gildisskilyrði samkomulags um greiðsluskyldu meðlags. Í þessu samhengi verði meðal annars að líta til þess að umsamið viðbótarmeðlag sé eðlisólíkt lágmarksmeðlagi að eftirfarandi leyti: Í fyrsta lagi sé slíkt meðlag ekki greitt á grundvelli lagaskyldu um lágmarksframlag með barni. Í öðru lagi sé slíkt viðbótarmeðlag greitt beint frá meðlagsgreiðanda til meðlagsþega. Í þriðja lagi hafi meðlagsþegi algert forræði á greiðslufyrirkomulagi og mögulegri innheimtu, öfugt við lágmarksmeðlag þar sem Innheimtustofnun sveitarfélaga greiði meðlag og annist og ákvarði öll atriði er lúti að innheimtu þess. Það fái ekki staðist að viðbótarmeðlagsþegi hafi rétt til að ákveða hvort hann innheimti ógreitt meðlag eða ekki, en megi á sama tíma ekki semja um að viðbótarmeðlag sé greitt með öðrum hætti en fastri mánaðarlegri greiðslu. Þetta eigi enn frekar við þegar fyrir liggi að samningurinn lúti að greiðslu viðbótarmeðlags með þeim hætti að það komi til greiðslu jafnóðum og framfærsluþörf barns falli til en ekki með eingreiðslu. Verði ekki á það fallist að samningur um áðurlýst greiðslufyrirkomulag viðbótarmeðlags hafi komist á, sé bindandi fyrir aðila og/eða hafi verið efndur, byggi stefnandi á því að meðlagskröfur sem stefnda kunni að hafa átt vegna umrædds tímabils séu fallnar niður fyrir tómlæti. Því til stuðnings vísi stefnandi til þess sem áður segi um að hann hafi í heil sex ár, án athugasemda, ekki greitt viðbótarmeðlag með mánaðarlegum greiðslum inn á reikning stefndu en þess í stað greitt beint ýmsan kostnað vegna sonar aðila. Það hafi fyrst verið með tölvupósti 17. júlí 2012 sem stefnda hafi upplýst stefnanda um að hún hygðist ekki virða samkomulagið frá 2006 og gert kröfu um greiðslu viðbótarmeðlagsins beint til sín. Frá því stefnanda barst umræddur tölvupóstur hafi hann virt ákvörðun stefndu um að breyta fyrirkomulagi viðbótarmeðlagsgreiðslna þannig að stefnandi inni nú af hendi mánaðarlegar greiðslur inn á reikning stefndu. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til almennra reglna samningaréttar um stofnun samninga, almennra reglna kröfuréttar um tómlæti og lok samninga við efndir, laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. III Stefnda byggir kröfu sína um sýknu meðal annars á því að með samkomulagi málsaðila, dagsettu 15. júní 2004, og staðfestu af sýslumanninum í Hafnarfirði 18. sama mánaðar, hafi komist á bindandi samningur milli aðila um meðlagsgreiðslur stefnanda með syni þeirra. Umrætt samkomulag sé enn í gildi, enda hafi því hvorki verið hnekkt né gerðar við það athugasemdir af hálfu stefnanda. Með samkomulaginu hafi stefnandi skuldbundið sig til að greiða aukið meðlag með syni aðila á tímabilinu frá 1. september 2006 til 31. júlí 2012. Óumdeilt sé í málinu að stefnandi hafi ekki greitt þá kröfu, enda liggi fyrir að fjárnám hafi verið gert fyrir henni hjá stefnanda. Meðlagskröfur grundvallist á staðfestum samningi sem hafi beina aðfararheimild án undangengis dóms. Kristallist það réttarfarshagræði í því að réttindi samkvæmt slíkum kröfum séu óumdeild og vafalaus. Krafa stefndu um aukið meðlag sé, og hafi verið, aðfararhæf krafa sem tekin hafi verið til meðferðar í lögformlega réttu ferli innan stjórnsýslunnar. Þannig hafi fjárnám verið gert hjá stefnanda 12. desember 2012 vegna þeirrar fjárkröfu sem stefnandi krefjist í máli þessu viðurkenningar á að hann skuldi ekki. Við fjárnámsgerðina hafi stefnandi lýst því yfir að hann myndi krefjast úrlausnar héraðsdómara um gerðina skv. 92. gr., sbr. 15. kafla, laga nr. 90/1989 um aðför. Því sé nú verið að reka ágreiningsmál milli aðila um greiðsluskyldu stefnanda með lögformlega réttum hætti á grundvelli aðfararlaga. Stefnda hafnar staðhæfingu stefnanda um að samkomulag hafi komist á milli aðila þess efnis að í stað þess að greiða umsamið viðbótarmeðlag myndi stefnandi greiða ýmsan ótilgreindan kostnað vegna sonar aðila. Fullyrðir stefnda að ekkert liggi fyrir til staðfestingar hinu meinta samkomulagi annað en orð stefnanda. Þá bendir stefnda á að samningar um meðlag séu einungis gildir hafi þeir verið staðfestir af sýslumanni skv. 1. mgr. 55. gr. barnalaga nr. 76/2003. Í munnlegum málflutningi vísaði lögmaður stefndu í þessu sambandi einnig til fyrirmæla 1. mgr. 63. gr. sömu laga um með hvaða hætti greiða skuli meðlag. Stefnda segir stefnanda bera sönnunarbyrðina fyrir því að hið meinta samkomulag hafi komist á milli aðila. Stefnda sé grunnskólakennari en stefnandi reyndur lögmaður og hafi honum því verið í lófa lagið að tryggja sér sönnun og réttarvernd slíks samkomulags, hefði stefnandi á annað borð verið í góðri trú um tilvist þess og gildi. Stefnda bendir í þessu samhengi á að trú stefnanda hafi þó ekki verið betri en svo að eftir að stefnda gerði formlega kröfu á stefnanda hefði hann þegar hafið skil á greiðslum aukins meðlags samkvæmt samkomulagi aðila frá árinu 2004. Þá tekur stefnda fram að hún hafi sjálf greitt megnið af þeim kostnaði sem stefnandi segist hafa greitt. Þannig hafi stefnda t.d. greitt fyrir föt á son aðila, tannlækna- og læknakostnað, ýmis útgjöld vegna golfiðkunar, svo sem golfæfingar, golfsett, æfingaföt og annan tilheyrandi búnað. Þá telji stefnda að jafnvel þótt stefnandi hafi greitt einhvern kostnað vegna sonar aðila að eigin frumkvæði geti það hvorki talist vera utan verkahrings foreldris né komið í stað meðlagsskyldu þess. Bendir stefnda á í þessu sambandi að stefnandi hafi margfalt hærri tekjur en hún og mögulega hafi hann greitt einhvern aukakostnað vegna drengsins, svo sem knattspyrnuæfingar, klippingu, píanókennslu og einstaka föt. Þessar greiðslur hafi stefnandi hins vegar innt af hendi eftir sínum eigin geðþótta og án nokkurs samráðs við stefndu. Jafnframt geti engu máli skipt þótt stefnandi haldi því fram að hann hafi þegar innt skyldu sína af hendi með því að greiða ýmsan kostnað með syni aðila, enda sé alþekkt að foreldrar leggi á sig auknar fjárhagslegar byrðar gagnvart börnunum sínum umfram það sem lagaskyldan ein kveði á um. Þá sé ekki hægt að krefjast einhverskonar ígildis skuldajafnaðar á móti lögbundinni greiðsluskyldu. Óumdeilt sé að umræddar greiðslur hafi ekki verið inntar af hendi til stefndu sem lögum samkvæmt hafi ein haft heimild til þess að innheimta og taka við meðlagsgreiðslum skv. 56. gr., sbr. 2. mgr. 63. gr. barnalaga nr. 76/2003. Af hálfu stefndu er enn fremur á það bent að skv. 2. mgr. 63. gr. barnalaga tilheyri meðlag barni þótt sá sem krafist geti meðlags innheimti það og taki við greiðslu þess í eigin nafni. Sú ályktun hafi meðal annars verið dregin af orðalagi tilvitnaðrar greinar að foreldri sé óheimilt að semja við þann sem sé meðlagsskyldur um annað meðlag en leiði af löglega staðfestum samningum og lögum. Tilgangurinn hafi verið sá að vernda rétt barnsins sem meðlagið tilheyri samkvæmt áðursögðu. Stefnda hafnar alfarið þeirri málsástæðu stefnanda að hún hafi sýnt af sér tómlæti, enda eigi slík sjónarmið ekki við í málinu. Í fyrsta lagi hafi stefnda ítrekað bent stefnanda á rétt sinn til aukins meðlags með syni aðila en stefnandi þá haldið því fram að hann hefði staðið við meðlagsskylduna með því að greiða ótiltekin kostnað. Verulega hafi hallað á stefndu í viðræðum aðila en stefnandi hafi hótað stefndu að ef hún hygðist ,,rugga bátnum“ myndi stefnandi íhuga að setja fram kröfu á hendur henni um endurgreiðslu ofgreidds meðlags. Jafnframt hafi stefnandi hótað stefndu því að tilkynna hana til opinberra stofnana vegna umönnunarbóta, sem stefnda þiggi og eigi rétt á, og gera þannig að því skóna að stefnda hefði gerst sek um bótasvik. Enn fremur hafi stefnandi sagt stefndu að hann myndi íhuga nýtt forsjármál gegn stefndu, léti hún ekki af kröfum sínum. Við þessar aðstæður hafi stefnda ekki treyst sér til að fara gegn stefnanda og leita atbeina sýslumanns og/eða dómstóla til að knýja á um efndir gildandi samkomulags fyrr en vorið 2012. Stefnda hafi síðan haldið málinu til streitu. Stefnda telji lýst athæfi stefnanda fela í sér ómöguleika um að sjónarmið um tómlætisáhrif geti komið til skoðunar í málinu. Í öðru lagi verði til þess að líta að meðlag tilheyri barni og sé eign þess. Athöfn eða athafnaleysi foreldris geti því ekki orðið þess valdandi að barn sé svipt rétti sem það eigi samkvæmt staðfestum samningi og gildandi lögum. Í þriðja lagi sé um ófyrnda kröfu að ræða og því geti ólögfest sjónarmið um tómlæti ekki haggað því lagaverki sem gildi um fyrningu kröfuréttinda. Í fjórða lagi skjóti það skökku við að stefnandi skuli halda því fram að réttur stefndu samkvæmt staðfestum samningi sé fallinn niður sökum tómlætis þegar stefnandi hafi sjálfur tekið að efna samning aðila með greiðslu aukins meðlags. Þegar af þeirri ástæðu beri að virða umrædda málsástæðu stefnanda að vettugi. Stefnda gerir í málinu kröfu um að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða henni málskostnað. Málshöfðun stefnanda hafi bersýnilega verið óþörf og geti ekki með nokkru móti þjónað því markmiði að leysa úr raunverulegum ágreiningi aðila. Þvert á móti sé augljóst að málið hafi einungis verið höfðað í þeim eina tilgangi að reyna klekkja á rétti stefndu til aukins meðlags með syni aðila. Þá bendir stefnda á í þessu sambandi að fjárnám hafi verið gert hjá stefnanda 12. desember 2012 vegna þeirrar fjárkröfu sem hann krefjist í máli þessu viðurkenningar á að hann skuldi ekki. Ágreiningsmál um greiðsluskyldu stefnanda sé lögformlega rétt rekið milli aðila á grundvelli aðfararlaga, enda hafi stefnandi krafist úrlausnar héraðsdómara um fjárnámið skv. 92. gr., sbr. 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Það sé hin eina lögformlega leið stefnanda til að bera ágreining um meðlagsskyldu undir dómstóla. Stefnandi verði að sætta sig við þau úrræði sem honum standi til boða lögum samkvæmt, telji hann á rétti sínum brotið. Stefnda fái ekki annað séð en að með höfðun máls þessa, daginn fyrir fyrstu fyrirtöku hjá sýslumanni vegna aðfararbeiðni stefndu, hafi vakað fyrir stefnanda að reyna að klekkja á rétti stefndu við fjárnámsfyrirtökuna með því að koma í veg fyrir áðurnefnt fjárnám og þau réttaráhrif sem fjárnámi fylgi. Hvað málskostnaðarkröfu sína varðar tekur stefnda sérstaklega fram að hún sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og því beri henni nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnanda. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnda til almennra og ólögfestra meginreglna samninga- og kröfuréttar um að samninga beri að halda. Stefnda vísar jafnframt til meginreglna barnaréttar og ákvæða barnalaga nr. 76/2003, sérstaklega IX. og X. kafla þeirra laga. Enn fremur vísar stefnda til laga nr. 90/1989 um aðför og laga nr. 150/2007 og 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. IV Með úrskurði dómsins 17. október 2013 var hluta upphaflegra dómkrafna stefnanda vísað frá dómi. Hins vegar var ekki fallist á það með stefndu að málinu bæri alfarið að vísa frá dómi. Málsástæður þær sem stefnda byggði frávísunarkröfu sína á eru þess eðlis að þær geta ekki talist vera sýknukröfu hennar til stuðnings. Enginn ágreiningur er með aðilum um að stefnandi hafi með samningi, dagsettum 15. júní 2004, sem staðfestur var af sýslumanninum í Hafnarfirði 18. sama mánaðar, skuldbundið sig til að greiða meðlag með syni aðila, sem nemur tvöföldum barnalífeyri, frá 1. september 2006 uns drengurinn verður lögráða, þ.e. fullra 18 ára gamall. Greiðsluskylda stefnanda samkvæmt samningnum, sem og mánaðarleg fjárhæð meðlagsins, er því óumdeild. Aðila greinir hins vegar á um hvort stefnandi hafi á tímabilinu frá 1. september 2006 til 31. júlí 2012 greitt meðlag með drengnum að fullu í samræmi við efni samkomulagsins eða hvort hann hafi einungis greitt meðlag sem nam einföldum barnalífeyri á því tímabili. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi ekki greitt viðbótarmeðlagið á nefndu tímabili byggir stefnandi enn fremur á því í málinu að réttur stefndu til greiðslnanna, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnalaga nr. 76/2003, sé fallinn niður vegna tómlætis. Svo sem fyrr var rakið heldur stefnandi því fram að munnlegur samningur hafi komist á milli aðila þess efnis að stefnandi innti viðbótarmeðlagið af hendi með greiðslu ýmissa útgjalda vegna sonar aðila og með því leggja honum til ýmis verðmæti, svo sem fatnað, búnað til tómstundaiðkunar o.fl. Hann hafi því efnt samkomulag aðila frá 15. júní 2004 að fullu. Dómkröfur stefnanda í málinu eru neikvæðar viðurkenningarkröfur en skilja verður kröfugerð stefnanda svo að hann krefjist viðurkenningar á því að hann standi ekki í skuld við stefndu vegna meðlagsgreiðslna sem kveðið er á um í 7. gr. samnings aðila, dagsettum 15. júní 2004, vegna tímabilsins 1. september 2006 til 31. júlí 2012. Rétt sinn til að haga kröfugerð með þeim hætti sem hann gerir byggir stefnandi á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt 1. mgr. 55. gr. barnalaga nr. 76/2003 er samningur um meðlag með barni því aðeins gildur að hann sé staðfestur af sýslumanni eða að gerð sé sátt fyrir dómi um meðlagið. Eins og áður var rakið er óumdeilt í málinu að sýslumaðurinn í Hafnarfirði staðfesti samning aðila frá 15. júní 2004 þremur dögum eftir undirritun hans. Í samningnum er ekkert tekið fram um með hvaða hætti stefnandi skuli greiða meðlagið. Um fyrirkomulag greiðslu þess fór því samkvæmt ákvæði 1. mgr. 63. gr. barnalaga en þar segir að meðlag skuli greiða mánaðarlega fyrir fram nema annað sé löglega ákveðið. Af framansögðu leiðir að svo stefnanda hefði verið heimilt að uppfylla skyldu sína til greiðslu viðbótarmeðlagsins með þeim hætti sem hann byggir á í málinu hefðu aðilar þurft að semja svo um og fá þann samning staðfestan af sýslumanni, ellegar gera samkomulagið að hluta sáttar sinnar fyrir dómi. Leiðir þetta af fyrirmælum 1. mgr. 63. gr. barnalaga, enda verður að telja að samningur um annað fyrirkomulag meðlags­greiðslna en kveðið er á um í ákvæðinu falli undir 1. mgr. 55. gr. sömu laga. Fyrir liggur að málsaðilar gerðu hvorugt. Þegar að þessu gættu verður ekki á það fallist með stefnanda að hann hafi uppfyllt skyldur sínar um greiðslu meðlags samkvæmt 7. gr. samnings aðila frá 15. júní 2004 með þeim hætti sem á er byggt af hans hálfu. Við úrlausn málsins verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi ekki greitt umsamið viðbótarmeðlag á tímabilinu 1. september 2006 til 31. júlí 2012. Það skal hins vegar áréttað hér að meðlagskröfur þær sem til féllu á tímabilinu 1. september 2006 til 1. nóvember 2008 eru fyrndar, enda féll stefnda frá mótmælum sínum við þeim hluta kröfugerðar stefnanda við aðalmeðferð málsins, sbr. það sem áður er rakið um kröfugerð hennar í málinu. Kemur þá næst til skoðunar hvort réttur stefndu, sbr. 1. mgr. 56. gr. barnalaga nr. 76/2003, til innheimtu hinna umdeildu meðlagsgreiðslna sé niður fallinn vegna tómlætis. Svo sem ítrekað hefur verið getið byggir stefnandi á því að málsaðilar hafi gert með sér munnlegan samning um fyrirkomulag greiðslu viðbótarmeðlagsins. Til stuðnings þeirri fullyrðingu hefur stefnandi lagt fram gögn um veruleg fjárútlát sín í þágu sonar aðila. Það að stefnandi hafi staðið þannig að framfærslu sonar síns að hann hafi greitt hærri fjárhæðir en sem nemur lágmarksframfærslu lögum samkvæmt getur ekki eitt og sér talist sönnun þess að málsaðilar hafi gert með sér samning þess efnis sem stefnandi heldur fram í málinu. Er enda þekkt að foreldrar leggi börnum sínum til ýmis verðmæti og standi straum af kostnaði vegna tómstunda þeirra umfram þá fjármuni sem foreldrum ber að greiða með börnum sínum til framfærslu í formi meðlags. Í þessu sambandi þykir enn fremur mega líta til þess að af málatilbúnaði beggja aðila verður ráðið að fjárhagsstaða stefnanda hafi verið með ágætum á umræddu tímabili. Þá dugar heldur ekki til, svo talið verði sannað að aðilar hafi gert með sér samning þessa efnis, sú staðreynd að stefnda hóf ekki innheimtu viðbótarmeðlagsins fyrr en sumarið 2012. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið þykir stefnanda ekki hafa tekist að sanna að aðilar hafi gert með sér munnlegan samning um fyrirkomulag greiðslu viðbótarmeðlagsins þess efnis sem stefnandi heldur fram í málinu. Eins og áður var nefnt liggur ekkert haldbært fyrir í málinu um að stefnda hafi freistað þess að innheimta viðbótarmeðlagið hjá stefnanda fyrr en sumarið 2012. Fallast má á það með stefnanda að nokkurri furðu sæti að stefnda hafi kosið að haga málum með þessum hætti. Framhjá því verður hins vegar ekki litið að skylda stefnanda til greiðslu viðbótarmeðlagsins var skýr og ótvíræð samkvæmt hinum staðfesta samningi aðila og ákvæðum 1. mgr. 55. gr. og 1. mgr. 63. gr. barnalaga nr. 73/2003. Þá skiptir hér máli að meðlagið tilheyrir syni aðila og skal notað í hans þágu skv. 2. mgr. 63. gr. barnalaga. Að þessu virtu verður ekki á það fallist með stefnanda að réttur stefndu til innheimtu meðlags skv. 1. mgr. 56. gr. barnalaga, vegna hins umdeilda tímabils, sé niður fallinn vegna tómlætis. Samkvæmt framansögðu hefur stefnandi unnið mál þetta að nokkru og tapað því að nokkru. Ljóst er að stefnda lét meðal annars gera fjárnám fyrir meðlagsgreiðslum vegna tímabilsins 1. september 2006 til 1. nóvember 2008 hjá sýslumanninum í Hafnarfirði. Þá var á því byggt í greinargerð stefndu í málinu að stefnandi skuldaði henni meðlag vegna nefnds tímabils. Það var ekki fyrr en undir aðalmeðferð málsins sem stefnda viðurkenndi að meðlagskröfur sem til féllu á því tímabili væru fyrndar. Að þessu gættu og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að dæma stefndu til að greiða hluta málskostnaðar stefnanda, eða 300.000 krónur, enda verður ekki á það fallist með stefndu að a-liður 1. mgr. 131. gr. laganna eigi við í málinu. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnandi, M, skuldar stefndu, K, ekki meðlagsgreiðslur með syni málsaðila, A, á grundvelli 7. gr. samnings aðila, dagsettum 15. júní 2004 og staðfestum af sýslumanninum í Hafnarfirði 18. sama mánaðar, vegna tímabilsins 1. september 2006 til 1. nóvember 2008. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 848/2017
Ráðningarsamningur Laun Ársreikningur Bókhald Einkahlutafélag Tómlæti Sönnun Vanreifun
Þ höfðaði mál á hendur Í ehf. og krafðist greiðslu fjárhæðar sem hann kvað annars vegar til komna vegna vangoldinna launa og hins vegar vegna fjármuna sem hann hefði lánað félaginu og lagt út fyrir í störfum sínum hjá því á nánar tilgreindu tímabili. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms að Þ hefði sakir tómlætis glatað ætluðum rétti sínum til vangoldinna launa úr hendi Í ehf. Hvað varðaði kröfu Þ um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem hann kvaðst hafa lánað Í ehf. og lagt út fyrir í störfum sínum hjá félaginu, vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að hún byggði fyrst og fremst á færslum í hreyfingarlista í bókhaldi Í ehf. Hins vegar hefði Þ ekki lagt fram nein gögn að baki þeim bókhaldsfærslum, svo sem samninga, samþykktir stjórnar eða aðrar sambærilegar heimildir. Þá hefði Þ engin gögn lagt fram um að þeir ætluðu fjármunir sem hann væri að krefjast endurgreiðslu á, hefðu komið úr hans hendi. Að öllu virtu taldi Hæstiréttur því ósannað að stofnast hefði til lögvarinnar kröfu Þ á hendur Í ehf. að þessu leyti. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms um sýknu Í ehf. af kröfum Þ.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Árni Kolbeinssonfyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. desember 2017. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér 3.818.984 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. mars 2016 til greiðsludags. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.ILíkt og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi var stefndi stofnaður áárinu 1969 og hefur að aðalstarfsemi smásölu á varahlutum og aukabúnaði í bíla.Mun áfrýjandi hafa gengt starfi framkvæmdastjóra hjá stefnda um tíma, setið ístjórn hans og farið þar með prókúru. Þá er áfrýjandi einn af hluthöfum ífélaginu Þingvallaleið ehf. sem fer með 71,44% eignarhlut í stefnda. Mál þettahefur áfrýjandi höfðað til heimtu skuldar sem hann kveður nema dómkröfu ímálinu, og sé til komin vegna vangoldinna launa á árinu 2012 og fjármuna semhann hafi ýmist lánað stefnda eða lagt út fyrir í störfum sínum hjá honum á árunum2013 og 2015.IIVerulega skorti á það í stefnu máls þessa í héraði að áfrýjandi legðifullnægjandi grundvöll að málinu. Um málavexti var vísað til þess að dómkröfurværu tilkomnar vegna „lána stefnanda til stefnda“ og „vangoldinna launa fráárinu 2012.“ Um tilurð og efni ætlaðra krafna var eingöngu vísað til færslna ílista úr bókhaldi stefnda sem bar heitið „Hreyfingar lánardrottna.“ Umlagagrundvöll var síðan vísað til „meginreglna samninga- og kröfuréttar umefndir og gjalddaga fjárskuldbindinga.“ Af hálfu stefnda var krafist frávísunarmálsins á grundvelli vanreifunar og þá sérstaklega vísað til þess aðmálatilbúnaður áfrýjanda væri ekki í samræmi við áskilnað e., g. og h. liða 1.mgr. 80. gr., sbr. 95. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með úrskurðihéraðsdóms 14. október 2016 var kröfu stefnda um frávísun hafnað. Meðgagnaframlagningu, meðal annars á grundvelli áskorana áfrýjanda ogskýrslutökum, hefur málatilbúnaður áfrýjanda skýrst nokkuð undir rekstrimálsins og með hliðsjón af því að stefndi hefur ekki uppi kröfu um frávísunmálsins fyrir Hæstarétti eru ekki alveg næg efni til þess að vísa því fráhéraðsdómi.IIIAf málatilbúnaði áfrýjanda verður ekki skýrlega ráðið hvort rekja megilaunakröfu hans til starfa hans sem framkvæmdastjóra hjá stefnda eða tilannarra starfa á hans vegum, en í málinu liggja hvorki fyrir ráðningarsamningurvið áfrýjanda, bókanir úr fundargerðum stjórnar né önnur gögn um störf hans. Afþeim launaseðlum sem lagðir hafa verið fram í málinu verður þó ráðið aðmánaðarlaun áfrýjanda hjá stefnda á árinu 2012 hafi numið 200.000 krónum og aðlaun hans, að staðgreiðslu og iðgjöldum frádregnum, hafi í öllum tilvikum veriðfærð inn á viðskiptamannareikning áfrýjanda hjá stefnda. Hefur áfrýjandi boriðþví við að laun hans hafi ekki verið borguð út vegna fjárskorts stefnda áumræddu ári og krafa hans að fjárhæð 360.921 króna þannig stofnast. Færstaðhæfing hans þessa efnis nokkra stoð í framburði Nínu Þórsdóttur semstarfaði sem bókari hjá stefnda á árunum 2010 til 2015. Í ársreikningum stefnda fyrir árin 2012, 2013 og 2015 eruskammtímaskuldir meðal annars greindar í „Viðskiptaskuldir“ og „Ógreitt vegnastarfsfólks.“ Í ársreikningum stefnda fyrir árin 2012 og 2013 eru engarfjárhæðir tilgreindar undir síðarnefnda liðnum, en í ársreikningi stefnda fyrirárið 2015 eru þar tilgreindar 1.353 krónur. Hefur áfrýjandi haldið þvífram að ógreidd laun sín hafi verið færð undir liðinn „Viðskiptaskuldir“ íársreikningunum. Stöðu sinnar vegna bar áfrýjandi ábyrgð á því að bókhald stefnda værifært í samræmi við lög og venjur, sbr. 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög, og að í ársreikningi væri efnahagsreikningur þannigsundurliðaður að hann gæfi skýra mynd af eignum, skuldum og eigin fé í árslok,sbr. fyrirmæli 4. mgr. 23. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 22. gr., sbr.5. gr. sömu laga. Það var hann ekki og engar skýringar að finna í athugasemdummeð honum. Framangreind tilgreining í ársreikningi á ætlaðri launaskuldbindingustefnda uppfyllti ekki þær lögbundnu kröfur. Liggur því ekki annað fyrir en aðáfrýjandi hafi fyrst haft uppi kröfu af þessu tilefni með héraðsdómsstefnu sembirt var fyrir fyrirsvarsmanni stefnda 23. mars 2016. Voru þá liðin rétt tæplegafjögur ár frá því að til ætlaðra skuldbindinga átti að hafa stofnast. Verðurþví, þegar af þeirri ástæðu, staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að áfrýjandihafi sakir tómlætis glatað ætluðum rétti sínum til vangoldinna launa úr hendistefnda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. nóvember 2016 í máli nr.144/2016.IVKrafa áfrýjanda um endurgreiðslu fjármuna sem hann kveðst ýmist hafalánað stefnda ellegar lagt út fyrir í þágu starfsemi hans á árunum 2013 og 2015nemur samtals 3.458.063 krónum. Krafan byggist fyrst og fremst á fyrrnefndumhreyfingalista úr bókhaldi stefnda. Af hálfu áfrýjanda hafa á hinn bóginn ekkiverið lögð fram í málinu nein gögn að baki þeim bókhaldsfærslum eða um heimildstefnda til slíkrar lántöku, svo sem samningar, samþykktir af vettvangistjórnar eða aðrar sambærilegar heimildir. Þá bendir ekkert til þess að gætthafi verið ákvæða 48. gr. laga nr. 138/1994 við hinar ætluðu lánveitingar.Áfrýjandi hefur heldur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeirrifullyrðingu sinni að þeir ætluðu fjármunir sem hann krefst endurgreiðslu á hafikomið úr hans hendi. Var það þó þeim mun mikilvægara í ljósi þess að krafanvegna þessa nemur á fjórðu milljón króna. Þá bera ársreikningar stefnda á árunum2013 og 2015 ekki sérstaklega með sér að til slíkrar skuldar hafi verið stofnaðvið áfrýjanda sem stjórnarmann í félaginu. Var slíkrar tilgreiningar ekki sístþörf í ljósi þess að áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stjórn stefnda áumræddum tíma hafi verið upplýst um ætlaðar lánveitingar hans og fyrirgreiðsluaf þessum toga. Að öllu þessu virtu er ósannað að stofnast hafi til lögvarinnarkröfu áfrýjanda á hendur stefnda framangreinds efnis.Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsýknu stefnda af kröfu áfrýjanda.Enginefni eru til þess að verða við þeirri kröfu áfrýjanda, sem hann gerði undirrekstri málsins fyrir Hæstarétti, að lögmanni stefnda verði gerð réttarfarssektá grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 135. gr. laga nr. 91/1991.Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorðigreinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu málier rekið annað samkynja mál. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Þór Ingvarsson, greiðistefnda, Ísarni ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. októberMál þetta, sem dómtekið var 7.september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu sem var birt23. mars 2016 af Þór Ingvarssyni, Stigahlíð 56, 105 Reykjavík, á hendur Ísarniehf., Skógarhlíð 10, 105 Reykjavík.Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 3.938.960 kr. aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, af 120.307 kr. frá 31. mars 2012 til 30. apríl 2012, af 360.921kr. frá 30. apríl 2012 til 9. mars 2016 og af 3.938.960 kr. frá 9. mars 2016til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun þann 9. janúar 2015, 24.452kr., sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þákrefst stefnandi málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndikrefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndimálskostnaðar. Ígreinargerð krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi, enmeð úrskurði dómsins uppkveðnum 14. október 2016 var hafnað kröfu stefnda umfrávísun málsins.II.MálsatvikHiðstefnda félag var stofnað árið 1969 og annast samkvæmt skráningu íhlutafélagaskrá smásölu á varahlutum og aukabúnaði í bíla. Samkvæmt framlögðumársreikningum stefnda fyrir reikningsárin 2012, 2013 og 2015 er félagið í eiguþriggja hluthafa en þar af er Þingvallaleið ehf. stærsti hluthafinn með 71,44%hlut. Hinn 4. júní 2015 var ritað undir kauptilboð um hlutafé í Þingvallaleiðehf. Tilboðsgjafi samkvæmt kauptilboðinu voru stefnandi og KÖS ehf. fyrir höndóstofnaðs einkahlutafélags, en tilboðshafar voru Elín Ingvarsdóttir, Ingvar MarJónsson, Sigríður Ingvarsdóttir, Sigurður Ingvarsson og Þóranna Jónsdóttir.Samkvæmt kauptilboðinu skyldi tilboðsgjafi eignast 18 hluti í Þingvallaleiðehf., en heildarhlutafé félagsins var 20 hlutir, annars vegar með því að kaupasamtals 12 hluti af tilboðshöfum en hins vegar skyldi stefnandi leggja sexhluti inn í tilboðsgjafa. Þingvallaleið ehf. skyldi hins vegar eiga áfram tvoeigin hluti. Samadag voru gerðar breytingar á bæði stjórn og framkvæmdastjórn Þingvallaleiðarehf. Stefnandi hafði fram að þeim degi verið framkvæmdastjóri Þingvallaleiðarehf. um árabil, prókúruhafi og stjórnarmaður. Á hluthafafundi sama dag voruBjarni Karlsson, Ingvar Mar Jónsson, Sigríður Ingvarsdóttir, Þóranna Jónsdóttirog stefnandi kjörin í stjórn. Jafnframt var Konráð Örn Skúlason ráðinnframkvæmdastjóri Þingvallaleiðar ehf. Fyrir 4. júní 2015 höfðu stefnandi,Ingvar Mar Jónsson og Róbert Þór Þórsson setið í stjórn Þingvallaleiðar ehf. Samkvæmtkauptilboðinu skyldi uppgjör viðskipta eiga sér stað eigi síðar en 4. janúar2016. Á fundi sem haldinn var þann dag varð ágreiningur milli stefnanda og KÖSehf. um efndir kauptilboðsins. Varð því ekki af því að stefnandi legði sínahluti inn í félagið SPV 25 ehf., sem KÖS ehf. hafði stofnað í þeim tilgangi aðvera tilboðsgjafi. Dómsmál var rekið um þann ágreining fyrir HéraðsdómiReykjavíkur og var kveðinn upp dómur í málinu 30. júní sl.Samkvæmthlutafélagaskrá var stjórn stefnda skipuð, samkvæmt fundi 23. nóvember 2011,stefnanda, Þórönnu Jónsdóttur og Ingvari Mar Jónssyni, auk þess sem Ólafía JónaÓlafsdóttir var varamaður í stjórn. Hinn 11. apríl 2016 sögðu Þóranna og IngvarMar sig úr stjórn stefnda með tilkynningu til fyrirtækjaskrár. Var þá stefnandieinn eftir í stjórn stefnda. Róbert Þór Þórsson var framkvæmdastjóri stefnda ogvoru hann og stefnandi með prókúru fyrir stefnda. Hluthafafundur stefnda varhaldinn 27. apríl sl. og voru þá kjörnir í stjórn Eyþór Hauksson, BjarniKarlsson og Konráð Örn Skúlason, auk þess sem Þorvaldur Hauksson var kosinnvaramaður í stjórn. Konráð Örn er samkvæmt vottorði úr fyrirtækjaskrá núverandiframkvæmdastjóri stefnda og eini prókúruhafinn.Stefnandikveður að stefndi skuldi honum fé vegna ógreiddra launa frá árinu 2012. Þákveðst stefnandi hafa lánað stefnda fé á árinu 2015 auk þess sem hann hafi lagtút fyrir kostnaði í þágu stefnda á árunum 2013 og 2015. Meðinnheimtubréfi, dags. 2. febrúar 2016, krafði stefnandi stefnda um greiðsluþeirra krafna sem mál þetta lýtur að. Með bréfi, dags. 19. febrúar 2016,hafnaði stefndi greiðsluskyldu með vísan til þess að ekki hefði verið sýnt framá tilvist, efni eða fjárhæðir umræddra krafna. Málþetta höfðaði stefnandi eins og að framan er rakið með stefnu sem var þingfest7. apríl 2016.III.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi rekurað krafa hans sé til komin vegna peningalána sem hann hafi veitt stefnda ogvangoldinna launa frá árinu 2012. Stefndi hafi greitt skatta og öll gjöld vegnalaunanna. Stefnandi hafi lánað stefnda fjármuni svo hægt væri að flytja innvarahluti sem og vegna ýmissa útgjalda sem tengdust rekstri stefnda, t.d. vegnabókhaldsþjónustu. Enginn skriflegur gerningur hafi farið fram vegna þessarafjárútláta. Samkvæmt viðskiptamannareikningi stefnanda hjá stefnda standiskuldin nú í 3.914.508 krónum án dráttarvaxta. Þar af séu 360.921 króna vegnavangreiddra launa. Í kröfugerð stefnanda sé tekið tillit til innborgana sem séusérstaklega merktar ákveðnum greiðslum til stefnanda. Stefnandisundurliðar kröfu sína á svofelldan hátt:Nr. Útgáfudagur Gjalddagi Fjárhæð 1.31.03.2012 31.03.2012 120.307 kr. 2.30.04.2012 30.04.2012 120.307 kr. 3.30.04.2012 30.04.2012 120.307 kr. 4.07.08.2013 09.02.2016 1.649.792 kr. 5.26.06.2015 09.02.2016 200.000 kr. 6.30.06.2015 09.02.2016 1.200.000 kr. 7.14.07.2015 09.02.2016 100.000 kr. 8.04.08.2015 09.02.2016 70.000 kr. 9.26.08.2015 09.02.2016 180.000 kr. 0. 07.09.2015 09.02.2016 100.000 kr. 1. 11.11.2015 09.02.2016 78.247 kr.Stefnandi hafikrafist greiðslu skuldarinnar með bréfi dags. 9. febrúar 2016 og sé þvídráttarvaxta krafist þegar liðinn var mánuður frá því að stefndi var sannanlegakrafinn um greiðslu skuldarinnar af öðrum kröfum en launum, sem beridráttarvexti frá gjalddaga.Við aðalmeðferðmálsins vísaði lögmaður stefnanda til þess að kröfur stefnanda fengju stoð íframburði vitna og skjölum sem stefndi hefði sjálfur lagt fram undir rekstrimálsins. Ekki væri tölulegur ágreiningur með aðilum. Ekkert lægi fyrir um aðstefnandi hefði tekið fé út úr hinu stefnda félagi og stefndi hafi engagagnkröfu gert á hendur stefnanda. Stefnandi mótmæli því að sönnunarbyrði hanssé þyngri vegna þeirrar stöðu sem hann gegndi hjá stefnda. Það sé stefnda aðsanna að skuldir hans við stefnanda séu óskuldbindandi fyrir stefnda. Því sémótmælt með vísan til ársreikninga að handbært fé stefnda hefði dugað til aðgreiða skuldir við stefnanda. Því sé hafnað að stefnandi hafi ekki haft heimildtil að semja við sjálfan sig. Einnig þurfi að sýna fram á eitthvað óvenjulegt.Slíkt sé ekki sannað, enda sé óumdeilt að stefnandi hafi innt vinnu af hendifyrir stefnda. Þá sé því mótmælt að stefnandi hafi ekki haft heimild tillántöku fyrir hönd stefnda. Stefnandi hafi haft prókúruumboð fyrir stefnda ogþað hafi ekki verið takmarkað með neinum hætti. Prókúra veiti prókúruhafa mjögvíðtækt umboð. Hagsmunum stefnda hafi verið betur borgið með lánum stefnanda,enda hafi þau verið vaxtalaus. Þáverandi stjórn hafi vitað af þessu og engarathugasemdir gert. Tilgangur reglna um einkahlutafélög sé að vernda félagiðgegn öflun ótilhlýðilegra hagsmuna.Kröfur stefnandaséu ófyrndar. Stefndi geri ekki greinarmun á fyrningartíma launa ogpeningalána. Peningalán fyrnist á tíu árum. Heimilt sé að ráðstafa innborgunumtil greiðslu á elstu skuldum, nema skýr fyrirmæli séu gefin um annað. Stefndihafi sýnt af sér tómlæti. Núverandi og fyrrverandi stjórnarmönnum í stefndahafi verið kunnugt um skuldir stefnda við stefnanda. Athugasemdir hefðu fyrstverið gerðar við viðskiptamannareikning stefnanda þremur til fjórum árum eftirstofnun skulda. Loks væri dráttarvöxtum ekki mótmælt sérstaklega.Um lagarök vísarstefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir og gjalddagafjárskuldbindinga. Varðandi kröfur um vexti er vísað til 12. gr. og 1. mgr. 6.gr. sbr. III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu með síðaribreytingum. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála.Málsástæðurog lagarök stefnda Þingvallaleiðar ehf. Stefndivísar í fyrsta lagi til þess aðkröfur stefnanda séu ósannaðar. Stefnunni fylgi engin gögn um einstakakröfuliði stefnanda, utan svokallaðs viðskiptamannareiknings sem sé almennseðlis. Af honum verði ekki nema að afar takmörkuðu leyti ráðið hvað hverkröfuliður varði. Ekki sé gerð tilraun til að greina frá grundvelli hverskröfuliðar með gögnum, svo sem með því að leggja fram kvittanir, lánssamninga,ráðningarsamninga, launayfirlit o.s.frv. Þá sé framlagðurviðskiptamannareikningur bersýnilega ekki tæmandi um lögskipti aðila. Enga umfjöllun sé að finna ístefnu um einstaka kröfuliði. Það standi stefnanda mun nær en stefnda að geragrein fyrir einstökum kröfuliðum. Enga umfjöllun sé að finna í stefnu um hverhafi haft umsjón með viðskiptamannareikningi stefnda. Í stefnu sé ranglegahermt að framlagður tölvupóstur stafi frá endurskoðanda stefnda. Hið rétta séað um er að ræða skoðunarmann stefnda sem sé viðskiptafræðingur og hafi hvorkiyfirfarið viðskiptamannareikninginn né staðreynt aðra reikninga félagsins, sbr.ummæli í ársreikningum stefnda 2012 og 2013. Annar skoðunarmaður undirritifyrrnefnda ársreikninginn. Í ljósi framangreinds meðal annars hafi veriðsérstök ástæða fyrir stefnanda að reifa einstaka kröfuliði í stefnu. Varðandi kröfu stefnanda umvangoldin laun vísar stefndi til þess að í stefnu sé ekki fjallað meðal annarsum af hverju stefnandi hafi verið á launum hjá stefnda, hvaða starfi hann hafigegnt, hver launakjör stefnanda hafi verið, hvernig þau hafi þróast og hverhafi samið við hann hvert sinn. Nauðsynlegt sé að greina frá þessu þar semstefnandi geti ekki einhliða ákveðið laun sín og samið þannig við sjálfan sigfyrir hönd stefnda, sbr. til hliðsjónar grunnreglu 48. gr. laga nr. 138/1994,um einkahlutafélög. Það veki sérstaka athygli að allar kröfur stefnanda vegnavangoldinna launa stafi frá árinu 2012. Hafi stefnandi fengið greidd laun árin2013, 2014 og 2015, af hverju hafi þá ekki verið búið að gera upp við hannvegna vangoldinna launa frá árinu 2012 ef krafa hans er raunveruleg? Samkvæmtársreikningum virðist hafa verið til handbært fé hjá stefnda árið 2012, aukþess sem sérstaklega sé tilgreint í ársreikningum stefnda 2012 og 2013 að 0krónur séu ógreiddar vegna starfsfólks. Ótrúverðugt sé að krafa stefnanda séraunveruleg og að eðlilegur viðskiptatilgangur búi að baki því að stefnandihafi fengið greidd laun að fullu árin 2013, 2014 og 2015 en að ekki sé búið aðgera upp við hann vangoldin laun frá árinu 2012. Í stefnu sé ekki vikið að tilurðog grundvelli einstakra kröfuliða vegna meintra peningalána stefnanda tilstefnda. Ekki sé vikið að því af hverju stefnandi telji að hann hafi haftheimild til að skuldbinda stefnda gagnvart sjálfum sér. Þá sé ekki vikið að þvíað einhver annar hafi skuldbundið stefnda gagnvart stefnanda. Ekki liggi annaðfyrir en að stefnandi hafi verið almennur starfsmaður hjá stefnda og sem slíkurhafi hann ekki haft heimild til að skuldbinda stefnda með lántökum hjá sjálfumsér. Ekki sé vikið að því af hverjustefnandi hafi talið nauðsynlegt eða hagkvæmt að lána stefnda. Það séathyglisvert að með hliðsjón af ársreikningi stefnda 2013 verði ekki séð aðnauðsynlegt hafi verið fyrir stefnda að fá að láni hjá stefnanda þá fjármunisem stefnandi haldi fram að hann hafi lánað stefnda. Einnig veki sérstakaathygli að flest hinna meintu lána séu frá síðari hluta ársins 2015, eftir aðeigendaskipti urðu á stærsta hluthafa stefnda. Stjórnendur Þingvallaleiðar ehf.hafi þó engar upplýsingar haft um þessar lántökur stefnda. Telji dómurinn að tilvist ogefni krafna stefnanda sé sannað byggir stefndi í öðru lagi á því að kröfurnar séu ekki skuldbindandi fyrir stefndaþar sem stefnandi hafi hvorki haft umboð fyrir hönd stefnda til að taka lán frásjálfum sér né til að semja við sjálfan sig um launakjör. Þá hafi enginn þartil bær aðili tekið ákvörðun fyrir hönd stefnda um lántöku frá stefnanda, enstefnandi hafi heldur ekki byggt á því að svo hafi verið. Hið sama eigi við umákvörðun launa stefnanda hjá stefnda. Jafnframt séu einstök peningalán vegnaráðstafana sem hafi ekki varðað rekstur stefnda og því sé stefndi ekkiskuldbundinn til að greiða slíkar kröfur. Verði talið að tilvist og efnihinna meintu krafna stefnanda sé sannað byggir stefndi kröfu sína um sýknu íþriðja lagi á því að kröfur stefnanda séu fyrndar og fallnar niður fyrirtómlæti. Almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sé fjögur ár, sbr. 3. gr. laganr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Af þessu leiði að kröfur stefnanda 31.janúar og 28. febrúar 2012 séu fyrndar. Af stefnu megi ráða að innborgunum þann5. mars 2013 að fjárhæð 120.307 kr. og 120.307 kr. hafi verið ráðstafað inn áþessar fyrndu kröfur. Þar sem þessir kröfuliðir séu fyrndir sé þess krafist aðumræddum innborgunum verði ráðstafað inn á ófyrnda kröfuliði. Stefndi byggir einnig á því aðkröfuliðir stefnanda frá árunum 2012 og 2013 séu fallnir niður fyrir sakirtómlætis. Langur tími sé liðinn frá því að stofnað var til krafnanna og getistefnandi ekki að öllum þessum tíma liðnum haft uppi kröfu um efndir án þess aðhafa haldið rétti sínum til laga. Stefnandi hafi verið aðili að áðurnefndukauptilboði um hlutafé í Þingvallaleið ehf. sem var undirritað 4. júní 2015.Við ákvörðun kaupverðs hluta í Þingvallaleið ehf. hafi verið tekið mið afeignum félagsins, þ. á m. hlutafé í stefnda. Við þá vinnu hafi stefnandi ekkivakið athygli á meintum kröfum sínum á hendur stefnda, sem hefði getað haftáhrif á ákvörðun kaupverðs. Hafi kröfurnar því jafnframt fallið niður fyrirtraustfang hins nýja eiganda meirihluta hlutafjár í Þingvallaleið ehf. Verðitalið að tilvist og efni hinna meintu krafna stefnanda sé sannað byggir stefndikröfu sína um sýknu í fjórða lagi á því að hann eigigagnkröfu á hendur stefnanda. Gagnkrafa stefnda eigi rætur sínar að rekja tillangvarandi fjárdráttar stefnanda sem stefndi telji sig nýlega hafa komist ásnoðir um. Stefndi hafi farið þess á leit við PricewaterhouseCoopers ehf. aðfélagið yfirfari reikninga og bókhald stefnda undanfarin ár og taki samanskýrslu um fjárreiður stefnda og hvort mögulegur fjárdráttur hafi átt sér stað.Stefndi áskilji sér allan rétt til að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðarog/eða eftir atvikum gagnkröfu til sjálfstæðs dóms, komi í ljós að framangreindskýrsla staðfesti grunsemdir stefnda, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnda byggiá 130 gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök byggi stefndi á ákvæðum laga nr.91/1991, einkum 28. gr., 80. gr., 95. gr. og XXI. kafla, lögum nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerningaog meginreglum einkamálaréttarfars, fjármunaréttar og félagaréttar.IV.Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins kom stefnandifyrir dóminn og gaf aðilaskýrslu. Einnig komu fyrir dóminn vitnin Konráð ÖrnSkúlason, Ásgeir Erling Gunnarsson, Nína Þórsdóttir og Þóranna Jónsdóttir.Jafnframt gáfu vitnin Ingvar Mar Jónsson, Sæmundur Tryggvi Sigmundsson og ÁsmundurSigurðsson símaskýrslu. Verður vitnað til framburðar þeirra eftir því sem þurfaþykir.Krafa stefnanda byggir í fyrstalagi á launum frá árinu 2012 sem stefnandi kveður ógreidd. Meðal gagna málsinser viðskiptamannareikningur stefnanda hjá stefnda. Þar eru skráðarlaunagreiðslur til stefnanda á árinu 2012. Færslurnar eru dagsettar 31. janúar2012 að fjárhæð 120.307 krónur, 28. febrúar 2012 að fjárhæð 120.307 krónur og31. mars 2012 að fjárhæð 120.307 krónur. Þá eru tvær færslur dagsettar 30.apríl 2012, hvor að fjárhæð 120.307 krónur. Samtals eru þessar launagreiðslurað fjárhæð 601.535 krónur. Að sögn stefnanda hefur verið tekið tillit tilinnborgana sem séu sérstaklega merktar ákveðnum greiðslum til stefnanda íbókhaldi stefnda. Stefnandi gerir kröfu um laun fyrir tímabilið frá 31. mars2012 til 30. apríl 2012 og verður að skilja málatilbúnað hans þannig að hanntelji laun fyrir janúar og febrúar 2012 uppgreidd.Ekki er lagður framráðningarsamningur við stefnanda og er ekki upplýst hvort skriflegur ráðningarsamningurhafi verið gerður við hann. Meðal gagna málsins eru launaseðlar fyrir mánuðinajanúar til maí 2012. Á öllum launaseðlunum kemur fram að heildarlaun stefnandahafi verið 200.000 krónur á mánuði. Að frádregnu iðgjaldi og staðgreiðsluskatta hafi fjárhæðin 120.307 krónur verið ,,greitt í viðskiptareikning“, enengin laun verið greidd út. Samkvæmt framburði stefnanda ogNínu voru opinber gjöld og framlög í lífeyrissjóð dregin frá launum stefnandaþannig að umræddar upphæðir séu það sem stefnandi hafi átt að fá útborgað. Þákvaðst stefnandi ekki hafa gengið eftir því að fá launin greidd síðar vegnatímaskorts, en hann hefði unnið alla daga frá því snemma að morgni til kvölds.Hann hefði þó vænst þess að fá launin greidd. Með vísan til alls þessa verðurað fallast á það með stefnanda að hann hafi nægilega sýnt fram á að hann hafiverið starfsmaður stefnda, að útborguð laun hans hafi átt að vera 120.307krónum á mánuði og að launin séu ógreidd. Kemur þá til skoðunar hvort krafastefnanda um ógreidd laun sé fallin niður fyrir sakir tómlætis. Í málinu erulagðir fram ársreikningar stefnda fyrir árin 2012, 2013 og 2015. Undir liðnum,,Skammtímaskuldir“ í öllum ársreikningunum eru tilgreindar annars vegar,,Viðskiptaskuldir“ og hins vegar ,,Ógreitt vegna starfsfólks“. Íársreikningunum fyrir árin 2012 og 2013 er undir liðnum ,,Ógreitt vegnastarfsfólks“ engin skráð skuld. Í ársreikningi fyrir árið 2015 er skuld undirþessum lið að fjárhæð 1.353 krónur. Í ársreikningi fyrir árið 2012 eru,,Viðskiptaskuldir“ sagðar vera 1.969.228 krónur, í sama lið í ársreikningifyrir árið 2013 er skráð skuld að fjárhæð 3.779.403 krónur og í sama lið íársreikningi fyrir árið 2015 er skráð skuld að fjárhæð 4.380.730 krónur. Undirrekstri málsins lagði stefndi fram sundurliðun á þeirri fjárhæð sem er skráðundir liðinn ,,Viðskiptaskuldir“ í ársreikningnum fyrir árið 2015. Í þeirrisundurliðun kemur fram að skuld við lánardrottna sé að fjárhæð 3.385.351 króna,en viðskiptaskuldir séu að fjárhæð 995.379 krónur. Aðspurð sagði Nína íframburði sínum fyrir dóminum að laun stefnanda hafi verið færð undir liðinn,,Viðskiptaskuldir“ í ársreikningunum. Stefnandi bar, sem einn afstjórnarmönnum stefnda, ábyrgð á samningu ársreiknings fyrir félagið vegnareikningsáranna 2012 og 2013, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006, umársreikninga. Hann bar því, ásamt öðrum stjórnarmönnum, samkvæmt 1. mgr. 5. gr.sömu laga ábyrgð á því að ársreikningar stefnda fyrir þessi reikningsár gæfuglögga mynd af afkomu stefnda og efnahag félagsins, sbr. einnig 3. mgr. 44. gr.laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Með sömu rökum bar stefnandi ábyrgð áþví að semja ársreikning fyrir stefnda vegna ársins 2015 og að sá ársreikningurgæfi glögga mynd af afkomu stefnda og efnahag félagsins það ár. Stefnanda var þvískylt að sjá til þess að kröfu hans um ógreidd laun væri getið í bókhaldi ogársreikningum vegna rekstraráranna 2012, 2013 og 2015. Þessa gætti hann ekki,en tilgreining undir liðnum ,,Viðskiptaskuldir“ án nánari skýringar á því hvortkrafa stefnanda væri þar innifalin getur ekki talist gefa glögga mynd af afkomustefnda og efnahag. Í kaupsamningi um hlutafé íÞingvallaleið ehf., dags. 4. júní 2015, þar sem stefnandi og KÖS ehf. vorutilboðsgjafar en Elín Ingvarsdóttir, Ingvar Mar Jónsson, Sigríður Ingvarsdóttir,Sigurður Ingvarsson og Þóranna Jónsdóttir voru tilboðshafar, var ekki getið umað stefnandi ætti kröfu á hendur stefnda vegna ógreiddra launa. Hefði stefnandaþó verið rétt að vekja á því athygli í ljósi þess að Þingvallaleið ehf. ámikinn meirihluta hlutafjár stefnda. Þá var krafan ekki tilgreind íársreikningum stefnda vegna rekstraráranna 2012, 2013 og 2015, eins og áðurgreinir. Stefnandi hafði fyrst uppi kröfu um greiðslu launa með bréfi tilstefnda 2. febrúar 2016. Þegar allt þetta er virt verður að fallast á það meðstefnda að stefnandi hafi með tómlæti sínu fyrirgert rétti sínum tilvangreiddra launa, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands 3. nóvember 2016 í máli nr.144/2016 og 2. febrúar 2017 í máli nr. 312/2016. Verður stefndi því sýknaður afþessum lið í kröfu stefnanda.Stefnandi byggir í öðru lagi áþví að hann hafi veitt stefnda peningalán á árinu 2015 og í þriðja lagi byggirhann á því að hann hafi lagt út fyrir útgjöldum í þágu stefnda á árunum 2013 og2015. Stefnandi var einn stjórnarmanna stefnda á þeim tíma sem hann kveðst hafaveitt stefnda umrædd peningalán og greitt útgjöld í hans þágu. Stjórnarmaður eða framkvæmdastjóri másamkvæmt 48. gr. laganna ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð millifélagsins og hans ef hann hefur þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunna aðfara í bága við hagsmuni félagsins.Ekkertliggur fyrir um að ákvörðun hafi verið tekin á stjórnarfundum stefnda um aðtaka lán hjá stefnanda eða heimila honum að greiða útgjöld vegna félagsins.Ekki verður annað séð af málatilbúnaði stefnanda en að hann hafi einhliðaákveðið að veita stefnda umrædd lán og greiða útgjöld í þágu félagsins. Var sútilhögun í andstöðu við 48. gr. laga nr. 138/1994, enda voru þær fjárhæðir semum ræðir samanlagt slíkar að stefnandi hafði verulegra hagsmuna að gæta. Skiptirekki máli þótt einstökum stjórnarmönnum stefnda kunni að hafa verið kunnugt umlánveitingar og útgjöld stefnanda, enda er stjórn einkahlutafélags lögbundinstjórnareining sjálfstæðs lögaðila sem tekur ákvarðanir fyrir hönd félagsins áfundum í samræmi við lögin og samþykktir þess. Viðhorfum, vitneskju eðaaðgerðum eins eða fleiri stjórnarmanna verður því almennt ekki samsamaðákvörðunum eða vitneskju stjórnar einkahlutafélags, sbr. dóm Hæstaréttar 28.nóvember 2013 í máli nr. 367/2013. Voru þessar lánveitingar stefnanda oggreiðsla útgjalda því í andstöðu við 48. gr. laga nr. 138/1994. Verður stefndiþví sýknaður af þessum liðum í kröfu stefnanda. Í samræmi við framangreint erstefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Ísamræmi við þessa niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 450.000krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar var tekið tillit til málsinsnr. E-1148/2017, sem var flutt samhliða máli þessu. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kvað upp dóminn.D Ó M S O R Ð :Stefndi, Ísarn ehf., er sýknaðuraf kröfu stefnanda, Þórs Ingvarssonar.Stefnandi greiði stefnda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 405/2013
Stjórnarskrá Mannréttindi Útlendingur Stjórnsýsla
S, nígerískur ríkisborgari, krafðist þessað ógiltur yrði úrskurður innanríkisráðuneytisins og felld úr gildi ákvörðunÚtlendingastofnunar þar sem ákveðið var að umsókn hans um hæli á Íslandi yrðiekki tekin til meðferðar hér á landi og að hann skyldi endursendur ásamt umsóknsinni til Svíþjóðar. Var ákvörðunin reist á d-lið 1. mgr. 46. gr. a. og a-lið1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Í málinu lá fyrir að Svíþjóðhafði að beiðni Útlendingastofnunar samþykkt að S yrði á grundvelli e-liðar 1.mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar fluttur aftur þangað, en S hafði áðursótt um hæli þar í landi en verið synjað. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að ekkihefði verið sýnt fram á að málsmeðferð í Svíþjóð vegna málefna hælisleitandahefði verið haldin slíkum kerfislegum ágöllum að hún færi í bága við 13. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafði ekkert komið fram í málinu um að sænskstjórnvöld myndu ekki veita S þá vernd sem áskilin væri í alþjóðlegumskuldbindingum Svíþjóðar á sviði mannréttinda, þar á meðal reglunni um „non-refoulement“ sem öll ríkiEvrópusambandsins væru bundin af, yrði S sendur aftur til Svíþjóðar. Var þvítalið að 45. gr. laga nr. 96/2002 stæði því ekki í vegi að íslenskumstjórnvöldum væri með vísan til 46. gr. a. laganna heimilt að synja að takaumsókn S um hæli til efnismeðferðar. Þá var jafnframt talið að skilyrðiundantekningarheimildar 2. mgr. 46. gr. a. væru ekki uppfyllt í málinu, þráttfyrir að S hefði frá því í júlí eða ágúst 2012 átt í sambandi við íslenskakonu, enda hafði hann ekki sýnt fram á að aðstæður hans væru að öðru leyti svosérstakar að ákvæðið ætti við. Loks var ekki fallist á það með S að stjórnvöldhefðu brotið gegn 9. og 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Varíslenska ríkið því sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson ogHelgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefndaog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur veriðveitt. I Stefndi, sem er nígerískurríkisborgari, kom hingað til lands 10. desember 2011 með flugi fráKaupmannahöfn. Hann framvísaði vegabréfi annars manns og var með dómi 13. samamánaðar sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 157. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þremur dögum síðar óskaði hann eftir því að sér yrði veitt hæli hér álandi sem flóttamaður. Í svokallaðri hælisskýrslu sem stefndi gaf 21. desember2011 kvaðst hann hafa farið frá Nígeríu til Spánar árið 2006 þar sem hann hafióttast um líf sitt vegna fyrrum tengsla sinna við tilgreindasjálfstæðishreyfingu í Nígeríu. Hann kvaðst hafa dvalið á Spáni til ársins2010, en þaðan hafi hann farið til Svíþjóðar. Þar hafi umsókn sinni um hæliverið synjað og hann þá farið til Íslands. Með ákvörðun Útlendingastofnunar 28.mars 2012 var því synjað að taka beiðni stefnda um hæli á Íslandi tilefnismeðferðar og mælt svo fyrir að stefndi skyldi sendur aftur til Svíþjóðar.Var ákvörðunin reist á d. lið 1. mgr.46. gr. a. og a. lið 1. mgr. 32. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Jafnframtvar beiðni stefnda um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða vísað frá meðstoð í 3. mgr. 12. gr. f. lið sömu laga. Stefndi skaut ákvörðunÚtlendingastofnunar til innanríkisráðuneytisins 12. apríl 2012 og krafðist þessað hún yrði felld úr gildi og Útlendingastofnun yrði gert að taka umsókn hansum hæli fyrir hér á landi. Fyrir innanríkisráðuneytinu lá því að endurskoðasynjun stofnunarinnar um að taka beiðni stefnda um hæli til efnismeðferðar, enekki að endurskoða ákvörðun Útlendingastofnunar um að vísa frá beiðni stefndaum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Sú ákvörðun Útlendingastofnunarkemur því ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi. Með úrskurðiinnanríkisráðuneytisins 9. júlí 2012 var niðurstaða Útlendingastofnunarstaðfest. Þá féllst ráðuneytið á beiðni stefnda um frestun réttaráhrifaúrskurðarins 19. september sama ár. Í kjölfarið höfðaði stefndi mál tilógildingar á úrskurði innanríkisráðuneytisins og ákvörðun Útlendingastofnunarsem voru með hinum áfrýjaða dómi felld úr gildi. II Niðurstaða Útlendingastofnunar oginnanríkisráðuneytisins um að taka hælisumsókn stefnda ekki til efnismeðferðarer byggð á Dyflinnarsamstarfinu, sem Ísland er aðili að, sbr. reglugerð ráðsins(EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar 2003, svokölluð Dyflinnarreglugerð. Var meðhinni kærðu ákvörðun og úrskurði lagt mat á hvort beita ætti 2. mgr. 3. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar sem felur í sér undanþágu frá meginreglu 1. mgr. 3.gr. hennar. Meginreglan er þess efnis að aðeins það aðildarríki sem ábyrgð berá hælisumsókn samkvæmt þeim viðmiðunum sem mælt er fyrir um í III. kaflareglugerðarinnar skal taka umsókn til meðferðar. Undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr.felur í sér að hverju aðildarríki sé heimilt að taka til meðferðar umsókn umhæli jafnvel þótt það beri ekki ábyrgð á henni samkvæmt viðmiðunumreglugerðarinnar. Það ríki tekur þá á sig ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli. Í Dyflinnarreglugerðinni koma framskýrar reglur um meðferð umsókna um hæli sem lagðar eru fram í aðildarríkjumEvrópusambandsins. Tryggt á að vera að hælisumsókn hljóti meðferð í einuaðildarríkjanna og koma á í veg fyrir að hælisleitandi verði sendur frá einuaðildarríki til annars án þess að nokkurt þeirra viðurkenni ábyrgð sína ámeðferð umsóknar. Í III. kafla reglugerðarinnar er að finna viðmið sem ráða þvíhvaða ríki beri ábyrgð á efnislegri umfjöllun um hælisumsókn hverju sinni. Í athugasemdum með frumvarpi tillaga nr. 115/2010 um breytingu á lögum nr. 96/2002, með síðari breytingum(hælismál), segir að við gerð frumvarpsins hafi meðal annars verið tekið mið afDyflinnarreglugerðinni og þeirri þróun sem orðið hefði í öðrum Evrópuríkjum,einkum með helstu tilskipunum sem í gildi séu innan Evrópusambandsins ummálefni hælisleitenda. Jafnframt segir þar að þótt íslenska ríkið sé ekkiskuldbundið til að innleiða tilskipanirnar séu íslenskar og evrópskar reglursamofnar vegna samvinnu Íslands og Noregs við Evrópusambandið, þar með taliðvegna samstarfs sem byggist á Dyflinnarreglugerðinni, sem Ísland hafi samþykkt.Í athugasemdum með frumvarpinu segir jafnframt að hælisumsóknir megi í grófumdráttum flokka í þrjá flokka og sé einn flokkurinn mál er falli undir ákvæðiDyflinnarreglugerðarinnar. Í nýrri grein laganna, 46. gr. a., verði talin atriði sem leiði tilþess að umsókn um hæli verði ekki tekin til efnismeðferðar. Sé lagt til aðákvæði þetta lögfesti sjónarmið sem viðurkennd séu í framkvæmd, um fyrstagriðland og að nokkru leyti sjónarmið um öruggt þriðja land. Í slíkum málum sémálsmeðferð einfaldari en í málum sem tekin séu til efnismeðferðar. III Í d. lið 1. mgr. 46. gr. a. laga nr.96/2002, þar sem vísað er til endurviðtöku samkvæmt Dyflinnarreglugerðinni,segir að stjórnvöld geti, með fyrirvara um ákvæði 45. gr. laganna, synjað aðtaka til efnismeðferðar umsókn um hæli ef krefja megi annað ríki sem tekur þáttí Dyflinnarsamstarfinu um að taka við umsækjanda um hæli. Fyrir liggur að 20.janúar 2012 samþykkti Svíþjóð beiðni Útlendingastofnunar um að stefndi yrði, ágrundvelli e. liðar 1. mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, fluttur afturþangað. Af hálfu stefnda er á því byggt aðíslenskum stjórnvöldum sé skylt að taka mál hans til efnismeðferðar þar semsending hans aftur til Svíþjóðar hefði þurft að koma til framkvæmda eigi síðaren sex mánuðum eftir að Svíþjóð samþykkti beiðni Útlendingastofnunar umflutning hans þangað, sbr. d. lið 1. mgr. 20. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hansað sex mánaða fresturinn byrji ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hefurverið tekin í máli stefnda hér á landi, sbr. til hliðsjónar dómEvrópudómstólsins 29. janúar 2009 í máli nr. C-19/08, Migrationsverketgegn Edgar Petrosian o.fl. Stefndi byggir einnig á því aðákvörðun áfrýjanda um að senda hann aftur til Svíþjóðar brjóti í bága við 45.gr. laga nr. 96/2002 þar sem hann verði sendur þaðan til Nígeríu. Vegnaaðstæðna þar í landi feli það meðal annars í sér brot gegn 68. gr.stjórnarskrárinnar, 2. og 3. gr.samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu og 6. og 7. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg ogstjórnmálaleg réttindi. Samkvæmt 1. mgr. 46. gr. a. laga nr.96/2002 geta stjórnvöld, með fyrirvara um ákvæði 45. gr. laganna, synjað aðtaka til efnismeðferðar umsókn flóttamanns um hæli, ef þau atvik eiga við semtalin eru upp í a. til d. stafliðum lagagreinarinnar. Umsókn stefnda um hælivar eins og fyrr greinir synjað á grundvelli d. liðar 46. gr. a. laganna. Viðmat á því hvort synja ætti því að hælisumsókn stefnda yrði tekin til efnismeðferðareða hvort beitt skyldi undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar varð áfrýjandiþví að líta til þess fyrirvara sem fram kemur í upphafi 1. mgr. 46. gr. a.laganna, þar sem vísað er til 45. gr. þeirra. Í síðarnefndu greininni er kveðiðá um bann við að senda útlending til svæðis þar sem hann hefur ástæðu til aðóttast ofsóknir sem geta leitt til þess að hann skuli teljast flóttamaður eðaef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandiverndar skal sá útlendingur njóta, sem vegna svipaðra aðstæðna og greinir íflóttamannahugtakinu, er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða verða fyrirómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Í greininni kemur þannig fram meginreglanum að vísa fólki ekki brott þangað sem líf þess eða frelsi kann að vera íhættu, svokölluð regla um ,,non-refoulement“.Samkvæmt þessu hvíldi sú skylda á áfrýjanda að ganga úr skugga um að aðstæðurværu með þeim hætti í Svíþjóð að stefnda væri þar tryggður viðunandi aðbúnaðurog vernd og að ekki væri þar brotið gegn ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu,sem stefndi hefur vísað til. Í málinu er óumdeilt að í Svíþjóðsér tilgreind stofnun um málefni hælisleitenda þar í landi. Sú stofnun lagðimat á beiðni stefnda um hæli þar vegna aðstæðna hans í Nígeríu og synjaðibeiðni hans. Jafnframt liggur fyrir að unnt er að skjóta ákvörðunumstofnunarinnar til þarlendra dómstóla á tveimur dómstigum. Þá er óumdeilt aðstefndi naut aðstoðar lögfræðings við umsóknarferli sitt um hæli í Svíþjóð.Ljóst er því að fyrir hendi voru raunhæf úrræði stefnda til handa að leitaréttar síns, teldi hann á sér brotið af hálfu stjórnvalda. Þannig hefur ekkiverið sýnt fram á að málsmeðferð í Svíþjóð vegna málefna hælisleitenda hafiverið haldin slíkum kerfislegum ágöllum að hún fari í bága við 13. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er ekkikomið fram í málinu að sænsk stjórnvöld muni ekki veita stefnda þá vernd semáskilin er í alþjóðlegum skuldbindingum Svíþjóðar á sviði mannréttinda, þar ámeðal reglunni um ,,non-refoulement“sem öll ríki Evrópusambandsins eru bundin af, verði stefndi sendur aftur tilSvíþjóðar. Er í því sambandi meðal annars horft til rannsóknarskýrslusvæðisskrifstofu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Svíþjóð ummálsmeðferð og afgreiðslu sænsku útlendingastofnunarinnar í hælismálum fráseptember 2011 sem vísað er til í úrskurði innanríkisráðuneytisins. Af framangreindu leiðir að ákvæði 45. gr.laga nr. 96/2002 stóðu því ekki í vegi að íslenskum stjórnvöldum væri með vísantil 46. gr. a. laganna heimilt að synja að taka umsókn stefnda tilefnismeðferðar. IV Kemur þá til úrlausnar hvort stefndihafi slík sérstök tengsl við Ísland eða hvort sérstakar ástæður mæli annars meðþví að taka beri umsókn hans um hæli til efnismeðferðar, sbr. 2. mgr. 46. gr.a. laga nr. 96/2002. Í III. kafla Dyflinnarreglugerðarinnar er fjallað umforgangsröð viðmiðana sem beitt verði til að ákvarða hvaða aðildarríki beriábyrgð á hælisumsókn. Þar segir í 2.mgr. 5. gr. að ákvarða skuli hvaða aðildarríki beri ábyrgð í samræmi við viðmiðanirnará grundvelli þeirrar stöðu sem verið hafi þegar umsækjandi um hæli lagði fyrstfram umsókn sína hjá aðildarríki. Af hálfu stefnda er á því byggt að hann hafieftir komu sína til Íslands stofnað til náins sambands við íslenska konu ogberi því að meta hvort skilyrði séu til að taka umsókn hans um hæli tilefnismeðferðar. Í þessu sambandi er tilþess að líta að koma stefnda til Íslands og dvöl tengist einvörðungu umsóknhans um hæli hér á landi, en ekki því að hann hafi átt hér fjölskyldu eða ættingja.Fyrrgreint samband hans við hina íslensku konu, sem mun hafa staðið frá júlíeða ágúst 2012, leiðir ekki til þess að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 46. gr.a. laga nr. 96/2002 um sérstök tengsl stefnda við Ísland og þá hefur hann ekkisýnt fram á að aðstæður hans séu að öðru leyti svo sérstakar að ákvæði þettaeigi við. Stefndi hefur einnig byggt kröfusína um ógildingu stjórnvaldsákvarðana áfrýjanda á því að brotið hafi veriðgegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í 4. mgr. 50. gr.laga nr. 96/2002 segir að í málum er varði umsóknir um hæli sé stjórnvöldumskylt að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita þarupplýsinga þegar það á við. Af ákvæði þessu verður ráðið að stjórnvöld hafasvigrúm við mat á því hvort beita eigi þessari heimild. Fyrir íslenskumstjórnvöldum laut mál þetta að því í hvaða ríki beiðni stefnda skyldi tekin tilefnismeðferðar og tók rannsókn þess af hálfu stjórnvalda mið af því. Gert erráð fyrir því að meðferð mála á grundvelli 46. gr. a. sé einfaldari en í málumsem tekin eru til efnismeðferðar, eins og fyrr er rakið, en þó eiga umsækjendurum hæli meðal annars rétt á upplýsingum og leiðbeiningum um atriði sem framkoma í 25. gr. laganna, sem fjallar um leiðbeiningaskyldu. Þannig skal leiðbeinaumsækjendum um rétt þeirra til að hafa samband við fulltrúaFlóttamannastofnunar og mannúðar- og mannréttindasamtök og rétt þeirra til aðleita aðstoðar lögmanns, auk þess semætlast er til að umsækjendur séu á öllum stigum málsins upplýstir um framgangþess. Fyrir liggur að stefndi naut aðstoðar lögmanns þegar máls hans var tilmeðferðar fyrir íslenskum stjórnvöldum og lagði fram gögn áður en teknar voruákvarðanir í máli hans. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins og ákvörðunÚtlendingastofnunar kemur einnig fram að kannað hafi verið hvernig meðferðmála hælisleitenda í Svíþjóð væri háttaðog hvort Svíþjóð kynni að brjóta gegn tilgreindum ákvæðum mannréttindasáttmálaEvrópu. Samkvæmt þessu og í ljósi þess í hvaða farvegi mál stefnda var fyriríslenskum stjórnvöldum verður að telja að mál hans hafi verið nægjanlegaupplýst til þess að unnt væri að taka ákvörðun í því. Ekki er því fallist á aðáfrýjandi hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga. Þegar litið er tilþeirra skyldna sem á stjórnvöldum hvíla við meðferð hælismála, meðal annars íljósi rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og andmælareglu 13. gr. lagannaverður ekki heldur fallist á að málshraðaregla 9. gr. stjórnsýslulaga hafiverið brotin við meðferð máls þessa. Þegar allt framangreint er virthefur ekki verið í ljós leitt að fyrrgreindar stjórnvaldsákvarðanir áfrýjandahafi verið haldnar þeim annmörkum að leitt geti til ógildingar þeirra. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda í máli þessu. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms, þarmeð talið ákvæði hans um gjafsóknarkostnað, verður staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fersem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda, Samuel Eboigbe Unuke. Gjafsóknar- og málskostnaðarákvæðihins áfrýjaða dóms skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstaréttifellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2013. Mál þetta, semdómtekið var 30. apríl síðastliðinn, var höfðað 5. október 2012 af Samuel Eboigbe Unuke, Tjarnargötu 3, Reykjanesbæ, á hendurÚtlendingastofnun, Skógarhlíð 6, Reykjavík, og íslenska ríkinu, Arnarhvoli,Reykjavík. Stefnandi krefstþess að ógiltur verði með dómi úrskurður innanríkisráðuneytisins frá 9. júlí2012 í máli stefnanda og dæmt að felld skuli úr gildi ákvörðun Útlendingastofnunarfrá 28. mars 2012, þar sem ákveðið var að umsókn stefnanda um hæli á Íslandiyrði ekki tekin til meðferðar hér á landi og að hann skyldi endursendur ásamtumsókn hans til Svíþjóðar. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnduauk virðisaukaskatts eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda varveitt gjafsókn 29. október 2012. Stefndu krefjastsýknu af kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendistefnanda að mati dómsins en til vara er þess krafist að málskostnaður verðilátinn niður falla. Meðframhaldsstefnu, sem árituð var af hálfu stefndu um birtingu og viðtöku afritsstefnu 26. nóvember sl., er þess krafist af hálfu stefnanda að ógilt verði meðdómi ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar, 2. nóvember sl. um niðurfellinguframfærslu Reykjanesbæjar til stefnanda. Þá var þess krafist í framhaldsstefnuað stefndu yrði gert að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 300.000 krónurauk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001 frá 2. nóvember 2012 til 26. nóvember s.á. en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi krefst málskostnaðar í framhaldssök eins og málið væri ekkigjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 14. janúar 2013. Í greinargerðstefndu í framhaldssök var þess aðallega krafist að öllum kröfum stefnanda íframhaldssök yrði vísað frá dómi. Til vara var krafist sýknu og til þrautavaralækkunar á miskabótakröfu. Krafist er málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Með úrskurðidómsins 12. apríl 2013 var skaðabótakröfu stefnanda í framhaldssök vísað frádómi. Málið hefur sættflýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 aðbeiðni stefnanda og eftir ákvörðun dómstjóra 4. október 2012. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi ernígerískur ríkisborgari og kom til Íslands í desember 2011 frá Svíþjóð eftir aðumsókn hans þar um hæli hafði verið synjað. Í stefnu greinir svo frá aðstefnandi hafi flúið frá heimalandi sínu, Nígeríu, þar sem hann taldi sig veraí mikilli hættu. Hafi hann gengið til liðs við pólitísku andspyrnuhreyfinguna „MEND“ (e. Movement for the Emanciption of the Niger Delta) en hreyfinginberjist fyrir sjálfstæði Niger Delta svæðisins íNígeríu á grundvelli þess að fyrrverandi og núverandi ríkisstjórnir hafiarðrænt svæðið í gegnum tíðina með hörmulegum afleiðingum fyrir íbúa landsins. Hlutverk stefnandaí hreyfingunni hafi í upphafi verið að safna saman stúdentum til stuðnings MEND gegn þáverandi ríkisstjórn sem hefði orðið uppvís aðmargþættum mannréttindabrotum gegnþegnum landsins. Vegna leka sem upp hafi komið hafi einn forsvarsmanna MEND verði handtekinn og hafi stefnandi og aðrir forystumennsamtakanna verið í mikilli hættu þar sem ekki sé hægt að búast við réttlátrimálsmeðferð af hálfu yfirvalda, sérstaklega ef um er að ræða andófsmenn gegnstjórn-völdum. Stefnandi hafi flúið en síðar hafi honum verið boðið að gerastmeðlimur í undirdeild MEND. Þar hafi hann átt þesskost að vera hátt settur og jafnvel pólitískur leiðtogi. Stefnandi hafi samþykktþetta án þess að gera sér grein fyrir því að honum yrði gert að gangast undirmanndómsvígslur sem áttu meðal annars að fela í sér mannrán og fleiriglæpsamleg athæfi en slíkt sé andstætt sannfæringu stefnanda og hafi hann reyntað hætta í hreyfingunni. Það hafi þó reynst of seint og hafi verið litið á hannsem svikara og mögulegan uppljóstrara. Skömmu síðar hafi hópur manna veist aðstefnanda þar sem hann hafi setið á veitingastað. Mennirnir sem hafi verið meðlimirhreyfingarinnar hafi beitt stefnanda alvarlegu ofbeldi og sjáist ummerki þessgreinilega á stefnanda enn í dag. Stefnandi kveðst hafa misst meðvitund. Hannhafi rankað við sér þar sem verið var að flytja hann á afvikinn stað og hafihann talið ljóst að ætlunin væri að myrða hann. Honum hafi þó tekist að flýjaþar sem almennir borgarar hafi komið að árásarmönnunum. Eftir árásina hafistefnandi verið alvarlega slasaður og gert sér grein fyrir því að líf hans værií mikilli hættu. Hótanir hafi farið að berast honum frá Urubaættbálknum, sem tengdist MEND-hreyfingunni og kallisig OPC (Odua Peoples Congress). Flokkurinn sévaldamikill og hafi stefnandi gert sér grein fyrir því að hann væri í hættualls staðar í Nígeríu. Hann hafi því afráðið að flýja landið. Stefnandi telur sigí mikilli lífshættu verði honum gert að fara aftur til Nígeríu. Hann óttistverulega að verða fyrir ofsóknum hvar sem er í heimalandi sínu og því geti hannekki flutt innanlands til þess að forða sér frá hættu. Stefnanda hafi tekist aðflýja til Evrópu en hann hafi þurft að yfirgefa Spán en þar hafi margirmeðlimir MEND-hreyfingarinnar verið. Hann hafi taliðsig í lífshættu þar. Stefnandi hafi loks komist til Svíþjóðar þar sem hann hafisótt um hæli í lok júní 2010. Umsókn hans hafi verið synjað í nóvember s.á. enhann hafi kært þá niðurstöðu án árangurs. Þegar stefnanda varð ljóst aðfyrirhugað var að senda hann til Nígeríu frá Svíþjóð hafi hann óttast svo umlíf sitt að hann hafi brugðið á það ráð að flýja til Íslands. Með beiðni 16.desember 2011 óskaði stefnandi eftir því að verða veitt hæli hér á landi semflóttamaður. Stefnda, Útlendingastofnun, tók þá ákvörðun 28. mars 2012 að hafnaþví að beiðni stefnanda yrði tekin til efnismeðferðar hér á landi og að hannskyldi endursendur ásamt beiðni sinni til Svíþjóðar. Stefnandi kærði ákvörðunÚt­lendinga­stofnunar til innanríkisráðuneytisins sem staðfesti niðurstöðunameð úr­skurði 9. júlí 2012. Úrskurðurinn var birtur stefnanda 2. ágúst sama ár.Með úrskurði 19. septem­ber s.á. féllst ráðuneytið á beiðni stefnanda umfrestun réttaráhrifa úrskurð­arins. Var fresturinn bundinn því skilyrði að málstefnanda yrði borið undir dómstóla innan tíu daga frá birtingu ákvörðunarinnarog að þess yrði óskað að mál hans hlyti flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991. Ákvörðunin var birt stefnanda 20. september2012. Stefnandi krefst ógildingar á úrskurðistefnda, innanríkisráðuneytisins, og að ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar,verði felld úr gildi. Vísar stefnandi meðal annars til þess að íslenskumstjórnvöldum hafi borið að taka umsókn stefnanda til efnismeðferðar hér á landiog að endursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Nígeríu sem brjótií bága við reglur landsréttar og þjóðaréttar, sbr. meðal annars 1. mgr. 45. gr.laga um útlendinga nr. 96/2002, 68. gr. stjórnarskrárinnar og 2. og 3. gr. mann­rétt­inda­sáttmálaEvrópu. Þá telur stefnandi jafnframt að hann hafi ekki notið rétt­látrarmálsmeðferðar í Svíþjóð. Loks byggir stefnandi ógildingarkröfu sína á því aðíslensk stjórnvöld hafi brotið málsmeðferðarreglur við meðferð málsins. Af hálfu stefndu er því haldið fram aðstjórnvöldum hafi ekki borið að skoða efnislega hvort veita bæri stefnanda hælihér á landi. Stefndu hafi einungis borið að meta hvort hælisumsókn stefnandaskyldi tekin til efnislegrar meðferðar hér á landi eða í Svíþjóð. Þá mótmælastefndu því að endursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Nígeríuog að málsmeðferð sú sem stefnandi naut í Svíþjóð hafi verið ábótavant. Þáhafna stefndu fullyrðingum stefnanda um að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaganr. 37/1993 hafi verið brotnar. Stefnandi greinir svo frá málavöxtum íframhaldsstefnu að hann hafi 8. nóvember 2012 ætlað að sækja vikuleguframfærslu sína frá Reykjanesbæ. Framfærslan nemi annars vegar 2.700 krónum íreiðufé og hins vegar 8.000 krónum, sem lagðar voru inn á greiðslukort, semgildi aðeins í verslunum Bónuss. Við komu sína á skrifstofu Reykjanesbæjar hafihann fengið þær upplýsingar að hann myndi ekki lengur fá framfærslu þar sem hanndveldist ekki lengur í Reykjanesbæ. Hafi honum að auki verið gert að afhendalykla að herbergi sem félagsþjónusta Reykjanesbæjar hafi útvegað honum ágrundvelli sömu raka. Stefnandi hafi tjáð fulltrúa Reykjanesbæjar að hann hefðiekki flutt úr bæjarfélaginu og hefði ekki aðra leið til að framfleyta sér enmeð umræddri framfærslu. Hafi þá fulltrúi Reykjanesbæjar brugðið á það ráð aðprenta út færslulista yfir notkun á inneignarkorti stefnanda í Bónus, sem sýndiverslunarferðir hans frá því í ágúst 2012. Fulltrúinn hafi ætlað að sýna fram ámeð listanum að stefnandi væri fluttur úr bæjarfélaginu. Stefnandi heldur þvífram að ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar, sem krafist sé ógildingar á,hafi ekki verið birt stefnanda fyrr en réttaráhrif hennar hafi þegar veriðkomin fram. Stefnandi hafi verið sviptur framfærslu frá 30. október 2012 enformleg ákvörðun hafi ekki borist lögmanni stefnanda fyrr en 6. nóvember s.á.Þá heldur stefnandi því enn fremur fram að hann hafi ekki notið andmælaréttar.Fram komi í umræddri ákvörðun að hún sé ekki kæranleg og sé stefnanda þvínauðsyn að leita atbeina dómstóla til að fá henni hnekkt. Stefndu halda því fram að starfsmennfélagsþjónustu Reykjanesbæjar hafi ítrekað reynt að hitta stefnanda fyrir ííbúð hans að Tjarnargötu 3 í Reykjanesbæ en ekki haft erindi sem erfiði.Stefnandi hafi komið í afgreiðslu Útlendingastofnunar 28. septem­ber 2012 tilþess að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi og hafi hann þá greint frá því að hannværi búinn að skrá sig í sambúð með íslenskri konu í Hafnar­firði. Útlendinga­stofnunhafi því talið ljóst að stefnandi byggi ekki lengur í Reykjanes­bæ og hafi þvítekið ákvörðun um að fella niður þjónustu við hann og framfærslu í sam­ræmi við1. mgr. 47. gr. b laga nr. 96/2002 um útlendinga og 6. gr. samnings Reykja­nesbæjar,Útlendingastofnunar og dómsmálaráðuneytisins (nú innanríkis­ráðuneytisins) umum­önnun hælisleitenda frá 12. febrúar 2004. Stefnanda hafi verið kynntmunnlega að til stæði að fella niður þjónustu við hann þar sem hann dveldi ekkií Reykjanesbæ en honum hafi borist formleg tilkynning um þetta með bréfi 2.nóvember 2012. Hinn 4. desember s.á. hafi Útlendingastofnun borist til­kynningum að stefnandi væri búsettur í Reykjanesbæ. Hafi stefnandi þá verið skráðuraftur í þjónustu hjá Reykjanesbæ frá og með þeim degi. Málsástæður og lagarökstefnanda Í aðalsök heldur stefnandi því fram aðvið endursendingu til Svíþjóðar verði hann umsvifalaust sendur til Nígeríu einsog hann hafi ítrekað bent íslenskum yfir­völdum á. Hafi þessari full­yrðinguekki verið mótmælt af hálfu yfirvalda og því beri að leggja hana til grund­vallarí málinu. Stefnandi hafi óskað eftir afritum af ákvörðunum sænskra yfirvalda ímálinu en þær hafi ekki borist til þessa. Stefnandi byggi á því að meðendursendingu til Svíþjóðar taki íslensk stjórnvöld ábyrgð á því að stefnandiverði sendur aftur til Nígeríu. Slík ákvörðun sé ólögmæt samkvæmt 45. gr. lagaum útlendinga þar sem fyrirhugað sé að senda stefnanda til svæðis þar sem hannhafi ástæðuríkan ótta, m.a. að mati Flóttamannastofnunar Sam­einuðu þjóðanna,um að hann muni sæta ofsóknum og verða fyrir ómannúðlegri og van­virðandimeðferð. Í lagagreininni segi að ekki megi samkvæmt lögunum senda útlend­ingtil svæðis þar sem hann hafi ástæðu til að óttast ofsóknir sem geti leitt tilþess að hann teljist flóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekkisendur áfram til slíks svæðis. Samsvarandi verndar skuli útlendingur njóta semvegna svipaðra aðstæðna og greini í flóttamannahugtakinu sé í yfirvofandi hættuá að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Stefnandi byggi á því að vegna aðstæðnaí Nígeríu almennt og sérstaklega hvað hann varði feli endursending hans þangaðí sér brot gegn 68. gr. stjórnar­skrárinnar, 2. og 3. gr. mannréttindasáttmála Evrópu(MSE) og 6. og 7. gr. alþjóða­samnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi,sbr. enn fremur meginreglu þjóðar­réttar um að óheimilt sé að senda fólk þangaðsem líf og frelsi þess sé í hættu sem m.a. birtist í 33. gr. samnings umréttarstöðu flóttamanna frá 1951 og í 45. gr. laga um út­lend­inga. Stefnandieigi að njóta réttarstöðu flóttamanns auk svokallaðrar viðbótar­verndar vegnahins hættulega ástands í heimalandi hans. Hið hættulega ástand sé almennt, íþeim skilningi að fyrir því verði allir sem þar eru staddir, en einnig sér­stakthvað varði hinar einstöku aðstæður stefnanda. Stefnandi vísi til dómsmannréttindadómstóls Evrópu í máli K.R.S. gegn Bretlandi (32733/08) þar semfjallað hafi verið um hvort endursending flóttamanns frá Bretlandi tilGrikklands á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar teldist í andstöðu við 3. gr.MSE, þar sem flóttamaðurinn ætti á hættu að vera sendur frá Grikklandi tilÍrans, þaðan sem hann flúði. Mannréttindadómstóllinn hafi staðfest að Bretlandgæti ekki skýlt sér á bak við það að Grikkland bæri ábyrgð á efnismeðferð hælis­umsóknarinnar,heldur bæri Bretland raunverulega ábyrgð ef til þess kæmi að flótta­manninumyrði vísað frá Grikk­landi til Írans. Í máli K.R.S. hafi hins vegar ekki veriðtalið að grísk stjórnvöld myndu vísa manninum til Írans og því hafi málinuverið vísað frá. Ímáli þessu liggi fyrir endanleg ákvörðun sænskra stjórnvalda um að sendastefnanda til Nígeríu. Endursendi íslensk stjórnvöld stefnanda til Svíþjóðarjafngildi það því endursendingu til Nígeríu. Mannréttindadómstóll Evrópu hafiítrekað komist að þeirri niðurstöðu að ekki skipti máli þó að þeir sem ógni ogofsæki hælisleitendur, sem fyrirhugað sé að endursenda til heimalands, séuaðilar sem ekki tilheyri yfirvöldum. Þá sé ekki heimilt samkvæmt dómaframkvæmdMannréttindadómstólsins að vísa einstaklingum þangað sem líkur séu á að þeirsæti dauðarefsingu en í slíkum tilfellum verði að beita sjónar­miðum umviðbótarvernd, líkt og við eigi um stefnanda. Íslensk stjórnvöld hafi ekki lagt mat áþað hvort stefnandi eigi rétt á vernd á þeim grundvelli að líf hans eða frelsisé í hættu, sbr. m.a. 1. mgr. 45. gr. laga um útlendinga og 2. og 3. gr. MSEauk 68. gr. stjórnarskrárinnar. Verði stefnandi endursendur til Nígeríu sé þaðí andstöðu við framangreind ákvæði. Í ítarlegri úttekt alþjóðlegra fagaðila áborð við Amnesty International,Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og US Department of State komi ítrekaðfram að aðstæður í Nígeríu, hvað mann­réttindi og réttaröryggi varði, séuskelfilegar og fari versnandi. Slík gögn styðji frásögn stefnanda af atburðumsem leiddu til flótta hans. Í nýjustu ársskýrslu AmnestyInternational fyrir árið 2012 segi frá því aðástandið í Nígeríu sé skelfilegt. Hundruð manna hafi verið drepin vegnapólitískra átaka, einkum eftir kosningar í apríl. Lögreglan beri ábyrgð áhundruðum drápa sem fæst hafi sætt rannsókn. Dómskerfið sé óskilvirkt og tveirþriðju hlutar fanga bíði réttarhalda. Stefnandi telji ótækt í ljósirannsóknarreglunnar, sem hvíli á íslenskum yfir­völdum, að hvorki hafi veriðskoðaðar ástæður þess að stefnandi hafi neyðst til að flýja né aðstæður íNígeríu. Samkvæmt 50. gr. laga um útlendinga sé stjórnvöldum skylt að eigasamvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita upplýsinga hjástofnuninni þegar það eigi við. Ekki sé að sjá að íslensk stjórnvöld hafi gertþað né litið til annarra heimilda sem veitt gætu upplýsingar um aðstæðurstefnanda. Frá fyrstu stigum meðferðarhælisumsóknar stefnanda á Íslandi hafi hann fullyrt að hann hafi ekki hlotiðréttláta málsmeðferð í hælismáli sínu í Svíþjóð. Honum hafi ekki verið kynntréttarstaða sín og hann hafi almennt haft ástæður til að vantreysta þeimstarfsmönnum sem hafi farið með mál hans þar sem hann hafi skynjað illvild ísinn garð af hálfu sumra þeirra. Stefnanda hafi verið úthlutað lögmannisem hafi verið staðsettur í öðrum lands­hluta sem sé alvarlegur ágalli ámálsmeðferðinni. Stefnandi hafi vart getað komið sjónar­miðum sínum á framfærivið lögmanninn sem hafi almennt ekki svarað sím­tölum eða tölvuskeytum.Steininn hafi svo tekið úr þegar lögmaður hafi viljað að stefnandi gæfiframburðarskýrslu símleiðis á ákærustigi. Stefnandi hafi ekki talið það óhættog honum hafi verið það ókleift þar sem samlandi hans, sem tilheyrt hafi Uruba ættbálki, sem hefði tekið þátt í ofsóknum gegnstefnanda í heimalandinu, hafi verið nærstaddur. Stefnanda hafi því verið meðöllu ókleift að segja frá flóttaástæðum sínum í umrætt skipti. Hann hafi óskaðeftir öðru fyrirkomulagi en sænsk yfirvöld hafi ekki orðið við því. Stefnandi vísi til þess að hann hafiorðið verulega veikur í Svíþjóð. Hann hafi verið sendur til Norður-Svíþjóðarþegar hann hafi sótt um hæli en þar hafi verið afar kalt og honum ekki úthlutaðhlífðarfatnaði. Hann hafi ekki enn náð sér að fullu vegna þessa. Þrátt fyrir aðSvíþjóð teljist almennt vera öruggt móttökuríki, þar sem búast megi viðréttlátri málsmeðferð, sé ekki hægt að treysta slíku í blindni þar semákvarðanir séu teknar af einstaklingum sem geti verið mistækir og gert mistök.Sví­þjóð hafi legið undir ámælum frá Amnesty International fyrir það að neita mörgum hælisleitendum umaðgang að réttlátri málsmeðferð. Í skýrslu samtakanna segi að málsmeðferð íSvíþjóð standist ekki alþjóðlegar kröfur. Því sé ekki hægt að útiloka að súóréttláta máls­meðferð sem stefnandi hafi orðið fyrir í Svíþjóð hafi valdið þvíað niðurstaða í máli hans hafi orðið röng. Íslensk yfirvöld verði að skoða affullri alvöru hvort slíkt megi vera áður en þau vísi stefnanda þangað sem engirmöguleikar séu á endurskoðun hinnar röngu ákvörðunar. Í úrskurði innanríkisráðuneytisins segiað ekkert hafi komið fram í máli stefnanda sem gefi til kynna að endursendinghans til Svíþjóðar samrýmdist ekki mannréttinda­sáttmála Evrópu og stefnandihafi heldur engin atriði nefnt sem bendi til þess. Það sé alrangt þar semstefnandi hafi íterkað sagt að hann hafi ekki hlotiðréttláta máls­meðferð, m.a. vegna ófullnægjandi lögmannsaðstoðar. Rannsóknar­skyldavakni hjá íslenskum yfirvöldum við slíkar aðstæður en henni hafi ekki veriðsinnt. Ógildingarkrafa stefnanda sé byggð áeftirfarandi málsástæðum og lagarökum: 1. Endursending til Svíþjóðar getiekki byggst á Dyflinarreglugerðinni vegna sex mánaðareglunnar Skilyrðiendursendingar til Svíþjóðar samkvæmt d-lið 1. mgr. 46. gr. a laga um út­lendinga­,sbr. ákvæði Dyflinarreglugerðarinnar, einkum 20. gr.,sé að endur­sending komi til framkvæmdar eigi síðar en sex mánuðum eftir aðmóttökuríkið hafi samþykkt beiðnina. Samþykki Svíþjóðar hafi fengist 20. janúar2012 og því sé sex mánaða fresturinn liðinn. Ákvörðun um að endursendastefnanda hafi því verið ólögmæt. Ekki hafi verið orðið við beiðnum stefnandaum að veita upplýsingar um hvort fresturinn hafi verið framlengdur. Íslenskumstjórnvöldum sé því skylt að taka málið til efnismeðferðar. 2. Öll skilyrði 2. mgr. 3. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar séu uppfyllt Samkvæmt2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar geti hvert aðildarríki tekið hælis­umsóknirtil meðferðar, jafnvel þótt hælisleitandi hafi áður lagt fram umsókn í öðruríki. Í ákvörðun stefndu, Útlendingastofnunar, sem staðfest hafi verið afstefnda, innanríkis­ráðuneytinu, komi fram að þrjá grunnþætti skuli leggja tilgrundvallar við mat á því hvort tilvitnuð heimild komi til skoðunar; i) hvort umsækjandikunni að hafa svo sérstök tengsl við landið að rétt sé að taka mál hans tilmeðferðar hér á landi, ii) hvort umsækjandi tilheyrisérstaklega viðkvæmum félagshópi, eða iii) hvortveruleg hætta sé á því að umsækjandi sæti mannréttindabrotum í því ríki semhann yrði sendur til. Stefnandi telji að öll ofangreindskilyrði eigi við um hann þrátt fyrir að yfirvöld virtust ekki hafa komið augaá það við meðferð málsins. Stefnandi eigi í alvarlegu ástarsambandi viðíslenska konu. Þau hafi beðið um að fá formlega skráningu sem sambúðarmakar ogsé sú umsókn í ferli. Þá hafi stefnandi sótt um dvalarleyfi fyrir aðstandendurá grundvelli 13. gr. laga um útlendinga enda telji hann sig uppfyllalagaskilyrði til slíks leyfis. Hann hafi því sérstök tengsl við landið.Stefnandi kveðst þegar hafa orðið fyrir illri og vanvirðandi meðferð vegnastjórnmálaskoðana sinna og tilheyri sérstaklega viðkvæmum félagshópi á þeimgrundvelli. Þá sé veruleg hætta á að stefnandi sæti mannréttindabrotum íNígeríu. Öll sjónarmiðin eigi því við um málstefnanda og því liggi beint við að beita umræddu ákvæði og taka umsóknina tilefnismeðferðar hér á landi. Engin skoðun hafi farið fram á stöðu stefnanda meðtilliti til þess að hann hafi sérstök tengsl við landið þar sem hið rómantíska sambandhafi ekki hafist fyrr en eftir að málið var afgreitt hjá Útlendingastofnun.Stjórnvöld hafi ekki litið til þessa þrátt fyrir að telja það mikil­vægast viðmat á því hvort beita skuli þessari reglu. Í úrskurði stefnda,innanríkisráðuneytisins, komi fram að um ákveðna forgangs­röð sé að ræða þegarskoðað er hvaða ríki skuli bera ábyrgð á hælisumsókn samkvæmtDyflinnarreglugerðinni. Samkvæmt henni eigi fyrst að taka tillit til fjölskyldu­aðstæðnahælisleitanda. Í úrskurðinum sé lagt til grundvallar að stefnandi hafi engintengsl við Ísland. Þær forsendur eigi ekki við í dag og séu því rangar. Stefnandibyggi ógildingarkröfu sína enn fremur á því að íslensk stjórnvöld hafi brotiðmálsmeðferðarreglur en skoða verði máls­ástæður stefnanda með heildstæðum hættieins og hér verði rakið: 3. Brot á málshraðareglu Stefnandihafi sótt um hæli á Íslandi 16. desember 2011. Í greinargerð, sem lögð hafiverið fram til stuðnings umsókn hans um hæli 22. mars 2012, segi að óskað séeftir því að málsmeðferðinni verði hraðað, enda mjög þungbært fyrir stefnandaað þurfa að bíða lengi í óvissu um framtíð sína. Þeirri beiðni hafi ekki veriðsinnt og hafi stefnandi mátt bíða alls í um átta mánuði þar til endanlegákvörðun innanríkis­ráðuneytisins var birt honum 2. ágúst 2012. Samkvæmt 19.gr. Dyflinnar­reglu­gerðarinnar sé miðað við að lönd hafi sex mánuði í mestalagi til þess að afgreiða mál áður en sú ábyrgð falli á þau að takahælismeðferð til efnis­með­ferðar. Reglan sýni að ekki sé ætlast til þess aðmál dragist svo verulega úr hófi líkt og gerst hafi í tilviki stefnanda. Tafir málsins séu að engu leytirekjanlegar til stefnanda sem hafi lagt sig allan fram við að veita umbeðnarupplýsingar og aðstoða stjórnvöld í hvívetna við að flýta fyrir framgangimálsins. Þessi meðferð sé brot á málshraðareglu stjórnsýslulaga, sbr. 9. gr.Brot á málshraðareglu tengdist með afgerandi hætti broti á rann­sóknarreglu. 4. Brot gegn rannsóknarreglu Íslensk stjórnvöld hafi ekki lagt mat áhvort heimilt sé að endursenda stefnanda til Nígeríu eða hvort hann sé í hættuá að láta lífið eða verða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð, meðalannars með vísan til 45. gr. laga um útlendinga. Þau hafi heldur ekki uppfylltrannsóknarskyldu hvað þessar spurningar varði. Í úrskurði ráðuneytisins komi fram aðekki hefðu verið kannaðar aðstæður stefnanda í Nígeríu, né heldur aðstæður þaryfirhöfuð. Einungis hafi verið fjallað um aðstæður í Svíþjóð út frá 45. gr.útlendingalaga. Stjórnvöld hafi ekki sinnt rann­sóknar­skyldu sinni hvað varðiendursendingu stefnanda til Nígeríu en þangað verði hann sendur frá Svíþjóð.Jafnvel þótt íslensk stjórnvöld telji sér ekki skylt að fjalla um sjálfahælisumsókn stefnanda þá sé þeim skylt að fjalla um áhrif endur­sendingar, endagildi vernd 1. mgr. 45. gr. um hvers konar ákvarðanir samkvæmt lögum um út­lendinga,sbr. 4. mgr. lagagreinarinnar. Hér sé því um skyldubundið sjónarmið að ræða semstjórnvöld virtust ekki hafa litið til við ákvarðana­tökuna. Þá hafi stjórnvöldekki haft samstarf við Flóttamannastofnun SÞ, svo sem skylt sé samkvæmt 50. gr.sömu laga. Alvarlegasta brot yfirvalda ástjórnsýslulögum og málsmeðferðarreglum felist í því að ekki hafi veriðrannsakað á síðari stigum málsins hvort stefnandi hefði myndað tengsl viðlandið sem myndu réttlæta það að málið væri tekið til efnismeðferðar hér álandi. Brot á málshraðareglu, sem stefnanda verði að engu leyti um kennt, hafivaldið því að endanleg niðurstaða í máli hans hafi ekki legið fyrir fyrr en 2.ágúst 2012, þegar niðurstaða ráðuneytisins hafi verið birt honum. Þá höfðuliðið um átta mánuðir frá því að stefnandi sótti um hæli á Íslandi. Þrátt fyrirþann langa tíma hafi ekki verið rannsakað á ný hvort þær forsendur semráðuneytið segi mikil­vægastar, þ.e.a.s. fjölskyldutengsl, hefðu breyst. Fyrirvikið sé ákvörðunin byggð á forsendum sem séu úreltar. Fullyrðingar stefnanda um málsmeðferð íSvíþjóð hafi ekki verið rannsakaðar þrátt fyrir að hann hefði sagt að honumhafi af mörgum ástæðum ekki verið kleift að skýra þar frá flóttaástæðum sínummeð full­nægjandi hætti. Stjórnvöld hefðu heldur ekki rannsakað þau líkamleguvandamál sem stefnandi hrjáðist af vegna ofsókna í heima­landi sínu þrátt fyrirað hann hafi veitt upplýsingar um þau og þau geti varpað ljósi á sannleiksgildifrásagnar hans. Þannig hafi ekki verið rannsakað hvort stefnandi teldistsérstaklega viðkvæmur vegna þessara heilsufars­ástæðna en slík niðurstaða myndigeta haft afgerandi áhrif á framgang máls hans. Samkvæmt 7. gr. stjórnsýslulaga beristjórnvaldi að leiðbeina aðila um öflun gagna, þurfi þeir þess með. Upplýsingarfrá aðila beri stjórnvöldum síðan að staðreyna til þess að tryggja að ákvörðunverði tekin á réttum grundvelli. Það fari eftir mikilvægi máls, þýðinguupplýsinga, frá hverjum þær stafi og fleiri atriðum hversu ríka skyldustjórnvöld hafi til að staðreyna hvort þær séu réttar. Því tilfinnanlegri eðameira íþyngjandi sem stjórnvaldsákvörðun sé, þeim mun strangari kröfur verðialmennt að gera til stjórnvalds um að það gangi úr skugga um að upplýsingar,sem búi að baki ákvörðun, séu sannar og réttar. Stjórnvöld hafi ekki gengið úr skuggaum að þær upplýsingar sem bjuggu að baki ákvörðun Útlendinga­stofnunar væruréttar. Um afar íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun sé að ræða sem geti varðað lífeða dauða stefnanda. Því sé með öllu óréttmætt að ekki sé gengið úr skugga umað upplýsingar um fjölskyldutengsl, sem lágu að baki ákvörðunÚtlendingastofnunar, væru óbreyttar þegar ákvörðunin var endurskoðuð. Stjórn­völdverði að sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin íþví. Þegar forsendur breytist hratt sé nauðsynlegt að taka mið af því viðrannsókn og töku ákvarðana. Stefnandi vísi um rannsóknarskyldu stjórnvalda m.a.til 10. gr. stjórn­sýslu­laga og 3. mgr. 50. gr. laga um útlendinga. Forsendur ákvörðunar, sem krafist séógildingar á, séu rangar og því sé hún ekki efnislega rétt. Um veruleganógildingarannmarka sé að ræða. Hinar röngu forsendur sé meðal annars að rekjatil brots á málshraðareglu en á löngum tíma sé líklegt að per­sónu­legir hagireinstaklinga breytist. Stefnandi byggi á því að heimild til aðveita dvalarleyfi á grundvelli mannúðar­sjónarmiða sé sérstakt úrræði semstandi umsækjanda til boða óháð því hvort stjórnvöld telji að hann njóti stöðuflóttamanns. Í lögum um útlendinga segi hvergi að útlendingur fyrirgeri réttisínum til dvalarleyfis á grundvelli mannúðar­sjónarmiða samkvæmt 12. gr. f efhann sækir samhliða eða áður um hæli hér á landi eða að hann takmarki möguleikasína á hæli hér á landi ef hann óskar eftir slíku dvalarleyfi á einhverju stigimálsins. Þvert á móti virtust lögin gera ráð fyrir því að dvalarleyfi ágrundvelli mannúðarsjónarmiða sé sjálfstætt réttar­úrræði, sem standiútlendingum til boða, en komi sérstaklega til skoðunar þegar hælis­umsókn séhafnað. Því til stuðnings sé vísað til 2. mgr. 45. gr. laganna sem leggisérstaka skyldu á herðar stjórnvalda. Þar segi að ef stjórnvald í máli samkvæmtlögunum kemst að því að ákvæði 1. mgr. eigi ekki við um útlendinginn skuli þaðað eigin frumkvæði taka til skoðunar hvort beita skuli ákvæðum 12. gr. f. Stefnandi vísi jafnframt til 3. mgr.12. gr. f þar sem fram komi að ef sótt hefur verið um hæli samkvæmt 46. gr.skuli fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þess að veita hæli áður en 12.gr. f sé beitt. Stjórnvöld hafi ekki komist að því að ekki séu skilyrði tilþess að veita stefnanda hæli hér á landi heldur að umsókn stefnanda fái ekkiefnislega afgreiðslu. Sænsk stjórnvöld hafi komist að þeirriniðurstöðu að stefnandi skyldi ekki fá hæli. Hefði aðstaðan verið sú aðhælisumsókn stefnanda hefði verið hafnað af efnislegum ástæðum hér á landi, þáhefði stefnandi átt skýran rétt til þess að fá leyst úr því hvort hann fengidvalarleyfi hér af mannúðarástæðum. Ekki fái staðist að sá réttur glatist,jafnvel þótt synjun á hælisumsókn hafi átt sér stað í öðru landi. Stefnandihafi mátt lögum samkvæmt telja að skoðaður yrði sérstak­lega grundvöllur fyrirveitingu dvalar­leyfis á grundvelli mannúðar­sjónarmiða honum til handa hér álandi, óháð því hver niður­staða hælisumsóknar hans yrði. Samkvæmt íslenskumlögum sé ekki heimilt að líta fram hjá þeirri umsókn með þeim hætti sem gerthafi verið, sbr. 2. mgr. 12. gr. f laga um útlend­inga sem segi að veita megidvalarleyfi á grundvelli mann­úðar­sjónar­miða ef útlendingur geti sýnt fram áríka þörf á vernd, t.d. af heil­brigðis­ástæðum eða vegna erfiðra félagslegraaðstæðna eða erfiðra almennra aðstæðna í heimaríki eða í landi sem honum yrðivísað til eða vegna annarra atvika sem ekki megi með réttu gera honum að beraábyrgð á. Íslenskum stjórnvöldum beri lagalegskylda til að taka til efnislegrar skoðunar hvort veita eigi stefnandadvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða. Beri því að ógilda ákvarðanir þærsem fyrir liggi þar sem vanrækt hafi verið með öllu að taka umsókn hans umdvalarleyfi til skoðunar. Heimild til að veita dvalarleyfi ágrundvelli mannúðarsjónarmiða sé sérstakt úr­ræði sem standi umsækjendum tilboða óháð því hvort stjórnvöld telji að þeir njóti stöðu flóttamanns en ekkiverði ráðið af ákvörðunum stefnda, Útlendingastofnunar, að stofnunin hafisérstaklega kannað hvort stefnandi ætti rétt á dvalarleyfi á þeim grund­velli.Af þeim sökum hafi íslenskum stjórnvöldum borið að taka mál stefnanda til efnis­legrarmeðferðar þar sem Dublinarreglugerðin taki einungis til hælisumsókna en ekkitil þeirra sem óski eftir dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Ákvæði reglu­gerðarinnarberi þetta skýrt með sér. Stefndu virtust báðir líta svo á aðstefnandi hefði ekki gert kröfu um dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna ogað þeim beri þar að auki ekki að skoða hvort hann eigi rétt á slíku leyfi líktog 2. mgr. 45. gr. laga um útlendinga kveði á um. Þá virtust yfir­völd setjaþað skilyrði fyrir dvalarleyfi á grundvelli mannúðarástæðna að efnis­ákvörðunum réttarstöðu stefnanda sem flótta­manns lægi fyrir en slík afstaða eigi sérhvergi stoð í lögum og brjóti í bága við réttmætis- og lögmætisreglustjórnsýslu­réttarins. Hér sé einnig brotið gegn leiðbeiningar­skyldu 7. gr.stjórnsýslulaga þar sem stjórnvöldum hafi borið skylda til að leiðbeinastefnanda um réttinn til að óska eftir dvalarleyfi á grundvellimannúðasjónarmiða. Því sé stjórnvöldum óheimilt að senda stefnanda úr landi ánþess að taka efnis­lega afstöðu til þess hvort hann eigi rétt á dvalarleyfi ágrundvelli mannúðar­sjónarmiða. Krafa stefnanda í framhaldssök Stefnandi krefst þess að ákvörðunÚtlendingastofnunar frá 2. nóvember 2012, um niðurfellingu framfærsluReykjanesbæjar til hans, verði ógilt með dómi. Stefnandi telur ákvörðunina ólögmæta.Efnislegt innihald hennar varði brot á stjórnar­skrárvörðum réttindum stefnandaen formleg framkvæmd ákvörðunarinnar teljist margþætt brot á stjórnsýslulögumog reglum um góða stjórnsýsluhætti. Skortur á lögmæti Ákvörðun Útlendingastofnunar hafi ekkilaga­stoð. Þar segi að ekki hafi verið settar reglur á grundvelli lagaákvæðisþess efnis að útlendingur, sem sæki um hæli, skuli dveljast í tilteknusveitarfélagi og í húsnæði sem lagt sé til. Vísað sé til óbirts samnings frá12. febrúar 2004 á milli Reykjanesbæjar, Útlendinga­stofnunar og dóms­málaráðuneytisum umönnun hælisleitenda til stuðnings ákvörðuninni. Óbirtur samn­ingur á millislíkra stjórnvalda teljist ekki fullnægjandi lagastoð til að skertur verðiréttur hælisleitanda til framfærslu. Hvergi í lögum eða reglugerðum sé að finnaslíka skerðingarheimild. Slík framkvæmd sam­rýmdist ekki reglum réttarríkisinsum fyrir­sjáanleika og birtingu laga. Auk þess sé ekkert í samningnum semgefi til kynna að réttlætanlegt hafi verið að fella niður framfærslu tilstefnanda. Í 6. gr. hans séu tæmandi taldar þær ástæður sem geti legið að bakiþess að aðstoð við hælisleitanda samkvæmt samningnum ljúki. Þar segi að aðstoðsamkvæmt 3. gr. ljúki ef: · Umsækjandihefur nægilegt fé sér til framfærslu. · Umsækjandifær leyfi til dvalar á Íslandi. · Umsækjandaer synjað um dvalarleyfi. · Umsækjandiákveður af sjálfsdáðum að nýta sér ekki aðstoð Félagsþjónustu Reykja­nesbæjar. · Umsækjandihverfur af landi brott. Ekkert af ofangreindum skilyrðum eigivið um stefnanda og því hafi með öllu verið ólögmætt að skerða framfærsluhans. Þá sé óljóst hvort Útlendingastofnun séheimilt að taka ákvarðanir um framfærslu einstaklings þar sem slík ábyrgð falliá sveitarfélög samkvæmt lögum. Því ætti að ógilda ákvörðunina þegar af þeirriástæðu að aðildarhæft stjórnvald hafi ekki farið með ákvörðunarvaldið. Brot á stjórnarskrá Þau réttindi stefnanda, sem hér sé umað tefla, séu hluti af stjórnarskrárvörðum mannréttindum hans samkvæmt 1. mgr.76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, þar sem segiað öllum, sem þess þurfi, skuli tryggður í lögum réttur tilaðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar ogsambærilegra atvika. Útlendingastofnun hafi ekki heimild tilað skerða ofangreindan stjórnarskrár­bundinn rétt stefnanda, hvað þá með þeimhætti að hann geti ekki nýtt sér lögbundinn andmælarétt sinn. Verði ekki vísaðtil óbirts samnings á milli Reykjanesbæjar og stefndu sem grundvöll skerðingarréttar stefn­anda. Slík framkvæmd standist ekki lög­mætis­reglu. Þá gangi ákvörðun Útlendingastofnunar íberhögg við stjórnarskrárbundinn rétt stefnanda til ferðafrelsis samkvæmt 4.mgr. 66. gr. laga nr. 33/1944 sem segi að allir, sem dveljist löglegaí landinu, skuli ráða búsetu sinni og vera frjálsir ferða sinna með þeimtakmörkunum sem settar séu með lögum. Í ákvörðuninni sé vísað til þess aðekki hafi verið settar reglur á grundvelli lagaákvæðis þess efnis aðútlendingur, sem sæki um hæli, skuli dveljast í tilteknu sveitarfélagi og íhúsnæði sem lagt sé til. Stefnandi hafi ekki á nokkru stigi undirgengistskuldbindingar um að hann muni ávallt vera búsettur í Reykjanesbæ. Fulltrúi hælisleitanda hjá Reykjanesbæhafi reynt að rökstyðja ákvörðun Útlendingastofnunar með því að kynna sérinnkaupahefðir stefnanda en það sé brot á friðhelgi einkalífs stefnanda, sbr.71. gr. laga nr. 33/1944. Auk þess sé slík fram­kvæmd brot á lögum umpersónuvernd og meðferð persónuupplýsinga nr. 77/2000. Brotið sé sérstaklegaalvarlegt í ljósi þess að stefnandi hafi, á grundvelli stöðu sinnar semhælisleitandi, ekki val um að versla við aðrar verslanir en Bónus. Sé hann þvíber­skjaldaður gagnvart slíkum friðhelgisbrotum sem notuð hafi verið til þessað rökstyðja frekari réttindamissi hans. Ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar,hafi einnig leitt til ólögmætrar skerðingar á eignarétti stefnanda. Staðfesthafi verið í tölvupósti 26. nóvember 2012 frá fulltrúa hælisleitenda hjáReykjanesbæ að í framhaldi af ákvörðun Útlendingastofnunar hafi inneignarkortistefnanda verið lokað. Þá hafi stefnandi átt 894 krónur á kortinu sem honumhafi ekki verið endurgreiddar. Slík framkvæmd teljist brot á friðhelgi eignar­réttar,sbr. 72. gr. stjórnarskrár. Brot á stjórnsýslulögum Í hinni kærðu ákvörðun virtist gengiðút frá því að sú aðgerð að svipta stefnanda framfærslu teldist ekkistjórnsýsluákvörðun. Sjáist þetta m.a. á því að fullyrt sé að ákvörðun umniðurfærslu sé ekki kæranleg. Þessari túlkun sé mótmælt sem rangri enda segiskýrt í 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga að lögin gildi þegar stjórn­völd, þar á meðal stjórnsýslunefndir, taki ákvarðanir um rétt eða skyldumanna. Vissulega sé verið að taka ákvörðun um rétt stefnanda þegar hann sésviptur framfærslu sinni. Því sé augljóslega um stjórnvaldsákvörðun að ræða,sem bindi enda á mál stefnanda sem eigi samkvæmt fyrrgreindri ákvörðun ekkilengur rétt á framfærslu þrátt fyrir að vera hælisleitandi hér á landi. Kæru- og andmælaréttur Stefnanda hafi ekki verið veitturandmælaréttur við töku ákvörðunar þeirrar sem hér um ræði en það sé brot gegn13. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi stefnanda ekki verið tilkynnt um meðferðmálsins í samræmi við 14. gr. sömu laga. Stefnandi hafi ekki rétt til kærusamkvæmt ákvörðuninni sjálfri en slíkt samræmdist ekki 26. gr. stjórn­sýslulagasem kveði á um að aðila máls skuli vera heimilt að kæra stjórnvalds­ákvörðuntil æðra stjórnvalds til að fá hana fellda úr gildi eða fá henni breytt nemaannað leiði af lögum eða venju. Lögmætisregla og réttmætisregla Ákvörðun stefnda, Útlendingastofnunar,hafi verið brýnt brot á lögmætisreglu, enda engin stoð fyrir henni í lögum. Í76. og 66. gr. stjórnarskrár sé mælt fyrir um sérstakar lagaáskilnaðarreglursé ætlunin að skerða þau réttindi sem þar njóti verndar. Þá sé enn fremur um aðræða brot gegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar þar eð ákvörð­unin virtistbyggjast á ómálefnalegum sjónarmiðum, meðal annars um búsetu stefnanda. Valdmörk Stefnda, Útlendingastofnun, hafi fariðút fyrir valdmörk sín við töku hinnar umdeildu ákvörðunar, enda hefði hún engaheimild í lögum til þess að fella niður framfærsluaðstoð við stefnanda. Þá hafistofnunin heldur ekki haft heimild til þess að taka ákvarðanir í tengslum viðbúsetu stefnanda, hvar hún sé skráð eða hvar sé litið á að stefnandi sébúsettur. Málefni er varði búsetu og lögheimili stefnanda falli undir vald­sviðÞjóðskrár Íslands. Afturvirkni Fram komi í tölvupósti frá fulltrúahælisleitenda hjá Reykjanesbæ 26. nóvember 2012 að samkvæmt bréfi frá stefnda,Útlendingastofnun, hafi þjónusta Reykjanesbæjar fallið niður frá og með 31.október. Ákvörðun stefnda sé dagsett 2. nóvember 2012 og því um afturvirkaákvörðun að ræða. Slík framkvæmd standist ekki ákvæði 20. gr. stjórn­sýslulaga. Ekki orðið við beiðni umrökstuðning Í samræmi við 21. gr. stjórnsýslulagageti aðili máls krafist þess að stjórnvald rökstyðji ákvörðun sína skriflegahafi slíkur rökstuðnignur ekki fylgt ákvörðuninniþegar hún var tilkynnt. Með erindi til stefndu, Útlendingastofnunar, 6.nóvember 2012, hafi verið óskað eftir rökstuðningi fyrir ákvörðuninni og einnigfyrir því hvernig staðið hafi verið að málsmeðferð við hana. Þá hafi veriðóskað eftir rökstuðningi fyrir þeirri fullyrðingu ákvörðunarinnar að stefnandidveljist ekki lengur í Reykjanesbæ, en sú fullyrðing virtist vera grunnforsendaákvörðunarinnar en ekki hafi verið færðar sönnur með skriflegum hætti fyrirslíkri fullyrðingu, líkt og stefnandi eigi rétt á samkvæmt lögum. Slíkframkvæmd sé einnig í andstöðu við ákvæði stjórn­sýslu­laga um rannsóknarreglu,sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Framkvæmd og efni ákvörð­unar­innar teljisteinnig brot á meðalhófsreglu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandistyðji dómkröfur sínar einkum við eftirfarandi lög, reglugerðir og samn­­inga:Lög nr. 96/2002 um útlendinga, reglugerð um útlendinga nr. 53/2003, stjórn­sýslu­lögnr. 37/1993, stjórnarskrá Íslands nr. 33/1944, lög um mannréttinda­sáttmálaEvrópu nr. 62/1994, alþjóðasamning um réttarstöðu flóttamanna frá 1951 ogviðauka við hann frá 1967, samning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórn­mála­legréttindi frá 1966, samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri grimmi­legri,ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu frá 1989, reglugerð ráðsins nr.343/2003/EB frá 18. febrúar 2003, tilskipun Evrópubandalagsins nr. 2004/83/EBfrá 29. apríl 2004 um lágmarksskilyrði til að ríkisborgarar þriðju landa eðaríkisfangs­lausir einstaklingar teljist flóttamenn eða menn sem að öðru leytiþarfnist alþjóðlegrar verndar og um inntak slíkrar verndar, tilskipun nr.2005/85/EB frá 1. desember 2005 um lágmarks­kröfur til málsmeðferðar íaðildarríkjum við veitingu og afturköllun á stöðu flótta­manns og tilskipun nr.2003/9/EB frá 27. janúar 2003 um lágmarkskröfur varðandi mót­tökuhælisleitenda. Einnig vísi stefnandi til III. og V. kafla laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu Endursending stefnanda til Svíþjóðar jafngildi ekkiendursendingu til Nígeríu Stefnduhafni því að við endursendingu til Svíþjóðar verði stefnandi umsvifalaust sendurtil Nígeríu og að endursending til Svíþjóðar jafngildi því endursendingu tilNígeríu. Úrlausnarefni máls stefnanda hafi verið afmarkað við það í hvaða ríkibeiðni stefnanda um hæli skyldi tekin til efnislegrar meðferðar. Því hafi ekkiverið tekin afstaða til þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti aðhann teldist flótta­maður í merkingu a-liðar 1. mgr. alþjóðasamningsins umstöðu flóttamanna frá 28. júlí 1951, sbr. 44. gr. og 45. gr. a laga nr.96/2002. Á þeim grundvelli hafi það aldrei verið úrlausnarefni stefndu að kannahvort stefnandi teldist flóttamaður vegna flótta hans frá Nígeríu í skilningiþessara ákvæða. Stefndu mótmæli fullyrðingum stefnandaum að endursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Nígeríu, þar semsænsk stjórnvöld hafi tekið endanlega ákvörðun í máli stefnanda. Þvert á mótistandi stefnanda til boða raunhæf úrræði til að bera endalega niðurstöðusænskra stjórnvalda undir dómstóla þar í landi. Þá geti hælisleitendur, sem séuendursendir til Svíþjóðar, borið mál sitt á nýjan leik undir stjórn­völd þar ílandi. Stefnandi eigi jafnframt kost á að leggja fram beiðni fyrirMannréttindadómstól Evrópu um bráðabirgðaráðstöfun samkvæmt 39. gr. máls­meðferðarreglnadómstólsins telji hann raunverulega hættu vera á því að hann sæti ofsóknum ogillri meðferð í Nígeríu. Slíkri beiðni til Mannréttindadómstóls Evrópu eigi aðbeina að sænska ríkinu en ekki því ríki sem sent hafi hælisleitanda tilSvíþjóðar á grundvelli Dyflinnar­reglugerðarinnar. Á heimasíðuMannréttindadómstóls Evrópu komi fram að dóm­stólnum hafi frá árinu 2008 borist1587 beiðnir á grundvelli 39. gr. málsmeðferðar­reglna dómstólsins er beinistað sænska ríkinu. Dómstóllinn hafi í 691 tilviki samþykkt slíka beiðni eða í um43% tilvika. Verði því að telja um raunhæft úrræði að ræða. Stefnanda standi því raunhæf úrræði tilboða í Svíþjóð verði honum gert að snúa þangað aftur. Ekkert bendi til þess ímálinu að stefnandi geti ekki notið þeirra réttar­úrræða sem honum standi tilboða í Svíþjóð. Stefnandi hafi hvorki borið það fyrir sig né lagt fram gögn sembendi til þess. Stefndu hafni því alfarið fullyrðingum stefnanda um aðendursending til Svíþjóðar jafngildi endur­sendingu til Nígeríu. Málsmeðferð í Svíþjóð ekkiábótavant Stefndu vísi á bug fullyrðingum stefnandaum að þeim hafi borið að rannsaka meðferð máls stefnanda í Svíþjóð og þar semþað hafi ekki verið gert hafi stefndu ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni.Stefnandi byggi á því að hann hafi ekki fengið réttláta málsmeðferð í Svíþjóð. Stefndutelji að ekkert sé fram komið í máli þessu sem sýni að ástæða sé fyrirstefnanda að óttast að sænsk stjórnvöld séu ekki í stakk búin til að veitahonum þá vernd sem af þeim sé til ætlast. Stefndu hafi ekki heimild til að óskaeftir gögnum um málsmeðferð stefnanda í Svíþjóð nema þau ákveði að taka málhans til efnislegrar meðferðar hér á landi. Öll gögn um málsmeðferðina stafiþar af leiðandi frá stefnanda. Þaugögn sem stefnandi hafi lagt fram í málinu bendi ekki til þess að niðurstaðasænskra stjórnvalda hafi verið haldin slíkum ágöllum að hún teljist ólögmæt. Afgögnum málsins sé ljóst að stefnandi hafi fengið aðgang að hælismeðferð íSvíþjóð og gengið í gegnum það ferli sem í því felist. Stefnandi hafi upphaflega sótt um hælií Svíþjóð í júní 2010 og fengið synjun á þeirri umsókn. Hann hafi kært þániðurstöðu til æðra stjórnvalds í Svíþjóð sem staðfest hafi niðurstöðuna. Viðmeðferð málsins hafi honum verið skipaður lögmaður sem hafi annast gæsluhagsmuna hans. Þótt sá lögmaður hafi haft aðsetur annars staðar í Svíþjóð enstefnandi bendi það eitt og sér ekki til þess að sú aðstoð hafi veriðófullnægjandi og leitt til þess að ákvörðun sænskra stjórnvalda hafi veriðhaldin slíkum ágöllum að ástæða hafi verið fyrir stefndu að taka mál stefnandatil meðferðar. Málsmeðferð sænskra yfirvalda íhælismálum sé almennt talin mjög vönduð. Tryggð sé réttlát málsmeðferð velumfram alþjóðlega og evrópska framkvæmd, meðal annars ef litið er tilréttaraðstoðar við hælisleitendur, munnlegrar málsmeðferðar og rökstuðningsúrlausna. Komi þetta til dæmis fram í rannsóknarskýrslu svæðis­skrifstofuFlóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Svíþjóð frá september 2011 ummálsmeðferð og afgreiðslu sænsku Útlendingastofnunarinnar. Svíþjóð hafi ennfremur, sem aðildarríki að Mannréttindasáttmála Evrópu, skuldbundið sig til aðveita öllum, sem dvelji innan lögsögu þess, þau réttindi sem sáttmálanum séætlað að tryggja. Engin rök hnígi að því að flutningurstefnanda til Svíþjóðar á grundvelli Dyflinnar­reglugerðarinnar fari í bága við1. mgr. 45. gr. laga nr. 96/2002. Þá bendi ekkert til þess að málsmeðferð íSvíþjóð sé ábótavant eða að sænsk yfirvöld muni ekki uppfylla skyldur sínarsamkvæmt 3. gr. og 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 64/1994.Þvert á móti sé málsmeðferð og réttarvernd vegna hælisleitenda í góðu horfi íSvíþjóð. Þá hafi Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna heldur ekki lagst gegnendursendingu hælisleitenda til Svíþjóðar á grundvelli Dyflinnar­reglu­gerðarinnar.Ekkert bendi því til þess að sænsk stjórnvöld séu ekki í stakk búin til aðveita stefnanda þá vernd sem ætlast sé til af þeim. Stefndu telji ósannað aðstefnandi hafi ekki hlotið réttláta málsmeðferð í Svíþjóð. Ekki skylt að taka umsóknstefnanda til efnismeðferðar hér á landi Stefnandi haldi því fram að ekki séheimilt að senda hann aftur til Svíþjóðar á grundvelliDyflinnarreglugerðarinnar, þar sem hann hafi ekki verið sendur úr landi innansex mánaða frá því Svíþjóð samþykkti að taka við honum, sbr. 20. gr.reglugerðarinnar. Í 20. gr. komi fram að flutningur hælisleitanda eigi að farafram innan sex mánaða frá því að móttökuríki samþykki beiðni um endursendingu.Í reglu­gerð nr. 1560/2003/EB sé nánar fjallað um beitingu og framkvæmdDyflinnar­reglu­gerðarinnar. Í 9. gr. komi fram að móttökuríki skuli tilkynntum frestun flutnings, sem rekja megi til áfrýjunar eða endurskoðunar meðáhrifum til frestunar. Ákvörðun stefndu, Útlendingastofnunar,frá 28. mars 2012 hafi verið kærð til stefnda, innanríkisráðuneytisins, 12.apríl 2012. Einnig hafi verið óskað eftir frestun réttaráhrifa. Stefnda,Útlendingastofnun, hafi tilkynnt sænskum stjórnvöldum 3. maí 2012 um frestun áendursendingu í samræmi við sameiginlega framkvæmd reglu­gerðar­innar. Stefndusé því hvorki skylt að senda stefnanda til Svíþjóðar innan sex mánaða á þeimgrundvelli né sé þeim skylt að taka mál hans til efnismeðferðar á þeimforsendum. Fullyrðingum stefnanda um að Dyflinnarreglugerðin eigi ekki við þarsem sex mánaða frestur sé liðinn sé því hafnað. Þá séu skilyrði 2. mgr. 3. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar ekki uppfyllt. Stefndu hafni því að stefnandi hafisvo sérstök tengsl við Ísland að réttast sé að taka mál hans fyrir hér á landi,sbr. einnig 2. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002. Ákvörðun stefndu,Útlendingastofnunar frá 28. mars 2012 hafi verið kærð til stefnda, innanríkis­ráðuneytisins,12. apríl s.á. Í greinargerð stefnanda 24. maí s.á. vegna með­ferðar málsinshjá ráðuneytinu komi hvergi fram að stefnandi sé í sambandi við íslenska konu,sem leiði til þess að hann hafi slík sérstök tengsl við landið að réttast sé aðtaka mál hans hér til efnismeðferðar. Ekki sé í höndum stefndu að rannsaka þaðsérstaklega eða að tilefnislausu hvort viðkomandi eigi í alvarleguástarsambandi beri hann það ekki fyrir sig í málinu. Stefnandi hafi hvorki verið búsettur áÍslandi né komið til landsins áður en hann óskaði eftir hæli hér á landi. Einadvöl hans hérlendis sé vegna meðferðar máls hans og hann eigi engra annarrahagsmuna að gæta hér á landi en þeirra sem felist í því að beiðni hans um hælihér á landi verði tekin til efnislegrar um­fjöllunar. Dvöl stefnanda hér álandi einskorðist því við málsmeðferð hans fyrir stjórn­völdum og nú dóm­stólum.Þótt stefnandi hafi stofnað til ástarsambands á meðan á málsmeðferð hans stóðleiði það ekki til þess að hann hafi myndað slík sérstök tengsl við landið aðrétt­lætanlegt sé á grundvelli 2. mgr. 46. gr. a laga nr. 96/2002 að taka málhans til efnismeðferðar hér á landi. Við mat á því hvort hælisleitandi hafisérstök tengsl við landið samkvæmt lagaákvæðinu skuli líta tilfjölskyldutengsla sem stofnast hafi áður en hælisleitandi kom hingað til landsen ekki tengsla sem hafi skapast við málsmeðferð hælisleitanda hér á landi. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 96/2002 getinánustu aðstandendur íslensks ríkis­borgara fengið dvalarleyfi hér á landi aðuppfylltum grunnskilyrðum dvalarleyfis samkvæmt 11. gr. sömu laga. Með nánastaaðstandanda í skilningi ákvæðisins sé meðal annars átt við maka eðasambúðarmaka en þeir þurfi að geta sýnt fram á að hafa búið saman í skráðrisambúð, eða sambúð sem staðfest sé með öðrum hætti, í að minnsta kosti tvö árog hyggist búa áfram saman, sbr. c-lið 2. mgr. 47. gr. reglugerðar nr. 53/2003.Af þessu sé ljóst að stefnandi geti ekki uppfyllt skilyrði sambúðarmaka ískilningi 13. gr. laga nr. 96/2002. Við mat á því hvort beita skuliundanþágu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnar­reglu­gerðarinnar beri að kanna hvort þaðríki sem endursenda eigi hælisleitanda til kunni að brjóta gegn 3. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Óheimilt sé að endursenda hælis­leitanda ef sýnter fram á með rökstuddum hætti að raunveruleg hætta sé á að ríki brott­vísihælisleitanda þangað sem hann eigi á hættu að lenda í aðstæðum sem fari í bágavið 3. gr. sáttmálans. Skoða þurfi hvort slíkur ágalli sé á málsmeðferð þessríkis, sem endursenda eigi viðkomandi til, að það brjóti í bága við 13. gr.mannréttinda­sáttmála Evrópu. Vitað sé að málsmeðferð sænskrayfirvalda í málefnum hælisleitenda sé vönduð og hafi sænsk yfirvöld tryggtréttláta málsmeðferð vel umfram alþjóðlega og evrópska framkvæmd. Ekki hafikomið fram nein rök í málinu sem sýni að ástæða sé fyrir stefnanda að óttast aðsænsk stjórnvöld séu ekki í stakk búin að veita þá vernd sem af þeim sé tilætlast. Þá sé ekkert sem bendi til þess að málsmeðferð í Svíþjóð sé ábóta­vanteða að sænsk yfirvöld muni ekki uppfylla skyldur sínar samkvæmt 3. gr. mann­réttinda­sáttmálaEvrópu eða geri sennilegt að stefnandi eigi á hættu að sæta pynd­ingum eðaillri meðferð verði hann sendur til heimalands síns. Auk þess hafi ekkert komiðfram í málinu sem bendi til þess að slíkur ágalli sé á málsmeðferð sænskrayfirvalda að það brjóti í bága við 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá hafiFlótta­manna­stofnun Sameinuðu þjóðanna ekki lagst gegn endursendingu hælis­leitendatil Sví­þjóðar á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar líkt og gert hafi verið ítilviki Grikk­lands. Stefnandi hafi ekki nefnt atriði sembendi til þess að endursending hans til Svíþjóðar samrýmist ekkimannréttindasáttmála Evrópu. Þá bendi ekkert til þess að stefnandi geti ekki notiðþeirra réttarúrræða sem honum standi til boða í Svíþjóð, enda hafi hann ekkiborið það fyrir sig í máli þessu. Af þeim sökum hafni stefndu því að skilyrðiundanþágu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar séu uppfyllt í máli þessu. Ekki brot á málsmeðferðarreglum Stefnandi byggi kröfuna um ógildingueinnig á því að stefndu hafi brotið máls­með­ferðar­reglur stjórnsýslulaga nr.37/1993 við afgreiðslu málsins. Brotnar hafi verið málshraðaregla 9. gr.laganna og rannsóknarregla 10. gr. þeirra. Þá geri stefnandi enn fremurathugasemd við að ekki hafi verið fjallað um dvalarleyfi af mannúðarástæðum íákvörðun stefndu, Útlendingastofnunar, og úrskurði stefnda,innanríkisráðuneytisins. Stefndu mótmæli þessum staðhæfingum stefnanda semröngum. Tíminn sem málsmeðferð stefnanda tókfyrir íslenskum stjórnvöldum hafi verið í samræmi við málsmeðferðarreglu 9. gr.stjórnsýslulaga. Þar segi að ákvarðanir í málum stjórnvalda skuli teknar svofljótt sem unnt sé. Í ákvæðinu felist meðal annars áskilnaður um að aldrei megivera um ónauðsynlegan drátt á afgreiðslu máls að ræða. Meta verðimálsmeðferðina heildstætt í hverju máli fyrir sig og hvað geti talist eðli­legurmálsmeðferðartími. Úrlausn stjórnsýslumála geti tekið mislangan tíma. Oft séfyrirsjáanlegt að afgreiðsla umfangsmikils máls geti tekið langan tíma og þvísé ekki hægt að miða við ákveðin tímamörk. Hælismálséu þess eðlis að málsmeðferð þeirra geti verið flókin og umfangsmikil. Skoðaþurfi ítarlega upplýsingar um aðstæður í því landi sem senda eigi hælis­leitandatil. Þá þurfi að skoða málsgögnin af mikilli nákvæmni og taka hælisleitanda íviðtal. Því verði að teljast eðlilegt að afgreiðsla hælismála taki einhverntíma. Stefnandihafi sótt um hæli hér á landi 16. desember 2011. Endanleg niðurstaðastjórnvalda hafi verið birt stefnanda 2. ágúst 2012. Því sé um rúmlega sjömánaða málsmeðferðartíma að ræða á báðum stjórnsýslustigum. Sá tími verði ekkitalinn óeðlilegur í ljósi eðli málsins. Með því hafi ekki verið brotið ámálshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga. Þá telji stefnandi að stefndu hafibrotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Aðstæður stefnanda íNígeríu hafi hvorki verið kannaðar né aðstæður í landinu almennt. Ekki hafiverið haft samstarf við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og á síðaristigum hafi persónulegar aðstæður stefnanda ekki verið rannsakaðar. Stefnduvísi þessu öllu á bug og mótmæli því að málið hafi ekki verið rannsakaðnægilega. Í rannsóknarreglunni felist meðalannars sú skylda stjórnvalds að sjá til þess að eigin frumkvæði að málsatvikstjórnsýslumáls séu nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Íreglunni felist hins vegar ekki að stjórnvald þurfi sjálft að afla allra upp­lýs­inga.Það fari eftir eðli stjórn­sýslu­máls og réttarheimild þeirri sem verði grund­völlurákvörðunar um það hvaða upplýsinga stjórnvald þurfi sjálft að afla svo að rann­sóknmáls teljist fullnægjandi. Mál teljist nægjanlega upplýst þegar þeirra upplýs­ingahafi verið aflað sem nauðsynlegar séu til að taka efnislega rétta ákvörðun íþví. Við með­ferð hælismála sé ávallt leitað sjálfstæðra upplýsinga um það landsem senda eigi hælis­leitanda til á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar áðuren úrskurðað er í máli. Réttindi stefnanda hafi á engan háttverið fyrir borð borin við meðferð máls hans. Stefnandi hafi komið að ítarlegumgögnum sem hafi verið skoðuð gaumgæfilega áður en tekin var ákvörðun í málinu.Stefndu hafi metið málið nægilega rannsakað, enda hafi þau enga hagsmuni haftaf því að taka ákvörðun og úrskurða í málinu án þess að vera fyllilega örugg umað skilyrði 10. gr. stjórnsýslulaga væru uppfyllt. Úrlausnarefni máls þessa fyrirstjórnvöldum hafi verið afmarkað við það í hvaða ríki beiðni stefnanda um hæliskyldi vera tekin til efnislegrar meðferðar. Því hafi ekki verið tekin afstaðatil þess hvort aðstæður stefnanda væru með þeim hætti að hann teldistflóttamaður í merkingu a liðar 1. mgr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna frá28. júlí 1951, sbr. 44. gr. og 44. gr. a laga nr. 96/2002. Á þeim grundvellihafi stefndu ekki borið að rannsaka hvort stefnandi teldist flóttamaður vegnaflótta hans frá Nígeríu. Þar af leiðandi hafi það ekki verið í verkahringþeirra að rannsaka betur að­stæður í Nígeríu. Því hafi ekki verið um brot gegnrannsóknarreglu 10. gr. stjórn­sýslulaga að ræða. Í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 96/2002 segiað í málum sem varði umsóknir um hæli sé stjórnvöldum skylt að eiga samvinnuvið Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og leita upplýsinga hjá stofnuninniþegar það eigi við. Stjórnvöld hafi því svigrúm til að meta hvort beita eigiþessari heimild við öflun upplýsinga í hælismálum. Í máli þessu hafi ekki veriðtalin þörf á að óska eftir samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Fram hafi komið að ástarsambandstefnanda við íslenska konu hafi hafist eftir að ákvörðun stefndu,Útlendingastofnunar, lá fyrir. Stefnandi hafi notið lögmanns­aðstoðar viðmeðferð málsins hjá stefnda, innanríkisráðuneytinu, og hafi lögmanni hans veriðveittur töluverður frestur til að leggja fram greinargerð í máli stefnanda þarsem hann hefði þurft að afla gagna frá Svíþjóð. Hvorki hafi þess verið getið ígreinar­gerð stefnanda frá 24. maí 2012, eða í gögnum sem fylgdu henni, að hannætti í alvarlegu ástarsambandi við íslenskan ríkisborgara sem ætti að leiða tilþess að hann hefði myndað svo sérstök tengsl við landið að réttlætanlegt væriað taka mál hans til efnismeðferðar hér á landi. Í rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga felist ekki að stjórnvöldum sé skylt að afla allra upplýsinga ístjórnsýslumáli. Ef aðili að stjórnsýslumáli telji ákveðnar upp­lýs­ingar ogsjónarmið vera mikilvæg fyrir niðurstöðu málsins beri honum að leggja þær fram.Stjórnvöldum beri þá að kanna það sem fram hafi komið og skoða hvort það getihaft áhrif á niðurstöðu málsins. Það sé því ekki í höndum stefndu að kanna afsjálfsdáðum jafn persónulegar aðstæður í lífi aðila stjórnsýslumála og hvortvið­komandi sé í alvarlegu ástarsambandi. Með vísan til þessa sé því hafnað aðstefndu hafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi hafi sótt um hæli hér á landi16. desember 2011. Óskað hafi verið eftir því að umsókn hans um hæli yrði tekinfyrir hér á landi auk þess sem óskað hafi verið eftir því að honum yrði veittdvalarleyfi hér á landi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 12. gr. f laganr. 96/2002. Samkvæmt 3. mgr. lagagreinarinnar skuli, ef sótt hefur verið umhæli samkvæmt 46. gr. laganna, fyrst skorið úr því hvort skilyrði séu til þessað veita hæli áður en ákvæði 12. gr. f sé beitt. Með því sé átt við að efumsókn um hæli er tekin til efnismeðferðar hér á landi en ekki ákveðið aðendursenda hælisleitanda á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar beristjórnvöldum að kanna fyrst hvort hælisleitandi upp­fylli skilyrði til að veraveitt hæli hér á landi. Reynist svo ekki vera beri stjórn­völdum hins vegar aðkanna hvort hælisleitandi uppfylli skilyrði 12. gr. f laga nr. 96/2002 ummannúðaraðstæður. Þegar ljóst var að sænsk stjórnvöld bæru ábyrgð á hælisumsóknstefnanda á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar og mál hans yrði ekki tekiðtil efnismeðferðar hér á landi hafi ekki verið skorið úr um hvort aðstæðurstefnanda væru með þeim hætti að hann teldist flóttamaður í merkingu a liðar 1.gr. alþjóðasamnings um stöðu flótta­manna frá 28. júlí 1951, sbr. 44. gr. og44. gr. a laga nr. 96/2002. Meginregla Dyflinnarsamstarfsins sé aðreglugerðinni skuli beitt eins og unnt sé, enda hafi aðildarríkin tekist áhendur skuld­bindingar þess efnis. Meginforsenda sam­starfsins sé aðaðildarríkin treysti hvert öðru til að gæta þess að málsmeðferð hælis­umsóknasamræmist þeim kröfum og skuld­bindingum sem rekja megi til alþjóðlegraskuldbindinga á sviði mannréttinda, Evrópu­samstarfs og eigin löggjafarríkjanna. Með því að hælisleitandi geti lagt fram umsókn um dvalar­leyfi ágrundvelli mannúðar­ástæðna, sbr. 12. gr. f laga nr. 96/2002, í kjölfar þess aðhonum hafi verið synjað um efnislega meðferð á grundvelli Dyflinnar­reglugerðarinnarsé verið að sniðganga mark­mið reglugerðarinnar. Með því móti fengihælisleitandi efnislega meðferð máls síns án þess að þurfa að lúta reglumDyflinnar­samstarfsins. Sérstaklega sé tekið fram í 3. mgr. 12. gr. f að skeraþurfi fyrst úr um það hvort skil­yrði séu til staðar til að veita hæli áður enákvæðinu er beitt. Því hafi stefndu ekki verið skylt að taka afstöðu til þess hvortstefnandi ætti rétt á dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða samkvæmt 12.gr. f laga nr. 96/2002. Af öllu ofangreindu telji stefndu ljóstað úrskurður stefnda, innanríkis­ráðuneytisins, frá 9. júlí 2012 og ákvörðunstefndu, Útlendingastofnunar, frá 28. mars 2012, séu gild. Verði því að sýknastefndu af kröfum stefnanda. Í framhaldssök krefjist stefndu sýknu.Kröfum og málatilbúnaði stefnanda sé mót­mælt. Stefndu hafni því að ákvörðunÚtlendingastofnunar frá 2. nóvember 2012, um að fella niður þjónustu ogframfærslu til handa stefnanda, hafi ekki lagastoð. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. b laga umútlendinga geti ráðherra sett reglur um að útlendingur, sem sæki um hæli, skulidveljast í tilteknu sveitarfélagi og í húsnæði, sem lagt hafi verið til, þar tilendanleg ákvörðun liggi fyrir um umsóknina. Enn fremur segi í 2. mgr. að mælaskuli fyrir um réttindi hælisleitenda í reglugerð, þar með taliðlágmarksframfærslu. Í 94. gr. reglugerðar nr. 53/2003 umútlendinga komi fram að á meðan mál hælis­umsækjanda sé til meðferðar skulihælisumsækjandi dveljast á tiltekinni mót­töku­stöð eftir ákvörðun lögregluog/eða Útlendingastofnunar. Dómsmálaráðuneytið (nú innan­ríkis­ráðuneytið)ákveði hvaða staðir séu móttökustöðvar í samræmi við samning ráðu­neytisins ogþess eða þeirra aðila sem ráðuneytið hafi falið umönnun hælis­umsækj­enda áhverjum tíma. Í samræmi við reglugerðarákvæðið hafiráðuneytið gert samning við Reykjanesbæ og Útlendingastofnun um umönnunhælisleitenda 12. febrúar 2004. Með honum hafi Reykjanesbær tekið að sér aðannast um fólk er leiti hælis á Íslandi sem flótta­menn, sbr. 1. gr.samningsins. Umönnun vari á meðan mál hælisleitanda sé til af­greiðslu hjástjórnvöldum nema Útlendingastofnun tilkynni um annað, sbr. 1. mgr. 3. gr. samn­ingsins. Stefndu byggi á því að lagaheimild súsem hér um ræði sé skýr. Ákvæði 1. mgr. 47. gr. b sé til komið með lögum nr.115/2010 og með því hafi lögum nr. 96/2002 verið breytt. Í greinargerð meðfrumvarpi því sem varð að lögunum segi að ákvæði 1. mgr. 47. gr. b laga nr.96/2002 veiti næga lagastoð fyrir reglum sem settar kunni að vera umvistunarúrræði þeirra sem ekki geti séð fyrir sér sjálfir á meðan umsókn umhæli sé tekin til meðferðar. Sé vísað til 94. gr. reglugerðar nr. 53/2002 umþau fyrir­mæli um vistun útlendinga samkvæmt greininni sem framkvæmdin byggistá. Í athuga­­semdum í greinargerð sé enn fremur vísað til þess aðhælisleitendur hér á landi séu vistaðir á tilteknum stöðum í Reykjanesbæ, getiþeir ekki framfleytt sér, í samræmi við samning Útlendingastofnunar viðReykjanesbæ. Í lögskýringargögnum sé tekinn af allur vafi um það að þeimhælisleitendum sem ekki geti séð fyrir sér sjálfir verði tryggðlágmarksþjónusta. Sé innanríkisráðuneytinu falið að ákveða hvaða staðir séumóttökustöðvar í samræmi við samning ráðuneytisins og þess eða þeirra aðila semráðuneytið hafi falið umönnun hælisumsækjenda á hverjum tíma, sbr. einnig 94.gr. reglugerðar nr. 53/2003. Samkvæmt framangreindu sé útfærsla áframfærslu stefnanda útlistuð í lögum nr. 96/2002 og reglugerð nr. 53/2003. Ágrundvelli þessara ákvæða hafi stefndu gert samning við Reykjanesbæ umframfærslu hælisumsækjenda. Samningur stefndu við Reykjanesbæ eigi sér þar afleiðandi skýra lagastoð og um aðstoð til handa stefnanda fari eftir þeimsamningi. Eðli málsins samkvæmt sjái Reykjanesbær eingöngu um að annast fólksem dveljist í sveitarfélaginu en ekki utan þess. Sé það enn fremur í samræmivið IV. kafla laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Aðeins þeir semdveljist á vegum félagsþjónustu Reykja­nesbæjar geti fengið aðstoð samkvæmtsamn­ingnum. Aðstoð við hælisleitanda ljúki ef hann ákveður af sjálfsdáðum aðnýta sér ekki aðstoð félags­þjónustu Reykjanesbæjar, sbr. 6. gr. samningsins.Fullyrðingum stefnanda um að samningurinn geti ekki talist fullnægjandilagastoð til að skerða rétt hælisleitanda til framfærslu sé því hafnað. Þá vísi stefndu einnig á bugfullyrðingum um að ekkert í samningnum gefi til kynna að réttlætanlegt hafiverið að fella niður framfærslu til stefnanda. Fyrrgreind 6. gr. samningsins séskýr. Stefnanda hafi ítrekað verið tilkynnt að til þess að fá þjónustu ogframfærslu yrði hann að vera búsettur í Reykjanesbæ. Engu að síður hefði hanntilkynnt Útlendingastofnun að hann hefði skráð sig í sambúð í Hafnarfirði. Þáhafi ekki náðst í hann á dvalarstað hans í Reykjanesbæ, þrátt fyrir ítrekaðartilraunir. Hafi því verið talið að hann hefði flust til Hafnarfjarðar og byggiþá utan Reykjanes­bæjar. Þar með hafi fallið niður skylda Reykjanesbæjar til aðannast stefnanda, sbr. 6. gr. samningsins. Stefnandi hefði ákveðið afsjálfsdáðum að nýta sér ekki þjónustu Reykjanesbæjar þrátt fyrir að honum værifullkunnugt um hvaða afleiðingar það kynni að hafa og þar með hafi þjónusta ogframfærsla við hann verið felld niður samkvæmt 6. gr. samningsins. Stefndu mótmæli því aðÚtlendingastofnun sé ekki heimilt að taka ákvarðanir um framfærslu stefnanda,þar sem slík ábyrgð falli á sveitarfélög. Stefnandi sé hælis­leitandi á Íslandiog bíði afgreiðslu umsóknar um hæli hér á landi. Um framfærslu hælisumsækjendaá meðan þeir bíði mála sinna hér á landi fari eftir 1. mgr. 47. gr. b laga nr.96/2002, 94. gr. reglugerðar nr. 53/2003 og fyrrgreindum samningi milli stefnduog Reykjanesbæjar. Af framangreindu sé ljóst að Útlendingastofnun hafi veriðréttur aðili til að taka ákvörðun um framfærslu stefnanda. Stefndu byggi á þvíað ákvörðun Útlendingastofnunar frá 2. nóvember 2012 hafi verið lögmæt og hafnifullyrðingum stefnanda um annað. Ekki hafi verið um brot áákvæðum stjórnarskrár að ræða Stefndu hafni því að brotið hafi veriðá stjórnarskrárvörðum mannréttindum stefnanda samkvæmt 1. mgr. 76. gr. og 4.mgr. 66. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Með ákvæðum 1.mgr. 47. gr. b laga nr. 96/2002, 94. gr. reglu­gerðar nr. 53/2003 og samningnummilli stefndu og Reykjanesbæjar um umönnun hælis­leitenda sé hælisleitendumtryggð sú aðstoð sem kveðið sé á um í 1. mgr. 76. gr. stjórnar­skrár. Stefnduhafi í engu skert þennan rétt stefnanda. Stefndu mótmæli því að ákvörðunÚtlendingastofnunar gangi í berhögg við stjórnar­skrárbundinn rétt stefnandatil ferðafrelsis samkvæmt 4. mgr. 66. gr. stjórnar­skrár. Í ákvæðinu sé mæltfyrir um réttinn til að ráða búsetu sinni og vera frjáls ferða sinna með þeimtakmörkunum sem settar séu með lögum. Það, að stefnandi kjósi að búa annarsstaðar þrátt fyrir að skýrt sé kveðið á um það í 94. gr. reglugerðarinnar aðhælisleitendur skuli dveljast á tiltekinni móttökustöð eftir ákvörðun lögregluog/eða Út­lend­inga­stofnunar, geti ekki falið í sér að brotið hafi verið gegnstjórnar­skrár­vörðum rétti stefnanda. Þvert á móti hafi stefnandi frelsi tilþess að ákveða sjálfur hvort hann vilji dveljast utan Reykjanesbæjar á eiginvegum og framfæri eða dveljast í Reykja­nesbæ og fá þá þjónustu sem þar sé íboði fyrir hælisleitendur. Ákvörðun um niður­fellingu á þjónustu hafi ekkiskert ferðafrelsi stefnanda eða frelsi hans til þess að ráða búsetu sinni, endahafi stefnandi ekki sýnt fram á það. Stefndu vísi því á bug að brotið hafiverið gegn rétti stefnanda til friðhelgi einka­lífs, sbr. 71. gr.stjórnarskrárinnar eða að lög nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferðpersónuupplýsinga hafi verið brotin. Ástæður þess að uppgötvast hafi aðstefnandi var ekki talinn hafa búsetu lengur í Reykjanesbæ hafi veriðtilkynning hans til Útlendinga­stofnunar um að hann ætlaði að skrá sig í sambúðmeð konu í Hafnarfirði og árangurs­lausar tilraunir fulltrúa félagsþjónustuReykjanesbæjar til að hitta stefnanda fyrir á dvalar­stað hans í bænum.Stefnandi hafi komið í afgreiðslu Útlendinga­stofnunar 28. september 2012 og ídagbókarkerfi stofnunarinnar sé skráð að hann vilji sækja um dvalar- ogatvinnuleyfi og sé búinn að skrá sig í sambúð með íslenskri stúlku í Hafnar­firði.Þá hafi stefnandi tjáð starfsmanni félags­þjónustu Reykjanesbæjar í lok október2012 að hann væri nánast ekkert í Reykja­nesbæ og gæti ekki hugsað sér að búaþar. Þessi atriði hafi legið til grundvallar ákvörðun Útlendingastofnunar umniðurfærslu framfærslu og þjónustu við stefnanda. Yfirlit innkaupaferðastefnanda í Bónus hafi því engin áhrif haft á ákvörðun Út­lendinga­­stofnunarog því sé mótmælt að yfirlitið hafi verið notað í þeim tilgangi að fella niðurfram­færslu gagnvart stefnanda. Kortið sem stefnandi hafi haft yfir að ráða, oggildi sem inn­eignarkort í verslanir Bónus, sé eign félagsþjónustuReykjanesbæjar sem hafi aðgang að yfirliti kortsins í gegnum heima­síðuverslunarinnar. Ekki sé hægt að fallast á að um brot á friðhelgi og persónu­upplýsingumhafi verið að ræða, þar sem kortið sé eign félagsþjónustunnar og upplýsingar umfærslur af kortinu hafi ekki verið afhentar öðrum en stefnanda sjálfum. Þá sé því mótmælt að ákvörðun stefnda,Útlendingastofnunar, hafi leitt til ólögmætrar skerðingar á stjórnarskrárvörðumeignarétti stefnanda, þar sem stefnandi hafi átt 894 krónur inni áinnkaupakortinu þegar því var lokað. Upphæðin hafi verið greidd stefnanda,þrátt fyrir að fyrir liggi að hann hafi um tveggja mánaða skeið ekki veriðbúsettur í Reykjanesbæ og því fengið greiðslur sem hann viti að hann ætti ekkirétt á. Sé því ekki um skerðingu á eignarétti hans að ræða. Ekki hafi verið brotið gegnstjórnsýslulögum Stefndu hafni því að brotið hafi veriðgegn stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Stefnanda hafi verið veittur andmælarétturáður en ákvörðun var tekin um niður­fellingu framfærslu. Stefnanda hafi ítrekaðverið gerð grein fyrir því að til þess að eiga rétt á framfærslu og þjónustuyrði hann að vera búsettur í Reykjanesbæ. Þrátt fyrir það hafi hann kosið aðfæra dvalarstað sinn frá sveitarfélaginu. Honum hafi verið gefinn kostur á aðskýra mál sitt og gefinn hæfilegur fyrirvari áður en ákvörðunin tæki gildi.Starfsmaður félagsþjónustu Reykjanesbæjar hefði haft samband við stefnanda sím­leiðis30. október 2012 og tilkynnt honum að þar sem hann byggi ekki lengur í úthlut­aðriíbúð að Tjarnargötu 3 yrði á næstunni felld niður framfærsla og önnur þjónustatil hans. Þegar ekki hafi náðst í stefnanda þar hafi starfsmaður félagsþjónustuReykjanes­bæjar hringt í hann 2. nóvember s.á. og tjáð honum að hann hefðifengið bréf frá Útlendingastofnun, þar sem fram kæmi að frá og með 2. nóvember2012 yrði framfærsla og þjónusta við hann felld niður. Starfsmaðurinn hefðijafnframt beðið stefnanda um að koma og sækja umrætt bréf næst þegar hann yrðií Reykjanesbæ og skila lyklum að íbúðinni og tæma hana. Stefnandi hafi sóttbréfið 8. sama mánaðar en neitað að skila lyklum. Stefnanda hafi ítrekað veriðgerð grein fyrir afleiðingum þess að búa annars staðar en í Reykja­nes­bæ. Þarsem honum hafi verið fullkunnugt um fyrir­ætlanir Útlendingastofnunar um aðfella niður þjónustu við hann þyki sá frestur sem stefnanda var veittur ekkiósann­gjarn. Stefnandi hefði auðveldlega getað farið eftir þeim reglum semhonum hefðu verið kynntar og flutt aftur í Reykjanesbæ. Hefði þá aldrei komiðtil þess að þjónusta við hann yrði felld niður. Því sé þar af leiðandi mótmæltað stefndu hafi hvorki veitt stefnanda andmælarétt við töku ákvörðunar þeirrarsem liggi til grundvallar máli þessu né tilkynnt honum um meðferð málsins enslíkar fullyrðingar í stefnu séu rangar. Stefndu mótmæli því að brotið hafiverið gegn lögmætisreglu eða réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. ÁkvörðunÚtlendingastofnunar hafi átt sér fulla lagastoð, eins og stefndu hafi rökstutt,auk þess sem hún hafi verið byggð á málefnalegum sjónar­miðum. Ljóst sé af 94.gr. reglugerðar nr. 53/2003, sem skýr heimild sé fyrir í lögum nr. 96/2002, aðÚtlendingastofnun sé heimilt að ákveða hvar stefnandi búi þegar hann þiggiþjónustu sem hælisleitandi. Engu að síður hafi Útlendingastofnun ekki skyldað hælisleitendurtil að dveljast í Reykjanesbæ ef þeir kysu að búa annars staðar. En þar semReykjanesbær sé eina sveitarfélagið sem hafi gert samning við stefndu umframfærslu hælisleitenda verði þeir sem kjósi að þiggja hana að dveljast ísveitar­félaginu. Þá sé einnig mótmælt fullyrðingum um að stefnda, Útlendinga­stofnun,hafi farið út fyrir valdmörk sín við töku ákvörðunar um niðurfellingu þjónustutil stefnanda. Útlendingastofnun hafi að lögum fullt vald til þess að hlutasttil um fram­færslu og þjónustu til hælisumsækjenda hér á landi. Þá megi einnigbenda á að skráning búsetu hælisleitenda hjá Þjóðskrá Íslands sé í höndumÚtlendingastofnunar þegar umsækjandi sæki um hæli hér á landi. Hælisleitendurséu auk þess skráðir utan­garðs­skráningu þar til Útlendingastofnun hafi tekiðákvörðun um hvort þeim skuli veitt hæli hér á landi. Það sé því rangt semhaldið sé fram í stefnu að Útlendinga­stofnun geti ekki tekið ákvarðanir ítengslum við búsetu hælisleitenda. Stefndu mótmæli því að ákvörðun umniðurfellingu þjónustu og framfærslu til stefnanda hafi verið afturvirk. Framkomi í bréfi Útlendingastofnunar til stefnanda frá 2. nóvember 2012 að þjónustaReykjanesbæjar við stefnanda verði felld niður frá og með dagsetningu bréfsins.Ekki sé því rétt að þjónusta við hann hafi verið felld niður 31. október samaár. Auk þessa liggi fyrir að síðasta greiðsla til stefnanda inn áinnkaupakortið í versluninni Bónus hafi verið 30. október 2012. Strangt tiltekið hafi því ekki komið til niðurfellingar á framfærslu fyrr en 6. nóvembersama ár þegar næsta innborgun inn á kortið hefði komið til. Stefndu mótmæli því sem fram komi ístefnu að stofnunin hafi ekki orðið við beiðni um rökstuðning.Útlendingastofnun hafi rökstutt ákvörðun sína ítarlega í bréfi 29. nóvember2012 sem hafi verið svar við beiðni stefnanda um rökstuðning sjötta samamánaðar. Þá hafni stefndu því að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga eða öðrum ákvæðum laganna og sé fullyrðingum um annað vísað ábug. Málskostnaðarkröfu sína styðji stefnduvið ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu vísa tilreglugerðar Framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1560/2003 frá 2. september 2003 umnákvæmar reglur um beitingu reglugerðar ráðsins (EB) nr. 343/2003 um að koma áviðmiðunum og fyrirkomulagi við að ákvarða hvaða aðildarríki beri ábyrgð ámeðferð umsóknar um hæli sem ríkisborgari þriðja lands leggi fram í einuaðildarríkjanna, sbr. auglýsingu nr. 29 í C-deild Stjórnar­tíðinda, 3. desember2003. Þá sé vísað til reglugerðar Ráðsins (EB) nr. 343/2003 frá 18. febrúar2003 um að koma á viðmiðunum og fyrirkomulagi við að ákvarða hvaða aðildarríkiberi ábyrgð á meðferð umsóknar um hæli sem ríkisborgari þriðja lands leggi framí einu aðildarríkjanna, sbr. auglýsingu nr. 14 í C- deild Stjórnartíðinda, 30.maí 2003, og samnings milli Evrópubandalagsins og lýðveldisins Íslands ogkonungs­ríkisins Noregs um viðmiðanir og fyrirkomulag við að ákvarða hvaða ríkiskuli fara með beiðni um hæli sem lögð sé fram í aðildarríki eða á Íslandi eðaí Noregi, sbr. auglýsingu nr. 3 í C-deild Stjórnartíðinda, 14. mars 2001. Loksvísi stefndu til dóms Evrópudómstólsins frá 29. janúar 2009 í máli C-19/08, Petrosian and othersv. Migrationsverket og dóms MannréttindadómstólsEvrópu frá 21. janúar 2011 í máli M.S.S. v. Belgium and Greece. Niðurstaða Í úrskurðiinnanríkisráðuneytisins frá 9. júlí 2012, sem stefnandi krefst að felldur verðiúr gildi, kemur fram að sænsk stjórnvöld hafi samþykkt að taka við stefnanda ágrundvelli e-liðar 1. mgr. 16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar eins og fram komií bréfi þeirra 20. janúar 2012. Í tilvitnuðu ákvæði, sem er í reglugerð343/2003/EB, eru fyrirmæli um að aðildarríki, sem beri ábyrgð á meðferðumsóknar um hæli samkvæmt reglugerðinni, skuli vera skuldbundið til að taka afturvið, samkvæmt skilyrðum sem mælt sé fyrir um í 20. gr., ríkisborgara þriðjalands sem það hefur synjað um hæli og sem staddur er á yfirráðasvæði annarsaðildarríkis án leyfis. Óumdeilt er í málinu að stefnanda var synjað um hæli íSvíþjóð í júní 2010. Stefnandi kærði þá ákvörðun en hún var staðfest. Þá kemur fram í úrskurðinum aðSvíþjóð beri ábyrgð á hælisumsókn stefnanda samkvæmt 13. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar. Reglugerðin var sett í þeim tilgangi að koma áviðmiðunum og fyrirkomulagi við að ákvarða hvaða aðildarríki beri ábyrgð ámeðferð umsóknar um hæli sem ríkisborgari þriðja lands leggur fram í einu afaðildar­ríki Evrópusambandsins, Íslandi eða Noregi. Í 1. mgr. 3. gr.samningsins kemur fram að aðeins það aðildarríki sem beri ábyrgð, samkvæmt þeimviðmiðunum sem mælt er fyrir um í III. kafla, skuli taka umsókn um hæli tilmeðferðar. Ákvæði 2. mgr. 3. gr. heimilar þó aðildarríkjum að taka hælisumsókntil meðferðar, þrátt fyrir að hælis­leitandi hafi áður lagt fram umsókn í öðruríki. Ber það ríki þá ábyrgð á hælis­umsókninni og skal taka hana tilefnislegrar meðferðar. Stefnandi byggir á því aðstefndu beri að taka umsókn hans til efnislegrar meðferðar hér á landi þar semsá frestur sem reglugerðin veitir til að endursenda hann til Svíþjóðar séliðinn. Eins og áður er fram komið hafasænsk stjórnvöld samþykkt að taka við stefnanda á grundvelli e-liðar 1. mgr.16. gr. Dyflinnarreglugerðarinnar, sbr. fyrrgreint bréf frá 20. janúar 2012.Samkvæmt d-lið 1. mgr. 20. gr. reglugerðarinnar á flutningur hælisumsækjandatil þess ríkis, sem samþykkt hefur að taka við honum aftur, að fara fram ísamræmi við innlend lög aðildarríkisins, sem leggur fram beiðni, eins fljótt ogvið verður komið og í síðasta lagi innan sex mánaða frá því að beiðni um að umsækjandiyrði tekinn í umsjá var samþykkt eða ákvörðun tekin um áfrýjun eða endurskoðunef um er að ræða áhrif til frestunar. Telja verður að sex mánaða fresturinnbyrji ekki að líða á meðan hælisumsækjandi neytir réttarúrræða í þeim tilgangiað fá ákvörðun um endursendingu hnekkt, eins og stefnandi hefur hér gert.Samkvæmt því byrjar fresturinn ekki að líða fyrr en endanleg ákvörðun hefurverið tekin í máli stefnanda hér á landi. Ber því að hafna þeirri málsástæðustefnanda að skylt hafi verið að taka umsókn hans um hæli til efnislegrarmeðferðar hér á landi þar sem frestur til að senda hann til Svíþjóðar hafiverið liðinn. Svo sem fram hefur komið lagðistefnandi fram beiðni 16. desember 2011 hjá Lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu umað honum yrði veitt hæli hér á landi sem flótta­­maður. Með ákvörðunÚtlendingastofnunar 28. mars 2012 var því hafnað að beiðni hans yrði tekin tilefnismeðferðar hér á landi og skyldi hann endur­sendur ásamt beiðni sinni tilSvíþjóðar. Innanríkisráðuneytið staðfesti ákvörðun Út­lend­inga­­stofnunar meðúrskurði 9. júlí 2012. Í ákvörðun stefnda,Útlendingastofnunar, kemur fram að sænsk yfirvöld hafi samþykkt 20. janúar 2012að taka við stefnanda að nýju samkvæmt e-lið 1. mgr. 16. gr.Dyflinnarreglugerðarinnar. Þá segir í ákvörðuninni að næst komi því tilskoðunar hvort undanþáguheimild 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar ætti við ímálinu en hún feli í sér frávik frá meginreglunni í 1. mgr. 3. gr. hennar semkveði á um að það aðildarríki sem beri ábyrgð samkvæmt reglugerðinni skuli takaumsókn um hæli til meðferðar. Taldi Útlendingastofnun að við mat á því hvortundanþágu­heimildinni yrði beitt þyrfti að líta til þess hvort umsækjandi hefðisvo sérstök tengsl við landið að rétt væri að taka mál hans til meðferðar hér álandi, hvort umsækjandi tilheyrði sérstaklega viðkvæmum félagshópi eða hvortveruleg hætta væri á því að umsækjandi myndi sæta mannréttindabrotum í því ríkisem hann yrði sendur til. Þá þyrfti jafnframt að líta til laga um útlendinga,sérstaklega 44. gr. og 44. gr. a um vernd gegn ofsóknum og 2. mgr. 46. gr. a,sem kveði á um að ekki skuli endursenda flóttamann til annars ríkis samkvæmtc-, d- og e-lið 1. mgr. 46. gr. a laganna ef hann hafi slík sérstök tengsl viðlandið að nærtækast væri að hann fengi hér vernd, eða ef sérstakar ástæður mæliannars með því. Einnig þyrfti að líta til alþjóðlegra mann­réttinda­­sáttmálasem Ísland væri aðili að, eins og Flóttamanna­samningsins og mann­réttinda­­sáttmálaEvrópu. Útlendingastofnun taldi ekkertfram komið í gögnum málsins sem gæfi tilefni til að álykta að umsókn stefnandahafi hlotið ósanngjarna málsmeðferð í Svíþjóð. Þá hafi stefnandi ekki lagt framgögn sem sýndu fram á að umsókn hans í Svíþjóð myndi ekki fá vandaða ogefnislega málsmeðferð yrði hann endursendur þangað. Loks var það matÚtlendingastofnunar að ekki væri ástæða til að ætla að 1. mgr. 2. gr. mann­réttinda­sáttmálaEvrópu, ásamt 3. og 5. gr. hans, væru ekki virtar í endurviðtöku­ríkinuSvíþjóð. Niðurstaða Útlendingastofnunar var því sú að aðstæður stefnanda væru ekkislíkar að ástæða þætti til að beita undanþágureglu 2. mgr. 3. gr. Dyflinnar­reglu­gerðarinnarog taka mál hans til efnismeðferðar hér á landi. Innanríkisráðuneytið staðfestiþá niðurstöðu Útlendingastofnunar að 2. mgr. 46. gr. a laga um útlendinga ættiekki við í máli stefnanda þar sem talið var að eina dvöl hans hérlendis værivegna málsmeðferðar stjórnvalda. Þá féllst ráðuneytið enn fremur á þausjónarmið Útlendingastofnunar að undanþáguákvæði 2. mgr. 3. gr. Dyflinnar­reglu­gerðarinnaryrði ekki beitt þar sem hvorki var talið að Svíþjóð kynni að brjóta gegn 3. gr.mannréttindasáttmála Evrópu né að slíkur ágalli væri á málsmeðferð þess ríkis,að hún bryti gegn 13. gr. mannréttindasáttmálans. Stefnandi byggir á því aðendursending til Svíþjóðar jafngildi endursendingu til Nígeríu. Vísar hann íþví sambandi til 45. gr. laga um útlendinga sem og 2. og 3. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, 6. og 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna umborgara­leg og stjórnmálaleg réttindi, 68. gr. stjórnarskrárinnar og 33. gr.samnings um réttar­stöðu flóttamanna frá 1951. Stefnandi reisir kröfur sínarenn fremur á því að stefndu hafi ekki uppfyllt rann­sóknarskyldu sína og aðþeim hafi borið að kanna áhrif endur­sendingar stefnanda til Nígeríu. Í 3. mgr. 50. gr. laga um útlendingasegir að við meðferð máls samkvæmt 1. og 2. mgr. skuli Útlendingastofnun afsjálfsdáðum afla nauðsynlegra og aðgengilegra upp­lýs­inga. Samkvæmt 4. mgr.lagagreinarinnar er stjórnvöldum skylt að eiga sam­vinnu við Flótta­manna­stofnunSameinuðu þjóðanna í málum sem varða umsóknir um hæli og leita upplýsinga hjástofnuninni þegar það á við. Samkvæmt 10. gr. stjórn­sýslu­laga skal stjórnvaldsjá til þess að mál sé upplýst áður en tekin er ákvörðun í því. Við meðferð málsins hjáÚtlendingastofnun kom fram í viðtali við stefnanda, sem tekið var 16. mars2012, að hann vildi ekki fara aftur til Svíþjóðar þar sem búið væri að takaákvörðun um að senda hann aftur til Nígeríu en þar væri hann í hættu. Kvaðststefnandi hafa þurft að ræða við lögmann sinn í Svíþjóð í gegnum síma en þaðhafi hann ekki viljað gera þar sem honum hafi ekki fundist það öruggt. Þegarstefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum kvað hann líf sitt í hættu í Nígeríu ogsagði að menn nytu engrar réttarverndar þar. Þá taldi hann sig ekki hafa notiðréttlátrar málsmeðferðar í Svíþjóð, þegar umsókn hans um hæli var hafnað. Hannhafi haft aðsetur í Norður-Svíþjóð en lögmaður hans hafi verið staðsetturfjarri honum, eða í tveggja til þriggja klukkustunda fjarlægð. Hann hafi hittlögmann sinn í tvö skipti en þurfti að fjármagna ferðina til lögmannsinssjálfur. Stefnandi kvaðst hafa reynt að hringja í lögmann sinn sem hafi ekkisvarað. Ekki hafi komið til greina að skipta um lögmann þar sem þá hefðistefnandi þurft að fjármagna það sjálfur. Taldi stefnandi að hann yrði settur ífangelsi yrði hann sendur til Svíþjóðar. Yfirvöld myndu vilja vita hvar hannværi þar sem fyrir lægi endanleg ákvörðun um að endursenda hann til Nígeríu. Eins og fram hefur komið taldiÚtlendingastofnun að ekki hefði verið sýnt fram á að umsókn stefnanda hafihlotið ósanngjarna málsmeðferð í Svíþjóð. Þá kemur fram í ákvörðuninni aðstefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn er bendi til þess að umsókn hans íSvíþjóð fái ekki vandaða og efnislega málsmeðferð verði honum snúið til bakaþangað. Loks taldi Útlendingastofnun að ekki væri ástæða til að ætla að 1. mgr.2. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, ásamt 3. og 5. gr. hans, væru ekki virtar íendur­við­tökuríkinu Svíþjóð. Í greinargerð talsmannsstefnanda frá 24. maí 2012 til innanríkis­ráðuneytisins ítrekaði stefnandi þáafstöðu sína að hann taldi að hann myndi ekki njóta sanngjarnrar meðferðar íSvíþjóð. Kom þar einnig fram að stefnandi óttist að honum verði á ný skipaðurtalsmaður eða lögmaður sem hefði engan áhuga á því í reynd að aðstoða hann.Hann óttist afgreiðslu málsins innan stjórnkerfisins í Svíþjóð og að ákvörðunverði tekin án þess að hans sjónarmið séu að fullu kynnt. Vísað var til þess í úrskurðiinnanríkisráðuneytisins að ekkert lægi fyrir í málinu sem rynni stoðum undir þástaðhæfingu stefnanda að umsókn hans í Svíþjóð hafi hlotið ósanngjarna eðaóvandaða málsmeðferð sem bryti gegn Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá var taliðað flutningur stefnanda til Svíþjóðar á grundvelli Dyflinnar­reglugerðarinnarværi ekki andstæður 1. mgr. 45. gr. laga um útlendinga. Var byggt á því að ekkihefðu nægjanleg rök komið fram í málinu sem sýndu að ástæða væri fyrirstefnanda að óttast að sænsk stjórnvöld væru ekki í stakk búin að veita þávernd sem af þeim væri til ætlast. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. laga umútlendinga nr. 96/2002 má ekki senda útlending til svæðis þar sem hann hefurástæðu til að óttast ofsóknir sem geta leitt til þess að hann skuli teljastflóttamaður eða ef ekki er tryggt að hann verði ekki sendur áfram til slíkssvæðis. Samsvarandi verndar skal útlendingur njóta sem vegna svipaðra aðstæðnaog greinir í flóttamannahugtakinu er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eðaverða fyrir ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Stefnandi heldur því fram að lífhans muni vera í hættu verði hann sendur aftur til Nígeríu. Hefur því ekkiverið hnekkt af hálfu stefndu enda liggur fyrir að stefndu hafa hvorki tekiðefnislega afstöðu í málinu né aflað gagna sem skipta máli við úrlausn á þvíhvort óheimilt er að senda stefnanda til Svíþjóðar samkvæmt 1. mgr. 45. gr.laga um útlendinga. Af rökstuðningi stefndu íákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurði ráðu­neytisins verður ekki ráðið aðstefndu hafi af sjálfsdáðum aflað nauðsynlegra upplýsinga í málinu til þess aðfá úr því skorið hvernig farið verði með mál stefnanda verði honum gert að snúaaftur til Svíþjóðar eða hvort ástæða sé til að óttast að stefnandi verði sendurtil Nígeríu í beinu framhaldi af flutningi hans til Svíþjóðar. Verður ekkitalið að framlögð skýrsla flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna í Svíþjóð ummálsmeðferð og afgreiðslu sænsku Útlendingastofnunar á hælismálum fullnægi fyrr­greindrirannsóknarskyldu stefndu. Með vísan til framangreindsverður að telja að við meðferð málsins hafi þess ekki verið gætt af hálfu stefnduað afla nauðsynlegra upplýsinga eins og skylt var að gera samkvæmt 3. mgr. 50.gr. laga um útlendinga nr. 96/2002. Ber þegar af þeirri ástæðu, og jafnframtmeð vísan til 10. gr. stjórnsýslulaga, að taka kröfu stefnanda til greina ogfella úr gildi úrskurð innanríkis­ráðuneytisins, sem leiðir til þess aðákvörðun Útlendinga­stofnunar, sem staðfest var með úrskurðinum, fellur einnigúr gildi. Með ákvörðun stefnda,Útlendingastofnunar, 2. nóvember 2012, var felld niður framfærslaReykjanesbæjar til handa stefnanda, en stefnandi krefst þess að ákvörðuninverði felld úr gildi. Sú niðurstaða er byggð á því að stefnandi dveljist ekkilengur í Reykjanesbæ. Þá er einnig byggt á því að stefndu hafi ekki gertsamninga við aðrar félagsþjónustur eða aðila um umönnun hælisleitenda. Vísað ertil þess að ráðherra geti samkvæmt 1. mgr. 47. gr. b laga um útlendinga settreglur um að útlendingur, sem sækir um hæli, skuli dveljast í tilteknusveitarfélagi og í húsnæði sem lagt er til þar til endanleg ákvörðun liggurfyrir um umsóknina. Þá segir að í 2. mgr. sömu lagagreinar sé kveðið á um að íreglugerð skuli mælt fyrr um réttindi hælisleitenda en engar reglur, eðareglugerð, hafi verið settar á grundvelli lagaákvæðisins og því geti stefnda,Útlendingastofnun, einungis veitt atbeina sinn til umönnunar hælisleitenda ísamræmi við samninginn sem í gildi sé á milli Reykja­nesbæjar og stefndu. Þaðþýði að til þess að fá þjónustu og umönnun þurfi viðkomandi að dveljast á vegumfélagsþjónustunnar í Reykjanesbæ. Stefnandi nýtur réttarstöðuhælisleitanda samkvæmt 47. gr. b laga um útlendinga. Samkvæmt 2. mgr.lagagreinarinnar nýtur stefnandi lágmarksframfærslu og nauðsyn­legrarheilbrigðisþjónustu. Af hálfu stefnda er vísað til þess að ráðherra hefðiheimild samkvæmt 1. mgr. lagagreinarinnar til að setja reglur um aðútlendingur, sem sæki um hæli, skuli dveljast í tilteknu sveitarfélagi og íhúsnæði sem lagt er til, þar til endanleg ákvörðun liggur fyrir um umsóknina.Þrátt fyrir þá heimild leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að lögmætt hafiverið að fella niður lágmarksframfærslu stefnanda, sem hann átti rétt ásamkvæmt ofangreindu. Verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins aðóheimilt hafi verið að túlka framangreindar reglur á þann hátt að rétturstefnanda til framfærslu hafi verið bundinn lagalegum skilyrðum um búsetu.Einnig verður að leggja til grundvallar að ekki hafi verið færðar fullnægjandisönnur fyrir því að stefnandi hafi brotið reglur sem talið verður að honum hafiborið að fara eftir að viðlögðum missi framfærslu. Að framangreindu virtu þykirákvörðun stefnda, Útlendinga­stofnunar, um að fella niður framfærslu stefnanda,eins og gert var með ákvörðuninni, ekki byggð á nægi­legri lagastoð. Verður húnþví að teljast ólögmæt og ber með vísan til þess að fella hana úr gild. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þykirhæfilega ákveðinn 600.000 krónur án virðisaukaskatts sem er þóknun lögmannshans, Katrínar Oddsdóttur hdl., sem greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaður milli málsaðila fellurniður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Felldur er úr gildi úrskurðurinnanríkisráðuneytisins frá 9. júlí 2012 í máli stefnanda ásamt ákvörðunÚtlendingastofnunar frá 28. mars 2012, þar sem ákveðið var að umsókn stefnandaum hæli á Íslandi yrði ekki tekin til meðferðar hér á landi og að hann skyldiendursendur ásamt umsókn hans til Svíþjóðar. Felld er úr gildi ákvörðun stefnda,Útlendingastofnunar, frá 2. nóvember 2012 um niðurfellingu framfærsluReykjanesbæjar til stefnanda. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem erþóknun lögmanns hans, Katrínar Odds­dóttur hdl., að fjárhæð 600.000 krónur ánvirðisaukaskatts, greiðist úr ríkissjóði. Málskostnaður milli málsaðila fellurniður.
Mál nr. 426/2000
Kærumál Innsetningargerð Börn
Við skilnað M og K var forsjá barnsins N ákveðin sameiginleg en M skyldi vera aðalforsjáraðili og N hafa heimili hjá honum í Flórída í Bandaríkjunum. Kom N til Íslands í janúar 2000 til umgengni við K en sneri ekki aftur til M á þeim tíma sem áður hafði verið samið um. Krafðist M þess að honum yrði heimilað að fá N tekinn úr umráðum K og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Með vísan til samkomulags aðila um tilhögun forsjár N og 11. gr. laga nr. 160/1995 var fallist á kröfu M, enda þótti ekki unnt að synja um afhendingu N á grundvelli 2.-4. tl. 12. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 6. nóvember 2000, þar sem varnaraðila var heimilað að fá nafngreindan son málsaðila tekinn úr umráðum sóknaraðila og afhentan sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um aðfarargerð. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðili verði dæmd til að greiða ásamt kærumálskostnaði. Í hinum kærða úrskurði er greint frá samningi málsaðilanna við hjónaskilnað á árinu 1999 um forsjá sonar þeirra, sem fæddur er 1. janúar 1995, og umgengnisrétt sóknaraðila við barnið. Þar eru einnig rakin þau ákvæði laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., sem máli skipta við úrlausn ágreinings aðilanna. Jafnframt er með sama hætti gerð grein fyrir efni samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, svokallaðs Haagsamnings, en bæði Ísland og Bandaríkin hafa fullgilt hann. Með vísan til forsenda úrskurðar héraðsdómara verður staðfest sú niðurstaða hans að varnaraðila sé heimilt að fá son málsaðila afhentan sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki sjálf látið hann í umsjá varnaraðila í Florida í Bandaríkjunum eða á annan hátt stuðlað að för hans þangað innan frests, sem er hæfilega ákveðinn einn mánuður frá uppsögu þessa dóms. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til álita krafa hans um endurskoðun niðurstöðu úrskurðarins um málskostnað. Að virtum atvikum málsins er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af því fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Varnaraðila, M, er heimilt að liðnum einum mánuði frá uppsögu þessa dóms að fá N, [ . . . ] tekinn úr umráðum sóknaraðila, K, og afhentan sér með beinni aðfarargerð hafi sóknaraðili ekki áður fært hann til Bandaríkjanna eftir því, sem nánar greinir í forsendum þessa dóms. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi 12. f.m., var þingfest þann 1. september s.l. Gerðarbeiðandi er M [ . . . ]. Gerðarbeiðandi er bandarískur ríkisborgari. Gerðarþoli er K [ . . . ]. Gerðarþoli er íslenskur ríkisborgari. Krefst gerðarbeiðandi dómsúrskurðar þess efnis, að sonur hans og gerðarþola, N, f. [ . . . ] 1995, bandarískur og íslenskur ríkisborgari, [ . . . ], Flórída, [ . . . ] verði tekinn af gerðarþola og afhentur gerðarbeiðanda án tafar. Þá krefst gerðarbeiðandi málskostnaðar úr hendi gerðarþola samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Kröfur gerðarþola eru, að kröfu gerðarbeiðanda verði synjað. Þá krefst gerðarþoli þess, að kæra málsins til Hæstaréttar fresti aðfarargerð, komi til þess að orðið verði við kröfu gerðarbeiðanda. Gerðarþoli krefst ennfremur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi gerðarbeiðanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Gerðarbeiðandi lýsir málavöxtum svo, að hann og gerðarþoli hafi gengið í hjónaband 24. október 1992 í Reykjavík. Í janúar 1995 hafi aðilar eignast soninn N [ . . . ]. Barnið hafi alist upp í Bandaríkjunum og hafi lítil sem engin samskipti haft við Ísland fyrir utan heimsókn til landsins árið 1998, þar til barnið hafi farið í heimsókn til gerðarþola í janúar s.l. Í maí 1999 hafi aðilar tekið ákvörðun um að skilja og hafi verið gengið frá skilnaðarsamningi þeirra í Flórídaríki 22. júlí 1999. Hafi forsjá verið ákveðin sameiginleg, en gerðarbeiðandi skyldi vera aðalforsjáraðili og barnið hafa heimili hjá honum. Í kjölfarið hafi gerðarbeiðandi og barnið flutt saman í íbúð en gerðarþoli tekið ákvörðun um að fara til Íslands, sem hún hafi og gert í ágúst 1999. Þann 2. desember 1999 hafi verið kveðinn upp lokadómsúrskurður um lögskilnað hjá 6. fjölskyldudómstólnum í St. Petersburg, Pinellasýslu í Flórídaríki. Samkvæmt úrskurðinum skyldi forræði með barninu N vera sameiginlegt, en aðalforsjá vera hjá föður í Flórídaríki. Móðir skyldi hafa frjálsa umgengni við barnið innan Flórídaríkis og rétt til að hafa barnið í tveggja mánaða sumarleyfi á Íslandi á ári hverju. Þá ætti móðir rétt á að hafa barnið um jól, til skiptis í ½ og heilt jólaleyfi. Barnið hafi átt að fara til gerðarþola samkvæmt ákvæðum dómsúrskurðarins þann 23. desember 1999. Þar sem gerðarbeiðandi hafi talið hættu á að gerðarþoli skilaði ekki barninu til Bandaríkjanna hafi gerðarbeiðandi áfrýjað úrskurðinum til að láta reyna á ákvæðið um umgengnisrétt á Íslandi. Af fjárhagsástæðum hafi gerðarbeiðandi þurft að draga áfrýjunina til baka og í kjölfarið sent barnið til gerðarþola á Íslandi 18. janúar s.l. Gerðarþoli hafi óskað eftir að fá framlengingu á veru barnsins og hafi gerðarbeiðandi fallist á það, enda hafi hann talið mikilvægt að mæðginin yrðu meira í samskiptum eftir fimm mánaða aðskilnað. Þegar gerðarþoli hafi óskað eftir skriflegu samþykki gerðarbeiðanda þess efnis, hafi hann góðfúslega orðið við því og talið sig þar með sýna mikinn skilning og sveigjanleika í garð gerðarþola. Samkomulag hafi verið með aðilum um að lengd dvalartíma barnsins hjá gerðarþola á Íslandi yrði rædd síðar. Eftir að gerðarþola hafi borist samkomulagið í hendur hafi hún hins vegar alfarið neitað að ræða þann þátt samkomulagsins, er varðað hafi lengd dvalartíma barnsins á Íslandi og krafist þess, að gerðarbeiðandi gengist við breyttri forsjárskipan. Jafnframt hafi gerðarþoli tilkynnt, að gerðarbeiðandi fengi ekki að umgangast barnið fyrr en fullt forræði hennar væri í höfn. Þar sem gerðarþoli hafi alfarið neitað að afhenda gerðarbeiðanda barnið hafi hann sent beiðnir þann 12. maí og 22. júní s.l. um aðstoð miðstjórnarvalds í Bandaríkjunum, til að fá barnið endurheimt á grundvelli Haagsamningsins og dómsúrskurðarins frá 2. desember 1999. Þann 13. júlí s.l. hafi Dóms- og kirkjumálaráðuneytið móttekið beiðni miðstjórnarvalds í Bandaríkjunum og þann 25. júlí s.l. hafi ráðuneytið óskað eftir afstöðu gerðarþola til beiðni gerðarbeiðanda. Gerðarþoli hafi skýrt afstöðu sína símleiðis tveimur dögum síðar þar sem gerðarþoli hafi greint frá því að hún myndi ekki skila barninu. Gerðarþoli lýsir málsatvikum á þann hátt, að aðilar hafi gengið í hjónaband á Íslandi þann 24. október 1992, en búið allan sinn hjúskapartíma í Bandaríkjunum. Þau eigi saman einn son, N, sem fæddur sé í Flórída, Bandaríkjunum, þann [ . . . ] 1995. Í maí 1999 hafi hjónin slitið samvistir og gerðarbeiðandi flutt að heiman. Samkvæmt munnlegu samkomulagi aðila hafi gerðarþoli átt að hafa forsjá drengsins og búa áfram á heimili aðila ásamt syni þeirra og [ . . . ] dóttur gerðarþola. Um miðjan júní 1999 hafi gerðarbeiðandi tekið drenginn af heimili sínu án samþykkis og vitundar gerðarþola og neitað henni um að fá að sjá drenginn eða hafa nokkurt samband við hann. Þá hafi gerðarþoli höfðað mál fyrir bandarískum dómstólum og jafnframt krafist skilnaðar. Undir rekstri þess máls hafi aðilar gert með sér skilnaðarsamning, dags. 22. júlí 1999, þar sem meðal annars hafi verið kveðið á um að barnið hefði lögheimili hjá föður, en foreldrar færu sameiginlega með forsjá þess. Þrátt fyrir framangreint samkomulag hafi gerðarþoli ekki fengið að sjá son sinn og hafi þurft atbeina dómstóla til að hún fengi að hitta hann. Gerðarþoli hafi flutt búferlum til Íslands ásamt dóttur sinni seinni hluta ágústmánaðar 1999, en þá hafi allar forsendur verið brostnar fyrir áframhaldandi dvöl hennar ytra og hafi hún ekki haft fjárhagslega burði til að höfða mál í hvert skipti sem hún vildi hitta barnið sitt. Aðilar hafi fengið lögskilnaðarleyfi þann 2. desember 1999 og hafi skilnaðarsamningur aðila þá jafnframt verið staðfestur af héraðsdómstól í Pinellasýslu í Flórída. Samkvæmt skilnaðarsamningnum hafi drengurinn átt að vera hjá móður sinni um síðustu jól, en hún hafi hins vegar ekki fengið að hitta hann og hafi gerðarbeiðandi farið með drenginn í annað fylki í Bandaríkjunum án vitundar gerðarþola. Um miðjan janúar 2000 hafi gerðarbeiðandi sent drenginn til gerðarþola til lengri ótímabundinnar dvalar. Samkvæmt munnlegu samkomulagi gerðarbeiðanda og gerðarþola skyldi gerðarþoli fá óskipta forsjá drengsins og hafi hann búið á Íslandi síðan með lögheimili hjá gerðarþola, eða í tæpa 9 mánuði. Gerðarbeiðandi hafi af og til hótað málaferlum til að fá drenginn aftur en ávallt dregið þau til baka og samþykkt að gerðarþoli fengi forsjá hans. Vegna þessa óstöðugleika gerðarbeiðanda hafi gerðarþoli gefið út stefnu til að fá óskipta forsjá sonar þeirra þann 15. maí 2000, en ekki hafi enn tekist að birta stefnuna í Bandaríkjunum. Í júní s.l. hafi aðilar náð sáttum og samið um að gerðarþoli fengi óskipta forsjá drengsins og hafi ítarlega verið kveðið á um umgengni föður og sonar, sbr. tölvupóstbréf aðila dags. 10. og 20. júní s.l. Ákveðið hafi verið að ganga lögformlega frá sáttagerðinni og fá staðfestingu dómstóla á henni. Aðfararbeiðni gerðarbeiðanda hafi því komið eins og þruma úr heiðskíru lofti og ekki verið í nokkru samræmi við lyktir málsins eins og gerðarþoli hafi talið þær vera. Gerðarbeiðandi kveðst byggja kröfur sínar á því, að gerðarþoli haldi barninu N með ólögmætum hætti og hindri forsjárskipan samkvæmt dómsúrskurði frá 2. desember 1999. Kveður gerðarbeiðandi aðila málsins fara sameiginlega með forsjá barnsins N, sbr. ákvæði úrskurðar þess sem staðfestur hafi verið fyrir dómstóli í Flórídaríki 2. desember 1999. Gerðarbeiðandi sé hins vegar aðalforsjáraðili og hjá honum skuli barnið búa og hafa heimili. Gerðarþoli hafi fullan rétt til umgengni við barnið samkvæmt nánari ákvæðum úrskurðarins og beri að afhenda gerðarbeiðanda barnið að lokinni umgengni. Gerðarþoli hafi með því að neita að afhenda gerðarbeiðanda barnið, virt að vettugi og brotið grundvallarákvæði úrskurðarins um skipan forsjár og umgengni við barnið. Gerðarbeiðandi kveður skilyrðum 11. gr. laga nr. 160, 1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., vera fullnægt, og megi því krefjast þess að barnið verði tekið af gerðarþola og afhent gerðarbeiðanda án tafar. Kveðst gerðarbeiðandi jafnframt vísa til 3. gr. Haagsamningsins þar sem litið sé svo á, að hald á barni sé ólögmætt þegar það feli í sér brot á forsjárrétti sem maður hafi á hendi, annað hvort einn eða með öðrum. Þá bendir gerðarbeiðandi á skilgreiningar 5. gr. Haagsamningsins þar sem segi, að forsjárréttur feli í sér sérstakan rétt til að taka ákvörðun um búsetu barns, sbr. rétt gerðarbeiðanda samkvæmt samningi aðila, en umgengnisréttur feli í sér rétt til að fara með barn um takmarkaðan tíma til annars staðar en það búi, sbr. rétt gerðarþola samkvæmt nefndum samningi. Kveður gerðarbeiðandi gerðarþola hafa sýnt ósveigjanlega afstöðu með því að brjóta samkomulag aðila sem byggt hafi verið á gagnkvæmu trausti og í reynd notfært sér sveigjanleika gerðarbeiðanda, varðandi þá sameiginlegu ákvörðun aðila að barnið og gerðarþoli fengju lengri tíma til samvista eftir langan aðskilnað, en neita síðan að ræða komutíma barnsins til gerðarbeiðanda þegar á hafi reynt og svo neitað að afhenda barnið til gerðarbeiðanda. Með þessu hafi hagsmunir barnsins verið algjörlega fyrir borð bornir af gerðarþola og skortur á samvinnu hennar í garð gerðarbeiðanda komi harkalegast niður á barninu, sem sé skýlaust brot á Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barna, sbr. lög 18, 1992. Gerðarbeiðandi kveður afstöðu bandarískra stjórnvalda vera skýra og komi hún fram í bréfi dags. 10. júlí s.l. til Dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, þar sem fram komi að gerðarþoli haldi barninu á ólögmætan hátt á Íslandi og neiti að skila því til gerðarbeiðanda, sem sé aðalforsjáraðili þess. Í greinargerð með lögum nr. 160, 1995, komi fram, að við mat á því, hvort ólögmætt hald á börnum eigi sér stað og hver hafi rétt til að fá barn afhent, skuli taka mið af lögum þess ríkis sem barn hafi verið búsett í þegar það hafi verið flutt á brott eða því haldið á ólögmætan hátt. Þá segi í greinargerð um skýringu á 11. gr., að ákvæðið geti átt við þótt forsjá sé sameiginleg, ef annar aðilinn haldi barni án samþykkis hins, svo framarlega sem sú háttsemi sé ólögmæt samkvæmt lögum búseturíkisins. Með vísan til þess sem að framan sé rakið, sbr. 12. gr. Haagsamningsins skuli íslenskt yfirvald skipa svo fyrir, að barninu skuli þegar í stað skilað til gerðarbeiðanda. Kveðst gerðarbeiðandi minna á, að gerðarþoli skuli standa straum af för barnsins til gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi kveðst vísa til dómsúrskurðar um skilnað aðila í Flórídaríki 2. desember 1999, laga nr. 160, 1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., Haagsamningsins, sbr. Samning um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, laga um aðför nr. 90, 1989, aðallega 13. kafla, sbr. 12. kafla. Um málskostnað sé vísað til laga um meðferð einkamála í héraði. Þá sé vísað til dóms Hæstaréttar frá 20. júní 2000 í máli nr. 181/2000. Gerðarþoli kveðst hafa gefið út stefnu á hendur gerðarbeiðanda til að fylgja eftir kröfu sinni um óskipta forsjá og verði málið rekið fyrir íslenskum dómstólum á grundvelli b-liðar 1. mgr. 56. gr. barnalaga nr. 20, 1992. Barnið sem um sé deilt í málinu sé búsett á Íslandi og búi hjá móður sinni, sbr. búsetuvottorð og 1. gr. laga nr. 21, 1990 um lögheimili. Gerðarþoli og barnið séu íslenskir ríkisborgarar og því eðlilegt að íslenskir dómstólar dæmi í forsjárdeilunni þar sem barnið sé nú búsett á Íslandi. Þegar af þeirri ástæðu geti ekki orðið um afhendingu að ræða, sbr. 1. mgr. 39. gr. barnalaga. Birting hafi að vísu ekki tekist á stefnunni í forsjármálinu, en gerðarþoli bendi á , að þeirri viðmiðun sé vikið til hliðar í úrskurði vegna forsjárdeilna milli landa, sbr. 3. mgr. 21. gr. laga nr. 160, 1995 og heimilað að kveða upp úrskurði þótt stefnubirting hafi ekki tekist. Þá kveðst gerðarþoli benda á að það sé meginregla íslensks barnaréttar, að erlendar forsjárákvarðanir hafi ekki gildi hér á landi án sérstakra samninga þar um. Lög nr. 160, 1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. byggi á Evrópusamningnum frá 20. maí 1980, sem Bandaríkin séu ekki aðilar að, og Haagsamningnum frá 25. október 1980. Til að afhending á grundvelli Haagsamningsins geti farið fram þá þurfi að vera um að ræða ólögmætt brottnám barns eða ólögmætt hald þess. Hvorugu sé til að dreifa og ólögmætisskilyrðum 11. gr. laga nr. 160, 1995, því ekki fullnægt. Barnið hafi komið til Íslands með samþykki gerðarbeiðanda til lengri ótímabundinnar dvalar, sbr. bréf hans dags. 18. janúar s.l. „an extended stay“. Samkvæmt framlögðum tölvupóstbréfum hafi drengurinn verið á Íslandi með samþykki föður í júnímánuði s.l. Samkvæmt 13. gr. Haagsamningsins sé ekki skylda að skila barni ef gerðarbeiðandi hafi samþykkt eða síðar fallist á brottflutning eða hald. Beiðni gerðarbeiðanda um afhendingu sé dagsett 12. maí og verði því að telja, að með yfirlýsingu gerðarbeiðanda frá júní s.l., sbr. framlögð tölvupóstbréf, um að gerðarþoli hefði óskipta forsjá barnsins þá hafi hann í raun samþykkt meint hald barnsins. Jafnframt kveðst gerðarþoli telja, að með ofannefndum bréfaskriftum hafi gerðarbeiðandi afturkallað umboð sitt til bandarískra og íslenskra stjórnvalda. Íhlutun stjórnvalda sé því óheimil nema fyrir liggi endurnýjað umboð af hálfu gerðarbeiðanda. Heldur gerðarþoli því fram, að samkvæmt Haagsamningnum skuli fara eftir lögum þess lands, sem barn hafi verið búsett í áður en hald hafi hafist. Með vísan til framlagðra gagna verði að telja, að meint hald hafi þá fyrst hafist er gerðarþola hafi verið kunngerð beiðni gerðarbeiðanda. Þá hafi drengurinn verið kominn með fasta búsetu á Íslandi, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 21, 1990, um lögheimili og þar af leiðandi skuli íslensk lög gilda. Hér á landi geti foreldrar samið um hvar barn skuli búa fari þau með sameiginlega forsjá, án staðfestingar yfirvalda. Líta verði svo á, að með bréfaskiptum gerðarbeiðanda og gerðarþola í júní s.l. hafi gerðarbeiðandi samþykkt búsetu barnsins hér á landi. Þar af leiðandi geti ekki orðið um afhendingu að ræða á grundvelli laga nr. 160, 1995 þar sem ólögmætisskilyrði þeirra laga séu ekki uppfyllt. Þá bendir gerðarþoli á, að það liggi ekki fyrir neinn úrskurður dómstóls um að meint hald barnsins hér á landi sé ólöglegt, sbr. að sínu leiti 15. gr. laga nr. 160, 1995. Bréf starfsmanns stjórnvaldsskrifstofu í Bandaríkjunum, sem bersýnilega hafi ekki fengið réttar upplýsingar, sbr. uppgefinn skiladag í bréfi starfsmannsins til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dags. 2. júlí s.l., verði að skoða í því ljósi, að um einhliða málatilbúnað gerðarbeiðanda sé að ræða. Á sama tíma hafi barnið verið hér á landi með fullu samþykki föðurins. Gerðarþola hafi aldrei verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfuna og hafi enga vitneskju haft um hana fyrr en í lok júlí s.l. Slík málsmeðferð sé ekki í samræmi við íslenska réttarvitund og réttarreglur og fullnusta kröfu, þannig til kominnar, því ekki samrýmanleg íslensku réttarskipulagi, sbr. 11. tl. 1. gr. laga nr. 90, 1989 um aðför. Verði ekki fallist á þá málsástæðu að lög nr. 160, 1995, eigi ekki við kveðst gerðarþoli styðja kröfu sína um synjun á 12. gr. laga nr. 160, 1955. Bendir gerðarþoli á að barninu kunni að vera hætta búin ef krafa um afhendingu nái fram að ganga. Telji hún alvarlega hættu á að sonur hennar skaðist andlega og komist í óbærilega aðstöðu, sbr. 2. tl. 12. gr. laganna, ef hann þurfi að sæta flutningi til föður síns þar sem verulegar líkur séu á, að móðir og barn verði þá aðskilin um aldur og ævi. Gerðarbeiðandi hafi ítrekað brotið skilnaðarskilmálana og hafi gerðarþoli þurft dómsúrskurð til að fá að sjá og hitta barnið sitt, sbr. úrskurð bandarísks dómstóls 2. ágúst 1999, þrátt fyrir skilnaðarsamning aðila dags. 22. júlí 1999. Einnig hafi gerðabeiðandi komið í veg fyrir að barnið hitti móður sína um síðastliðin jól eins og kveðið hafi verið á um í skilnaðarsamningnum. Gerðarþoli kveður drenginn einungis vera 5 ára og hafi hann ávallt búið hjá móður sinni og verið í hennar umönnun, utan 5 mánaða s.l. haust. Hann sé auk þess mjög tengdur hálfsystur sinni, sem búi hjá móður þeirra. Nú hafi hann verið búsettur í tæpa 11 mánuði hjá gerðarþola og ljóst sé, að aðskilnaður frá móður á þessum aldri geti haft í för með sér þvílíkt álag á barn að taka hans frá henni geti beinlínis verið skaðleg andlegri heilsu hans. Í þessu sambandi kveðst gerðarþoli vísa til tilmæla frá skóla um ráðgjöf til handa drengnum eftir að hún hafi flutt til Íslands. Þá virðist sem um hafi verið að ræða mjög slælega skólasókn drengsins í Bandaríkjunum, en engar skýringar liggi fyrir um orsakir hennar. Með vísan til framangreinds og 17. gr. laga nr. 160, 1995 svo og 34. gr. barnalaga hafi gerðarþoli lagt fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns og til starfans hafi valist Kristján Már Magnússon, sálfræðingur, og liggi matsgerð hans nú fyrir. Þá styðji gerðarþoli kröfu sína um synjun afhendingar barnsins jafnframt við greinargerð Ingþórs Bjarnasonar, sálfræðings, sbr. 3. tl. 12. gr. laga nr. 160, 1995, en þar komist sálfræðingurinn að þeirri niðurstöðu að hagsmunir barnsins séu best tryggðir með því að vera áfram hjá móður sinni og systur og taki hann sérstaklega fram, að mikilvægt sé að drengurinn aðskiljist ekki frá systur sinni. Bendir gerðarþoli ennfremur á 13. gr. Haagsamningsins, en þar sé kveðið á um að dómstólar skuli taka tillit til upplýsinga um félagslega hagi barns. Eins og sjá megi af gögnum málsins hafi drengurinn aðlagast mjög vel og sé hann í góðu jafnvægi, sbr. einnig 2. mgr. 12. gr. Haagsamningsins, en þar sé að finna undantekningarreglu sem mæli fyrir um, að dómari skuli hafna kröfu ef sýnt sé fram á að barn hafi aðlagast hinu nýja umhverfi sínu. Gerðarþoli kveður dómstóla hljóta að hafa í huga við skýringu á 12. gr. laga nr. 160, 1995, þá meginreglu íslensks barnaréttar, að alltaf skuli hafa það að leiðarljósi sem barni sé fyrir bestu. Ekkert liggi fyrir um áform gerðarbeiðanda um barnið, hver eigi að annast það og við hvaða aðstæður það þurfi að búa. Hann muni þurfa að fara í bakuppskurð í haust sem þýði rúmlegu í marga mánuði. Ljóst sé að gerðarbeiðandi hafi enga aðstöðu fyrir barnið, hann búi hjá vinkonu sinni sem barnið þekki lítið sem ekkert og þá sé hann öryrki og fjárhagur hans mjög bágborinn. Gerðarþoli hafi hins vegar annast barnið frá fæðingu þess. Kveðst gerðarþoli ekki hafa í hyggju að hamla umgengni gerðarbeiðanda við barnið, verði afhendingu synjað og sé hún reiðubúin til að gera samkomulag um að það dvelji hjá föður sínum í leyfum, jólaleyfi, páskaleyfi og sumarleyfi eftir því sem unnt sé að koma slíku við. Gerðarþoli kveðst einnig reiðubúinn að beita sér fyrir því að gerðarbeiðandi hafi samband við barnið með reglubundnum hætti svo sem í síma eða með tölvutækni. Þá kveðst gerðarþoli mótmæla því sem fram komi í aðfararbeiðni, að gerðarbeiðandi sé „aðalforsjáraðili“, en samkvæmt skilnaðarsamningi aðila fari þau sameiginlega með forsjá drengsins. Að endingu kveður gerðarþoli afhendingu barnsins undir þeim kringumstæðum sem að ofan séu raktar og með þeirri raunhæfu hættu á að barnið sjái aldrei móður sína aftur, vera andstæða íslenskum barnarétti, íslenskri réttarvitund og alþjóðasamningi SÞ um réttindi barns. Hún sé heldur ekki í samræmi við grundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda og beri því að synja um afhendingu barnsins á grundvelli 4. tl. 12. gr. laga nr. 160, 1995. Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins, svo og sálfræðingarnir Kristján Már Magnússon og Ingþór Bjarnason. Álit dómsins. Hvorki verður af orðum 39. gr. barnalaga nr. 20, 1992, né athugasemdum í greinargerð við greinina ráðið, að henni hafi verið ætlað að koma í veg fyrir flutning barna úr landi samkvæmt beinum lagafyrirmælum, en þegar barnalögin tóku gildi voru ekki í íslenskum lögum ákvæði sambærileg þeim, sem nú eru í lögum nr. 160, 1995. Þá verður jafnframt að hafa í huga þá meginreglu íslensks réttar, að yngri lög gangi framar þeim eldri. Er það því niðurstaða dómsins, að 39. gr. barnalaga nr. 20, 1992, standi því ekki í vegi, að beitt verði ákvæðum laga nr. 160, 1995, í málinu. Við meðferð málsins fyrir dóminum sammæltust aðilar um að fá Lúðvík Emil Kaaber, héraðsdómslögmann, til að skýra merkingu nokkurra orða í lokaúrskurði héraðsdóms í sjötta umdæmi í Pinellasýslu, Flórídaríki, um upplausn hjónabands aðila, dags. 2. desember 1999. Niðurstöður Lúðvíks dags. 21. september s.l., sem dómurinn telur að fallast megi á, voru þær, hvað varðar ákvæði um forsjá yfir drengnum N, að aðilar fari sameiginlega með forsjá drengsins og að hann skuli fyrst og fremst dveljast hjá gerðarbeiðanda. Verður að taka undir þá ályktun Lúðvíks, að lögheimili drengsins skuli samkvæmt úrskurðinum vera hjá gerðarbeiðanda. Í athugasemdum við 11. gr. í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 160, 1995, er sérstaklega tekið fram, að ákvæði 11. gr. geti átt við þó að forsjá sé sameiginleg og annar forsjáraðilinn hafi farið með barnið eða haldi því án samþykkis hins, svo framarlega sem sú háttsemi sé ólögmæt samkvæmt lögum búseturíkisins. Samkvæmt athugasemdum í nefndri greinargerð skal við mat á því, hvort ólögmætt hald á börnum eigi sér stað, taka beint mið af lögum þess ríkis, sem barn hafi verið búsett í þegar því hafi verið haldið á ólögmætan hátt. Verður við mat á því, hvar drengurinn N hafi verið búsettur er hið meinta ólögmæta hald hófst, að byggja á fyrirmælum úrskurðarins frá 2. desember 1999, og slá því föstu, að drengurinn hafi verið búsettur hjá föður sínum í Flórídaríki í Bandaríkjunum. Um mat á framangreindu verður því að miða við lög nefnds ríkis. Samkvæmt bréfi Mariu I. Hart starfsmanns í deild erlendra sendiráða í Bandaríska utanríkisráðuneytinu, dags. 10. júlí 2000, er hald gerðarþola á drengnum ólögmætt, en ekki verður annað séð en ráðuneytið hafi haft vitneskju um þau efnisatriði sem máli skipta við mat á ólögmæti haldsins, þ.e. fyrirkomulag forsjár, fastan dvalarstað barnsins og umgengnisrétt móður. Að mati dómsins geta tölvupóstsamskipti aðila, þar sem fram koma misvísandi skilaboð frá gerðarbeiðanda, ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að líta verði svo á, að ákvæði framangreinds dómsúrskurðar frá 2. desember 1999 um fastan dvalarstað drengsins N sé fallinn úr gildi, enda væri slík niðurstaða í andstöðu við ákvæði úrskurðarins. Í greinargerð Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings kemur m.a. fram, að drengurinn N hafi jákvæð og sterk tilfinningatengsl við báða foreldra sína. Drengurinn lýsi föður sínum jákvætt og segi hann skemmtilegan og góðan við sig. Kveður Ingþór raunverulegan vilja drengsins um dvalarstað virðast vera, að hann búi í Bandaríkjunum, en að því gefnu að móðir hans og A systir hans séu þar einnig og búi hjá föður hans. Telur Ingþór tengsl drengsins við móður vera sterk og þá hafi hann mjög sterk tengsl við A systur sína og þau hvort við annað. Er það álit Ingþórs að hagsmunir N séu best tryggðir með því að hann verði áfram hjá móður og systur, en vegna sterkra tengsla við föður verði að tryggja honum rúma umgengni við hann. Í greinargerð Kristjáns M. Magnússonar kemur m.a. fram, að vilji N virðist vera að hann búi í Bandaríkjunum, en þá að því gefnu að móðir hans og A búi þar einnig og að fjölskyldan geti sameinast. Þá kveður Kristján tengsl drengsins við föður vera sterk. Telur Kristján líklegt að það yrði N erfitt að aðskiljast frá móður sinni og flytjast til föður síns, þrátt fyrir að tengsl hans við föðurinn séu sterk ekki síður en við móðurina. Þá yrði rof á tengslum við A systur hans bæði honum og A mjög erfið. Af framangreindum greinargerðum sálfræðinganna er ljóst að drengurinn N er í góðum og sterkum tengslum við báða foreldra sína. Með vísan til ofangreinds og athugasemda við 2.-4. tl. 12. gr. í frumvarpi til laga nr. 160, 1995, telur dómurinn ekki gerlegt að synja gerðarbeiðanda um afhendingu drengsins með vísan til nefndrar greinar. Með vísan til alls þess sem að framan hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins, sbr. ákvæði 11. gr. laga nr. 160, 1995, að fallast verði á þá kröfu gerðarbeiðanda að sonur hans og gerðarþola, N, f. [ . . . ], verði tekinn af gerðarþola og afhentur gerðarbeiðanda. Rétt þykir hins vegar að gerðarþoli fái tækifæri til að afhenda gerðarbeiðanda drenginn, enda myndu slík málalok vera án minnstrar röskunar og álags fyrir drenginn. Geri varnaraðili það hins vegar ekki er gerðarbeiðanda heimilt að fá drenginn tekinn úr umráðum gerðarþola og afhentan sér að liðnum einum mánuði frá uppkvaðningu þessa úrskurðar Gerðarþoli gerir þá kröfu í málinu, að kæra úrskurðar þessa til Hæstaréttar fresti aðfarargerð. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 160, 1995, skal farið með beiðni um afhendingu barns samkvæmt Haagsamningnum eftir lögum um aðför nr. 90, 1989, að öðru leyti en leiði af ákvæðum V. kafla laga 160, 1995. Í 2. mgr. 5. gr. laga um aðför nr. 90, 1989 segir, að ef áfrýjunarstefna hafi verið gefin út vegna aðfararheimildar innan almenns áfrýjunarfrests, verði ekki af fyrirtöku aðfararbeiðni meðan mál sé rekið fyrir æðra dómi, nema mælt sé svo fyrir í lögum eða viðkomandi dómi eða úrskurði að áfrýjun fresti ekki aðför. Með sama hætti fari um úrskurði, sem sæti kæru til æðra dóms, ef kært sé innan kærufrests. Í lögum nr. 160, 1995, eru engin ákvæði þess efnis, að kæra fresti ekki framkvæmd aðfarar. Því gildir meginregla 2. mgr. 5. gr. aðfararlaga, komi til kæru úrskurðar þessa til Hæstaréttar. Þykja af þeim sökum ekki efni til að taka upp í úrskurð þennan fyrirmæli, sem leiða beint af nefndum lagaákvæðum. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Úrskurð þennan kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Gerðarbeiðanda, M, er heimilt að liðnum einum mánuði frá uppkvaðningu þessa úrskurðar að fá drenginn N tekinn úr umráðum gerðarþola, K, og afhentan sér með beinni aðfarargerð, hafi gerðarþoli ekki áður fært hann til Flórídaríkis í Bandaríkjunum. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 551/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júlí 2016,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 28. júlí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 25. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdómsReykjavíkur 28. júlí 2016. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins25. ágúst nk. kl. 16:00. Ígreinargerð kemur fram að með ákvörðun lögreglustjórans á höfuð­borgarsvæðinu,dags. 7. mars sl., sem staðfest hafi verið með úrskurði héraðsdóms í máli nr.R-86/2016, hafi X verið gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimiligagnvart A, kt. [...], og B, kt. [...],sem séu stjúpdætur hans, og móður þeirra og eiginkonu hans, C, kt. [...],þannig að lagt hafi verið bann við því að hann kæmi á eða í námunda viðlögheimili sitt og þeirra að [...] í Reykjavík, á svæði sem afmarkist við 50metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt hafi veriðlagt bann við því að X veitti C, A og B eftirför, nálgaðist þær á almannafærieða setti sig í samband við þær með öðrum hætti. Úrskurður héraðsdóms hafiverið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 198/2016.X hafi meðákvörðun lögreglustjóra, dags. 4. apríl sl., verið gert að sæta áframhaldandinálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar þess að þær mægður hefðuítrekað tilkynnt um brot X gegn nálgunarbanninu og lagt fram kæru á hendurhonum vegna brotanna. Ákvörðun lögreglustjóra hafi verið staðfest með úrskurðihéraðsdóms í máli nr. R-120/2016 og hafi úrskurður héraðsdóms verið staðfesturmeð dómi Hæstaréttar í máli nr. 258/2016. Meðákvörðun lögreglustjóra, dags. 2. maí, sl. hafi X aftur verið gert að sætaáframhaldandi nálgunarbanni og brottvísun af heimili í kjölfar ítrekaðra brotahans gegn nálgunarbanninu. Hafi ákvörðunin verið staðfest með úrskurðihéraðsdóms í máli nr. R-149/2016. Með ákvörðun lögreglustjóra, dags. 30. maísl., hafi X enn og aftur verið gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun afheimili gagnvart þeim A og B og hafi ákvörðunin verið birt fyrir honum kl.22:45 að kvöldi 30. maí sl.Ákvarðanirlögreglustjóra hafi grundvallast á því að X væri undir rökstuddum grun um aðhafa í áraraðir brotið gegn mæðgunum með refsiverðum hætti og raskað friðiþeirra. Um sé að ræða ítrekuð kynferðisbrot, líkamlegt ofbeldi og hótanir, sbr.mál lögreglu nr. 007-2015-12698, 007-2016-15741 og 007-2015-15750. Rannsóknþessara mála sé nú lokið og með ákæru gefinni út af embætti héraðssaksóknaraþann 18. júlí 2016 hafi X verið ákærður fyrir ítrekuð brot gegn mæðgunum og sévísað til lýsingar í ákæru á þeim brotum sem X séu gefin að sök til stuðningskröfu þessari. Í framangreindum úrskurðum héraðsdóms og dómum Hæstaréttar séuefnisatriði málanna rakin með nánari hætti og atriði sem fram hafi komið viðskýrslutökur af aðilum og vitnum málsins og sé einnig vísað til þess kröfunnitil stuðnings.Þann 1.júní sl. hafi A haft samband við lögreglu í miklu uppnámi og sagst vera hræddum líf sitt. Hafi hún sagst vera nýkomin í vinnuna og að X væri kominn með enneitt símanúmerið og væri að brjóta nálgunarbannið með því að senda hennilíflátshótanir í smáskilaboðum. Hafi hún sagt hann einnig hafa byrjað að sendahenni hótanir um leið og honum hafi verið sleppt úr haldi lögreglu daginn áður,eftir að hann hefði verið handtekinn fyrir meint brot gegn nálgunarbanninu.Skömmu síðar hafi B hringt í lögreglu frá heimili sínu og sagt að X væri aðsenda henni hótanir frá nýju símanúmeri. Kærði hafi verið handtekinn vegnaþessa og þann 2. júní sl. hafi hann verið úrskurðaður í gæsluvarðhald ágrundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálameð úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-173/2016. Hæstiréttur hafistaðfest úrskurð héraðsdóms að því leyti að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Xhafi verið gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 til 28. júlí með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júnísl., en sá úrskurður hafi verið staðfestur af Hæstarétti þann 5. júlí sl.Meðfyrrgreindri ákæru dagsettri 18. júlí 2016 sé X meðal annars gefin að sökítrekuð brot gegn nálgunarbanninu, m.a. með því að senda þeim C, A og B samtals627 smáskilaboð og hringja 1003 sinnum í þær auk þess með því að koma að [...]í Reykjavík, sbr. mál lögreglu nr. 007-2016-18620, 007-2016-18589 og 007-2016-18586. Þá sé X gefin að sök kynferðisleg áreitni, stórfelldar ærumeiðingar oghótanir vegna ofangreindra skilaboða.Fjölmörgofangreindra smáskilaboða feli í sér grófar hótanir um líflát, líkamsmeiðingarog kynferðisbrot. Þá sé um að ræða fjölmörg skilaboð sem feli í sérkynferðislega áreitni og stórfelldar ærumeiðingar sem séu móðgandi og smánandií garð þeirra A og B. Þá liggi jafnframt fyrir hótanir í garð C í gögnummálsins í smáskilaboðum og á upptökum af samtölum þeirra. Meðal gagna málsinsséu símagögn sem staðfesti ofangreint og af þeim sé ljóst að smáskilaboðin ogsímhringingarnar hafi verið úr símanúmerum sem X sé skráður fyrir og einnigtveimur óskráðum frelsisnúmerum. Við handtöku þann 1. júní sl. hafi X verið meðsímkort sem annað frelsisnúmerið, S: [...], tilheyri í fórum sínum og hafi þaðverið haldlagt. Tveir símar sem X hafi verið með í fórum sínum hafi einnigverið haldlagðir þann 1. júní sl.og skv. rannsókn á símagögnum þá hafi hittfrelsisnúmerið sem um ræði, S: [...], verið notað í annan símann en símkortiðsjálft hafi ekki fundist. Við rannsókn á símagögnum hafi jafnframt komið í ljósað í stórum hluta tilvika þar sem sendir sé skráður í símtali eða smáskilaboðumtil mæðgnanna hafi símar X komið fram á sendum í [...] nálægt dvalarstað hans ámeðan nálgunarbanninu og brottvísuninni hafi staðið. Straxeftir að X hafi farið í gæsluvarðhaldhafi þær mæðgur tilkynnt að X hringdi nær látlaust í þær úr fangelsinu.Í kjölfarið hafi verið látið loka á númer þeirra svo X gæti ekki hringt í þærúr fangelsinu. Frá 18. júní sl. hafi handskrifuð blöð verið sett daglega ípóstkassa C. Þetta séu ýmis skilaboð og hótanir undirrituð með nafni X. Ckveðjist telja að vinkona X, D, væri að skrifa þetta fyrir X. Þann 24. júní sl.hafi D komið að eigin frumkvæði á lögreglustöð og sagst bera skilaboð og bréffrá X til C.X hafineitað sök í skýrslutökum vegna allra framangreindra mála. Hann hafi hins vegarjátað að hafa farið inn á stigaganginn á [...] í Reykjavík þann 1. júní sl. enneiti að það væri brot á nálgunarbanni. Þá hafi hann játað að hafa þann 6. marssl. sent skilaboð til A þar sem hann hafi beðið um kynlíf en kveði skilaboðinhafa farið óvart á A. Þá hafi hann játað að hafa sagt við C þann 7. mars sl.,eftir að hún hafi sagst ætla að kalla til lögreglu vegna ástandsins áheimilinu, að ef hún gerði það myndi hann ríða henni í rassgat en segist barahafa sagt það í gríni. Ískýrslutöku hafi hann sagst eiga og hafa notað þá síma sem haldlagðir hafiverið við handtöku þann 1. júní. Varðandi óskráða frelsisnúmerið [...] segisthann gruna að C hefði sett það símkort og önnur símkort í veski hans og bíl.Varðandi óskráða frelsisnúmerið [...] segist hann ekki kannast við það númer oghafði ekki skýringar á því af hverju það hefði verið notað í hans síma. Hannhafi alfarið neitað sök og sagst ekki hafa verið í símasamskiptum við B og A ámeðan nálgunarbanninu hafi staðið, aðeins C. Hann hafi neitað að hafa hótaðmæðgunum og er hann hafi verið spurður um hver hafi verið að senda hótanir ísmáskilaboðum til þeirra segist hann í fjögur skipti hafa hitt fyrrum tengdaforeldraA niðri í Mjódd. Hann gruni þau um að hafa sent smáskilaboð úr síma hans ámeðan hann var á klósettinu og hafi gleymt síma sínum á borðinu. Einnig hafi E,kunningi hans, verið með einn símann en hann hafi ekki getað gert frekari greinfyrir E.Nú í júníhafi verið talið nauðsynlegt að rannsaka nokkur atriði í málunum nánar ogeinnig hafi verið tekin skýrsla af B fyrir dómi á grundvelli c-liðar 1. mgr.59. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málin hafi borist embættihéraðssaksóknara 7. júlí sl. og hafi ákæra verið gefin út 18. júlí sl. Sé Xákærður fyrir brot 1. mgr. 194. gr., 199. gr. 232. gr., 233. gr. og 233. gr. b.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brot þau sem honum séu gefin að sökbeinast gegn C, B og A. Ákæran hafi verið send héraðsdómi Reykjavíkur ásamtmálsgögnum og muni málið verða þingfest þann 28. júlí.Að mati embættis héraðssaksóknara séuyfirgnæfandi líkur fyrir því að X muni halda áfram afbrotum gangi hann frjálsferða sinna. Það sé því talið nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi meðanmálum hans sé ólokið. Hann hafi sýnt einbeittan brotavilja og ekki látið afháttsemi sinni þrátt ítrekuð afskipti lögreglu og fyrirmæli þar um. Teljilögregla ljóst að hann muni ekki fá skilorðsbundinn dóm vegna fjölda mála semum ræði og alvarleika þeirra. Með vísantil framangreinds er það mat embættis héraðssaksóknara að uppfyllt séu skilyrðitil að X sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála.Með vísantil alls framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Með vísantil greinargerðar Héraðssaksóknara og efni ákæru á hendur X sem þingfest var ídag og að virtum rannsóknargögnum málsins þykir kominn fram rökstuddur grunurum að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Íljósi sakargifta, alvarleika brotanna og fjölda þeirra þykir alls ekki sýnt aðþau brot sem ákærði er sakaður um muni aðeins hafa í för með sér sektir eðaskilorðsbundna fangelsisrefsingu miðað við aðstæður. Samkvæmtþeim upplýsingum sem fyrir liggja í gögnum málsins hélt ákærði áfram brotum sínum með skilaboðumsem m.a. fólu í sér hótanir eftir að hann hóf að sæta gæsluvarðhaldi og skiptirí því sambandi ekki máli þótt nálgunarbann gagnvart C hafi þá ekki lengur veriðí gildi. Með hliðsjón af því og afstöðu ákærða sjálfs til þeirraalvarlegu sakarefna sem honum eru gefin að sök má ætla að ákærði muni haldaáfram brotum sínum fari hannfrjáls ferða sinna. Það er mat dómsins að uppfyllt séu skilyrði til að ákærðisæti gæsluvarðhaldi á grundvellic- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ekki þykjaefni til að fallast á að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en krafister. Er því fallist á kröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett og verðurákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram eins og nánar greinir í úrskurðarorði.KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: X, kt. [...],skal áfram sæta gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 25. ágúst nk. kl.16:00.
Mál nr. 481/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 28. júní 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. júní 2016 þar sem varnaraðila var gertað sæta farbanni þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 26. júlí 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Samkvæmt endurriti úr þingbók HéraðsdómsReykjaness kröfðust verjendur tveggja meðákærðu þess í þinghaldi 27. maí 2016að tiltekinna gagna yrði aflað af hálfu ákæruvaldsins. Ráðgert er að þeirrigagnaöflun verði lokið í síðasta lagi 6. júlí 2016. Að þessu gættu en að öðruleyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur áþann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Varnaraðila,X, er bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 26.júlí 2016 klukkan 16.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 28. júní 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þessfyrir dóminum í dag að X, f.d.[...], verði gert að sæta áfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, enþó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. júlí 2016, kl. 16.00. , með vísan til b.liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Í greinargerð með kröfunni segir að þann 22. september sl. hafi komið ákærði hingaðtil lands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...] með ferjunni Norrænu. Ákærði,X sé umráðamaður bifreiðarinnar [...]. Lögreglan hafði eftirlit með bifreiðinniþar sem henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22.– 25. september. Föstudaginn 25. september hafi ákærði farið með flugi fráÍslandi, en hann hafi skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði viðKeflavíkurflugvöll. Ákærði hafi komið aftur til landsins þann 28. september oghafi sótt bifreiðina. Hann hafi ekið sem leið lá inn í [...] á [...] að gistiheimilivið [...] í [...]. Ákærði hafi hitt þarmeðákærða Y og hafi þeir báðir veriðhandteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðinhafi verið haldlögð af lögreglu og viðleit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaínisem hafi verið búið að fela í bifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafaþeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágurannsóknar þess. Með ákæru héraðssaksóknara dagsettri 5. apríl sl. sé ákærða X gefið aðsök stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa á árinu 2015 staðið samanásamt meðákærðu að innflutningi á 19.448,96 g af amfetamíni og 2.597,44 g afkókaíni frá Hollandi til Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni, einsog nánar greinir í ákæruskjali. Ákærði þykir vera undir sterkumgrun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Að matiákæruvalds þykir meint aðild ákærða mikil en hún sé talin tengjastskipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá er um mjög mikið magn hættulegra fíkniefnaað ræða. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldií þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðast með úrskurði HéraðsdómsReykjaness nr. R-467/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærðihafi sætt gæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendurhonum telji lögregla, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki séunnt að úrskurða hann áfram í gæsluvarðhald á grundvellialmannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið farið fram á og ákærði veriði íkjölfarið úrskurðaður í farbann og hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómiHæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur fjórum sinnum staðfest úrskurði umáframhaldandi farbann yfir ákærða, sbr. dóma nr. 57/216, 127/2016, 216/2016 og257/2016. Sé því farið fram á að ákærði verði úrskurðaður í áframhaldandifarbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt teljast fyrir hendiskilyrði til að úrskurða ákærða í farbann á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008. Ákærði sé erlendur ríkisborgari og hafi engin sérstök tengslvið landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landitil að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að mati héraðssaksóknara sé brýntað tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir yfirvöldumhér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til málhans sé til lykta leitt. Ýmislegt hafi komið upp undir rekstri málsins fyrirdómi t.d. hafi verið dómkvaddur matsmaður til að meta sakhæfi eins hinna ákærðuog þá hafi komið fram kröfur verjanda um frekari gagnaöflun og afhendingu munaog gagna sem hafi gert það að verkum að ekki hafi enn tekist að ákveðadagsetningu fyrir aðalmeðferð málsins en næsta fyrirtaka í málinu verður þann30. júní næstkomandi. Ákæruvaldið telji með hliðsjónaf því sem rannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undir sterkum grun um aðhafa framið brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamtsíðari breytingum, og varða allt að 12 ára fangelsi. Um heimildtil að úrskurða ákærða í farbann sévísað til b. liðar 1.mgr. 95. gr., sbr. 100 gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðragagna málsins sé þess beiðst að krafa héraðssaksóknara um farbann nái fram aðganga. Ákærði mótmælir framkominni kröfu en til vara aðfarbanninu verði markaður skemmri tími. Vísar ákærði m.a. til geðrannsóknar ogtaugasálfræðimats sem gert var undir rannsókn málsins. Þá telur ákærði á sérbrotið varðandi heilbrigðisþjónustu og úrræði um gistingu en hann sé ávergangi. Með dómi Hæstaréttar 7. apríl 2016 í málinr. 257/2016, var ákærða gert að sæta farbanni til 3. maí 2016 á grundvelli 1.mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. b-liður 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 3. maí 2016 var farbann ákærða framlengt tildagsins í dag. Ákæra í máli þessu var gefin út 5. apríl sl. og þingfest 14.apríl sl. á hendur ákærða og þremur meðákærðu. Þykir ekkert fram komið í málinunú sem leiðir til þess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að ákærðaverði gert að sæta farbanni á meðan mál hans er rekið fyrir dómstólum. Hafafélagslegar aðstæður hans á meðan að mál hans er enn óleyst fyrir dómstólumekkert með það að gera hvort honum verði gert að sæta farbanni áfram eður ei oger þeirri málsástæðu hafnað. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfuhéraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Ákærði, X, skal sæta farbanni þar til dómur fellur í málihans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 26. júlí 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 60/2003
Kærumál Nauðungarvistun
Hæstiréttur staðfesti ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um að X skyldi vistaður nauðugur á sjúkrahúsi samkvæmt 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. febrúar 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 9. sama mánaðar um að hann skyldi vistaður gegn vilja sínum á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að framangreind ákvörðun verði felld úr gildi og þóknun talsmanns hans greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga, greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknun hvors þeirra er ákveðin í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, og talsmanns varnaraðila, Helga Teits Helgasonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 100.000 krónur handa hvorum, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 82/2008
Kynferðisbrot Börn Húsbrot Skaðabætur Sératkvæði
M var sakfelldur fyrir húsbrot, brot gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brot gegn 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 með því að hafa farið ölvaður að næturlagi óboðinn inn í hús á Z, sest á rúm stúlkunnar A og þreifað á henni utanklæða og reynt að kyssa hana og því næst sest á rúm stúlkunnar B og togað í buxur sem hún var í. M hafði ekki áður verið gerð refsing. Alvarlegir ágallar voru á meðferð málsins í héraði sem leiddu til þess að meðferð þess dróst úr hömlu og varð M þungbærari en lög standa til. Með hliðsjón af því var ákvörðun um refsingu hans frestað skilorðsbundið með heimild í a. lið 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Honum var hins vegar gert að greiða stúlkunum miskabætur að fjárhæð 400.000 krónur til hvorrar. Kröfum um vexti og dráttarvexti var vísað frá dómi sökum vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 28. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu og þyngingar á refsingu. Þá krefst hann þess að ákærði greiði A og B 600.000 krónur hvorri ásamt vöxtum og dráttarvöxtum eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum ákæruliðum og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að refsing verði felld niður og skaðabótakröfur lækkaðar. I Ákæra sú sem um er fjallað í máli þessu var gefin út 13. júní 2005. Málið var þingfest í Héraðsdómi Vestfjarða 7. september 2005 og er meðferð þess allt til uppkvaðningar hins áfrýjaða dóms 18. janúar 2008 rakin í héraðsdómi. Þar kemur meðal annars fram að málið hefur fjórum sinnum verið flutt og dómtekið í héraði. Þrisvar sinnum hafa farið fram skýrslutökur við aðalflutning, 16. janúar 2006 en þá gáfu ákærði og vitni skýrslur, 30. janúar 2007 er vitnin gáfu skýrslur á ný og loks 11. desember 2007 en þá gaf ákærði einn skýrslu. Ákærði telur að þessi meðferð sé í andstöðu við lög nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur var hér á landi með lögum nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Telur hann að áfellisdómur á hendur honum verði ekki byggður á sönnunarfærslu og málsmeðferð sem svona háttar um og eigi þetta þegar í stað að leiða til þess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds. Fallist er á með ákærða, að miklir ágallar séu á málsmeðferðinni. Hefur það leitt til þess að hún hefur orðið honum þungbærari en efni standa til aðallega vegna þeirra tafa sem af þessu hefur leitt. Þetta leiðir þó eitt og sér ekki til þess að ákærði verði sýknaður af ákærunni, en hefur hins vegar áhrif á ákvörðun viðurlaga svo sem síðar verður greint. II Ákærði byggir sýknukröfu sína í annan stað á því að sakir þær, sem á hann eru bornar í ákærunni séu fyrndar. Telur hann að dráttur sá sem orðið hafi á meðferð málsins leiði til þess að ekki verði litið svo á að fyrningarfrestur hafi rofnað fyrr en við skýrslugjöf hans í héraði 11. desember 2007. Ætlað brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrnist á tveimur árum og ætluð brot gegn 209. gr. sömu laga og 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 á fimm árum, allt samkvæmt 81. gr. almennra hegningarlaga. Vísar ákærði til grunnraka 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga og dóms Hæstaréttar 22. nóvember 2007 í máli nr. 235/2007, til stuðnings sjónarmiða sinna um þetta. Svo sem fram kemur í héraðsdómi hófst rannsókn á hendur ákærða með skýrslu sem tekin var af honum hjá lögreglu 28. maí 2004 og rofnaði þá fyrningarfrestur samkvæmt 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði var síðan yfirheyrður hjá lögreglu 17. febrúar 2005. Ákæra var sem fyrr segir gefin út 13. júní 2005 og málið þingfest 7. september 2005. Ekki verður fallist á að tafir þær sem urðu á meðferð málsins í héraði hafi valdið því að rannsókn á hendur ákærða teljist hafa stöðvast í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga. Verður því ekki fallist á kröfu hans um sýknu á grundvelli sakarfyrningar. III Í máli þessu er ákærða gefið að sök húsbrot með því að hafa að næturlagi í júlí 2002 ruðst í heimildarleysi inn á heimili C og dætra hennar A og B að Z, hafa brotið gegn blygðunarsemi A, sem er fædd 1987, með því að setjast á rúm stúlkunnar, káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa hana og hafa því næst sýnt B, sem er fædd 1993, ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm hennar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. Ákærði neitaði sök við þingfestingu málsins. Hann gaf tvívegis skýrslu fyrir héraðsdómi og kannaðist þar við að hafa komið að næturlagi í júlí 2002 ölvaður inn á heimili C og dætra hennar. Kvaðst hann hafa verið í veislu þessa nótt og verið mjög ölvaður, meira en hann ætti vanda til. Hann mundi ekki eftir því hvernig hann komst inn í húsið en kvaðst muna að hafa talað bæði við C og stúlkurnar. Hann kvaðst muna eftir að hafa setið hjá stúlkunum, en mundi þó ekki hvar í húsinu, og fannst líklegt að hann hefði tekið utan um þær, aðra hvora eða báðar. Hann þvertók fyrir að hafa haft nokkurt kynferðislegt í huga, en gat ekki greint frá því hvert erindi hans hefði verið. Framburði hans er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er framburði vitna einnig lýst. Bróðir ákærða, D, sem kom þessa nótt að beiðni C til að koma ákærða út úr húsinu, bar að hann hefði aldrei, hvorki fyrr né síðar, séð ákærða svona ölvaðan. E, sem hafði verið í sömu veislu og ákærði fyrr um nóttina, bar einnig að hann hefði verið æstur og ólíkur sjálfum sér. Þá bar C og stúlkunum saman um að ákærði hefði verið mjög ölvaður og blóðugur í framan er hann kom á heimili þeirra þessa nótt. Með framangreindum framburðum er upplýst að ákærði var í annarlegu ástandi þessa nótt og ekki eins og hann átti að sér. IV Fyrir liggur að útidyrnar að húsinu að X hafi verið ólæstar er ákærði fór þar inn umrædda nótt í júlí 2002. Eins og að framan greinir hefur ákærði ekki getað gert grein fyrir erindi sínu í húsið eða hvernig hann komst þar inn. Verður frásögn C, sem fær stoð í framburði dóttur hennar A, lögð til grundvallar um að ákærði hafi farið óboðinn inn í húsið umrædda nótt án atbeina eða samþykkis húsráðenda. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sakfella ákærða fyrir húsbrot. V Í framburði C kemur fram að er hún varð ákærða vör inni í húsinu, hafi hún sjálf reynt að koma honum út. Hafi hún sagt við hann að hann skyldi drífa sig heim en hann neitað og sagst ætla að hafa mök við hana. Hún hafi í fyrstu ekki tekið þetta alvarlega og reynt að tala hann á að fara og komið honum fram í anddyrið, en þá hafi hann lagst upp að hurðinni þrifið í höndina á henni og endurtekið að hann ætlaði að hafa mök við hana. Kvaðst hún þá hafa orðið dálítið hrædd og náð í síma inn til A og falið sig í næsta herbergi. Héraðsdómur mat framburð C í heild trúverðugan og lagði hann ásamt framburði stúlknanna til grundvallar sakfellingu. Framangreind lýsing á kynferðislegu tali ákærða fær ennfremur stuðning í vætti E en hún kvað C hafa sagt sér á sama veg frá talsmáta ákærða einum eða tveimur dögum síðar. Með hliðsjón af framangreindu þykir nægilega fram komið að ákærði hafi verið með kynferðislega tilburði gagnvart C þegar hún reyndi að koma honum út úr húsinu og við það hafi hún orðið hrædd og falið sig. Þykir bera að meta framburð hennar í þessu ljósi eins og nánar verður vikið að síðar. Í héraðsdómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn blygðunarsemi A á þann hátt sem í ákæru greinir. Sakfellingin var reist á stöðugum framburði A, en hún gaf þrívegis skýrslu við meðferð málsins í héraði. Niðurstaða héraðsdóms var einnig reist á lýsingu C á því sem hún kvaðst hafa séð þegar hún kom að ákærða inni í herbergi A. Þá var það einnig mat héraðsdómara að framburður ákærða um samskipti hans við stúlkuna umrædda nótt hefði verið óljós og sundurlaus. Að lokum var talið að við sönnunarmatið mætti taka nokkurt mið af framburði vitnisins E en í áðurnefndu samtali hennar og C einum eða tveimur dögum eftir atvikið kom fram að ákærði hefði leitað á stúlkurnar þar sem þær lágu í rúmum sínum. Með hliðstæðum röksemdum var ákærði einnig sakfelldur fyrir barnaverndarlagabrot gegn B. Þótti framburður ákærða af atvikinu óljós og sundurlaus en frásagnir B og móður hennar C um þetta sakarefni taldar mjög á sömu lund. Þá hefði C verið stöðug í framburði sínum að þessu leyti auk þess sem vísað var til framburðar E sem áður er getið. Ekki var talið að það drægi úr sönnunargildi framburðar mæðgnanna þó að nokkurs misræmis hefði gætt í frásögn þeirra af atvikum. Rétt er að víkja nokkru nánar að þessu ætlaða misræmi. Í framburði C um ætlað brot ákærða á blygðunarsemi A kemur fram að hún hafi heyrt er A var að veita ákærða mótspyrnu inni hjá sér. C hafi þá farið inn í herbergið og séð ákærða liggja hálfpartinn ofan á A í rúminu og hafi hann verið að káfa á henni og reyna að kyssa hana. Um framhaldið segir síðan í skýrslu hennar 30. janúar 2007: „Það náttúrulega fauk í mig og við, og ég get ekkert sko rifjað upp nákvæmlega hvernig ég kom honum út úr herberginu. Ég sem sagt kom honum út úr herberginu, annað hvort með öskrum eða látum eða einhvern veginn fór hann fram á ganginn og A lokaði. Og þá sem sagt hljóp ég aftur og til að hringja og hringdi þá í D.“ Í skýrslu sem C gaf fyrir héraðsdómi 16. janúar 2006 kom einnig fram að hún hefði stumrað yfir A eftir að ákærði var farinn út úr herberginu. Þessi framburður samrýmist ekki frásögn A en sérstaklega aðspurð kannaðist hún ekki við að einhver hefði komið inn í herbergið meðan ákærði var inni hjá henni eða að einhver hefði séð til þeirra inni í herberginu. C bar ennfremur fyrir dómi að þegar hún heyrði í B streitast á móti ákærða hefði hún farið inn í herbergið þar sem þau voru og séð hann toga í buxur stúlkunnar. Sagði hún að ákærði hefði haldið í strenginn á buxunum og B haldið á móti. C kvaðst þá hafa öskrað eitthvað á ákærða og sagt honum að koma sér út úr herberginu. Hann hafi þá farið niður á ganginn en þær mæðgur náð að læsa að sér. Frásögn B er nokkuð á annan veg. Sagði hún að ákærði hefði haldið í buxurnar við hnén auk þess sem hún minntist ekki á að móðir hennar hefði komið ákærða út úr herberginu. Taldi B að móðir sín hefði verið í felum inni í herbergi A þegar á þessu gekk. Þegar ákærði yfirgaf herbergið hefði hún ætlað að fara fram á gang til að athuga hvert hann hefði farið en þá kveðst hún hafa mætt móður sinni og þær farið saman inn í herbergið. Ljóst er að hér ber nokkuð á milli vitna um atvik. Þó verður að taka tillit til þess að ákærði virðist á þessu stigi hafa verið mjög ógnvekjandi og hafði lýst þeirri ætlan sinni að hafa mök við C. Spurði hann stúlkurnar í sífellu hvar móðir þeirra væri eins og hann væri á höttunum eftir henni. Því var eðlilegt að hún léti lítið á sér bera eins og framburður stúlknanna gefur til kynna. Hins vegar kann C í frásögn sinni síðar af atvikum að hafa viljað gera hlut sinn meiri við að vernda stúlkurnar en efni standa til. Eftir sem áður getur frásögn hennar verið rétt um að hún hafi séð til ákærða inni í herbergjum stúlknanna, gefið frá sér hljóð og ákærði við það horfið úr herbergjunum án þess að þær yrðu móður sinnar varar. Í ljósi fyrirliggjandi gagna bendir ekkert til þess að ófært hafi verið fyrir hana að sjá til ákærða inni í herbergjunum af ganginum þar sem gengið var inn í herbergin. Þá ber einnig nokkuð á milli þess sem fram kom hjá C og A annars vegar og B hins vegar um atburðarásina umrædda nótt. Þannig sagði B að ákærði hefði farið inn til A eftir að hann hafði togað í buxurnar hennar en samkvæmt framburði A og C fór hann fyrst inn til A og síðan inn til B. Þá kvaðst B hafa náð í símann inn til A þegar ákærði var þar inni, spurt hvort hún mætti skoða hann og farið síðan með hann til móður sinnar. Þetta samrýmist ekki frásögn C og A eins og fyrr er getið. Hins vegar er í meginatriðum gott samræmi í lýsingu þeirra af atburðarrásinni ef frá er talin frásögn þeirra af því hvers vegna ákærði fór út úr herbergi A. Hvað sem þessu misræmi lýður þá er framburður stúlknanna mjög skýr um þá háttsemi ákærða sem sneri að þeim og mat héraðsdómur hann trúverðugan. Dómendur Hæstaréttar hafa horft á myndbönd með skýrslu stúlknanna í barnahúsi 23. ágúst 2004. Móðir stúlknanna C greindi vitninu E frá atvikum aðeins einum eða tveimur dögum eftir að þeir urðu þar sem hún lýsti háttsemi ákærða á hliðstæðan hátt og stúlkurnar gerðu fyrir dómi. Lýsti vitnið því að C hafi þá virst ráðvillt og ekki vitað hvað hún ætti að gera í málinu. Þá lýstu stúlkurnar atvikum fyrir vitninu G, sem þá var starfandi sóknarprestur á [...] um níu mánuðum eftir að atvikin átti sér stað. Lýsing hennar á frásögn þeirra samrýmist framburði stúlknanna fyrir dómi. Munu þær báðar hafa komist í mikið uppnám við að segja frá atvikum og sagði C að þær hefðu báðar fundið fyrir miklu öryggisleysi heima hjá þeim á þessum tíma. Fyrirliggjandi skýrslur Ólafar Ástu Farestveit uppeldis- og afbrotafræðings frá apríl 2005, sem hún staðfesti fyrir dómi, gefa einnig til kynna að háttsemi ákærða umrædda nótt hafi haft veruleg áhrif á stúlkurnar. Um eldri stúlkuna, A, sagði að hún sæti enn uppi með mikla reiði í hans garð auk þess sem óöryggi hefði litað líf hennar frá þessum tíma. Varðandi yngri stúlkuna, B, kom fram að atburðurinn hefði valdið henni vanlíðan og ótta sem hún hefði búið við í langan tíma. Þá má taka undir með héraðsdómi að framburður ákærða um samskipti hans við stúlkurnar þessa nótt sé óljós enda liggur fyrir að hann var mjög ölvaður og ekki eins og hann átti að sér að vera eins og framangreindur framburður vitna ber með sér. Ljóst er að nokkuð langur tími leið frá því að atvikið átti sér stað og þar til kæra var lögð fram. Móðir stúlknanna, C, gaf trúverðugar skýringar á þessum drætti í skýrslu sinni fyrir dómi. Þykir ljóst að hún hafi strax skynjað erfiðleika þess að gera málið opinbert í þessu litla samfélagi sem þær bjuggu í. Í kjölfar viðtala við sálfræðing út af öðrum atburði og þegar afleiðingar atviksins fóru að koma í ljós óx þrýstingur frá báðum stúlkunum og fleirum í fjölskyldunni, og ennfremur frá barnaverndarnefnd, um að málið yrði kært. Loks tók barnaverndarnefnd af skarið og lagði fram kæru í málinu. Þegar á allt framangreint er litið þykir upplýst, í samræmi við 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991, að ákærði hafi að næturlagi í júlí 2002 sest á rúmstokkinn hjá A, þreifað á henni utanklæða og reynt að kyssa hana. Þessi háttsemi hans varðar við 209. gr. almennra hegningarlaga. Þá þykir einnig sannað að ákærði hafi sömu nótt sest á rúm B og togað í buxur sem hún var í utanyfir nærbuxum. Í ljósi þess að ákærði vakti stúlkuna með þessu og spurði hana í sífellu hvar móðir hennar væri verður hins vegar ekki fullyrt að hann hafi verið að reyna að toga buxurnar niður um stúlkuna eins og ákært er fyrir. Í ljósi atvika verður engu að síður að telja að með þeirri háttsemi sem að framan greinir hafi hann sýnt B ruddalegt og ósiðlegt athæfi sem varði við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu að hnökrar í ákæru á tilvísun til þessa lagaákvæðis standi ekki í vegi fyrir sakfellingu ákærða. VI Svo sem fram kemur í héraðsdómi hefur ákærða ekki áður verið gerð refsing. Fyrr var að því vikið að meðferð málsins er haldin alvarlegum ágöllum sem hafa valdið því að meðferð þess hefur dregist úr hömlu og verið ákærða þungbærari en lög standa til. Með hliðsjón af því verður með heimild í a. lið 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga frestað með skilyrðum ákvörðun um refsingu ákærða svo sem greinir í dómsorði. Ljóst er af gögnum málsins að háttsemi ákærða þessa nótt hafði varnalegar afleiðingar á líf fjölskyldunnar. Þá liggur fyrir í gögnum málsins að háttsemi ákærða íþyngdi stúlkunum um alllangt skeið eins og fyrr er getið. Í þessu ljósi þykir rétt að hækka miskabætur til þeirra frá því sem var ákveðið í héraðsdómi í 400.000 krónur til hvorrar þeirra. Samkvæmt ákæru er af bótafjárhæð krafist „vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags“ án þess að tilgreindur sé vaxtafótur. Ekki er heldur krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. heimild í 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxtakrafan er samkvæmt þessu vanreifuð og verður ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi. Af sömu ástæðu verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað staðfest og allur sakarkostnaður vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, en samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara er þar ekki um annan kostnað að ræða en málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða. Ákveðast þau og þóknun til skipaðs réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti, að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég á aðild að atkvæði meirihlutans fram að V. kafla þess. Ákærða er gefið að sök að hafa brotið gegn blygðunarsemi A, sem fædd er 1987, með því að setjast á rúm stúlkunnar og káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa hana. Er þessi háttsemi talin í ákæru varða við 209. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði byggir kröfu sína um sýknu af þessum ákærulið á því að sök hafi ekki verið sönnuð. Í hinum áfrýjaða dómi var sakfelling ákærða byggð á framburði A og móður hennar C um þetta ákæruatriði. Segir í forsendum dómsins að framburður þeirra sé mjög á sömu lund, þó að þeir séu ekki að öllu leyti samhljóða. Verði að líta til þess að um tvö ár hafi liðið frá atburðinum, þar til skýrslur hafi verið teknar af mæðgunum. Er svo að skilja af forsendunum að þetta skýri misræmið í framburði þeirra og sé því metið ákærða í óhag. Ákærði mótmælir því að svo megi með fara. Við skýrslugjöf fyrir dómi 16. janúar 2006 gaf A mjög ákveðinn vitnisburð um að hún hafi sjálf komið ákærða út úr herbergi sínu og enginn hafi komið inn í herbergið meðan „á þessu stóð“. Þegar hún var spurð, hvort móðir hennar hafi komið inn í herbergið, svaraði hún: „Nei, hún kom ekkert inn í herbergið.“ Frásögn hennar fyrir dómi 30. janúar 2007 var mjög á sömu lund. C hefur á hinn bóginn borið fyrir dómi, að hún hafi komið inn í herbergi A og séð ákærða liggja uppi í rúminu hálfpartinn ofan á stúlkunni. Kvaðst hún hafa komið ákærða út úr herberginu. Meta verður þetta misræmi á þann veg, að A geti ekki talist vera vitni að þessum atburði. Hið sama á við um annað fólk sem gefið hefur vitnisburð um að hafa heyrt um frásögn A áður en kært var til lögreglu. Þegar á þetta er litið og hliðsjón einnig höfð af því að nærfellt tvö ár liðu frá því brot ákærða á að hafa verið framið þar til rannsókn hófst verður ekki fallist á að sök ákærða teljist sönnuð með framburði A og ber því að mínum dómi að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærða er einnig gefið að sök að hafa sýnt B, fæddri 1993, ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm stúlkunnar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. Er þetta talið varða við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms fellst ég á niðurstöðu hans um að hnökrar í ákæru á tilvísun til þessa lagaákvæðis standi ekki í vegi fyrir sakfellingu ákærða samkvæmt þessum lið. Krafa ákærða um sýknu byggist að öðru leyti á því að þessar sakir hafi ekki verið sannaðar í málinu. Í skýrslu sem tekin var af B í Barnahúsi 23. ágúst 2004 skýrði hún þannig frá þessu atviki að ákærði hafi verið farinn út úr herberginu þegar móðir hennar kom þangað. Móðirin C bar á hinn bóginn fyrir dómi að hún hafi komið inn í svefnherbergið og séð ákærða reyna að toga náttbuxur niður um telpuna. Þetta misræmi verður að meta á þann veg að C geti ekki talist vera vitni að þessum atburði. Verður því ekki talið sannað að ákærði hafi reynt að toga buxur niður um B. Ákærði bar fyrir dómi 11. desember 2007 að hann myndi eftir að hafa setið hjá stúlkunum og tekið utan um þær, aðra eða báðar. Í dómskýrslu 16. janúar 2006 sagði hann meðal annars: „Það getur alveg eins verið að ég hafi farið inn í svefnherbergið hjá þeim ... Ég man að ég sat hjá stelpunum og var að tala við þær og get hafa tekið utanum þær og það finnst mér ekkert óeðlilegt og þarf ekki að vera neitt ósiðlegt við það.“ Með vísan til þessa framburðar ákærða og framburðar mæðgnanna, sem allar báru fyrir dómi að ákærði hefði farið inn í svefnherbergið, þar sem B svaf, tel ég að fram sé komin lögfull sönnun um að ákærði hafi farið óboðinn og ölvaður um miðja nótt inn til telpunnar og sest á rúm hennar. Telst hann með því hafa sýnt ruddalegt athæfi svo að varðar við 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og ber því að mínum dómi að sakfella hann fyrir þetta brot. Samkvæmt framansögðu tel ég með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að vísa beri miskabótakröfu A frá héraðsdómi. Svo sem að framan greinir tel ég brot ákærða gegn B vægara en dæmt var í héraði. Allt að einu tel ég að staðfesta beri héraðsdóm um fjárhæð miskabóta til hennar. Ég er sammála meirihlutanum um að vísa beri kröfu um vexti og dráttarvexti af dæmdri bótakröfu frá héraðsdómi á þeirri forsendu sem greinir í atkvæði þeirra. Þá er ég einnig með vísan til forsendna meirihlutans sammála honum um að fresta beri ákvörðun um refsingu ákærða, um sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem og um þóknun réttargæslumanns A fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 18. janúar 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 11. desember sl., höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 13. júní 2005 á hendur ákærða, , Magnúsi Sigurðssyni, kt. 230953-4819, til heimilis að Hlíðargötu 37, Þingeyri; „fyrir húsbrot, brot gegn blygðunarsemi og barnaverndarlagabrot framin að nóttu til í júlí 2002 með því að hafa ruðst í heimildarleysi inn á heimili C og dætra hennar A, fæddri 1987 og B, fæddri 1993, að Z, brotið gegn blygðunarsemi A með því að setjast á rúm stúlkunnar og káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa stúlkuna og að hafa því næst sýnt B ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm stúlkunnar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. Telst þetta varða við 231. gr. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. (sic) barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags. Af hálfu B er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds. Til vara krefst ákærði þess að honum verði ekki gerð refsing, en til þrautavara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög frekast heimila, og refsingin öll höfð skilorðsbundin. Hvað bótakröfur varðar er í öllum tilvikum þess krafist aðallega að kröfunum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þá er þess jafnframt krafist í öllum tilvikum að sakarkostnaður, sem til hefur fallið eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands 8. nóvember sl., verði felldur á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun verjanda til handa. I. Með bréfi 7. maí 2004 lagði Barnaverndarnefndin á norðanverðum Vestfjörðum fram kæru á hendur ákærða „... vegna meints ósiðlegs athæfis gegn ólögráða einstaklingum.“ Í greinargerð, sem fylgdi kæru barnaverndaryfirvalda, kemur fram að 15. apríl 2004 hafi C, til heimilis að Z, komið á fund ráðgjafa hjá Skóla- og fjölskylduskrifstofu Ísafjarðarbæjar og tilkynnt að hún og dætur hennar hefðu orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi á heimili hennar. Drukkinn maður, ákærði í máli þessu, hefði ruðst inn á heimilið að nóttu til og ætlað að ná til C. Hún hefði falið sig fyrir ákærða en hann þá farið inn í herbergi dóttur hennar, A. Hefði C þá farið dóttur sinni til aðstoðar en síðan falið sig að nýju. Síðar hefði hún heyrt til ákærða inni í herbergi yngri dóttur sinnar, B, og hún því farið þangað og komið að ákærða þar sem hann var að færa stúlkuna úr nærbuxunum. Tekist hefði að ná stúlkunni frá ákærða og þær mæðgur allar því næst læst sig inni í einu herbergja hússins. Ákærði hefði þá komið og barið á dyrnar, hrópað ókvæðisorð og haft í hótunum við C. Föstudaginn 21. maí 2004 var tekin skýrsla af C hjá lögreglu vegna málsins og í vikunni þar á eftir voru teknar frekari vitnaskýrslur. Hinn 28. maí tók lögregla síðan skýrslu af ákærða. Kannaðist ákærði við að hafa komið nótt eina sumarið 2002 ölvaður á heimili C. Hann neitaði því hins vegar að tilgangur heimsóknar hans hefði verið af kynferðislegum toga og vísaði því jafnframt alfarið á bug að hann hefði ætlað eða gert tilraun til að vinna dætrum C mein á nokkurn hátt. Að beiðni lögreglustjórans á Ísafirði voru teknar skýrslur fyrir dómi í Barnahúsi af systrunum A og B 23. ágúst 2004. Að lokinni rannsókn lögreglu voru gögn málsins send ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari höfðaði síðan mál þetta með útgáfu ákæru 13. júní 2005. II. Mál þetta var þingfest 7. september 2005 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 16. janúar 2006. Hinn 22. júlí sama ár var málið endurupptekið, munnlegur málflutningur endurtekinn og málið dómtekið að nýju. Með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 23. nóvember 2006 var dómarinn settur til að gegna embætti héraðsdómara og dómstjóra við Héraðsdóm Vestfjarða frá 27. nóvember 2006 til og með 31. mars 2007 í veikindaleyfi reglulegs dómstjóra. Er dómarinn tók við starfanum hafði enn ekki verið kveðinn upp dómur í málinu. Hinn 22. desember 2006 boðaði dómarinn bréflega til nýrrar aðalmeðferðar í málinu sem fram skyldi fara 30. janúar 2007. Með símbréfi 4. janúar 2007 krafðist skipaður verjandi ákærða þess; „... að Héraðsdómur Vestfjarða kveði upp úrskurð eða taki ákvörðun um þá kröfu ákærða að aðalmeðferð með skýrslutökum og málflutningi fari ekki fram þann 30. janúar 2007.“ Fimm dögum síðar boðaði dómarinn til þinghalds í málinu 10. janúar 2007 og þann dag var málið endurupptekið öðru sinni. Í þinghaldinu tók dómarinn svofellda ákvörðun: „Framangreindri kröfu ákærða er hafnað. Endurtekin aðalmeðferð í málinu skal fara fram þriðjudaginn 30. janúar nk. og hefjast kl. 9:30, í dómsal 402 í dómhúsinu við Lækjartorg í Reykjavík.“ Ákærði vildi ekki una ákvörðun dómsins og kærði hana til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar 24. janúar 2007, mál réttarins nr. 40/2007 var málinu vísað frá réttinum, en í forsendum dómsins sagði svo: Aðalmeðferð í þessu máli hófst samkvæmt framansögðu 16. janúar 2006 og hefur það tvívegis verið munnlega flutt og dómtekið. Hin kærða ákvörðun felur í raun í sér að endurtaka eigi skýrslugjöf ákærða og vitna fyrir dómi, en ekki að hefja eigi aðalmeðferð á nýjan leik. Samkvæmt 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verða úrskurðir og ákvarðanir dómara eftir að aðalmeðferð máls er hafin ekki kærðir til Hæstaréttar, nema um þau atriði, sem sérstaklega eru tilgreind í einstökum stafliðum málsgreinarinnar, eða að vikið sé frá þessari reglu í öðrum ákvæðum laganna. Í lögum nr. 19/1991 er ekki vikið að því hvort ákvörðun sem þessi sé kæranleg til Hæstaréttar, en heimild til kæru hennar verður ekki reist á fyrirmælum 2. mgr. 142. gr. laganna. Hin kærða ákvörðun sætir því ekki kæru og ber að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar var aðalmeðferð málsins fram haldið 30. janúar 2007. Sótti ákærði ekki þing og upplýsti skipaður verjandi að ákærða væri um þinghaldið kunnugt en að hann hefði hins vegar kosið að mæta ekki til þess. Lýsti verjandinn því yfir að ákærði teldi sig ekki hafa neinu að bæta við fyrri skýrslu sína fyrir dómi. Að lokinni skýrslugjöf vitna og munnlegum málflutningi var málið dómtekið þriðja sinni. Dómur var síðan kveðinn upp í málinu 27. febrúar 2007. Með dómi Hæstaréttar 8. nóvember sl. var dómur héraðsdóms „... ómerktur og ... málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.“ Í forsendum réttarins sagði meðal annars svo: Það er meginregla sem víða kemur fram í lögum nr. 19/1991 að meðferð opinbers máls skuli vera milliliðalaus en í því felst einkum að sönnunarfærsla í máli skuli fara fram fyrir þeim dómara sem leysir úr því með dómi. Kemur reglan meðal annars fram í 1. mgr. 48. gr. laganna. Samkvæmt 46. gr. sömu laga metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti. Er þar meðal annars tekið fram að hann skuli meta hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi. Lögin gera í 127. gr. ráð fyrir að ákærði mæti við þingfestingu máls og að dómari leggi fyrir lögreglu að færa ákærða fyrir dóm ef hann mætir þá ekki. Því aðeins er heimilt að dæma mál að ákærða fjarstöddum að uppfyllt séu skilyrði 120. gr., sbr. 126 gr. laganna. Um það er ekki að ræða í þessu máli. Í þessu felst að ekki sé í öðrum tilvikum heimilt að fella dóm á mál án þess að ákærði hafi komið fyrir þann dómara sem dæmir í málinu. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Í ljósi tilvitnaðra forsendna Hæstaréttar, sem og áðurrakinna forsendna réttarins í dómi hans frá 24. janúar 2007, boðaði dómari til nýs þinghalds í málinu í þeim tilgangi að ákærði kæmi fyrir hann. Það gerði ákærði 11. desember sl. og var í því þinghaldi tekin frekari skýrsla af ákærða. Ekki var hins vegar talin ástæða til að endurtaka skýrslutökur af vitnum, enda komu þau öll fyrir dómarann er aðalmeðferð málsins var fram haldið 30. janúar 2007. Að skýrslugjöf ákærða lokinni var málið munnlega flutt og því næst dómtekið fjórða sinni í héraði. III. Ákærði bar fyrir dómi 16. janúar 2006 að kvöld það sem um ræðir í ákæru hefði hann verið gestkomandi í afmælisveislu á [...]. Eftir veisluna, sem ákærði sagði mögulegt að hann hefði verið í fram undir kl. 03:00, hefði hann farið eitthvað út á rölt og síðan endað á heimili C, systur mágkonu sinnar, að Z. „Ég man ekki nákvæmlega hvort hún (C) kom og opnaði hurðina eða hvernig en mér þykir það ákaflega líklegt.“ Síðar í skýrslutökunni sagði ákærði sérstaklega aðspurður um hvort hann myndi eftir því að hafa farið inn í húsið: „Ég man ekki þegar ég fer inní húsið, nei.“ Um erindi sitt inn á heimili C og barna hennar bar ákærði: „... ég veit ekki hvort ég átti nokkurt erindi þangað, ég veit það ekki, nei. En það er alveg hundrað prósent öruggt að það er ekki á nokkurn hátt í þeim tilgangi sem þær lýsa þarna. Það er svo fjarri lagi að það, ég skil ekki hvernig það getur hvarflað að nokkurri manneskju.“ Inni í húsinu kvaðst ákærði hafa rætt við mæðgurnar þrjár, C og dætur hennar, A og B. Hvar þær samræður fóru fram sagðist ákærði ekki muna nákvæmlega. Eftir efni þeirra sagðist ákærði ekki muna sérstaklega, „... bara dagleg mál.“ Aðspurður kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa viðhaft dónalegt tal við einhverja mæðgnanna. Ákærði sagði það alveg eins geta verið að hann hefði farið inn í svefnherbergi stúlknanna, en að hann minntist þess hins vegar ekki. „Ég man að ég sat hjá stelpunum og var að tala við þær og get hafa tekið utan um þær og það finnst mér ekkert óeðlilegt og þarf ekkert að vera neitt ósiðlegt við það.“ Ákærði kvaðst hafa talað við stelpurnar og allt verið í lagi. Hann hefði spurt stelpurnar að því hvert móðir þeirra hefði farið og þær svarað því til að hún hefði farið að hringja, en í hvern hefðu stelpurnar ekki vitað. Er ákærði hefði verið að fara út hefði C birst og hún sagst hafa hringt í D, bróður ákærða og mág C, og beðið hann um að fjarlægja ákærða. Ákærði kvaðst hafa spurt C: „... til hvers varst þú að hringja í hann, ég er að fara. Var ég að gera ykkur eitthvað, var ég með einhver læti?“ og hefði hún svarað því neitandi, „... þær eru bara eitthvað smeykar stelpurnar ...“ hefði hún sagt. Kvaðst ákærði hafa orðið hálfreiður vegna hringingar C og þau í kjölfarið tekið að þrátta um fjárhúsbyggingu sem hún hefði verið með áætlanir um. Þetta hefði hins vegar ekki verið alvarlegt rifrildi. D hefði komið meðan á þessum orðahnippingum stóð, en þá hefðu allar mæðgurnar verið niðri á ganginum. Þeir bræður hefðu síðan fljótlega yfirgefið heimilið. Fram kom hjá ákærða að hann hefði gleymt úlpunni sinni í húsi C þessa nótt og mögulega líka húfu. Hann hefði sótt þessa muni, líklega daginn eftir, og þá beðist afsökunar á ónæðinu: „Og það þurfti þess ekki því ég hafði ekkert gert.“ Kvaðst ákærði hafa haft óbreytt samskipti við C og dætur hennar frá því að þessi atvik gerðust og þar til málinu var vísað til yfirvalda. Þannig hefði hann til að mynda viku fyrir þann tíma ekið C upp í hesthús og hún þá meðal annars talað um hversu erfitt væri að taka sig upp og fara suður í skóla. Aðspurður um hvort hann hefði verið tíður gestur á heimili C kvaðst ákærði ekki geta sagt það. Hann hefði ekki komið reglulega á heimilið. Ákærði sagðist hins vegar hafa hitt C nær daglega uppi á [...], þar sem fjárhúsa- og hesthúsabyggingarnar væru og hann hefði sitt fé. Hefði hann margoft aðstoðað þær mæðgur, t.d. mokað fyrir þær skít og gert hitt og þetta annað fyrir þær. Um ástand sitt þessa nótt bar ákærði að hann hefði verið búinn að neyta áfengis og verið orðinn „... allt of fullur ...“, hann hefði verið óvenju mikið drukkinn. Svo sem áður er rakið mætti ákærði ekki fyrir dóm er aðalmeðferð málsins var fram haldið 30. janúar 2007. Ákærði kom hins vegar fyrir dóminn að nýju er aðalmeðferð þess var enn fram haldið 11. desember sl. Skýrði ákærði þá svo frá að hann hefði umrædda nótt komið á heimili C, systur mágkonu sinnar, og barna hennar. Þar hefði hann dvalist í einhvern tíma og rætt við C og dætur hennar, A og B, einhvers staðar inni í húsinu. Spurður um umræðuefnið svaraði ákærði því til að það myndi hann ekki nákvæmlega, en fullyrti þó að það hefði ekki verið neitt kynferðislegt. Kom fram hjá ákærða að hann hefði nokkrum sinnum áður komið inn á heimili C, þó ekki oft. Ákærði sagði aðspurður mjög líklegt að hann hefði tekið utan um aðra stúlkuna, eða þær báðar, þar sem hann væri mjög barngóður maður. Annað hefði hann hins vegar ekki gert. Fullyrti ákærði að engin vandamál hefðu komið upp milli hans og mæðgnanna og hafnaði hann alfarið þeim sökum sem á hann eru bornar í málinu. Fram kom hjá ákærða að hann hefði ekkert sérstakt erindi átt inn á heimilið, húsið hefði einfaldlega verið opið og hann farið inn. Nánar aðspurður kvaðst ákærði þó ekki muna eftir því er hann fór inn í húsið og hann gæti því ekkert fullyrt um hvort það hefði verið opið eða læst. Aðspurður um hvort hann kannaðist við að hafa um nóttina reynt að komast inn í herbergi, er mæðgurnar voru í, og nýtt til þess verkfæri, sem hann hefði sótt út í bílskúr, sagði ákærði um tóman uppspuna að ræða. Ákærði kannaðist við að skömmu áður en hann yfirgaf hús C hefði komið til rifrildis þeirra á milli um fjárhúsbyggingu. Um það leyti hefði bróðir hans, D, komið á vettvang. Um ástand sitt þessa nótt bar ákærði að hann hefði verið ölvaður, „... meira fullur en ég á vant að að vera, ef ég dett í það.“ Ákærði kvaðst hafa komið á heimili C daginn eftir þeirra erinda að sækja úlpu eða blússu sem hann hefði gleymt um nóttina. Við það tækifæri hefði hann beðið mæðgurnar allar afsökunar á ónæðinu. Eftir atvik umræddrar nætur sagðist ákærði oft hafa átt samskipti við C og dætur hennar, fyrst og fremst í tengslum við skepnuhald þeirra á [...], og aldrei hefði borið á neinu fyrr en rúmlega viku áður en kæra í málinu var lögð fram. Nefndi ákærði að um það leyti hefði hann keyrt C upp í hesthús og hefði þá kjaftað á henni hver tuska og hún meðal annars sagst ætla að flytja suður og breyta um lífstíl. Að öðru leyti kvaðst ákærði vísa til fyrri framburðar síns í málinu, bæði fyrir lögreglu og fyrir dómi. Sá framburður stæði. IV. C greindi svo frá fyrir dómi að umrædda nótt hefði hún verið heima, að Z, með tveimur dætrum sínum, A og B. Vitnið sagði húsið hafa verið ólæst þar sem tvö eldri börn vitnisins, 17 og 18 ára, hefðu enn verið úti og þeirri reglu verið fylgt á heimilinu að sá sem síðast kæmi heim læsti á eftir sér. Um kl. 03:00 um nóttina kvaðst vitnið hafa vaknað við eitthvert brölt niðri og sagðist vitnið hafa talið að sonur sinn væri á ferðinni. Eftir nokkra stund hefði vitnið ákveðið að fara fram og athuga með strákinn og þá séð að það var ákærði sem kominn var óboðinn inn í húsið. Ákærða sagði vitnið augljóslega hafa verið drukkinn og þá hefði hann verið blóðugur á gagnauga. Vitnið sagði sér ekkert hafa brugðið svo mjög við að sjá ákærða, sem það hefði lengi þekkt, enda þau bæði fædd og uppalin á [...] og verið saman í kór í 20-30 ár. Þá væri ákærði mágur systur vitnisins. Enga sérstaka vináttu eða kunningsskap sagði vitnið hins vegar hafa verið þeirra á milli og ákærði einungis hafa komið einu sinni, mögulega tvisvar, inn í hús vitnisins, að umræddu skipti slepptu, á meðan vitnið bjó í því. Vitninu hefði því í fyrstu dottið í hug að ákærði hefði einfaldlega villst á húsi. Af viðbrögðum ákærða er hann kom auga á vitnið hefði það hins vegar skynjað að sú var ekki raunin. Vitnið sagðist hafa innt ákærða eftir því hvert erindi hans væri, en ákærði í fyrstu engu svarað. Vitnið kvaðst hafa kvatt ákærða til að drífa sig heim og síðan farið niður af pallinum, sem svefnherbergin í húsinu séu á, og í áttina að anddyrinu. Er þangað var komið hefði vitnið ítrekað tilmæli sín um að ákærði hefði sig heim. Ákærði hefði þá gripið í vitnið og sagt: „Ég ætla að ríða þér.“ Kvaðst vitnið enn hafa ítrekað ósk sína um að ákærði drifi sig heim og leitt hann fram í anddyri. Er þangað var komið hefði ákærði hallað sér upp að útihurðinni og viðhaft sömu ummæli og áður. Við það kvaðst vitnið hafa orðið svolítið hrætt. Vitnið hefði því farið til dóttur sinnar A og fengið hjá henni GSM-síma, en heimilissíminn hefði verið lokaður. Vitnið hefði fyrst hringt í bróður sinn en heyrst hann vera ölvaður og því talið óráðlegt að fá hann á vettvang. Næst hefði vitnið hringt í samstarfskonu sína, E, í þeim tilgangi að fá mann hennar, F, til að koma og aðstoða vitnið við að koma ákærða út. Sú hefði hins vegar tjáð ákærðu að eiginmaður hennar hefði verið í samkvæmi með ákærða fyrr um kvöldið þar sem þeim hefði lent saman og því tilgangslaust að ræða við hann. Á meðan á símtalinu stóð sagðist vitnið hafa heyrt orðaskipti í herberginu við hliðina. Það hefði því farið inn til dóttur sinnar, A, og þá komið að ákærða sem lá „... með lappirnar svona svolítið út úr rúminu en lá svona eiginlega yfir hana og var með andlitið alveg við vangann á henni og var svona eitthvað að káfa á henni.“ Hefði ákærði verið með hendurnar eitthvað fram með efri hluta líkama stúlkunnar en nákvæmlega hvar ákærði hafði hendurnar kvaðst vitnið ekki hafa séð. Við þessa sjón sagði vitnið hafa fokið í sig og sér með einhverju móti tekist að koma ákærða út úr herberginu og hefði A lokað á eftir þeim. Eftir þetta sagðist vitnið hafa hlaupið inn í litla herbergið í miðjunni, svokallaða skrifstofu, farið þar á bak við hurðina og hringt í mág sinn og bróður ákærða, D, og beðið hann um að koma. Er þarna var komið sögu kvaðst vitnið hafa heyrt í dóttur sinni B, sem er atvik máls gerðust hefði sofið hjá móður sinni. Þegar vitnið hefði komið inn í herbergið hefði ákærði setið á rúmstokknum hjá stúlkunni, haldið um mjaðmir hennar og verið að toga hana úr buxunum. Stúlkan hefði togað á móti og beðið ákærða um að hætta. Vitnið sagði sér hafa tekist að koma ákærða út og hefði það síðan læst þær B inni í herberginu. Ákærði hefði barið á hurðina og sagt þeim að opna sem þær hefðu ekki gert. Vitnið sagðist í framhaldinu hafa heyrt fótatak ákærða fjarlægjast og síðan heyrt að hann var kominn inn í bílskúr. Ákærði hefði síðar komið til baka og vitnið þá heyrt að hann hafði verkfæri meðferðis sem hann hefði reynt að opna með hurðina. Síðar um nóttina, þegar ákærði var farinn, sagðist vitnið hafa séð skrúfjárn og töng við hurðina. Að lokum sagði vitnið ákærða hafa gefist upp á tilraunum sínum til að opna dyrnar og hann aftur farið eitthvað frá. Taldi vitnið að þá hefði A komið yfir í herbergið til þeirra B. Ákærði hefði síðan komið aftur að hurðinni og gert enn frekari tilraunir til að opna hana. Vitnið sagði sér vera minnisstætt að er þær voru inni í herberginu hefðu systurnar haft orð á því að D hefði fyrst farið fram hjá húsinu, en síðan komið til baka. Kvaðst vitnið hafa gefið honum tíma til að komast inn í húsið en síðan farið fram til hans og ákærða. Eftir nokkur orðaskipti hefði D tekist að tala ákærða til og koma honum út úr húsinu. Þremur dögum síðar sagði vitnið ákærða hafa komið til að ná í gleraugu og jakka sem hann hafði skilið eftir. Við það tækifæri hefði hann beðið vitnið afsökunar á framkomu sinni umrædda nótt. Sagði vitnið ákærða ekki hafa skýrt það neitt nánar á hverju hann væri að biðjast afsökunar. Vitnið hefði þá tjáð ákærða að hann þyrfti einnig að biðja stúlkurnar afsökunar, en það vissi vitnið ekki til að hann hefði gert. Vitnið sagði atburði næturinnar hafa haft mikil áhrif á dætur sínar. B kvað hún ávallt ganga á allar hurðir áður en hún fari að sofa þegar þær mæðgur séu í heimsókn á [...]. Þá hefði stúlkan eftir umrædda atburði, á meðan þær bjuggu enn á [...], aldrei viljað vera ein heima í húsinu, jafnvel þó svo að vitnið hefði einungis ætlað í næsta hús. Þremur árum síðar eða sumarið 2005, þegar þær mæðgur hefðu komið vestur til að tæma húsið, hefði B enn ekki með nokkru móti viljað vera ein í húsinu. Þá hefði A eftir að mál þetta var komið af stað neitað að vera uppi á [...] nema vitnið væri þar líka vegna þess að hún vildi ekki eiga það á hættu að hitta ákærða sem hún hefði óttast að myndi gera sér eitthvað meira og vera svo reiður við sig. Umrædda atburði sagði vitnið jafnframt hafa haft áhrif á fjölskylduna í heild. Vitnið hefði vegna þeirra ekki lengur getað sótt staði sem tengst hefðu atvinnu þess, er dætur hennar hefðu allar að nokkru tekið þátt í, sem og tómstundum. Þegar svo hafi verið komið hefði lítið staðið eftir. Nú sé staðan sú að stúlkurnar vilji ekki búa á [...] sem vitnið kvaðst alfarið tengja ákærða. Um hvernig það kom til að mál þetta kom til kasta barnaverndaryfirvalda bar vitnið að málið hefði komið upp í viðtölum stúlknanna við sálfræðing sem til hefðu verið komin í tengslum við önnur atvik. A kvaðst hafa vaknað umrædda nótt við að móðir hennar kom inn í herbergið hennar til að fá lánaðan hjá henni síma. Vitnið sagði móður sína því næst hafa farið út úr herberginu aftur. Eftir að móðir vitnisins var farin sagði vitnið ákærða hafa komið inn í herbergið. Ákærði, sem verið hefði „... mjög vel fullur ...“ og blóðugur í framan og á höndum, hefði sest á rúmstokkinn hjá vitninu og innt það eftir móður þess. Vitnið sagðist hafa svarað því til að það vissi ekki hvar móðir sín væri. Aðspurt kvaðst vitnið hafa verið hrætt við ákærða. Vitnið sagði ákærða hafa byrjað að þreifa á sér og hann síðan spurt aftur um móður þess. Vitnið sagðist þá hafa brugðið á það ráð að segja ákærða að hún væri niðri í eldhúsi, í þeim tilgangi að ákærði færi út úr herberginu. Ákærði hefði ekki tekið það svar gilt og sagt móður vitnisins ekki vera þar. Hann hefði haldið áfram að þreifa á vitninu, meðal annars brjóstum þess, og gert tilraun til þess að komast undir bol sem vitnið hefði verið í. Vitnið sagðist hafa stoppað ákærða af og hann þá spurt hvort hann mætti þetta ekki og vitnið svarað neitandi. Ákærði hefði samt sem áður haldið áfram og einnig reynt að kyssa vitnið. Nánar lýsti vitnið því atviki svo að ákærði hefði hallað sér fram og spurt vitnið hvort hann mætti kyssa það, en vitnið svarað neitandi og ýtt honum frá. Ákærði hefði síðan farið út úr herberginu og vitnið þá hlaupið til og læst. Sérstaklega aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa orðið vart við að neinn annar hefði komið inn í herbergið á meðan ákærði var þar. Vitnið sagði ákærða síðar hafa komið aftur og reynt að komst inn í herbergið að nýju. Bar vitnið að það hefði heyrt ákærða reyna að opna dyrnar að herberginu með einhverju „dóti“ en án árangurs. Vitnið hefði síðan ekki heyrt í ákærða um stund en hann svo komið aftur og gert frekari tilraunir til að opna hurðina, enn þá án árangurs. Þegar vitnið hefði heyrt að ákærði var kominn niður í eldhús kvaðst það hafa opnað dyrnar og hlaupið inn í herbergi til móður sinnar og systur. Þaðan hefði móðir vitnisins hringt D, úr fyrrnefndum síma vitnisins, sem síðan hefði komið á vettvang. Tók vitnið fram að D hefði tvisvar eða þrisvar ekið fram hjá húsinu áður en hann stöðvaði bílinn við það. Þá kom fram hjá vitninu að ákærði hefði, eftir að vitnið var komið inn í herbergið til móður sinnar og systur, gert árangurslausar tilraunir til að opna hurðina að herberginu. Er D var kominn kvað vitnið móður sína hafa farið út úr herberginu. Sagði vitnið í kjölfarið hafa komið til orðaskipta milli móður sinnar, ákærða og D, en þeim síðastnefnda síðan tekist að koma ákærða út úr húsinu. Eftir atburði næturinnar sagðist vitnið hafa forðast ákærða. Þannig hefði vitnið gætt þess að fara upp í hesthús á þeim tíma sem það vissi að ákærði var ekki á svæðinu. Vitið kvaðst hafa borið kvíðboga fyrir því að hitta ákærða og þá hefði það aldrei þorað að vera eitt eftir þessi atvik. Enn þann dag í dag sagði vitnið sér ekki vera vel við að fara vestur, þar sem það vissi af ákærða. Um samskiptin við ákærða áður en umræddir atburðir gerðust bar vitnið að þau hefðu fyrst og fremst verið vegna nálægðar hesthúsanna við fjárhús ákærða uppi á [...]. Sagðist vitnið til að mynda ekki minnast þess að ákærði hefði nokkru sinni komið í heimsókn á heimili þess. B skýrði svo frá, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi, að hún hefði þá nótt er um ræðir vaknað við að „... blindfullur og vitlaus maður ...“, bróðir D (ákærði), var að toga niður um hana buxurnar. Sagði vitnið neftóbaks- og brennivínslykt hafa verið af ákærða. Spurt um klæðnað sinn kvaðst vitnið hafa verið í rauðum buxum, hvítum bol með rauðum ermum og nærbuxum. Sagði vitnið ákærða hafa togað í rauðu buxurnar við hnén. Um hversu langt niður ákærði hefði togað buxurnar bar vitnið að þær hefðu farið niður á mjaðmir. Vitnið sagði ákærða ítrekað hafa spurt hvar móðir þess væri og vitnið svarað að hún væri örugglega uppi í hesthúsum ásamt A. Við svar vitnisins hefði ákærði hætt að toga í buxurnar. Ákærði hefði síðan farið til A, vitnið farið í humátt á eftir honum en þá mætt móður sinni, sem síðan hefði farið á bak við fatahengið í herberginu. Vitnið sagðist í framhaldinu hafa, að beiðni móður sinnar, farið inn í herbergi til A og beðið um að fá að skoða GSM-símann hennar. Ákærði hefði þá setið í rúminu hjá A. A hefði lánað vitninu símann og það labbað með hann til móður sinnar sem hefði hringt í bróður ákærða, D, og beðið hann um að koma. Ákærði hefði síðan komið inn í herbergi til vitnisins. Vitnið sagði hann hafa verið rauðan í framan og með sár á vinstra gagnauga. Kvaðst vitnið hafa verið skíthrætt við ákærða. Ákærði hefði sagt vitninu að fara aftur að sofa, hann myndi bíða eftir móður þess, og síðan hefði hann yfirgefið herbergið á ný. Er hér var komið sögu sagði vitnið systur sína hafa verið búna að læsa hurðinni hjá sér. Í framhaldinu hefðu vitnið og móðir þess einnig læst sig inni í herbergi. Ákærði hefði síðan líklega farið inn í bílskúr og náð í skrúfjárn eða eitthvað beitt til að opna hurðina, en á meðan hefði A komið yfir til móður sinnar og vitnisins. Eftir að ákærði kom til baka úr bílskúrnum hefði hann hamast á hurðinni með áhaldinu. Vitnið sagðist hafa grátið á meðan en móðir þess sagt við það „þetta bjargast, þetta bjargast“. Vitnið kvaðst hafa gengið að herbergisglugganum og þá séð D aka hjá og vitnið því spurt móður sína hvort hann ætlaði ekki að koma. D hefði síðar komið inn í húsið og farið að ræða við ákærða og hefði móðir vitnisins þá farið niður til þeirra. Eftir umrætt atvik kvaðst vitnið hafa átt erfitt með að sofna. Það væri hrætt og ætti erfitt með að sofa eitt og gæti það alls ekki heima hjá sér. Kvaðst vitnið óttast að ákærði gerði sér mein þar sem hann hefði orðið reiður er hann var kærður. D, bróðir ákærða, kvaðst hafa fengið símhringingu um nóttina frá C er óskað hefði eftir því að hann kæmi og aðstoðaði hana við að koma ákærða, sem komið hefði ofurölvi inni í ólæst hús hennar, út úr húsinu. Fram hefði komið hjá C að börn hennar væru hrædd við ákærða. Vitnið sagðist hafa haldið af stað og fyrst ekið fram hjá húsi C en síðan strax snúið við, ekið að húsinu og stöðvað bifreiðina. Vitnið hefði því næst farið inn í húsið. Þegar inn var komið hefðu ákærði og C verið að rífast á ganginum. Aðspurt um deiluefnið svaraði vitnið því til að það minnti að þau hefðu verið að rífast um einhverja húsbyggingu. Vitnið sagði það hafa tekið sig nokkra stund, mögulega 15-20 mínútur, að koma ákærða út úr húsinu. Vitnið hefði síðan ekið um með ákærða nokkra hríð, mögulega í 1-2 klukkustundir, áður en það fór með hann heim. Sagðist vitnið hafa beint því til ákærða að þegar af honum rynni skyldi hann fara og biðjast afsökunar á heimsókninni, þ.e. að hafa farið óboðinn inn í húsið að næturlagi. Hefði ákærði tekið jákvætt í það. Um ástand ákærða bar vitnið að hann hefði verið ölvaður. Sagðist vitnið reyndar aldrei, hvorki fyrr né síðar, hafa séð ákærða í líku ástandi. Ákærði væri dagfarsprúður maður en þarna hefði hann „flippað út“, nánast ekki vitað hvað hann hét. E bar fyrir dómi að hún hefði um kvöldið farið í afmælisveislu ásamt manni sínum, F. Í veislunni hefði ákærði einnig verið og sagði vitnið hann, eins og flesta aðra í samkvæminu, hafa verið undir áhrifum áfengis. Hann hefði jafnframt verið æstur og ólíkur sjálfum sér. Vitnið kvað þau F hafa verið komin heim úr afmælisveislunni eftir miðnætti, um kl. 01:00. Síðar um nóttina hefði C hringt í vitnið og beðið um að fá að tala við mann þess þar sem hún væri hjálparþurfi. Vitnið hefði innt C eftir því hvað að væri og hún svarað því til að ákærði væri staddur á heimili hennar og að hún vildi losna við hann en kæmi honum ekki út. Vitnið sagðist hafa gefið C samband við F og hefðu þau rætt saman. Kvað vitnið F hafa tjáð C að hann treysti sér ekki til að koma henni til aðstoðar þar sem honum og ákærða hefði lent saman í afmælisveislunni fyrr um kvöldið. Hefði C skilið að í ljósi aðstæðna þýddi ekki að F kæmi á vettvang. Nokkrum dögum síðar kvaðst vitnið hafa hitt C og innt hana eftir því hvernig hún hefði losnað við ákærða út af heimilinu. Í því samtali hefði C lýst atvikum um nóttina svo að hún hefði vaknað við að ákærði kom inn í húsið. Til orðaskipta hefði komið milli C og ákærða sem meðal annars hefði lýst því yfir að hann vildi hafa við hana mök. Ákærði hefði síðan farið og leitað á dætur hennar þar sem þær hefðu legið í rúmum sínum. G greindi svo frá fyrir dómi að leitað hefði verið til sín af sóknarprestinum á [...] og hún beðin um að aðstoða C og dætur hennar tvær með sálgæslu. Vitnið hefði þá verið starfandi sóknarprestur auk þess að vera fyrrverandi starfsmaður Stígamóta og Kvennaathvarfs. Vitnið kvaðst hafa rætt við þær mæðgur um páskana 2003. Fyrst hefði hún rætt við mæðgurnar allar í einu, en síðan hverja fyrir sig. B sagði vitnið hafa verið afar hrædda og hún grátið mikið. Stúlkan hefði munað atburði næturinnar mjög vel og lýst þeim í smáatriðum. Stúlkan hefði óttast mjög að ákærði kæmi aftur inn á heimili hennar, hún hefði fundið fyrir miklu öryggisleysi og verið hrædd við að vera ein. A hvað vitnið hafa verið mjög reiða vegna umræddra atvika og hún tárast og síðan grátið í samtalinu við vitnið. Líkt og systir hennar hefði A upplifað mikið öryggisleysi heima hjá sér. Hún hefði verið hrædd og sú hræðsla brotist út í mikilli reiði. Fram kom hjá vitninu að systurnar hefðu óttast ákærða eftir þessa atburði. „Þetta var einstaklingur sem þær höfðu ekki séð sem ógn, sem varð að ógn.“ V. Að beiðni ríkissaksóknara, dagsettri 29. mars 2005, ritaði Ólöf Ásta Farestveit, uppeldis- og afbrotafræðingur, greinargerð vegna viðtals sem hún átti við A 5. nóvember 2004. Greinargerð Ólafar Ástu er dagsett 14. apríl 2005, en í henni segir svo: A sagði að sér liði ágætlega dags daglega en þó væru enn nokkur atriði sem angra hana í daglegu lífi þrátt fyrir að langt sé liðið frá meintum atburði. Hún sagðist hugsa stundum um það sem gerðist heima hjá henni og er hún hrædd við að vera ein heima í húsinu. En ef hún sefur ein heima þá læsir hún að sér í svefnherbergi sínu. Í viðtalinu var lagður fyrir A spurningarlisti PTSD sem er greiningarviðmið um áfallastreitu. A uppfyllir ekki þau greiningarviðmið en ber þó nokkur merki um slíkt. Hún hefur til að mynda truflandi minningar um atvikið og taldi hún slíkt eiga sér stað um það bil einu sinni í viku. Hún finnur fyrir líkamlegum hræðsluviðbrögðum vegna innri og ytri áreita sem minna hana á atvikið. Nokkuð ber á hliðrunum við hugsunum og tilfinningum hjá henni sem og stöðum og fólki sem tengjast meintu broti. Kovacs spurningarlistinn um geðlægð fyrir börn var einnig lagður fyrir stúlkuna í viðtalinu. Hann er ætlaður til að kanna hvort viðkomandi beri merki þunglyndis svo unnt sé að vísa einstaklingnum áfram til viðeigandi læknis til frekari greiningar. Skorar hún 11 stig. Þar er hún á mörkum klínísks kvarða hvað varðar neikvæðni, áhugaleysi og neikvæða sjálfsmynd sem segir til um vægt þunglyndi. YSR sjálfsmatslisti um atferli unglinga 11-18 ára var lagður fyrir A og staðfestir sá listi að nokkru spurningalista Kovacs því á þunglyndiskvarðanum er nokkur hækkun sem mælist þó ekki á klínískum kvarða. Þar kemur fram að heildar vandi stúlkunnar er á mörkum klínísks kvarða og er það innri vandi hennar (líðan þættir) þ.e. kvíði og þunglyndi sem lyftir þeim kvarða upp. Hins vegar eru hegðunarþættirnir allir innan eðlilegra marka. Sambærilegur sjálfsmatslisti CBCL er lagður fyrir móður hennar og þar kemur stúlkan út innan eðlilegra marka í öllum þáttum. Langt er um liðið frá meintum atburði og hafði það árhrif á að stúlkan taldi sig hafa unnið úr vandamálum því tengdu. Hins vegar sat hún enn uppi með mikla reiði í garð ofangreinds manns. Einnig hafði óöryggi hennar litað líf hennar frá þeim tíma þrátt fyrir að hún taldi [...] nokkuð öruggan stað til að búa á. Að beiðni ríkissaksóknara ritaði Ólöf Ásta Farestveit einnig greinargerð vegna viðtalsmeðferðar B. Sú skýrsla Ólafar Ástu er dagsett 25. apríl 2005. Í upphafi greinargerðarinnar kemur fram að stúlkan hafi mætt í fimm viðtöl á tímabilinu 3. september 2004 til 11. mars 2005. Í greinargerðinni segir svo: Langt er um liðið frá meintum atburði og því hafði mikil úrvinnsla átt sér stað hjá stúlkunni áður en hún hóf meðferð. ... B sagði að auðveldara hefði verið að gleyma ofangreindum atburðum eftir að hún flutti til Reykjavíkur en meðan hún bjó fyrir vestan þá hafi hún ávallt verið hrædd og þó hún væri orðin nokkuð stór þorði hún ekki að sofa ein. Sagðist hafa verið í stöðugum ótta við það að Magnús kæmi aftur inn til þeirra einhverja nóttina. B sagðist oft verða leið vegna málsins en hún tengir 3 ólík mál saman, þ.e. þegar frændi hennar, kona hans og litli sonur fórust í brunanum á [...], þegar Magnús braust inn til þeirra og þegar kindin hennar dó. Hún setur þetta allt undir sama hatt tilfinningalega og líður mjög illa og finnur fyrir mikilli sorg yfir lífsreynslu sinni. Hún orðaði það að sér fyndist lífið stundum of erfitt. Þegar leið á meðferðina sagðist hún vera nánast hætt að hugsa um ofangreindan atburð. Það hjálpaði mikið til að hún var nú búsett í Reykjavík og ekkert sem minnti hana á ofangreindan atburð, hvorki staðurinn né Magnús sjálfur. CBCL spurningalistinn um atferli barna var lagður fyrir móður. Þar kemur fram að hegðunarþættir og tilfinningaþættir stúlkunnar eru innan eðlilegra marka. Þó hefur hún nokkra hækkun á þunglyndiskvarða og eru það þættir eins og einmanaleiki, stöðugar áhyggjur og ótti sem m.a. hækka þann kvarða hjá stúlkunni. Eru þetta tilfinningar sem móðir metur að stúlkan beri með sér. B er enn til meðferðar hjá undirritaðri en viðtölin eru eftir þörfum stúlkunnar. Ofangreint brot hefur valdið stúlkunni vanlíðan og ótta sem hún bjó við í langan tíma eftir að brotið átti sér stað þó hún hafi að mestu gleymt þessu dags daglega í dag 2 ½ ári eftir meintan atburð. Ólöf Ásta Farestveit kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og staðfesti og skýrði framanraktar skýrslur sínar. Vitnið sagðist hafa átt fimm viðtöl við B. Þær afleiðingar sem fram hefðu komið hjá stúlkunni í viðtölunum hefðu verið óöryggi og að hún hefði verið hrædd á eigin heimili. Stúlkunni hefði liðið mjög illa og hún ekki þorað að sofa ein í rúmi heldur sofið uppí hjá móður sinni. Henni hefði hins vegar liðið mun betur eftir að þær mæðgur fluttu til Reykjavíkur og hefði stúlkan tjáð vitninu sérstaklega að þeirri íbúð væri hægt að læsa. Þá hefði í Reykjavík ekki verið neitt sem sérstaklega minnti hana á atburði næturinnar. Vanlíðan sína sagði vitnið stúlkuna einnig hafa skýrt með tveimur öðrum atburðum svo sem vikið sé að í greinargerðinni. Hefði stúlkan ruglað þessu þrennu svolítið saman en hún þó tengt óöryggið á heimilinu beint við komu ákærða þangað umrædda nótt. Vitnið sagði það að ákærði hefði eitthvað togað í buxur B ekki hafa setið í henni heldur óöryggið sem hún hefði upplifað á heimilinu eftir atburði næturinnar. Hvað A varðar kom fram hjá vitninu að það hefði einungis rætt einu sinni við stúlkuna. Vitnið sagði það viðtal hafa verið langt og í því komið fram að stúlkan var hrædd, en líka mjög reið yfir því hversu mál þetta hefði dregist á langinn. Fram kom hjá vitninu að A hefði verið hrædd við að vera á heimili sínu á [...] Hún hefði verið óörugg og læst að sér. Þetta hefði stúlkan tengt beint við komu ákærða inn á heimilið um nóttina. Þá hefði stúlkunni fundist ákveðin niðurlæging hafa falist í athæfi ákærða inni í herbergi hennar og henni þótt mjög erfitt að þurfa að mæta ákærða, sem og konu hans, á förnum vegi. Þannig hefði hún til að mynda verið hrædd við að fara út í hesthús þar sem hún hefði mátt eiga von á að rekast á ákærða. Hefði þetta áreiti verið búið að þjaka stúlkuna í um tvö ár er viðtalið fór fram. VI. A. Eins og rakið er í kafla IV bar C fyrir dómi að hún hefði umrædda nótt í júlí 2002 verið heima ásamt tveimur dætrum sínum, A og B. Hús sitt að Z sagði hún hafa verið ólæst þar sem tvö eldri börn hennar hefðu enn verið úti. Um kl. 03:00 um nóttina kvaðst C hafa vaknað við eitthvert brölt niðri og fyrst talið að sonur sinn væri þar á ferðinni. Eftir nokkra stund hefði hún ákveðið að fara fram og athuga með strákinn og þá séð að það var ákærði sem kominn var óboðinn inn í húsið. Ekki nýtur framburðar annarra í málinu um hvernig það atvikaðist að ákærði fór inn í húsið að Z umrædda nótt. Þannig má af framburði dætra C, A og B, ráða að þær hafi verið sofandi er ákærði kom inn í húsið. Þá bar ákærði sjálfur fyrir dómi að hann myndi ekki þau atvik, en hann gat sér hins vegar þess til að C hefði hleypt sér inn. Svo sem áður er rakið samrýmist sú ágiskun hans ekki framburði C. Samkvæmt framburði ákærða fyrir dómi var hann óvenju mikið drukkinn þessa nótt og kvaðst hann hafa verið „... allt of fullur ...“, „... meira fullur en ég á vant að að vera, ef ég dett í það“. Samrýmist þessi lýsing ákærða á ástandi sínu framburði C og dætra hennar, sem allar báru um ölvun ákærða, og þá kom fram hjá bróður ákærða, D, að ákærði hefði verið ölvaður og hann aldrei, hvorki fyrr né síðar, séð bróður sinn í viðlíka ástandi. Verður að virða framburð ákærða í málinu í ljósi þessa ástands hans. Ákærði gat hvorki fyrir dómi né fyrir lögreglu upplýst hvaða erindi hann átti á heimili C og barna hennar umrædda nótt. Fram kom hjá C að engin sérstök vinátta eða kunningsskapur hefði verið með henni og ákærða gegnum tíðina og ákærði einungis komið einu sinni, mögulega tvisvar, inn í hús hennar, að umræddu skipti slepptu, á meðan hún bjó í því. Framburður A var um þetta mjög á sömu lund en hún sagðist fyrir dómi ekki minnast þess að ákærði hefði nokkru sinni komið inn á heimili hennar. Þá bar ákærði sjálfur um þetta atriði að hann hefði ekki verið tíður gestur á heimilinu. Svo sem áður er rakið bar C fyrir dómi að ákærði hefði umrædda nótt komið óboðinn inn í hús hennar að Z. Hefur ekkert komið fram um það í málinu að ákærði hafi átt nokkurt lögmætt erindi inn í einkahýbýli C og barna hennar. Þá hefur heldur ekkert fram komið um að ákærði hafi sérstaklega gert vart við sig eftir að hann kom inn í húsið. Með för sinni inn á heimilið, án heimildar, þykir ákærði því hafa brotið gegn 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. B. Í málinu er ákærða einnig gefið að sök að hafa þessa sömu nótt brotið gegn blygðunarsemi A, fæddri 1987, með því að setjast á rúm stúlkunnar og káfa á brjóstum hennar utan klæða og reyna að kyssa hana. A lýsti atvikum þessum svo, er aðalmeðferð málsins var fram haldið fyrir dómi 30. janúar 2007, að um nóttina hefði hún vaknað við að móðir hennar kom inn í herbergi hennar til að fá lánaðan síma. Móðir hennar hefði síðan farið út úr herberginu og ákærði þá komið inn. Hann hefði sest á rúmstokkinn hjá A og innt stúlkuna eftir því hvar móðir hennar væri og hún svarað því til að það vissi hún ekki. Ákærði hefði þá tekið að þreifa á stúlkunni en síðan aftur spurt um móður hennar. A sagðist þá hafa brugðið á það ráð að segja ákærða að hún væri niðri í eldhúsi, í þeim tilgangi að losna við ákærða út úr herberginu. Ákærði hefði haldið áfram að þreifa á stúlkunni, meðal annars brjóstum hennar, og jafnframt gert tilraun til þess að komast undir bol sem hún var klædd í. Stúlkan sagðist hafa stoppað ákærða af en hann síðan haldið áfram og jafnframt reynt að kyssa hana. Þeirri tilraun ákærða lýsti stúlkan nánar svo að ákærði hefði hallað sér fram og spurt hana hvort hann mætti kyssa hana, en hún svarað neitandi og ýtt ákærða frá. Þegar A gaf skýrslu fyrir dómi í Barnahúsi 23. ágúst 2004, og einnig við upphaf aðalmeðferðar 16. janúar 2006, lýsti hún umræddum atvikum mjög á sömu lund. C bar um atvik þessi fyrir dómi 30. janúar sl. að hún hefði heyrt orðaskipti úr herbergi A, hún farið þangað inn og komið að ákærða sem legið hefði „... með lappirnar svona svolítið út úr rúminu en lá svona eiginlega yfir hana (A) og var með andlitið alveg við vangann á henni og var svona eitthvað að káfa á henni.“ Hefði ákærði verið með hendurnar eitthvað fram með efri hluta líkama stúlkunnar. Ákærði hefur neitað umræddum sakargiftum. Fyrir dómi 16. janúar 2006 sagði hann það alveg eins geta verið að hann hafi farið inn í svefnherbergi stúlknanna, en að hann minntist þess hins vegar ekki. „Ég man að ég sat hjá stelpunum og var að tala við þær og get hafa tekið utan um þær og það finnst mér ekkert óeðlilegt og þarf ekkert að vera neitt ósiðlegt við það.“ Ákærði kvaðst hafa talað við stelpurnar og allt verið í lagi. Var frásögn ákærða fyrir dómi 11. desember sl. mjög á sömu lund. Sagði ákærði mjög líklegt að hann hefði tekið utan um aðra stúlkuna, eða þær báðar, þar sem hann væri mjög barngóður maður. Annað hefði hann hins vegar ekki gert. Fullyrti ákærði að engin vandamál hefðu komið upp milli hans og mæðgnanna. Af ofangreindu er ljóst að framburður ákærða fyrir dómi um samskipti hans við stúlkuna A umrædda nótt var um margt óljós og sundurlaus. Framburðir A og móður hennar hafa hins vegar verið stöðugir undir meðferð málsins og eru þeir mjög á sömu lund hvað umrætt sakarefni varðar. Við mat á framburðum mæðgnanna verður til þess að líta að um tvö ár liðu frá því að atvik máls gerðust og þar til tekin var skýrsla af stúlkunni fyrir dómi í Barnahúsi og skýrsla af móður hennar hjá lögreglu. Jafnframt verður að hafa í huga, sbr. meðal annars framlagða greinargerð Ólafar Ástu Farestveit, að stúlkunni var brugðið við komu ákærða, sem var mjög ölvaður svo sem áður er rakið, inn á heimilið um miðja nótt. Í ljósi alls þessa þykir það því ekki draga úr sönnunargildi framburða mæðgnanna hvað umræddar sakargiftir varðar þó svo þeir séu ekki að öllu leyti samhljóða um atburði næturinnar og þá sér í lagi um röð atvika um nóttina. Að lokum þykir við sönnunarmatið mega taka nokkurt mið af framburði vitnisins E þess efnis að C hafi í kjölfar umræddra atvika lýst þeim að einhverju marki fyrir E og þá meðal annars nefnt að ákærði hefði um nóttina leitað á dætur hennar þar sem þær hefðu legið í rúmum sínum. Er vætti E framburðum mæðgnanna því til nokkurs stuðnings. Að öllu því heildstætt virtu sem að framan hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði véfengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi umrædda nótt sest á rúm A og káfað á brjóstum hennar utan klæða og reynt að kyssa hana. Með þeirri háttsemi þykir ákærði hafa sýnt af sér lostugt athæfi í skilningi 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykir sannað með vætti A og Ólafar Ástu Farestveit að með þessari háttsemi hafi ákærði sært blygðunarsemi stúlkunnar. C. Að endingu er ákærða gefið að sök í málinu að hafa sýnt stúlkunni B, fæddri árið 1993, ruddalegt og ósiðlegt athæfi með því að setjast á rúm hennar og reyna að toga niður um hana síðbuxur. B bar um atvik þetta, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi, að hún hefði um nóttina vaknað við að „... blindfullur og vitlaus maður ...“, ákærði í málinu, var að toga niður um hana buxurnar. Sagði stúlkan ákærða hafa togað í buxur sínar við hnén. Aðspurð um hversu langt niður ákærði hefði togað buxurnar svaraði hún því til að þær hefðu farið niður á mjaðmir. C bar um þetta atvik að er hún hefði verið að hringja í D hefði hún heyrt í B í næsta herbergi. Hún hefði því farið inn í herbergið, sem þær mæðgur hefðu sofið saman í er atvik máls gerðust, og þá séð ákærða sitjandi á rúmstokknum hjá stúlkunni. Hefði hann haldið um mjaðmir stúlkunnar og verið að toga hana úr buxunum. Stúlkan hefði togað á móti og beðið ákærða um að hætta. Svo sem rakið hefur verið var framburður ákærða fyrir dómi um samskipti hans við stúlkuna B umrædda nótt um margt óljós og sundurlaus. Framburðir B og móður hennar, C, voru hins vegar mjög á sömu lund hvað umrætt sakarefni varðar og hefur framburður móðurinnar verið stöðugur undir meðferð málsins. Við mat á framburðum mæðgnanna verður til þess að líta að um tvö ár liðu frá því að atvik máls gerðust og þar til tekin var skýrsla af stúlkunni fyrir dómi í Barnahúsi og skýrsla af móður hennar hjá lögreglu. Jafnframt verður að hafa í huga að stúlkunni var augljóslega mjög brugðið við komu ákærða inn á heimilið um miðja nótt, sbr. það sem fram kemur í greinargerð Ólafar Ástu Farestveit um að stúlkan hafi eftir að atvik máls gerðust „... ávallt verið hrædd og ... þorði hún ekki að sofa ein“ þar sem hún hafi óttast að ákærði kæmi aftur inn á heimilið einhverja nóttina. Í ljósi alls þessa þykir það því ekki draga úr sönnunargildi framburða mæðgnanna hvað umræddar sakargiftir varðar þó svo þeir séu ekki að öllu leyti samhljóða um atvik þessa nótt. Þá þykir við sönnunarmatið, með sama hætti og áður, mega taka nokkurt mið af þeim framburði E, sem vitnað var til að framan, og telja verður framburðum mæðgnanna til nokkurs stuðnings. Að öllu því heildstætt virtu sem hér hefur verið rakið þykir sannað, svo ekki verði véfengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að ákærði hafi umrædda nótt sest á rúm B og reynt að toga niður um hana buxur. Verður eins og mál þetta liggur fyrir dóminum að telja það athæfi ákærða ruddalegt og ósiðlegt í skilningi 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. D. Í þinghaldi 11. desember sl. var því haldið fram af skipuðum verjanda að þau brot sem ákærða eru gefin að sök í ákæru væru öll fyrnd þar sem rannsókn málsins hefði í raun stöðvast um óákveðinn tíma í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eftir dómtöku þess 16. janúar 2006 og þar til málið var endurupptekið tæpu ári síðar, eða þann 10. janúar 2007. Hvað varðar brot ákærða gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 er að mati dómara ljóst að brot ákærða á nefndum ákvæðum fyrnast á fimm árum, sbr. refsihámark ákvæðanna og 2. tölulið 1. mgr. 81. gr. almennra hegningarlaga. Þegar málið var endurupptekið af dómaranum 10. janúar 2007 og aðalmeðferð þess síðan fram haldið 30. sama mánaðar voru ekki liðin full fimm ár frá því að atvik máls gerðust. Þegar af þeirri ástæðu, og þar sem ekki verður með nokkru móti talið að eftir 10. janúar 2007 hafi rekstur málsins verið í því fari að jafnað verði til þess að rannsókn hafi stöðvast um óákveðinn tíma í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga, verður ekki á það fallist með ákærða að nefnd brot hans séu fyrnd. Brot gegn 231. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 getur að hámarki varðað eins árs fangelsi. Fyrningarfrestur slíkra brota er því tvö ár, sbr. ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Fyrir liggur að rétt tæplega eitt ár leið frá því að málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 16. janúar 2006 og þar til dómari sá er málið dæmir tók það upp að nýju 10. janúar 2007 og ákvað að aðalmeðferð þess yrði fram haldið 30. sama mánaðar. Þann dag voru frekari skýrslur teknar í málinu og það flutt munnlega. Að málflutningi loknum var málið dómtekið og dómur kveðinn upp 27. febrúar 2007. Þó svo taka megi undir það með ákærða að lýstur dráttur á meðferð málsins hafi verið mikill og alvarlegur þykir hann hins vegar ekki hafa verið slíkur að honum verði til þess jafnað að rannsókn málsins hafi stöðvast um óákveðinn tíma í skilningi 5. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Húsbrot ákærða telst því vera ófyrnt. Í ákæru er brot ákærða gegn barnaverndarlögum nr. 80/2002 sagt varða við 3. mgr. laganna. Við endurupptöku málsins 22. júlí 2006 var eftir sækjanda bókað að augljós tilvísun í ákvæði 99. gr. barnaverndarlaga hefði fallið niður við ritun ákæru. Sagði sækjandi það álit sitt að mistök þessi kæmu ekki að sök, enda vörnum ákærða ekki verið áfátt þess vegna. Þegar aðalmeðferð málsins var fram haldið 30. janúar og 11. desember 2007 ítrekaði sækjandi að vísun til 99. gr. nefndra laga hefði fallið niður við ritun ákæru. Að þessu virtu og með vísan til 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þykir rétt að dæma áfall á hendur ákærða þrátt fyrir að umrædd tilvísun hafi fallið niður við ritun ákæru, enda um augljósa ritvillu að ræða og ljóst að vörnum ákærða hefur ekki verið áfátt þess vegna. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem hann er talinn hafa orðið sannur að í málinu, sbr. niðurstöður dómsins í köflum A-C hér að framan. Varða brot ákærða við 231. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, svo sem rakið er í nefndum köflum. VII. A. Brotaþolar gera í málinu bótakröfur á hendur ákærða. Við munnlegan málflutning 11. desember sl. var því haldið fram af hálfu ákærða að þar sem skipaður réttargæslumaður hefði ekki mætt til þinghaldsins ætti, þegar af þeirri ástæðu, að vísa bótakröfunum frá dómi. Fjarvera réttargæslumannsins jafngilti útivist stefnanda í einkamáli. Kröfur brotaþola, sem settar voru fram bréflega 14. desember 2004, eru teknar upp í ákæru málsins í samræmi við ákvæði 2. mgr. 116. gr. og 1. málsliðar 171. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt 2. mgr. 172. gr. sömu laga dæmir dómari um bótakröfu og ákveður bætur eftir almennum reglum ef ákærða er dæmt áfall í máli. Þó er kveðið á um það í 5. mgr. 172. gr. að telji dómari þörf á málflutningi um kröfuna, henni til skýringar, en ekki sé unnt að láta hann fara fram, skuli hann vísa henni frá dómi. Það er hins vegar mat dómara að slíkur málflutningur sé með öllu óþarfur eins og á stendur í þessu máli. Í VII. kafla laga nr. 19/1991 er að finna ákvæði um réttargæslumann brotaþola í opinberu máli. Í 1. mgr. 44. gr. f. laganna segir að hlutverk réttargæslumanns brotaþola sé að gæta hagsmuna brotaþola og veita honum aðstoð í málinu, þar á meðal við að setja fram einkaréttarkröfur skv. XX. kafla laganna. Í ákvæðum 1. mgr. 44. gr. g. og h. er síðan að finna frekari ákvæði um hlutverk réttargæslumanns. Í tilvitnuðum VII. kafla laga nr. 19/1991 er ekki að finna neitt það sem stutt getur frávísun bótakrafna brotaþola á þeim grunni sem á er byggt af hálfu ákærða. Þá er í XX. kafla laganna, sem hefur að geyma ákvæði um einkaréttarkröfur, heldur ekki neitt að finna sem skotið getur stoðum undir frávísunarkröfu ákærða. Samkvæmt þessu og öðru framangreindu, og þar sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot gegn báðum brotaþolunum, þykja engin efni til að vísa bótakröfum þeirra frá dómi. B. C gerir í málinu, fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, B, kröfu um miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi ákærða að fjárhæð 600.000 krónur, auk vaxta skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu B er til þess vísað að af brotum ákærða hafi hlotist miskatjón sem hann beri ábyrgð á samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar og skaðabótalögum. Bætur fyrir miskatjón skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 ákvarðist eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að líta til þess hversu alvarleg brotin hafi verið, sakarstigs, huglægrar upplifunar brotaþola og umfangs tjónsins. Til stuðnings kröfum brotaþola er vísað til almennu skaðabótareglunnar, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómvenju um miskabætur. Um lagagrundvöll vaxtakröfu er vísað til 4. gr., 6. gr., 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna þeirrar ólögmætu meingerðar sem í brotum hans fólst, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að brotum ákærða virtum og með nokkurri hliðsjón af áðurrakinni greinargerð Ólafar Ástu Farestveit þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Í 171. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála segir að bótakröfu skuli tilgreina ótvírætt í ákæru, sbr. 2. mgr. 116. gr. laganna. Í ákæru kemur fram að af hálfu hvors brotaþola um sig sé krafist „... miskabóta að fjárhæð kr. 600.000 auk vaxta og dráttarvaxta frá 14. júlí 2002 til greiðsludags.“ Í ákæru er því í engu getið um upphafsdag dráttarvaxta, svo sem hins vegar er gert í skriflegum kröfum brotaþola sem eru hluti gagna málsins. Þar sem í ákæru er gerð krafa um vexti og dráttarvexti, þó svo með ófullkomnum hætti sé, þykir að þessu virtu mega fallast á kröfu brotaþola um dráttarvexti frá og með 17. mars 2005 að telja, en þann dag var liðinn mánuður frá því að lögregla kynnti ákærða bótakröfuna. Samkvæmt framansögðu verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 200.000 krónur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. C. A gerir í málinu kröfu um miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi ákærða að fjárhæð 600.000 krónur, auk vaxta skv. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvaxta skv. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Brotaþoli vísar til þess að af brotum ákærða hafi hlotist miskatjón sem hann beri ábyrgð á samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar og skaðabótalögum. Bætur fyrir miskatjón skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 ákvarðist eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð miskabóta beri að líta til þess hversu alvarlegt brotin hafi verið, sakarstigs, huglægrar upplifunar brotaþola og umfangs tjónsins. Til stuðnings kröfum sínum vísar brotaþoli til almennu skaðabótareglunnar, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og dómvenju um miskabætur. Um lagagrundvöll vaxtakröfu er vísað til 4. gr., 6. gr., 1. mgr. 8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna þeirrar ólögmætu meingerðar sem í brotum hans fólst, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að brotum ákærða virtum og með nokkurri hliðsjón af áðurrakinni greinargerð Ólafar Ástu Farestveit þykja miskabætur til handa brotaþola hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Samkvæmt framansögðu og þess sem áður segir um dráttarvexti verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola 200.000 krónur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. VIII. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærða ekki áður verið gerð refsing. Að brotum ákærða virtum þykir refsing hans hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Fyrir liggur, sbr. það sem rakið er að framan í II. kafla, að meðferð málsins fyrir dómi hefur dregist mikið. Ákærða verður ekki að neinu leyti kennt um þann drátt. Samkvæmt því og með heimild í 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir rétt að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnu einu ári frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í dómsorði dóms Hæstaréttar Íslands, í máli réttarins nr. 206/2007, sagði eftirfarandi um sakarkostnað í málinu: „Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Magnúsar Sigurðssonar, á báðum dómstigum, Kristins Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.011.438 krónur, og þóknun til skipaðs réttargæslumanns bótakrefjenda í héraði, 325.941 króna.“ Við þessari niðurstöðu verður eðli málsins samkvæmt ekki hróflað hér. Þar sem ákærða verður augljóslega ekki um það kennt að dómur héraðsdóms var ómerktur og málinu vísað heim í hérað að nýju verður allur sá kostnaður sakarinnar er til féll eftir nefndan dóm Hæstaréttar, felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða eftir heimvísun málsins, sem hæfilega þykja ákveðin í samræmi við tímaskráningu verjandans svo sem í dómsorði greinir að virðisaukaskatti meðtöldum. Hins vegar eru ekki efni til að dæma skipuðum réttargæslumanni frekari þóknun en gert var með dómi Hæstaréttar. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Dómarinn fékk málið fyrst til meðferðar 27. nóvember 2006, svo sem áður er rakið. Málið var dómtekið 11. desember sl. og hefur dómsuppkvaðning dregist nokkuð vegna starfsanna dómara. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Magnús Sigurðsson, sæti sex mánaða fangelsi en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnu einu ári frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B 200.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2002 til 17. mars 2005, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Allur kostnaður sakarinnar, sem til hefur fallið eftir heimvísun málsins 8. nóvember 2007, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Kristins Bjarnasonar hrl., 194.220 krónur.