Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 195/2004
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Með vísan til e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var máli J á hendur íslenska ríkinu vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. maí 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2004 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Til vara krefst hann þess að hann „fái í málinu að koma að lagfæringu og skýringum á kröfugerð, sem héraðsdómari hafnaði í þinghaldi 23. mars sl. og að héraðsdómari taki í úrskurði afstöðu til kröfugerðar og sakarefnis málsins með tilliti og í framhaldi þess.“ Þá krefst sóknaraðili aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en til vara að hann verði sýknaður af málskostnaðarkröfu í héraði og kærumálskostnaður verði felldur niður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi ekki notið leiðbeininga héraðsdómara, en gögn málsins benda til hins gagnstæða. Kæruheimild skortir fyrir varakröfu sóknaraðila og verður henni því ekki sinnt. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jakob A. Traustason, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 206/2017
|
Kærumál Málskostnaður
|
G kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu hans um að mál, sem hann hafði höfðað gegn MG, S og M, var fellt niður og honum gert að greiða MG og S hvorri um sig 1.307.500 krónur í málskostnað, M, sem hann hafði stefnt til vara, 744.930 krónur og F og FG, réttargæslustefndu, óskipt 1.045.010 krónur. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að lögmaður MG og S hefði unnið að málinu samtals í um 50 stundir eftir að stefna var birt þeim, en áður hefði lögmaðurinn veitt þeim aðstoð við rekstur stjórnsýslumála vegna ágreinings aðilanna. Þar sem sú vinna hefði að hluta nýst við rekstur dómsmálsins væri hæfilegt að G greiddi þeim 1.000.000 krónur hvorri um sig í málskostnað fyrir héraðsdómi. Með tilliti til aðildar M og F og FG að málinu og þar sem sami lögmaður hefði rekið málið fyrir þau væri rétt að G yrði gert að greiða þeim fyrrnefnda 500.000 krónur og hinum síðarnefndu 750.000 krónur í málskostnað í héraði.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. mars 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 12. apríl sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 15. mars 2017 þar sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðilum varfellt niður og honum gert að greiða varnaraðilunum Margréti G. Einarsdóttur ogSunnu Guðbjartsdóttur, hvorri um sig, 1.307.500 krónur í málskostnað, varnaraðilanumMosgerði 7 húsfélagi 744.930 krónur í málskostnað og varnaraðilunum Freyju Theódórsdótturog Friðriki Gunnarssyni óskipt 1.045.010 krónur í málskostnað. Kæruheimild er íg. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilikrefst þess að fyrrgreindur málskostnaður í héraði „verði felldur niður eðaverulega lækkaður.“ Varnaraðilarnir Margrét, Sunna, Mosgerði 7 húsfélag, Freyja og Friðrikkrefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn Þór Ragnarsson hefur ekki látið málið til sín taka.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál á hendurvarnaraðilum þar sem hann krafðist meðal annars greiðslu á tilteknum fjárhæðumúr hendi varnaraðilanna Margrétar og Sunnu vegna framkvæmda á fasteigninniMosgerði 7 í Reykjavík, sem hann hafði ráðist í, en til vara greiðslu úr hendivarnaraðilans Mosgerði 7 húsfélags. Jafnframt stefndi hann varnaraðilunumFreyju, Friðriki og Þór til réttargæslu. Málið var þingfest 7. apríl 2016. Allirvarnaraðilarnir, að Þór undanskildum, tóku til varna og skiluðu greinargerðum ímálinu þar sem þau kröfðust meðal annars málskostnaðar sér til handa. Íþinghaldi 13. mars 2017 krafðist sóknaraðili þess að málið yrði fellt niður ogí kjölfar þess var hinn kærði úrskurður kveðinn upp þar sem varnaraðilunum fimmvar úrskurðaður málskostnaður á grundvelli framlagðra málskostnaðarreikninga afþeirra hálfu.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað ef mál er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri aðstefndi efni þá skyldu sem hann er krafinn um. Í samræmi við það bersóknaraðila að greiða varnaraðilunum fimm málskostnað vegna rekstrar málsins íhéraði eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi, sbr. 3. mgr.129. gr. laganna. Í a. lið 1. mgr. þeirrar lagagreinar er kveðið á um að tilmálskostnaðar teljist kostnaður af flutningi máls og í g. lið annar kostnaðuren sá sem talinn er upp í a. til f. liðum og stafar beinlínis af máli.Á yfirliti, sem fylgdi málskostnaðarreikningi varnaraðilanna Margrétarog Sunnu, kemur fram að lögmaður þeirra hafi unnið að málinu samtals í um 50stundir eftir að stefna var birt þeim, en áður hafi lögmaðurinn veitt þeimaðstoð við rekstur stjórnsýslumála vegna áðurgreindra framkvæmda sóknaraðila.Þar sem sú vinna hefur nýst að hluta við rekstur dómsmálsins er hæfilegt aðhonum verði gert að greiða þeim 1.000.000 krónur, hvorri um sig, í málskostnaðfyrir héraðsdómi. Með tilliti til aðildar varnaraðilanna Mosgerði 7 húsfélags,Freyju og Friðriks að málinu og sökum þess að sami lögmaður rak málið fyrir þauer rétt að sóknaraðila verði gert að greiða þeim annars vegar 500.000 krónur oghins vegar 750.000 krónur í málskostnað í héraði. Greiðist sú fjárhæðsíðastnefndu varnaraðilunum í einu lagi samkvæmt 1. mgr. 132. gr. laga nr.91/1991.Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð:Sóknaraðili, Gísli Þórður Geir Magnússon, greiði varnaraðilunum MargrétiG. Einarsdóttur og Sunnu Guðbjartsdóttur, hvorri um sig, 1.000.000 krónur,varnaraðilanum Mosgerði 7 húsfélagi 500.000 krónur og varnaraðilunum FreyjuTheódórsdóttur og Friðriki Gunnarssyni óskipt 750.000 krónur í málskostnað íhéraði.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.mars 2017.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar um málskostnaðarkröfur beggja aðalstefndu,varastefnda og tveggja af þremur réttargæslustefndu 13. mars 2017, var höfðaðmeð stefnu útgefinni 23. mars 2016 af hálfu Gísla Þórðar Geirs Magnússonar,Fannafold 30 í Reykjavík, aðallega á hendur Margréti G. Einarsdóttur,Langholtsvegi 69, Reykjavík og Sunnu Guðbjartsdóttur, Langholtsvegi 95,Reykjavík, til greiðslu skuldar og staðfestingar á lögveðrétti. Til vara varstefnt Mosgerði 7, húsfélagi, Mosgerði 7, Reykjavík og til réttargæslu varstefnt Freyju Theódórsdóttur, Mosgerði 7, Reykjavík, Friðriki Gunnarssyni, tilheimilis á sama stað, og Þór Ragnarssyni, Langholtsvegi 37, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda á hendur aðalstefndu voruþær að stefnda Margrét greiði stefnanda 3.980.054 krónur og að stefnda Sunnagreiði stefnanda 2.379.364 krónur. Til vara krafðist stefnandi þess aðvarastefndi, Mosgerði 7, húsfélag, greiði stefnanda 7.604.230 krónur, aðfrádregnum eignarhlut sem fylgi séreign stefnanda, 16,37%. Í öllumframangreindum tilvikum var krafist dráttarvaxta á fjárhæðirnar samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því mánuður varliðinn frá birtingu stefnu til greiðsludags. Þá krafðist stefnandiviðurkenningar á lögveðrétti fyrir framangreindum fjárhæðum, ásamtdráttarvöxtum og kostnaði, í eignarhlutum sem aðalstefndu áttu í fasteigninniMosgerði 7, Reykjavík, en sem réttargæslustefndu höfðu fest kaup á við höfðun málsins.Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefndu, en varastefnda tilvara, að skaðlausu ásamt virðisaukaskatti.Dómkröfur aðalstefndu voru aðallega að stefnduverði sýknaðar af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verðiverulega lækkaðar, í báðum tilvikum kröfðust stefndu málskostnaðar úr hendistefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Varastefndi gerði sömu dómkröfur ogaðalstefndu og krefst málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi.Réttargæslustefndu Freyja og Friðrik kröfðust málskostnaðar óskipt að skaðlausuúr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi ásamt virðisaukaskatti.Réttargæslustefndi Þór gerði engar kröfur í málinu.Viðfyrirtöku málsins í þinghaldi 13. mars 2017 lýsti lögmaður stefnanda því yfirað stefnandi félli frá málssókn sinni. Málið verður því að kröfu stefnandafellt niður með úrskurði þessum. Af hálfu aðalstefndu, varastefnda ogréttargæslustefndu Freyju og Friðriks var krafist úrskurðar um málskostnað,sbr. 2. mgr. 105. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Lögmönnum aðilavar gefinn kostur á að tjá sig um málskostnaðarkröfur sínar áður en þær voruteknar til úrskurðar. Hér eru því til úrlausnar kröfur aðalstefndu, varastefndaog réttargæslustefndu Freyju og Friðriks um málskostnað úr hendi stefnanda. Eruþau öll sóknaraðilar í þessum þætti málsins. Stefnandi, sem hér er varnaraðili,krefst þess að málskostnaður verði látinn niður falla.Helstu málsatvik eru þau að stefnandi og aðalstefnduáttu hvert um sig eina íbúð í þriggja íbúða fjöleignarhúsi að Mosgerði 7 þegarstefnandi hóf framkvæmdir við íbúð sína, sameign hússins og lóð. Deildueigendur um heimildir stefnanda til þessara framkvæmda, sem voru um tímastöðvaðar af byggingarfulltrúa. Hann aflétti síðar banni sínu og var sú ákvörðunstaðfest af úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Eftir að deilur komu uppvar formlegt húsfélag stofnað, sem er varastefndi í málinu. Aðalstefndu hafaselt íbúðir sínar, sem nú eru í eigu réttargæslustefndu. Stefnandi höfðaðimálið með framangreindum dómkröfum til greiðslu á kostnaði við umræddarframkvæmdir og styður kröfugerð sína við reikninga verktakafyrirtækis í sinnieigu. Kröfunum var mótmælt, framkvæmdirnar taldar hafa verið heimildarlausar ogá það bent að ekki væri sérgreint hvaða hluti kostnaðar væri vegna sameignar.Við meðferð málsins var ekki bætt úr því, en stefnandi aflaði matsgerðardómkvadds manns um kostnað við framkvæmdir sínar í heild. Að fenginni matsgerðog að fengnum fresti til að skýra og sundurliða kröfur sínar nánar féll stefnandifrá málsókninni.Kröfur og sjónarmið aðila ummálskostnaðSóknaraðilarkrefjast málskostnaðar úr hendi varnaraðila að skaðlausu samkvæmt framlögðumreikningum. Málskostnaðarreikningur lögmanns aðalstefndu er að fjárhæð2.615.000 krónur, að meðtöldum útlögðum kostnaði og virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Krafist er 1.307.500 króna af hálfu hvorrar aðalstefndu umsig. Í tímaskýrslu er gerð grein fyrir vinnu lögmannsins í 49,25 klukkustundir.Varastefndi krefst málskostnaðar samkvæmt reikningi samtals að fjárhæð 744.930krónur samkvæmt tímaskráningu, samtals 30 klukkustundir, ásamtvirðisaukaskatti. Réttargæslustefndu Freyja og Friðrik krefjast óskiptmálskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi samtals að fjárhæð 1.045.010krónur. Að baki þeirri fjárhæð liggur samkvæmt tímaskýrslu vinna lögmanna í34,5 klukkustundir, auk virðisaukaskatts. Sömu lögmenn unnu fyrirréttargæslustefndu og fyrir varastefnda. Við málflutning var bent á að tekiðhefði verið tillit til þess við reikningsgerð fyrir mót í þinghöld fyrir þessaaðila þeim til hagsbóta. Varnaraðili,stefnandi, telur rétt að málskostnaður verði felldur niður. Ástæða þess aðkrafist sé niðurfellingar málsins sé erfið sönnunarstaða. Mótmælt séreikningsgerð lögmanns aðalstefndu, sem taki m.a. til kostnaðar sem til hafiorðið áður en málið hafi verið höfðað, m.a. við málsmeðferð hjá úrskurðarnefnd,en þær hafi tapað því máli. Varastefndi hefði að mati stefnanda ekki þurft aðskila sérstakri greinargerð í málinu, enda hefðu allar varnir verið komnar framí greinargerð aðalstefndu. Vinna lögmanns varastefnda væri því að þessu leytilítil og var málskostnaðarreikningi lögmannsins mótmælt. Engin þörf hefði veriðfyrir réttargæslustefndu að halda uppi vörnum í málinu þar sem ekki væru gerðarfjárkröfur á hendur þeim.Sóknaraðilartelja málið hafa verið höfðað að tilefnislausu og vísa m.a. til 131. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, til stuðnings málskostnaðarkröfum sínum, enjafnframt til meginreglu 2. mgr. 130. gr. laganna. Afstaða aðalstefndu oglagarök fyrir henni hefði verið stefnanda ljós áður en málið var höfðað.Lögmaður aðalstefndu hefði leitað lausna á ágreiningi aðila og átt samskiptivið fyrri lögmann stefnanda og núverandi lögmann hans vegna umræddraframkvæmda, svo sem rakið sé í stefnu, og m.a. aðstoðað aðila við stofnunhúsfélags. Af hálfu varastefnda er á það bent að vegna stöðu varastefnda semhúsfélags kalli það á aukna vinnu að afla formlegrar heimildar til að taka tilvarna í dómsmáli. Af hálfu réttargæslustefndu er m.a. vísað til 2. mgr. 21. gr.laga nr. 91/1991 og á það bent að þeim hafi verið nauðugur sá kostur að takatil varna þar sem í málinu séu hafðar uppi kröfur um staðfestingu lögveðs íeign þeirra. NiðurstaðaMálverður fellt niður ef stefnandi krefst þess, sbr. c-lið 1. mgr. 105. gr. lagaum meðferð einkamála, nr. 91/1991. Þess hefur stefnandi krafist og fellur málþetta því niður með úrskurði þessum, auk þess sem úrskurðað er um kröfur ummálskostnað, sbr. 2. mgr. 105. gr. laga um meðferð einkamála. Aðþví virtu að málið er fellt niður af framangreindri ástæðu og án þess aðstefndu hafi fallist á kröfur stefnanda verður, með vísun til 2. mgr. 130. gr.laga um meðferð einkamála, fallist á kröfur allra sóknaraðila um málskostnað úrhendi varnaraðila, stefnanda. Stefnandimótmælir fjárhæð málskostnaðarkrafna aðalstefndu að því marki sem unnið varáður en málið var höfðað. Í tímaskýrslu lögmannsins er fyrsta færsla vinnufyrir aðalstefndu skráð 9. maí 2014. Samkvæmt málavaxtalýsingu í stefnu hófstefnandi framkvæmdir sínar haustið 2013 og rakin eru sem atvik málsinssamskipti stefnanda og aðalstefndu varðandi þessar framkvæmdir. Færslur ítímaskýrslu lögmannsins á vinnu fyrir aðalstefndu samræmast þeim tilefnum ogatvikum sem stefnandi rekur þar. Máliðvar tekið fyrir sjö sinnum eftir úthlutun til dómara og hafði þá verið tekiðfyrir þrisvar á reglulegu dómþingi. Verða varnaraðili og sóknaraðilar aðteljast bera sameiginlega ábyrgð á fjölda þinghalda, en beiðnir um fresti voruýmist settar fram af sóknaraðilum eða varnaraðila, í tilefni af framlagningugagna eða vegna mótmæla um formhlið málsins, en frestir skyldu jafnframt nýttirtil sáttaumleitana, sem ekki báru árangur. Við meðferð málsins fór enn fremurfram matsvinna með aðkomu lögmanna aðila, en hún kom til vegna matsbeiðnistefnanda. Aðvirtum málskostnaðarreikningum og tímaskýrslum lögmanna sóknaraðila og að teknutilliti til skýringa og málsatvika verður stefnanda gert að greiða sóknaraðilummálskostnað í samræmi við kröfur þeirra. Málskostnaður verður því ákveðinn, aðmeðtöldum virðisaukaskatti, með þeim fjárhæðum sem greinir í úrskurðarorði.Úrskurðþennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMáliðfellur niður.Varnaraðili,stefnandi Gísli Þórður Geir Magnússon, greiði sóknaraðilum málskostnað þannig,stefndu Margréti G. Einarsdóttur 1.307.500 krónur, stefndu SunnuGuðbjartsdóttur 1.307.500 krónur, varastefnda Mosgerði 7, húsfélagi, 744.930krónur og réttargæslustefndu, Freyju Theódórsdóttur og Friðriki Gunnarssyni,óskipt 1.045.010 krónur.
|
Mál nr. 466/2012
|
Kærumál Hæfi dómara
|
Dómur héraðsdóms í máli ákæruvaldsins gegn X var ómerktur vegna tiltekinna ágalla á meðferð þess. Þegar málið var aftur tekið fyrir í héraði krafðist X þess að þeir dómarar sem dæmt höfðu í málinu vikju sæti. Hæstiréttur hafnaði kröfu X, m.a. með þeim rökstuðningi að fyrir lægi að ný sönnunargögn yrðu færð fram í málinu og að dómararnir væru ekki bundnir af fyrri úrlausn sinni í því. Þá hefði X ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem gætu verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómaranna með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 26. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að héraðsdómararnir Allan V. Magnússon, Arnfríður Einarsdóttir og Arngrímur Ísberg vikju sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Um kæruheimild er vísað til a. liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómarana að víkja sæti í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Það er meginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máli þótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi, enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar í máli nr. 567/2006 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár, bls. 4988. Samkvæmt því verður ekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrir því að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í 3. mgr. 208. gr. laganna. Þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrir þá sök, að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls, megi þeir dómarar, sem skipa dóm í málinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fóru með það. Eins og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði var héraðsdómur í máli því, sem hér er til úrlausnar, ómerktur af Hæstarétti vegna tiltekinna ágalla á meðferð málsins án þess að það væri gert á þeirri forsendu að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kynni að vera röng, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Vegna þess að undantekningarákvæðið í niðurlagi málsgreinarinnar er bundið við þau tilvik ein, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 24. maí 2012 í máli nr. 33/2012, er rétt að þeir dómarar, sem kváðu upp fyrrnefndan dóm , skipi dóm við áframhaldandi meðferð málsins í héraði, enda liggur fyrir að ný sönnunargögn verða færð fram í málinu og dómararnir eru sem fyrr segir ekki bundnir af fyrri úrlausn sinni í því. Varnaraðili hefur ekki bent á önnur atvik eða aðstæður, sem geta verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómaranna þriggja með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Þá hefur enginn þeirra úrskurðað varnaraðila í gæsluvarðhald samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laganna og ber þeim því ekki að víkja sæti í málinu á grundvelli 2. mgr. 6. gr. þeirra. Með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð:
|
Mál nr. 185/2005
|
Kaupgjaldsmál Uppsögn Varnarsamningur
|
Deilt var um hvort varnarliðinu á Keflavíkurflugvelli hefði verið heimilt að segja upp greiðslu dagslegs rútufargjalds til slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli. Upplýst var að þessum greiðslum hafði verið komið á með ákvörðun kaupskrárnefndar árið 1955. Með vísan til 6. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna, sem mælir fyrir um að kaupskrárnefnd úrskurði um starfskjör íslenskra starfsmanna varnarliðsins, var fallist á að varnarliðinu hefði ekki verið unnt að fella þessar greiðslur niður einhliða. Voru uppsagnirnar því dæmdar ógildar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. maí 2005 og krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem í héraðsdómi greinir tók kaupskrárnefnd ákvörðun um greiðslu ferðapeninga, svokallaðs rútugjalds, í bréfi til starfsmannahalds varnarliðsins 24. maí 1955. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna er það hlutverk kaupskrárnefndar að úrskurða um starfskjör íslenskra starfsmanna varnarliðsins þar sem varnarliðið er ekki aðili að kjarasamningum. Að þessu virtu skiptir ekki máli með hvaða hætti greiðslur þessar komust á í upphafi. Með þessari athugasemd og með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 16. desember sl. er höfðað með stefnu birtri 29. mars sl. Stefnandi er Landssamband slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, Tjarnargötu 10, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru þær að er viðurkennt verði að uppsagnir varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli á greiðslu daglegs rútugjalds til slökkviliðsmanna á Keffavíkurflugvelli, er fram fóru 28. október 2003, séu ógildar. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honunm dæmdur málskostnaður. Með bréfi dagsettu 28. október 2003 sagði starfsmannahald varnarliðsins upp þeim starfstengdu kjörum félagsmanna í stefnanda, sem starfa á vegum varnarliðsins, að greiða þeim daglegt rútufargjald. Uppsögnin var með þriggja mánaða fyrirvara frá 1. nóvember 2003. Í bréfi dagsettu 24. maí 1955 frá kaupskrárnefnd segir m. a: „Með vísun til bréfs yðar dags. 3. febr. s.ls. vill kaupskrárnefnd hér með tjá yður, að hún hefur samþykkt að heimila yður að greiða þeim íslensku starfsmönnum yðar, sem eiga heima eða búa í Reykjavík eða á leiðinni frá Njarðvíkum til Reykjavíkur kr. 30.00 á dag fyrir hvern vinnudag í ferðapeninga. Ákvörðun þessi gildir frá og með 1. febr. 1955.” Greiðsla þessi hefur frá og með desember 2001 numið 1.600 krónum á dag fyrir starfsmenn er búa í Reykjavík. Slökkviliðsmenn sem félagsmenn í Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna hafa notið þessara greiðslna frá þessum tíma líkt og aðrir starfsmenn varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Stefnandi fyrir hönd félagsmanna þess mótmælti uppsögninni með bréfi dagsettu 3. nóvember 2003. Þau mótmæli voru ítrekuð með bréfi lögmanns stefnanda dags. 18. febrúar 2004. Því er haldið fram af stefnanda að ákvörðun um greiðslu svokallaðs rútugjalds, hafi verið tekin af kaupskrárnefnd. Starfsmannahald varnarliðsins geti ekki einhliða sagt upp þessum greiðslum sem nefndin hafi úrskurðað um. Skv. 6.gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna skuli kaupskrárnefnd úrskurða um ráðningarkjör, launakjör og önnur starfskjör starfsmanna varnarliðsins. Þessum úrskurðum nefndarinnar um greiðslu rútugjalds eða ferðatíma hafi hvorki verið hnekkt né hafi þess verið óskað að nefndin fjallaði um greiðslur þessar. Ákvörðun starfsmannahalds varnarliðsins sé því lögleysa ein og tekin án lagaheimildar og sé í andstöðu við 6. gr. laga nr. 82/2000. Greiðsla þessi hafi verið greidd til félagsmanna stefnanda allt frá þeim tíma er ákvörðun var tekin um þær eða frá árinu 1955. Þannig sé ekki um að ræða ráðningarbundin réttindi sem um sé samið í ráðningarsamningi. Þá sé greiðsla þessi í raun hluti af lágmarkslaunum i skilningi l. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launþega sbr. og 7. gr. laga nr. 80/1938, enda viðgengist í áratugi. Þannig sé óheimilt að greiða lakari laun eða semja um lakari kjör er um getur í úrskurðum kaupskrárnefndar. Þannig brjóti uppsögn starfsmannahalds varnarliðsins í bága við ákvæði þessi. Þá vitnar stefnandi einnig til 1. gr. rgj. nr. 284/1999 um kaupskrárnefnd varnarsvæða sbr. og 3. og 12. gr. sömu reglugerðar. Stefnandi sé stéttarfélag í skilningi laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna. Skv. lögum félagsins skuli það semja um kaup og kjör félagsmanna sinna. Þannig gæti það hagsmuna slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli er starfa hjá varnarliðinu og hafi átt aðild að málum þeirra fyrir kaupskrárnefnd. Um heimild sína til málshöfðunar vísar stefnandi til 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Félagið og félagsmenn þess hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort ákvörðun starfsmannahalds varnarliðsins sé lögmæt þar sem um verulega kjaraskerðingu sé að ræða. Þá sé málshöfðunin fram komin í beinu framhaldi af uppsögn starfsmannahalds varnarliðsins á þeim réttindum er um ræði. Kröfum sínum beinir stefnandi að íslenska ríkinu og vísar um það til 4. tl. 6.gr. viðbætis við varnarsamning milli Íslands og Bandaríkja Norður Ameríku, sbr. lög nr. 110/19951. Einnig vísar hann til 5. og 6. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna, þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna. Af hálfu stefnda er því borið við að í bréfi Kaupskrárnefndar til yfirmanns starfsmannamála Varnarliðsins, dagsettu 24. maí 1955 komi fram, að nefndin hafi heimilað Varnarliðinu að greiða starfsmönnum búsettum í Reykjavik eða á leiðinni frá Njarðvíkum til Reykjavíkur 30 krónur á vinnudag í ferðapeninga (í fyrirsögn komi fram, að hér sé um greiðslu fargjalda að tefla). Þessar greiðslur hafi síðan verið hækkaðar með ákvörðun Kaupskrárnefndar 16. maí 1960. Af bréfinu 24. maí 1955 sé ljóst, að ákvörðun um greiðslu fargjalda hafi verið tekin af Varnarliðinu, ekki Kaupskrár- eða Varnarmálanefnd. Af gögnum frá 1953, sem liggi fyrir í þessu máli, sé jafnframt ljóst, að fargjöld hafi komið í stað ferða sem Varnarliðið lagði starfsmönnum búsettum á Keflavíkur/Njarðvíkursvæðinu. Þar sem hvorki Kaupskrár- né Varnarmálanefnd hafi tekið ákvörðun um skyldu Varnarliðsins til greiðslu þessara fargjalda, hafði Varnarliðið heimild til þess að fella slíkar greiðslur niður, eða skerða þær, að gættum ákvæðum um uppsagnarfrest, sem gert hafi verið. Á því er byggt af hálfu stefnda að uppsögn Varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli á hluta starfstengdra kjara félagsmanna hjá stefnanda, Landssambandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna, sem eru eða voru í starfi hjá Varnarliðinu, sem um er deilt í þessu máli, haft verið lögmætar. Starfsmannahaldi Varnarliðsins hafi verið heimilt að segja þessum ákvæðum upp með uppsagnarfresti viðkomandi einstaklinga og sé öðru mótmælt sem röngu. Ákvarðanir um greiðslu framangreindra gjalda hafi í upphafi verið teknar einhliða af Varnarliðinu, þær hafi því ekki verið ígildi kjarasamningsákvæða, eins og sé um ákvarðanir eða úrskurði Kaupskrárnefndar. Jafnframt sé ljóst, að ákvarðanir um hvorutveggja hafi verið börn síns tíma og miðast við allt aðra atvinnu- og ferðahætti en nú tíðkist. Framangreinda ákvörðun hafi verið tekin með löglegum hætti í alla staði. Á því er byggt að þeim kröfum sem einstakir félagsmenn stefnanda haft átt til greiðslnanna haft lokið við gildistöku uppsagna með bréfum 28. október 2003 og að þeir eigi ekki frekari kröfur vegna þessa. Stefndi mótmælir öllum rökum og málsástæðum stefnanda sem röngum. Sérstaklega er því mótmælt sem röngu: að ákvörðun um greiðslu hinna umdeildu starfstengdu kjara haft verið teknar af Kaupskrárnefnd; að Kaupskrárnefndin hafi úrskurðað um þær; að Starfsmannahald Varnarliðsins geti ekki einhliða sagt upp þessum greiðslum; að ákvörðun starfsmannahalds varnarliðsins hafi verið lögleysa og tekin án lagaheimildar og verið í andstöðu við 6. gr. laga nr. 82/2000; að ekki haft verið um að ræða ráðningarbundin réttindi; að uppsögn haft brotið gegn 1. gr. laga nr. 55/1980 og 7. gr. laga nr. 80/1938 eða öðrum réttarheimildum. Auk framangreinds vísar stefndi til meginreglna vinnuréttar. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA Í 6. gr. laga nr. 82/2000 um framkvæmd tiltekinna þátta í varnarsamstarfi Íslands og Bandaríkjanna er ákvæði um rétt íslenskra starfsmanna varnarliðsins til sambærilegra kjara og aðrir íslenskir launamenn njóta. Samkvæmt ákvæðinu skal utanríkisráðherra skipa kaupskrárnefnd sem úrskurði um starfskjör íslenskra starfsmanna varnarliðsins. Ákvæði sama efnis var að finna í 4. tl. 6. gr. viðbætis við varnarsamning Íslands og Bandaríkjanna um réttarstöðu liðs Bandaríkjamanna og eignir þeirra, sem hlaut lagagildi með lögum nr. 110/1951. Var kaupskrárnefnd sett á stofn skömmu eftir komu varnarliðsins hingað til lands og hefur verið farið eftir fyrirmælum hennar um kjör starfsmanna, er starfa í þágu varnarliðsins síðan. Með ákvörðun 24. maí 1955 ákvað kaupskrárnefnd að greiða skyldi þeim starfsmönnum varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli sem áttu heima í Reykjavík eða á leiðinni frá Njarðvíkum til Reykjavíkur 30 krónur á dag í ferðapeninga. Óumdeilt er að greiðsla þessi hafi frá og með desember 2001 miðað við 1.600 krónur á dag. Eftir ákvörðun þessari var farið í áratugi eða þar til starfsmannahald varnarliðsins sagði greiðslunum upp með bréfi sínu 28. október 2003. Eins og háttar til um kjarsamninga starfsmanna varnarliðsins verður litið á framangreinda ákvöðrun kaupskrárnefndar sem ígildi kjarasamnings og gat starfsmannahald varnarliðsins ekki fellt umræddar greiðslur niður einhliða. Verður því fallist á það með stefnanda að sú ákvörðun starfsmannahalds varnarliðsins að fella greiðslurnar niður sé ógild. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Framangreindar uppsagnir varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli á greiðslu daglegs rútugjalds til slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli, er fram fóru 28. október 2003, eru ógildar. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda Landssamabandi slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 593/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Með beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri í dag, er þess krafist að X, kt. [...], [...], Hafnarfirði, verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 13. nóvember 2008 kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 13. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 550/2012
|
Vinnuslys Skaðabætur Líkamstjón Meðdómsmaður Ómerking héraðsdóms
|
Ó krafðist skaðabóta vegna tjóns sem hann varð fyrir í vinnu hjá G ehf. er á hann féll timburbúnt. Deildu aðilar um það hvort sá búnaður sem notaður hefði verið til verksins hefði verið fullnægjandi, hvort hvort Ó hefði sýnt að sér nægilega aðgæslu og hvort hann hefði átt að standa að verkinu með öðrum hætti. Með vísan til þess að ekki hefði farið fram rannsókn lögreglu eða vinnueftirlitsins á slysinu hefði dómara verið ókleift að fjalla um þær málsástæður sem að málinu lytu á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagakunnáttu. Hefði héraðsdómara borið að kveða til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var héraðsdómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. ágúst 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.247.598 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 10. nóvember 2007 til 25. febrúar 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 23. júní 2011 að fjárhæð 341.797 krónur. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem rakið er í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysi 16. júní 2006 þegar hann var að stöfum hjá G. Leifssyni ehf. við nýbyggingu að Klukkuvöllum 3 í Hafnarfirði. Áfrýjandi hefur lýst atvikum þannig að samstarfsmaður hans hafi stjórnað byggingarkrana og látið búnt af uppsláttartimbri síga niður frá 7. hæð hússins en áfrýjandi hafi tekið á móti búntinu á jörðu niðri og ætlað að stafla því ofan á annað búnt. Áfrýjandi telur að búntin hafi verið þrír metrar á lengd, einn og hálfur metri að hæð og um 100 til 200 kíló að þyngd. Til að slaka niður timbrinu hafi verið notaðar tvær keðjur sem brugðið hafi verið um sinn hvorn endann. Áfrýjandi heldur því fram að ólag hafi verið á einni spýtu í búntinu og því hafi hann gefið samstarfsmanni sínum merki um að hífa búntið upp til að hann gæti lagað spýtuna svo hægt væri að losa keðjuna eftir að búntið hefði verið lagt niður. Samstarfsmaðurinn, sem stýrði krananum, hafi ekki híft búntið nógu hátt til að áfrýjandi gæti átt við það og því hafi áfrýandi gefið honum merki um að hífa hærra, en þá hafi hann slakað búntinu niður sem við það hafi fallið á hliðina og yfir áfrýjanda. Stefndi hefur ekki andmælt lýsingu áfrýjanda á tildrögum slyssins, en við það hlaut hann beinbrot á hægri ökkla. Í kjölfar slyssins var lögregla ekki kölluð til í þeim tilgangi að fram færi rannsókn samkvæmt 3. mgr. 66. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þá tilkynnti atvinnurekandi ekki vinnueftirlitinu um slysið í samræmi við 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og því rannsakaði það ekki atvikið. Samkvæmt 1. mgr. 81. gr. laganna er markmið rannsóknar vinnueftirlitsins að kanna orsakir slysa í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að þau endurtaki sig. Rannsókn á því slysi sem áfrýjandi varð fyrir hefði meðal annars beinst að því að meta hvort sá búnaður sem notaður var til að slaka niður timbrinu hafi verið fullnægjandi og hvernig staðið hefði verið að allri verktilhögun, þar með talið hvort áfrýjandi og samstarfsmaður hans, sem stýrði byggingarkrananum, hafi getað átt greið samskipti þar sem áfrýjandi var á jörðu niðri en samstarfsmaðurinn uppi á 7. hæð hússins. Þá má gera ráð fyrir að vettvangur hefði verið ljósmyndaður og annarra gagna aflað eftir því sem efni voru til í því skyni að varpa ljósi á orsakir slyssins. Í málinu nýtur ekki við neinna gagna af þessu tagi. Við úrslausn málsins reynir á hvort sá búnaður sem notaður var til verksins var fullnægjandi, en um það er ágreiningur með aðilum. Einnig deila þeir um hvort áfrýjandi hafi sýnt af sér næga aðgæslu þegar hann tók á móti timburbúntinu sem valt yfir hann og hvort hann hefði átt að standa að því verki með öðru móti. Eins og málið liggur fyrir dóminum, án þess að fram hafi farið rannsókn lögreglu eða vinnueftirlitsins, var dómara ókleift að fjalla um þær málsástæður sem uppi eru hafðar á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagakunnáttu. Því var þörf á sérkunnáttu og bar héraðsdómara að kveða til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þar sem héraðsdómari lét það ógert er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2012. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 16. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Ólafi Hilmarssyni, Dvergabakka 12, Reykjavík, á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 10. nóvember 2011. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða honum 3.247.598 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá 10. nóvember 2007 til greiðsludags dráttarvaxta, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga, af samanlagðri fjárhæð höfuðstóls og vaxta frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist aðallega, að dráttarvextir reiknis frá 25. febrúar 2011, en til vara frá síðara tímamarki, allt að frádregnum 341.797 krónum, sem greiddar voru 23. júní 2011. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu. Dómkröfur stefnda, eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að hinn 16. júní 2006 varð stefnandi fyrir slysi við vinnu sína fyrir G.Leifsson ehf. við nýbyggingu að Klukkuvöllum 3, Hafnarfirði. Stefnandi kveður slysið hafa orðið með þeim hætti að stefnandi, sem er húsasmíðameistari að mennt, var á jörðu niðri að taka á móti búnti af 2x4 tommu timbri sem kranamaður, sem staddur var á þaki byggingarinnar á 7. hæð, var að hífa niður á jörðina. Stærð timburbúntsins var um 1,5 metri að hæð og 3 metrar að lengd og u.þ.b. 100-200 kg að þyngd. Kraninn sem notaður var við vinnuna var staðsettur fyrir framan húsið, til hliðar við stefnanda, en kranamaðurinn stýrði krananum með fjarstýringu af þaki hússins. Í kringum stefnanda voru m.a. nokkur búnt af alls konar timbri og var ætlunin að setja búntið ofan á annað búnt. Tvær keðjur voru notaðar til að hífa niður efnið og var þeim krækt í sinn hvorn endann. Búntin voru ekki víruð saman og ekki notuð stroffa til að herða búntið þegar híft var, en þannig hefði timburbúntið verið stöðugra, að sögn stefnanda. Með keðjum sé búntið hins vegar laust. Kranamaðurinn slakaði búntinu niður og kveður stefnandi að kranamaðurinn hafi gefið honum merki um að slaka búntinu ofan á búnt sem hafi verið niðri. Stefnandi kveðst hafa séð að ein spýtan í búntinu hafi verið flækt þannig að hún hafi verið inni í keðjunni öðrum megin en legið fyrir utan hinum megin og hafi stefnandi af þeim sökum ekki náð að losa keðjurnar frá búntinu. Stefnandi kveðst hafa gefið kranamanninum merki um að hífa búntið upp svo hann gæti losað keðjurnar frá. Kranamaðurinn hafi ekki híft nóg svo stefnandi hafi gefið honum merki um að hífa aðeins meira til að geta hagrætt búntinu betur. Í stað þess að hífa búntið hafi kranamaðurinn slakað búntinu niður og hratt þannig að það hafi farið á hreyfingu og fallið saman í keðjunum og timburbúntið, sem þá hafi verið í 1,5 metra hæð, fallið á hliðina. Stefnandi hafi þurft að stökkva frá til þess að forða sér, en í þann mund hafi hann fengið timburbúntið í bakið og fallið niður með þeim afleiðingum að hann tvíbrotnaði á hægri ökkla. Kranamaðurinn hafi híft búntið upp aftur og fært það af stefnanda. Kranamaðurinn hafi síðan hringt í vinnufélaga þeirra, sem ekið hafi stefnanda á slysadeild. Á leiðinni á slysadeild hafi bílstjórinn hringt í atvinnurekandann og eiganda G. Leifssonar ehf. og látið hann vita af slysinu. Hinn 30. apríl 2010 var stefnda tilkynnt um slysið, og óskað eftir að félagið viðurkenndi bótaskyldu. Sú beiðni var ítrekuð með tölvuskeytum 31. maí 2010, 25. júní 2010 og 6. ágúst 2010. Stefnandi sendi síðan stefnda bréf, dagsett 25. ágúst 2010, þar sem erindið var ítrekað. Hinn 21. september 2010 viðurkenndi stefndi bótaskyldu úr slysatryggingu launþega, en hafnaði bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu og taldi ósannað að slysið yrði rakið til atvika sem G. Leifsson hef. bæri ábyrgð á. Stefnandi lagði ágreining aðila fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum hinn 27. september 2010, sem komst að þeirri niðurstöðu 26. október 2010, að greiðsluskylda úr ábyrgðartryggingu væri ekki fyrir hendi. Hinn 16. desember 2010 var óskað eftir mati á tímabundinni örorku stefnanda, þjáningarbótum, varanlegum miska, varanlegri örorku og stöðugleikatímapunkti. Í matsgerðinni, sem dagsett er 19. janúar 2011, var komist að þeirri niðurstöðu, að tímabundið atvinnutjón stefnanda væri 100% frá 16. júní 2006 til 11. ágúst 2006 og 50% frá þeim degi til 25. ágúst 2096. Stöðugleikapunktur var ákveðinn 16. september 2006, þjáningabætur voru ákvarðaðar frá 16. júní 2006 til 25. ágúst 206, þar af einn dagur rúmliggjandi, varanlegur miski var metinn 5 stig og varanleg örorka var ákveðin 5%. Hinn 25. janúar 2011 voru matsgerðin og útreikningur kröfu send stefnda. Hinn 21. febrúar 2011 ítrekaði stefndi höfnun á bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu G.Leifssonar ehf. á grundvelli þess að árstilkynningarfrestur hefði verið löngu liðinn þegar tilkynning um slysið hafi borist félaginu. Stefndi féll síðar frá þeirri afstöðu að hafna bæri bótaskyldu þar sem tilkynningarfrestur væri liðinn. Hinn 23. júní 2011 gerði stefndi upp bætur úr slysatryggingu launþega, og greiddi stefnanda 328.598 krónur vegna 5% örorku, 13.199 krónur vegna vaxta og 75.000 krónur vegna matsgerðar, eða samtals 416.797 krónur. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að slysið megi rekja til sakar vátryggðs eða starfsmanns sem hann beri ábyrgð á. Einnig byggir stefnandi á því að aðstæður á vinnustað hafi verið ófullnægjandi, þ.m.t. tækjabúnaður. Byggir stefnandi á því, að kranamaðurinn hafi ekki búið tryggilega um timburbúntið. Vinna kranamannsins hafi m.a. falist í því að sjá um að vel væri búið utan um timburbúntið svo það héldist kyrrt í keðjunni og færi ekki á hreyfingu. Það sé því kranamaðurinn sem beri ábyrgð á því hvernig bundið sé utan um timbrið, sem verið var að hífa niður. Stefnandi hafi ekkert haft um það að segja og hafi því þurft að treysta á rétt vinnubrögð kranamannsins. Telur stefnandi að kranamaðurinn hafi ekki gert nógu vel að þessu leyti. Timbrið hafi ekki verið vírað saman, en þar til gerðir vírar hafi verið til staðar á vinnusvæðinu. Ef búntið hefði verið vírað saman hefði það haldist stöðugt í keðjunum og ekki farið á hreyfingu þegar híft var niður. Þetta hafi átt að vera hlutverk kranamanns. Sérstaklega hafi þetta verið mikilvægt þar sem hífa hafi þurft búntið niður um 7 hæðir. Þá liggi fyrir að kranamaðurinn hafi notað keðjur utan um búntið en ekki stroffu. Keðjur skapi þá hættu að búnt geti losnað því keðjurnar herði ekki að. Spýturnar sem hafi verið í keðjunni hafi verið um 3-4 metrar að lengd og hafi keðjurnar legið utarlega á búntinu beggja megin og þar með hafi skapast hætta á að þær færðust til eins og gerst hafi í þessu tilfelli. Stroffa herði hins vegar að timbrinu þegar híft sé og þannig verði timburbúntið stöðugra. Með keðjum sé búntið laust. Þá telur stefnandi að kranamaðurinn hafi ekki gengið nægilega vel frá spýtunum því ein spýtan hafi verið flækt í keðjunni öðrum megin. Spýtan hafi því verið föst, sem hún eigi ekki að vera, og því hafi stefnandi ekki getað losað búntið frá. Það hafi verið ástæða þess að stefnandi hafi þurft að gefa kranamanninum merki um að hífa búntið svo hann gæti losað keðjuna frá. Það sé því við kranamanninn að sakast að hafa ekki gengið betur frá spýtunni. Hafi kranamaðurinn ekki fengið nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt að ekki stafaði hætta af eða hafi hann ekki haft nauðsynleg tæki í þessu tilliti byggi stefnandi á því að um sé að ræða vanbúnað sem virða beri vátryggða til sakar, sbr. 14. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, 25. gr. reglugerðar nr. 920/2006, um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, 5. og 8. gr. og lið 1.1. í II. viðauka reglugerðar nr. 367/2006, um notkun tækja, auk tilskipana nr. 89/655/EBE og nr. 89/391/EBE sem þessar reglur byggi á. Í öðru lagi hafi kranamaðurinn ekki farið að fyrirmælum stefnanda við að hífa búntið. Stefnandi sem hafi verið að taka á móti timbri á jörðu niðri frá kranamanninum sem staddur hafi verið á þaki byggingarinnar á 7. hæð hafi orðið að reiða sig á rétt viðbrögð starfsmannsins. Stefnandi kveðst hafa gefið kranamanninum merki eða fyrirmæli með viðurkenndum handahreyfingum um að hífa búntið upp. Kranamaðurinn hafi í fyrstu ekki híft nægilega hátt svo stefnandi hafi gefið honum merki aftur um að hífa meira en þess í stað hafi kranamaðurinn slakað á búntinu með fyrrgreindum afleiðingum. Ef starfsmaðurinn hefði farið að fyrirmælum stefnanda og híft timburbúntið upp aftur í stað þess að slaka því niður hefði ekkert tjón orðið. Það sé útilokað með öllu að stefnandi hafi gefið fyrirmæli um að slaka þegar hífa hafi átt timbrið. Það hafi engin ástæða verið fyrir kranamanninn að misskilja fyrirmæli stefnanda, þar sem unnið hafi verið eftir viðurkenndum handahreyfingum sem kenndar séu á námskeiðum sem báðir aðilar hafi sótt. Það verði því að virða kranamanninum það til sakar að hafa ekki horft á aðstæður á jörðu niðri og hagað vinnu sinni í samræmi við þær aðstæður. Hafi starfsskilyrði á vinnustaðnum verið ófullnægjandi hvað þetta varði sé við vátryggðan að sakast, sbr. 4.13 og 23. gr. laga nr. 46/1980, 2., 4., 21., 26. og 27. gr. reglugerðar nr. 920/2006, um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, auk tilskipunar nr. 89/391/EBE, sem reglugerðin sé byggð á. Í þriðja lagi hafi kranamaðurinn farið rangt að við að hífa og slaka búntinu. Þegar kranamaðurinn hafi slakað búntinu í stað þess að hífa það hafi hann slakað því of hratt þannig að hreyfing hafi komist á búntið með þeim afleiðingum að timburbúntið hafi farið af stað og lent á stefnanda. Jafnvel þótt kranamaðurinn hefði slakað búntinu í stað þess að hífa það sé möguleiki á því að ekkert tjón hefði orðið ef hann hefði farið rétt að við verkið. Þar sem hann hafi slakað því of hratt hafi aukist enn meira hættan á að hreyfing kæmist á búntið. Það sé því við kranamanninn að sakast í þessu efni og með öllu ósannað að tjónþola verði kennt um slysið. Stefnandi byggir einnig á því, að vinnuveitandi hafi ekki tryggt að aðstæður á vinnustað væru með þeim hætti að þær tefldu ekki í tvísýnu öryggi starfsmanna, sbr. 4., 13., 37. og 46. gr. laga nr. 46/1980, liði 1.1., 3.1.3., 3.1.4, 3.2.3. og 3.2.4. II. viðauka reglugerðar nr. 367/2006, um notkun tækja, og 8. og 14. gr. og liði 2.1. og 14.1. í IV. viðauka A-hluta reglna nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og aðra tímabundna mannvirkjagerð, og tilskipun nr. 92/57/EBE. Hefði vinnuveitanda verið skylt að haga vinnu þannig að umbúnaður utan um svo stóra og þunga hluti sem þurfi að hífa niður væri eins og best verði á kosið. Við verkið hafi verið notaðar tvær keðjur, en öruggara hefði verið að nota t.d. svokallaða stroffu, sem séu breið bönd sem keðjurnar hefðu verið húkkaðar í, eða víra búntið saman. Böndin séu breiðari og mun stöðugri en keðjurnar og því meiri líkur á að búntið hefði haldist kyrrt og ekki farið af stað. Það verði því að virða vinnuveitandanum það til sakar ef skort hafi á að nota rétt tæki og tól við vinnuna. Fyrir liggi að mikil fjarlægð hafi verið á milli kranamanns á 7. hæð byggingarinnar og stefnanda á jörðu niðri. Þegar svo mikill hæðarmunur sé á vinnuaðstöðu manna sé vinnuveitanda skylt að bregðast við þessum aðstæðum með þeim hætti að fyllsta öryggis sé gætt. Til dæmis hefði mátt nota talstöðvar og/eða veifur til að fyrirbyggja misskilning milli starfsmanna. Ljóst sé að eitthvað hafi farið úrskeiðis við aðstæðurnar á vinnustaðnum. Tilvist búnaðar og/eða notkun hans og þjálfun starfsmanna og leiðbeiningar um það hvernig verkið skyldi unnið hefði getað verið með öruggari hætti. Stefnandi byggir á því, að verkstjórn hafi ekki verið fullnægjandi. Eigandi fyrirtækisins hafi verið verkstjóri og byggingarstjóri en enginn verkstjóri hafi verið á staðnum er slysið varð, eingöngu stefnandi og kranamaður. Hafi aðstæður því ekki verið fullnægjandi á vinnustaðnum og ekki hafi verið gætt fyllsta öryggis. Stefnandi byggir og á því, að 79. gr. og 80. gr. vinnuverndarlaga nr. 46/1980, hafi verið brotin. Vinnueftirliti ríkisins hafi ekki verið tilkynnt um slysið eins og skylda hafi verið til. Þá hafi atvinnurekandi ekki tilkynnt lögreglu um slysið og því hafi engin rannsókn farið fram, samkvæmt 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991. Ef upp kemur deila um málsatvik eða um aðstæður á slysstað og skorti á sönnunargögn verði atvinnurekandi af þessum sökum að bera hallann af slíku, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar t.d. í málunum nr. 286/2009, 101/2009, 481/2008 og 582/2007. Ef Vinnueftirlitið hefði verið kallað til hefði það rannsakað orsök slyssins og aðstæður allar, m.a. hvort kranamaðurinn hefði staðið rétt að verki. Með aðkomu Vinnueftirlitsins hefði orsök slyssins upplýsts í málinu. Eins og fram hafi komið í bréfi frá stefnda, dagsettu 21. september 2010, haldi kranamaðurinn því nú fram að hann sé ekki sammála því að honum hafi verið gefin skipun um að hífa timbrið auk þess sem hann hafni því að timbrið hafi verið í 1,5 metra hæð. Sá framburður skipti ekki máli í þessu tilviki því allt framangreint hefði Vinnueftirlitið getað rannsakað á staðnum ef vinnuveitandi hefði kallað það til og rannsókn hefði farið fram. Á því beri vinnuveitandinn ábyrgð og verði því að bera hallann af því að hafa ekki tryggt sér sönnun um atvik. Hins vegar verði að líta svo á að stefndi hafi viðurkennt sök í bréfi, dagsettu 21. september 2010, en þar segi að timburbúntið hafi farið á hliðina og hafi það lent á tjónþola sem hafi slasast. Með því sé stefndi að viðurkenna mistök af hálfu kranamannsins, sem hafi verið starfsmaður tryggingartaka. Í sama bréfi segi enn fremur að ekki sé ágreiningur um aðstæður á vettvangi heldur sé eingöngu ósannað hvað hafi farið milli þessara tveggja manna. Stefnandi kveðst vera ósammála stefnda um þetta atriði, því ekkert liggi fyrir um aðstæður á vettvangi. Ef Vinnueftirlitið hefði verið kallað til á þessum tíma hefðu aðstæður verið kannaðar og ef skýrslur hefðu verið teknar af aðilum á þeim tíma er atvikið átti sér stað hefðu samskipti aðila verið í fersku minni og lægju ljós fyrir. Vegna þess að stefndi hafi ekki sinnt lögboðinni skyldu sinni, samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980, um að tilkynna slysið til Vinnueftirlitsins og engin lögreglurannsókn hafi farið fram séu gögn málsins af skornum skammti. Engum öðrum en vinnuveitanda verði kennt um að ekki sé upplýst um atvik og beri hann því ábyrgð á að svo sé. Sannað sé að umræddan dag hafi verið gerð mistök sem leitt hafi til þess að búntinu hafi verið slakað ofan á stefnanda, sem hafi slasast. Vinnuveitandi beri ábyrgð á slíkum mistökum, jafnvel þótt ekki sé hægt að benda á ákveðinn starfsmann í þessu efni, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 288/2009. Stefnandi kveður ábyrgð vinnuveitanda vera byggða á sakarreglunni um ábyrgð atvinnurekanda á skaðaverkum starfsmanna sinna, svokallaða vinnuveitandaábyrgð. Stefnandi hefur sundurliðað bótakröfu sína með eftirgreindum hætti: 1. Þjáningabætur reiknist frá tjónsatburði hinn 16. júní 2006 til 25. ágúst 2006, eða alls í 71 dag, þar af einn rúmliggjandi. Þjáningabætur fyrir að vera rúmliggjandi séu 2.860 krónur á dag, en annars 1.540 krónur, eða samtals 110.660 krónur. 2. Varanlegur miski reiknist 5% af 8.796.000 krónum, eða 439.800 krónur. 3. Varanleg örorka reiknist 5% miðað við viðmiðunarlaun síðustu þrjú almanaksár fyrir slys eða meðaltal áranna 2003, 2004 og 2005, uppfært til launavísitölu á stöðugleikapunkti (298,9 stig): Stuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé 16,637 stig. Því reiknist fjárhæðin þannig: 3.242.337 x 16,637 x 5%=2.697.138 krónur. Krafa sundurliðist því þannig: Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Einnig vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, nú laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Jafnframt vísar stefnandi til reglugerðar nr. 920/2006, um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum, tilskipunar nr. 89/391/EBE, reglugerðar nr. 367/2006, um notkun tækja, og reglna nr. 547/1996, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, tilskipunar nr. 92/57/EBE, reglna nr. 609/1999 og tilskipunar nr. 83/189/EBE. Þá vísar stefnandi til laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og þurfi hann því dóm fyrir skattinum. IV Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því, að engri saknæmri háttsemi starfsmanna G. Leifssonar ehf. hafi verið til að dreifa, sem leitt gæti til ábyrgðar á fjárkröfum stefnanda í málinu. Stefndi heldur því fram að í raun séu tildrög slyss stefnanda ósönnuð. Ekkert sé upplýst um ástæðu þess að stefnandi hafi orðið fyrir höggi af völdum timburbúnts þess sem verið var að slaka niður. Stefnandi hafi sjálfur stjórnað móttöku á búntinu á jörðu niðri og hafi verið fullkunnugt um að samstarfsmaður hans, sem verið hafi að slaka efninu niður, væri sjö hæðum ofar. Hafi þeir slakað fjölmörgum eins búntum án vandkvæða fyrr um daginn. Það hafi staðið stefnanda næst að ganga úr skugga um að óhætt væri að standa við hlið búntsins er það hafi verið komið niður í slíka nálægð að hafa mætti hendur á því. Það liggi fyrir óumdeilt í málinu að stefnandi hafi gefið starfsmanni G. Leifssonar ehf. merki um að slaka búntinu niður. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda þess efnis að hann hafi gefið kranamanninum merki um að hífa búntið aftur og hann í þess stað slakað því. Stefnanda hafi verið fullljóst hvernig búið hafi verið um búntið, að það væri híft í keðjum sem brugðið væri utan um búntið. Slíkt leyni sér ekki. Þar að auki hafi stefnandi einnig tekið þátt í að taka á móti þeim búntum sem á undan hafi verið komin niður og hífð hafi verið á sama hátt. Þá hafi stefnandi og þessi starfsmaður stefnda margoft unnið sambærilegt verk áður, mánuðina á undan, á sama hátt, við byggingu blokkarinnar sem nú hafi verið orðin 7 hæðir. Umbúnaður sá sem viðhafður hafi verið sé ekki ólögmætur á neinn hátt eða óvenjulegur. Ekkert af þeim fjölmörgu reglugerðarákvæðum sem haldið sé fram af stefnanda að hafi verið brotin hafi verið það og ekkert þeirra banni heldur slíka aðferð við verkið enda næsta hættulaust ef höfð er eðlileg aðgæsla er timbrið komi niður. Á því sé byggt að stefnandi, sem sé húsasmíðameistari að mennt, hefði ekki átt að ganga þess dulinn hver frágangurinn hafi verið og að það væru þannig keðjurnar sem haldið hafi búntinu saman. Það, að hugsanlega hefði verið mögulegt að nota stroffur við hífinguna, geri það ekki saknæmt að nota keðjur. Að sama skapi sé á því byggt af hálfu stefnda að það geti á engan hátt talist saknæmt að búntið hafi ekki verið fest saman með vírum. Vinnulagið við frágang búntsins hafi þannig verið venjulegt og á engan hátt strítt gegn því vinnulagi sem tíðkanlegt sé eða verið í andstöðu við neinar reglur. Að auki verði ekki séð að umbúnaður búntsins hafi átt þátt í slysinu. Búntið hafi ekki losnað úr keðjunum. Þá byggir stefndi einnig á því að það eitt að vírar hafi verið til staðar á vinnusvæðinu breyti engu. Ef stefnandi hafi talið að öruggt væri að nota víra hafi það verið hans að eiga frumkvæði að því að þeir væru notaðir og gera athugasemdir við verklagið, teldi hann það óöruggt, enda hafi stefnda engin skylda borið til að nota víra eða stroffur við verkið. Ekkert hafi verið óeðlilegt eða óvenjulegt við verklag starfsmanna stefnda. Stefndi mótmælir þeim fullyrðingum stefnanda í stefnu, sem röngum, að stefnandi hafi ekkert haft um það að segja hvernig verkið væri unnið. Stefnandi, sem sé húsasmíðameistari, hafi ráðið því sjálfur hvernig hann vann verkið. Hefði hann talið að hann gæti ekki framkvæmt verkið án þess að setja sjálfan sig í hættu hefði hann getað gert kröfu til þess að úr yrði bætt en ella neitað að vinna verkið. Verði að ætla að stefnandi hafi haft menntun og reynslu til að leggja mat á hættueiginleika umhverfis síns á byggingarstaðnum og hvernig hann gæti best gengið fram við framkvæmd þeirra verka sem honum hafi verið falin. Hafi verið ólag á einhverjum stoðum, sem í búntinu hafi verið, sé það í fyrsta lagi ósannað, en í öðru lagi virðist það ekki hafa valdið slysinu. Það sem valdi slysinu sé að stefnandi hafi ekki stýrt búntinu á réttan stað, sem þó hafi verið í hans verkahring. Ekki verði séð að ástæða hafi verið til þess að búntið lenti óhönduglega þó að einhver stoðin hafi verið skorðuð þannig að erfitt væri að losa búntið úr hífingarkeðjunum. Þær flækjur á keðjunni, sem lýst sé í stefnu og stefnandi eigi að hafa að vera að bregðast við, hafi ekki komið í veg fyrir að hægt væri að koma búntinu fyrir. Starfsmaður stefnda kannist ekki við að hafa brugðist rangt við merkjum stefnanda um hvort hífa ætti eða slaka og því sýnist orsaka slyssins helst vera að leita í hans eigin athöfnum, að stýra því ekki með fullnægjandi hætti hvar búntið lenti með þeim afleiðingum að það lenti þannig að það hafi oltið til hliðar, eða vegna óhappatilviljunar. Í þessum efnum hefði engu breytt að mati stefnda þó að stefnandi og samstarfsmaður hans hefðu verið búnir fjarskiptatækjum eða með merkjaveifur. Slíkur búnaður komi ekki í veg fyrir misskilning milli manna, hafi honum verið til að dreifa. Þá mótmælir stefndi því sem ósönnuðu, að eitthvað hafi vantað uppá þjálfun eða kennslu kranamanns auk þess sem slíkar staðhæfingar séu jafnframt í andstöðu við fullyrðingar stefnanda um að samstarfsmaðurinn beri sök þar sem hann hafi ekki brugðist rétt við fyrirmælum sem kennd séu. Málatilbúnaður stefnanda sé í innbyrðis mótsögn að þessu leyti. Rannsókn Vinnueftirlits eða lögreglu hefði engu breytt í þessum efnum, þar sem aðstæðurnar á vinnustað séu óumdeildar. Það sem deilt sé um lúti að munnlegum samskiptum milli tveggja manna, sem hvorki Vinnueftirlit né lögregla sé umkomin að staðreyna með vettvangsrannsókn, en öðrum en þeim tveimur sé ekki til að dreifa, sem gætu sagt til um samskiptin. Stefnandi hafi strax verið fluttur af vettvangi eftir slysið og hefði því ekki verið viðstaddur slíka skoðun og hefði því ekki getað komið þar að framburði sínum. Hann hafi síðan ekkert gert til að færa sönnur á málstað sinn, um að samstarfsmaður hafi brugðist ranglega við bendingum hans, fyrr en á árinu 2010, eða tæpum fjórum árum eftir slysið. Þannig skorti ekki á neinar aðrar upplýsingar um slysið umfram þær upplýsingar sem enn séu umdeildar, um samskipti milli manna. Því standi engin rök til þess að sönnunarbyrði máls þessa verði felld á stefnda, en stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að tjónið megi rekja til saknæmrar háttsemi einhvers annars en hans sjálfs. Stefndi telur málsástæður stefnanda um óforsvaranlega verkstjórn vera ósannaðar, en engin tilraun sé gerð til þess af hálfu stefnanda að tengja þau almennu varúðarsjónarmið, sem rakin séu af hans hálfu, bæði lögbundin og þau sem draga megi lærdóm af í dómaframkvæm, við málavexti máls þessa. Ekki liggi fyrir á hvern hátt óforsvaranleg verkstjórn hafi leitt til slyss stefnanda. Verkið sem stefnandi og samstarfsmaður hans hafi verið að leysa af hendi hafi í eðli sínu verið einfalt og á engan hátt átt að vera tveimur húsasmiðum ofviða, þannig að beina verkstjórn þyrfti frá þriðja aðila. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda um að samanvíruð búnt eða búnt í stroffum hefðu ekki fallið á hann, enda hafi búntið ekki farið á hliðina vegna þess að það losnaði heldur vegna þess að því hafi verið stýrt á óslétt undirlag af stefnanda. Hvar það hafi lent hafi verið á ábyrgð stefnanda. Það hafi verið í hans verkahring að stjórna því. Engin viðurkenning liggi því fyrir á saknæmri vanrækslu, sem sé á ábyrgð stefnda. Bæði geti saknæm háttsemi verið stefnandans, sem leiði ekki til bótaskyldu stefnda, og einnig til þess að óhappatilviljun hafi leitt til þessa falls. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda, sem rangri og ósannaðri, að skipulagi og öryggismálum á vinnustað hafi verið áfátt, en hífing á timburbúntum í keðjum hafi á engan hátt verið óvenjuleg eða óforsvaranleg. Fullyrðingar stefnanda þess efnis séu ekki studdar neinum rökum með vísan til málavaxta heldur einungis til ákvæða í lögum nr. 46/1980, sem heimfærð séu upp á málið, mest án efnislegra tenginga. Sama gildi um fjölmörg reglugerðarákvæði sem talin séu upp í stefnu. Engin tilraun sé gerð til að skýra hvernig atvik máls geti falið í sér brot á þeim almennu varúðarreglum sem sé að finna í tilgreindum greinum. Stefndi mótmælir því einnig sem röngu og ósönnuðu, að þar sem kranamaður hafi verið á 7. hæð og stefnandi á jörðu niðri, hafi stefnda verið skylt að bregðast við með því að nota talstöðvar eða veifur. Enga slíka skyldu megi lesa út úr reglugerðarákvæðum, sem vísað sé til, eingöngu sé um að ræða almennar varúðarreglur sem leggi þá skyldu á vinnuveitanda að tryggja öryggi og meta aðstæður hverju sinni. Það hafi verið gert, ekkert hafi verið óeðlilegt við verklag kranamannsins eða í ósamræmi við það sem venjulega hafi verið viðhaft. Stefndi byggir og á því, verði fallist á að hann eigi að bera einhvern hluta ábyrgðarinnar, að frá dómkröfu beri að draga þegar greiddar bætur vegna slysatryggingar launþega, að fjárhæð 416.797 krónur, sem greiddar hafi verið 23. júní 2011, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Stefndi mótmælir sérstaklega vaxtakröfum stefnanda frá fyrra tímamarki en 10. nóvember 2007, vegna fyrningar, enda hafi fyrning fyrst verið rofin með birtingu stefnu í málinu. Stefndi mótmælir og kröfu um dráttarvexti þar sem fullt tilefni hafi verið fyrir stefnda að taka til varna í málinu, þar sem svo klént sé í pott búið sem hér sé raunin. Auk þess sem látið hafi verið hjá líða að gera grein fyrir greiðslu sem stefndi hafi þegar innt af hendi til stefnanda og lögbundin skylda sé til að komi til frádráttar. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 50/1993, auk áðurgreindra lagaraka. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en jafnframt sé krafist virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, þar sem stefndi reki ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá skattinn dæmdan úr hendi stefnanda. V Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á slysi því, sem stefnandi varð fyrir við vinnu sína 16. júní 2006. Þegar stefnandi slasaðist var hann að vinna við að taka á móti timbri, sem híft var niður með krana af 7. hæð nýbyggingar við Klukkuvelli 3 í Hafnarfirði. Fram hefur komið að samstarfsmaður stefnanda stýrði krananum með fjarstýringu af þaki hússins og var timbrið híft niður í búntum og var tveimur keðjum krækt í sinn hvorn endann. Fram kom við aðalmeðferð málsins, að stefnandi, sem nú er menntaður húsasmiður, og vann sem smiður, hafði á þeim tíma ekki lokið meistaragráðu í húsasmíði, en lauk meistaranámi 24. maí 2007. Þá kom fram að stefnandi hafði langa reynslu af húsasmíðum er slysið varð, hann hafði oft áður unnið við að hífa timbur og var með réttindi til að stjórna byggingarkrana. Hafði stefnandi unnið hjá fyrirtækinu með skóla allt frá árinu 2001. Stefnanda og samstarfsmanni hans, þeim sem stjórnaði krananum umrætt sinn, ber ekki saman um hvað olli slysi stefnanda. Hefur stefnandi borið að ein spýta í timburbúntinu hafi verið flækt og hann því gefið kranamanninum merki um að hífa búntið, en búntið ekki verið híft nóg til þess að hann gæti lagfært það. Síðan hafi kranamaðurinn látið búntið síga í stað þess að hífa það meira, eins og stefnandi kveðst hafa gefið honum merki um, með þeim afleiðingum að timburbúntið hafi fallið á hliðina og lent á stefnanda. Samstarfsmaður stefnanda hefur hins vegar borið að hann hafi farið að bendingum stefnanda en timburbúntið hafi dottið á hliðina, þar sem það hefði ekki verið sett rétt á timburbúntið, sem fyrir var. Fyrir liggur að ekki fór fram rannsókn Vinnueftirlitsins á tildrögum slyssins. Af gögnum málsins verður hins vegar ekki annað ráðið en að verklag við undirbúning og hífingu timbursins tiltekið sinn hafi verið með venjulegum hætti af hálfu stefnanda og samstarfsmanns hans. Eins og að framan greinir hafði stefnandi margoft unnið sams konar störf og hafði m.a. réttindi til að stjórna byggingarkrana. Þekkti hann vel til aðstæðna á vinnustaðnum. Þá verður ekki annað séð en að stefnandi hafi sjálfur stjórnað því hvernig staðið yrði að því verki, sem hann átti að vinna. Hefur ekki verið sýnt fram á með hvaða hætti slys stefnanda verði rakið til ófullnægjandi verkstjórnar eða skorts á leiðbeiningum við framkvæmd verksins á vinnustaðnum. Hafi hann talið að hann gæti ekki framkvæmt verkið án þess að setja sjálfan sig í hættu gat hann með réttu gert kröfu til þess að úr yrði bætt. Þegar framanritað er virt er ósannað að slys stefnanda verði rakið til atvika sem stefndi beri ábyrgð á heldur hafi verið um óhappatilvik að ræða sem ekki verði rakið til saknæmrar háttsemi samstarfsmanns stefnanda eða saknæmrar vanrækslu á vinnustað. Tilgreind ákvæði laga nr. 46/1980, sem stefnandi vísar til, eru almenns eðlis um aðbúnað og öryggi á vinnustöðum, og hefur stefnandi ekki sýnt fram á að brotið hafi verið gegn þeim í tengslum við slysið. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður ekki séð að neinu hafi breytt að Vinnueftirlitið var ekki kallað á staðinn í kjölfar slyssins. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ólafs Hilmarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður
|
Mál nr. 38/2011
|
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa P um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál hans á hendur S. Í málinu krafðist P ógildingar á ákvörðun S um að hafna beiðni P um innflutning á innlendum gjaldeyri en P hafði óskað eftir undanþágu til að flytja inn innlendan gjaldeyri til landsins á grundvelli 1. mgr. 7. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Reisti P kröfur sínar m.a. á því að ákvörðunin væri andstæð ákvæðum EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga milli ríkja. Í Hæstarétti var talið að skýra yrði hinar matskenndu heimildir 7. gr. fyrrgreindra laga til að veita undanþágur frá takmörkunum á fjármagnshreyfingum með tilliti til 4. kafla III. hluta EES-samningsins sem lagagildi hefði hér á landi. Var héraðsdómur því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. janúar 2011, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tilgreind atriði í tengslum við mál hans á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins seldi varnaraðili fasteign 25. október 2009 sem hann átti á Bahama og keypti íslenskar krónur fyrir söluandvirðið. Varnaraðili sótti um undanþágu frá þágildandi reglum nr. 880/2009 um gjaldeyrismál til sóknaraðila 8. desember 2009 til að mega flytja inn innlendan gjaldeyri til landsins og vísaði í því sambandi til 7. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, sbr. 3. mgr. ákvæðis I til bráðabirgða við lögin. Sóknaraðili hafnaði umsókn varnaraðila 26. febrúar 2010 og var sú niðurstaða staðfest með úrskurði efnahags- og viðskiptaráðuneytisins 8. október sama ár. Varnaraðili höfðaði mál þetta á hendur sóknaraðila 3. nóvember 2010 og krafðist þess meðal annars að ákvörðun hans frá 26. febrúar sama ár yrði dæmd ógild. Varnaraðili reisir kröfu sína meðal annars á því að ákvörðunin sé andstæð ákvæðum EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga milli aðildarríkja. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að álit EFTA-dómstólsins hafi ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins og dómstóllinn meti ekki sönnunaratriði, en til þeirra teljist meðal annars hvort skilyrðum í 43. gr. EES-samningsins sé fullnægt til þess að gripið verði til verndarráðstafana gagnvart frjálsum fjármagnsflutningum. II Reglur nr. 880/2009, sem reglur nr. 370/2010 um gjaldeyrismál hafa nú leyst af hólmi, voru reistar á ákvæði I til bráðabirgða í lögum nr. 87/1992, sbr. lög nr. 134/2008. Í 1. mgr. 2. gr. reglnanna var tekið fram að í þeim merki fjármagnshreyfing á milli landa yfirfærslu eða flutning á fjármunum milli innlendra og erlendra aðila. Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. þeirra voru fjármagnshreyfingar samkvæmt 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis I í lögum nr. 87/1992 á milli landa í innlendum gjaldeyri óheimilar. Undanþegnar banninu voru þó fjármagnshreyfingar sem taldar voru upp í fjórum töluliðum. Í 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða laga nr. 87/1992 segir að 7. gr. laganna gildi um heimildir Seðlabanka Íslands til að veita undanþágur frá reglum settum samkvæmt 1. mgr. bráðabirgðaákvæðisins. Í 1. mgr. 7. gr. er tekið fram að sóknaraðila sé heimilt að veita undanþágur frá takmörkunum á fjármagnshreyfingum samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal við mat á beiðni um undaþágu horfa til þess hvaða afleiðingar takmarkanir á fjármagnshreyfingum hafi fyrir umsækjanda, hvaða markmið eru að baki takmörkunum og hvaða áhrif undanþágur hafa á stöðugleika í gengis- og peningamálum. Þar sem skýra verður hinar matskenndu heimildir 7. gr. laga nr. 87/1992 til að veita undanþágur frá takmörkunum á fjármagnshreyfingum með tilliti til ákvæða 4. kafla III. hluta EES-samningsins, sem lagagildi hafa hér á landi, sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Seðlabanki Íslands, greiði varnaraðila, Pálma Sigmarssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 25/2007
|
Þjóðlenda Eignarréttur Fasteign Afréttur Gjafsókn
|
Með úrskurði 10. desember 2004, þar sem fjallað var um mörk þjóðlendna og eignarlanda á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að landsvæðið Almenningar væri þjóðlenda. S o.fl., sem töldu til réttinda yfir landsvæðinu sem eigendur og ábúendur nánar tilgreindra jarða, kröfðust þess aðallega að úrskurður nefndarinnar yrði að þessu leyti felldur úr gildi. Til vara kröfðust þau viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti sínum á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í lögfestum fyrir Stóra-Dal frá 1665, 1795 og 1820 væri greint frá réttindum, sem jörðinni fylgdu, til skógar á afmörkuðu svæði á Almenningum. Þá væri í landamerkjabréfum fjögurra nánar tilgreindra jarða frá 1887 og 1890 rætt um að þær ættu upprekstur í afréttarlandinu Almenningum, þær ættu afréttarlandið eða það fylgdi þeim, en í öllum tilvikum væri tekið fram að þessi réttindi væru hlutfallsleg við aðrar jarðir, sem eins væri ástatt um, en þeirra ekki frekar getið. Ekki var talið að reifað hefði verið af hálfu S o.fl. að hvaða marki þau kynnu hvert fyrir sig að telja til réttinda yfir landsvæðinu á grundvelli þessara heimildarbréfa. Í flestum bréfunum var vikið að landsvæðinu í tengslum við skógarítak og upprekstur búfjár, en að öðru leyti var það nefnt afréttur, á sama hátt og í landamerkjabréfi fyrir Þórsmörk frá 1892 og í sérstakri merkjalýsingu fyrir landsvæðið. Talið var að í síðastnefndum tilvikum væri átt við upprekstrarrétt, sem fylgdi fjölmörgum jörðum á þessu landsvæði. Af þessum sökum var ekki talið að neitt af þessum skjölum gæti talist haldbær heimild um beinan eignarrétt S o.fl., einhverra eða þeirra allra, að Almenningum. Þá lá ekkert fyrir um að umráðamenn jarðanna, sem málið varðaði, hefðu nokkru sinni um margra alda skeið haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Í úrskurði óbyggðanefndar hafði því verið slegið föstu að Almenningar væru afréttareign eigenda þessara jarða og var ekki talið að S o.fl. hefðu reifað hver þau frekari réttindi gætu verið sem varakrafa þeirra tók til. Var Í því sýknað af kröfum S o.fl.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. I. Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 12. október 2000 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af Þjórsá og að austan af vesturmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi. Að sunnan náði svæðið til hafs, en að norðan að línu, sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands mun hafa notað við vinnu sína. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í janúar 2003 að fjalla um það í níu málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 5/2003, tók til Eyjafjallasvæðis og Þórsmerkur í Rangárþingi eystra. Þetta svæði náði nánar tiltekið að vestan og norðan frá fyrrum mörkum Vestur-Eyjafjallahrepps annars vegar og Austur-Landeyjahrepps, Fljótshlíðarhrepps og Hvolhrepps hins vegar. Til austurs náði svæðið að fyrrum mörkum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu og til suðurs að hafi. Innan þess féll jafnframt allur Eyjafjallajökull, svo og hluti Mýrdalsjökuls eftir nánar tilgreindum línum á honum. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda á framangreindu svæði yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt úr vestri frá punkti utan marka fyrrum Vestur-Eyjafjallahrepps í Fremra Kanastaðagili suður um Öldustein að þeim stað, sem Steinsholtsá rennur út á Markarfljótsaura. Frá þeim hornpunkti fylgdi krafa stefnda línu suðvestur með Eyjafjallajökli gegnum land jarðanna Stóru-Merkur, Mið-Merkur, Syðstu-Merkur, Eyvindarholts, Dalskots, Stóra-Dals, Mið-Dals og Neðri-Dals, þar til komið var þar í punkt í fjallinu Stórhöfða. Frá honum réðst krafa stefnda af línu sunnan við Eyjafjallajökul til austurs gegnum land jarðanna Núps, Ysta-Skála og Mið-Skála, svokallaðra Ásólfsskálajarða og Holtshverfisjarða, og jarðanna Núpakots, Þorvaldseyrar, Seljavalla, Selkots, Raufarfells og Rauðafells, svo og landsvæðin Hólatungur og Borgartungur. Þaðan dró stefndi kröfu sína um mörkin áfram til austurs gegnum land jarðanna Hrútafells, Skarðshlíðar, Drangshlíðar, Drangshlíðardals, Ytri-Skóga og Eystri-Skóga, þar sem komið var að austurmörkum svæðisins í punkti neðan við Skógafjall á mörkum fyrrum Rangárvallasýslu og Vestur-Skaftafellssýslu. Í þessari kröfugerð stefnda fólst meðal annars í meginatriðum að landsvæðin Almenningar, Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur og Þórsmörk teldust til þjóðlendna ásamt Eyjafjallajökli og þeim hluta Mýrdalsjökuls, sem málið tók til. Eigendur jarðanna, sem hér var getið, svo og þeir, sem kölluðu til réttinda yfir öðrum þessum landsvæðum, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk, sem þeir töldu að fylgja ættu jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls eins og hann yrði á hverjum tíma, en að öðru leyti yrðu engar þjóðlendur á svæðinu. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að mörk þjóðlendna og eignarlanda á þessu svæði yrðu dregin eftir jaðri Mýrdalsjökuls og Eyjafjallajökuls, eins og hann var 1. júlí 1998 við gildistöku laga nr. 58/1998, og væru jöklarnir innan þessara marka þjóðlendur. Að auki töldust til þjóðlendna landsvæðin Almenningar, Steinsholt, Stakkholt, Merkurtungur, Goðaland, Múlatungur, Teigstungur og Þórsmörk norðan Eyjafjallajökuls og vestan Mýrdalsjökuls, fyrrnefndar Borgartungur og Hólatungur sunnan Eyjafjallajökuls og Skógafjall sunnan Mýrdalsjökuls með nánar tilgreindum merkjum ásamt tilteknu landsvæði norðvestan Entujökuls í Mýrdalsjökli. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem kveðast vera eigendur meirihluta jarða í fyrrum Vestur-Eyjafjallahreppi annarra en jarðanna Fitja, Fitjamýrar, Mið-Merkur, Brúna, Borgareyrar, Dalsels, Bjarkalands, Steinmóðarbæjar, Hamragarða, Neðri-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Eyvindarholts, Syðstu-Markar og Stóru-Markar 1-3, vildu ekki una niðurstöðu hans varðandi Almenninga, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. Jafnframt þessu máli eru rekin fyrir Hæstarétti mál nr. 22, 23, 26 og 28/2007, sem höfðuð voru á hendur stefnda til að fá hnekkt niðurstöðum óbyggðanefndar um að landsvæðin Þórsmörk og Goðaland, Steinsholt, Merkurtungur og Stakkholt teldust þjóðlendur. II. Landsvæðið Almenningar er í dómkröfum áfrýjenda afmarkað að norðaustan frá upptökum Fremri-Emstruár við jaðar Entujökuls í Mýrdalsjökli og eftir henni niður í Markarfljót, en síðan er fljótsgilinu fylgt til suðurs þar til Þröngá fellur í það. Þaðan ræður Þröngá merkjum til austurs allt að upptökum hennar í Mýrdalsjökli, en á milli upptaka ánna liggur landsvæðið að jöklinum. Til vesturs handan Markarfljóts liggur afréttur Fljótshlíðinga, en til norðurs afréttur fyrrum Hvolhrepps. Í málinu er ekki ágreiningur um þessi merki landsvæðisins, sem jafnframt voru lögð til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar. Áfrýjendur kveðast vera eigendur og ábúendur jarðanna Varmahlíðar, Vallatúns, Hellnahóls, Ormskots, Efstu-Grundar, Mið-Grundar, Rimahúss, Syðstu-Grundar, Indriðakots, Ásólfsskála, Moldgnúps, Skálakots, Björnskots, Miðskála I og III, Ysta-Skála I, II, III og IV, Núps I, II og III, Hvamms, Sauðhúsavallar, Efra-Hóls, Lambhúshóla, Syðra-Hóls, Efri-Kvíhólma, Syðri-Kvíhólma, Efraholts, Vesturholts, Nýjabæjar, Fornusanda, Efri-Rots, Seljalandssels, Seljalands, Eystra-Seljalands, Ytra-Seljalands og Tjarna, auk þess sem áfrýjandinn Rangárþing eystra komi fram „í umboði annarra rétthafa“. Þau kveða Almenninga hafa verið nýtta frá þessum jörðum til sumarbeitar allt til ársins 1989 og telja landsvæðið háð beinum eignarrétti þeirra. III. Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir landnámsmenn land frá Jökulsá á Sólheimasandi sunnan Mýrdalsjökuls vestur og norður fyrir Eyjafjallajökul allt að Markarfljóti. Ásgerður Asksdóttir var sögð hafa numið land milli Seljalandsmúla og Markarfljóts og Langanes allt upp til Jöldusteins og búið í Katanesi. Einnig var getið um tvo bræður, Ásbjörn og Steinfinn Reyrketilssyni, sem hafi numið land „fyrir ofan Krossá ok fyrir austan Fljót“. Ásbjörn hafi helgað landnám sitt Þór og kallað Þórsmörk, en ekki er vitað hvar bær hans kann að hafa verið. Steinfinnur var sagður hafa búið á Steinfinnsstöðum, en ekki er heldur vitað hvar þeir voru, þótt getum hafi verið leitt að því að þeir hafi verið á Almenningum. Í Landnámu segir og að bjór, sem svo var nefndur, hafi legið ónuminn fyrir austan Fljót milli Krossár og Jöldusteins. Það land hafi Jörundur goði Hrafnsson farið eldi og lagt til hofs. Ekki er vitað nánar um landnám þetta. Bærinn Dalur er nefndur í Njálssögu, en þar bjó Runólfur, sonur Úlfs aurgoða. Elsta landamerkjabréf Stóra-Dals mun vera frá 1599, en þar var Almenninga ekki getið. Á hinn bóginn sagði meðal annars eftirfarandi í lögfestu um Stóra-Dal frá 19. desember 1665: „Þessi eru skőgatakmörk Stőradals: í fyrstu þridja hvör hrísla í öllu Lánganesi inn undir Falljökul ... svo og á Almenningum úthőlmar allir.“ Á sama veg var skráð í lögfestum um jörðina 31. ágúst 1795 og 31. maí 1820, en samkvæmt örnefnaskrá eru Úthólmar gróðurtorfa á suðvestanverðum Almenningum. Í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín 1709 var lýsing á Stóra-Dal og hjáleigum, svo og afrétti jarðarinnar í Stakkholti, en Almenninga að engu getið. Eftir gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882 var Almenninga getið í landamerkjabréfum nokkurra jarða í Vestur-Eyjafjallahreppi. Í landamerkjabréfi Mið-Skála frá 20. maí 1887 sagði: „Upprekstur á jörðin tiltölulegan við Holtssóknarmenn í afréttarlandið Almenninga.“ Þá sagði í landamerkjaskrá fyrir Holt ásamt hjáleigum frá 10. maí 1890 að „afréttarlandið Almenninga á Holt hlutfallslega við aðrar jarðir, sem þá eiga líka.“ Sams konar ákvæði var í landamerkjaskrá fyrir Ysta-Skála 14. maí 1890, svo og í landamerkjaskrá fyrir Ásólfsskála frá 17. sama mánaðar, þar sem þó var tekið svo til orða að „jörðinni fylgir afréttarlandið Almenningar hlutfallslega við aðrar jarðir, sem þeir fylgja líka.“ Í landamerkjabréfi fyrir Þórsmörk 12. maí 1892 var lýst marki að norðan, sem aðskilji Þórsmörk „og Almenninga, afrétt Eyfellinga í Holtssókn“. Sérstök merkjalýsing var gerð fyrir Almenninga 14. maí 1892, sem var þinglesin 21. sama mánaðar og skráð í landamerkjabók, en þar sagði eftirfarandi: „Afrétturinn Almenningar, sem tilheyrir meiri hluta Vestur-Eyjafjallahrepps, hefir þessi takmörk: að innanverðu Emstruána fremri frá upptökum hennar úr jöklinum allt niður í Markarfljót í fljótsgilinu, þá Markarfljót niðureftir gilinu þar til Þröngá fellur í það; enn að framanverðu, í móti Þórsmörk, Þröngá, sem fellur eftir Þröngárgili allt frá upptökum hennar úr jöklinum niður í Markarfljót.“ Í 66. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Rangárvallasýslu nr. 58/1894 og yngri reglugerðum um sama efni allt til ársins 1943 voru sérstök ákvæði um svokallaða smáafrétti, en mælt var fyrir um að hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skyldi annast fjallskil, réttahöld og grenjaleitir meðal annars á Almenningum. Loks er þess að geta að í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 sagði að „allar jarðir í Vestur-Eyjafjallahreppi frá Varmahlíð að Tjörnum (báðar meðtaldar), að undanskildum Fit og Fitjamýri, eiga rétt til uppreksturs á „Almenninga“.“ IV. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjenda, Sigurðar Jakobs Jónssonar, Önnu Birnu Þráinsdóttur, Ólafs Sigurþórssonar, Karls Sigurjónssonar, Eyju Þóru Einarsdóttur, Jóhanns Geirs Frímannssonar, Jósefs Smára Ásmundssonar, Rebekku Sigurðardóttur, Karls Sigurjónssonar, Báru Guðmundsdóttur, Lárusar E. Hjaltested, Lárusar Ágústssonar, Ingibjargar Jónsdóttur, Katrínar Birnu Viðarsdóttur, Sigurðar Grétars Ottóssonar, Guðmundar Jóns Viðarssonar, Guðlaugs S. Einarssonar, Sigríðar Sigurbjörnsdóttur, Sigrúnar Sævarsdóttur, Guðmundar Guðmundssonar, Kristins Auðunssonar, Elí Auðunssonar, Ólafs Auðunssonar, Jóns Auðunssonar, Ólafs Sigurjónssonar, Ólafs Hjartar Sigurjónssonar, Jórunnar Sigurjónsdóttur, Vilbergs Sigurjónssonar, Hólmfríðar Sigurjónsdóttur, Guðrúnar S. Sigurjónsdóttur, Guðmundar Ragnarssonar, Ástu Sveinbjörnsdóttur, Berglindar Hilmarsdóttur, Magnúsar Sigurjónssonar, Victors Gísla Einarssonar, Monicu Einarsson Busser, Sigmars Sigurðssonar, Auðuns Óskars Jónassonar, Ingibjargar H. Guðmundsdóttur, Önnu Droplaugar Erlingsdóttur, Ragnars Guðjónssonar, Jóns Sigurjónssonar, Unnar Sigurjónsdóttur, Kristbjargar Sigurjónsdóttur, Lárusar Ágústssonar, Einars Þorbjörns Jónssonar, Bjarna Halldórs Kristinssonar, Indriða Kristinssonar, Grétars Jóns Kristinssonar, Ólafs Björnssonar, Sigurlaugar Hönnu Leifsdóttur, Tryggva Einars Geirssonar, Lárusar Björnssonar, Helga Friðþjófssonar, Guðrúnar Árnadóttur, Knúts Sæberg Halldórssonar, Kristján Ólafssonar, Óla Kristins Ottóssonar, Auðar Jónu Sigurðardóttur, Hnauka ehf., Símonar Oddgeirssonar og Rangárþings eystra. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 24. ágúst s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september 2005. Stefnendur eru Sigurður Jakob Jónsson og Anna Birna Þráinsdóttir, eigendur Varmahlíðar, Ólafur Sigurþórsson og Karl Sigurjónsson, ábúendur Vallatúns, Eyja Þóra Einarsdóttir og Jóhann Geir Frímannsson, eigendur Hellnahóls, Jósef Smári Ásmundsson og Rebekka Sigurðardóttir, eigendur Ormskots, Karl Sigurjónsson, ábúandi á Efstu-Grund, Bára Guðmundsdóttir, eigandi Mið-Grundar og Rimahúss, Lárus E. Hjaltested, ábúandi á Syðstu-Grund, Lárus Ágústsson og Ingibjörg Jónsdóttir, eigendur Indriðakots, Katrín Birna Viðarsdóttir og Sigurður Grétar Ottósson, eigendur Ásólfsskála, Eyja Þóra Einarsdóttir og Jóhann Geir Frímannsson, eigendur Moldagnúps, Guðmundur Jón Viðarsson, eigandi Skálakots, Guðlaugur S. Einarsson, Sigríður Sigurbjörnsdóttir og Sigrún Sævarsdóttir, eigendur Björnskots, Guðmundur Guðmundsson, Guðmundur Jón Viðarsson og Guðlaugur S. Einarsson, eigendur Miðskála I og III, Sigríður Sigurbjörnsdóttir og Sigrún Sævarsdóttir, eigendur Ysta-Skála, Kristinn Auðunsson, Elí Auðunsson, Ólafur Auðunsson, Jón Auðunsson, Ólafur Sigurjónsson, Ólafur Hjörtur Sigurjónsson, Jórunn Sigurjónsdóttir, Vilberg Sigurjónsson, Hólmfríður Sigurjónsdóttir og Guðrún S. Sigurjónsdóttir, eigendur Ysta-Skála III, Guðlaugur S. Einarsson, eigandi Ysta-Skála II og IV, Guðmundur Ragnarsson, eigandi Núps I, Rangárþing eystra og Ásta Sveinbjörnsdóttir, eigandi og ábúandi Núps II, Berglind Hilmarsdóttir og Guðmundur Guðmundsson, eigendur Núps III, Magnús Sigurjónsson, Victor Gísli Einarsson og Monica Einarsson Busser, eigendur Hvamms, Sigmar Sigurðsson, eigandi Sauðhúsavallar, Auðunn Óskar Jónasson, eigandi Efra-Hóls og umráðamaður Lambhúshóla, Auðunn Óskar Jónasson og Ingibjörg H. Guðmundsdóttir, eigendur Syðra-Hóls, Anna Droplaug Erlingsdóttir, eigandi Efri-Kvíhólma, Ragnar Guðjónsson, eigandi Syðri-Kvíhólma, Jón Sigurjónsson, Unnur Sigurjónsdóttir og Kristbjörg Sigurjónsdóttir, eigendur Efra-Holts, Lárus Ágústsson, Einar Þorbjörn Jónsson, Bjarni Halldór Kristinsson, Indriði Kristinsson og Grétar Jón Kristinsson, eigendur Vesturholta, Ólafur Björnsson og Sigurlaug Hanna Leifsdóttir, eigendur Nýjabæjar, Tryggvi Einar Geirsson, eigandi Fornusanda, Lárus Björnsson, eigandi Efra-Rots, Helgi Friðþjófsson, Guðrún Árnadóttir og Knútur Sæberg Halldórsson, eigendur Seljalandssels, Kristján Ólafsson, eigandi Seljalands, Óli Kristinn Ottósson og Auður Jóna Sigurðardóttir, eigendur Eystra-Seljalands, Hnaukar ehf., eigandi Ytra-Seljalands, Símon Oddgeirsson, eigandi Tjarna, og Rangárþing eystra í umboði annarra rétthafa skv. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: Að felld verði úr gildi sú niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003: um Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra í úrskurði frá 10. desember 2004, að afréttarlandið Almenningar í Rangárþingi eystra teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að stefnendur sem eigendur tilgreindra jarða eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að afréttarlandi þessu, sem afmarkast þannig: Verði talið að afrétturinn teljist þjóðlenda er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfum dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettum 20. júní og 28. október 2005. Dómkröfur stefnda eru þær að staðfestur verði úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 5/2003 hvað varðar eignarréttarlega stöðu Almenninga sem þjóðlendu og stefndi þannig sýknaður af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við aðild málsins. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að Almenningum. Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur á Eyjafjallasvæði og Þórsmörk sem mál nr. 5/2003. Þá kemur fram í úrskurðinum að í kjölfar þess að landamerkjalög taka gildi 1882 er gert landamerkjabréf fyrir Almenninga. Fyrirliggjandi gögn bendi til þess að landamerkjum svæðisins sé þar rétt lýst svo langt sem sú lýsing nær. Óbyggðanefnd telur jafnframt að líta verði til þess að landsvæði þetta sé skýrt afmarkað af jöklum, ám og árgiljum. Umrætt landamerkjabréf sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki svæðisins án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við fyrirsvarsmenn aðliggjandi landsvæða. Þetta bendi allt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þeir sem átt hafi hagsmuna að gæta á Almenningum hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum landsvæðisins væri þar rétt lýst. Bent er á að frásögn Landnámu og rannsóknir á sviði fornleifafræði bendi til að byggð hafi verið að fornu á umræddu landsvæði. Staðhættir mæli þó fremur gegn því að nám hafi náð langt norður fyrir Eyjafjallajökul. Minnst sé á Almenninga í lögfestu Stóra-Dals frá 19. desember 1665, sbr. einnig lögfestu frá 1795. Þar sé fyrst lýst landamerkjum því næst fjörumörkum og loks skógarítökum og ýmsu fleiru, m.a. séu „úthólmar allir“ á Almenningum taldir til eigna Stóra-Dals. Samkvæmt örnefnaskrá Almenninga séu Úthólmar gróðurtorfa á suðvestanverðum Almenningum. Ekkert liggi nánar fyrir um tilurð þessara réttinda og á Almenninga eða Úthólma sé ekki minnst í landamerkjabréfi Stóradalstorfu 1888. Í landamerkjabréfum jarðanna Mið-Skála, Ásólfsskála, Holts og Ysta-Skála, sem gerð hafi verið á árunum 1886 og 1890, segi að Almenningar séu afréttur viðkomandi jarða. Orðalag bréfanna sé með ýmsum tilbrigðum. Í bréfi Mið-Skála segi nánar tiltekið að jörðin eigi „upprekstur ... á afréttarlandið Almenninga“ og í bréfi Ásólfsskála segi að afréttarlandið Almenningar „fylgi“ henni. Þá segir í bréfum Holts og Ysta-Skála að jarðirnar „eigi“ það sem nefnt er „afréttarlandið“ eða „afrétt“ Almenninga. Í öllum bréfunum sé gert ráð fyrir að réttur viðkomandi jarðar sé hlutfallslegur við aðrar jarðir sem sama rétt eigi. Í samræmi við þetta segi í sérstöku landamerkjabréfi Almenninga frá 1892 að „Afrétturinn Almenningar“ tilheyri „meiri hluta Vestur-Eyjafjallahrepps“. Undir landamerkjabréfið skrifi oddviti Vestur-Eyjafjallahrepps. Sama dag áriti oddvitinn landamerkjabréf Þórsmerkur fyrir Almenninga sem í því bréfi eru nefndir „afréttur Eyfellinga í Holtssókn“. Í afréttaskrá Rangárvallasýslu 1979 segir að Almenningar tilheyri „öllum öðrum jörðum í Vestur-Eyjafjallahreppi en nefndar eru í tengslum við Steinsholt, Stakkholt og Merkurtungur“. Þær jarðir sem nefndar eru í tengslum við Steinsholt, Stakkholt og Merkurtungur eru eftirtaldar: Fit, Fitjarmýri, Mið-Mörk, Brúnir, Borgareyrar, Dalsel, Bjarkaland, Steinmóðarbær, Hamragarðar, Neðri-Dalur, Mið-Dalur, Stóri-Dalur, Eyvindarholt, Syðsta-Mörk, Stóra-Mörk 1-3. Jarðir þessar hafi ekki tilheyrt Holtssókn. Í gerðabók fasteignamatsnefndar 1916 segi svo: „Allar jarðir í Vestur-Eyjafjallahreppi frá Varmahlíð að Tjörnum (báðar meðtaldar), að undanskildum Fit og Fitjamýri, eiga rétt til uppreksturs á „Almenninga“. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Almenningar, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Frá upptökum Fremri-Emstruár við suðvesturjaðar Entujökuls í Mýrdalsjökli er þeirri á fylgt allt niður í Markarfljót í fljótsgilinu, þá Markarfljóti niður eftir gilinu þar til Þröngá fellur í það, þaðan Þröngá, sem fellur eftir Þröngárgili, allt að upptökum hennar í Merkurjökli í Mýrdalsjökli. Á milli framangreindra tveggja punkta við jaðar Mýrdalsjökuls er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll. Stefnendur undu ekki þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að samkvæmt afréttarskrá Rangárvallasýslu séu Almenningar afréttur Vestur-Eyjafjallasveitar, en afréttur í íslensku lagamáli hafi frá því fyrst sé vitað merkt beitarrétt í landi utan eignarlanda. Megi af ýmsum ákvæðum fornlaga sjá að afréttir séu í flokki með almenningum og þannig öndverðir við jörð manns, sem hafi verið beinum eignarrétti undirorpin fyrir nám. Sérstakar nýtingarreglur hafi gilt um afrétti sem tveir áttu saman, bæði í Grágás og Jónsbók en slíkar reglur hefðu ekki þurft að gilda ef rétturinn var á einni hendi. Eignarrétturinn hafi verið óbeinn, fyrst beitarréttur, en með nýrri löggjöf hafi hann færst til veiði vatnafiska. Stefndi telur nokkuð skýra dómvenju komna fyrir því að líta til heimilda um fjallskil við mat á inntaki eignarréttar. Eignarlöndin hafi verið smöluð af eiganda, en skipulag afréttarsmölunar hafi snúið að fjallskilastjórnum sveitarfélaga. Samkvæmt heimildum hafi Almenningar ekki verið smalaðir sem eignarland. Stefndi viðurkennir afnotarétt þeirra sem fyrrum hafi rekið fé á Almenninga. Ekki sé útilokað að svæðið hafi verið numið en stefndi bendir á að Steinfinni, sem fyrstur hafi búið þar, hafi verið vísað til búsetu þarna af bændum í héraðinu án þess að hann helgaði sér sérstaklega land eftir reglum þess tíma. Hafi farið fram landnám sé ljóst að beini eignarrétturinn hafi fallið niður eins og gerst hefði í Þjórsárdal og handan Markarfljóts á Einhyrningsflötum. Byggir stefndi á því að samkvæmt fornri germanskri reglu máttu menn setjast að í almenningslandi, en væri búsetu hætt, hafi allur landréttur fallið niður. Stefndi kveður allar síðari heimildir um Almenninga lúta að afréttarnotum, þar hafi verið rekið á fjall og gerð fjallskil af hálfu sveitarstjórnar. Ekkert heimildarskjal liggi fyrir um eignarrétt og þaðan af síður sé til einhver þinglýstur eigandi. Landsins sé ekki getið í jarðabókum eða jarðamötum og þar sem ekki sé um jörð að ræða hvíli sönnunarbyrðin um að landið sé undirorpið beinum eignarrétti á þeim sem heldur því fram. Stefndi mótmælir kröfum stefnenda um fullkominn afnotarétt en mótmælir því ekki að þær jarðir sem nýtt hafi beit á svæðinu frá fornu fari, haldi þeim rétti sínum. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að Almenningum. Mál, sem varðaði Eyjafjallasvæði og Þórsmörk í Rangárþingi eystra, var rekið sem mál nr. 5/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá hluti svæðisins, sem til meðferðar var í málinu, þ.e.a.s. Almenningar, teldist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Er nánari grein gerð fyrir afmörkun þessa landsvæðis í úrskurðarorði. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði væri afréttareign jarða í fyrrum Vestur-Eyjafjallahreppi, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laganna, annarra en Fitja, Fitjarmýra, Mið-Merkur, Brúna, Borgareyrar, Dalsels, Bjarkalands, Steinmóðarbæjar, Hamragarða, Neðri-Dals, Mið-Dals, Stóra-Dals, Eyvindarholts, Syðstu-Merkur og Stóru-Merkur, Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Almenningar séu þjóðlenda í afréttareign tiltekinna jarða í skilningi c-liðar 7. gr. laganna. Stefnendur krefjast þess að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að afréttarlandinu en verði ekki á það fallist er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Ekki virðist ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í úrskurðum óbyggðanefndar, sem gengið hafa fram að þessu, kemur fram að úrskurður um afrétt jarða í tilteknu sveitarfélagi byggi á b-lið 7. gr. laganna en þegar úrskurður er byggður á c-lið 7. gr. laganna er rætt um afréttareign tiltekinna jarða. Eins og áður er vikið að komst nefndin að þeirri niðurstöðu að um hið umdeilda landsvæði giltu ákvæði c-liðar 7. gr. laganna. Í Landnámabók greinir frá tveimur bræðrum, Ásbirni og Steinfinni Reyrketilssonum, sem námu land fyrir ofan Krossá og fyrir austan fljót. Ásbjörn kallaði landnám sitt Þórsmörk en Steinfinnur bjó á Steinfinnsstöðum. Hafa fundist mannvistarleifar á stað sem heitir Kápa og er norðan Þröngár og eru getgátur um að þar hafi bær Steinfinns staðið. Stefndi telur ekki útilokað að hið umdeilda landsvæði hafi verið innan upphaflegs landnáms eða hafi á annan hátt orðið undirorpið beinum eignarrétti, en sá réttur hafi fallið niður. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Lögfesta hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Hafa dómstólar haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum og hafa einar sér ekki verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Eru því ekki efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Samkvæmt lögfestum um Stóra-Dal frá 1665 og 1795 eru „úthólmar allir“ á Almenningum taldir til eigna Stóra-Dals, en ekkert er nánar vitað um tilurð þessara réttinda og ekki er minnst á Almenninga eða Úthólma í landamerkjabréfi Stóradalstorfu 1888. Í landamerkjabréfum jarðanna Mið-Skála, Ásólfsskála, Holts og Ysta-Skála sem gerð voru á árunum 1886 og 1890 segir að Almenningar séu afréttur viðkomandi jarða með mismunandi orðalagi. Í landamerkjabréfi Almenninga frá 1892 segir að afrétturinn Almenningar tilheyri meiri hluta Vestur-Eyjafjallahrepps. Þá segir í afréttaskrá Rangárvallasýslu frá 1979 að Almenningar tilheyri öllum öðrum jörðum í Vestur-Eyjafjallahreppi en þeim sem nefndar séu í tengslum við Steinsholt, Stakkholt og Merkurtungur. Þá verður ekki annað séð en að þegar Almenninga sé getið í öðrum skriflegum heimildum sé það tengt upprekstri og afréttarnotum Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Þær heimildir sem hér hafa verið raktar og varða eignarréttarlega stöðu Almenninga, verða að mati dómsins ekki túlkaðar á annan veg en þann en að þær lúti að afréttareign fremur en beinum eignarrétti jarðanna. Að mati dómsins kemur hvergi fram í þeim heimildum sem fyrir liggja í máli þessu að svo hafi verið litið á að svæðið hafi verið undirorpið beinum eignarrétti jarðanna. Fallast ber á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að líkur bendi til þess að Almenningar hafi verið innan upphaflegs landnáms á umræddu svæði og þá hefur því ekki verið andmælt að þar hafi verið búið í kjölfarið. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fram í málinu um það með hvaða hætti sá eignarréttur, er þá kann að hafa stofnast, yfirfærðist til stefnenda. Þegar virtar eru heimildir um nýtingu hins umdeilda svæðis, gróðurfar og staðhættir að öðru leyti, þykir verða að líta svo á með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að Almenningar séu eignarland þeirra. Þá verður ekki talið að eignarhefð hafi unnist á svæðinu eins og notkun þess hefur verið háttað. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu og úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli um að hið umdeilda svæði sé þjóðlenda staðfestur. Með vísan til fordæma Hæstaréttar í sambærilegum málum ber að miða við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Jafnframt er staðfestur sá úrskurður nefndarinnar að sama landsvæði sé í afréttareign eigenda tiltekinna jarða eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ragnars Aðalsteinssonar, hrl., 200.000 krónur. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður hans 24.285 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Frá upptökum Fremri-Emstruár við suðvesturjaðar Entujökuls í Mýrdalsjökli er þeirri á fylgt allt niður í Markarfljót í fljótsgilinu, þá Markarfljóti niður eftir gilinu þar til Þröngá fellur í það, þaðan Þröngá, sem fellur eftir Þröngárgili, allt að upptökum hennar í Merkurjökli í Mýrdalsjökli. Á milli framangreindra tveggja punkta við jaðar Mýrdalsjökuls er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998, sbr. 22. gr. þjóðll.
|
Mál nr. 96/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Laun Forgangskrafa
|
J kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu hans sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrot o.fl. við slit G hf. J hafði verið framkvæmdastjóri útibús G hf. í K samkvæmt ráðningarsamningi aðila 29. maí 2006. Útibúinu var lokað 1. mars 2008 og ráðningarsamningi J sagt upp 28. febrúar sama ár með sex mánaða uppsagnarfresti. Í málinu reisti J kröfu sína á tímabundnum samningi og tilteknu fylgiskjali við hann sem aðilar höfðu gert 4. apríl 2008 þar sem J var falið það verkefni að vinna að lokun útibúsins. Gerði J þá kröfu að eingreiðsla G hf. til sín á grundvelli samningsins nyti forgangsstöðu við slit G hf. Ekki var ágreiningur í málinu um greiðsluskyldu G hf. eða um fjárhæð kröfu J. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að ekki verði séð af málatilbúnaði J að hann hafi í héraði byggt á því að fyrrnefnt fylgiskjal væri í gögnum málsins. Það sé ekki tiltekið í svokölluðu skjalayfirliti með hinum tímabundna samningi. Skjalið sem skírskotað væri til væri ódagsett og bæri heitið „greiðsluyfirlit“. Var með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar talið að J hefði ekki sýnt fram á að krafa hans væri þess eðlis að henni skyldi skipað í réttindaröð skv. 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 heldur teldist hún til almennra krafna samkvæmt 113. gr. sömu laga. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2011, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu lýstra krafna sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans að fjárhæð 6.816.000 krónur „ásamt dráttarvöxtum frá 22. apríl 2009“ verði viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að staðfest verði afstaða slitastjórnar varnaraðila um að krafa sóknaraðila að höfuðstól 6.816.000 krónur verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 „og að frekari kröfum sóknaraðila verði hafnað.“ Þá krefst varnaraðili staðfestingar á úrskurði héraðsdóms um málskostnað og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði starfaði sóknaraðili sem framkvæmdastjóri við útibú Glitnis banka hf. í Kaupmannahöfn samkvæmt ráðningarsamningi 29. maí 2006. Útibúinu var lokað 1. mars 2008 og ráðningarsamningi sóknaraðila sagt upp 28. febrúar það ár með sex mánaða uppsagnarfresti. Sóknaraðila munu hafa verið greidd laun á uppsagnarfrestinum í samræmi við upphaflegan ráðningarsamning, eða 100.000 danskar krónur á mánuði til loka ágúst 2008, auk lífeyrissjóðsiðgjalda, kaupauka og orlofs. Þá gerði bankinn 4. apríl 2008 einnig sérstakan tímabundinn samning við sóknaraðila. Í honum var vísað til þess að sóknaraðili væri starfandi framkvæmdastjóri samkvæmt ráðningarsamningnum 29. maí 2006, en þeirri ráðningu lyki 31. ágúst 2008. Með þessum tímabundna samningi var sóknaraðila falið það verkefni að vinna að lokun útibúsins. Segir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda að samningurinn gildi um samband aðilanna og lok verkefna, sem lýst sé í fylgiskjali 1.1.2 sem nefnt er starfslýsing og launasamningur í yfirliti samningsins um fylgiskjöl. Á hinn bóginn er í þeirri grein samningsins, er nefnist fjármálaleg réttindi starfsmannsins á ráðningartímanum, getið um annað fylgiskjal, 3.1, en í ákvæðinu segir að sóknaraðili skuli fá greiðslu sem tilgreind sé í fylgiskjali 1.1.2 og fylgiskjali 3.1. Í þessum ákvæðum samningsins kemur einnig fram að bankinn muni greiða útlagðan kostnað sóknaraðila, en bankann varði ekki svokölluð skattaleg áhrif af fjármálalegum réttindum starfsmannsins. Þá eru í samningnum almenn ákvæði um orlof. Eins og nánar er rakið í hinum kærða úrskurði er í fylgiskjali 1.1.2 sérstaklega útlistað í hverju verkefni sóknaraðila skyldu felast og lýst útreikningi á þóknun hans fyrir þau. Bæði í samningnum 4. apríl 2008 og skjali 1.1.2 var miðað við að verklok yrðu í síðasta lagi 30. september 2008. Sóknaraðili reisir kröfu í máli þessu á hinum sérstaka tímabundna samningi 4. apríl 2008 og svokölluðu fylgiskjali 3.1. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila hafnað meðal annars með skírskotun til þess að fylgiskjal 3.1 væri ekki í gögnum málsins og ekki væri séð að sóknaraðili hefði byggt á því að svo væri. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð fram svofelld yfirlýsing Elvars Rúnarssonar 10. febrúar 2011 en hann kveðst hafa verið forstöðumaður mannauðsmála á alþjóðasviði varnaraðila: „Ég get staðfest eftirfarandi: 1. Í tímabundna ráðningarsamningnum, grein 3.1, er vísað í viðaukaskjal 3.1 (exhibit 3.1). Í því samhengi er viðaukaskjal 3.1 „Payment Overwiev“ sem lýsir væntanlegum greiðslum til Jacob Lehmans Nielsen og telst hluti af umræddum tímabundnum ráðningarsamningi. 2. Í „PaymentOverview“ skjali (exhibit 3.1) er vísað til greiðslu á DK 300.000 sem „Closure finalization payment“. Þessi greiðsla var hugsuð sem lokagreiðsla vegna þeirra verkþátta sem fylgja því að ganga frá lokun skrifstofu bankans í Kaupmannahöfn svo sem fundarhalda með og póstsamskipta við: danska fjármálaeftirlitið, stéttarfélög, starfsmannafélög, skattayfirvöld, viðskiptaráðuneyti og banka og fleiri. Einnig fyrir vinnu við nauðsynlega skjalagerð til yfirvalda. 3. Í „Payment Overview“ skjali (exhibit 3.1) er vísað til „Closure Incentives“. Upphæð þessarar greiðslu átti að ráðast af þeim heimtum sem Glitnir banki næði með endurleigu á húsnæði og sölu á húsgögnum, tölvum og öðrum skrifstofubúnaði. Ljóst var að Glitnir myndi tapa umtalsverðum fjármunum ef ekki tækist vel til. Því var ákveðið að deila með Jacobi Lehman Nielsen þeim tekjum sem myndu endurheimtast fyrir hans tilstilli. Skipting þessara tekna er lýst í viðauka 1.1.2 (Exhibit 1.1.2) sem er hluti tímabundna ráðningarsamningsins. 4. Allar fjárhæðir í „Payment Overview“ skjali (exhibit 3.1) aðrar en „Closure finalization payment“ og „Closure Icentives“ vísa til fyrri ráðningarsamnings milli Glitnis banka og Jacob Lehman Nielsen sem vísað er til í grein 1.1.1.“ Varnaraðili hefur andmælt því að þetta sé í raun skjal 3.1 eða að það tengist með öðrum hætti samningnum 4. apríl 2008. II Ágreiningi málsaðila við slit varnaraðila var skotið til héraðsdóms í samræmi við 171. gr., sbr. 120. gr., laga nr. 21/1991 með bréfi varnaraðila 8. júní 2010. Í héraði krafðist sóknaraðili þess að krafa hans að fjárhæð 6.816.000 krónur yrði viðurkennd sem forgangskrafa við slit varnaraðila, en ágreiningur laut ekki að vöxtum á höfuðstól hennar. Kemur sá hluti kröfugerðar sóknaraðila þegar af þeirri ástæðu ekki til athugunar fyrir Hæstarétti. Óumdeilt er að sóknaraðili hefur fengið greitt fyrir störf þau sem tíunduð eru í fylgiskjali 1.1.2 og einnig laun í uppsagnarfresti samkvæmt upphaflegum ráðningarsamningi hans. Sóknaraðili gerir á hinn bóginn einnig kröfu um að fá greiðslu samkvæmt svokölluðu fylgiskjali 3.1. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði verður ekki séð af málatilbúnaði sóknaraðila í héraði að hann hafi þar byggt á því að skjal 3.1 væri í gögnum málsins. Þá er skjal þetta ekki tiltekið í svokölluðu skjalayfirliti með hinum tímabundna samningi heldur einungis framangreint fylgiskjal 1.1.2 sem eins og áður segir kallast starfslýsing og launasamningur. Skjal það sem framangreind yfirlýsing Elvars Rúnarssonar skírskotar til er ódagsett og ber fyrirsögnina „Payment overview“. Er það samkvæmt efni sínu í raun einhvers konar yfirlit hans um greiðslur í uppsagnarfresti samkvæmt upphaflegum ráðningarsamningi 29. maí 2006 auk þess sem talan „300.000“ kemur einu sinni fyrir undir liðnum lokagreiðsla án þess að sérstakt vinnuframlag sé tengt henni. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að krafa hans sé þess eðlis að henni skuli skipað í réttindaröð samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 og telst hún því til almennra krafna eftir 113. gr. sömu laga. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, JacobLehman, greiði varnaraðila, Glitni banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 398/2004
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Framsal sakamanns Schengen-samningurinn
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. október 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 14. september 2004 til 27. sama mánaðar með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 17. þessa mánaðar í máli nr. 383/2004. Samkvæmt gögnum málsins hefur dóms- og kirkjumálaráðuneytinu borist beiðni finnskra yfirvalda 22. september síðastliðinn um að varnaraðili verði framseldur. Beiðni um framsal varnaraðila mun hafa verið send ríkissaksóknara 23. þessa mánaðar. Fyrir liggur að varnaraðili hefur hvorki samþykkt framsalið né játað sig sekan um brot þau sem greinir í framsalsbeiðninni. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 302/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Mál þetta barst dóminum í dag með bréfi sýslumannsins á Akureyri, dagsettu í dag og var það þegar tekið til úrskurðar að loknu þinghaldi í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 2. júní 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 9. júní 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram, að ekki beri nauðsyn til að hann sæti gæsluvarðhaldi, þar sem hann hafi verið boðaður með bréfi Fangelsismálastofnunar ríkisins 27. maí 2006 til að hefja afplánun 18 mánaða fangelsisrefsingar sem hann var dæmdur til með dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 2. mars 2006. Eigi hann að hefja afplánunina í beinu framhaldi af gæsluvarðhaldinu. Ekki verður fallist á með varnaraðila að þessi aðstaða valdi því að honum verði ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi á þeim forsendum sem greinir í hinum kærða úrskurði. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 354/2002
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Kaupmáli Gjöf Kröfugerð Málsástæða Frávísunarkröfu hafnað
|
K og G áttu hvort um sig helmings hlut í íbúð í fjöleignarhúsi. Í tengslum við stofnun hjúskapar milli þeirra gerðu þau kaupmála í árslok 1999 þar sem íbúðin var gerð að séreign K. Bú G var tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember 2000 og var frestdagur við skiptin í júní það ár. Þrotabú G höfðaði mál á hendur K og krafðist þess að rift yrði ráðstöfun íbúðarinnar samkvæmt kaupmálanum og að K greiddi búinu nánar tiltekna fjárhæð. Hæstiréttur taldi ósannað að helmingshlutur G í íbúðinni hafi verið endurgjald fyrir fé sem hún hafi látið af hendi rakna til G og hafi að meginhluta runnið til atvinnurekstrar hans. Yrði því að líta svo á að K hafi fengið að gjöf hlut G í íbúðinni. Þá hafi K ekki sannað að G hafi verið gjaldfær við gerð kaupmálans. Voru kröfur þrotabúsins á hendur K því teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2002. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hún verði sýknuð af kröfum stefnda, en að því frágengnu að krafa hans um greiðslu verði lækkuð. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og nánar greinir í héraðsdómi keyptu áfrýjandi og Gunnar Þór Högnason 1. desember 1997 íbúð í fjöleignarhúsi að Bólstaðarhlíð 44 í Reykjavík fyrir 6.000.000 krónur. Af þeirri fjárhæð skyldi greiða samtals 1.800.000 krónur í tvennu lagi, annars vegar við undirritun kaupsamningsins og hins vegar 1. mars 1998. Eftirstöðvar kaupverðs áttu að greiðast með fasteignaveðbréfi að fjárhæð 4.200.000 krónur. Tekið var fram í samningnum að áfrýjandi og Gunnar skyldu hvort teljast eigandi að helmingi íbúðarinnar. Liggur ekki annað fyrir en að þau hafi efnt kaupsamninginn fyrir sitt leyti, þótt afsali fyrir íbúðinni hafi ekki verið þinglýst samkvæmt framlögðu veðbandayfirliti. Áfrýjandi gerði kaupmála við Gunnar 30. desember 1999 í tengslum við stofnun hjúskapar þeirra á milli. Meginefni kaupmálans var skipað í tvo kafla, sem auðkenndir voru með bókstöfunum A og B. Í þeim fyrrnefnda var íbúðin að Bólstaðarhlíð 44 gerð að séreign áfrýjanda. Samhliða þessu lýsti hún því yfir í kaupmálanum að hún tæki ein að sér áhvílandi veðskuld vegna fasteignaveðbréfs, að eftirstöðvum 4.367.408 krónur, auk þess sem hún stæði sameiginlega með Gunnari í ábyrgð fyrir skuld við tollstjórann í Reykjavík vegna opinberra gjalda, sem tvö fjárnám hefðu verið gerð fyrir í íbúðinni. Bú Gunnars var tekið til gjaldþrotaskipta 23. nóvember 2000 og er frestdagur við skiptin 14. júní sama árs. Stefndi höfðaði mál þetta 17. september 2001. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess að rift yrði með dómi „þeim ráðstöfunum sem felast í A-hluta kaupmála” aðilanna, sem skráður hafi verið í kaupmálabók 30. desember 1999, svo og að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 4.000.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi urðu aðilarnir sammála um að leita verðmats nafngreinds fasteignasala á íbúðinni að Bólstaðarhlíð 44 án dómkvaðningar, svo og að „niðurstaða þess verði lögð til grundvallar í málinu án þess að matsmaðurinn þurfi að mæta í dóminn og staðfesta það”, svo sem fært var til bókar um þetta í þinghaldi 25. febrúar 2002. Að ósk stefnda miðaði fasteignasalinn verðmat sitt við staðgreiðsluverð íbúðarinnar að frádreginni áhvílandi veðskuld annars vegar á þeim degi, sem bú Gunnars var tekið til gjaldþrotaskipta, og hins vegar á þingfestingardegi málsins 25. september 2001. Samkvæmt verðmati fasteignasalans 25. febrúar 2002 nam þetta verðmæti íbúðarinnar fyrrnefnda daginn 5.740.000 krónum, en þann síðarnefnda 4.950.000 krónum. Þessu til samræmis breytti stefndi kröfu sinni um greiðslu úr hendi áfrýjanda þannig að hann krafðist þess aðallega að henni yrði gert að greiða sér 2.870.000 krónur, en til vara 2.475.000 krónur. Með hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa stefnda um riftun, svo og varakrafa hans um greiðslu úr hendi áfrýjanda. II. Fyrri hlutinn í áðurgreindri dómkröfu stefnda snýr að riftun á ákvæði kaupmála áfrýjanda og Gunnars Þórs Högnasonar, þar sem mælt var fyrir um að íbúð þeirra að Bólstaðarhlíð 44, sem áður var í óskiptri sameign þeirra, skyldi verða séreign áfrýjanda, svo og að hún tæki ein að sér áhvílandi veðskuld vegna fasteignaveðbréfa og ábyrgðist jafnframt með Gunnari áðurgreinda skuld samkvæmt fjárnámum tollstjórans í Reykjavík. Af orðalagi þessa hluta dómkröfu stefnda orkar ekki tvímælis að hann leitar með málsókn sinni riftunar á þessu ákvæði kaupmálans í heild. Eru því ekki efni til að fallast á með áfrýjanda að annmarki sé á kröfugerð stefnda að þessu leyti. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi borið því við til stuðnings aðalkröfu sinni um frávísun málsins að hvorug áðurgreindra krafna stefnda um greiðslu úr hendi hennar taki mið af verðmæti íbúðarinnar að Bólstaðarhlíð 44 á þeim degi, sem eignarréttur að hlut Gunnars í henni færðist í hendur áfrýjanda, svo sem rétt hefði verið samkvæmt meginreglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Um þetta verður ekki horft fram hjá því, að í bréfi 5. febrúar 2002 til fasteignasalans, sem málsaðilar komu sér samkvæmt áðursögðu saman um að leita verðmats hjá, greindi stefndi frá þeim forsendum, sem hann vildi láta miða verðmatið við. Afrit þess bréfs var sent lögmanninum, sem fór með málið í héraði fyrir áfrýjanda. Eftir þetta var málið tekið fyrir í héraðsdómi 25. sama mánaðar og fært sem fyrr segir til bókar að samkomulag hafi orðið milli aðilanna um hvernig verðmats yrði leitað. Jafnframt var þá lagt fram verðmat fasteignasalans. Hvergi verður séð af gögnum málsins að áfrýjandi hafi hreyft athugasemdum fyrir héraðsdómi um að rétt hefði verið að miða verðmatið við aðra dagsetningu en þar var gert. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 163. gr. sömu laga eins og þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994, er um seinan fyrir áfrýjanda að finna að þessu atriði fyrir Hæstarétti, en engu breytir í því sambandi að viðbáru þessari er nú hreyft í tengslum við formhlið málsins. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að verða við aðalkröfu áfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi. III. Í héraðsdómsstefnu lagði stefndi þann grunn að málsókn sinni að riftunar á áðurgreindu ákvæði kaupmála áfrýjanda og Gunnars Þórs Högnasonar væri leitað með stoð í 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Verður þó ekki annað ráðið en að kaupmálinn hafi verið gerður innan sex síðustu mánaða fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti á búi Gunnars, sbr. 1. mgr. sömu lagagreinar. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi ber áfrýjandi því við að hún hafi fyrir og eftir gerð kaupmálans látið fé af hendi rakna til Gunnars, sem að meginhluta hafi runnið til atvinnurekstrar hans. Nemi sú fjárhæð samanlögð meiru en svari til andvirðis helmings íbúðarinnar, sem færðist í hendur hennar með kaupmála þeirra. Geti sú ráðstöfun því ekki skoðast sem gjöf. Um þessa málsvörn áfrýjanda verður að líta til þess að í kaupmála hennar og Gunnars var í engu getið að helmingshluturinn í íbúðinni væri afhentur henni gegn endurgjaldi. Ekki liggja fyrir í málinu önnur haldbær gögn til stuðnings því að greiðslur áfrýjanda til Gunnars hafi farið fram í þessu skyni. Verður því að líta svo á að áfrýjandi hafi fengið helmingshluta hans í íbúðinni að gjöf, þótt hún kunni að öðru leyti að hafa átt kröfu á hendur honum vegna fjárframlaga sinna. Í málinu hefur áfrýjandi vísað til skattframtals síns og Gunnars árið 2000 til stuðnings því að hann hafi verið gjaldfær í lok ársins 1999 og það þrátt fyrir gerð kaupmála þeirra. Svo sem réttilega greinir í héraðsdómi liggur fyrir að skuldir þeirra voru vantaldar að tilteknu leyti í framtali þessu, sem að auki getur ekki eitt út af fyrir sig nægt efni sínu samkvæmt til sönnunar um gjaldfærni Gunnars á þessu tímamarki. Að því athuguðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að Gunnar hafi verið gjaldfær þegar kaupmáli þeirra var gerður. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kristín Ósk Ríkharðsdóttir, greiði stefnda, þrotabúi Gunnars Þórs Högnasonar, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2002. Mál þetta var höfðað 17. september 2001 og dómtekið 17. f.m. Stefnandi er þrotabú Gunnars Þórs Högnasonar, kt. 010565-5029, Fjarðargötu 11, Hafnarfirði. Stefnda er Kristín Ósk Ríkharðsdóttir, kt. 090768-5499, Bólstaðarhlíð 44, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega 1) að rift verði með dómi þeim ráðstöfunum sem felast í A-hluta kaupmála milli stefndu og Gunnars Þórs Högnasonar, sem skráður var í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 30. desember 1999, og 2) að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 2.870.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 23. nóvember 2000 til greiðsludags. Varakrafa stefnanda hljóðar um 1) riftun eins og í aðalkröfu og 2) að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnanda 2.475.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. september 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Gunnar Þór Högnason, kt. 010565-5029, og stefnda gengu í hjónaband 31. desember 1999 en höfðu þá verið í sambúð í rúman áratug og eiga þau dóttur fædda 1997. Gunnar Þór rak verktakastarfsemi í eigin nafni fram á árið 1997 er einkahlutafélagið Eignavernd, þar sem hann er aðalhluthafi, var stofnað um reksturinn sem er einkum fólginn í viðhaldsvinnu við virkjanir og önnur mannvirki. Bú Gunnars Þórs var tekið til gjaldþrotaskipa með úrskurði uppkveðnum 23. nóvember 2000 og var Guðmundur Örn Guðmundsson hdl. skipaður skiptastjóri í þrotabúinu en hann höfðar mál þetta fyrir hönd þess. Frestdagur við gjaldþrotaskiptin er 14. júní 2000. Kröfulýsingafresti lauk 19. mars 2001. Lýstar kröfur eru sem hér segir. 1) Tollstjórinn í Reykjavík, opinber gjöld, vsk. o.fl. 6.010.379 kr. 2) Lýsing hf., sjálfskáb. Eignav. 9.355.2.75 kr. 3) Landsbanki Íslands hf., sjálfskáb. Visa 676.559 kr. 4) Búnaðarbanki Íslands hf., trvíxill v/yfirdráttar 360.000 kr. 5) Sparisjóður Ólafsfjarðar, yfirdráttur á tékkar. 928.058 kr. Dynjandi ehf. 3.000.000 kr. Samtals 20.320.271 krónur. Við skýrslutöku hjá skiptastjóra 2. febrúar 2001 kvaðst þrotamaður eiga stærstan hlut í Eignavernd ehf. og að auki tvær ónýtar bifreiðar. Aðspurður kvað hann helstu ástæðu gjaldþrotsins vera fjárhagserfiðleika hjá Eignavernd ehf. Hann neitaði því að eignir hefðu verið látnar (af hendi) á síðustu mánuðum. Í stefnu greinir frá því að Gunnar Þór hafi fengið frest fram í ágústmánuð 2001 til að reyna nauðasamninga við lánardrottna sína sem hafi ekki tekist. Síðan hafi, við skoðun á gögnum sem skiptastjóri hafi aflað sér, komið í ljós eignayfirfærslur frá þrotamanni til stefndu og hafi verið aflað frekari gagna um þær eins og hér verður rakið. Með kaupsamningi 1. desember 1997 keyptu Gunnar Þór Högnason og stefnda að jöfnum hlutum, 50% hvort, fjögurra herbergja íbúð í fjöleignarhúsinu Bólstaðarhlíð 44, Reykjavík. Kaupverðið 6.000.000 króna var að hluta greitt með fasteignaveðbréfi að upphæð 4.200.000 krónur. Þann 30. desember 1999 skráðu þau kaupmála. Í A-hluta hans segir að fasteign að Bólstaðarhlíð 44, Reykjavík, sem hafi verið skráð í óskiptri sameign þeirra, skuli vera séreign konunnar og óviðkomandi hjúskapareignum þeirra. Hún taki að sér greiðslu veðskuldar við Húsbréfadeild Íbúðarlánasjóðs að uppgreiðsluvirði u.þ.b. 4.367.408 krónur. Sameiginlega beri þau hins vegar ábyrgð á skuld samkvæmt fjárnámum vegna skuldar við tollstjórann í Reykjavík vegna álagningar á opinberum gjöldum sem byggist að nokkru á áætluðum skattstofnum. Samkvæmt B-hluta kaupmálans er bifreið af gerðinni Ford Gocus, árgerð 1999, sem hafði verið skráð séreign Kristínar Óskar, gerð að séreign hennar en áhvílandi skuld nam rúmum 1.200.000 krónum. II Krafa stefnanda samkvæmt 1. tl. dómkrafna er reist á því að sú ráðstöfun, sem felst í A-hluta kaupmála milli stefndu og Gunnars Þórs Högnasonar sem skráður var í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 30. desember 1999, feli í sér riftanlega ráðstöfun samkvæmt XX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. Krafist er riftunar ráðstöfunarinnar sem gjafagernings samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Ljóst megi vera að ráðstöfunin uppfylli skilyrði niðurlags ákvæðisins þar sem hún eigi sér stað innan 24 mánaða fyrir frestdag en stefnda sé nákomin þrotamanni í skilningi 3. gr. gjaldþrotalaga. Þá telur stefnandi að ljóst hafi mátt vera að þrotamaður hafi ekki verið gjaldfær á þeim tíma og enn síður eftir ráðstöfunina. Stefnda beri alla sönnunarbyrði fyrir því að svo hafi verið. Krafa stefnanda um greiðslu samkvæmt 2. tölulið dómkrafna er reist á því að stefnda hafi auðgast á hinni umstefndu ráðstöfun á kostnað annarra kröfuhafa þrotabúsins og valdið því samsvarandi tjóni. Stefnandi byggir endurkröfu sína aðallega á auðgunarreglum gjaldþrotaskiptaréttar, einkum með vísun til XX. kafla laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 143. gr. laganna. Fjárhæð kröfunnar er reist á áætluðu verðmæti eignarhluta þrotamanns að frádregnum áhvílandi skuldum. Samkomulag varð milli aðila málsins um að leitað skyldi án dómkvaðningar eftir verðmati Dans Valgarðs S. Wiium hdl. og löggilts fasteignasala og jafnframt að niðurstaða þess yrði lögð til grundvallar í málinu án þess að matsmaðurinn þyrfti að mæta í dóminum og staðfesta það. Verðmat Dans S. Wiium á íbúð þeirri sem um ræðir liggur frammi, dags. 25. febrúar 2002. Samkvæmt beiðni lögmanns stefnanda var það annars vegar miðað við tímasetninguna 23. nóvember 2000 og hins vegar við 25. september 2001. Miðað við fyrri forsenduna er verðmatið (staðgreiðsluverð) 10.100.000 krónur og reiknað með að yfirtekin hefðu verið fasteignaveðbréf að eftirstöðvum u.þ.b. 4.360.000 krónur. Miðað við síðari forsenduna er verðmatið (staðgreiðsluverð) 9.540.000 krónur og reiknað með að yfirtekin hefðu verið fasteignaveðbréf að eftirstöðvum u.þ.b. 4.590.000 krónur. III Málsatvik eru af hálfu stefndu rakin í meginatriðum sem hér verður greint. Þann 1. mars 1999 hafi Gunnar Þór fengið stefndu til þess að selja hlutabréf í Eygli ehf., sem hún hafi keypt 1. janúar 1998 að nafnvirði 10.000 krónur af Einari Þ. Einarssyni, til þess að lána sér persónulega m.a. til að leggja til einkahlutafélagsins. Í þeim tilgangi hafi hún selt hlutabréf að nafnvirði 1.850 krónur fyrir 1.250.000 krónur. Í apríl 1999 hafi hún síðan látið færa 500.000 krónur á bankareikninga Gunnars Þórs og 150.000 krónur beint á reikning Lýsingar hf. Samtals 650.000 krónur. Síðla árs hafi Gunnar Þór óskað eftir frekari fjármunum til að standa skil á greiðslu fyrir Eignavernd ehf. en stefnda hafi ekki verið reiðubúin til þess án þess að tryggt yrði að fjármunirnir mundu endurgreiðast eða eitthvað tryggilegt verðmæti kæmi í þeirra stað. Að ráði hafi orðið að gerður yrði kaupmáli. Þann 14. febrúar 2000 hafi stefnda selt hlutabréf í Eygli að nafnvirði 1.440 krónur á 1.500.000 krónur og þ. 25. s.m. aftur sama magn fyrir óbreytt verð. Andvirði sölunnar hafi verið greitt með tveimur tékkum, hvorum að upphæð 1.500.000 krónur. Annar hafi verið lagður beint inn á bankareikning Gunnars Þórs en af andvirði hins hafi stefnda lagt þ. 1. mars 2000 í tvennu lagi 750.000 krónur inn á bankareikninga Gunnars Þórs. Það, sem hér var sagt um fjárhagslegar færslur, hlýtur stoð af framlögðum skjölum. Í fylgiskjali merktu Gunnari Þór og undirrituðu af honum með sameiginlegu skattframtali hans og stefndu 1999 er greint frá kaupum hlutabréfa í Eygli ehf. og í skattframtölum 2000 og 2001 greinir frá sölu hlutabréfa samkvæmt því sem áður var sagt. Kvittanir eða greiðsluskjöl um kaup og sölu hlutabréfanna liggja ekki frammi. Á skattframtali 2000 er meðal skulda talin 1.000.000 króna vegna hlutabréfakaupa. Samkvæmt skattframtölum hafði stefnda ekki launatekjur árið 1998 en að upphæð 997.191 krónu árið 1999 og 1.531.148 krónur árið 2000. Veðskuldir í árslok 2000 nema 4.811.456 krónum og aðrar skuldir 1.797.040 krónum. Vitnið Einar Þorsteinn Einarsson kvað Eygli ehf. hafa verið stofnað til að koma tiltekinni uppfinningu sinni í verð. Stefnda hafi keypt hlutabréf fyrir 2.000.000 króna snemma árs 1998 og selt aftur í apríl 1999 og í febrúar 2000. Hann kvaðst hafa vísað á kaupendur og í síðara sinnið hafi stefnda fært í tal í október-nóvember 1999 að hún vildi selja. Gunnar Þór Högnason og stefnda báru fyrir dóminum á sama veg um það að hún hefði lánað honum 650.000 krónur vorið 1999 og að hún hefði gert kaupmála að skilyrði fyrir frekari fjárframlögum sem hafi farið fram snemma árs 2000. Stefnda kvaðst hafa farið að leita fyrir sér um frekari sölu hlutabréfa í nóvember-desember 1999. IV Af hálfu stefndu er krafa um sýknu af riftunarkröfu byggð á því að með endurgjaldi hennar að upphæð 2.850.000 krónur (virðist vera misritun, þ.e. í stað 2.900.000 króna) vegna kaupmálans sé leitt í ljós að ráðstöfun sú, sem fólgin sé í A-hluta kaupmálans, sé ekki gjafagerningur. Einnig sé sýnt fram á með skattframtölum að Gunnar Þór hafi verið gjaldfær þegar ráðstöfunin var gerð og vegna hennar hafi greiðslustaða hans orðið mun betri en ella. Verði á þetta fallist ber einnig að sýkna stefndu af endurgjaldskröfunni. Þótt svo fari ekki beri samt að sýkna stefndu með vísun til 145. gr. laga nr. 21/1991 enda yrði að öðrum kosti öllum stoðum kippt undan fjárhagslegum grundvelli og heimilishaldi hennar. Til þess er vísað að stefnda hafi á framfæri sínu ungt barn sem hafi búið við veikindi (að auki kom fram að hún væri barnshafandi). Taki dómurinn endurgjaldskröfu að einhverju leyti til greina gerir stefnda, samkvæmt 28. gr. laga nr. 91/1991 og gjaldþrotalögum, gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna greiðslna hennar samtals að upphæð 4.311.498 krónur, þ.e. umgetinna greiðslna að upphæð 2.850.000 krónur og greiðslna hennar á 1.461.498 krónum til kröfuhafa samkvæmt 4. og 5. tl. í kröfuskrá. Þá er dráttarvaxtakröfu mótmælt. V Gögn málsins sýna ekki svo óyggjandi sé að framlög nær þriggja milljóna króna af andvirði hlutabréfaeignar til greiðslu skulda, einkum Eignaverndar ehf., hafi að öllu leyti stafað frá stefndu. Með samtíma gögnum eða á annan hátt er ekki sannað að gerð kaupmálans hafi verið endurgjald fyrir framlög stefndu eins og haldið er fram í málinu. Með kaupmálanum var eign Gunnars Þórs einhliða og án skilyrða lýst séreign stefndu. Gerningurinn fól því í sér gjöf sem var til nákomins, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr. 21/1991, og var afhent innan tuttugu og fjögurra mánaða fyrir frestdag. Samkvæmt skattframtali Gunnars Þórs og stefndu árið 2000 námu skuldir þeirra aðrar en veðskuldir í árslok 1999 2.677.797 krónum. Þar er ekki getið skuldar við innheimtumann ríkissjóðs sem hafði byggst á áætlun en nemur samkvæmt kröfubréfi 18. mars 2002 811.303 krónum vegna áranna 1996 og 1997. Við gerð kaupmálans varð Gunnar Þór eignalaus að undanskildum eignarhlut í Eignavernd ehf. en ábyrgð hans á skuldum fyrirtækisins leiddi öðru fremur til gjaldþrots hans. Samkvæmt þessu er ekki leitt í ljós að Gunnar Þór hafi verið gjaldfær þrátt fyrir afhendinguna. Skilyrði 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eru þannig uppfyllt fyrir því að fallast beri á kröfu stefnanda um riftun ráðstöfunar samkvæmt 1. lið dómkrafna hans. Samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 ber eftir þessari niðurstöðu að fallast á endurgjaldskröfu stefnanda. Niðurstöður Dans Valgarðs S. Wiium, sem á verður byggt samkvæmt samkomulagi aðila, eru sem að framan greinir reistar á tveimur mismunandi forsendum. Fyrir dóminum liggur engin skýring eða rökstuðningur fyrir því að velja beri aðra niðurstöðuna framar hinni og verðu því sú valin sem stefndu er hagfelldari. Ekki er fallist á að svo sérstaklega standi á að rétt sé á grundvelli 145. gr. laga nr. 21/1991 að lækka eða fella niður kröfu stefnanda á hendur stefndu. Um gögn til stuðnings gagnkröfu stefndu er vísað til þess sem þegar er fram komið. Að því leyti sem krafan er einnig reist á því að stefnda hafi greitt kröfur samkvæmt 4. og 5. tl. kröfulýsingarskrár skýrði stefnda svo frá að hún hafi borið ábyrgð á þeim. Gagnkrafan er ekki nægilega skýr og ótvíræð til að á hana verði fallist. Að fenginni þeirra niðurstöðu reynir ekki á úrlausn þess hvort skilyrði 100. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt. Samkvæmt þessu er fallist á varakröfu stefnanda samkvæmt 2. lið dómkrafna hans um greiðslu 2.475.000 króna, þó þannig að upphafsdagur dráttarvaxta er ákveðinn 17. október 2001. Málskostnaður er ákveðinn 300.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Rift er þeim ráðstöfunum, sem felast í A-hluta kaupmála milli stefndu, Kristínar Óskar Ríkharðsdóttur, og Gunnars Þórs Högnasonar, sem skráður var í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík 30. desember 1999. Stefnda greiði stefnanda, þrotabúi Gunnars Þórs Högnasonar, 2.475.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2001 til greiðsludags. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 507/2016
|
Skuldabréf Ábyrgð Gjaldþrotaskipti Fyrning
|
Í febrúar 2009 gaf J út skuldabréf til L hf. og gerðist P ábyrgðarmaður þess. Bú J var tekið til gjaldþrotaskipta í desember 2011 og lauk skiptum í mars 2012. Í ágúst 2014 hóf L hf. innheimtuaðgerðir á hendur P sem ábyrgðarmanni og í desember sama ár gaf hann út skuldabréf til L hf. til uppgjörs á ábyrgð sinni. Í málinu krafðist P þess að síðargreint skuldabréf yrði ógilt og L hf. gert að greiða sér tilgreinda fjárhæð sem hann hafði greitt umfram skyldu. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var með vísan til 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. talið að skuldbinding J samkvæmt skuldabréfinu frá febrúar 2009 hefði fallið niður fyrir fyrningu tveimur árum frá skiptalokum þrotabús hans. Að virtri 7. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda var sami fyrningarfrestur talinn gilda um P sem ábyrgðarmann skuldarinnar. Hefði krafa L hf. á hendur P því verið fallin niður fyrir fyrningu þegar bankinn hóf innheimtuaðgerðir sínar í ágúst 2014. Að þessu gættu og með hliðsjón af yfirlýsingu L hf. við flutning málsins fyrir Hæstarétti var jafnframt talið að skuldbinding P samkvæmt skuldabréfinu frá desember 2014 væri niður fallin og að hann ætti rétt á þeirri endurgreiðslu sem hann krafðist.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar13. júlí 2016. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir Hæstarétti lýsti áfrýjandi yfirað verði komist að þeirri niðurstöðu að skuldbinding stefnda samkvæmtskuldabréfi útgefnu 10. febrúar 2009 hafi fallið niður fyrir fyrningu séviðurkennt að skuldbinding samkvæmt skuldabréfinu sem stefndi gaf út 29.desember 2014 skuli falla niður og eigi þá stefndi rétt á þeirri endurgreiðslusem hann geri kröfu um. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Dómsorð:Ógilt er skuldabréf að fjárhæð4.000.000 krónur, útgefið 29. desember 2014 af stefnda, Páli Kristinssyni, tiláfrýjanda, Landsbankans hf.Áfrýjandi greiði stefnda 515.764krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 13. apríl 2016 til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skalvera óraskað.Áfrýjandi greiði stefnda 800.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2016. Mál þetta, sem dómtekið var 17.mars sl., er höfðað með stefnu birtri 24. nóvember sl. Stefnandi er Páll Kristinsson,kt. [...], til heimilis að Norðurbraut 44, Árborg. Stefndi er Landsbankinn hf., kt.[...], Austurstræti 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær ífyrsta lagi að dæmt verði ógilt skuldabréf að fjárhæð 4.000.000 útgefið 29.desember 2014 af hálfu stefnanda til stefnda. Í öðru lagi er þess krafist aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 515.764 ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 488.033 frá 1.október 2015 til 1. nóvember (svo) en af kr. 515.764 frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og þá er krafist málskostnaðar aðmati dómsins. Málavextir. Stefndi lýsir aðdraganda málsinssvo að félagið Scanis ehf. hafi verið viðskiptavinur Landsbanka Íslands hf.,forvera stefnda, frá árinu 2007, en stofnandi þess hafi verið Agnar Agnarsson.Þann 10. febrúar 2009 hafi Agnar, semverið hafi framkvæmdastjóri félagsins, farið í útibú stefnda í Breiðholti ogóskað eftir því að bankinn keypti af félaginu viðskiptaskuldabréf að fjárhæð5.000.000 króna. Hafi skuldari á bréfinu verið Jón Þorgilsson, en þríreinstaklingar hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum, SoffíaPálsdóttir, sem mun vera móðir Jóns, stefnandi, sem mun vera móðurafi Jóns ogÁlfheiður Jónsdóttir, sem mun vera amma Jóns. Stefndi kveður að skoðað hafiverið hvort lántaki og ábyrgðarmenn hafi verið í skuld við bankann en svo hafiekki verið. Hafi stefndi þá samþykkt að kaupa skuldabréfið með því skilyrði aðframseljandinn gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir fjárhæð bréfsins. Hafiforsvarsmaður félagsins samþykkt það og hafi bréfið verið keypt 10. febrúar2009 og andvirði þess varið til greiðslu á yfirdrætti á tékkareikningi félagsins.Eftir kaupin hafi stefndi sent öllum sjálfskuldarábyrgðarmönnum tilkynningu umað bankinn hefði keypt skuldabréfið og hafi stefnandi fengið tilkynningar umhver áramót um stöðu sjálfskuldarábyrgðar sinnar í samræmi við ákvæði 7. gr.laga nr. 32/2009. Stefnandi segir að ekkert greiðslumat hafi verið framkvæmt álántaka og þá hafi honum ekki verið veittar upplýsingar um réttindi og skyldurábyrgðarmanna. Stefndi bendir á að kröfuhafi bréfsins, Scanis ehf., hafi ekkiverið aðili að samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en að þvístandi Samtök banka og verðbréfafyrirtækja f.h. aðildarfélaga sinna, Sambandíslenskra sparisjóða f.h. sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra afhálfu stjórnvalda. Stefnandi heldur því fram að hann hafi gerst ábyrgðarmaður áumræddu skuldabréfi fyrir tilstuðlan tengdasonar síns, Ásgeirs Vilhjálmssonar,en skuldabréfið hafi tengst ákveðnu uppgjöri á viðskiptum hans. Þrátt fyrir aðJón Þorgilsson hafi verið skráður skuldari á bréfið hafi verið munnlegt samkomulagmilli aðila um að um skuld Ásgeirs væri að ræða. Hafi Ásgeir lofað stefnanda aðskuldabréfið yrði ógilt stuttu síðar og hafi hann talið stefnanda trú um að umværi að ræða tímabundna ráðstöfun í mjög skamman tíma. Annað hafi komið ádaginn og örfáum dögum eftir útgáfu bréfsins hafi Scanis ehf. framselt bréfiðtil stefnda og jafnframt samþykkt eigin sjálfskuldarábyrgð á því. Hafistefnandi fengið tilkynningu frá stefnda um sjálfskuldarábyrgð sína þann 4.mars 2009. Þann 3. nóvember sama ár hafi verið gerð skilmálabreyting áskuldabréfinu sem hafi kveðið á um 6 mánaða frestun greiðslna og í framhaldi afþví hafi aðalskuldari lánsins, Jón Þorgilsson, lagt inn umsókn umgreiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara og hafi þá 11.gr. laga nr. 101/2010orðið virk og greiðslum frestað. Umsókn hans hafi verið hafnað og hafi bú hansverið tekið til gjaldþrotaskipta þann 2. desember 2011 en skiptum hafi lokið13. mars 2012. Hafi stefnandi á þessum tíma fengið fjölmargar tilkynningar frástefnda um vanskil á láninu. Stefnandi segist hafa lagttraust á tengdason sinn, Ásgeir Vilhjálmsson, sem hafi sagt að hann væri ísamningaviðræðum við bankann, en í ágúst 2014 hafi krafan verið komin ílögfræðiinnheimtu. Hafi stefnandi freistað þess að fá stefnda til að fellaábyrgðina niður á grundvelli mannúðarsjónarmiða en það hafi ekki borið árangur.Hafi í kjölfarið átt sér stað samningaviðræður milli aðila og hafi stefnandiþann 16. desember 2014 greitt 270.000 krónur vegna lögfræðikostnaðar og þann29. desember sama ár hafi hann gefið út skuldabréf að fjárhæð 4.000.000 krónatil uppgjörs á ábyrgð sinni. Mun stefndi hafa framkvæmt greiðsluerfiðleikamat ástefnanda og hafi niðurstaðan verið sú að hann hafi verið talinn geta greittskuldina. Mun sjálfskuldarábyrgð stefnanda vegna hins fyrra skuldabréfs þá hafaverið felld niður. Stefndi kveðst hafa greitt af skuldabréfinu frá undirritunþess og nemi greiðslur hans fram að birtingu stefnu 245.764 krónum. Þann 31.ágúst 2015 hafi stefnandi krafist þess að skuldabréfið yrði fellt niður ogjafnframt að stefndi endurgreiddi stefnanda fjárútlát vegna málsins en því hafiverið hafnað með bréfi stefnda sem borist hafi 29. september sama ár. Nafnfélagsins Scanis ehf. mun hafa verið breytt í Samis ehf. þann 27. mars 2011, enfélagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota þann 31. maí 2011 og skiptum lokið þann26. september sama ár.Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir áþví annars vegar að ábyrgð hans vegna fyrra skuldabréfsins hafi verið fyrnd viðútgáfu seinna skuldabréfsins. Þá er einnig byggt á því að ábyrgð stefnanda hafifrá upphafi verið haldin alvarlegum annmörkum og sé ógildanleg. Í báðumtilvikum hafi verið ósanngjarnt af hálfu stefnda að bera ábyrgð á fyrraskuldabréfinu fyrir sig. Sé því algjör forsendubrestur fyrir útgáfu seinnaskuldabréfsins og beri að ógilda það og endurgreiða stefnanda þá fjármuni semhann hafi látið af hendi vegna ábyrgðarinnar. Stefnandi byggir áþví að skiptum á búi Jóns Þorgilssonar, aðalskuldara hins fyrra skuldabréfs,hafi lokið 13. mars 2012. Samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 hafi þáhafist nýr tveggja ára fyrningarfrestur um kröfuna. Samkvæmt 3. mgr. samalagaákvæðis verði fyrningu einungis slitið á ný með því að kröfuhafi höfðiinnan fyrningarfrestsins mál á hendurþrotamanninum og fái dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum. Slíktviðurkenningarmál hafi stefndi aldrei höfðað og megi því vera ljóst að krafanhafi fallið niður fyrir fyrningu þann 13. mars 2014. Í 7. gr. laga nr 150/2007um fyrningu kröfuréttinda sé lögfest sú meginregla að fyrningarfrestur gagnvartábyrgðarmanni reiknist eftir sömu reglumog gildi um aðalkröfuna. Hafi verið um að ræða frávik frá eldri fyrningarlögumen breytingin hafi verið talin gerð til einföldunar. Eftir setningu lagannahafi því ekki lengur verið um að ræða misjafnan fyrningarfrest ábyrgðarkröfu ogaðalkröfu. Þá hafi verið ítrekað í lögskýringargögnum að kröfuhafi yrði eftirsem áður að gæta að því af sjálfsdáðum að kröfur á hendur aðalskuldara ogábyrgðarmanni fyrnist ekki. Stefnandi bendir á að við setningu ákvæðis 2. mgr.165. gr. gjaldþrotalaga hafi verið liðin þrjú ár frá lögfestingu 7. gr.fyrningarlaga. Verði eðli málsins samkvæmt að túlka 2. mgr. 165. gr.gjaldþrotalaganna í samræmi við sett lög þess tíma. Með vísan til 7. gr.fyrningarlaga verði því 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotalaga ekki túlkuð öðru vísien svo að sá tveggja ára fyrningartími sem hafi hafist eigi líka við umstefnanda sem ábyrgðarmann. Leiði þetta til þess að krafa stefnda gagnvartstefnanda hafi ennfremur verið fallin niður fyrir fyrningu þann 13. mars 2014.Þá segi í 2. mgr. 25. gr. fyrningarlaga að krafa á hendur ábyrgðarmanni fyrnistef aðalkrafan fellur niður fyrir fyrningu áður en fyrningu er slitið gagnvartábyrgðarmanni skv. 15.-19. gr. laganna, enda leiði ekki annað af samningi.Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi ekki slitið fyrningu gagnvartstefnanda skv. 15.-19. gr. laganna frá 13. mars 2012. Stefnandi telur að þaðhefði þó engu breytt um fyrningu kröfunnar gagnvart stefnanda, enda hafistefndi verið bundinn við að rjúfa fyrningu kröfunnar í samræmi við 3. mgr.165. gr. gjaldþrotalaga. Með vísan til þess byggir stefnandi á því að hann hafigefið seinna skuldabréfið út þann 29. desember 2014 í rangri trú um skuldgagnvart stefnda. Bréfið hafi verið gefið út í þeim yfirlýsta tilgangi að geraupp ábyrgð stefnanda vegna hins fyrra skuldabréfs sem stefnandi hafi ekki áttaðsig á að væri fyrnt. Þá hafi stefnandi lagt traust sitt á stefnda að umréttmæta skuld væri að ræða. Hafi stefnandi gefið skuldabréfið út í góðri trú umað stefndi ætti lögmæta kröfu á hendur sér vegna sjálfskuldarábyrgðarsinnar. Stefnandi byggireinnig á 36. gr. laga nr. 7/1936, en samkvæmt því lagaákvæði sé heimilt aðvíkja löggerningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það verður taliðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat áofangreindu skuli skv. 2. mgr. 36. gr. laganna líta til efnis samnings, stöðusamningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar hafi komið til.Um hafi verið að ræða einhliða skuldayfirlýsingu af hálfu stefnanda til stefndaog hafi forsendan verið sú að stefnandi hafi staðið í þeirri lögvillu að hannhafi staðið í skuld við stefnda. Megi vera ljóst að stefnandi hefði aldreisamþykkt útgáfu bréfsins nema hann hefði verið sannfærður um að svo væri. Þegarlitið sé til stöðu samningsaðila megi vera ljóst að verulegur aðstöðumunur hafiverið á þeim. Stefnandi sé ellilífeyrisþegi um áttrætt sem hafi enga fjármála-eða lögfræðiþekkingu. Stefndi sé fjármálafyrirtæki sem starfi á grundvelliopinbers leyfis og megi gera ríkar kröfur til hans um sérfræðiþekkingu ogvönduð vinnubrögð við lánveitinguna og ábyrgðartökuna, sbr. 1. mgr. 8. gr. laganr. 87/1991, sbr. og meginreglu 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandihafi treyst því að um lögmæta skuld hafi verið að ræða sem stefndi hafi taliðhonum trú um að honum bæri að greiða. Þá hafi stefndi gengið á stefnanda meðinnheimtuaðgerðum þrátt fyrir að krafan væri fyrnd. Sé því ljóst að stefndiberi sök á því að stefnandi hafi greitt án skyldu og hafi stefndi mátt vita aðlögmæti kröfunnar gagnvart stefnanda kynni að standa höllum fæti, hvort semlitið yrði til sjónarmiða um fyrningar eða skyldur stefnda samkvæmt samkomulagium notkun ábyrgða. Að því er fjárkröfustefnanda varðar er byggt á meginreglu kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreiddsfjár. Stefnandi hafi greitt annars vegar 270.000 krónur vegnainnheimtukostnaðar og 245.764 krónur í afborganir frá febrúar 2015. Er á þvíbyggt að stefnandi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda, enda hafi hanngreitt óréttmæta kröfu í góðri trú. Krafa stefnanda umdráttarvexti á endurgreiðslukröfu grundvallast á 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 og um tímamark dráttarvaxtakröfu er vísað til 3. mgr. 5. gr. sömu laga,en stefnandi byggir á því að hann hafi krafist endurgreiðslu þann 31. ágúst2015. Krafa stefnanda ummálskostnað er byggð á 1. mgr. 132. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndibyggir á því að krafa hans á hendur stefnanda vegna fyrra skuldabréfsins hafi verið ófyrnd þegar stefnandi hafi greitthana með útgáfu á hinu seinna skuldabréfi. Þá byggir stefndi á því aðskuldbinding stefnanda samkvæmt fyrra skuldabréfinu hafi verið bindandi fyrirhann og ekki hafi verið skilyrði fyrir hendi til að ógilda hana á grundvelli36. gr. laga nr. 7/1936 eða af öðrum ástæðum. Þá telur stefndi ekkilagaskilyrði á grundvelli kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár til þessað krefjast endurgreiðslu á þeim afborgunum sem stefnandi hafi innt af hendi afhinu seinna láni eða þeim kostnaði sem greiddur hafi verið vegna innheimtu áhinu fyrra láni. Stefndi byggir á því að þegarhið fyrra skuldabréf hafi verið gefið út hafi gilt lög nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda, en þau hafi tekið gildi 1. janúar 2008 og fellt úr gildi eldrilög nr. 14/1905. Samkvæmt hinum eldri lögum hafi skuld á hendur aðalskuldarafyrnst á tíu árum en skuld á hendur ábyrgðarmanni á fjórum árum. Með lögum nr.150/2007 hafi verið ákveðið að breyta þessu og lögfesta að ábyrgðarskuldbindingarfyrnist eftir sömu reglum og krafa á hendur aðalskuldara. Í 1. mgr. 5. gr.laganna segi að krafa samkvæmt skuldabréfi fyrnist á tíu árum og í 7. gr. segiað sé krafa tryggð með ábyrgð eða annarri sambærilegri trygginu reiknistfyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmanni eftir sömu reglum og gildi umaðalkröfuna. Sérstaklega sé tiltekið í greinargerð með lögunum að undir ákvæði7. gr. falli tilvik þar sem krafa hafi verið framseld með skaðlausu framsali,þ.e. þegar krafa sé framseld með ábyrgð framseljanda á greiðslu kröfunnar.Krafa stefnda samkvæmt hinu fyrra skuldabréfi hafi verið gjaldfelld þann 20.desember 2011 er bú Jóns Þorgilssonar hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Sádagur sé upphafsdagur tíu ára fyrningar á kröfu stefnda á hendur stefnanda og þvíhafi krafan ekki verið fyrnd þegar stefnandi hafi greitt inn á hana 270.000krónur þann 16. desember 2014 og síðan með uppgreiðslu kröfunnar með útgáfuhins seinna skuldabréfs þann 29. desember 2014. Með gildistöku laga nr.142/2010 hafi 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti verið breytt þannig aðfyrningartími allra krafna sem lýst sé í þrotabú væri sá sami án tillits tilþess um hvers konar kröfu væri að ræða. Hafi fyrningartíminn verið ákveðinn tvöár og taki hann einnig til krafna sem ekki hafi verið lýst viðgjaldþrotaskiptin nema þær fyrnist á skemmri tíma eftir almennum reglum. Ígreinargerð með lögunum komi fram að lagabreytingin sé liður í því að auðveldaeinstaklingum sem teknir hafi verið til gjaldþrotaskipta, en bera áfram ábyrgðá skuldum sem ekki hafi fengist greiddar við gjaldþrotaskiptin, að komafjármálum sínum á réttan kjöl. Stefndi byggir á því að fyrningarreglan sem framkomi í 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotalaga eigi bara við um fyrningu kröfu á hendurþeim einstaklingi sem úrskurðaður hafi verið gjaldþrota og taki reglan tilþeirra krafna sem ekki hafi fengist greiddar úr þrotabúinu. Stefndi hafnarþeirri málsástæðu stefnanda að ofangreind fyrningarregla eigi við um kröfubankans á hendur stefnanda á grundvelli 7. gr. fyrningarlaga. Reglan í gjaldþrotalögunumsé sérregla sem eingöngu eigi við um kröfu á hendur einstaklingi semúrskurðaður hafi verið gjaldþrota en reglan eigi ekki við um aðila sem veriðhafi í sjálfskuldarábyrgð fyrir sömu kröfu. Bú stefnanda hafi ekki verið tekiðtil gjaldþrotaskipta og því eigi fyrningarreglan ekki við um hann. Að matistefnda hefði þurft að koma skýrt fram í 2. mgr. 165. gr. laganna ef viljilöggjafans hefði staðið til þess að þessi sérregla næði einnig tilábyrgðarmanna að sömu kröfu sem ekki hefðu verið úrskurðaðir gjaldþrota. Framkomi í 1. mgr. 25. gr. fyrningarlaga að þótt krafa fyrnist gagnvart einum affleiri skuldurum hafi það ekki áhrif gagnvart öðrum skuldurum nema á annan veghafi verið samið. Verði því að túlka 7. gr. fyrningarlaga á þann hátt að húntryggi að kröfur á hendur samskuldurum og ábyrgðarmanni hafi samafyrningarfrest en hún feli ekki í sér að fyrning gagnvart aðalskuldara leiðitil þess að krafa á hendur samskuldara eða ábyrgðarmanni falli niður. Í 2. mgr.laganna sé kveðið á um áhrif fyrningar aðalkröfu gagnvart ábyrgðarmanni. Hafikrafa á hendur aðalskuldara fyrnst áður en fyrningu hafi verið slitið gagnvartábyrgðarmanni, með þeim hætti sem lögin mæli fyrir um, teljist krafan á hendurábyrgðarmanni jafnframt fyrnd. Stefndi telur þetta lagaákvæði eiga við þæraðstæður þegar upphafsdagur fyrningar sé mismunandi gagnvart aðalskuldara ogábyrgðarmanni. Ef krafa á hendur aðalskuldara fyrnist áður en krafan á hendurábyrgðarmanni og kröfuhafi hafi á þeim tíma ekki slitið fyrningu gagnvart ábyrgðarmanni,falli krafan á hendur ábyrgðarmanni niður fyrir fyrningu um leið og krafan áhendur aðalskuldara fyrnist. Þetta ákvæði eigi ekki við þegar krafa á henduraðalskuldara fyrnist á grundvelli sérlaga eins og 2. mgr. 165. gr.gjaldþrotaskiptalaga. Þá bendir stefndi á að umrædd krafa hans á hendurstefnanda séu eignarréttindi sem varin séu af 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar og því geti ákvæði 2. mgr. 165. gr. gjaldþrotaskiptalagaekki stytt fyrningarfrestinn á kröfunni með afturvirkum hætti. Stefndi telur stefnanda ekkihafa sýnt fram á að fyrir hendi séu skilyrði til þess að ógilda ábyrgðstefnanda á skuldabréfinu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi telurað hann hafi að öllu leyti farið að gildandi lögum og unnið í samræmi við ákvæði19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi byggir á því aðskuldbinding stefnanda samkvæmt hinu fyrra skuldabréfi hafi verið bindandifyrir hann samkvæmt meginreglum kröfu-og samningaréttar um samningsábyrgð og að samninga skuli halda. Stefnandi hafiritað undir skuldabréfið af fúsum og frjálsum vilja og ákveðið að gangast ísjálfskuldarábyrgð fyrir barnabarn sitt án þess að kynna sér greiðslugetu hans.Beri hann einn ábyrgð á því. Þegar stefnandi hafi greitt upp kröfu stefndasamkvæmt hinu fyrra skuldabréfi hafi ábyrgð hans verið í fullu gildi og þvíhafi ekki átt sér stað nein ofgreiðsla til stefnda og verði því að hafna þeirrikröfu stefnanda. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki greitt 270.000krónur til stefnda þann 16. desember 2014, heldur hafi það verið KristínÞorfinnsdóttir. Geti stefnandi því ekki krafist endurgreiðslu á fjárhæð semannar aðili hafi greitt til stefnda þar sem hann sé ekki eigandi kröfunnar. Stefndi mótmælir sérstaklegaupphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnanda. Í bréfi lögmanns stefnanda til stefndadagsettu 31. ágúst 2015 sé ekki gerð nein fjárkrafa á hendur stefnda ágrundvelli ofgreidds fjár og því geti stefnandi ekki byggt á því að hann eigirétt á dráttarvöxtum mánuði frá dagsetningu bréfsins í samræmi við ákvæði 5.gr. laga nr. 38/2001. Stefndi vísar um lagarök tilsamkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Einnig vísar hann tillaga nr. 150/2007, einkum 7. og 25. gr. Hann vísar einnig til laga nr.161/2002, einkum 19. gr. og til 36. gr. laga nr. 71936. Stefndi vísar einnigtil meginreglna kröfu- og samningaréttar um samningsábyrgð og að samningaskuli halda. Krafa um málskostnað erbyggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Niðurstaða. Samkvæmt gögnummálsins gerðist stefnandi ábyrgðarmaður á skuldabréfi sem útgefið var þann 10.febrúar 2009 að fjárhæð 5.000.000 króna af hálfu Jóns Þorgilssonar en kröfuhafivar Scanis ehf. Stefndi mun hafa keypt skuldabréfið samdægurs en aðalskuldarilenti í greiðsluerfiðleikum og var bú hans tekið til gjaldþrotaskipta þann 2.desember 2011 og lauk skiptum í búi hans þann 13. mars 2012. Stefndi hófinnheimtuaðgerðir á hendur stefnanda sem ábyrgðarmanns í ágúst 2014 og þann 29.desember sama ár samþykkti stefnandi að gefa út skuldabréf að fjárhæð 4.000.000króna til uppgjörs á ábyrgð sinni og er óumdeilt að útgáfa þess skuldabréfshafi verið í beinum tengslum við framangreinda ábyrgð stefnanda á fyrraskuldabréfinu. Með 1. gr. laga nr. 142/2010 umbreytingu á 2. og 3. mgr. 165. gr. laga nr 21/1991 um gjaldþrotaskipti, varákveðið að fyrningartími allra krafna sem lýst sé í þrotabú verði sá sami ántillits til þess um hvers konar kröfu séað ræða og er sá tími tvö ár. Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laganna verður fyrningukrafna sem um ræðir í 2. mgr. aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfðiinnan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm umviðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum. Óumdeilt er að stefndi höfðaðiekki slíkt mál á hendur aðalskuldara. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 150/2007 reiknastfyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmanni eftir sömu reglum og gilda umaðalkröfuna ef krafa er tryggð með ábyrgð eða annarri sambærilegri tryggingu.Engu breytir við útreikning fyrningarfrests þótt ekki sé unnt að krefjastfullnustu hjá ábyrgðarmanni fyrr en greiðslu hefur árangurslaust verið leitaðhjá aðalskuldara eða að ábyrgðin sé að öðru leyti þess eðlis að hún sé tilvara. Í 2. mgr. 25. gr. laganna er kveðið sérstaklega á um áhrif fyrningaraðalkröfu gagnvart ábyrgðarmanni. Hafi krafa á hendur aðalskuldara fyrnst áðuren fyrningu hafi verið slitið gagnvart ábyrgðarmanni með þeim hætti sem ílögunum greinir, telst krafan á hendur ábyrgðarmanni jafnframt fyrnd. Með vísantil framangreindrar sérreglu 3. mgr. 165. gr. laga um gjaldþrotaskipti með síðaribreytingum er því ljóst að krafa á hendur aðalskuldara fyrntist á tveimur árumog samkvæmt 7. gr. laga nr. 150/2007 gilti sami fyrningarfrestur umábyrgðarmann skuldarinnar. Þegar stefndi hóf innheimtuaðgerðir gagnvartstefnanda var krafa hans á hendur honum því fallin niður sakir fyrningar ennægilega er í ljós leitt að útgáfa hins síðara skuldabréfs tengdist eingönguábyrgð stefnanda á hinu fyrra skuldabréfi. Allt að einu gekkst stefnandi undirskuldbindingu til uppgjörs á ábyrgð sem hann hélt að væri í fullu gildi. Stefnandi er ellilífeyrisþegi um áttrætt semekki er vitað að hafi neina sérstaka þekkingu á viðskiptum af þessu tagi enstefndi er fjármálafyrirtæki sem starfar á grundvelli opinbers leyfis og hefursérfræðinga á því sviði á sínum snærum. Verður því að gera ríkar kröfur tilstefnda um vönduð vinnubrögð við lánveitinguna. Að mati dómsins eru því fyrirhendi þau atvik sem mælt er fyrir um í 36. gr. laga nr. 7/1936, en þar erkveðið á um að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, ef það yrðitalið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig.Hafna ber þeirri málsástæðu stefnda þess efnis að eignarréttarákvæðistjórnarskrárinnar komi í veg fyrir að kröfur stefnanda nái fram að ganga.Stefnda var í lófa lagið að höfða mál á hendur aðalskuldara í þeim tilgangi aðslíta fyrningu. Það gerði hann ekki og verður hann að bera hallann af þeirriákvörðun. Með vísan til allsframanritaðs verður því fallist áaðalkröfu stefnanda. Fjárkrafa stefnandabyggist á því að hann hafi greitt stefnda fé umfram skyldu og verður á hanafallist. Hafna ber þeirri málsástæðu stefnda að þar sem annar aðili enstefnandi hafi greitt stefnda 270.000 krónur þann 16. desember 2014 séstefnandi ekki eigandi kröfunnar. Í kvittun fyrir greiðslunni kemur skýrt framað greiðslan sé vegna skuldabréfs þar sem stefnandi sé ábyrgðarmaður og er þvínægilega sýnt fram á að greiðslan hafi verið í þágu stefnanda og er hann þvíréttur aðili að endurgreiðslukröfunni. Stefnandi krefstdráttarvaxta af tiltekinni fjárhæð frá 1. október 2015 til 1. nóvember án þessað greina ártal í því sambandi og dráttarvaxta af stefnukröfu frá þeim degi tilgreiðsludags. Dráttarvaxtakrafa stefnanda er því vanreifuð og því ekki dómtæk íþessu horfi en rétt þykir að dráttarvextir reiknist frá dómsuppsögu. Dómurþessi er saminn í samræmi við ákvæði e-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991,sbr. 10. gr. laga nr. 78/2015. Eftirþessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 800.000 krónur ímálskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn.DÓMSORÐ: Ógilt er skuldabréf að fjárhæð4.000.000 krónur, útgefið 29. desember 2014 af hálfu stefnanda, PáliKristinssyni, til stefnda, Landsbankans hf. Stefndi greiði stefnanda skuld aðfjárhæð 515.764 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá dómsuppsögudegi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 596/2006
|
Kærumál Verjandi
|
Úrskurður héraðsdóms um að ekki væru efni til að skipa X verjanda á grundvelli 35. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þrátt fyrir ósk hans um það, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að honum yrði skipaður verjandi við rannsókn á ætlaðri refsiverðri háttsemi varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að skipa honum verjanda á rannsóknarstigi málsins. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Í tilvikum þar sem dómara er ekki skylt samkvæmt 34. gr. laga nr. 19/1991 að skipa sakborningi verjanda á rannsóknarstigi, ber honum engu að síður að meta með tilliti til eðlis brots og allra aðstæðna, samkvæmt 35. gr. sömu laga, hvort verða skuli við ósk sakbornings um skipun verjanda á þessu stigi. Héraðsdómari hefur metið það svo að ekki séu efni til að skipa varnaraðila verjanda þrátt fyrir ósk hans um það. Í ljósi eðlis þess brots, sem varnaraðili er grunaður um, og aðstæðna að öðru leyti þykir ekki tilefni til að hnekkja því mati. Ákvæði c. liðar 3. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu breyta ekki þessari niðurstöðu. Það athugast að varnaraðili nýtur heimildar til að ráða á sinn kostnað lögmann til að gæta réttar síns við rannsókn málsins, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 19/1991, auk þess sem hann á rétt á að fá skipaðan verjanda ef til málshöfðunar kemur, sbr. b. lið 1. mgr. 34. gr. sömu laga. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 226/2005
|
Víxill Kærumál Fjárnám
|
G hafðiundirgengist víxilskuldbindingu í viðskiptum við S til tryggingar skuld þriðjamanns. Fyrir lá að höfuðstóll skuldarinnar hafði verið greiddur niður um rúmarþrjár milljónir. Jafnframt hafði G greitt S tæpar tvær milljónir, sem G taldiað ætti að ganga inn á höfuðstól skuldarinnar, og þar með hefði hann veriðgreiddur að því marki, sem víxillinn átti að tryggja. S var ekki talinn hafahrundið þessu þannig að nægilega væri sýnt fram á að hann nyti heimildar til aðleita fjárnáms á grundvelli víxilsins. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um aðhafna fjárnámsbeiðni S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og JónSteinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máliþessu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2005, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18.maí 2005, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Keflavík 10. febrúarsama ár um að hafna beiðni sóknaraðila um fjárnám hjá varnaraðila. Kæruheimilder í 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991.Sóknaraðili krefst þess, að ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og lagtfyrir hann að ljúka gerðinni í samræmi við aðfararbeiðni. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í máli þessu leitarsóknaraðili heimildar til að fá gert fjárnám hjá varnaraðila á grundvellivíxils, sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði, en óumdeilt er að varnaraðiligekkst undir víxilskuldbindingu þessa í viðskiptum við sóknaraðila tiltryggingar skuld þriðja manns. Samkvæmt 17. gr. víxillaga nr. 93/1933 geturvarnaraðili haft uppi gagnvart sóknaraðila mótbárur, sem varða lögskipti þeirraað baki þessari skuldbindingu. Fyrir liggur að höfuðstóll skuldarinnar, semvíxillinn átti að tryggja að hluta, hefur verið greiddur niður um 3.024.442krónur. Jafnframt hefur varnaraðili greitt sóknaraðila 1.975.558 krónur, semvarnaraðili telur að ganga eigi inn á höfuðstól skuldarinnar, og þar með hafihann verið greiddur að því marki, sem víxillinn átti að tryggja. Þessu hefursóknaraðili ekki hrundið þannig að nægilega sé sýnt fram á að hann njótiheimildar til að leita fjárnáms á grundvelli víxilsins samkvæmt 8. tölulið 1.mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiðivarnaraðila kærumálskostnað svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,Sparisjóðurinn í Keflavík, greiði varnaraðila, Grágás ehf., 150.000 krónur íkærumálskostnað.
|
Mál nr. 10/2012
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skuldabréf Vextir Innheimtukostnaður
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu B við slit G hf. var skipað í réttindaröð við slit hins síðarnefnda sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. G hf. var tekinn til slita með lögum nr. 44/2009 og var upphafsdagur þeirra 22. apríl 2009. B lýsti kröfu við slit G hf. á grundvelli skuldabréfa sem hinn síðarnefndi hafði gefið út á alþjóðamarkaði í janúar 2005. Aðilar deildu um hvernig fara ætti með afslátt, sem veittur var af nafnverði við útgáfu skuldabréfanna, en G hf. taldi að lækka bæri fjárkröfu B vegna þess afsláttar. Talið var að samkvæmt skilmálum skuldabréfaútgáfunnar væri gert ráð fyrir að fullt nafnverð kæmi til greiðslu og hefði G hf. enga heimild til að greiða bréfin þannig að nafnverðið væri fært niður vegna afsláttarins af því. Var nafnverð bréfanna því talið nema höfuðstól fjárkröfunnar, sem viðurkennd var sem almenn krafa við slit G hf. Deila aðila laut einnig að vöxtum af kröfunni og hvaða innheimtukostnaður hefði fallið á hana. Hafnað var kröfu B um að fjárkrafa hans bæri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, þar sem ensk lög giltu um skuldabréfaútboðið. Einnig var hafnað kröfu B þess efnis að fjárkrafa hans bæri dráttarvexti eftir lögum áðurgreinds ríkis til upphafsdags slita, enda hefði krafa hans ekki verið gjaldfallin fyrir þann dag. Voru því ekki viðurkenndir aðrir vextir en þeir sem slitastjórn G hf. hafði samþykkt sem almenna kröfu. Þá var kröfu B um dráttarvexti af gjaldföllnum samningsvöxtum samkvæmt skuldabréfunum hafnað, enda var hennar í engu getið í kröfulýsingu B. Loks var B ekki talinn hafa sýnt fram á að hvaða marki kostnaður kynni að hafa fallið til fyrir upphaf slita G hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 2012. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 4.007.923.474 krónur var viðurkennd við slit varnaraðila sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði almenn krafa sín við slitin aðallega að fjárhæð 4.457.052.572 krónur, en til vara 4.175.110.979 krónur. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 23. desember 2011. Hann krefst þess að krafa sóknaraðila verði viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 4.005.292.239 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í varnaraðila 7. október 2008, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í kjölfarið var varnaraðila veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum fyrstnefndu laganna, var varnaraðili síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Hinn 12. maí sama ár skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn yfir varnaraðila sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur honum. Gaf hún út innköllun til skuldheimtumanna 26. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 26. nóvember sama ár. Samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda reglur laga nr. 21/1991 um meðferð krafna við slitin, sbr. 2. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða með lögum nr. 44/2009. Með bréfi 20. nóvember 2009 lýsti sóknaraðili kröfu við slitin meðal annars á grundvelli skuldabréfa til fimm ára, en bréfin voru í flokki sem varnaraðili gaf út á alþjóðamarkaði í janúar 2005. Í svonefndri útgáfulýsingu 29. desember 2004 var að finna almenna skilmála vegna bréfanna, en því til viðbótar hafði svokallaður viðauki vegna verðlagningar 25. janúar 2005 að geyma nánari skilmála um þennan flokk skuldabréfa. Þessum skilmálum er nánar lýst í úrskurði héraðsdóms. Með aðilum er ágreiningur um hvernig fara eigi með afslátt sem veittur var af nafnverði við útgáfu bréfanna. Einnig deila aðilar um vexti af kröfunni og hvaða innheimtukostnaður hafi fallið á hana. II Þau skuldabréf sem sóknaraðili reisir kröfu sína á nema að nafnverði 22.950.000 evrum eða 3.883.828.500 krónum miðað við það gengi erlendra gjaldmiðla sem tekið er mið af við slit varnaraðila. Sóknaraðili krefst þess að sú fjárhæð verði viðurkennd við slitin sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðili telur á hinn bóginn að lækka beri þá fjárhæð vegna fyrrgreinds afsláttar af nafnverði bréfanna, sem nam 0,143% eða 5.553.875 krónum, og fara með hann þess í stað eins og vexti. Á þeim grunni hefur varnaraðili viðurkennt við slitin 4.705.282 krónur af afslættinum en sú fjárhæð svarar til hlutfallsins milli annars vegar útgáfudags til upphafsdags slitanna 22. apríl 2009 og hins vegar útgáfudags til 27. janúar 2010, sem var umsaminn gjalddagi bréfanna. Mismunurinn, sem aðilar deila um, nemur því 848.593 krónum. Samkvæmt þeim skilmálum sem gilda um bréfin átti nafnverð þeirra að koma í einu lagi til greiðslu á fyrrgreindum gjalddaga. Einnig var í skilmálunum að finna heimild til að gjaldfella kröfuna með skriflegri tilkynningu í tilefni af nánar tilgreindum vanefndum en í því tilviki kæmi til greiðslu nafnverð bréfanna. Í báðum tilvikum var því gert ráð fyrir að fullt nafnverð kæmi til greiðslu og enga heimild að finna í skilmálunum fyrir varnaraðila til að greiða bréfin þannig að nafnverðið væri fært niður vegna afláttarins af því. Í málinu hefur hvorki verið skýrt hvaða forsendur bjuggu að baki þessum afslætti né hvernig hann var ákveðinn að því frágengnu að hlutfalls hans var getið í skilmálunum. Þá er þess einnig að gæta að samningsvextir sem krafan bar skyldu reiknaðir af fullu nafnverði skuldabréfanna. Að öllu þessu virtu verður að leggja til grundvallar að nafnverð bréfanna að fjárhæð 3.883.828.500 krónur nemi höfuðstól kröfunnar og verður hann viðurkenndur sem almenn krafa við slitin. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða að hafna kröfu sóknaraðila um að fjárkrafa hans samkvæmt skuldabréfunum beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Til vara krefst sóknaraðili þess að krafa sín beri dráttarvexti eftir enskum lögum til 22. apríl 2009 sem eins og áður greinir telst upphafsdagur slita á varnaraðila. Á þeim degi var krafan samkvæmt skuldabréfunum hvorki fallin í gjalddaga eftir efni þeirra né hafði sóknaraðili gjaldfellt hana með skriflegri tilkynningu eins og heimild stóð til vegna vanefnda eftir þeim skilmálum sem um bréfin giltu. Þá gat krafan ekki gjaldfallið sjálfkrafa við það eitt að Fjármálaeftirlitið tæki yfir vald hluthafafundar í varnaraðila 7. október 2008 eða hann fengi heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember sama ár. Þess er einnig að gæta að krafan féll ekki í gjalddaga vegna þess eins að slit varnaraðila hafi byrjað 22. apríl 2009, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Þegar af þeirri ástæðu að krafa sóknaraðila samkvæmt skuldabréfunum var ekki gjaldfallin fyrir síðastgreindan dag getur sóknaraðili ekki krafist dráttarvaxta af henni, enda verður ekki ráðið af því sem liggur fyrir í málinu um ensk lög að dráttarvextir geti samkvæmt þeim fallið á kröfu sem ekki er komin í gjalddaga. Verða því ekki viðurkenndir frekari vextir en þeir, sem slitastjórn varnaraðila hefur samþykkt sem almenna kröfu, að fjárhæð 122.312.332 krónur. Við slit fjármálafyrirtækis ber að gera kröfulýsingu úr garði eins og greinir í 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Þar skal krafa tiltekin svo skýrt sem verða má auk þess sem greina skal þær málsástæður sem hún er studd við. Í kröfulýsingu sóknaraðila var í engu getið kröfu um dráttarvexti af gjaldföllnum samningsvöxtum samkvæmt skuldabréfunum, en sú krafa kom fyrst fram í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi að liðnum kröfulýsingarfresti. Þegar af þeirri ástæðu verður þeirri kröfu hafnað, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991. Fallist verður á það með héraðsdómi að sóknaraðili hafi ekki leitt í ljós að hvaða marki kostnaður kunni að hafa fallið til fyrir upphaf slita 22. apríl 2009 vegna innheimtu kröfunnar sem mál þetta lýtur að. Kröfu um að innheimtukostnaður verði viðurkenndur sem almenn krafa við slitin er því hafnað. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Krafa sóknaraðila, Burlington Loan Management Limited, að fjárhæð 4.006.140.832 krónur er viðurkennd við slit varnaraðila, Glitnis hf., sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 77/2004
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Vinnusamningur
|
Við aðalmeðferð málsins kom fram að launagreiðslur eða verktakagreiðslur fóru þannig fram að útibú MD flugfélagsins í Stokkhólmi lét höfuðstöðvum félagsins í Kópavogi í té uppýsingar um vinnuframlag viðkomandi starfsmanns. Í höfuðstöðvunum voru launin síðan reiknuð út og sá útreikningur sendur til fyrirtækis í Svíþjóð sem annaðist sundurliðun eins og skattafrádrátt og launatengd gjöld í samræmi við sænskar reglur. Í bókhaldi MD flugfélagsins voru þessar greiðslur færðar sem áhafnarkostnaður. Að þessu loknu voru þessir útreikningar sendir til Cosmos Aviation sem síðan greiddi launin eins og fyrirliggjandi launaseðlar bera með sér. Þá liggur fyrir að á þessum tíma hafði Cosmos Aviation sama tölvupóstfang og endurskoðunarfyrirtækið Deloitte & Touche eins og það hét þá og samkvæmt skýrslu fyrirsvarsmanns MD flugfélagsins, Ingimars Ingimarssonar, fyrir dóminum annaðist Deloitte & Touche endurskoðun fyrir félagið. Ekki er um það deilt að tryggingargjald, orlof og skattar voru greiddir í samræmi við sænskar reglur. Varnaraðili hefur mótmælt því að launagreiðslur hafi farið fram í gegnum hið gjaldþrota félag en hið rétta sé að félagið hafi keypt þessa þjónustu af Cosmos Aviation og greitt fyrir það verktakareikninga. Engar launagreiðslur hafi átt sér stað hjá MD flugfélagi vegna sóknaraðila, heldur væntanlega hjá vinnuveitandanum Cosmos Aviation. Í skýrslu Ingimars Ingimarssonar fyrir dómi kom fram að hann hefði litið á sóknaraðila sem launþega hjá Cosmos Aviation.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar og 24. mars 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. janúar 2003, þar sem kröfur varnaraðila voru viðurkenndar sem forgangskröfur í þrotabú sóknaraðila samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess „að ákvörðum skiptastjóra um að hafna launakröfum varnaraðila“ í þrotabú sóknaraðila verði staðfest. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða sér málskostnað í héraði, auk kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti kemur krafa þeirra um málskostnað í héraði ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. I. Bú MD flugfélagsins ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 27. mars 2003. Var frestdagur 21. sama mánaðar. Voru lok kröfulýsingarfrests 9. júní 2003. Samkvæmt gögnum málsins mun félagið hafa stundað leiguflug frá nokkrum starfsstöðvum erlendis, meðal annars frá Stokkhólmi. Lýstu varnaraðilar launakröfum í bú félagsins, en þeir munu hafa gengt störfum flugliða í farþegarými flugvéla félagsins, sem gerðar voru út frá starfstöð þess á Arlandaflugvelli. Samkvæmt kröfuskrá skiptastjóra 23. júní 2003 var kröfum varnaraðila hafnað þar sem þeir teldust ekki hafa verið starfsmenn hins gjaldþrota félags. Á skiptafundi í búinu 12. ágúst sama árs var kröfuskrá lögð fram og bókað að fyrir fundinum lægi bréf lögmanns varnaraðila þar sem afstöðu skiptastjóra væri mótmælt. Var ákveðið að boða til sérstaks fundar til að freista þess að leysa úr ágreiningnum. Með bréfi lögmanns varnaraðila til skiptastjóra 26. ágúst 2003 voru mótmæli þeirra áréttuð. Annar fundur var haldinn í þrotabúinu 3. september sama árs, en ekki tókst að jafna ágreining um afstöðu skiptastjóra til krafna varnaraðila. Var ágreiningum vísað til héraðsdóms sama dag samkvæmt til 171. gr. laga nr. 21/1991. II. Ágreiningur aðila snýst um hvort varnaraðilar hafi verið starfsmenn MD flugfélagsins ehf. eða starfað í þágu Cosmos Aviaton Ltd., sem sé áhafnaleigufélag á Jersey. Meðal gagna málsins er umsóknareyðublað í nafni MD flugfélagsins ehf. fyrir flugmenn. Staðfesti fyrrverandi framkvæmdastjóri flugfélagsins í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hliðstætt umsóknareyðublað hefði verið á netinu fyrir flugliða við störf í farþegarými. Kvað hann umsækjendur hafa fyllt út eyðublöðin og komið í viðtöl hjá starfsmanni flugfélagsins, enda væri félagið ábyrgt fyrir að velja starfsfólk um borð vegna öryggiskrafna í flugi. Viðstaddur þessi viðtöl hafi einnig verið fulltrúi Cosmos Aviation Ltd. Hafi þeir umsækjendur, sem hæfir töldust, síðan verið ráðnir til starfa hjá síðarnefnda félaginu, sem annist svokallaða áhafnaleigu. Meðal gagna málsins fyrir Hæstarétti eru samningar flestra varnaraðila við Cosmos Aviation Ltd., en ekki verður séð að samningar varnaraðilanna Leena Albedin og Anna Sporrong séu þar á meðal. Þá eru samningarnir ekki undirritaðir af hálfu varnaraðilanna Marit Lindén, Lina Lundvall Paciello, Sharon McLoughlin og Tommi Pirttinen. Af gögnum málsins sést að sú fyrstnefnda neitaði að undirrita þann samning, sem fyrir hana var lagður, en ekki eru í málinu skýringar á því af hvaða ástæðum hin þrjú gerðu það ekki. Samningarnir eru að miklu leyti samhljóða. Eru varnaraðilar í samningunum nefndir verktakar (Contractor). Í 1. gr. samninganna er tekið fram að Cosmos Aviation Ltd. starfi við þjónustu tengda flugi, fyrst og fremst við að útvega hæft starfslið fyrir þriðja aðila í flugrekstri. Hafi félagið verið beðið að ráða hæft fólk, sem staðsett yrði við Arlandaflugvöll í Svíþjóð, þannig að MD flugfélagið gæti nýtt sér þjónustu þess. Í 2. gr. samninganna er tekið fram að viðkomandi starfsmaður skuli ráðinn til starfa í þágu Cosmos á tilteknu tímabili, sem framlengja megi með samþykki beggja, enda hafi hann meðal annars lokið fullnægjandi þjálfun hjá flugfélaginu. Samningstíminn er mislangur. Í 3. gr. er tekið fram að starfsmaðurinn skuli annast þau störf sem flugfélagið óski í samræmi við starfsaðstöðu flugliða í farþegarými og takmarkanir á leyfðum flugtíma hjá flugfélaginu. Skuli hann hlíða öllum fyrirmælum og reglum sem flugfélagið setji. Skuli flugfélagið 22. hvers mánaðar gefa út til bráðabirgða starfsskrá fyrir komandi mánuð og skuli flugfélagið gæta þess að starfsmenn hafi í það minnsta átta frídaga í mánuði. Þá er kveðið á um að flugfélagið skuli sjá starfsmanni fyrir ókeypis hótelgistingu á áfangastöðum utan Stokkhólms. Í 4. gr. er kveðið á um að Cosmos skuli greiða inn á reikning starfsmanns tiltekna fasta fjárhæð á mánuði, í flestum tilvikum 12.000 sænskar krónur. Að auki skyldi Cosmos inna af hendi nánar tilgreindar greiðslur til starfsmanns vegna vinnutíma eða fjarveru, sem ekki eru með sama hætti í öllum samningunum. Varðaðandi skattamál er í 8. gr. ákvæði um að ábyrgð á greiðslu tekjuskatts og annarra skattskuldbindinga, þó ekki almannatryggingagjalds, skuli vera í höndum starfsmanns, Cosmos að skaðlausu. Cosmos skyldi á hinn bóginn greiða gjald til almannatrygginga fyrir starfsmann. Í 10. gr. eru ákvæði um uppsögn samnings. Þar er meðal annars kveðið á um að komi til slita samnings Cosmos við flugfélagið geti Cosmos sagt upp samningnum við starfsmanninn með mánaðar fyrirvara. Þá er í 14. gr. kveðið á um að um samninginn gildi löggjöf Jersey og að aðilar samningsins samþykki lögsögu dómstóla þar. Meðal gagna málsins er einnig eldri samningur hliðstæðs efnis milli varnaraðilans Agneta Eriksson og Parc Aviation í Dublin. Fyrrverandi gjaldkeri MD flugfélagsins ehf. bar í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að greiðsla til flugliða hafi farið fram með þeim hætti að þeir hafi sent MD flugfélaginu ehf. í byrjun hvers mánaðar vinnuskýrslur fyrir nýliðinn mánuð. Hafi gjaldkerinn borið vinnuskýrslurnar saman við skráða flugtíma, en að því búnu sent yfirlit um vinnutíma flugliða til nafngreinds félags í Svíþjóð, sem Cosmos Aviation Ltd. hafi haft samning við. Hafi félag þetta reiknað út greiðslur til flugliðanna, skattafrádrátt, launatengd gjöld og greiðslur í lífeyrissjóð. Þessar upplýsingar hafi hið sænska félag síðan sent Cosmos Aviation Ltd., sem hafi síðan annast allar greiðslur. Hafi MD flugfélagið ehf. aldrei séð um að greiða flugliðum laun fyrir störf þeirra. MD flugfélagið ehf. hafi hins vegar greitt Cosmos Aviation Ltd. fyrir þjónustu síðarnefnda félagsins á grundvelli reikninga, sem það félag gaf út. Er þessi frásögn að öllu sem máli skiptir í samræmi við skýrslu fyrrverandi bókara MD flugfélagsins ehf. fyrir héraðsdómi. Meðal gagna málsins eru launaseðlar Cosmos Aviation Ltd. vegna varnaraðilans Marit Lindén fyrir mánuðina október 2000 til júní 2001 að báðum mánuðum meðtöldum og kemur þar fram að staðgreiðsla skatts er dregin af launum hennar. Launaseðlar vegna annarra varnaraðila hafa ekki verið lagðir fram í málinu. Launamiðar (kontrolluppgift) vegna tekjuársins 2001 og/eða tekjuársins 2002 hafa hins vegar verið lagðir fram varðandi allflesta varnaraðila. Er launagreiðandi þar tilgreindur Cosmos Aviation Ltd. og kemur fram að skattur hefur verið dreginn af laununum. Á kröfuskrá sóknaraðila þrotabús MD flugfélagsins ehf. er krafa frá Cosmos Aviation Ltd. að fjárhæð tæplega 5.300.000 krónur. Er hún flokkuð sem almenn krafa en til slíkra krafna tók skiptastjóri ekki afstöðu þar sem ljóst væri að ekkert myndi fást greitt upp í þær. III. Sóknaraðili reisir kröfu sína á því að varnaraðilar hafi verið starfsmenn Cosmos Aviation Ltd, eins og gögn málsins sýni ótvírætt. Ráðningarsamningar varnaraðila séu við Cosmos Aviation Ltd. Hafi MD flugfélagið ehf. keypt þjónustu af Cosmos Aviation Ltd. og greitt verktakareikninga síðarnefnda félagsins vegna hennar. Engin laun hafi verið greidd varnaraðilum af hálfu MD flugfélagsins ehf., en þeir þegið laun sín frá Cosmos Aviation Ltd. Þetta sjáist ótvírætt af þeim launaseðlum og skattgögnum, sem fram hafi verið lögð í málinu. Varnaraðilar reisa kröfur sínar á því að þeir hafi í raun verið starfsmenn MD flugfélagsins ehf. Hafi samningur um að þeir væru ráðnir til starfa fyrir Cosmos Aviation Ltd. ekki verið skuldbindandi fyrir þá enda hafi þeir, þrátt fyrir orðalag samninganna, í raun verið ráðnir til starfa hjá MD flugfélaginu ehf. Einungis hluti þeirra hafi undirritað slíka samninga. Geti samningur því ekki bundið þá varnaraðila, sem það ekki gerðu, en að auki sýni þetta að ekki hafi verið gengið hart eftir því að frá slíkum samningum væri gengið með formlegum hætti. Sjáist af ráðningarferli flugliðanna að þeir hafi verið starfsmenn MD flugfélagsins ehf. Sótt hafi verið um starfið á eyðublöðum merktum félaginu og starfsmenn þess annast viðtöl við umsækjendur og þjálfun starfsmanna. Varnaraðilar hafi mætt til starfa í starfstöð MD flugfélagsins ehf., lotið verksstjórnarvaldi þess félags og skilað starfsskýrslum til þess í lok hvers mánaðar. Þá liggi fyrir að varnaraðilar hafi fengið greidd laun um hver mánaðamót en ekki verktakagreiðslur enda hafi staðgreiðsla skatts og launatengd gjöld verið dregin af greiðslum til þeirra. Hafi þannig allir meginþættir ráðningarsambands verið fyrir hendi milli varnaraðila og MD flugfélagsins ehf. Geti félagið ekki vikið sér undan lög- og samningsbundnum skyldum gagnvart starfsfólki sínu með því að semja við þriðja aðila um það eitt að hann taki við því hlutverki að greiða út laun. Þá hafa varnaraðilar vísað til tilskipunar Evrópubandalagsins nr. 80/987/EBE og 33. gr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 með áorðnum breytingum. IV. Eins og að framan er rakið eru meðal gagna málsins ráðningarsamningar allflestra varnaraðila við Cosmos Aviation Ltd. Verður ekki betur séð en að launagreiðslur til varnaraðila hafi farið fram í samræmi við efnisákvæði þeirra samninga. Halda varnaraðilar ekki öðru fram eða því að önnur starfskjör þeirra hafi ekki verið í samræmi við samninga þessa. Þá liggur fyrir að Cosmos Aviation Ltd. greiddi varnaraðilum laun í sínu nafni og hélt eftir opinberum gjöldum til skila í Svíþjóð. Greiddi MD flugfélagið ehf. engin laun til varnaraðila og virðist hafa haft þá milligöngu eina í þeim efnum að staðfesta gagnvart fulltrúa Cosmos Aviation Ltd. hvert vinnuframlag varnaraðila hefði verið á viðkomandi tímabili að því marki, sem slíkt var nauðsynlegt til að framfylgja ákvæði ráðningarsamnings milli Cosmos Aviation Ltd. og viðkomandi varnaraðila. Verður að þessu gættu að telja að varnaraðilar hafi verið starfsmenn Cosmos Aviation Ltd. en ekki MD flugfélagsins ehf. Á það einnig við þá varnaraðila, sem ekki undirrituðu ráðningarsamningana af sinni hálfu, enda verður ekki betur séð en að um laun þeirra og starfskjör hafi í raun farið eftir efnisákvæðum samninganna með sama hætti og varðandi aðra varnaraðila og þágu þeir laun úr hendi Cosmos Aviation Ltd. líkt og aðrir varnaraðilar. Það breytir ekki þessari niðurstöðu að starfsmaður MD flugfélagsins ehf. hafi rætt við varnaraðila þegar þeir sóttu um störf ásamt fulltrúa Cosmos Aviation Ltd. og annast þjálfun þeirra enda bar flugfélagið samkvæmt ákvæðum V. kafla laga nr. 60/1998 um loftferðir ábyrgð á því að réttilega væri skipað í áhöfn þeirra flugvéla, sem það rak. Þá verður ekki talið að framangreind tilskipun Evrópubandalagsins eða þau ákvæði laga nr. 7/1936, sem varnaraðilar vitna til í málatilbúnaði sínum, haggi þeirri niðurstöðu. Verður samkvæmt þessu hafnað kröfum varnaraðila, sem lýst var í þrotabú MD flugfélagsins ehf. Rétt er eftir atvikum að hver aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er að viðurkenna lýstar kröfur sóknaraðila, Leena Albedin, Angelica Andersson, Tove Eliasson, Agneta Eriksson, Gudrun Feuerbach Gernandt, Fredrik Hedlöf, Sabina Henson, Irina Kiiski, Lina Lundvall Paciello, Sharon McLoughlin, Charlotte Mehrens, Jenny Olovsson, Astrid Pijak, Tommi Pirttinen, Anna Sporrong, Åsa Viktorsson, Ingela Wirne, Kenth Sandberg og Marit Lindén, við gjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila, þrotabúi MD flugfélagsins ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 757/2009
|
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
|
A, B og C kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem vísað var frá máli þeirra vegna ágreinings við skipti á dánarbúi F og G. Héraðsdómari vísaði málinu frá dómi þar sem ágreiningsefni það sem til umfjöllunar var í gæti ekki komið til úrlausnar í máli samkvæmt XVII. kafla laga nr. 20/1991, sbr. 112. gr. sömu laga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í greinargerð A, B og C í héraði væri þess krafist að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins til D og E yrði hnekkt, kaupin yrðu látin ganga til baka og afsölum fyrir eignunum yrði aflýst gegn endurgreiðslu á kaupverði. Talið var að ef frá væri talin krafa um að ákvörðun skiptastjóra yrði hnekkt færu dómkröfur þeirra út fyrir þau mörk sem skiptastjóri hafi sett málinu þegar hann lagði það fyrir dóm, sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Kröfur þeirra beinist að auki að D og E, en slíkt verði ekki gert í dómsmáli sem rekið sé eftir XVII. kafla sömu laga. Ekki sé á færi dánarbús F og G að verða við þessum kröfum upp á sitt eindæmi. Var því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfum A, B og C um að kaup D og E á umræddum eignum verði látin ganga til baka og afsölum vegna þeirra aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs. Hins vegar var talið að ekki stæðu efni til að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðaði þá kröfu A, B og C að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins yrði hnekkt, sbr. 3. mgr. 71. gr. laga nr. 20/1991, en við efnismeðferð málsins yrði að taka afstöðu til málsástæðna sem lúti að því að þessi krafa geti ekki náð fram að ganga sökum þess að ákvörðun skiptastjóra hafi þegar verið hrundið í framkvæmd. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi að þessu leyti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. desember 2009, þar sem vísað var frá dómi máli um ágreining, sem risið hafði við opinber skipti á dánarbúi F og G. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir D og E hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðilinn dánarbú F og G krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins krafðist sýslumaðurinn á Selfossi með bréfi til Héraðsdóms Suðurlands 20. ágúst 2008 að dánarbú hjónanna F, sem fædd var [...] og lést [...], og G, sem var fæddur [...] og lést [...], yrði tekið til opinberra skipta. Í kröfu sýslumanns var meðal annars greint frá því að erfingjar hinna látnu væru tvö eftirlifandi börn þeirra, H og sóknaraðilinn A, sex afkomendur látins sonar þeirra, I, þar á meðal sóknaraðilarnir B og C, og fjórtán afkomendur látinnar dóttur þeirra, J, þar á meðal varnaraðilarnir D og E. Dánarbúinu hafi ekki verið skipt og erfingjarnir ekki orðið við áskorun sýslumanns um að leita eftir leyfi til einkaskipta, en fyrir lægi að G væri þinglýstur eigandi tveggja fasteigna, annars vegar 1/9 hluta í eyðijörðinni M að undanskildum 7,5 hekturum lands og hins vegar landspildu ásamt útihúsum að N í sveitarfélaginu O. Dánarbúið var tekið til opinberra skipta 1. október 2008. Skiptastjóri í dánarbúinu sendi bréf til erfingja 12. nóvember 2008, þar sem vísað var til þess að fyrir lægju upplýsingar um fyrrnefndar eignir dánarbúsins, en við könnun hans hafi komið fram að ekki væri um mikil verðmæti að ræða. Þessum eignum yrði að koma í verð og bæði hann því erfingja, sem kynnu að hafa áhuga á þeim, um að senda sér kauptilboð. Aftur sendi skiptastjóri erfingjum bréf 27. mars 2009, þar sem greint var frá því að enn hafi ekkert tilboð borist í eignirnar, og skoraði hann á erfingja, sem vildu eignast þær, að gera tilboð fyrir 1. maí sama ár, en ella yrði að ráðstafa þeim við nauðungarsölu. Þessu sinni munu skiptastjóra hafa borist tvö tilboð, annað að fjárhæð 300.000 krónur en hitt 1.170.000 krónur, og var það síðarnefnda frá varnaraðilunum D og E. Eftir að skiptastjóri hafði lýst yfir samþykki á því tilboði barst honum samkvæmt gögnum málsins fyrirspurn sóknaraðilans A 8. maí 2009, þar sem því var hreyft hvort um seinan væri fyrir hana að gera tilboð í eignirnar að fjárhæð 1.500.000 krónur. Henni mun hafa verið svarað að svo væri. Í framhaldi af því sendu sóknaraðilarnir A og C skiptastjóra bréf 18. júní 2009, þar sem vísað var til þess að hann hafi ekki boðað erfingja til skiptafundar til að leita eftir því hvort þeir krefðust að fá eignir dánarbúsins lagðar sér út að arfi og væri því málsmeðferð hans andstæð lögum. Þess var krafist að fallið yrði frá sölu fyrrnefndra eigna og boðað til skiptafundar um ráðstöfun þeirra. Þessu hafnaði skiptastjóri með bréfi 30. júní 2009, þar sem meðal annars var vísað til þess að tilboð varnaraðilanna D og E hafi verið samþykkt áður en athugasemdum var hreyft vegna þessarar aðferðar hans við ráðstöfun eignanna, sem erfingjum hafi verið kynnt í nóvember 2008, og yrði því ekki aftur snúið. Áður en þetta bréf var ritað hafði skiptastjóri gefið út afsöl fyrir eignunum til varnaraðilanna 25. júní 2009. Að undangengnum boðunum til erfingja hélt skiptastjóri skiptafund 25. ágúst 2009 til að fjalla um frumvarp til úthlutunar úr dánarbúinu, en samkvæmt því var eina eign þess áðurnefnt söluverð eigna, tiltekin þóknun skiptastjóra kæmi til frádráttar og yrði hreinni eign skipt milli erfingja á nánar tiltekinn hátt. Á fundinum mótmæltu sóknaraðilar að skiptum yrði lokið á grundvelli frumvarpsins og kröfðust þess að fá eignarhlut í fasteignunum lagðan sér út að arfi. Með því að ágreiningur um þetta var ekki leystur á fundinum beindi skiptastjóri honum til héraðsdóms með bréfi 7. september 2009, þar sem meðal annars kom fram að skiptastjóri skildi kröfugerð sóknaraðila á þann veg að „krafa sé gerð um að sölu jarðapartanna verði hnekkt.“ II Við þingfestingu málsins í héraðsdómi 24. september 2009 var fært til bókar að af síðastnefndu bréfi skiptastjóra mætti skilja að „ágreiningur aðila sé um sölu á 1/9 hluta af eyðibýlinu M og landsspildu við svonefndan N við P og útihúsum og að krafa sóknaraðila sé að þeirri sölu verði hnekkt.“ Í þinghaldinu lýstu aðilarnir yfir að þau væru sammála um að þetta væri réttur skilningur. Í greinargerð sóknaraðila, sem lögð var fram í þinghaldi 1. október 2009, var þess krafist að ákvörðun skiptastjóra um sölu á þessum eignum til varnaraðilanna D og E yrði hnekkt, kaupin yrðu látin ganga til baka og afsölum fyrir eignunum yrði aflýst gegn endurgreiðslu á kaupverði. Ef frá er talin krafa sóknaraðilanna um að ákvörðun skiptastjóra verði hnekkt fara dómkröfur þeirra út fyrir þau mörk, sem hann setti málinu í bréfi sínu 7. september 2009, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Kröfur sóknaraðila beinast að auki að þessu leyti að varnaraðilunum D og E, en slíkt verður ekki gert í dómsmáli, sem rekið er eftir XVII. kafla sömu laga. Ekki er á færi varnaraðilans dánarbús F og G að verða við þessum kröfum upp á sitt eindæmi. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísað sé frá dómi kröfum sóknaraðila um að kaup varnaraðilanna D og E á umræddum eignum verði látin ganga til baka og afsölum vegna þeirra aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs. Ákvörðun skiptastjóra um sölu á þeim eignum, sem málið varðar, var ekki tekin á skiptafundi í dánarbúi F og G eða á grundvelli ályktunar slíks fundar og áttu sóknaraðilar því fyrst kost á að andmæla henni á skiptafundi 25. ágúst 2009. Að fram komnum andmælum sóknaraðila, sem niðurstaða fékkst ekki um á þeim skiptafundi, bar skiptastjóra að beina ágreiningnum til héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 71. gr. og 122. gr. laga nr. 20/1991, sem hann og gerði. Standa því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðar þá kröfu sóknaraðila að ákvörðun skiptastjóra um sölu á eignum dánarbúsins verði hnekkt, en við efnismeðferð málsins verður að taka afstöðu til málsástæðna varnaraðila, sem lúta að því að þessi krafa sóknaraðila geti ekki náð fram að ganga sökum þess að ákvörðun skiptastjóra hafi þegar verið hrundið í framkvæmd. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi að þessu leyti. Rétt er að ákvörðun um málskostnað í héraði bíði efnislegrar úrlausnar um kröfur aðilanna, en varnaraðilanum dánarbúi F og G verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Staðfest eru ákvæði hins kærða úrskurðar um að vísað sé frá dómi kröfum sóknaraðila, A, B og C, um að til baka verði látin ganga kaup varnaraðila, D og E, á 1/9 hluta af jörðinni M og landspildu ásamt útihúsum að N í sveitarfélaginu O af varnaraðila, dánarbúi F og G, og að afsölum 25. júní 2009 vegna þeirra kaupa verði aflýst gegn endurgreiðslu kaupverðs, 1.170.000 krónum. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, dánarbú F og G, greiði hverjum sóknaraðila um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 313/2012
|
Stjórnvaldsákvörðun Rannsóknarregla Börn Ógilding
|
A krafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun B um að synja henni um fósturleyfi, en A hafði sótt um slíkt leyfi í því skyni að fóstra barnabarn sitt. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom meðal annars fram að ættingi sem vildi taka barn í fóstur þyrfti að fullnægja almennum hæfisskilyrðum 66. gr. laga nr. 80/2002. Tók Hæstiréttur fram að það gæti ekki varðað ógildingu ákvörðunarinnar að ekki hefði verið tekið nægjanlegt tillit til þess, að mati A, hver tilgangur hennar hefði verið með umsókn sinni um fósturleyfi. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var staðfest sú niðurstaða hans að ákvörðun B væri ekki haldin neinum þeim annmörkum er varðað gætu ógildingu hennar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. maí 2012 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hún krefst þess að ákvörðun Barnaverndarstofu 31. ágúst 2010 um að synja áfrýjanda um fósturleyfi verði felld úr gildi. Þá krefst hún aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi sótti um leyfi til að taka barn í fóstur samkvæmt 66. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 í því skyni að fá barnabarn sitt fóstrað hjá sér svo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Þeir einir geta tekið barn í fóstur sem fengið hafa til þess almennt leyfi samkvæmt 2. mgr. 66. gr. barnaverndarlaga, en samkvæmt 2. mgr. 67. gr. laganna er það annað stjórnvald, staðbundin barnaverndarnefnd, sem með sérstakri ákvörðun ráðstafar tilteknu barni í fóstur hjá leyfishafa sem er á skrá samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Þegar ákvörðun stefnda í máli áfrýjanda var tekin gilti sú skipan mála samkvæmt 2. mgr. 67. gr. barnaverndarlaga, sem enn á við, að telji barnaverndarnefnd það falla best að hagsmunum barns að ráðstafa því í fóstur til ættingja fer um það samkvæmt 66. gr. laganna. Með þessu er áréttað að ættingi sem vill taka barn í fóstur þarf, hvað sem öðru líður, að fullnægja almennum hæfisskilyrðum 66. gr. laganna. Áfrýjandi byggir kröfu sína um ógildingu á ákvörðun stefnda meðal annars á því að stjórnvaldið hafi ekki tekið nægjanlegt tillit til þess tilgangs áfrýjanda í ákvörðun sinni að hún sótti um leyfi samkvæmt 66. gr. barnaverndarlaga í því skyni að geta fóstrað sonarson sinn. Með hliðsjón af því fyrirkomulagi sem samkvæmt framansögðu gildir um ráðstöfun barns í fóstur og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi getur þetta atriði ekki varðað ógildingu ákvörðunar stefnda. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að umrædd ákvörðun stefnda sé ekki haldin neinum þeim annmörkum er varðað geta ógildingu hennar. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 6. febrúar sl., er höfðað 11. nóvember 2011 af A, [...] á [...], gegn Barnaverndarstofu, Borgartúni 21 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi sú ákvörðun stefndu frá 31. ágúst 2010 að synja stefnanda um fósturleyfi. Þá krefst hún málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Stefnda krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða sér málskostnað samkvæmt mati dómsins. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Málsatvik Eins og rakið er í stefnu mun sonarsonur stefnanda hafa verið vistaður hjá henni af barnaverndarnefnd [...] 21. desember 2009. Ráðstöfunin var reist á 44. gr. reglugerðar nr. 652/2004 um úrræði á ábyrgð sveitarfélaga samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga. Stefndu var tilkynnt um ákvörðun þessa í samræmi við fyrirmæli greinarinnar. Þá mun hafa verið gerður samningur við stefnanda um að drengurinn yrði hjá henni í allt að þrjá mánuði. Gögn málsins bera með sér að 5. febrúar 2010 hafi barnaverndarnefnd [...] óskað eftir leyfi stefndu til þess að reka annað úrræði samkvæmt 84. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, sbr. 39. gr. reglugerðar nr. 652/2004, hjá stefnanda. Umsóknin var reist á því mati starfsmanna nefndarinnar að þessi ráðstöfun raskaði sem minnst högum sonarsonar stefnanda, þar sem um tímabundna ráðstöfun væri að ræða, og að það væri ósk móður drengsins að stefnandi annaðist hann. Af þessu tilefni óskaði stefnda eftir því með bréfi 17. febrúar 2010 að barnaverndarnefnd veitti frekari upplýsingar um barnaverndarafskipti af börnum stefnanda og nánari rökstuðningi fyrir því að velja umrætt heimili sem vistunarúrræði á ábyrgð sveitarfélagsins. Barnaverndarnefnd svaraði með bréfi 11. mars 2010. Í svarbréfinu mun hafa komið fram að stefnandi ætti fjögur börn og hefði séð að mestu um uppeldi þeirra. Hafi barnaverndarnefnd haft afskipti af málum fjölskyldunnar með hléum frá því í byrjun árs 1997. Mun nefndin hafa fært þau rök fyrir ráðstöfuninni að stefnandi væri föðuramma barnsins og hefði verið í tengslum við það frá fæðingu. Þá var áréttað að það væri eindregin ósk móður drengsins að hann væri hjá stefnanda. Væri það mat starfsmanna nefndarinnar að ráðstöfun þessi raskaði minnst högum barnsins. Með henni væri öryggi barnsins og viðunandi umönnun tryggð til skamms tíma. Hinn 9. apríl 2010 veitti stefnda barnaverndarnefnd [...] leyfi til þess að vista barnið á heimili stefnanda á grundvelli 84. gr. barnaverndarlaga í tvo mánuði. Í leyfisbréfinu kom þó fram að stefnda hefði efasemdir um fyrirhugaða ráðstöfun þar sem nefndin veldi heimili sem sætt hefði afskiptum á grundvelli barnaverndarlaga árum saman. Því þætti ástæða til að árétta skyldu og ábyrgð barnaverndarnefndar við að hafa eftirlit með aðbúnaði og umönnun barnsins á heimilinu. Með umsókn, dags. 12. apríl 2010, sótti stefnandi um leyfi stefndu til að taka að sér fósturbarn samkvæmt 66. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í umsókninni var merkt við að óskað væri eftir að taka barn í tímabundið fóstur. Í kjölfarið óskaði stefnda eftir umsögn frá barnaverndarnefnd [...] um fósturhæfni stefnanda. Umsögn nefndarinnar barst stefndu 29. júní 2010. Í henni var vísað til greinargerðar félagsráðgjafa sem fenginn hefði verið til að leggja mat á aðstæður og hæfni stefnanda til að taka barn í fóstur. Kom þar fram að það hafi verið mat félagsráðgjafans að stefnandi hefði nóg á sinni könnu við uppeldi yngsta barns síns og við að aðstoða uppkomna syni sína við að höndla lífið. Aðstæður hennar byðu ekki upp á að hún tæki að sér börn sem væru í þörf fyrir stöðugleika og öruggt umhverfi. Barnaverndarnefnd tók þó fram að sonarsonur stefnanda hefði verið í umsjá hennar í u.þ.b. hálft ár og hefði dafnað vel. Um væri að ræða tímabundna ráðstöfun þar til framtíðarvist barnsins yrði ákveðin. Að öðru leyti lýsti nefndin sig samþykka áliti félagsráðgjafans um að styðja ekki umsókn stefnanda. Með umsögn nefndarinnar fylgdi fyrrgreind greinargerð félagsráðgjafans ásamt athugasemdum stefnanda við hana. Stefnda tók ákvörðun í málinu, sem birt var stefnanda með bréfi, dags. 31. ágúst 2010. Þar er vísað til bókunar barnaverndarnefndar [...]. Síðan segir orðrétt í bréfinu: „Barnaverndarstofa tekur undir það álit og niðurstöðu að umsækjandi þyki ekki uppfylla þær almennu kröfur sem gerðar eru til fósturforeldra sbr. það sem nánar greinir í forsendum bvn. Auk þess beri að líta til aldurs umsækjanda með hliðsjón af aldri þess barns sem um ræðir, heilsufars og þeirrar staðreyndar að umönnun barnsins mun hvíla á hans herðum að fullu og öllu ef að líkum lætur. A.m.k. verði að gera ráð fyrir því. Með vísan til framanritaðs hefur Barnaverndarstofa komist að niðurstöðu um að umsækjandi teljist ekki hæfur sem fósturforeldri, sbr. 66. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 (bvl.).“ Í bréfinu var leiðbeint um heimild til að bera ákvörðunina undir kærunefnd barnaverndarmála innan fjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins. Stefnda ritaði barnaverndarnefnd [...] einnig bréf sama dag, þar sem gerð var grein fyrir ástæðum fyrir því mati stefndu að stefnandi teldist ekki hæf sem fósturforeldri. Auk fyrrgreindra atriða kom þar meðal annars fram að litið hefði verið til þess að stefnandi væri komin á þann aldur að það stangaðist á við það mikilvæga viðmið að a.m.k. annað fósturforeldra gæti vegna aldurs verið líffræðilegt foreldri barns, en stefnandi væri einstæð. Stefnandi mun hafa farið fram á endurupptöku málsins á grundvelli 24. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með tölvupósti til stefndu 3. maí 2011. Þeirri beiðni var hafnað með bréfi, dags. 1. júní 2011, þar sem atvikum væri ekki háttað svo sem áskilið væri í 24. gr. stjórnsýslulaga. Stefnanda var leiðbeint um að unnt væri að kæra ákvörðunina til velferðarráðuneytisins innan þriggja mánaða frá dagsetningu bréfsins. Stefnandi kærði þessa ákvörðun til kærunefndar barnaverndarmála með bréfi 11. ágúst 2011. Með úrskurði nefndarinnar 10. október 2011 var kærunni vísað frá, þar sem ákvörðun stefndu um synjun endurupptöku á málinu yrði ekki skotið til hennar. Af gögnum málsins verður ráðið að sonarsonur stefnanda hafi áfram dvalist á heimili hennar á grundvelli 84. gr. barnaverndarlaga fram til 4. apríl 2011. Því er haldið fram í greinargerð stefnanda að vistun hans frá 21. desember 2009 til 9. apríl 2010 og frá 19. nóvember 2010 og fram til 4. apríl 2011 hafi verið án leyfis stefndu. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi tekur fram að ákvörðun sú sem um er deilt í málinu sé vafalaust stjórnvaldsákvörðun. Með henni hafi stefnanda verið meinað að fá leyfi til þess að verða fósturforeldri. Ákvörðunin sé íþyngjandi, enda hafi stefnanda verið meinað að fá þá réttarstöðu sem fylgi því að fá fósturleyfi. Hún eigi því hagsmuna að gæta hvað ákvörðunina varði. Að sama skapi sé stefnda sá aðili sem hafi tekið viðkomandi ákvörðun. Stefnda sé stjórnvald og hafi aðildarhæfi, enda komi fram í 1. mgr. 7. gr. barnaverndarlaga að stefnda sé sjálfstæð stofnun undir yfirstjórn ráðherra. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem hvíli á herðum stjórnvaldsins samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fjölmörg atriði, sem stefnda hafi lagt til grundvallar í ákvörðun sinni, hafi ekki verið rannsökuð nægilega vel. Í ákvörðun sinni vísi stefnda almennt í umsögn barnaverndarnefndar [...] og tiltaki að auki nokkur sjónarmið sem byggt hafi verið sérstaklega á. Stefnandi tekur fram að hún hafi lagt fram læknisvottorð við meðferð málsins þar sem hún hafi verið metin hæf til þess að fóstra barn. Þrátt fyrir það hafi heilsufari hennar verið talið ábótavant. Á því er byggt að nauðsynlegt hefði verið að kanna staðhæfingar um slæmt líkamlegt ástand stefnanda betur áður en ákvörðun hafi verið tekin. Til að hnekkja mati heimilislæknis hefði þurft mat annars sérfræðings eða að kanna heilsufar hennar með öðrum hætti. Af hálfu stefnanda er enn fremur byggt á því að nauðsynlegt hefði verið að rannsaka betur staðhæfingu í umsögn barnaverndarnefndar og greinargerð starfsmanns hennar um að hún hefði „nóg á sinni könnu“ við uppeldi yngsta barn síns. Uppeldi á börnum stefnanda taki ekki meiri tíma frá henni en gengur og gerist. Stefnandi telur að í greinargerð starfsmanns nefndarinnar sé að finna fjölda staðhæfinga sem séu lítt rökstuddar og í flestum tilvikum aðeins byggðar á einni heimsókn á heimili stefnanda. Það eigi t.d. við um mat starfsmannsins á tengslum stefnanda við yngstu börn hennar, sem hann telji að einkennist af „markaleysi“ og togstreitu og að óreiða sé á heimilinu. Ekki sé forsvaranlegt að reisa þessar ályktanir á einni heimsókn á heimilið. Í ákvörðun stefndu hafi einnig verið byggt á því að stefnandi þurfi að „aðstoða uppkomna syni sína við að höndla lífið og tilveruna“. Stefnandi viðurkennir að þeir hafi átt við fíkniefnavanda að stríða og séu með sakarferil. Starfsmanninum hafi verið gerð grein fyrir því að þeir myndu ekki koma aftur inn á heimili hennar og hún myndi ekki hafa sérstök afskipti af þeim nema að ljóst væri að þeir væru að reyna að taka sig á. Þrátt fyrir það dragi starfsmaðurinn þá ályktun að ekki sé ásættanlegt að fólk í virkri neyslu sé á heimili væntanlegra fósturbarna. Þessi staðhæfing sé úr öllu samhengi við þau gögn sem liggi fyrir í málinu, enda hafa elstu synir stefnanda ekki átt heimilisfesti hjá stefnanda til margra ára. Nauðsynlegt hefði verið að rannsakað þetta atriði betur og rökstyðja hvernig það skerti fósturhæfni stefnanda. Stefnandi bendir einnig á að í greinargerð starfsmannsins hafi verið byggt á tíu ára gamalli matsgerð sálfræðings um skapgerð stefnanda. Telur stefnandi að ekki sé unnt að draga nokkrar ályktanir af svo gömlu mati. Margt hafi breyst til hins betra í fari stefnanda frá þessum tíma og telur hún matið að engu hafandi við ákvörðun um fósturhæfni hennar. Nýtt mat hefði þurft að fara fram ef ætlunin hefði verið að byggja á þessu atriði. Þá hafi viðkomandi starfsmaður ekki haft nauðsynlega sérfræðiþekkingu til að yfirfæra niðurstöðu matsgerðarinnar á aðstæður stefnanda í dag. Stefnandi byggir einnig á því að ákvörðun stefndu hafi byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum og að mat á þeim sjónarmiðum hafi verið óforsvaranlegt. Óeðlilega mikil áhersla hafi verið lögð á tiltekin sjónarmið en horft fram hjá öðrum sem skylt hafi verið að líta til við ákvörðunartökuna. Á því er byggt að ómálefnalegt hafi verið að líta til afskipta barnaverndaryfirvalda af börnum stefnanda. Stefnandi kveður þessi afskipti hafa verið lítil sem engin af yngstu tveimur börnum hennar, áætlanir hafi ekki verið gerðar um meðferð máls hvað þau varði eða öðrum úrræðum beitt gagnvart stefnanda á grundvelli barnaverndarlaga. Börnin hafi þó í einhverjum tilvikum nýtt úrræði sem fjölskyldudeild [...] hafi upp á að bjóða eins og sjá megi af gögnum málsins. Hins vegar hafi lítið sem ekkert verið sett út á uppeldi hennar hvað yngstu börn hennar varði. Stefnandi hafi viðurkennt við meðferð málsins að hafa átt í erfiðleikum með uppeldi eldri barna sinna. Hafi hún tekið fram að það hafi komið til af fjárhagserfiðleikum sem hún hafi átt í á þeim tíma auk þess sem hún hafi enga hjálp fengið frá félagsmálayfirvöldum. Elstu börn hennar séu hins vegar ekki inni á heimili hennar og þó að einhverjir erfiðleikar hafi verið við uppeldi þeirra þá komi það núverandi aðstæðum og uppeldisskilyrðum hjá stefnanda ekkert við. Telur stefnandi þetta vera ómálefnalegt sjónarmið og mat stefndu á því hafi ekki vera forsvaranlegt. Þá byggir stefnandi á því að ómálefnalegt sé að meta stefnanda ekki heila heilsu þegar læknisvottorð segi annað. Hafi mat stjórnvaldsins á þessu sjónarmiði ekki verið forsvaranlegt. Mati læknisins hafi ekki verið hnekkt og því verði að telja hana hæfa til þess að verða fósturforeldri samkvæmt mati sérfræðings. Stefnandi telur einnig ómálefnalegt að vísa til þess að stefnandi hafi nóg á sinni könnu við uppeldi tveggja yngstu barna sinna. Hún kveður uppeldi þeirra hafa gengið vel á síðustu árum þó eðlilega eigi þau við sín vandamál að stríða eins og velflestir aðrir. Stefnandi gerir verulegar athugasemdir við þetta sjónarmið stefndu. Í stað þess að líta til þess að yngri börn stefnanda geti verið stuðningur við uppeldi fósturbarns sé einblínt á álag sem hvíli á stefnanda við uppeldi þessara barna. Þegar umsókn um fósturleyfi hafi verið lögð fram hafi þessi börn verið 15 og 17 ára. Bæði hafi þau því verið orðin stálpuð og líklegt að þau yfirgæfu heimilið innan fárra ára. Mat stefndu og barnaverndarnefndar [...] sé ekki forsvaranlegt í þessu tilviki og því sé þetta sjónarmið ómálefnalegt. Af hálfu stefnanda er tekið fram að þó að stefnda hafi allajafna frjálst mat um það á hvaða sjónarmiðum skuli byggja við úrlausn mála sæti sá réttur veigamiklum undantekningum. Stefnandi telur að það eigi við um tilvik hennar, enda komi fram í barnaverndarlögum og reglugerðum settum á grundvelli þeirra að líta eigi til ákveðinna sjónarmiða þegar tekin sé ákvörðun um veitingu fósturleyfis. Stefnandi telur að stefnda hafi lagt yfirþyrmandi vægi á þá fáu annmarka sem til staðar hafi verið varðandi fósturhæfni stefnanda og þau uppeldisskilyrði sem hjá henni hafi verið, en horft fram hjá grundvallaratriðum sem hefðu átt að teljast stefnanda til tekna. Með því hafi stefnda brotið gegn þeim hluta réttmætisreglunnar er lúti að innbyrðis mati á vægi málefnalegra sjónarmiða. Í fyrsta lagi sé ekkert minnst á menntun stefnanda. Hún sé þroskaþjálfi að mennt og hafi unnið sem slík til margra ára hjá [...]. Þaðan hafi hún fengið góð meðmæli og ekkert sett út á hana sem manneskju eða sem starfskraft. Auk þess sé augljóst að menntun hennar geti nýst við uppeldi barns. Ekkert hafi verið minnst á það í ákvörðun stefndu að stefnandi byggi í eigin húsnæði, hún væri með stöðuga vinnu og þar með tekjur, og ætti ekki í teljandi fjárhagserfiðleikum. Allt þetta séu sjónarmið sem stefndu hafi borið að byggja á og taka tillit til samkvæmt reglugerð um fóstur nr. 804/2004, en það hafi ekki verið gert. Þá bendir stefnandi á að sótt hafi verið um fósturleyfi í þeim tilgangi að fá að fóstra barnabarn hennar sem hún hefði fóstrað nokkurn veginn frá fæðingu. Á þeim tíma hefðu myndast mikil geðtengsl milli stefnanda og barnabarns hennar. Ekkert hefði verið litið til hagsmuna barnsins til þess að það væri hjá stefnanda fremur en hjá öðrum ókunnugum aðilum. Þá hefði ekkert verið sett út á uppeldi stefnanda á umræddu barni meðan það hefði verið í fóstri hjá henni. Í því sambandi vísar stefnandi til umsagnar framkvæmdastjóra barnaverndarnefndar [...] og greinargerðar félagsráðgjafa sem send hafi verið til stefndu. Auk þess sé gert ráð fyrir í 18. gr. reglugerðar um fóstur að reynt skuli að koma barni í fóstur hjá ættingjum þess þjóni það hagsmunum barnsins. Stefnandi telur að stefnda hafi lagt yfirþyrmandi vægi á sjónarmið og atvik sem eigi ekki lengur við um stöðu stefnanda, sjónarmið sem mögulega hafi átt við um aðstæður hennar fyrir áratug síðan en geri ekki lengur. Slíkt mat telur stefnandi ekki forsvaranlegt og því hafi stefnda brotið í bága við meginreglu stjórnsýsluréttar um að málefnaleg sjónarmið skuli ráða niðurstöðu stjórnvaldsákvörðunar. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi að ákvörðun stefndu hafi bæði verið haldin form- og efnisannmörkum, rannsóknarregla og réttmætisregla hafi verið brotin við meðferð málsins. Brot á réttmætisreglu leiði almennt til ógildingar stjórnvaldsákvörðunar og engin rök leiði til þess að það eigi ekki við í þessu tilviki. Rannsóknarregla teljist einnig til svokallaðra öryggisreglna og meginreglan sé sú að brot gegn þeim varði ógildingu stjórnvaldsákvörðunar. Stefnandi telur að þeir hagsmunir sem í húfi séu í þessu máli séu afar mikilvægir fyrir stefnanda. Með höfnun umsóknar um fósturleyfi hafi stefnda komið í veg fyrir að stefnandi ætti möguleika á að fóstra barnabarn sitt á heimili sínu. Það hafi því verið afar mikilvægt að farið yrði eftir öllum meginreglum stjórnsýsluréttar við ákvörðun stefndu. Stefnandi kveðst hafa verulega hagsmuni af ógildingu umræddrar stjórnvaldsákvörðunar. Verði ákvörðunin ógilt hafi stefnandi möguleika á að sækja um fósturleyfi að nýju og geti fengið lögmæta afgreiðslu á erindi sínu. Stefnandi telur það ekki þjóna hagsmunum sínum að sækja að nýju um fósturleyfi, enda fyrirsjáanlegt að stefnda taki ákvörðun á sömu forsendum og áður, þar sem aðstæður stefnanda hafa lítið breyst. Stefnandi byggir kröfur sínar um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar á meginreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. sérstaklega 10. og 12. gr. þeirra laga. Þá vísar stefnandi til barnaverndarlaga nr. 80/2002, sérstaklega XII. kafla laganna og reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur að því marki sem þau eiga við um ágreining aðila. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 32. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá styðjist krafa um málskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Í greinargerð stefndu kemur fram að þegar barn er vistað á einkaheimili á grundvelli barnaverndarlaga sé jafnan um tvenns konar úrræði að ræða, annars vegar vistun á grundvelli 84. gr. og hins vegar fóstur á grundvelli 65. gr. Barnaverndarnefnd beri að velja úrræði af kostgæfni og með tilliti til þarfa og hagsmuna barnsins sem í hlut eigi. Barnaverndarnefnd sé óheimilt að vista barn fyrr en leyfi stefndu liggi fyrir nema ákvæði 44. gr. reglugerðar nr. 652/2004 eigi við. Samkvæmt því ákvæði geti vistun barns hafist í undantekningartilvikum áður en leyfi stefndu liggi fyrir. Eigi það einungis við ef vinda þurfi bráðan bug að ráðstöfun og hagsmunum barns þyki augljóslega best borgið hjá einhverjum sem ekki hafi þá þegar fengið leyfi stefndu. Hefjist vistun barns áður en leyfi sé gefið út skuli barnaverndarnefnd skila umsókn um leyfi ásamt öllum gögnum til stefndu eigi síðar en sjö dögum eftir að vistun hefst. Stefnda tekur enn fremur fram að samkvæmt 1. mgr. 84. gr. barnaverndarlaga, sbr. 35. gr. reglugerðar nr. 652/2004, skuli barnaverndarnefndir hafa tiltæk úrræði, svo sem með rekstri vistheimila, sambýla, samningum við einkaheimili eða á annan hátt, til að veita börnum móttöku, þar með talið í bráðatilvikum, til að tryggja öryggi þeirra, greina vanda eða til könnunar á aðstæðum þeirra, svo sem vegna vanrækslu, vanhæfni eða framferðis foreldra og/eða til að veita börnum móttöku vegna ófullnægjandi heimilisaðstæðna eða sérstakra þarfa barna, svo sem í kjölfar meðferðar. Samkvæmt 2. mgr. 84. gr. barnaverndarlaga geti barnaverndarnefnd falið öðrum aðilum rekstur heimila skv. 1. mgr. á grundvelli þjónustusamnings. Barnaverndarnefnd sem óski eftir að setja á stofn annað úrræði samkvæmt 84. gr. barnaverndarlaga beri að sækja um leyfi stefndu, sbr. 39. gr. reglugerðar nr. 652/2004. Heimilt sé að vista barn í slíku úrræði að jafnaði í allt að þrjá mánuði, sbr. 2. mgr. 36. gr. reglugerðarinnar. Sé vistun ætlað að vara í lengri tíma fari að jafnaði um það eftir ákvæðum barnaverndarlaga um fóstur. Af hálfu stefndu kemur fram að mál þetta varði ekki beiðni barnaverndarnefndar á grundvelli 84. gr. barnaverndarlaga heldur umsókn stefnanda á grundvelli 66. gr. laganna um fóstur. Hafi stefnda óskað eftir umsögn barnaverndarnefndar [...] vegna hennar. Stefnda kveður þá málsmeðferð alla, rannsókn þess máls og ákvörðun svo samofna málsástæðum stefndu að rétt sé að gera grein fyrir því samhliða. Upplýsingar sem fram komi í greinargerð nefndarinnar vegna þess máls spanni því heildarathugun á aðstæðum stefnanda sem og fyrri afskipti nefndarinnar. Stefnda hafnar því að tilefni sé til að ógilda þá ákvörðun að synja stefnanda um fósturleyfi. Ákvörðun stefndu sé í samræmi við lög og engir þeir annmarkar séu á henni sem varði ógildingu. Af hálfu stefnanda sé því borið við að stefnda hefði átt að kanna frekar líkamlegt ástand stefnanda ef byggja hafi átt synjunina á því. Stefnda tekur fram að í málinu liggi fyrir tvö læknisvottorð. Hið fyrra sé dagsett 1. febrúar 2010. Þar komi fram að stefnandi sé með kransæðasjúkdóm, glími við nokkra ofþyngd, röskun á blóðfitu líkt og þeir hafi oft sem séu með kransæðasjúkdóm og hafi áður fyrr reykt. Stefnandi hafi áður haft önnur tilfallandi heilsufarsvandamál í skamman tíma og hafi hún að jafnaði unnið vel á slíkum kvillum. Síðara vottorðið sé dagsett 27. maí 2010, en þar komi fram að stefnandi hafi fengið hjarta- eða æðasjúkdóm og hafi hún fengið kransæðastíflu í júlí 2001. Stefnda vísar til þess að lög geri ekki kröfu um að læknir taki afstöðu til þess hvort einstaklingur sé hæfur til þess að vera fósturforeldri. Hafi reit þar að lútandi verið bætt inn á eyðublað sem læknum sé gert að útfylla vegna slíkra umsókna, þar sem það hafi verið talið gera ferlið gegnsærra og skýrara. Það hafi þó ekki orðið reyndin. Af hálfu stefndu kemur fram að það hafi aldrei gerst að læknir hafi hakað við „nei“ við útfyllingu á áðurnefndu eyðublaði. Stefnda byggir á því að samkvæmt þessu liggi fyrir að stefnandi sé með kransæðasjúkdóm og hafi hún sjálf talað um að heilsufar hennar myndi hamla henni við umsjá fósturbarns. Það hafi raunar einnig komið fram í símtali hennar við starfsmann stefndu þann 25. ágúst 2010. Stefnda tekur fram að læknisvottorð séu aðeins hluti af þeim upplýsingum sem myndi heildarsýn á aðstæður viðkomandi einstaklings. Þær upplýsingar sem þar komi fram skipti vitanlega máli, þrátt fyrir að læknir sé ekki reiðubúinn að taka þá ábyrgð að meta einstaklinginn óhæfan til þess að taka að sér fósturbarn, enda sé það ekki í verkahring læknisins að taka slíka ákvörðun. Læknirinn hafi þar að auki engar frekari upplýsingar um málið, hvorki upplýsingar um barnið sem til standi að fóstra hjá viðkomandi einstaklingi, hvort stefnt sé að tímabundnu eða varanlegu fóstri o.s.frv. Stefnandi telji að stefndu hafi borið að kanna aðstæður hennar nánar áður en komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að hún hefði „nóg á sinni könnu“ við uppeldi yngsta barns síns. Stefnda tekur fram að með þessum orðum sé vísað til fyrri barnaverndarafskipta af börnum stefnanda, en uppeldi þeirra hafi augljóslega reynst henni þungt verkefni. Því verkefni hafi ekki verið lokið þegar umsóknin hafi verið til athugunar þar sem yngstu börn hennar tvö hafi verið undir lögaldri. Þá hafi legið fyrir að barnaverndarmál hafi verið opið vegna yngsta barns hennar. Hafi það komið fram í umsókn barnaverndarnefndar um stofnun úrræðis á grundvelli 84. gr. barnaverndarlaga, dags. 5. febrúar 2010, og bréfi nefndarinnar, dags. 11. mars 2010. Við mat stefndu á umsókn stefnanda um fósturleyfi hafi meðal annars verið byggt á þeim barnaverndarafskiptum sem hafi verið í gegnum tíðina af henni og hennar eigin börnum. Hafi orð barnaverndarnefndarinnar sjálfrar verið lögð til grundvallar ákvörðuninni. Ekki hafi verið talið tilefni til sérstakrar rannsóknar af hálfu stefndu um þau atriði, umfram það sem þegar hafi verið þekkt. Stefnda telur örðugt að sjá með hvaða hætti og aðferðum unnt hefði verið að rannsaka nánar staðhæfingar í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndar um að tengsl stefnanda og yngri barna hennar einkenndust af markaleysi og togstreitu og varðandi óreiðu á heimili stefnanda. Í þessu sambandi tekur stefnda fram að ítarlegar reglur gildi um hvaða upplýsinga skuli aflað við afgreiðslu fósturleyfisumsókna. Samkvæmt 1. mgr. 66. gr. barnaverndarlaga skuli barnaverndarnefnd í heimilisumdæmi umsækjenda veita umsögn um hæfi þeirra til að taka barn í fóstur samkvæmt nánari reglum sem fram komi í reglugerð. Með þessu ráðgeri lögin að barnaverndarnefnd sé einna best í stakk búin til þess að meta hæfi umsækjanda, enda allar líkur á því að barnaverndarnefndir séu í betri aðstöðu til að afla vitneskju og upplýsinga um þá sem búi í umdæmi nefndarinnar. Samkvæmt verklagsreglum stefndu skuli í umsögn barnaverndarnefndar fyrst og fremst leggja áherslu á að lýsa heimilishögum, fjölskyldusögu, umhverfi og aðstæðum væntanlegra fósturforeldra, svo sem menntun, atvinnu, fjármálum, heilsufari og áhugamálum þeirra, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur. Sérstaklega skuli kanna hvort viðkomandi hafi önnur leyfi eða sinni öðrum verkefnum samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga eða sinni umönnun eða umsjá einstaklinga samkvæmt ákvæðum annarra laga. Þá skuli kanna með almennum hætti hvernig skólamálum sé háttað í skólahverfi umsækjanda. Við gerð umsagnar skuli fara a.m.k. einu sinni á heimili væntanlegra fósturforeldra. Að lokinni könnun skuli starfsmaður skrifa greinargerð um hagi umsækjanda og gera tillögu um afgreiðslu málsins. Gefa skuli umsækjanda kost á að koma að athugasemdum við greinargerð og tillögur. Að því loknu afgreiði barnaverndarnefnd umsögn með bókun. Stefnda gefi út nánari leiðbeiningar um þau atriði sem þurfi að kanna og koma fram í umsögn barnaverndarnefndar. Eru þau atriði hliðstæð þeim sem tíunduð hafi verið, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Stefnda tekur fram að ítarlegri rannsókn á högum umsækjenda sé vart hægt að gera nema e.t.v. með sálfræði- eða forsjárhæfnimati sérfræðings sem ekki séu til staðlaðar matsaðferðir við en slíkt sé aldrei gert við veitingu fósturleyfis, hvorki í þessu máli né í öðrum málum. Hafi stefnda metið það svo í þessu máli sem endranær að reynsla, rannsókn og niðurstaða barnaverndarnefndarinnar, sem einna best þekki til í málum sem þessu, væri nægjanleg til þess að varpa ljósi á hagi umsækjanda. Forsendur niðurstöðu barnaverndarnefndarinnar í því tilviki sem hér um ræði séu áralöng afskipti af viðkomandi heimili, ásamt ítarlegri úttekt starfsmanns nefndarinnar á heimilinu og aðstæðum umsækjanda. Greinargerð starfsmannsins komi einungis til viðbótar og sé til stuðnings þeim upplýsingum sem nefndin hefði haft um umsækjandann sem og heimsóknum til stefnanda. Þá hafi stefnda einnig kannað aðstæður stefnanda. Af hálfu stefndu er á það bent að með umsögn barnaverndarnefndar [...] um hæfi stefnanda hafi fylgt athugasemdir hennar sjálfrar við greinargerð starfsmannsins. Stefnanda hafi síðan verið ítrekað gefinn kostur á andmælum við umsögn barnaverndarnefndarinnar, sbr. bréf stefnda til stefnanda, dags. 6. júlí 2010 og 10. ágúst 2010. Engar athugasemdir hafi borist en stefnandi þó komið á framfæri sjónarmiðum sínum í símtali. Með tilliti til þeirra upplýsinga og gagna sem aflað hafði verið tekur stefnda fram að ekki hafi verið talin ástæða til að afla frekari gagna, svo sem annars forsjárhæfnismats, enda hvorki lögboðið né hefðbundið að afla slíks mats. Byggir stefnda á því að málið hafi verið nægjanlega vel upplýst og í samræmi við reglur stjórnsýslulaga um rannsókn máls og andmælarétt, og ekki síður reglur um málshraða. Hafa beri í huga að greinargerð barnaverndarnefndarinnar sé í reynd sams konar og forsjárhæfnismat að efni og að sama skapi ítarleg. Stefnda byggir einnig á því að líta beri til þess að við setningu barnaverndarlaga hafi verið lögð rík áhersla á málshraða. Málshraðareglan sé almennt talin hafa sérstaka þýðingu þegar börn eigi í hlut og sé hún því ítrekuð, meðal annars í 2. mgr. 41. gr. barnaverndarlaga. Áhersla sé lögð á málshraða í XI. kafla laganna um meðferð tiltekinna mála fyrir dómi og dómsmál skv. X. kafla skuli ávallt sæta flýtimeðferð, sbr. 53. gr. b. Með breytingum sem gerðar hefðu verið á barnaverndarlögum með lögum nr. 80/2011, hafi enn verið skerpt á þessari áherslu, sbr. einkum 31. gr. laga nr. 80/2011. Hvað snerti umfjöllun í stefnu um staðhæfingar starfsmanns barnaverndarnefndar um að ekki væri ásættanlegt að fólk í virkri neyslu væru á heimili barna, hvað þá á fósturheimili á vegum barnaverndaryfirvalda, verði greinargerð starfsmannsins og andmæli stefnanda þar að lútandi látin tala sínu máli. Að mati stefndu sé erfitt að sjá hvernig fara ætti að því að tryggja að viðkomandi einstaklingar hefðu ekki aðgang að heimilinu og eðlilegt að vænta þess að slíkur aðgangur yrði einhver, bæði í ljósi tengsla, enda um eigin börn stefnanda að ræða, og í ljósi samskiptasögu fjölskyldunnar. Af greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndarinnar sé ljóst að samskipti og samgangur stefnanda og yngri barna hennar við þau eldri hafi verið jafnvel meiri en góðu hófi gegni í ljósi þess að yngsta barn hennar sé enn undir aldri. Í gögnum málsins sé greint frá aðstæðum þessum, en yngsta barn stefnanda hafi búið á heimili elsta sonar hennar og ekki annað að sjá en að það hafi verið með samþykki hennar þrátt fyrir að um óharðnaðan ungling hafi verið að ræða. Minnst sé á sakarferil og sögu eldri sonanna í stefnu, en nánar sé frá því greint í gögnum málins. Að öðru leyti vísist um þessi atriði til greinargerðar starfsmanns barnaverndarnefndarinnar og andmæla stefnanda við þeirri greinargerð. Í stefnu komi fram að í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndarinnar hafi verið byggt á tíu ára gömlu sálfræðimati. Ekki sé deilt um að það álit hafi verið of gamalt til að byggja mætti á því og kveðst stefnda ekki hafa gert það. Ekki tíðkist að láta fara fram sálfræðilegt mat á umsækjendum um fósturleyfi. Hefði stefnda talið tilefni til frekari rannsóknar, svo sem nýrrar rannsóknar á skapgerð umsækjanda, tilfinningalífi, vitsmunalegri getu, geðrænum þáttum o.s.frv. hefði stefnda óskað eftir nýju mati sálfræðings. Í ljósi alls þess sem þegar hafi verið fram komið hafi ekki verið talin þörf á slíku mati. Stefnda mótmælir því að brotið hafi verið gegn réttmætisreglu. Ákvörðun um að synja stefnanda um fósturleyfi hafi verið matskennd stjórnvaldsákvörðun. Eins og lög ráðgeri um slíkar ákvarðanir hafi verið rétt að gera grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi hafi verið við matið. Það hafi verið gert í ákvörðuninni frá 31. ágúst 2010. Ekki hafi verið þörf á að gera nákvæma grein fyrir öllum sjónarmiðum sem matskennd ákvörðun er byggð á, sbr. 2. málslið 1. mgr. 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda tekur fram að stefnandi væni hana um að hafa byggt ákvörðun sína á ómálefnalegum sjónarmiðum og að mat á þeim hafi verið óforsvaranlegt. Óeðlilega mikil áhersla hafi verið lögð á tiltekin sjónarmið en horft fram hjá öðrum sem skylda beri til að líta til skv. lögum og reglugerðum. Af hálfu stefndu er þessu hafnað. Áralöng og yfirstandandi barnaverndarafskipti af börnum umsækjanda gefi augljóst tilefni til þess að ætla að umsækjandi geti átt í erfiðleikum með að ala upp fósturbarn, enda sé það almennt strembnara verkefni en að ala upp eigin börn. Það skýrist ekki síst af þeim atburðum og aðstæðum sem séu tilefni fósturs. Þegar hafi verið rakin ákvæði barnaverndarlaga, reglugerða og reglna settra samkvæmt þeim, sem tíundi þau gögn sem afla skuli og þau sjónarmið sem líta skuli til við mat á umsókn um leyfi til að taka barn í fóstur samkvæmt 66. gr. barnaverndarlaga. Í málinu hafi legið fyrir ítarleg gögn um aðstæður umsækjanda, sem á heildina litið styðji eindregið þá niðurstöðu sem stefnda hafi komist að í ákvörðun sinni. Byggir stefnda á því að matið hafi verið málefnalegt og í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga. Því sé m.a. haldið fram af hálfu stefnanda að við mat á umsókn hennar hafi óeðlilega mikil áhersla verið lögð á afskipti barnaverndaryfirvalda af fjölskyldu hennar og lífshlaupi uppkominna barna hennar. Ákvörðun sú sem mál þetta lúti að kveður stefnda að snúist um mat á því hvort barnaverndaryfirvöld treysti sér til þess að bera ábyrgð á því að umsækjanda verði falið að taka að sér og bera ábyrgð á lífi og velferð barns sem taka hefur þurft af eigin heimili á grundvelli barnaverndarlaga. Sú staðreynd að umsækjandi hafi sjálf í gegnum tíðina átt rúmlega fullt í fangi með uppeldi eigin barna og þurft talsverðan stuðning til og orðið að sæta miklum og ítrekuðum afskiptum barnaverndaryfirvalda, hljóti að mati stefndu að vega þungt við slíkt mat. Því hafi verið bæði rétt og skylt að gefa slíkum þáttum umtalsvert vægi við töku ákvörðunarinnar, enda varði þeir sjálft inntak og eðli þeirrar ráðstöfunar sem barnaverndaryfirvöld eigi þar hlut að. Stefnda hafnar þeirri viðbáru að hvergi sé vikið að þeim jákvæðu atriðum sem hafi átt að teljast umsækjanda til tekna. Vísar stefnda þar einkum til umsagnar barnaverndarnefndar, dags. 25. júní 2010, þar sem fram komi að barnið hafi dafnað vel í umsjá stefnanda, og jafnframt til greinargerðarinnar sem fylgdi umsögninni, þar sem fram komi ýmis atriði sem hljóti að teljast umsækjanda til tekna, svo sem jákvæð lýsing á nánasta nágrenni heimilisins, menntun umsækjanda sem tvímælalaust sé talin kostur, svo og starf hennar. Þá sé þar tekið fram að óreiða á innanstokksmunum heimilis þurfi ekki að vera börnum sérstaklega skaðleg ef aðrir styrkjandi þættir vegi upp á móti. Á fleiri stöðum í greinargerðinni sé dregið úr neikvæðri mynd sem gæti skapast af tilteknum atriðum sem þar komi fram. Þessi atriði hafi því að sönnu verið dregin fram en aðrir þættir hafi haft meiri þýðingu. Stefnda hafnar því sem röngu að í 18. gr. reglugerðar nr. 804/2004 sé við það miðað að reyna skuli að koma barni í fóstur hjá ættingjum barns, þjóni það hagsmunum þess. Þvert á móti sé það skýrt í lögum og reglugerðum að ákvörðun um að vista barn hjá ættingjum lúti sömu reglum og almennt um fóstur. Með 34. gr. laga nr. 80/2011 um breytingar á barnaverndarlögum hafi verið gerðar þær breytingar á 67. gr. að felld hafi verið niður árétting 3. málsliðar 2. mgr. 67. gr. laganna þess efnis að um fóstur til ættingja fari eftir almennum reglum um ráðstöfun barns í fóstur. Ákvæði 66. gr. laganna um leyfisveitingar og ákvæði 67. gr. um val á fósturforeldrum gildi fullum fetum um alla sem óski eftir að taka barn í fóstur, ættingja jafnt sem aðra. Hafi þótt óþarft að taka þetta sérstaklega fram og talin hætta á að slík árétting gæti valdið misskilningi. Ákvæðið hafi því verið fellt úr lögunum. Í 18. gr. fyrrnefndrar reglugerðar um fóstur segi að ef nákominn ættingi, sem fengið hefur leyfi stefnda, óski eftir að taka barn í fóstur beri barnaverndarnefnd að meta hvort það þjóni hagsmunum barnsins best að ráðstafa því í fóstur til viðkomandi. Öllum sem óski eftir að taka barn í fóstur sé almennt skylt að sækja námskeið á vegum stefndu áður en leyfi er veitt, sbr. kafla 18.3.3 og 18.3.4 í handbók fyrir barnaverndarnefndir. Við sérstakar aðstæður sé stefndu heimilt að veita leyfi án þess að umsækjandi hafi lokið námskeiði og í þeim tilvikum meti stefnda sérstaklega þau atriði sem annars felist í hæfnismati á námskeiði. Að loknu námskeiði séu umsóknir afgreiddar. Umsóknarferlið geti tekið nokkurn tíma og miklar kröfur séu gerðar til umsækjenda. Þetta sé eðlilegt í ljósi þess að verið sé að leita að fólki til að annast uppeldi og umönnun barns sem eigi að baki þá þungu reynslu að þurfa að fara frá foreldrum sínum auk þess sem barnið hafi í sumum tilvikum búið við afar erfiðar aðstæður. Barn sem fari í fóstur þurfi að komast í betri aðstæður og njóta umönnunar fólks sem sé fært um að skapa því nýtt heimili og öryggi. Fósturforeldrar þurfi að vera við góða almenna heilsu, búa við stöðugleika auk fjárhagslegs og félagslegs öryggis sem geti stuðlað að jákvæðum þroskamöguleikum barns. Reynslan sýni að ættingjar sem taki við barni í fóstur eigi jafnan erfiðara hlutverk fyrir höndum en fósturforeldrar almennt. Ástæða þessa sé gjarnan sú að þeim reynist torvelt eða jafnvel ómögulegt að gera nauðsynlegan greinarmun á hagsmunum fósturbarnsins og foreldra þess vegna tilfinningalegra tengsla og vensla við foreldri barns. Þá lendi þeir gjarnan í togstreitu og siðferðisklemmu sem hafi áhrif á líðan þeirra og þar með það barn sem þeir hafi í umsjá sinni. Stefnda byggir loks á því að ástæða þess að barnið hafi dvalist jafn lengi á heimili stefnanda og raun beri vitni hafi alfarið verið sú að dráttur hafi orðið af hálfu nefndarinnar við að komast að niðurstöðu í málinu og finna varanlega lausn fyrir barnið. Stefnda byggir á því að um sé að ræða ákvörðun sem lúti fyrst og fremst að hagsmunum barns. Hún varði því ekki hagsmuni borgara, réttindi hans og skyldur eins og stjórnvaldsákvörðun almennt. Hún snúist um að veita einstaklingi fósturleyfi og þar af leiðandi varði hún fyrst og fremst hagsmuni þeirra barna sem nauðsynlegt reynist að vista utan heimilis síns. Mat stefndu á umsókn um slíkt leyfi eigi því að taka mið af hagsmunum barnsins svo sem gert hafi verið. Alltaf skuli hafa í huga að verið sé að velja barni fósturforeldra en ekki fósturforeldrum barn. Stefnda tekur fram að margt af því sem metið sé við ákvörðun um veitingu fósturleyfis sé erfitt að rannsaka í þaula og matsatriði víða að finna. Stjórnsýslurétturinn leggi áherslu á að borgarinn skuli iðulega njóta vafans þegar stjórnvöld taki ákvörðun um réttindi hans og skyldur. Í þessu tilviki hafi verið rétt að líta einkum og sér í lagi til hagsmuna barnsins sem í hlut hafi átt, sem ekki njóti hefðbundinnar stöðu borgarans gagnvart stjórnsýslurétti. Grundvallarreglur íslensks réttar, ásamt mörgum alþjóðlegum samningum sem Ísland hafi bæði samþykkt og fullgilt, kveði á um það að hagsmunir barnsins skuli ávallt hafðir í fyrirrúmi. Það leiði til þess að barnið skuli í tilvikum sem þessum alfarið fá að njóta vafans sé hann fyrir hendi. Stefnda tekur fram að stefnandi hafi ekki sett sig upp á móti synjun á því að henni yrði veitt fósturleyfi fyrr en um miðbik þessa árs. Þannig komi fram í símtali starfsmanns stefndu og stefnanda þann 25. ágúst 2010, að stefnandi væri fús til þess að vista barnið tímabundið, en að hún gerði sér grein fyrir því að hún gæti ekki tekið barnið í varanlegt fóstur, hún væri að verða fimmtug og hjartveik. Í umsókn stefnanda um fósturleyfi hafi komið fram að hún sækti þar um „tímabundna fósturheimild“. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi ekki kært ákvörðun stefndu um að synja henni um fósturleyfi, eins og henni hafi verið heimilt að gera og hafi verið leiðbeint um í bréfi stefndu, dags. 31. ágúst 2010. Það hafi ekki verið fyrr en í byrjun árs 2011 sem hafi farið að bera á óánægju stefnanda með niðurstöðuna. Virðist rót þeirrar óánægju hafa verið að stefnandi hafi fengið fregnir af því að starfsmaður barnaverndarnefndarinnar, sem hafi unnið greinargerð um aðstæður á heimili hennar, hafi titlað sig sem félagsráðgjafa án þess að hafa réttindi til þess. Það virðist hafa hreyft við stefnanda þrátt fyrir að það hefði ekkert með niðurstöðuna að gera og hefði engin áhrif í málinu. Þegar óánægja stefnanda hafi komið upp hafi henni strax verið bent á þær leiðir sem henni hafi verið færar til þess að fá ákvörðunina endurskoðaða og hafi hún valið að krefjast þess að stefnda tæki ákvörðunina upp aftur. Þeirri beiðni hafi verið hafnað með bréfi, dags. 1. júní 2011, enda hafi skilyrði endurupptöku ekki verið uppfyllt. Með vísan til alls framanritaðs áréttar stefnda kröfu um sýknu og mótmæli við málsástæðum stefnanda. Telur stefnda að málið hafi verið nægjanlega rannsakað á grundvelli 10. gr. stjórnsýslulaga og að stefnanda hafi verið veittur kostur á andmælum í samræmi við 13. gr. sömu laga, sem og ákvæði barnaverndarlaga, og hún nýtt sér þann andmælarétt. Ákvörðun stefndu hafi verið reist á málefnalegum sjónarmiðum og réttmætum. Ekki sé rétt að ákvörðunin hafi verið byggð á atvikum sem ekki hafi átt lengur við, enda hafi málið verið sérstaklega rannsakað í tengslum við umsókn hennar og aðstæður hennar þá rannsakaðar og metnar. Til stuðnings kröfum stefndu um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Forsendur og niðurstaða Fjallað er um ráðstöfun barna í fóstur í XII. kafla barnaverndarlaga nr. 80/2002. Nánari fyrirmæli eru um þetta úrræði í reglugerð nr. 804/2004 um fóstur sem sett hefur verið með stoð í 78. gr. barnaverndarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laganna er með fóstri átt við þegar barnaverndarnefnd felur sérstökum fósturforeldrum umsjá barns í a.m.k. þrjá mánuði þegar foreldrar hafa afsalað sér forsjá til barnaverndarnefndar eða samþykkja fóstur, barn er forsjárlaust og foreldrar hafa verið sviptir forsjá. Fóstur getur bæði verið varanlegt, þannig að það haldist þar til forsjárskyldur falla niður, eða tímabundið sem á við þegar ætla má að unnt verði að bæta aðstæður þannig að barnið geti snúið aftur til foreldra sinna án verulegrar röskunar á högum sínum, sbr. 2. mgr. 65. gr. barnaverndarlaga og 3. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Hvort sem fóstur er tímabundið eða varanlegt er markmið þess að tryggja barni uppeldi og umönnun innan fjölskyldu sem best hentar þörfum þess, eins og segir í 3. mgr. 65. gr. barnaverndarlaga. Skal barni tryggður góður aðbúnaður hjá fósturforeldrum og skulu þeir sýna fósturbarni umhyggju og nærfærni og leitast við að efla andlegan og líkamlegan þroska þess. Þeir sem vilja taka börn í fóstur verða að leita leyfis stefndu fyrir því, sbr. 66. gr. barnaverndarlaga. Í ákvæðinu kemur fram að áður en leyfi er veitt skuli leita umsagnar barnaverndarnefndar í heimilisumdæmi umsækjenda um hæfi þeirra til að taka barn í fóstur samkvæmt nánari reglum í reglugerð. Í 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 koma fram þær almennu kröfur sem gerðar eru til fósturforeldra. Þar segir að fósturforeldrar skuli vera í stakk búnir til þess að veita barni trygga umönnun og öryggi og til að mæta þörfum barns sem hefur búið við ótryggar aðstæður eða átt við erfiðleika að etja. Þurfi þeir að vera við góða almenna heilsu, búa við stöðugleika auk fjárhagslegs og félagslegs öryggis sem stuðlað geti að jákvæðum þroskamöguleikum barns. Ekki er skilyrði að umsækjandi sé í sambúð eða hjónabandi en hjón eða sambúðarfólk skuli sækja um leyfi saman. Þá er þeim sem hafa brotið gegn XXII. kafla almennra hegningarlaga óheimilt að taka barn í fóstur ef brot hefur beinst gegn einstaklingi sem ekki hefur náð 18 ára aldri. Í 7. gr. reglugerðarinnar eru fyrirmæli um gögn sem umsækjandi skal láta fylgja umsókn sinni en auk þess er þar kveðið á um að stefnda geti leitað frekari gagna og upplýsinga um hagi umsækjenda enda sé honum gert kunnugt um það. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. fyrrgreindrar reglugerðar nr. 804/2004 skal í umsögn barnaverndarnefndar í tilefni af umsókn um fósturleyfi fyrst og fremst leggja áherslu á að lýsa heimilishögum, fjölskyldusögu, umhverfi og aðstæðum væntanlegra fósturforeldra, svo sem menntun, atvinnu, fjármálum, heilsufari og áhugamálum þeirra. Þá ber að kanna hvort viðkomandi hafi önnur leyfi eða sinni öðrum verkefnum samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga eða sinni umönnun eða umsjá einstaklinga samkvæmt ákvæðum annarra laga. Þá skuli kanna með almennum hætti hvernig skólamálum sé háttað í skólahverfi umsækjanda. Enn fremur er þar kveðið á um að við gerð umsagnar skuli farið a.m.k. einu sinni á heimili væntanlegra fósturforeldra. Að lokinni könnun á framangreindum atriðum ber starfsmanni að skrifa greinargerð um hagi umsækjanda og gera tillögu um afgreiðslu málsins. Skylt er að gefa umsækjanda kost á að koma að athugasemdum við greinargerð og tillögur starfsmannsins. Því næst afgreiðir viðkomandi barnaverndarnefnd umsögnina með bókun. Auk þessa mats verða umsækjendur að sækja námskeið á vegum stefndu, sbr. 9. og 10. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Markmið þess er annars vegar að leggja mat á hæfni umsækjanda og hins vegar að veita honum nauðsynlega þjálfun og undirbúning fyrir hlutverk sitt. Á framangreindum grundvelli og í samræmi við meginreglu 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga verður við ákvörðun um hæfi þeirra, sem sækjast eftir því að gerast fósturforeldrar, að hafa hagsmuni þess barns eða þeirra barna sem munu fara í umsjá þeirra í fyrirrúmi. Miða kröfur til umsækjenda að því að tryggja að fósturforeldrar séu í stakk búnir til að axla ábyrgð á uppeldi barna, sem oftar en ekki hafa þurft að ganga í gegnum erfiða lífsreynslu, og veita þeim stuðning og öryggi. Ákvörðun um hæfi umsækjenda er háð mati stefndu og verður það mat að vera reist á málefnalegum og lögmætum sjónarmiðum. Þau sjónarmið eru lögmæt sem eru almennt til þess fallin að varpa ljósi á forsendur og getu umsækjenda til að axla þá ábyrgð sem að framan greinir. Í 6. og 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004, sem lýst var hér að framan, er vikið að þeim meginsjónarmiðum sem koma til álita við þetta mat. Niðurstaða um hæfi viðkomandi hlýtur að ráðast af heildarmati á þessum atriðum og eftir atvikum á öðrum málefnalegum sjónarmiðum. Í máli því sem hér er til úrlausnar leitar stefnandi eftir því að felld verði úr gildi ákvörðun stefndu um að hafna því að hún fengi leyfi til að taka barn í fóstur. Umsókn stefnanda fékk þá meðferð sem kveðið er á um í 66. gr. barnaverndarlaga, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004, en leitað var umsagnar barnaverndarnefndar í því umdæmi þar sem stefnandi býr. Starfsmaður nefndarinnar var fenginn til að vinna greinargerð um hæfi stefnanda almennt til að fóstra börn, eins og mælt er fyrir um í fyrrgreindu ákvæði. Í greinargerðinni er fjallað um heimilishagi stefnanda og umhverfi. Þar er einnig tekið fram að stefnandi hafi ekki önnur leyfi samkvæmt barnaverndarlögum, en starfi við umönnun fatlaðra samkvæmt þeim lagafyrirmælum sem um þá starfsemi gilda. Þá er bent á að hún sé menntuð í þroskaþjálfun og tekið fram að það sé tvímælalaust kostur. Í greinargerðinni er síðan fjallað um fjölskyldusögu stefnanda. Því næst er vikið að aðstoð og aðkomu barnaverndarnefndar að málefnum barna stefnanda. Kemur þar fram að barnaverndarnefnd hafi haft umtalsverð afskipti af næstelsta syni hennar frá byrjun árs 1997 og þangað til hann varð lögráða, vegna mikilla samskipta- og hegðunarerfiðleika piltsins. Einnig hafi barnaverndarnefnd haft nokkur afskipti af málum yngsta sonar stefnanda vegna hegðunarerfiðleika hans. Hafi verið unnið í málum hans með hléum allt frá árinu 1997, en hann var að verða 18 ára þegar greinargerðin var rituð. Jafnframt hafi barnaverndarnefnd haft aðkomu að málefnum dóttur stefnanda sem sé yngst systkinanna. Hafi þau afskipti í fyrstu komið til út af vísbendingum um vanlíðan stúlkunnar árið 2000 þegar hún var í leikskóla. Árið 2009 hafi síðan borist tilkynningar um ætlað kynferðisofbeldi gagnvart henni af hálfu eldri drengs auk grunsemda um vanrækslu við umsjón og eftirlit með dótturinni. Í greinargerðinni er síðan vikið almennt að aðstæðum stefnanda. Þar er gerð grein fyrir menntun hennar og áformum hennar í því efni, atvinnu í gegnum tíðina og störfum hennar í dag, fjármálum, þ.e. tekjum, eignum og skuldum, heilsufari stefnanda sem og áhugamálum og tómstundum. Einnig er þar gerð grein fyrir svörum hennar við spurningum starfsmannsins um viðhorf til kynforeldra og hvort hún treysti sér til að vera með ungt barn til langframa. Í greinargerðinni er síðan vikið að mati starfsmannsins. Í niðurlagi þess kemur fram að svo virtist sem stefnandi hefði nóg á sinni könnu við uppeldi dóttur sinnar og við að aðstoða uppkomna syni við að höndla lífið og tilveruna. Þá sjái hún um sjö ára sonarson sinn eina helgi í mánuði. Aðstæður hennar byðu því ekki upp á að hún tæki að sér utan að komandi börn sem væru í þörf fyrir stöðugleika og öruggt umhverfi. Því var lagst gegn því að barnaverndarnefnd veitti stuðning sinn fyrir umsókn stefnanda. Í þessari ítarlegu greinargerð starfsmannsins er fjallað um öll þau atriði sem ber að gera grein fyrir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 804/2004. Eins og greinargerðin ber með sér var efni hennar reist á samtölum við stefnanda og gögnum sem lágu fyrir hjá barnaverndarnefnd. Stefnanda var af hálfu barnaverndarnefndar gefið færi á að gera athugasemdir við greinargerðina, eins og mælt er fyrir um í reglugerðarákvæðinu, og voru athugasemdir hennar sendar stefndu og liggja fyrir í málinu. Í umsögn barnaverndarnefndar er í meginatriðum vísað til niðurstöðu greinargerðarinnar, en jafnframt bent á að umsókn stefnanda lyti að tímabundinni ráðstöfun og að sonarsonur hennar hefði dafnað vel hjá henni þann tíma sem hann hefði dvalist hjá henni. Í ákvörðun stefndu er vísað til niðurstöðu barnaverndarnefndar auk þess sem tekið er fram að líta beri til aldurs stefnanda með hliðsjón af aldri þess barns sem í hlut ætti, heilsufars hennar og þeirrar staðreyndar að umönnun barnsins myndi hvíla á hennar herðum að fullu. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að annmarkar hafi verið á rannsókn málsins af hálfu stefndu, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, eins og nánar er rakið í kafla III, auk þess sem efnislegir annmarkar hafi verið á ákvörðun stefndu. Athugasemdir stefnanda varðandi rannsókn málsins lúta í meginatriðum að fjórum atriðum; rannsókn á heilsufari hennar, álagi í tengslum við tvö yngstu börn hennar, umfjöllun í greinargerð um aðgang eldri sona stefnanda að heimili hennar og tilvísun til sálfræðimats á stefnanda frá árinu 2001. Þegar ákvörðun stefndu var tekin lágu fyrir tvö læknisvottorð Magnúsar Ólafssonar læknis, annað dagsett 1. febrúar 2010 en hitt dagsett 27. maí sama ár. Síðara vottorðið er skráð á eyðublað frá stefndu, en þar hefur læknirinn merkt við „já“ við spurningu á eyðublaðinu um hvort umsækjandi væri hæfur sem fósturforeldri með tilliti til heilsufars. Þar kemur þó fram að stefnandi hafi fengið kransæðastíflu í júlí 2001. Í vottorðinu er einnig skráð við forskráðan texta á eyðublaðinu: „Hjarta og æðakerfi: Án athugasemda.“ Jafnframt segir þar að stefnandi sé yfir kjörþyngd. Í fyrra vottorðinu frá 1. febrúar 2010 segir hins vegar orðrétt: „A hefur fengið kransæðasjúkdóm og er með, og glímir við nokkra ofþyngd, röskun á blóðfitu líkt og þeir oft hafa sem eru með kransæðasjúkdóm og hefur áður fyrr reykt.“ Taldi læknirinn að þetta væri það helsta sem hægt væri að tíunda „um hennar heilsufar hvað varðar langvinnan heilsufarsvanda“. Óljóst er af þessum vottorðum hvort kransæðastífla stefnanda árið 2001, ásamt þyngd hennar og röskun á blóðfitu, gefi til kynna að um varanlegt heilsufarsvandamál hafi verið að ræða er komi niður á getu hennar til að annast fósturbarn níu árum síðar. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að í símtali við starfsmann stefndu 25. ágúst 2010 mun stefnandi hafa greint frá því að hún gæti ekki tekið barnið í varanlegt fóstur þar sem hún væri að verða fimmtug og væri hjartveik. Minnisblað starfsmannsins liggur fyrir um efni þessa símtals auk þess sem starfsmaðurinn kom fyrir dóm og staðfesti það. Að teknu tilliti til þessara upplýsinga og fyrirliggjandi vottorða um heilsu stefnanda er ekki unnt að fallast á að málsmeðferð stefndu hafi stangast á við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga þar sem ekki hafi verið aflað frekari læknisvottorða um heilsufar stefnanda. Upplýsingar um barnaverndarmál sem tengdust börnum stefnanda lágu fyrir barnaverndarnefnd þegar unnið var að umsögn nefndarinnar um hæfi hennar. Meginatriðum þeirra mála var lýst í greinargerð starfsmanns nefndarinnar sem jafnframt var reist á viðtölum við stefnanda og heimsókn á heimili hennar. Gat stefnandi gert athugasemd við þá lýsingu. Í fyrirliggjandi, skriflegum sjónarmiðum hennar eru ekki gerðar veigamiklar athugasemdir við þessa lýsingu á afskiptum barnaverndaryfirvalda. Hins vegar eru þar gefnar ákveðnar skýringar á togstreitu sem starfsmaður fann fyrir á heimilinu og óreiðu innan dyra. Að þessu gættu er ekki efni til að fallast á með stefnanda að nauðsynlegt hafi verið að kanna betur staðhæfingar um að stefnandi hefði „nóg á sinni könnu við uppeldi yngsta barns síns“ og við að aðstoða uppkomna syni sína „við að höndla lífið og tilveruna“. Ummæli í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndar um að ekki sé ásættanlegt fólk í virkri neyslu sé á heimili barna virðast hafa tengst áhyggjum af því að tveir elstu synir stefnanda gætu haft einhvern aðgang að heimilinu eftir að afplánun þeirra lyki. Stangast þetta á við það sem stefnandi hafði sjálf greint frá. Út frá almennri vitneskju um félagsleg tengsl uppkominna barna við foreldra sína er þó eðlilegt að við þær aðstæður sem fyrir hendi voru vöknuðu áhyggjur í þá veru sem fram kemur í greinargerðinni. Ekki verður séð með hvaða hætti unnt hefði verið að afla gleggri upplýsingar um möguleg samskipti sona stefnanda og hennar. Verður ekki talið að stefnda hafi brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar að þessu leyti. Af hálfu stefndu er fallist á að sálfræðimat, sem vísað var til í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndar og lagt var út af við mat á tilteknum skapgerðareiginleikum stefnanda, hafi verið of gamalt til að unnt væri að byggja á því. Jafnframt er staðhæft að þessar ályktanir í greinargerðinni hafi ekki haft þýðingu fyrir niðurstöðu stefndu í málinu, en ekki tíðkist að láta fara fram sálfræðilegt mat á umsækjendum um fósturleyfi. Af þessum sökum verður að ganga út frá því að ekki hafi verið byggt á skapgerð stefnanda, tilfinningalífi hennar, vitsmunalegri getu eða öðrum sálrænum þáttum við mat á hæfi hennar. Eins og atvikum var háttað er því ekki efni til að telja að málsmeðferð stefndu hafi stangast á við rannsóknarreglu stjórnsýslulaga hvað þetta varðar. Eins og rakið hefur verið byggir stefnandi einnig á því að ákvörðunin hafi verið reist á ómálefnalegum sjónarmiðum auk þess sem lagalegir ágallar hafi verið á mati stefndu við úrlausn málsins. Stefnandi telur meðal annars að stefndu hafi verið óheimilt að líta til barnaverndarafskipta af börnum hennar við úrlausn málsins, enda hafi lítið sem ekkert verið hægt að setja út á uppeldi hennar á tveimur yngstu börnunum. Þá telur hún að ómálefnalegt hafi verið að byggja á því að stefnandi hefði nóg á sinni könnu við uppeldi þeirra. Við aðalmeðferð málsins var upplýst að þegar ákvörðunin var tekin hafi ennþá verið ólokið barnaverndarmáli er laut að dóttur stefnanda. Jafnvel þótt uppeldi stefnanda á yngri börnum hennar hafi ekki þótt aðfinnsluvert telur dómurinn að málefnalegt hafi verið að líta til fyrirliggjandi upplýsinga um afskipti af börnum stefnanda við mat á hæfi hennar til að taka barn í fóstur. Í því sambandi verður að árétta að mat stefndu miðaði að því að varpa ljósi á hvort stefnandi væri í stakk búin til að axla ábyrgð á uppeldi fósturbarns og veita því stuðning og öryggi. Fallist er á það með stefndu að erfiðleikar við uppeldi barna gefi almenna vísbendingu um að viðkomandi muni geta reynst erfitt að ala upp fósturbarn. Þá er ljóst af þeim upplýsingum sem raktar eru í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndar að erfiðleikar við uppeldi yngstu barna stefnanda voru ekki að öllu leyti að baki þegar afstaða var tekin til umsóknar stefnanda, þó að þau væru þá 15 og 17 ára. Það gaf tilefni til að ætla að álag sem því fylgdi kæmi niður á getu stefnanda við að sjá um fósturbarn. Stefnandi telur enn fremur að ómálefnalegt hafi verið að líta til aldurs stefnanda og byggja á því að hún væri ekki heil heilsu. Læknisvottorð hafi staðfest að hún hafi verið nægjanlega hraust til að annast fósturbarn. Af þessu tilefni er áréttað að samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 804/2004 er gerð krafa um að fósturforeldrar séu við góða almenna heilsu og ber meðal annars að gera grein fyrir heilsufari umsækjanda um fósturleyfi í greinargerð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. sömu reglugerðar. Augljóst er að heilsufarsvandamál geta komið niður á getu fósturforeldra til að annast fósturbörn og hlýtur það að skipta meira máli ef fósturforeldrið er eitt um það hlutverk. Það er því málefnalegt við mat á hæfi umsækjanda um fósturleyfi að líta til upplýsinga um heilsufarsvandamál viðkomandi. Þá verður að ætla að aldur hafi almennt þýðingu fyrir getu umsækjanda til að axla ábyrgð á uppeldi ungra fósturbarna. Það atriði skiptir þó meira máli þegar sótt er um varanlegt fóstur, en eins og áður er vikið að hafði stefnandi í hyggju að sækja um tímabundið fóstur fyrir sonarson sinn eins og getið var um í umsókn hennar. Stefnandi var 49 ára þegar ákvörðunin var tekin. Að þessu gefnu er vandséð að aldur stefnanda hafi út af fyrir sig getað haft mikla þýðingu fyrir getu hennar til að taka barn í fóstur. Ekki verður þó talið að mat stefndu hvað þetta varðar hafi beinlínis verið reist á ómálefnalegu sjónarmiði enda hafi verið útilokað á þessu stigi að slá neinu föstu um hvort einungis væri þörf á tímabundnu fóstri fyrir drenginn. Að þessu gættu liggur ekki fyrir að ákvörðun stefndu hafi byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi telur einnig að á það hafi skort að litið hafi verið til sjónarmiða við úrlausn málsins sem skylt hafi verið að byggja mat á hæfi hennar á. Þar er meðal annars vísað til menntunar hennar og reynslu af umönnunarstörfum sem og húsnæðis-, fjárhags- og atvinnustöðu hennar. Af þessu tilefni er rétt að taka fram að vikið var að þessum atriðum í greinargerð starfsmanns barnaverndarnefndar þar sem meðal annars var talið að menntun stefnanda væri kostur. Upplýsingar um þessi atriði lágu því fyrir stefndu þegar ákvörðun var tekin. Þó að ekki hafi verið vikið að þeim í rökstuðningi stefndu, þar sem gera þurfti grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi voru fyrir niðurstöðu stefndu, sbr. 22. gr. stjórnsýslulaga, liggur ekki fyrir að litið hafi verið fram hjá þeim við heildarmat á hæfi umsækjanda til að fóstra barn. Stefnandi byggir jafnframt á því að ekki hafi verið tekið tillit til þess við ákvörðun stefndu að sótt hafi verið um fósturleyfi í þeim tilgangi að stefnandi gæti fóstrað sonarson sinn. Myndast hafi mikil geðtengsl á milli þeirra á þeim tíma sem drengurinn hefði verið hjá stefnanda. Ekkert hafi verið litið til þessa atriðis við úrlausn málsins með tilliti til hagsmuna drengsins. Þá sé gert ráð fyrir því í 18. gr. reglugerðar nr. 804/2004 um fóstur að stefnt skuli að því að koma barni í fóstur hjá ættingjum þess þjóni það hagsmunum barnsins. Á þeim tíma sem ákvörðun stefndu var tekin sagði í 2. mgr. 67. gr. barnaverndarlaga að ef barnaverndarnefnd telur það falla best að hagsmunum barns að ráðstafa því í fóstur til ættingja fari um það samkvæmt 66. gr. laganna. Í þeirri grein er eins og fram hefur komið fjallað um leyfi til að taka barn í fóstur. Með ákvæðinu var því áréttað að í tilvikum þar sem barnaverndarnefnd telur hagsmunum barns best borgið með því að ættingjar taki það í fóstur þurfi viðkomandi eftir sem áður að leita leyfis stefndu og þyrftu að fullnægja hæfiskröfum samkvæmt 66. gr. laganna. Í 18. gr. fyrrgreindrar reglugerðar kemur fram að ef nákominn ættingi, sem fengið hefur leyfi stefndu, óski eftir að taka barn í fóstur, beri barnaverndarnefnd að meta hvort það þjóni hagsmunum barnsins best að ráðstafa því í fóstur til viðkomandi. Ekki verður dregin sú ályktun af þessum fyrirmælum að æskilegast sé að fósturbörnum verði komið í fóstur hjá ættingjum. Umsókn stefnanda um fósturleyfi var ljóslega tengd áformum hennar um að taka sonarson sinn tímabundið í fóstur. Upplýsingar lágu fyrir hjá stefndu um að drengurinn hefði verið vistaður hjá ömmu sinni frá því í desember 2009. Með því að hafna umsókn hennar í ágústlok 2010 var ljóst að rof yrðu á tengslamyndun barnsins við föðurömmu sína. Það er lögbundin meginregla í barnaverndarstarfi að stuðla skuli að stöðugleika í uppvexti barna og beita þeim ráðstöfunum sem ætla má að séu barni fyrir bestu, sbr. 1. og 3. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Af þessu leiðir að við töku ákvörðunarinnar var rétt að líta til hagsmuna barnsins af áframhaldandi tengslum við stefnanda. Þau gögn sem liggja fyrir í málinu gefa ekki skýrt til kynna að þetta atriði hafi komið til álita við matið eins og þörf var á. Hér að framan hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að þau sjónarmið, sem ákvörðun stefndu var reist á, hafi verið málefnaleg. Upplýsingar lágu fyrir sem gáfu stefndu tilefni til að ætla að stefnandi ætti sem einstætt foreldri fullt í fangi með að annast uppeldi tveggja yngstu barna sinna. Þá virtist hún sjálf gefa til kynna að aldur hennar og heilsa hamlaði því að hún gæti tekið sonarson sinn í varanlegt fóstur, en læknisvottorð staðfestu að hún hefði fengið kransæðasjúkdóm. Á þessu stigi var útilokað að slá neinu föstu um hvort drengurinn færi á ný til móður sinnar, eins og stefnandi batt vonir við þegar hún sótti um fósturleyfi til að taka sonarson sinn tímabundið í fóstur. Játa verður stefndu almennt svigrúm til að meta þýðingu mismunandi sjónarmiða sem til álita koma við mat á hæfi umsækjenda til að taka börn í fóstur. Ekki verður fullyrt að þau málefnalegu sjónarmið sem ákvörðun stefndu byggðist á hafi ekki getað réttlætt niðurstöðuna. Af þessum sökum verður ekki fallist á að skilyrðum sé fullnægt til fella hina umdeildu ákvörðun úr gildi í ljósi þess að ekki hafi verið tekið nægjanlegt tillit til sjónarmiða er tengdust hagsmunum drengsins af því að stöðugleiki ríkti í tengslamyndun hans við nákomna. Í stefnu er víða vikið að því að mat stefndu á ýmsum atriðum hafi ekki verið forsvaranlegt. Af þessu tilefni tekur dómurinn fram að ekki kemur til álita að ógilda stjórnvaldsákvörðun af því tagi sem hér um ræðir nema að lagalegir annmarkar séu á ákvörðuninni. Það varð niðurstaða stefndu eftir athugun, sem reist var á málefnalegum sjónarmiðum, að stefnandi fullnægði ekki kröfum sem gera þyrfti til fósturforeldra. Dómurinn fær ekki séð að lagalegir annmarkar hafi verið á þessu mati stefndu sem leitt geta til þess að fallast beri á dómkröfur stefnanda. Því verður stefnda sýknuð af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri kostnaðinn af rekstri málsins, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Barnaverndarstofa, er sýkn af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 52/2000
|
Ábúð Byggingarbréf
|
G hafði, nær óslitið frá árinu 1966, stundað búskap á jörðinni H, sem var í eigu sveitarfélagsins D. Upp kom ágreiningur með G og D og höfðaði D útburðarmál gegn G á síðari hluta árs 1998. Með dómi Hæstaréttar í málinu var kröfum D hafnað. Höfðaði D síðar mál þetta og krafðist þess að G yrði dæmdur til að víkja af H. Ekki var talið að fram væru komnar nýjar upplýsingar frá fyrra máli um að G hefði vanrækt viðhaldsskyldur á jörðinni. Þá var ekki talið að G hefði borið að ganga að skilmálum byggingarbréfa sem sveitarfélagið lagði fyrir hann, á þeim tíma er það var gert. Loks var ekki fallist á að G hefði vanefnt greiðslur fasteignagjalda og afgjalda af jörðinni þannig að sveitarfélagið gæti beitt úrræðum samkvæmt 1. mgr. 30. gr. ábúðarlaga. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna G af kröfum D.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að víkja af jörð áfrýjanda, Harastöðum í Dalabyggð, ásamt öllu sem honum tilheyrir. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en verði héraðsdómur staðfestur er þess krafist að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir réttinum. I. Áfrýjandi er eigandi jarðarinnar Harastaða á Fellsströnd. Eignaðist Fellsstrandarhreppur jörðina 1988, en sá hreppur sameinaðist nokkrum öðrum sveitarfélögum árið 1994 í eitt sveitarfélag, Dalabyggð. Hefur stefndi stundað búskap á jörðinni frá árinu 1966 ef undan er skilið tímabil á árunum 1978 og 1979. Í héraðsdómi er lýst ágreiningi málsaðila, sem leitt hefur til þess að áfrýjandi leitast við að fá dóm um að stefnda sé skylt að víkja af jörðinni. Áfrýjandi reyndi það fyrst á síðari hluta árs 1998 er hann krafðist þess fyrir Héraðsdómi Vesturlands að stefndi yrði borinn af jörðinni með aðför. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar 1998, bls. 3335 í dómasafni réttarins, þar sem kröfunni var hafnað og gerðarbeiðanda gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Áfrýjandi höfðaði í kjölfarið mál þetta 16. mars 1999 þar sem sama krafa er gerð og í fyrra málinu. Segir í héraðsdómsstefnu að í dómi Hæstaréttar komi fram að áfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á rétt sinn til að fá stefnda vikið af jörðinni með svo skýrum hætti að skilyrði væru fyrir beinni aðfarargerð. Vegna þessara orða og annarra atriða, sem hafi verið lagfærð, sé nú farið í venjulegt dómsmál. Stefndi telur að málsókn áfrýjanda nú sé reist á sömu málsástæðum og í meginatriðum sömu gögnum og gert var í hinu fyrra dómsmáli. Krafa hans hafi fengið efnislega úrlausn Hæstaréttar og ekkert nýtt sé fram komið, sem geti breytt þeirri niðurstöðu. II. Meðal málsástæðna áfrýjanda er að stefndi hafi vanrækt viðhaldsskyldur á jörðinni og er um það vísað til álits úttektarmanna frá 28. nóvember 1996. Er þar lýst annmörkum á viðhaldi girðinga, íbúðarhúss og útihúsa og hafi stefndi vanrækt skyldur sínar í þessum efnum. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar, sem kveðinn var upp 26. október 1998, var vísað til þess að þetta málefni hafi verið borið undir jarðanefnd Dalasýslu, sem ályktaði 4. janúar 1997 að ógerlegt væri eftir fyrirliggjandi gögnum að meta hvort mannvirkin hefðu gengið úr sér umfram eðlilega fyrningu á þeim tíma, sem stefndi hafi búið á jörðinni, sbr. 27. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976. Var talið í dóminum að af þessum sökum yrði ekki séð að fullnægt væri skilyrðum 1. mgr. 30. gr. sömu laga til að stefnda yrði byggt út af jörðinni á þessum grundvelli. Ekkert nýtt er fram komið nú af hálfu áfrýjanda til stuðnings þessari málsástæðu. Er málið að því leyti í sama fari og áður hefur verið dæmt. III. Í annan stað reisir áfrýjandi kröfu sína á því að stefndi hafi aldrei vilja skrifa undir byggingarbréf fyrir jörðinni. Þessari málsástæðu var einnig teflt fram í hinu fyrra dómsmáli. Við aðalmeðferð málsins gáfu nokkur vitni skýrslu og báru um atriði, sem að þessu lúta. Meðal þeirra eru fyrrum sveitarstjórnarmenn í Fellsstrandarhreppi og sýslumaðurinn í Búðardal. Í vitnaskýrslum kemur fram að Þorsteinn Pétursson hafi verið oddviti Fellsstrandarhrepps 1988 er hreppurinn neytti forkaupsréttar við sölu Harastaða. Hafi Þorsteinn beitt sér fyrir því að stefnda yrði sem ábúanda seld jörðin í kjölfar kaupa sveitarfélagsins á henni. Þorsteinn hafi látist í nóvember sama árs. Í héraðsdómsstefnu er því lýst svo að málið hafi dagað uppi við skyndilegt fráfall hans og af framburði vitna verður ekki annað ráðið en að eftir þetta hafi lítt eða ekkert verið reynt næstu árin að ná samningum við stefnda um kaup hans á jörðinni. Fram er komið að byggingarbréf var samið á árinu 1992, en ósannað er að það hafi verið lagt fyrir stefnda til undirritunar fyrr en um vorið 1993 er sýslumaðurinn í Búðardal gerði það að ósk forráðamanna Fellsstrandarhrepps. Í því bréfi var ákvæði um sex mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Stefndi neitaði að undirrita bréfið. Í öðru byggingarbréfi, sem samið var 1997, var samhljóða ákvæði um gagnkvæman uppsagnarfrest. Það bréf hefur stefndi heldur ekki undirritað. Í 3. gr. ábúðarlaga segir að gera skuli byggingarbréf, er landsdrottinn og leiguliði undirriti og í 6. gr. sömu laga segir að vanræki landsdrottinn að gera byggingarbréf fyrir jörð skuli telja að hún hafi verið byggð lífstíð leigutaka. Skuli eftirgjald þá ákveðið af jarðanefnd nema um annað semjist. Fellsstrandarhreppur sinnti ekki árum saman þeirri skyldu sinni, sem að framan greinir. Aðgerðarleysi um að gera byggingarbréf varð ekki skýrt eða réttlætt með því að samningaumleitanir stæðu yfir um kaup leiguliðans á jörðinni. Þegar kom að því að byggingarbréf yrði lagt fyrir stefnda var réttarsamband málsaðila þegar orðið með þeim hætti, sem segir í 6. gr. ábúðarlaga. Var stefnda því rétt að hafna skilmálum byggingarbréfanna, sem fyrir er getið, og gerðu ráð fyrir að hann yrði sviptur rétti, sem hann hafði þegar öðlast á grundvelli síðastnefnds lagaákvæðis. Viðleitni áfrýjanda til að skýra málið nánar með skýrslum vitna fær því engu breytt um þá niðurstöðu um þennan þátt málsins, sem varð í dómi Hæstaréttar í hinu fyrra dómsmáli aðilanna. IV. Áfrýjandi reisir kröfu sína loks á því að stefndi hafi vanrækt að greiða afgjald af jörðinni til hins fyrrnefnda, svo og fasteignagjöld. Kröfu sína studdi hann einnig við þessa málsástæðu í fyrra dómsmálinu. Niðurstaða Hæstaréttar varð þá sú að jarðanefnd hafi ekki gætt ákvæða IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar hún tók til úrlausnar 30. nóvember 1996 beiðni áfrýjanda um mat á afgjaldi fyrir jörðina, sbr. 6. gr. ábúðarlaga. Samkvæmt því væri ekki unnt að líta svo á að stefndi hafi látið hjá líða að greiða eftir jörðina landskuld, sem ákveðin hafi verið með lögmætum hætti. Engin viðhlítandi gögn lágu þá fyrir um fasteignagjöld og svonefnd tryggingargjöld, sem áfrýjandi kvað stefnda hafa vanrækt að greiða. Eftir að dómur Hæstaréttar féll fól áfrýjandi jarðanefnd öðru sinni að ákveða afgjald fyrir jörðina. Niðurstaða hennar um afgjald fyrir árið 1998 lá fyrir 22. janúar 1999 eftir að andmælaréttar málsaðila hafði verið gætt. Í bréfi 28. sama mánaðar krafði lögmaður áfrýjanda stefnda um greiðslu afgjalds fyrir árin 1995 til 1998 samtals að fjárhæð 265.876 krónur auk dráttarvaxta að fjárhæð 71.625 krónur og innheimtuþóknunar. Lögmaður stefnda svaraði og taldi að lögmæt krafa hefði ekki stofnast fyrr en í janúar 1999. Mótmælti hann kröfu um innheimtukostnað. Einnig hefur hann mótmælt dráttarvaxtakröfunni og bent á að ákvörðunin um afgjald taki aðeins til ársins 1998. Fór hann þess jafnframt á leit að málsaðilar freistuðu þess að ná samkomulagi um kaup stefnda á jörðinni, en ella yrði gengið frá byggingarbréfi. Af hálfu áfrýjanda var samþykkt með bréfi 1. mars 1999 að gera lokatilraun til samninga um sölu jarðarinnar, en jafnframt höfðaði hann mál þetta tveim vikum síðar. Gerði stefndi tilboð í jörðina 6. apríl 1999, sem áfrýjandi hafnaði 6. maí sama árs án þess að gagntilboð yrði gert. Greiddi stefndi síðan 28. maí 1999 afgjald fyrir árin 1995 til 1998 auk dráttarvaxta frá 21. janúar 1999. Með innheimtubréfi lögmanns áfrýjanda 28. janúar 1999 var auk afgjalda fyrir jörðina krafist eftirstöðva fasteignagjalda fyrir árið 1997, 1.560 króna, og fasteignagjalda fyrir árið 1998, 18.376 króna. Síðastnefnda fjárhæð greiddi stefndi 3. júní 1999. Kveður hann engin viðhlítandi gögn hafa legið fyrir um fjárhæð fasteignagjaldanna, en eftir að áfrýjandi hafi sent honum fasteignagjaldseðla hafi krafan þegar verið greidd. Fallist er á með stefnda að lögmæt ákvörðun hafi ekki legið fyrir um afgjald af jörðinni fyrr en 22. janúar 1999. Að virtum þeim kröfum um greiðslu, sem áfrýjandi gerði á hendur stefnda í kjölfarið og samskiptum þeirra næstu vikur þar á eftir verður ekki fallist á að um vanefnd hafi verið að ræða þótt greiðsla væri ekki innt af hendi fyrr en 28. maí 1999. Að því er varðar fasteignagjöld verður heldur ekki fallist á að um slíka vanefnd hafi verið að ræða að áfrýjandi geti beitt stefnda úrræðum samkvæmt 1. mgr. 30. gr. ábúðarlaga. Samkvæmt öllu framanröktu verður héraðsdómur staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um gjafsóknarkostnað stefnda. Skal áfrýjandi greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Dalabyggð, greiði 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Guðmundar Agnars Guðjónssonar, fyrir Hæstarétti, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 12. nóvember 1999. Málsaðilar: Stefnandi er Dalabyggð, kt. 510694-2019, Miðbraut 11, Búðardal, en stefndi er Guðmundur Agnar Guðjónsson, kt. 230441-2789, Harastöðum, Fellsströnd, Dalasýslu. Hinn reglulegi dómari Héraðsdóms Vesturlands úrskurðaði sig frá málinu á dómþingi Héraðsdóms Vesturlands með úrskurði dagsettum 2. júní sl. Dómstólaráð fól undirrituðum dómara við Héraðsdóm Reykjavíkur að leiða málið til lykta. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að víkja af jörð stefnanda, Harastöðum, Dalabyggð, ásamt öllu sem honum tilheyrir. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu og er þess jafnframt krafist, að málskostnaðarfjárhæðin beri virðisaukaskatt í samræmi við lög nr. 50/1988. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Málavextir, málsástæður og lagarök: Forsaga málsins er sú, að stefndi hóf búskap á jörðinni Harastöðum á Fellsströnd á árinu 1966. Fyrsta árið bjó hann með Pétri bróður sínum, en síðan hefur hann einn setið jörðina, án þess að byggingarbréf hafi nokkurn tímann verið gefið út honum til handa. Guðjón Sigurðsson, faðir hans, var þá eigandi jarðarinnar. Svo samdist með þeim feðgum, að stefndi fóðraði 25 ær fyrir föður sinn. Stefndi hætti síðan að fóðra fé föður síns og í kjölfar þess reis ágreiningur með þeim feðgum um greiðslur fyrir veiðiréttindi í Flekkudalsá fyrir landi Harastaða. Í nóvember árið 1973 sagði Guðjón Sigurðsson stefnda upp ábúð og krafðist í framhaldi þess útburðar með bréfi til sýslumanns Dalasýslu, dags. 15. nóvember s.á. Útburðarmálið var leitt til lykta í fógetarétti 5. september 1974 með samkomulagi málsaðila þess efnis, að stefndi sæti jörðina til 20. maí 1975 með ákveðnum skilyrðum. Stefndi vék ekki af jörðinni á umsömdum tíma. Faðir hans krafðist því með beiðni dags. 22. maí 1975, að stefndi yrði borinn út af jörðinni. Af hálfu gerðarbeiðanda var m.a. byggt á uppsögn ábúðar frá árinu 1973, svo og á því, að jörðin væri í niðurníðslu og stefndi hefði ekki greitt afgjald af henni. Í héraði var útburðarbeiðni gerðarbeiðanda hafnað. Hæstiréttur komst að gagnstæðri niðurstöðu í dómi frá 6. febrúar 1978 (Hrd 1978: 159) og lagði fyrir “fógeta” að framkvæma útburðargerð þá, sem krafist var (Hrd. 1978: 159). Málavextir þeir sem að framan er lýst eiga stoð í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar. Að sögn stefnanda vék stefndi af jörðinni í kjölfar Hæstaréttardómsins. Síðan hafi Fellsstrandarhreppur samið um leigu við Guðjón, föður stefnda, og hafi stefndi tekið við jörðinni í skjóli hreppsins en ekki fengið réttarstöðu ábúanda. Á hreppsnefndarfundi, sem haldinn var í hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps 22. júlí 1988 var samþykkt að neyta forkaupsréttar að jörðinni Harastöðum, en faðir stefnda hafði samþykkt kauptilboð, sem honum hafði borist í hana. Í fundargerð hreppsnefndarfundarins er eftirfarandi fært til bókar. ,,Agnar (þ.e. stefndi innskot dómara) hefur forkaupsrétt að jörðinni en vegna lánamála er æskilegt að hreppurinn kaupi jörðina og endurselji Agnari. Hreppsnefnd samþykkti að nota forkaupsréttinn með því skilyrði að Agnar kaupi af hreppnum.” Guðjón Sigurðsson afsalar jörðinni til Fellsstrandarhrepps með afsali dagsettu 27. júlí s.á. Að sögn stefnanda beitti Fellsstrandarhreppur sér fyrir því, að stefndi keypti jörðina, en samningar hafi ekki tekist. Stefndi hafi setið jörðina áfram án byggingarbréfs. Fyrir liggur í málsskjölum afrit af óundirrituðu byggingarbréfi frá árinu 1992, þar sem segir, að Fellsstrandarhreppur byggi stefnda jörðina Harastaði. Þar kemur m.a.fram, að laxveiðitekjur jarðarinnar skuli greiðast beint til leigusala. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur er þar tilgreindur 6 mánuðir. Stefnandi heldur því fram, að stefndi hafi ekki greitt skatta og skyldur af jörðinni og því hafi Fellsstrandarhreppur fengið því framgengt, að arðgreiðslur af leigutekjum fyrir Flekkudalsá, sem tilheyrðu Harastöðum, yrðu greiddar hreppnum fyrir árin 1991 til og með 1993. Stefndi hafi farið í mál við veiðifélagið og fengið það dæmt til að greiða honum arðgreiðslur þessara ára. Á árinu 1994 sameinuðust sex hreppar í Dalasýslu, m.a. Fellsstrandarhreppur, og úr varð sveitarfélagið Dalabyggð, stefnandi þessa máls. Af gögnum málsins kemur fram, að tilboð gengu á milli þáverandi lögmanna málsaðila fyrri hluta ársins 1996 um kaup Kristínar Jóhannsdóttur, sambýliskonu stefnda, á jörðinni. Tilboð Kristínar er dagsett 11. apríl 1996 og býðst hún til að kaupa jörðina fyrir 5 milljónir króna, niður falli viðskiptaskuld stefnda við stefnanda, jörðin tekin út samkvæmt ábúðarlögum og verðmæti eigna stefnda dregið frá kaupverði jarðarinnar. Jafnframt var boðist til þess að fella niður mál ábúenda Harastaða á hendur Veiðifélagi Fellsstrandar, sem þá var rekið fyrir Héraðsdómi Vesturlands. Gagntilboð stefnanda er dagsett 19. sama mánaðar og var í meginatriðum efnislega samhljóða tilboði Kristínar, að öðru leyti en því, að verð jarðarinnar skyldi nema 6 milljónum króna. Frestur var veittur til 30. sama mánaðar til að taka afstöðu til gagntilboðsins. Þar kemur fram að um lokatilboð sé að ræða af hálfu stefnanda. Með bréfi dagsettu 11. nóvember s.á. fór lögmaður stefnanda fram á úttekt á jörðinni Harastöðum. Þar segir m.a. ,,Sveitarstjórn Dalabyggðar telur ábúendur hafa vanrækt skyldur sínar freklega og biðja um álit úttektarmanna á eftirtöldum atriðum í samræmi við 18. gr. sömu laga (ábúðarlaga, innskot dómara). 1. Skoða skal öll hús á jörðinni og mannvirki og gefa skýrslu til aðila um umgengni og viðhald. Mannvirki skv. þessu eru auk húsa, heimreið, girðingar, framræsluskurðir og lokræsi. 2. Skoða skal alla ræktun og gefa um það skýrslu til aðila. 3. Skoða hvernig jörðin er setin yfirleitt og gefa um það skýrslu. Í úttektargerð er því lýst, hvernig að úttekt var staðið. Skýrsla úttektarmanna er svohljóðandi: ,,Fimmtudaginn 28. nóvember 1996, fórum við undirritaðir úttektarmenn að Harastöðum á Fellsströnd, samvkæmt beiðni Ólafs Sigurgeirssonar, hdl. til þess að gera úttekt á jörð og mannvirkjum. Haft hafði verið samband símleiðis við ábúendur og þeim tilkynnt um komu okkar á þessum degi, sögðust þau ekki mundu leyfa okkur aðgang að heimili sínu. Er við komum á staðinn ásamt fulltrúa Dalabyggðar, Ólafi Sigurgeirssyni, hdl. hafði heimreið að bænum verið lokað með dráttarvél og aftaníkerru. Gengum við til bæjar og knúðum dyra en var ekki svarað, en síðar komi í ljós að Agnar Guðjónsson var heima og kom út þegar við fórum að ganga um, og var hann með hróp og formælingar, en ekki var hægt að mæla hann máli. Gengum síðan um og skoðuðum girðingar, tún, og hús utandyra en fórum hvergi inn, fer sú úttekt hér á eftir. 1.) Hagagirðing neðan þjóðvegar í þokkalegu ástandi, liggur þó niðri á tveimur smá köflum. Túngirðingar ofan vegar í nokkuð góðu lagi, nema á smá kafla ofan þjóðvegar, vestan heimreiðar, sumt nýlegt. Girðing um tún neðan vegar þarfnast viðhalds, efnið í girðingunni er nokkuð gott, en staurar eru hallandi og þyrftu lagfæringar við. 2.) Íbúðarhús að utan í sæmilegu ástandi, þarfnast málunar gluggar farnir að fúna. Í kjallara vantar nokkrar rúður í glugga, neglt fyrir með krossviðar spjöldum. Brotin ytri rúða í eldhúsglugga á hæð. 3.) Fjós að utan, virðist mjög lélegt, hlaða við fjós sýnist að falli komin, votheysgryfja þaklaus. 4.) Fjárhús, eldri hluti, utanfrá séð mjög léleg. Nýrri fjárhús, byggð í óleyfi 1994, úr gömlu efni nema þak er með nýju járni. 5.) Geymsla vestan fjárhúsa að sjá sæmileg en vantar gler í glugga, neglt fyrir með járnplötum. Útihús öll ómáluð og nöturleg á að líta, ekki til frambúðar. 6.) Ástand túna virðist í góðu meðallagi, en jarðvegur er grunnur og fremur rýr. Um stærðir allar vísast til fasteignamatsskráar. Þar sem okkur var meinaður aðgangur að húsum er þessi úttekt ekki ítarlegri en raun ber vitni, og ber að taka tillit til þess.” Jarðanefnd Dalasýslu mat afgjald jarðarinnar Harastaða að beiðni lögmanns stefnanda. Í bréfi nefndarinnar til lögmannsins, sem dagsett er 30. nóvember 1996, er talið, að eðlilegt sé að miða afgjald jarðarinnar við fasteignamat á jörð og byggingum. Tekið er fram, að fasteignamat jarðarinnar sé gamalt og óvíst hvernig það kunni að breytast með nýju mati. Niðurstaða nefndarinnar var sú að afgjald skyldi vera 3% af fasteignamati, eða 57.270 krónur. Ekki var tekið tillit til hlunninda af æðarvarpi og selveiði. Í framhaldi úttektarinnar frá 28. nóvember ritaði lögmaður stefnanda stefnda svonefnt útbyggingarbréf, dags. 5. desember 1996 og sagði stefnanda og Kristínu Jóhannsdóttur, sambýliskonu hans, upp ábúð og og afnotum af jörðinni Harastöðum. Miðaðist uppsögnin við næstu fardaga. Tilgreindi hann ástæður fyrir uppsögninni í 6 töluliðum. Tvær fyrstnefndu ástæðurnar voru þær, að stefndi hefði ekki fengist til að ganga frá byggingarbréfi og í annan stað, að afgjald fyrir jörðina væri í vanskilum frá árinu 1990. Hinar fjórar ástæðurnar lutu að slæmu ástandi mannvirkja, samkvæmt áðurnefndri úttekt. Jarðanefnd Dalasýslu fjallaði um ágreiningsefni málsaðila á fundi 4. janúar 1997 að tilhlutan stefnanda. Niðurstaða nefndarinnar var á þá leið, að nefndarmenn töldu sig ekki geta metið, hvort ábúendur Harastaða hefðu setið jörðina nægilega vel og í samræmi við ábúðarlög, til þess skorti heimildir. Þar segir um úttektina frá 8. nóvember 1996. ,,Úttekt gerð 28/11 1996 er mjög ófullkomin og vart marktæk þar sem úttektarmönnum var meinaður aðgangur að húsum, engin úttekt virðist hafa verið gerð er ábúendur hófu búskap sem var um 1968.” Þáverandi lögmaður stefnda mótmælti uppsögn stefnanda frá 5. desember 1996 með bréfi dags. 24. mars 1997 og taldi hana byggða á röngum forsendum. Þar kom fram, að úttektin frá 28. nóvember árinu áður gæfi alranga mynd af ástandi jarðarinnar og mannvirkjum þar. Einnig var því haldið fram, að afgjalds fyrir jörðina hefði aldrei verið krafist né heldur að þess hafi verið óskað, að ábúendur gengju frá byggingarbréfi fyrir jörðinni. Næst gerist það, eftir því sem ráða má af málsskjölum, að stefndi er boðaður bréflega til fundar 4. desember 1997 og honum tilkynnt, að byggingarbréf verði lagt fram á skrifstofu stefnanda í Búðardal til undirritunar. Fram kemur í kvaðningarbréfinu, að því fylgi uppkast að byggingarbréfinu. Stefnandi heldur því fram, að stefnuvotti hafi ekki tekist að birta stefnda kvaðninguna né heldur þau gögn, sem henni fylgdu, þar sem stefndi hafi neitað móttöku þeirra. Því hafi verið brugðið á það ráð að tilkynna stefnda um fundinn með símskeyti, sem liggur frammi í málinu. Stefndi hafði af því tilefni samband við lögregluna í Búðardal, sem hefur aðstöðu í sama húsi og sveitarstjóri Dalabyggðar og boðaði forföll. Fyrir liggur endurrit úr dagbók lögreglu svohljóðandi: ,,Agnar á Harastöðum hringdi og bað mig að fara til sveitarstjóra kl. 14:00 en á þeim tíma ætti að koma þangað maður að nafni Ólafur Sigurgeirsson með byggingarbréf. Bað Agnar mig að fá bréfið eða afrit þess og senda sér. Ég mætti en Ólafur kom ekki, reyndi árangurslaust að ná í Agnar til að tjá honum þau málalok.” Í kjölfar þessa sendi Ólafur Sigurgeirsson hrl. stefnda annað útbyggingarbréf dags. 10. desember 1997 og sagði stefnda upp ábúð jarðarinnar Harastaða frá og með næstu fardögum. Stefndi vék ekki af jörðinni á fardögum 1998. Stefnandi krafðist því útburðar á stefnda af jörðinni og var útburðarmálið þingfest í Héraðsdómi Vesturlands 1. september s.á. Af hálfu stefnanda (gerðarbeiðanda) var á því byggt, að stefndi hefði ekki fengist til að undirrita byggingarbréf fyrir jörðinni, hún væri í niðurníðslu af hans völdum og afgjald hefði ekki verið greitt frá árinu 1990. Stefndi (gerðarþoli) krafðist þess, að útburðarkröfu stefnanda yrði hafnað og honum tildæmdur málskostnaður úr hans hendi. Héraðsdómur féllst á útburðarkröfu stefnanda og var honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda. Stefndi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem felldi dóm í málinu 26. október 1998 (mál nr. 398/1998 bls. 3335). Hæstiréttur hafnaði kröfu stefnanda um útburð með beinni aðfarargerð. Á því var byggt, að stefndi hefði öðlast lífstíðarábúð, með vísan til 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 og hefði því ekki þurft að gangast undir ákvæði byggingarbréfs með sex mánaða uppsögn, eins og kveðið var á um í byggingarbréfinu. Þá var og á því byggt, að meðferð jarðanefndar Dalasýslu við ákvörðun afgjalds jarðarinnar Harastaða hafi farið í bága við fyrirmæli IV. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda hafi því verið heimilt að láta hjá líða að greiða umkrafna landskuld. Í þriðja lagi var niðurstaða Hæstaréttar byggð á því, að álitsgerð úttektarmanna frá 28. nóvember 1996 hafi verið annmörkum háð, eins og ályktun jarðanefndar Dalasýslu frá 3. janúar 1997 beri með sér. Upplýsingar hafi skort um ástand jarðarinnar Harastaða og mannvirkja þar, þegar stefndi tók við jörðinni. Lögmaður stefnanda leitaði að nýju til jarðanefndar Dalasýslu um endurákvörðun afgjalds fyrir Harastaði. Nefndin tók erindið fyrir á fundi 14. desember 1998 og byggði niðurstöðu sína sömu viðmiðun og fyrr, þ.e. að afgjald skyldi vera 3% af fasteignamati jarðarinnar, að undanskyldu æðarvarpi og selveiði. Þess var einnig getið, að fasteignamat jarðarinnar væri gamalt og óvíst, hvernig það kynni að breytast með nýju mati. Samkvæmt fasteignamati jarðarinnar, sem gekk í gildi 1. desember 1998 var afgjaldið metið 65.790 krónur. Nefndin veitti málsaðilum eins mánaðar frest til umsagnar um ákvörðun sína. Engar athugasemdir bárust. Í kjölfar þessa ritaði lögmaður stefnanda stefnda innheimtubréf dagsett 28. janúar 1999 og krafðist greiðslu vangoldinnar landskuldar frá árinu 1995 til og með árinu 1998 og auk þess vangoldin fasteignagjöld 18.376 kr., samtals 379.588 kr. með áföllnum dráttarvöxtum og innheimtukostnaði. Svarbréf lögmanns stefnda er dagsett 17. febrúar s.á. Þar mótmælir hann kröfu um dráttarvexti og innheimtulaun og dregur í efa lögmæti kröfu stefnanda, þar sem jarðanefnd Dalasýslu hefði aðeins lagt mat á afgjald fyrir yfirstandandi ár, sem miðist við fasteignamat 1. desember 1998. Þar var því lýst yfir, að stefndi væri fús til að greiða sanngjarnt afgjald, en sú greiðsluskylda hafi fyrst stofnast með síðasta úrskurði jarðanefndar. Einnig kom þar fram, að stefndi hefði áhuga á kaupum á jörðinni, en tækjust samningar ekki, yrði gefið út byggingarbréf til stefnda. Stefndi gerði stefnanda kauptilboð í jörðina að fjárhæð 5 milljónir með bréfi lögmanns hans, dags. 6. apríl s.á., með sömu skilmálum og í fyrra tilboði frá 23. júní 1998. Ekki kemur fram í málsskjölum hverjir þeir skilmálar voru. Þessu tilboði hafnaði stefnandi. Lögmaður stefnda sendi lögmanni stefnanda greiðslu að fjárhæð 259.787 kr. með bréfi dags. 31. maí sl. Um var að ræða greiðslu afgjalds áranna 1995 til og með 1998, auk dráttarvaxta frá 21. janúar 1999. Þá greiddi lögmaður stefnda 18.376 kr. vegna fasteignagjaldsskuldar umbj. hans með bréfi dags. 3. júní sl. og loks dráttarvexti af þeirri fjárhæð með bréfi dags. 20. október sl. Stefndi telur sig hafa þannig gert full skil á skuldum sínum við stefnanda, sem tengjast ábúð hans á jörðinni Harastöðum. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir á því, að stefndi hafi um árabil setið jörð stefnanda, án þess að greiða afgjald. Jarðanefnd Dalasýslu hafi ákveðið afgjald jarðarinnar með lögmætum hætti og séu afgjaldskröfur byggðar á framlögðum fasteignamatsvottorðum fyrir árin 1994 til 1997, en afgjaldskrafa stefnanda fyrir árin 1995 til 1998 sé byggð á þeim vottorðum. Fasteignamatsverð, að undanskyldu æðarvarpi og selveiðum og afgjald af því leitt, sé þannig: Fasteignamat 1. des.94 sé 2.087.000 kr., afgjald ársins 1995 því 62.610 kr. Fasteignamat 1. des.95 sé 2.072.000 kr., afgjald ársins 1996 því 62.160 kr. Fasteignamat 1. des.96 sé 1.928.000 kr., afgjald ársins 1997 því 57.840 kr. Fasteignamat 1. des.97 sé 2.111.000 kr., afgjald ársins 1998 því 63.330 kr. Stefndi skuldi auk þess fasteignagjöld, 1.560 kr. fyrir árið 1997 og 18.376 kr. fyrir árið 1998. Stefnandi byggir dómkröfu sína, um að stefndi verði dæmdur til að víkja af jörðinni, fyrst og fremst á þessum vanskilum, sem legið hafi fyrir þegar mál þetta hafi verið höfðað. Stefndi hafi greitt höfuðstól afgjaldsskuldar sinnar undir rekstri og dráttarvexti frá 21. janúar 1999, en ágreiningur sé um greiðslu dráttarvaxta frá fyrri tíma. Höfðað hafi verið sérstakt innheimtumál á hendur stefnda, sem rekið sé fyrir Héraðsdómi Vesturlands til lúkningar á ofangreindri afgjaldsskuld stefnda. Því máli sé ólokið. Greiðsla stefnda breyti engu um þá staðreynd, að hann hafi vanefnt stórlega að standa skil á afgjaldsskuld sinni, enda hafi hann aldrei fyrr greitt fyrir jarðarafnot sín. Þurft hafi málsókn til að knýja stefnda til greiðslu gjaldanna, sem þó hafi ekki tekist nema að nokkru leyti, þar sem stefndi eigi enn ógreidda dráttarvexti af skuldinni, eins og áður segi. Þá byggir stefnandi á því, að stefndi hafi aldrei fengist til að undirrita byggingarbréf. Stefndi hafi í fyrstu verið leiguliði föður síns, sem hafi fengið því framgengt að fá hann borinn út af jörðinni, sbr. Hæstaréttardóm frá 1978 bls.159. Síðan hafi Fellsstrandarhreppur leigt jörðina af Guðjóni Sigurðssyni í því skyni, að stefndi fengi afnot jarðarinnar, sem gengið hafi eftir. Þá hafi skilyrði ekki verið til þess að byggja stefnda jörðina samkvæmt ábúðarlögum og því ekkert byggingarbréf verið gert. Fellsstrandarhreppur hafi síðan nýtt lögbundinn forkaupsrétt sinn að jörðinni á árinu 1987 og keypt hana gagngert í þeim eina tilgangi að endurselja stefnda jörðina, eins og gögn málsins bendi til. Þegar fullreynt hafi verið, að stefndi myndi ekki vilja eða geta keypt jörðina, hafi verið hafist handa um að ganga frá ábúð stefnda með lögformlegum hætti. Stefndi hafi hins vegar ekki ljáð máls á því að undirrita byggingarbréf, sem lagt hafi verið fyrir hann á árinu 1992. Ólafi Stefáni Sigurðssyni, sýslumanni Dalasýslu hafi verið falið að fá stefnda til að undirrita byggingarbréfið fyrri hluta árs 1993, en stefndi hafi þá ekki einu sinni séð ástæðu til að kynna sér efni þess og sýnt með framkomu sinni, að hann hefði engan áhuga á að ganga frá málinu með lögformlegum hætti. Eftir að stefnandi, Dalabyggð, varð til við samruna sex hreppa, hafi enn verið ítrekað reynt að selja stefnda jörðina og/eða fá hann til að undirrita byggingarbréf. Hvorugt hafi tekist vegna afstöðu stefnda. Skoða verði niðurstöðu Hæstaréttar í útburðarmáli málsaðila um líklega lífstíðarábúð stefnda í ljósi þeirra gagna, sem þá lágu fyrir. Nú hafi hins vegar verið varpað nýju ljósi á málsatvik, m.a. hafi verið sýnt fram á með framburði vitna, að stefnda hafi skort allan vilja til að leiða mál þetta til lykta með þeim hætti, sem ábúðarlög mæli fyrir um. Það sé alfarið sök stefnda, að byggingarbréf hafi ekki verið gefið út. Stefnandi byggir enn fremur á því, að stefndi hafi ekki haldið húsum og mannvirkjum við, eins og ábúanda sé skylt samkvæmt 17. gr. ábúðarlaga. Úttekt á jörðinni síðla árs 1996 leiði þetta berlega í ljós. Engu breyti, þótt ekki hafi farið fram úttekt þegar stefndi tók við jörðinni. Ljóst sé, að hann hafi meira og minna setið jörðina í 30 ár og núverandi ástand mannvirkja þar endurspegli vanefndir hans að þessu leyti. Því sé um að ræða skýlaust brot stefnda á lögmæltri viðhaldsskyldu ábúanda skv. tilvitnaðri 17. gr. ábúarlaga. Stefndi hafi samkvæmt framansögðu fyrirgert rétti sínum til ábúðar á jörðinni Harastöðum. Hann hafi ekkert afgjald greitt fyrr en eftir að málssókn þessi var hafin til að bæta réttarstöðu sína í málinu. Hann hafi ávallt reynt að komast hjá því að undirrita byggingarbréf. Jörðin og mannvirki þar séu í niðurníðslu af völdum vanefnda stefnda um eðlilegt viðhald þess, sem honum hafi verið trúað fyrir. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi mótmælir því, að hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps hafi sýnt í verki vilja sinn til að selja honum jörðina, þrátt fyrir samþykkt hreppsnefndar í þá veru. Þorsteinn B. Pétursson, oddviti hreppsins, þegar kaup jarðarinnar áttu sér stað, hafi beitt sér fyrir því, að hreppurinn seldi stefnda jörðina Harastaði. Við andlát hans skömmu eftir kaupin, hafi aðrir hreppsnefndarmenn engan áhuga sýnt á að ganga í það mál. Eftir að Dalabyggð varð að veruleika á árinu 1994 hafi að mati stefnda hafist skipuleg atlaga að honum, sem beindist að því að flæma hann af jörðinni. Honum og sambýliskonu hans hafi verið sagt upp ábúð á jörðinni með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 5. desember 1996, og þær ástæður tilgreindar, að þau hafi ekki fengist til að ganga frá byggingarbréfi, ekki greitt afgjald af jörðinni árin 1990 til 1996 og ekki haldið jörðinni við. Þessu hafi þáverandi lögmaður þeirra mótmælt. Næst hafi það gerst, að stefndi hafi verið boðaður með símskeyti, dags. 1. desember 1997, til að mæta á skrifstofu stefnanda kl. 14 hinn 4. sama mánaðar til að undirrita byggingarbréf fyrir Harastaði. Stefndi hafi ekki átt heimangengt en fengið lögregluþjón í Búðardal til þess að mæta í sinn stað. Hann hafi mætt á réttum stað og tíma, en engan hitt þar fyrir, eins og skráð sé í dagbók lögreglunnar í Búðardal. Þrátt fyrir þetta hafi lögmaður stefnanda sent honum að nýju útbyggingarbréf, dags. 10. sama mánaðar, og sú ástæða m.a. tilgreind, að hann hafi ekki fengist til að ganga frá byggingarbréfi. Stefndi kveðst ítrekað hafa lýst yfir áhuga sínum um kaup á jörðinni og telur raunar stefnanda skylt að selja honum jörðina vegna forkaupsréttar hans og fyrri ákvörðunar Fellstrandarhrepps þar að lútandi. Hann hafi gert stefnanda tilboð um kaup á jörðinni að fjárhæð 4 milljónir króna fyrir ,, land jarðarinnar, hlunnindi og þau mannvirki, sem ekki eru í eigu ábúanda nú þegar.” Þessu erindi hafi verið hafnað á fundi sveitarstjórnar 30. júní 1998 með fjórum atkvæðum gegn þremur, enda hafði stefnandi þá höfðað útburðarmál á hendur stefnda. Í byrjun febrúar þessa árs hafi stefnda borist innheimtubréf lögmanns stefnanda, dags. 28. janúar s.á., þar sem krafist hafi verið afgjalds fyrir árin 1995 til 1998, auk fasteignagjalda að fjárhæð 18.376 krónur, samtals að höfuðstóli 265.879 krónur, auk vaxta og innheimtukostnaðar. Um svipað leyti hafi stefnda borist afrit af bréfi jarðanefndar Dalasýslu, þar sem komið hafi fram, að nefndin hafi á fundi 22. janúar 1999 tekið fyrir mál Harastaða og staðfest úrskurð sinn frá 14. desember 1998 um afgjald fyrir jörðina. Í ákvörðun jarðanefndar komi fram, að árgjald verði 65.790 kr. samkvæmt fasteignamati 1. desember 1998, sem sé 3% af fasteignamati að undanskyldu æðarvarpi og selveiði. Lögmaður stefnda hafi af þessu tilefni lýst yfir því í bréfi til lögmanns stefnanda, dags. 17. febrúar sl., að umbj. hans væri fús til að greiða sanngjarnt afgjald af jörðinni, en teldi að sú greiðsluskylda gæti ekki hafa stofnast, fyrr en með framangreindum úrskurði jarðanefndar. Enn fremur var þar áréttað það viðhorf stefnda, að hann ætti rétt á að fá jörðina keypta, eins og honum hafi verið lofað á sínum tíma. Óskað var eftir fundi til viðræðna um kaup, en gengið yrði frá byggingarbréfi næðust samningar ekki um kaupin. Af þessu tilefni hafi lögmaður stefnanda lýst því yfir í bréfi dags. 1. mars sl. að stefnandi væri fús til að gera lokatilraun um kaup stefnda á jörðinni. Nokkrum dögum síðar hafi stefnandi höfðað mál þetta og auk þess hefði hann höfðað mál til innheimtu á meintri afgjaldsskuld stefnda. Stefndi hafi í kjölfar bréfs lögmanns stefnanda hækkað boð sitt frá árinu áður úr 4 milljónum króna í 5 milljónir. Þessu hafi verið hafnað án nokkurs gagntilboðs. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að kröfur stefnanda séu reistar á sömu málsástæðum og byggt hafi verið á í útburðarmálinu, sem Hæstiréttur hafi hafnað að legið gætu til grundvallar uppsögn og útburði. Hæstiréttur hafi ályktað, að stefnda hafi verið rétt að hafna því að greiða umkrafið afgjald, þar sem það hafi ekki verið ákveðið með lögmætum hætti og ekki lægju fyrir viðhlítandi gögn um skatta og skyldur af jörðinni, sem stefnandi haldi fram, að stefndi hafi vanrækt að greiða. Þá hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu, að stefndi hefði öðlast lífstíðarábúð á jörðinni Harastöðum með vísan til 6. gr. ábúðarlaga. Loks hafi Hæstiréttur talið, að ekki lægju fyrir fullnægjandi upplýsingar um það, að mannvirki hefðu gengið úr sér umfram eðlilega fyrningu þann tíma, sem stefndi hafi setið jörðina, enda hafi jarðanefnd Dalasýslu ályktað, að útilokað væri að meta það, þar sem úttekt hafi ekki farið fram, þegar stefndi tók við jörðinni. Stefndi bendir á í þessu sambandi, að hafa verði í huga, að íbúðarhús jarðarinnar hafi verið byggt árið 1960, fjárhús og hlaða í kringum árið 1912. Útihús hafi verið ónýt, þegar stefndi tók við jörðinni. Hann hafi gert umtalsverðar endurbætur á jörð og íbúðarhúsi á ábúðartíma sínum. Hann hafi kostað rafmagn í húsið og nýja miðstöð og lagfært húsið að innan, m.a. sett upp nýja eldhúsinnréttingu og skipt um gólfefni. Þá hafi hann ræst fram 35 hektara lands og ræktað upp 5 hektara af túnum á síðustu 10-15 árum. Auk þess hafi hann endurnýjað girðingar og gert ýmislegt fleira jörð og mannvirkjum til góða. Í máli þessu komi ekkert nýtt fram, sem ekki hafi legið fyrir í útburðarmáli málsaðila. Að vísu hafi jarðanefnd Dalasýslu ákveðið afgjald fyrir árið 1999, en ekki tekið afstöðu til gjalda fyrri ára. Stefndi hafi allt að einu greitt umkrafin gjöld en hafnað greiðslu dráttarvaxta á fyrrgreindum forsendum. Stefndi byggir enn fremur á því, að stefnandi hafi ekki gætt fyrirmæla 30. gr. ábúðarlaga. Samkvæmt þeirri lagagrein þurfi að liggja fyrir skriflegt álit úttektarmanna og jarðanefndar um vanefndir leiguliða. Þær þurfi að vera verulegar. Þá mæli lagaákvæðið svo fyrir, að uppsögn skuli fara fram fyrir jól og miðast við næstu fardaga. Stefnandi byggi málshöfðun sína á uppsögn, sem eigi sér stoð í svonefndu útbyggingarbréfi dags. 10. desember 1997. Hæstiréttur hafi metið þá uppsögn ólögmæta. Ný uppsögn hafi ekki átt sér stað og ekki liggi fyrir staðfesting jarðanefndar á meintum vanefndum stefnda. Þegar af þessari ástæðu beri að hafna kröfum stefnanda. Stefndi telur sig ekki hafa á nokkurn hátt vanefnt skyldur sínar sem leiguliði, en verði það talið, séu vanefndir hans svo óverulegar, að fráleitt valdi riftun á rétti hans til lífstíðarábúðar á jörðinni Harastöðum. Forsendur og niðurstaða: Við aðalmeðferð málsins var skýrsla tekin af Marteini Valdimarssyni, fyrrverandi sveitarstjóra Dalabyggðar, og fyrrverandi hreppsnefndarmönnum í hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps, þeim Sveini Gestssyni, Halldóri Þórðarsyni og Jóhanni Guðmundi Péturssyni. Ólafur Stefán Sigurðsson, sýslumaður Dalasýslu, gaf einnig skýrslu. Framburður þeirra er í meginatriðum sem hér segir: Marteinn kvaðst hafa verið sveitarstjóri þegar sameining hreppanna sex átti sér stað á árinu 1994 og hafi gegnt því starfi til síðsumars 1998. Reynsla hans af stefnda hafi verið með þeim hætti, að hann hefði lítt sinnt því að standa í skilum með hvers konar gjöld til sveitarfélagsins og annan kostnað, sem að honum hefði snúið, s.s. mötuneytiskostnað í skóla og jarðarleigu. Í viðræðum við stefnda um skuldir hans við sveitarfélagið hafi fljótlega komið fram sú hugmynd hans að kaupa jörðina og í tengslum við kaupin gera full skil á öllum skuldum sínum við sveitarsjóð. Þessi mál hafi verið að velkjast fram og til baka í langan tíma og stefndi hafi dregið sveitarstjórn á asnaeyrunum. Þessi samskipti hafi að verulegu leyti farið fram milli lögfræðinga málsaðila. Boð hafi gengið á víxl en málið dagað uppi af hendi stefnda. Meðan á þessu stóð hafi ekki verið rætt um leigu stefnda á jörðinni og engin tilraun gerð í þá átt af hvorugra hálfu. Marteinn kvað stefnda ekki hafa séð byggingarbréf það, sem dagsett er í desember 1997. Hann hafi ekki mætt til viðræðna um efni þess, þegar hann var til þess boðaður og hafi aldrei haft samband við sig um byggingarbréfið, hvorki fyrr né síðar. Um hafi verið að ræða uppkast að byggingarbréfi og hafi það legið frammi í tölvutæku formi, þannig að auðvelt hafi verið að breyta því, hefðu komið fram óskir af hálfu stefnda þar að lútandi. Gert hafi verið ráð fyrir því að stefndi gæti að einhverju leyti haft áhrif á efni þess. Marteinn taldi þetta hafa verið eina byggingarbréfið, sem Dalabyggð hafi gert tilraun til að fá stefnda til að undirrita. Engar viðræður hafi átt sér stað um leigu stefnda á jörðinni fyrr. Viðræður um kaup stefnda á jörðinni hafi byrjað á árunum 1994 til 1995 að því er hann minnti. Hann taldi sveitarstjórn hafa litið svo á, að stefndi væri með jörðina á leigu, án þess að það hafi fengið nokkra staðfestingu sveitarfélagsins. Fellsstrandarhreppur hafi áður reynt að fá stefnda til að undirrita byggingarbréf, sem hann hafi ekki sinnt. Hann taldi ákvæði byggingarbréfsins um sex mánaða fyrirvara hafa fyrst og fremst verið sett vegna fyrri reynslu sveitarfélagsins af stefnda. Sveitarstjórn hafi ekki litið svo á, að stefndi hefði lífstíðarábúð að Harastöðum. Aðspurður um möguleika stefnda til þess að kaupa jörðina, kvað hann hafa legið fyrir, að stefndi myndi eiga kost á láni úr jarðakaupasjóði, en það hefði ekki verið fullnægjandi, þar sem þessi lán væru mjög lág. Hann taldi að reynt hefði verið að innheimta afgjald af jörðinni allt frá árinu 1994, en án þess að vilja fullyrða um það. Ekki hafi verið gengið hart fram í innheimtunni, því af nógu var að taka í sambandi við skuldir stefnda, bæði tilheyrandi jörðinni, s.s. fasteignagjöld og tryggingagjöld svo og aðrar skuldir hans. Hann gat ekki greint frá því, við hvað afgjaldið hafi verið miðað á þeim tíma. Sveinn Gestsson kvaðst hafa verið í hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps frá árinu 1988 til sameiningar hreppanna á árinu 1994. Fellsstrandarhreppur hafi keypt Harastaði með því fororði, að stefndi myndi kaupa jörðina síðar með því að ganga inn í kaupin. Þegar það gekk ekki eftir, hafi verið reynt að koma á leigusamningi við stefnda með byggingarbréfi. Þetta hafi verið til umfjöllunar öðru hvoru í hreppsnefnd. Það hafi ekki verið fyrr en á árinu 1992, sem reynt hafi verið að fá stefnda til að skrifa undir byggingarbréf, en þetta hafi komið fyrr til umræðu í hreppsnefnd, þegar ljóst hafi verið að ekki yrði af kaupum hans. Stefndi hafi verið boðaður til fundar af þessu tilefni, eftir því sem hann minnti. Ekki hafi komið skýrt fram, hverjar ástæður hafi legið til þess, að stefndi hafi ekki viljað kaupa jörðina, en Sveinn taldi, að stefndi hefði ekki viljað skuldbinda sig. Sýslumaður hafi verið fenginn til að fá stefnda til að skrifa undir byggingarbréfið, en það hafi ekki borið árangur, án þess að komið hafi fram skýring á því af hálfu stefnda, hvers vegna hann neitaði að undirrita það. Hann kvað hreppsnefnd hafa farið að huga að því á árinu 1991 að innheimta afgjald af jörðinni úr hendi stefnda. Miðað hafi verið við ákveðið hlutfall af fasteignamati jarðarinnar, en þannig sé afgjald alltaf fundið út. Hann sé sjálfur leiguliði og þekki því til þessara mála. Halldór Þórðarson kvaðst hafa verið í hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps á árinu 1988, en hætt hreppsnefndarstörfum árið 1990. Tilgangur hreppsnefndar með kaupum jarðarinnar Harastaða hafi verið sá að endurselja stefnda jörðina og tryggja þannig að hann og fjölskylda hans gætu verið þar áfram. Þorsteinn Pétursson oddviti hafi komið fram í málinu gagnvart stefnda, en hann hafi látist í nóvember 1988. Eftir það hafi ekki mikið verið gert í málinu, en eitthvað hafi það komið til umræðu í hreppsnefndinni þann tíma, sem vitnið átti þar sæti. Málið hafi verið í einhvers konar biðstöðu þennan tíma. Hann taldi líklegt, að stefndi hafi ekki neytt forkaupsréttar síns vegna slæmrar fjárhagsstöðu og hann því ekki treyst sér til að ráðast í kaupin. Jóhann Guðmundur Pétursson kvaðst hafa verið í hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps frá árinu 1970 til ársins 1994 og hafi tekið við sem oddviti við andlát Þorsteins bróður síns 29. desember 1988. Hann minnti, að byggingarbréfið frá árinu 1992 hafi verið samið af lögfræðingunum Þórólfi Halldórssyni og Sveini Skúlasyni. Ólafi Stefáni Sigurðssyni sýslumanni hafi verið falið að fá stefnda til að undirrita það. Ekki vissi hann, hvort stefndi gerði athugasemdir við efni þess, en hann hefði ekki skrifað undir. Hann kvaðst ekki geta gefið skýringu á ákvæði byggingarbréfsins um 6 mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Ólafur Stefán Sigurðsson, sýslumaður Dalasýslu, gerði dóminum grein fyrir afskiptum sínum af málinu. Hann kvaðst hafa þekkt til stefnda og þessa máls. Jóhann Guðmundur Pétursson hafi óskað eftir því við hann um vorið 1993 eða í sumarbyrjun að fengið því komið til leiðar, að stefndi undirritaði byggingarbréf fyrir jörðina Harastaði. Stefndi hafi komið til sín einhverra erinda. Hann hafi byrjað á því að kynna fyrir stefnda, að Jóhann Pétursson hafi beðið sig um að hlutast til um fá undirritun hans undir bréfið. Stefndi hafi þá staðið upp án þess að segja nokkuð, eða muldrað eitthvað í barm sér og farið út og lokað á eftir sér. Stefndi hafi þannig gefið til kynna, að hann vildi ekkert meira við þetta eiga. Þetta hafi gerst áður en náðst hafi að kynna efni byggingarbréfsins fyrir stefnda. Hann kvaðst hafa skynjað, án þess að vita það gjörla, að eitthvað hafi verið fjallað um byggingarbréfið, áður en hans afskipti hófust. Niðurstaða: Hreppsnefnd Fellsstrandarhrepps tók þá ákvörðun á hreppsnefndarfundi, sem haldinn var 22. júlí 1988, að neyta forkaupsréttar að jörðinni Harastöðum í því skyni að endurselja stefnda jörðina. Stefndi bjó á þessum tíma á jörðinni í skjóli Fellsstrandarhrepps, sem leigt hafði jörðina af föður stefnda í því skyni að endurleigja stefnda hana. Svo virðist sem aldrei hafi það verið ætlan Fellsstrandarhrepps að gerast landsdrottinn stefnda, en ekki liggur ljóst fyrir, hvað varð þess valdandi, að ekkert varð úr kaupum stefnda á jörðinni. Einhverjar viðræður áttu sér stað fyrst eftir kaup hreppsins á jörðinni, en síðan virðist málið hafa legið í láginni í nokkur ár. Gögn málsins bera með sér, að veiðifélag Flekkudalsár hafi greitt Fellsstrandarhreppi leigutekjur Harastaða fyrir árin 1991 til og með 1993, þar sem stefndi hafi ekki fengist til að greiða afgjald af jörðinni þessi ár. Stefndi höfðaði mál á hendur veiðifélaginu á árinu 1995 (mál nr. E-45/1995) og fékk félagið dæmt til að endurgreiða sér arðinn. Í málinu er því haldið fram af hálfu stefnda (veiðifélaginu), að Fellsstrandarhreppur hafi óskað eftir því, að arðurinn yrði greiddur hreppnum, þar sem stefnendur málsins (stefndi hér og þáverandi sambýliskona hans) hafi ekki fengist til þess að ganga frá byggingarbréfi vegna jarðarinnar, ekki greitt af jörðinni skatta og skyldur og ættu engan rétt til arðsins samkvæmt ábúðarlögum. Arðgreiðslurnar hafi gengið upp í skuldir þeirra vegna ábúðar þeirra á Harastöðum. Af þessu má ráða, að ljóst hafi verið á árinu 1992, þegar arðgreiðslur af leigutekjum Flekkudalsár fyrir árið 1991 komu til greiðslu, að ekkert yrði af kaupum stefnda á jörðinni. Flekkudalshreppur gerði í framhaldi tilraun eða tilraunir til að fá stefnda til að undirrita byggingarbréf, en án árangurs. Því var Ólafur Stefán Sigurðsson, sýslumaður Dalasýslu, beðinn um að hlutast til um það á árinu 1993 að fá stefnda til að undirrita bréfið, sem ekki bar árangur. Stefnandi gerði enn fremur tilraun til þess að fá stefnda til að undirrita byggingarbréf, eins og áður er lýst. Afrit þess bréfs liggur frammi í málinu. Af stefnda hálfu er því lýst yfir, að hann hafi ekki þurft að undirrita umrædd byggingarbréf, þar sem þau hafi haft að geyma ákvæði, sem andstæð væru áunnum réttindum hans til lífstíðarábúðar. Stefndi kynnti sér ekki efni þeirra byggingarbréfa, sem hann neitaði að undirrita og sýndi enga viðleitni til þess að ná samkomulagi, hvorki við Fellsstrandarhrepp né við stefnanda. Marteinn Valdimarsson sveitarstjóri greindi frá því, að gert hefði verið ráð fyrir því að stefndi myndi geta haft áhrif á efni byggingarbréfsins frá desember 1997, en hann hefði ekki mætt og aldrei haft samband við sig út af efni þess. Stefndi mætti ekki fyrir dóm til skýrslugjafar og verður að líta til þess við mat á sönnunarfærslu stefnanda. Í 6. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 er sú skylda lögð á landsdrottin að gera byggingarbréf fyrir jörð. Á því er byggt í dómi Hæstaréttar frá 26. október 1998, að stefnandi hafi vanrækt að gera byggingarbréf og því hafi stefndi öðlast lífstíðarábúð á jörðinni. Við mat á þessu álitaefni verður að líta til þess, hvenær Fellsstrandarhreppi sem landsdrottni var skylt að gera byggingarbréfið. Hreppurinn átti þessa ekki kost, fyrr en hann eignaðist Harastaði, sbr. ákvæði 2. gr. ábúðarlaga, en þar segir, að jarðeigandi skuli byggja jörð hæfum umsækjanda. Ástæðulaust var fyrir hreppinn að gera byggingarbréf meðan ekki lá fyrir, hvort stefndi myndi kaupa jörðina. Þegar fullvíst var að ekki yrði af kaupum, bar Fellsstrandarhreppi að ganga frá málum gagnvart stefnda með lögmæltum hætti samkvæmt ábúðarlögum. Hins vegar er óljóst um það tímamark. Fellsstrandarhreppur, sem stefnandi leiðir rétt sinn af, gerði tilraun til þess að fá stefnda til að undirrita byggingarbréf líklega á árinu 1992, en fullvíst er að það var reynt vorið eða snemmsumars árið 1993, eins og áður er getið. Einnig er vísað í þessu sambandi til tilraunar stefnanda í desember 1997. Í 6. gr. ábúðarlaga er byggt á því, að landsdrottinn hafi vanrækt að gera byggingarbréf og skuli þá telja að leigutaka sé byggð viðkomandi jörð fyrir lífstíð. Að mati dómsins verður því ekki litið svo á, að stefnandi hafi vanrækt að gera byggingarbréf í skilningi 6. gr. ábúðarlaga. Stefndi gaf aldrei færi á því. Þá byggir stefnandi á þeirri málsástæðu, að stefndi hafi vanrækt viðhaldsskyldur sínar sem ábúandi og jörðin sé í niðurníðslu af hans völdum. Jarðanefnd Dalasýslu fjallaði um þetta álitaefni á fundi 4. janúar 1997 en taldi sig ekki geta metið, hvort ábúendur Harastaða hefðu setið jörðina nægilega vel og í samræmi við ábúðarlög. Heimildir skorti til mats á þessu, þar sem ekki hafði farið fram úttekt, þegar stefndi tók við jörðinni á sínum tíma. Hæstiréttur vísaði til þessa álits jarðanefndar í fyrrnefndum dómi frá 26. október 1998. Þar segir: ,,Af þessum sökum verður ekki séð, að fullnægt sé skilyrðum 1. mgr. 30. gr. sömu laga (þ.e. ábúðarlaga, innskot dómara), til þess að varnaraðili (hér stefnandi) byggi sóknaraðila út af jörðinni á þessum grundvelli.” Ekkert nýtt hefur komið fram í þessu efni við meðferð málsins nú, enda verður ekki bætt úr þessum annmörkum eðli málsins samkvæmt. Því er þessari málsástæðu stefnanda hafnað. Höfuðmálsástæða stefnanda er reist á vanskilum stefnda á greiðslu afgjalds fyrir jörðina. Stefndi hafi ekki greitt afgjald til stefnanda frá þeim tíma er stefnandi eignaðist jörðina við tilurð Dalabyggðar við sameiningu nokkurra hreppa í Dalasýslu. Eins og áður er getið ákvað jarðanefnd Dalasýslu á ný afgjald fyrir Harastaði á fundi 14. desember 1998 og gaf málsaðilum kost á að taka afstöðu til ákvörðunarinnar. Á fundi nefndarinnar 22. janúar 1999 var endanleg ákvörðun tekin um afgjald jarðarinnar, en aðeins tekin afstaða til afgjalds, sem miðaðist við fasteignamat 1. desember 1998. Í fundargerð nefndarinnar er m.a. bókað: ,,Hvorugur aðila þ.e. sveitarstjórn eða ábúandi sinnti andmælarétti. Ábúandi tók aldrei við úrskurði Jarðarnefndar þrátt fyrir ítrekanir þar um.” Í margnefndum dómi Hæstaréttar frá 26. október 1998 er á því byggt, að stefnda hafi verið óskylt að greiða umkrafða landskuld, þar sem hún hafi ekki verið ákveðin með lögmætum hætti. Af þessu leiðir, að krafa stefnanda á hendur stefnda vegna afgjaldsskuldar hans varð fyrst virk hinn 22. janúar 1999, þrátt fyrir þá staðreynd, að stefndi hafi aldrei gert minnstu tilraun til að að sinna þeirri frumskyldu ábúanda að standa skil á landskuld við jarðareiganda, enda þótt fyrir liggi, að stefnda var fullljóst um þá skyldu og áform landeiganda að innheimta hana, sbr. áðurnefndan ágreining um leigutekjur af Flekkudalsá og málaferli í því sambandi. Þegar mál þetta er höfðað skuldaði stefndi stefnanda fjögurra ára afgjald. Stefndi hefur undir rekstri málsins greitt stefnanda höfuðstól skuldar sinnar, ásamt dráttarvöxtum sem miðast við 21. janúar 1999. Vanefndir stefnda um greiðslu afgjaldsins voru verulegar, sbr. 30. gr. ábúðarlaga. Samkvæmt sama lagaákvæði þarf landsdrottinn að uppfylla fleiri skilyrði til að honum sé heimilt að byggja leiguliða út. Liggja þarf fyrir skriflegt álit úttektarmanna og jarðanefndar, er staðfesti vanefndir leiguliða. Í 2. mgr. 30. gr. ábúðarlaga er að finna frekari skyldur, sem lagðar eru á landsdrottinn til að honum verði heimilt að byggja leiguliða út. Ákvæðið er svohljóðandi: ,,Hvarvetna, þar sem landsdrottinn segir leiguleiða upp ábúð eða byggir honum út, vegna vanefnda á skyldum hans, skal hann hafa gert það sannanlega fyrir jól miðað við næstu fardaga”. Stefnandi heldur því fram í þessu sambandi að líta verði í samhengi á uppsögn stefnanda á ábúðarrétti stefnda frá 10. desember 1997, útburðarmálið frá fyrra ári og mál það, sem hér er til úrlausnar. Að mati dómsins er hér um tvö aðskilin mál að ræða. Útburðarmálið var leitt til lykta með framangreindum dómi Hæstaréttar frá 26. október 1998 og útburði hafnað á grundvelli þeirra gagna, sem lögð voru fyrir dóminn. Fyrirmæli þau, sem 2. mgr. 30. gr. ábúðarlaga hefur að geyma, eru sett með hagsmuni leiguliða í huga. Sömu hagsmunir gilda einnig gagnvart stefnda. Þegar allt það er virt, sem að framan er rakið, þykir verða að sýkna stefnda af kröfum stefnanda á hendur honum. Rétt þykir, að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu. Í því sambandi er einkum litið til framgöngu stefnda og skeytingarleysi hans gagnvart hagsmunum stefnanda. Stefndi fékk gjafsókn í málinu með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem dagsett er 20. mars 1999. Að sögn lögmanns stefnda var gjafsóknin veitt 20. október sl. og sé hér um prentvillu að ræða. Gjafsóknin er engu að síður í fullu gildi að mati dómsins. Allur gjafsóknarkostnaður, 320.000 kr. að teknu tilliti til virðisaukaskatts, skal greiddur úr ríkissjóði, og greiðist Helga Birgissyni hrl., lögmanni stefnda. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Guðmundur Agnar Guðjónsson, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Dalabyggð. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður, 320.000 kr., greiðist Helga Birgissonar hrl., lögmanni stefnda, úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 191/2010
|
Niðurfelling máls Málskostnaður
|
Mál N ehf., A, J og Þ gegn N hf. var fellt niður fyrir Hæstarétti að kröfu hinna fyrrnefndu og þau dæmd, að kröfu N hf., til greiðslu málskostnaðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjendur, Norðurbyggingar ehf., Arnar Sölvason, Jón Guðni Sandholt og Þórarinn Kristinsson, greiði óskipt stefnda, NBI hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
|
Mál nr. 617/2012
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Málshöfðunarfrestur Gjafsókn
|
O krafðist þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæði á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum og að viðurkennt yrði að norðurmörk landa O í Sveitarfélaginu Ölfusi sem skipt hafði verið úr tíu jörðum væru gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin væri með nánar tilgreindum hætti. Þá krafðist O þess að viðurkennt yrði að mörk eignarlanda sinna í Grímsnes- og Grafningshreppi, gagnvart þjóðlendu á sama afrétti væru um línu, sem dregin væri með nánar tilgreindum hætti og að úrskurður óbyggðanefndar yrði felldur úr gildi að því marki sem hann færi í bága við markalínuna. Að því er varðaði mörk landareignanna í Grímsnes- og Grafningshreppi gagnvart Ölfusafrétti deildu aðilar um það hvar væri hornmark það er í heimildum hafði verið talið eiga að vera á stað sem var nefndur rauðleitur melhnúkur. Hæstiréttur taldi að ýmsar heimildir mæltu gegn því eða girtu fyrir að rauðleiti melhnúkurinn gæti verið á þeim stað sem O miðaði við, en þær hnigu hins vegar að því að hornmarkið væri á eða að minnsta kosti mjög nærri þeim stað sem óbyggðanefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum. Voru Í, SÖ og G því sýknaðir af kröfu O hvað þetta varðaði. Að fenginni þessari niðurstöðu sneru ágreiningsatriði aðila um suðurmörk þjóðlendu á Hellisheiði gagnvart löndum sem skipt hafði verið úr jörðunum tíu í Sveitarfélaginu Ölfusi að því hvort þau yrðu dregin frá Reykjafelli til austurs og síðan til norðurs á þann hátt sem ákveðinn var í úrskurði óbyggðanefndar eða eftir beinni línu frá Reykjafelli norðaustur til rauðleita melhnúksins. Hæstiréttur vísaði til þess að hvergi í landamerkjabréfum fyrir jarðirnar hefði verið greint frá kennileitum til að afmarka hversu langt land þeirra næði til norðvesturs á móti afrétti. Hins vegar hefði jörðin sem lá næst fyrir vestan þessar jarðir átt land að eystra horni Reykjafells samkvæmt landamerkjabréfi og sú sem var næst fyrir austan jarðirnar átti hornmark í rauðleita melhnúknum. Hæstiréttur vísaði ennfremur til þess að eldri heimildir mæltu gegn því að mörk eignarlanda O næðu svo langt norður. Hins vegar yrði að gæta að því að Í hefði verið meðal þeirra sem gerðu kaupsamning við O um land sem áður hefði verið skipt út úr jörðunum tíu, en þar var um afmörkun landsins vísað til tiltekins uppdráttar þar sem sýnd voru mörk hins selda lands til norðurs og suðurs og þau tilgreind með hnitum. Á uppdrættinum hefði komið fram að ágreiningur væri um legu þverlínu á mörkum jarðanna til norðurs og voru í því sambandi sýndir tveir kostir, en annar þeirra dró línuna milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins. Þá hefði einnig verið getið um ágreininginn í kaupsamningnum sjálfum. Kostirnir sem sýndir hefði verið á uppdrættinum hafi báðir verið langt norðan við þá línu sem Í gerði kröfu um sem mörk eignarlanda O og þjóðlendu á svæðinu og óbyggðanefnd tók til greina. Taldi Hæstiréttur að með þessu hefði Í ekki einungis viðurkennt að landið, sem skipt hefði verið út úr tveimur af þessum jörðum sem höfðu tilheyrt honum og var sýnt sunnan við þverlínuna milli Reykjafells og rauðleita melhnúksins á uppdrættinum, væri háð beinum eignarrétti, svo sem leiða mátti af landamerkjabréfum fyrir jarðirnar frá 1890, heldur hefði honum og mátt vera ljóst að aðrir jarðeigendur myndu leggja traust á að það sama ætti við um landareignir þeirra. Var því fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að hið nánar tilgreinda landsvæði á Hellisheiði sunnan Ölfusafréttar væri þjóðlenda og viðurkennt að norðurmörk landareigna O, sem skipt var út úr landi þessara tíu jarða væru gagnvart þjóðlendu á Ölfusafrétti um línu, sem dregin væri úr eystra horni Reykjafells í rauðleitan melhnúk fyrir framan Kýrgilshnúka.
|
Stefndi byggir á því að hvorki Landnáma né aðrar heimildir sýni fram á að umrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu og þá styðji staðhættir ekki að landið hafi verið numið. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar megi ráða að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess að álitið verður ósannað að heiðarlönd hafi verið numin í öndverðu. Með tilliti til einangrunar svæðisins og fjarlægðar frá byggð verði ekki litið á svæðið sem land undirorpið beinum eignarrétti. Á svæðinu skiptist á svæði sem ýmist séu örfoka, ógróin eða vaxin heiðargróðri. Landið liggi í töluverðri hæð, standi fjarri byggð og fjarri landsvæðum sem hafi verið í landbúnaðarnotum. Að teknu tilliti til staðhátta, víðáttu, gróðurfars og hæðar svæðisins yfir sjó virðist því augljóst að svæðið hafi ekki verið nýtt til annars en beitarafnota. Stefndi bendir á að þjóðlenda kunni að vera á hálendi sem og á láglendi svo sem staðfest hafi verið í nýlegum dómum Hæstaréttar. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 198/2009 taki að hluta til þessa sama svæðis og kröfur stefnanda spanni. Hafi dómurinn því ekki aðeins fordæmisgildi heldur einnig sönnunargildi, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að gildi landamerkjalýsinga verði að draga í efa með hliðsjón af því að með einhliða merkjalýsingum sem gerðar hafi verið eftir 1882 hafi menn oftar en ekki verið að eigna sér eigandalaust land. Landamerkjabréf séu fyrst og fremst sönnun um mörk á milli eigna en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja sé óskorað eignarland. Þrátt fyrir þinglýsingu bréfanna takmarkist gildi þeirrar athafnar af því að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Slíku eigandalausu landi geti löggjafinn einn ráðstafað. Við mat á sönnunargildi landamerkjabréfa hafi verið talið miklu skipta hvort þau hafi verið árituð um samþykki aðliggjandi jarða og landsvæða. Á umræddu landsvæði hafi eingöngu landamerkjabréf Kröggólfsstaða og Vatna verið árituð um samþykki vegna afréttarins. Ekkert landamerkjabréf á umræddu landsvæði hafi að geyma lýsingu á mörkum gagnvart afrétti, heldur vísi eingöngu til afréttarins eða þverlínu sem skilji að afrétti og heimalönd án nánari tilgreiningar. Sé því ekki í þeim að finna neina lýsingu á þverlínunni eða vísað til kennileita á mörkum jarðanna og afréttar. Þá dragi úr sönnunargildi landamerkjabréfs sæki það ekki stoð í eldri heimildir. Almennt hafi verið talið að til að landamerkjabréf verði lagt til grundvallar um mörk jarðar, verði bréfið að vera lögmætt að efni til, þ.e.a.s. eigandi getur ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það sem verið hafði. Við mat á gildi bréfa verði því að horfa til eldri heimilda. Af eldri heimildum um landamerki jarða á svæðinu sé ekki öðru til að dreifa en tveimur efnislega samhljóða lögfestum fyrir jörðina Núpa frá 1817 og 1827. Þar sé norðurmörkum jarðarinnar lýst í Fót á Hverahlíð, svo austur fyrir hraunið og í sama árfar allt inn að Lambavaði á Varmá svo eftir henni allt að Helluvaði. Landamerkjabréf sé frá 1890 og þar sé mörkum ekki lýst til norðurs, heldur eingöngu vísað til þverlínu sem talin sé skilja milli heimalanda og afrétta. Þverlína sú sem stefnandi miði við eigi sér ekki stoð í gögnum, hvorki landamerkjabréfum né eldri heimildum. Stefndi telur málsástæður stefnanda um gildi lögfestna á misskilningi byggðar. Nefndin hafi ekki lagt annan skilning í hugtakið en gert hafi verið en á hinn bóginn hafi verið byggt á gildi og samspili eldri heimilda almennt, m.a. til að unnt væri að afmarka Selvogs- og Ölfusafrétt. Stefndi vísar til niðurstöðu nefndarinnar um staðsetningu Helluvaðs og hvar Lambavað liggi en nefndin hafi hafnað með rökstuddum hætti kröfum stefnanda og grundvelli þeirra. Að því er varði þverlínur þær sem miðað sé við hafi nefndin talið að þær línur sem aðrir en ríkið hafi miðað við um mörk jarða og afréttar næðu mun lengra inn til landsins en samkvæmt lýsingum í eldri heimildum sem sé að finna í lögfestum fyrir Núpa frá 1817 og 1827. Þá hafi stefnandi ekki hnekkt þeirri niðurstöðu að engar aðrar eldri heimildir renni stoðum undir þær þverlínur sem landeigendur hafi miðað við í kröfum sínum. Þá ítrekar stefndi þá niðurstöðu nefndarinnar að þverlínur þær ættu sér í reynd ekki stoð í landamerkjabréfunum sjálfum þar sem þau lýstu ekki mörkum til norðurs með því að rekja kennileiti gagnvart afrétti. Stefndi telur skilyrði eignarhefðar ekki fyrir hendi með vísan til framanritaðra sjónarmiða um nýtingu lands, sem og staðhátta og eldri heimilda. Hafi nýting svæðisins í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað en hefðbundin afréttarafnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi. Hafi dómstólar alla jafna gert ríkari kröfur til sönnunar eignarhefðar á landi sem liggi utan marka jarða og þá einkum að landi sem legið hafi undir afréttum sem ekki hafi upprunalega verið undirorpnir beinum eignarrétti. Séu not á umræddu landsvæði sem stefnandi geri kröfu til svo takmörkuð og stopul að þau geti ekki stofnað til eignarréttar á grundvelli hefðar. Sé ýmist um að ræða takmörkuð not eða gerninga sem ekki hafi byggst á eignarheimildum auk þess sem hefðartími sé ekki fullnaður. Stefndi telur að ákvæði 25. og 33. gr. þinglýsingarlaga hafi ekki verið talin fela í sér annað og meira en jákvæðan áreiðanleika þinglýsingabóka, sem byggist að einhverju leyti á traustfangssjónarmiðum. Reglan feli ekki í sér frávik frá þeirri meginreglu eignarréttarins að menn geti með eignayfirfærslugerningi ekki öðlast betri rétt en seljandi átti. Stefndi hafnar þeim skilningi stefnanda að sala á hluta ríkisins í jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu hafi falið í sér viðurkenningu á beinum eignarrétti að umræddu landi. Verði að horfa til þess að eigandi fasteignar geti ekki afsalað sér víðtækari eignarréttindum en sannanlega hafi verið á hans hendi. Hafi hið sama verið talið gilda um ríkið og aðra. Verði ráðið af dómafordæmum að jarðir í eigu ríkisins sæti í reynd ekki annarri meðferð þegar komi að ákvörðun marka þjóðlendna og eignarlanda. Margar jarðir hafi á einhverjum tíma verið jarðir ríkisins, jafnt fyrir og eftir setningu þjóðlendulaga. Hafi ákvörðun um mörk eignarlanda og þjóðlendu almennt ekki tekið mið af því einu og sér. Stefndi vísar til úrskurðar nefndarinnar þar sem segi að aðild ríkisins að kaupsamningum geti ekki haft aðra þýðingu en að styðja mögulegar væntingar samningsaðila til inntaks þess eignarréttar sem ráðstafað hafi verið í umræddum samningum og með þeim fyrirvara að ekki hefði verið ákvarðað nokkuð um mörk jarðanna gagnvart þjóðlendu, sérstaklega í þessu tilviki þar sem mörk gagnvart afrétti hafi ekki verið ljós. Hafi könnun allra heimilda því verið fyrirséð verkefni óbyggðanefndar við gildistöku laganna. Þótt stefnandi hafi keypt hluta þeirra jarða sem málið varði af ríkinu breyti það því ekki að ákvarða varð mörk þjóðlendu og eignarlands án tillits til þess. Stefnandi hafi keypt umræddar jarðir á árunum 1999 til 2001 eða eftir gildistöku þjóðlendulaga. Hafi stefnanda mátt vera fullkunnugt um að óvissa kynna að vera um hvernig þjóðlendumörk yrðu ákveðin. Ekki verði horft fram hjá því að stefnandi sé fyrirtæki í opinberri eigu og þar með hluti af opinberri stjórnsýslu. Verði stefnandi að una því að þar til bær önnur stjórnvöld úrskurði um mörkin milli þjóðlendu og eignarlands. Engu skipti þótt stefndi hafi selt jarðir á grundvelli lagaheimildar og þar með samþykki Alþingis, enda verði jarðir ríkisins ekki seldar á annan hátt. Í þeim gerningum hafi ekki falist nein viðurkenning á eignarrétti og ekki sé á færi ráðherra að ákveða um atriði sem að lögum hafi átt undir óbyggðanefnd að kanna og úrskurða um. Hið sama gildi um forkaupsrétt að því er aðrar jarðir varði. Stefndi hafnar því að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignartilkalli á landinu. Löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Menn geti ekki vænst þess að öðlast meiri og frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Bendi heimildir, staðhættir og nýting lands ekki til beins eignarréttar geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Stefndi mótmælir því að tilgangur með setningu þjóðlendulaganna hafi eingöngu verið sá að kveða á um eignarhald ríkisins á hálendinu, heldur hafi tilgangurinn verið sá að kveða upp úr um eignarrétt að þeim svæðum sem ekki hafi verið undirorpin einkaeignarrétti, svo sem eigi við um almenninga og afrétti, sbr. 1. gr. laganna. Stefndi tekur undir þau sjónarmið óbyggðanefndar að það eitt að ríkið hafi uppi aðal- og varakröfu geti ekki talist brot á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda um staðsetningu rauðleits melhóls og tekur undir sjónarmið óbyggðanefndar um staðsetningu hans. Melhóllinn sem um sé deilt hafi ekki fundist á þeim stað sem stefnandi miði við, hvorki við vettvangsgöngu fyrir nefndinni né við fyrri málarekstur fyrir dómi. Engar heimildir sem hönd sé á festandi séu fyrir hendi, heldur tíundi stefnandi ályktanir sínar af textalýsingum landsvæða. Landamerkjabréf fyrir Reykjatorfu og bréf jarðanna Króks og Ölfisvatn ásamt hjáleigu lýsi sömu kennileitum þegar vísað sé til rauðleits eða bleikrauðs melhnjúks og Raufarbergs. Ekki sé unnt að skilja bréfin þannig að melhóllinn taki við af Hengilssyllum, svo sem rökstutt sé í úrskurði nefndarinnar. Í grennd við melhnjúkinn liggi svonefnt Raufarberg. Nefndin hafi fundið því stað í tveimur vettvangsgöngum en ekki hafi fundist neitt kennileiti nærri þeim stað sem stefnandi hafi miðað við. Í úrskurði nefndarinnar sé rökstutt ítarlega og á grundvelli heimilda hvar umræddan melhól væri að finna og hugmyndum stefnanda hafi verið hafnað. Hafi stefnandi ekki hnekkt þeim rökstuðningi. Stefndi krefst þess að úrskurður nefndarinnar um þjóðlendulínu verði staðfestur og bendir á að línan í Hengladalaána við Orrustuhól byggi á því að samkvæmt eldri heimildum hafi allir Hengladalir verið í afrétti Ölfusinga. Réttað hafi verið við Orrustuhól af íbúum úr Ölfusi og Mosfellssveit þar til missætti hafi orðið milli þeirra og Ölfusingar fluttu réttirnar austur yfir Hengladalsá. Stefndi bendir á lýsingu Hálfdanar Jónssonar frá 1703 þar sem hann segi Raufarberg við Hengladalsá á móts við Árstaðafjall greina Reykjaland frá afréttinum. Sé kröfulínan talsvert innar en þessi lýsing segi. Þá bendir stefndi á að merkjalýsing Reykjatorfunnar fylgi Hengladalaánni frá Varmá og allt upp að Helluvaði. Áin renni rétt við veginn yfir Hellisheiðina og engin jörð á láglendinu geti átt land fyrir innan Reykjatorfuland á heiðinni. Merkjabréf jarðanna milli Hjallatorfu og Þóroddsstaða annars vegar og Reykjatorfu hins vegar lýsi merkjum ýmist til afréttar frá láglendi eða til miðlínu milli heimalanda og afréttar. Ekkert þeirra lýsi merkjum handan við Reykjatorfulandið. Þúfa lýsi merkjum í Hengladalalág, en það örnefni sé í Kömbunum og þannig fyrir neðan land Reykja. Stefndi mótmælir málsástæðum stefnanda sem byggðar séu á 72. gr. stjórnarskrárinnar og Mannréttindasáttmála Evrópu. Sams konar málsástæðum hafi ítrekað verið hafnað af Hæstarétti og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi einnig hafnað því að með setningu þjóðlendulaga og framkvæmd þeirra hafi verið brotið gegn ákvæðum sáttmálans. Stefndi mótmælir einnig málsástæðum um að stefndi hafi viðurkennt eignarhald með því að greiddir hafi verið skattar og gjöld vegna jarðanna en slíkum málsástæðum hafi ítrekað verið hafnað af dómstólum. Þá hafi stefnandi ekki sannað að þau landsvæði hafi verið sérstaklega afmörkuð við skattálagningu eða afstaða tekin til marka eignarlands og þjóðlendu eða þess lands sem enginn hafi getað sannað eignarrétt sinn að. Stefndi mótmælir því að kröfugerð hans fyrir óbyggðanefnd hafi verið andstæð meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Nefndin hafi hagað meðferð málsins í samræmi við lög og kveðið upp gildan og lögmætan úrskurð. Að því er land Reykjatorfu varði hafi nefndin kveðið upp rökstuddan úrskurð um landsvæðið í heild á grundvelli þeirra aðferða og heimilda sem viðurkenndar hafi verið. Eins og fram komi í almennum forsendum óbyggðanefndar telji stefndi að ríkisjarðir og lönd eigi að sæta sams konar meðferð og önnur gagnvart rannsókn og ákvörðun marka þjóðlendu. Hvergi sjáist brestir í málsmeðferð óbyggðanefndar eða að stefnandi hafi ekki komið sjónarmiðum sínum og gögnum á framfæri. Um ályktanir sem dregnar séu af fjallskilaframkvæmd vísar stefndi til úrskurða nefndarinnar en telur óljóst á hvern hátt stefnandi telur framkvæmdina styðja kröfugerð sína. Verði engar ályktanir um eignarrétt að svæðinu dregnar af þessari fjallskilaframkvæmd. Stefndi byggir einnig á því að í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar um Ölfus- og Selvogsafrétt sé það svæði sem stefnandi miði við óumdeilanlega metið sem þjóðlenda en ekki eignarland og í reynd sé fallist á niðurstöðu nefndarinnar. Stefndi telur gagnrýni stefnanda á nokkur atriði í úrskurði nefndarinnar í engu styðja kröfur hans. Gagnrýni stefnanda á þýðingu eða umfang landnáms hafi ekki þýðingu enda hafi þau sjónarmið sem nefndin hafi lagt til grundvallar verið staðfest í dómum. Hið sama megi segja um samnotaafrétti. Stefndi hafnar því alfarið að nefndin hafi gert strangari kröfur til stefnanda þegar metin hafi verið þýðing afnota eða gerninga um landsvæði, samanborið við Kolviðarhól og athafnasvæði Í.R. Þá hafnar stefndi gagnrýni stefnanda á úrskurðinn varðandi línu í sjónhendingu og bendir á að frá melhólnum sem nefndin hafi miðað við sjáist á topp Reykjafells. Þá er því alfarið hafnað að nefndin hafi ekki gætt andmælaréttar, enda hafi málið verið flutt sérstaklega fyrir nefndinni um öll ágreiningsefni þess og það rannsakað til hlítar. Stefndi vísar til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58/1998. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar. Byggt er á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not sem og meginreglna um eignarráð fasteignareigenda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar og hefðarlaga nr. 14/1905. Vísað er til laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986. Þá er vísað til ýmissa eignarréttarreglna í Grágás og Jónsbók. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda sveitarfélagsins Ölfuss. Stefndi kveður ágreining í máli þessu snúast um staðsetningu rauðleits melhnjúks eða bleikrauðan mel og Raufarberg fyrir framan svokallaða Kýrgilshnjúka og línuna úr honum í Reykjafell, en lína þessi liggi á mörkum jarða og afrétta í Ölfusi. Stefndi fellst á niðurstöðu óbyggðanefndar um staðsetningu framangreindra örnefna en hann fellst ekki á túlkun stefnanda á orðinu sjónhending og telur það orð ekki þurfa að þýða að menn sjái milli staða heldur að hugsuð sé bein lína milli staða sem þeir þekki. Hins vegar sé það svo að frá rauðleita melhnúknum sem stefndi og óbyggðanefnd miði við sjáist á topp Reykjafells. Stefndi telur einnig útilokað, miðað við sunnlenska málvenju, að kalla melhnúk þann sem stefnandi miði við fyrir framan Kýrgilshnúka, því hann sé ofan eða norðan við hnúkana en sá hnúkur sem stefndi og nefndin miði við og héraðsdómur hafi staðfest sé neðan, sunnan eða framan við Kýrgilshnúka. Stefndi vísar kröfum sínum til stuðnings til dómsáttar frá 1970 um merkjalínu milli jarða og afréttar, greinargerða Gylfa Más Guðbergssonar prófessors frá 1988 og 1996, örnefnalýsingar Guðmanns Ólafssonar frá 1982 og 1983 um merki Hagavíkur og Ölvusvatns. Stefndi telur ljóst að annars vegar landamerkjabréf Reykjatorfunnar frá 1884 og hins vegar landamerkjabréf fyrir jarðirnar Krók og Ölfisvatn með hjáleigunni Hagavík frá 1885 lýsi sömu kennileitum þegar vísað sé til rauðleits melhnjúks eða bleikrauðs mels og Raufarbergs. Verði það ráðið af samhengi bréfanna sem bæði séu undirrituð með skömmu millibili af sömu einstaklingum sem verið hafi í fyrirsvari vegna jarðanna. Af báðum bréfunum verði einnig ráðið að í grennd við melhólinn liggi svonefnt Raufarberg og hafi því verið fundinn staður í tveimur vettvangsgöngum óbyggðanefndar með lögmönnum aðila. Það kennileiti liggi mun nær þeim melhól sem stefndi miði við en ekki hafi verið fundið neitt annað kennileiti nærri þeim stað sem stefnandi miði við sem gæti kallast Raufarberg eða sem kemur heim og saman við þá lýsingu sem til sé um Raufarberg í heimildum. Þá verði alls ekki ráðið af landamerkjabréfinu fyrir Krók og Ölfisvatn með hjáleigunni Hagavík að melhóllinn taki við af Hengilssyllum og að óhjákvæmileg sjónlína sé milli melhólsins og Hengilssyllna. Verði því að leggja til grundvallar að rauðleiti melhóllinn sé fyrir framan Kýrgilið á þeim stað sem stefndi miði við og merkur sé p4 á dómskjali 3 og pK í úrskurðarkorti óbyggðanefndar. Beri því að staðfesta mörk afréttarins að sunnan og austan eins og þau séu dregin í dómi Hæstaréttar nr. 198/2009 frá 3. júní 2010, þ.e. „Hengilssyllur og síðan í rauðleitan Melhnjúk fyrir framan Kýrgilshnjúka. Frá þeim punkti verður línan dregin beint í hæsta hnjúk á Reykjafelli.“ Stefndi tekur á hinn bóginn undir kröfur stefnanda að því leyti að viðurkennt verði að land það á Hellisheiði sem hann hafi keypt úr nánar tilgreindum jörðum í Ölfusi og liggi sunnan Ölfusafréttar sé eignarland en ekki þjóðlenda. Stefndi telur að allar jarðir í Ölfusi, eins og þær séu afmarkaðar í landamerkjabréfi, séu eignarland eins og aðrar jarðir í Árnessýslu. Stefndi byggir á almennum reglum eignarréttar og vísar til meginreglna í eignarrétti, einkum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi vísar einnig til laga nr. 6/1986, laga nr. 58/1998, einkum 1. gr., 5.gr., 15. gr. og 17. gr., mannréttindasáttmála Evrópu, einkum 2. og 6. gr. og 1. gr. 1. samningsviðauka. Stefndi byggir kröfu um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps. Þessi stefndi fellst á niðurstöðu óbyggðanefndar um staðsetningu hins rauðbleika melhóls og sé niðurstaða óbyggðanefndar rétt um mörk jarða og afréttar en engin rök mæli með staðsetningu stefnanda á melnum og geti sú staðsetning aldrei verið merkjapunktur eða hornmark milli hinna stefndu sveitarfélaga. Stefndi vísar til greinargerða Gylfa Más Guðbergssonar, prófessors frá 1988 og 1996 og segir melhólinn sem Gylfi nefni þann sama og nefndin hafi miðað við í úrskurði sínum (punktur 4). Stefndi tekur undir mótmæli meðstefnda að því er varðar túlkun orðsins sjónhending og tekur fram að enginn ágreiningur hafi verið um afmörkun Grafningsafréttar eða sveitarfélaganna um ómunatíð. Hafi niðurstaða nefndarinnar verið í samræmi við það. Þá vísar stefndi til landamerkjalýsingar frá 2. júní 1978, sem rituð hafi verið af Ársæli Hannessyni, þáverandi oddvita, en hún sé í samræmi við skráningu afréttarmarka Ölfus- og Grafningshrepps frá 22. maí 1886 sem og landamerkjabréfa aðliggjandi jarða. Stefndi byggir á almennum reglum eignarréttar og vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998 og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá byggir hann á meginreglum eignarréttar um nám, töku og not sem og hefðarlögum nr. 14/1905. Hann vísar til laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu Birkis og Kristjáns. Stefndu byggja á því að óumdeilt sé að þverlína sem skilji að heimalönd og afrétt, sé dregin úr Reykjafelli en það sé hornmark Hjallatorfu og Kolviðarhóls.Línan sé síðan dregin úr þeim punkti í hornmark milli Reykjatorfu, Stóra-Saurbæjar og Ölfusvatnstorfu og sé þetta einnig óumdeilt.Hafi þverlínan verið samþykkt með dómsátt 4. desember 1970 en ágreiningur hafi verið milli eigenda Ytri Þurár og eigenda Núpa um landamerki milli jarðanna.Hafi landamerkin verið dregin á uppdrátt er sýni þverlínu úr Reykjafelli í rauðleitan melhnjúk, hornmark Reykjatorfu, Stóra-Saurbæjar og Ölfusvatnstorfu.Hafi þessi merki sem og þverlínan verið samþykkt af öllum hlutaðeigandi og verið staðfesting á því sem gengið hefði verið út frá um afmörkun afréttar og heimalanda jarða á svæðinu.Hafi Gylfi Már Guðbergsson landfræðingur einnig kannað þessi mörk árið 1990 og taldi hann umrædda þverlínu vera línu sem dregin væri úr hæsta punkti Stóra Reykjafells (eystra horn þess) í hornmark milli Reykjatorfu, Stóra-Saurbæjar og Ölfusvatnstorfu. Stefndu benda á að með þinglýstum leigusamningi milli eiganda Núpa og Skátafélags Reykjavíkur frá 1943 og 1947 hafi fylgt teikning af svæðinu sunnan í Skarðsmýrarfjalli. Það land og allir skálarnir séu sunnan þeirrar línu en skálinn í Hreysi í mynni Innstadals sé norðan línunnar, enda leigður úr afréttarlandi Ölfushrepps. Sá skáli sé hins vegar sunnan kröfulínu stefnanda. Stefndu byggja á því að ekki sé unnt að leggja til grundvallar lögfestur fyrir jörðina Núpa frá 1817 og 1827 en þær séu einhliða yfirlýsingar viðkomandi landeigenda sem ekki hafi verið samþykktar af eigendum aðliggjandi jarða.Hafi með þessum einhliða yfirlýsingum verið gerð tilraun til að færa land Núpa mun austar en réttur hafi staðið til og lýsing þess önnur en landamerkjabréf hlutaðeigandi jarða greini. Þá hafi breytt staðfærsla Helluvaðs í Hengladalsá rétt ofan kröppu beygjunnar við ána á suðvesturhorni Reykjatorfulandsins þau áhrif að ekki sé unnt að skera land Litla-Saurbæjar. Með skiptum á staðfærslu Hellu- og Lambavaðs samkvæmt lögfestunum gömlu og fleiri gögnum skeri það horn ekki land Litla Saubæjar eins og fyrri staðfærslur hafi gert. Samkvæmt landamerkjum Reykjatorfu sé Helluvað hornmark Reykjatorfulands til suðvesturs og styðji það einnig sjónarmið stefndu. Stefndu byggja á að afmörkun lands Litla-Saurbæjar gagnvart afrétti sé í samræmi við lýsingar á merkjum Ölfusafréttar, þ.e. lýsingu oddvita Selvogsafréttar frá 19. apríl 1979 og lýsingu hreppstjóra Ölfushrepps frá 28. febrúar 1920.Séu þessar lýsingar í góðu samræmi við landamerkjalýsingar aðliggjandi jarða sem gerðar hafi verið í lok 19. aldar.Hafi landamerkjum þeirra jarða sem liggja að Ölfusafrétti verið þinglýst og þær færðar í landamerkjabók án þess að nokkrar athugasemdir eða mótmæli hafi fyrr eða síðar komið fram.Þá sé um að ræða eðlilega línu milli tveggja óumdeilanlegra landamerkjapunkta í lýsingum aðliggjandi jarða og sé þessi afmörkun á landi ofan fjalls samþykkt og óumdeild gagnvart því landi sem nefnt sé afréttur. Stefndu byggja á því að land Litla-Saurbæjar ofan fjalls sé eignarland en geti ekki talist þjóðlenda.Fyrir liggi þinglýstar merkjalýsingar auk þess sem heimildir um landnám svæðisins, þ.e. landnám Ingólfs Arnarsonar á öllu svæðinu styðji eignarheimild þeirra.Hafi landamerki jarðanna verið athugasemdalaus fram til þessa, bæði af hálfu einkaaðila sem og almannavaldinu.Hafi orðið aðilaskipti að jörðum frá því landamerkjalýsingar voru gerðar og þær lagðar til grundvallar við kaup og sölu þeirra, veðsetningu og aðra ráðstöfun og hagnýtingu.Verði land innan þinglýstra landamerkjabréfa ekki tekið af eigendum þess nema með eignarnámi og þá gegn fullum bótum.Þá hafi Hæstiréttur staðfest þá afstöðu óbyggðanefndar að löglíkur séu fyrir því að jarðir innan þinglýstra landamerkja séu beinum eignarrétti undirorpnar.Fyrir liggi landamerkjalýsing fyrir jörð stefndu frá 1890 og hafi hún verið lesin á viðeigandi manntalsþingi og innfærð í landamerkjabók.Beri þessum lýsingum saman við lýsingar á merkjum aðliggjandi jarða og hvorki sé né hafi verið ágreiningur um merkin í ómunatíð.Hafi umboðsmenn opinbers valds hvorki fyrr né síðar dregið merkjalýsingar jarðanna í efa í orði eða verki.Þvert á móti hafi íslenska ríkið byggt samskipti sín við eigendur jarðanna á því að allt land innan þinglýstra merkja væri háð einkaeignarrétti eiganda.Hafi lánastofnanir og opinberir sjóðir tekið veð í öllu landi innan þinglesinna landamerkja og veðskuldabréfum hafi verið þinglýst án athugasemda.Þá hafi eignarréttur stefndu verið virtur af öðrum og hafi þeir því haft réttmætar væntingar til þess að landið sé háð einkaeignarrétti þeirra.Eignarrétturinn njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu.Sé því einfaldlega ekki hægt að upphefja eignarrétt stefndu sem hafi í ljósi eignarheimilda sinna og viðurkenningar ríkisvaldsins haft réttmætar ástæður til að vænta þess að þetta land jarðarinnar væri beinum eignarrétti háð. Stefndu byggja á því að allri óvissu um merki jarða hafi verið eytt með setningu landamerkjalaga hinna eldri og hinna nýrri að því er varði þær jarðir sem þá hafi verið gerð landamerkjabréf fyrir og þau afhent til þinglýsingar og þinglesin athugasemdalaust. Með löggjöfinni hafi ekki einungis verið stuðlað að því að merki væru sett niður milli jarða heldur hafi útvegun lánsfjár verið auðvelduð og unnt að veðsetja jarðirnar. Þá hafi jarðamat verið gert áreiðanlegra, m.a. vegna skattlagningar. Hafi lögin því verið skref í þá átt að flytja íslenskan landbúnað inn í nútímalegra hagkerfi. Stefndu hafna því að þeim verði gert skylt að rekja eignarheimildir sínar annað og lengra en til þinglesinna eignarheimilda sinna og landamerkjaskráa.Hafi allri óvissu um merki jarða verið eytt með setningu landamerkjalagaog gerð landamerkjabréfa sem þinglýst hafi verið athugasemdalaust. Verði stefndu ekki gert skylt að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en landeigendum í landinu. Þau rök að enginn hafi verið til fyrirsvars þegar að endimörkum jarðarinnar til landsins hafi komið standist ekki. Ef afréttur í sameign byggðarmanna var næstur mörkum jarða og eigandi fjalljarðar leitaðist við að færa út landamerki síns lands inn til landsins hefði eigendum afréttarins verið að mæta. Sé augljóst að bændur á innstu jörðum hefðu ekki komist upp með að draga sér land af afréttinum án viðbragða sameigenda. Stefndu telja að hinar misgömlu heimildir Landnámu hafi ekkert gildi sem heimildir um merki jarða. Þá hafi réttarreglur settar eftir að landnámi lauk vart neina þýðingu um landnámið sjálft, enda hafi landnáminu verið lokið þegar ríki hafi verið stofnað á Íslandi. Hvorki reglur þjóðveldistímans né reglur Jónsbókar frá konungstímanum geti orkað á stofnun réttinda á landnámstímanum. Stefndu hafi sýnt fram á að land það sem sé innan þinglesinna merkja hafi verið óbreytt í ómunatíð og verði ekki haggað nema með breytingu á stjórnskipan landsins. Sú krafa að stefndu sanni nú að þeir eða forverar þeirra eigi það land sem þeir hafi keypt og/eða eignast lögum samkvæmt á grundvelli fullkominna eignarheimilda, eigi sér enga lagastoð og ekki sé unnt að réttlæta þá kröfu með skynsamlegum rökum. Reyndar sé það þannig að lýsingar í Landnámu í þessu tilviki styðji ótvírætt við þinglýstar eignarheimildir jarðareigenda á svæðinu. Hafi ætíð verið litið á það land, sem falli innan þjóðlendulínu óbyggðanefndar sem hluta af landi viðkomandi jarða. Sé því enginn vafi um einkaeignarrétt þeirra. Stefndu vísa til þess að reglur um ómunahefð séu viðurkenndar þegar ekki sé öðrum heimildum fyrir að fara.Þegar landamerkjalögin 1882 komu til framkvæmda hafi eigendur jarða sem ekki höfðu skjalleg gögn til sönnunar um eignarréttinn getað stuðst við ómunahefð.Hafi sú niðurstaða orðið í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 1997 í máli hinna helgu klaustra gegn Grikklandi, en þar hafi notkun frá ómunatíð komið í stað skjallegrar eignarheimildar. Frá ómunatíð merki að sjálfsögðu ekki annað en örfáa mannsaldra. Að því er varðar þau rök íslenska ríkisins að innan merkja jarða gildi tvenns konar ólögfest eignarform taka stefndu fram að innan landamerkja gildi aðeins beinn eignarréttur eiganda jarðarinnar og ríkinu hafi ekki tekist að að færa nein söguleg eða lögfræðileg rök fyrir því að heimilt sé að skipta jörð að álitum í einkaeign eiganda og annars konar eign eiganda, sem sé í raun háð eignarrétti ríkisins og teljist þjóðlenda. Óbyggðanefnd hafi í fyrri úrskurðum sínum staðfest að heimaland jarðar nái til alls lands henni tilheyrandi innan landamerkja, eins og við eigi í tilviki stefndu. Stefndu hafna þeirri skoðun að skilyrði fyrir eignarrétti sé að land hafi verið í heilsársnotum.Hafi allt land stefndu verið nýtt hvort sem verið hafi til beitar eða annarra nota árið um kring í ómunatíð og geti það ekki skipt máli fyrir vernd eignarréttar hversu mikið eða oft eigandi noti land. Stefndu fallast ekki á það sjónarmið að hægt sé að krefjast þess að landamerki jarða sem snúi inn til landsins verði endurskoðuð vegna þess að þau séu ekki samþykkt.Enginn lagaáskilnaður sé um slíkt og þá hafi íslenska ríkið í reynd samþykkt þessi merki eins og að framan getur.Hafi merkin verið átölulaus í ómunatíð og jafnframt verið samþykkt af hálfu sveitarfélagsins. Stefndu eru sammála niðurstöðu óbyggðanefndar hvað varðar eignarheimildir Litla-Saurbæjar og að réttargæslustefndi geti ekki talið til réttinda á þessu landi en hins vegar segjast þeim ósammála nefndinni um inntak eignarráðanna eins og rakið hefur verið. Stefndu lýsa í greinargerð sinni eignarheimildum sínum að jörðunum og þeim löggerningum sem gerðir voru af því tilefni frá 1936.Samkvæmt því skiptist jörðin Litli Saurbær upp í tvær jarðir þegar Sverrir heitinn Jónsson stofnaði nýbýlið Litla- Saurbæ II.Sá hluti sem talinn hafi verið að tilheyrði jörðinni ofan fjalls hafi þó áfram verið hluti af jörðinni Litla-Saurbæ I ef frá er talin 20 ha spilda sem eigandi jarðarinnar hafi ráðstafað til Sverris heitins með afsölum 26. ágúst og 14. september 1953.Stefndu vísa síðan til eftirfarandi niðurstöðu óbyggðanefndar varðandi réttindi Litla-Saurbæjar ofan fjalls:„Hinn 27. september 1986 var gefið út afsal fyrir jörðinni Litla-Saurbæ I til Kristins Sigurðssonar.Með afsalinu var þó undanskilið land jarðarinnar ofan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpið eins og beinlínis er tekið fram í afsalinu.Að því gættu yfirfærðust engin réttindi yfir því landi með afsalinu og ekkert hefur komið fram sem rennir stoðum undir að Kristinn hafi með öðru móti öðlast réttindi yfir því landi.Í samræmi við þá meginreglu eignarréttar að sá sem afsalar fasteignaréttindum getur ekki ráðstafað víðtækari rétti en hann sjálfur á gat Kristinn ekki afsalað fasteignaréttindum ofan vegarins.Í afsali Kristins Sigurðssonar frá 20. nóvember 1987 til Guðmundar Birgissonar og Aðalsteins Karlsonar var tekið fram að ekki fylgdi með í kaupunum fyrrgreind 20 ha spilda ofan vegar sem ráðstafað hafði verið til Sverris Jónssonar.Af þessu er nærtækt að draga þá ályktun að annað land ofan vegarhafi átt að fylgja með í kaupunum.Svo sem hér hefur verið rakið var Kristinn hins vegar ekki bær til að ráðstafa því landi og því yfirfærðust engin réttindi til þess lands með afsalinu.Af þeim sökum gátu jafnframt rétthafar samkvæmt umræddu afsali ekki skipt út landi á þessu svæði og síðan selt það land til Orkuveitu Reykjavíkur með kaupsamningi sama dag.Með umræddum gerningum öðlaðist því Orkuveitan engan rétt til lands Litla-Saurbæjar ofan fjalls.“ Hafi óbyggðanefnd því komist að þeirri niðurstöðu að við sölu Litla-Saurbæjar I með afsali 27. september 1986 hafi fasteignaréttindi ofan fjalls verið undanskilin og að stefndi Kristján og Sverrir séu eigendur þess afnotaréttar í krafti ráðstöfunar á því landi með yfirlýsingum milli systkina sinna og barna Jóns Helgasonar sem áður hafi verið eigandi Litla-Saurbæjar.Stefndu segjast ekki sammála óbyggðanefnd varðandi inntak eignarráða þeirra til landsins og taka því undir kröfu stefnanda að því er varðar ógildingu á úrskurði nefndarinnar að hluta, þ.e. þeim hluta er taki til lands Litla-Saurbæjar og að mörk þjóðlendu (Ölfusafréttar) verði dregin með þeim hætti sem að framan greinir. Stefndu munu hins vegar fylgja því eftir fyrir dómstólum að umrætt land verði viðurkennt eignarland þeirra verði úrskurður óbyggðanefndar felldur úr gildi.Ljóst sé hins vegar að stefnandi geti ekki talið til réttinda yfir þessu landi og sé úrskurður nefndarinnar í samræmi við málflutning stefndu frá upphafi. Stefndu vísa til meginreglna um stofnun eignarréttar og eignarráð fasteignareiganda, almennra reglna samninga- og kröfuréttar, laga nr. 46/1905 um hefð, einkum 2., 3. og 6. gr. laganna, jarðalaga nr. 65/1976, 3. tl. 10. gr. laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, sbr. síðar lög nr. 58/1998 og nú lög nr. 40/2002 um fasteignakaup.Þá er byggt á lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem og almennum reglum um nám, tilhögun merkjalýsinga og sönnun fyrir eignarrétti. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök réttargæslustefndu. Réttargæslustefndu gera engar kröfur í máli þessu en taka hins vegar undir kröfugerð stefnanda, bæði hvað varðar aðalkröfu og varakröfu og taka jafnframt undir sjónarmið, málsástæður og lagarök hans. Sá þáttur málsins sem varðar réttargæslustefndu Guðmund A. Birgisson og Steinunni Tómasdóttur mun varða jörðina Litla-Saurbæ og benda þau sérstaklega á að óbyggðanefnd hafi þá skyldu að afla gagna og heimilda um eignar- og afnotaréttindi yfir því landsvæði sem til umfjöllunar er til að tryggja sem best að rétt niðurstaða fáist um einstök álitaefni. Nefndin hafi hins vegar hvorki leitað eftir afstöðu stefnanda né þessara réttargæslustefndu vegna framkominnar kröfu Sverris og Kristjáns Jónssona, en þeir séu tveir af níu fyrrverandi eigendum Litla-Saurbæjar. Hafi þeir á umliðnum árum ítrekað en án árangurs reynt að fá ætluð réttindi sín viðurkennd fyrir dómi en kröfum þeirra hafi jafnharðan verið hafnað. Engar kröfur hafi hins vegar borist frá hinum sjö fyrrverandi jarðareigendum gagnvart þessum réttargæslustefndu og þeim er ekki kunnugt um að þeir hafi haft uppi kröfur gagnvart stefnanda. Með vísan til þessa telja þessi réttargæslustefndu niðurstöðu nefndarinnar um réttindi Litla-Saurbæjar óskiljanlega, en það sé ekki hlutverk nefndarinnar að tjá sig um einkaréttarlegan ágreining milli þessara réttargæslustefndu annars vegar og Kristjáns og Sverris hins vegar. Réttargæslustefndu benda á að í kaupsamningum og afsölum milli þeirra og stefnanda hafi stefndi sveitarfélagið Ölfus fallið frá forkaupsrétti og enn fremur samþykkt landskiptagerð milli jarðanna Stóra- og Litla-Saurbæjar þann 11. febrúar 1999. Skjóti því óneitanlega skökku við að aðalkrafa sveitarfélagsins í þessu máli sé að krefjast sýknu af aðalkröfu stefnanda. Réttargæslustefndu krefjast málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda en í stefnu komi fram að rök stefnanda fyrir því að stefna landeigendum til réttargæslu séu þau að standi úrskurður óbyggðanefndar óhaggaður hafi þeir selt stefnanda hluta af þjóðlendu íslenska ríkisins og skipti niðurstaða dómsmálsins þá verulegu máli að lögum. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 184/2009 vegna sama úrskurðar nefndarinnar hafi máli stefnanda verið vísað frá héraðsdómi. Í því máli hafi aðild réttargæslustefndu verið rökstudd með sama hætti af hálfu stefnanda. Í dómi réttarins komi fram að enga laganauðsyn hafi borið til þess að stefna réttargæslustefndu í máli um ógildingu á úrskurði óbyggðanefndar heldur hafi stefnandi einungis staðið að málsókninni með þessum hætti vegna þeirra hagsmuna sem hann kynni að eiga í framhaldi af efnisdómi. Í dómi réttarins komi fram að réttargæslustefndu hafi í því máli verið veitt gjafsókn samkvæmt heimild í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998 með síðari breytingum, en jafnframt sé ljóst að eins og aðild þeirra sé háttað gæti lagaákvæðið ekki átt við um þá. Hafi stefnandi því verið dæmdur til greiðslu málskostnaðar sem samsvarað hafi dæmdum gjafsóknarkostnaði réttargæslustefndu. Sé því ljóst að réttargæslustefndu eigi ekki rétt á gjafsókn í máli þessu og sé þeim því nauðsyn á að krefja stefnanda um málskostnaðinn. Niðurstaða. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands upp kveðnum 27. janúar 2009 var viðurkenndur fullkominn eignarréttur stefnanda að landsvæðum þeim er hann hafði keypt úr jörðunum Ytri-Þurá, Núpum I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla- Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar í sveitarfélaginu Ölfusi og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi og ákveðið að þar væri engin þjóðlenda. Með dómi Hæstaréttar Íslands upp kveðnum 3. júní 2010 í málinu nr. 184/2009 var málinu hins vegar vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar segir svo: „Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur aðaláfrýjanda og stefndu með stefnu 20. desember 2006, þar sem hann krafðist að úrskurðir óbyggðanefndar 31. maí 2006 í málum nr. 5/2004 og 6/2004 yrðu að hluta felldir úr gildi og viðurkennt að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar væru um línu samkvæmt framlögðum uppdrætti úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól, sem aðallega yrði talinn vera upp af Kýrgili, en til vara á sama stað og óbyggðanefnd hafði komist að niðurstöðu um. Gagnáfrýjandi krafðist þess jafnframt að viðurkennt yrði að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur í Grímsnes- og Grafningshreppi væru um línu frá tilteknum punkti í Hengilssyllum að rauðbleika melhólnum, sem yrði fundinn staður aðallega og til vara á sama hátt og áður greinir. Að auki krafðist gagnáfrýjandi að viðurkenndur yrði fullkominn eignarréttur sinn „að landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr framannefndum jörðum og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi.“ Aðaláfrýjandi og stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur kröfðust báðir sýknu af kröfum gagnáfrýjanda. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus krafðist einnig sýknu af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en lýsti sig á hinn bóginn sammála varakröfu hans um „línu sem skilur að heimalönd jarða í Ölfusi og Ölfusafrétt“, svo og „sýknukröfu stefnanda á þjóðlendukröfu ríkisins.“ Gagnáfrýjandi stefndi þeim sömu til réttargæslu í héraði og hann stefnir í því skyni fyrir Hæstarétt og létu þau málið þar til sín taka í sama mæli og hér fyrir dómi. Í dómsorði hins áfrýjaða dóms var auk ákvæða um málskostnað og gjafsóknarkostnað mælt fyrir um það eitt að viðurkenndur væri „fullkominn eignarréttur stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur, að landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr jörðunum Ytri-Þurá, Núpum I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar í Sveitarfélaginu Ölfusi og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi og er þar engin þjóðlenda.“ Með þessu var hvorki tekin afstaða til kröfu gagnáfrýjanda um að ógiltir yrðu að hluta úrskurðir óbyggðanefndar í málum nr. 5/2004 og 6/2004 eða um mörk Ölfusvatns og Hagavíkur né til þess þáttar í kröfu hans, sem varðaði norðurmörk áðurnefndra jarða. Líta verður svo á, eins og óumdeilt virðist vera samkvæmt málflutningi aðilanna fyrir Hæstarétti, að í forsendum hins áfrýjaða dóms hafi verið hafnað að svokallaður rauðbleikur melhóll væri þar, sem gagnáfrýjandi hefur haldið fram, og lögð þess í stað til grundvallar niðurstaða óbyggðanefndar um það atriði. Um þetta meginágreiningsefni aðilanna verður þó ekkert ráðið af dómsorði hins áfrýjaða dóms nema þá helst það gagnstæða, enda segir þar að viðurkenndur sé eignarréttur gagnáfrýjanda að landsvæðum, sem hann hefur keypt úr fyrrnefndum jörðum, en eftir hljóðan samninga hans við réttargæslustefndu tóku þau kaup mið af svokallaðri þverlínu 2 á uppdrætti Forverks ehf. frá október 1998, sem dregin var úr Reykjafelli að melhólnum eins og gagnáfrýjandi taldi að finna ætti honum stað. Auk þessa skortir mjög á að viðhlítandi röksemdir hafi verið færðar fyrir niðurstöðu héraðsdóms. Af þessum ástæðum væru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til dómsálagningar á ný ef annað kæmi ekki til. Eins og áður greinir krefst gagnáfrýjandi þess aðallega fyrir Hæstarétti að viðurkennt verði að norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Eystri-Þurár I, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar séu gagnvart Ölfusafrétti um línu úr eystra horni Reykjafells í rauðbleikan melhól upp af Kýrgili, svo og að mörk Ölfusvatns og Hagavíkur séu um línu frá sama melhól í punkt við Hengilssyllur á mörkum Hagavíkur og Nesjavalla, en til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms. Aðalkrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti svarar efnislega til aðalkröfu hans í héraði að því tvennu frágengnu að annars vegar tekur krafan hér fyrir dómi um norðurmörk jarða jafnframt til Eystri-Þurár I, sem ekki var getið í kröfugerð í héraði, og hins vegar er ekki lengur höfð berum orðum uppi krafa um að úrskurðir óbyggðanefndar í málum nr. 5/2004 og 6/2004 verði að hluta ógiltir. Um fyrrnefnda atriðið er þess að gæta að ekki eru skilyrði samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum til að gagnáfrýjandi fái komið að fyrir Hæstarétti kröfu, sem ekki var gerð í héraði. Um það síðarnefnda verður að líta til þess að samkvæmt a. lið 7. gr. laga nr. 58/1998 er það hlutverk óbyggðanefndar að skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra gagnvart eignarlöndum, en slíkur úrskurður er endanlegur sé honum ekki hnekkt með dómi, sbr. 1. mgr. 19. gr. laganna. Dómur um að viðurkenndur væri eignarréttur gagnáfrýjanda að landi, sem eftir úrskurði óbyggðanefndar telst til þjóðlendna, gæti ekki einn og sér fellt hann að hluta úr gildi. Að því virtu má skýra kröfugerð gagnáfrýjanda með hliðsjón af málatilbúnaði hans að öðru leyti á þann veg að hún taki eins og fyrir héraðsdómi til þessa atriðis. Svo sem fyrr var getið var í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 tekin afstaða til þess hverjir nytu réttinda yfir afrétti innan þjóðlendu á svæðinu sunnan Ölfusafréttar og norðan jarðanna Ytri-Þurár, Eystri Þurár I, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar, eins og mörk þessarar þjóðlendu voru ákveðin í úrskurðinum. Að því leyti, sem þessi réttindi gátu tengst jörðinni Litla-Saurbæ, komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að Sverrir Jónsson og Kristinn Jónsson nytu þeirra. Af þeim sökum verður ekki leyst að efni til úr kröfu um ógildingu ákvæða um þessa þjóðlendu í úrskurði óbyggðanefndar án þess að síðastnefndir menn eigi aðild að máli til sóknar eða varnar. Stendur þá eftir krafa gagnáfrýjanda um að viðurkennd verði nánar tiltekin norðurmörk jarðanna Ytri-Þurár, Núpa I, II og III, Vatna, Kröggólfsstaða, Þúfu, Litla-Saurbæjar og Stóra-Saurbæjar. Eftir gögnum málsins er gagnáfrýjandi ekki eigandi þessara jarða, heldur keypti hann með fyrrgreindum samningum frá 8. janúar og 3. febrúar 1999 land, sem áður hafði verið skilið frá jörðunum með landskiptum og taldist því ekki lengur hluti þeirra. Þessi krafa gagnáfrýjanda er þannig eftir orðanna hljóðan ekki í því horfi að fært yrði að taka hana til greina með dómi. Fyrir héraðsdómi gerði gagnáfrýjandi að endingu sjálfstæða kröfu um að viðurkenndur yrði eignarréttur hans að „landsvæðum þeim er hann hefur keypt úr framannefndum jörðum og er þinglýstur eigandi að og liggja að mörkum afréttar Ölfuss í Sveitarfélaginu Ölfusi og Grímsnes- og Grafningshreppi.“ Að öllu öðru frágengnu væri þessi krafa heldur ekki tæk til efnisdóms, enda er einskis getið í henni um hver þessi landsvæði séu, hvernig þau séu afmörkuð eða um hvaða kaup sé þar að ræða. Að öllu þessu virtu eru þeir annmarkar á málatilbúnaði gagnáfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.“ Stefnandi hefur nú höfðað mál á hendur sömu aðilum og áður að viðbættum þeim Birki Kristjánssyni og Kristjáni Jónssyni vegna Litla-Saurbæjar. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 27. október 2003 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði sem tekur yfir sveitarfélög í Gullbringu- og Kjósarsýslum, auk þess hluta Árnessýslu sem nefndin hefur ekki þegar tekið afstöðu til, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið fjórða sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum frá 31. maí 2006 að landsvæði það sem hér er til meðferðar væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Ágreiningur er með aðilum um staðsetningu rauðleits melhóls en hann er hornmark Reykjatorfu og Ölfusvatns (með Hagavík og Króki) í Grafningshreppi hinum forna. Stefnandi heldur því fram að hnúkurinn liggi upp af og norðanvert við Kýrgil en af hálfu stefndu í máli þessu er á því byggt að hann liggi fyrir framan Kýrgilið. Við vettvangsgöngu nefndarinnar með lögmönnum aðila mun Raufarberginu hafa verið fundinn staður og taldi nefndin það kennileiti liggja nær þeim melhól sem stefndu miða við og hafi ekki fundist neitt annað kennileiti nærri þeim stað sem stefnandi miði við. Taldi nefndin að ráða mætti af landamerkjabréfum Reykjatorfunnar frá 1884 og jarðanna Króks og Ölfusvatns með hjáleigunni Hagavík frá 1885 að melhóllinn liggi í grennd við Raufarberg. Ekki verður fram hjá því litið að ekki var ágreiningur um staðsetningu hólsins í máli sem sveitarfélagið Ölfus höfðaði gegn íslenska ríkinu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 198/2009. Í vettvangsgöngu í tengslum við rekstur þessa máls var gengið á hól þann er stefnandi telur að sé hinn rauðbleiki melhóll. Að mati dómsins skar hóllinn sig ekki úr landslaginu með þeim hætti að fallast beri á að um kennileiti sé að ræða sem ráði landamerkjum. Má deila um hvort um hól sé að ræða, en um er að ræða brekku í norðanverðu Kýrgili frekar en hól. Þá varð ekki séð að litur hans væri með þeim hætti að hann skæri sig úr landslaginu á þessu svæði. Verður því ekki talið að stefnanda hafi tekist að hnekkja niðurstöðu óbyggðanefndar um staðsetningu hólsins við vettvangsgöngu dómsins eða með öðrum hætti og verður við það miðað að sá rauðbleiki sé á þeim stað sem miðað var við í úrskurði nefndarinnar og raunar hefur verið staðfest í síðastgreindum dómi Hæstaréttar. Í því máli felldu aðilar sig við niðurstöðu óbyggðanefndar um afmörkun Selvogs- og Ölfusafréttar, þar á meðal gagnvart eignarlandi Kolviðarhóls. Deilt var um hvort land á afréttinum væri háð beinum eignarrétti sveitarfélagsins, svo sem aðallega var krafist að yrði viðurkennt að öllu leyti, en til vara að nánar tilteknum hluta. Í dómi Hæstaréttar er tekið fram að samhliða máli þessu hafi á báðum dómstigum verið rekið mál Orkuveitu Reykjavíkur á hendur íslenska ríkinu, sveitarfélaginu og fleirum, sbr. hæstaréttarmálið nr. 184/2009, en það lúti að mörkum áðurnefnds eignarlands Orkuveitunnar og þjóðlendu, þar á meðal gagnvart Selvogs- og Ölfusafrétti. Segir í dóminum að þótt dómkrafa áfrýjanda (sveitarfélagsins Ölfuss) um viðurkenningu á eignarrétti sínum að öllum afréttinum taki þannig að hluta til lands, sem Orkuveita Reykjavíkur geri eignartilkall til, varði úrlausn um þá kröfu ekki hagsmuni Orkuveitunnar á þann hátt að nauðsyn hefði borið til aðildar hennar að máli þessu, enda sé dómur í því, sem meðal annars verði að reisa á sammæli áfrýjanda og stefnda um merki Selvogs- og Ölfusafréttar, ekki bindandi fyrir aðra en þá, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Óumdeilt er í máli þessu að aldrei hefur verið búið á hinu umdeilda svæði og verður fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að það kunni að einhverju leyti eða öllu hafa verið innan upphaflegs landnáms. Þá verður fallist á þá niðurstöðu nefndarinnar að svæðið hafi verið tekið til sumarbeitar og annarra takmarkaðra nota. Stefnandi segist eiga mikilla hagsmuna að gæta á umræddu svæði en hann mun á árunum 1999 til 2001 hafa keypt hluta jarða í Ölfusi til orkunýtingar. Eins og notkun svæðisins hefur verið háttað er það álit dómsins með hliðsjón af framansögðu og með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum, sérstaklega í máli nr. 189/2009, að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að landeigendur í Ölfusi, sem stefnandi leiðir rétt sinn frá, hafi unnið eignarhefð á svæðinu, hvorki að öllu leyti né að hluta til. Verður kröfu stefnanda samkvæmt fyrsta kröfulið því hafnað og staðfestur sá úrskurður óbyggðanefndar að umrætt landsvæði sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Stefnandi gerði 8. janúar 1999 sex samninga um kaup á samfelldu landi „ofan fjalls“ að norðvestanverðu úr jörðum í Ölfushreppi, nú stefnda Sveitarfélaginu Ölfusi, en í öllum tilvikum höfðu seljendurnir hver fyrir sitt leyti áður greint þetta land frá jörðunum með landskiptagerðum. Í samningunum var um nánari afmörkun hins keypta lands vísað til uppdráttar, sem Forverk ehf. hafði gert í október 1998. Á uppdrættinum voru hnitasettir punktar, sem sýndu ný mörk jarðanna gagnvart suðausturjaðri þessa lands, svo og mörk landsins í norðvestur móts við Ölfusafrétt. Síðastnefndu mörkin voru að vestan dregin frá stað, sem nefndur var „eystra horn á Reykjafelli“, en tekið var fram að ágreiningur væri um legu markalínunnar þaðan til austurs, sem ætti að enda í rauðleitum melhnúk. Um þann endapunkt voru sýndir tveir kostir og dregnar að þeim beinar línur, en sú syðri var nefnd þverlína 1 og sú nyrðri þverlína 2. Hér er um að ræða sama rauðleita melhnúk og áður var getið sem hornpunkts jarða og sveitarfélaga, sem deilt var um fyrir óbyggðanefnd í máli nr. 5/2004. Tveir af áðurnefndum kaupsamningum gagnáfrýjanda voru gerðir annars vegar við réttargæslustefndu Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur og Karitas Halldóru Gunnarsdóttur og hins vegar réttargæslustefnda Ara Eggertsson, en samanlagt keypti þar stefnandi 809 ha af óskiptu landi, sem áður heyrði til jarðanna Ytri-Þurár og Eystri-Þurár I, og var tekið þar fram að 14 ha af því væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrgreindum uppdrætti. Þriðji samningurinn var gerður við réttargæslustefndu Guðmund A. Birgisson, Siggeir Jóhannsson og Gunnlaug Jóhannsson um kaup á 2.622 ha lands, sem áður var hluti af jörðunum Núpum I, II og III, en þar af voru 316 ha sagðir vera á milli þverlínanna tveggja. Fjórði samningurinn var við réttargæslustefndu Aldísi Eyjólfsdóttur og Jónu Guðnýju Eyjólfsdóttur um kaup á 29,56% hlutdeild jarðarinnar Vatna í óskiptu landi með jörðunum Kröggólfsstöðum og Þúfu, en þetta óskipta land taldist samtals 590 ha, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og 2. Fimmti samningurinn var gerður við réttargæslustefndu Jón Guðmundsson, Friðrik Kristjánsson, Björn Kristjánsson, Loftveigu Kristjánsdóttur, Kristin Kristjánsson, Ásgeir Kristjánsson og Gest Kristjánsson um kaup á helmingshlut jarðarinnar Stóra-Saurbæjar í 395 ha óskiptu landi, sem að hinum helmingnum fylgdi jörðinni Litla-Saurbæ I, og var tekið fram að 105 ha af þessu landi væru á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á uppdrættinum. Sjötti samningurinn var við réttargæslustefndu Guðmund A. Birgisson og Steinunni Tómasdóttur um kaup á eignarhlut Litla-Saurbæjar I í síðastnefndu óskiptu landi. Á þessa sex samninga var færð áritun um að Ölfushreppur hafi 11. febrúar 1999 hafnað forkaupsrétti að hinu selda landi, svo og áritun fjármálaráðuneytisins 8. apríl sama ár um að fallið væri frá forkaupsrétti. Þessum samningum mun öllum hafa verið þinglýst, en afsöl á grundvelli þeirra voru gefin út til stefnanda 21. apríl 1999. Auk þessa gerði stefnandi samning 3. febrúar 1999 við stefnda íslenska ríkið um kaup á hlutdeild jarðanna Kröggólfsstaða og Þúfu, samtals 70,44%, í áðurnefndu óskiptu landi með jörðinni Vötnum. Í þessum samningi, sem undirritaður var af landbúnaðarráðherra fyrir hönd ríkisiins, var á sama hátt og í kaupsamningi stefnanda við réttargæslustefndu Aldísi og Jónu Guðnýju um hlutdeild Vatna í þessu óskiptu landi greint frá því að það væri samtals 590 ha að stærð, þar af 111 ha á milli þverlínu 1 og þverlínu 2 á fyrrgreindum uppdrætti. Í sambandi við þetta var svofellt ákvæði í samningi stefnanda við ríkið, sem átti sér ekki hliðstæðu í hinum kaupsamningunum sex: „Aðilum samnings þessa er kunnugt um, að ágreiningur kunni að rísa um landamerki jarðanna gagnvart afrétti Ölfushrepps, þ.e. hvort þverlína 1 eða þverlína 2, á uppdrætti (teikninganr. 01) Forverks hf. í mælikvarðanum 1:50000, dags. í október 1998, skuli gilda. Kaupandi lýsir því yfir að hann taki alla áhættu sem af þeim ágreiningi, ef upp kemur, kann að hljótast og muni halda seljanda skaðlausum vegna þessa.“ Þessum kaupsamningi var þinglýst og afsal á grundvelli hans gefið út 22. ágúst 2000. Að fenginni framangreindri niðurstöðu um staðsetningu hins rauðbleika melhóls verður staðfest niðurstaða óbyggðanefndar um norðurmörk framangreindra eignarlanda stefnanda í Ölfusi. Eins og rakið hefur verið hér að framan afsalaði stefndi íslenska ríkið landi Kröggólfsstaða og Þúfu til stefnanda að fenginni heimild Alþingis. Stefnandi segist hafa í umræddum kaupum gætt ýtrustu varfærni og ekki gengið frá kaupsamningum fyrr en löggjafinn hafði heimilað að selja stefnanda hluta af umræddum jörðum sem fullkomið eignarland. Þá hafi þessi stefndi viðurkennt landamerkjabréf annarra jarða í þessu máli með því að falla frá forkaupsrétti og árita alla samninga. Taldi stefnandi að einungis gæti risið upp ágreiningur um hvort miða skyldi við þverlínu 1 eða 2 að því er mörk afréttar varðaði. Þrátt fyrir þessa gerninga gerði stefndi íslenska ríkið hins vegar þá kröfu fyrir óbyggðanefnd að stór hluti þess lands sem hann seldi stefnanda teldist til þjóðlendu. Hvað sem því líður varð við gildistöku þjóðlendulaganna að ákvarða mörk þjóðlendu og eignarlands án tillits til þess hvort landareignir hefðu gengið kaupum og sölum og skipti í því sambandi ekki máli hverjir voru aðilar að þeim samningum. Stefnandi gat ekki vænst þess að sala ríkisins á sínum hluta á umræddum jörðum eftir gildistöku þjóðlendulaga tryggði að ítarleg könnun óbyggðanefndar leiddi til þess að ekki yrði talið að landsvæðin teldust til þjóðlendu. Verður því ekki fallist á annan kröfulið stefnanda. Að fengnum framangreindum niðurstöðum um staðsetningu hins rauðbleika melhóls og með vísan til þeirra raka er að framan greinir ber einnig að hafna þriðja kröfulið stefnanda. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaðan í máli þessu sú að stefndu verða sýknaðir af kröfum stefnanda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti en því að stefnanda verður gert að greiða 400.000 krónur vegna málskostnaðar réttargæslustefndu Guðmundar A. Birgissonar, Aldísar Eyjólfsdóttur, Jónu Guðnýjar Eyjólfsdóttur, Jóns Guðmundssonar, Friðriks Kristjánssonar, Gests Kristjánssonar, Steinunnar Tómasdóttur, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur og Karitasar Halldóru Gunnarsdóttur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Elínar Smáradóttur hdl., 1.000.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu sveitarfélagsins Ölfuss, Grímsnes- og Grafningshrepps, Birkis Kristjánssonar og Kristjáns Jónssonar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, Ólafs Björnssonar hrl, 600.000 krónur og Óskars Sigurðssonar hrl., 800.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, íslenska ríkið, sveitarfélagið Ölfus, Grímsnes- og Grafningshreppur, Birkir Kristjánsson og Kristján Jónsson, skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Orkuveitu Reykjavíkur í máli þessu. Málskostnaður fellur niður að öðru leyti en því að stefnanda verður gert að greiða 400.000 krónur vegna málskostnaðar réttargæslustefndu Guðmundar A. Birgissonar, Aldísar Eyjólfsdóttur, Jónu Guðnýjar Eyjólfsdóttur, Jóns Guðmundssonar, Friðriks Kristjánssonar, Gests Kristjánssonar, Steinunnar Tómasdóttur, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur og Karitasar Halldóru Gunnarsdóttur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Elínar Smáradóttur hdl., 1.000.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu sveitarfélagsins Ölfuss, Grímsnes- og Grafningshrepps, Birkis Kristjánssonar og Kristjáns Jónssonar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra, Ólafs Björnssonar hrl, 600.000 krónur og Óskars Sigurðssonar hrl., 800.000 krónur.
|
Mál nr. 427/2003
|
Kærumál Kyrrsetning Veðskuldabréf
|
Helstu málavextir eru að gerðarbeiðandi lánaði Sævari F. Sveinssyni 120.000 kr. samkvæmt skuldabréfi 5. nóvember 1981. Með yfirlýsingu 20. desember 1990 var lánið flutt á fasteignina Bólstaðarhlíð 68, Reykjavík, sex herbergja íbúð á þriðju hæð, upphaflega á fjórða veðrétti með uppfærslurétti. Þinglýstur eigandi fasteignarinnar var varnaraðili, Valgerður J. Jónsdóttir. Með yfirlýsingu 17. apríl 1998 var greiðsluskilmálum breytt og varð höfuðstóll skuldarinnar þá 1.492.464 kr. Vanskil urðu á afborgunum en 14. maí 2003 var skuldabréfinu aftur komið í skil. Kvittun fyrir greiðslunni er misvísandi. Annars vegar segir að eftirstöðvar séu engar en hins vegar að ógjaldfallnar, uppfærðar eftirstöðvar með vöxtum séu 843.213 kr. með næsta gjalddaga 1. nóvember 2003.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 5. nóvember 2003. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2003 þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 6. júní 2003 um að hafna því að kyrrsetja fjármuni í eigu varnaraðila Valgerðar sem væru í vörslum varnaraðila Eignamiðlunarinnar ehf. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir sýslumanninn í Reykjavík að kyrrsetja fyrrnefnda fjármuni. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Valgerður J. Jónsdóttir krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og henni dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðilinn Eignamiðlunin ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði veitti sóknaraðili Sævari Friðrik Sveinssyni lán, að fjárhæð 120.000 krónur samkvæmt skuldabréfi 5. nóvember 1981 tryggðu með veði í nánar tilgreindum eignarhluta í fasteigninni við Krummahóla 6 í Reykjavík. Var lánið bundið lánskjaravísitölu. Hinn 4. janúar 1991 var þinglýst yfirlýsingu 10. desember 1990 um flutning á veðskuldinni yfir á tilgreindan eignarhluta í fasteigninni að Bólstaðarhlíð 68 í Reykjavík, sem mun hafa verið í eigu varnaraðilans Valgerðar. Hinn 17. apríl 1998 var gerð breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfsins en skuldari þess var sem fyrr Sævar Friðrik Sveinsson. Var tekið fram að höfuðstóll skuldarinnar væri 1.492.464 krónur miðað við 5. febrúar 1998. Með kaupsamningi 12. maí 2003 seldi varnaraðilinn Valgerður eignarhluta sinn í fasteigninni að Bólstaðarhlíð 68 og eru fjármunir vegna sölunnar sagðir vera í vörslum varnaraðilans Eignamiðlunarinnar ehf. Í kaupsamningnum var ekki getið um að umrætt skuldabréf skyldi hvíla á eigninni. Vanskil urðu á afborgunum skuldabréfsins, en eftir greiðslu gaf sóknaraðili út 14. maí 2003 kvittun til handa Sævari Friðrik Sveinssyni. Sú kvittun er misvísandi. Skjalið ber yfirskriftina „kvittun (fullnaðargreiðsla)” og er sérstaklega tiltekið að eftirstöðvar skuldarinnar séu engar, en hins vegar jafnframt að ógjaldfallnar uppfærðar eftirstöðvar með vöxtum séu 843.213 krónur með næsta gjalddaga 1. nóvember 2003. Í kjölfarið var umrætt veðskuldabréf afhent sýslumanni til aflýsingar og mun því hafa verið aflýst af eign varnaraðila Valgerðar 15. maí 2003. Sóknaraðili kveðst hafa afhent skuldabréfið til aflýsingar vegna misskilnings, en af hálfu varnaraðila Valgerðar er því haldið fram að það hafi verið gert án fyrirvara og eftir samskipti aðila þar að lútandi þannig að sóknaraðili hafi afhent bréfið áritað um heimild til aflýsingar. Sóknaðili leitaði eftir því við sýslumann með bréfi 16. maí 2003 að hann aflýsti bréfinu ekki og jafnframt væri afturkölluð áritun sóknaraðila á veðskuldabréfið um aflýsingu. Þessu hafnaði sýslumaður með bréfi 26. maí 2003 með vísan til þess að aflýsing bréfsins hefði þegar farið fram og yrði það ekki innfært að nýju nema með samþykki núverandi eigenda eignarinnar. Í kjölfar þessarar ákvörðunar fór sóknaraðili þess á leit við sýslumann að hann kyrrsetti fjármuni varnaraðilans Valgerðar, sem væru í vörslum varnaraðila Eignarmiðlunarinnar ehf. Þessari beiðni sóknaraðila hafnaði sýslumaður 6. júní 2003 með vísan til þess að skilyrði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 væru ekki uppfyllt. Eins og að framan er rakið féll niður veðréttur samkvæmt umræddu skuldabréfi við aflýsingu þess af þeim eignarhluta fasteignarinnar Bólstaðarhlíð 68 í Reykjavík, sem áður var í eigu varnaraðilans Valgerðar. Þá liggur fyrir að hún er ekki skuldari samkvæmt umræddu skuldabréfi. Á sóknaraðili því ekki samkvæmt bréfinu lögvarða kröfu á hendur henni um greiðslu peninga. Er því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 fyrir því að unnt sé kyrrsetja eignir varnaraðilans Valgerðar til tryggingar fullnustu skuldar Sævars Friðriks Sveinssonar. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilanum Valgerði kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Lífeyrissjóður starfsmanna Reykjavíkurborgar, greiði varnaraðilanum Valgerði J. Jónsdóttur 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 53/1999
|
Ríkisstarfsmenn Biðlaun Stjórnarskrá Sératkvæði
|
R var tilkynnt um að staða hans hjá Í yrði lögð niður samhliða því að ný lög um grunnskóla nr. 66/1995 gengju í gildi 1. ágúst 1996. Talið var að staða R hefði ekki verið lögð niður fyrr en 1. ágúst 1996 og bæri því að miða réttarstöðu hans, að því er biðlaun varðaði, við lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem gengu í gildi 1. júlí sama árs. Í málinu væri óumdeilt að R hafði tekið við nýju starfi 1. ágúst 1996 og notið hærri launa en í starfinu sem var lagt niður. Uppfyllti hann því ekki skilyrði 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 til biðlauna. Ekki var talið að sú breyting á rétti til biðlaunagreiðslna sem leiddi af lögum nr. 70/1996, að réttur til biðlaunagreiðslna réðist af launamismun eldra og nýs starfs, án tillits til þess hvort það væri hjá ríki eða öðrum aðila, bryti gegn mannréttindaákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna Í af kröfum R.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Hjörtur Torfason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. febrúar 1999 og krefst hann þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 879.033 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 1996 til greiðsludags, en til vara 441.989 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. ágúst 1996 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á kröfum stefnda og niðurfellingar á málskostnaði. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og fram kemur í niðurstöðu hans féllu lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins niður hinn 1. júlí 1996, er gildi tóku lög nr. 70/1996 um sama efni. Staða áfrýjanda sem sálfræðings við Fræðsluskrifstofu Suðurlands var ekki lögð niður fyrr en frá og með 1. ágúst 1996 og ber að miða réttarstöðu hans, að því er biðlaun varðar, við síðargreind lög. Samkvæmt 5. mgr. ákvæðis þeirra til bráðabirgða var áfrýjanda tryggður biðlaunaréttur vegna niðurlagningar stöðunnar í jafnlangan tíma og hann hefði átt samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954. Hins vegar var um bótarétt og bótafjárhæð á biðlaunatíma vísað til 34. gr. hinna nýju laga. Samkvæmt 2. mgr. hennar, sem hér á við, skyldu greiðslur á biðlaunatíma falla niður ef viðkomandi starfsmaður tæki við starfi í þjónustu ríkisins eða annars aðila áður en biðlaunatíminn væri liðinn ef nýja starfinu fylgdu jöfn eða hærri laun, en ef laun væru lægri skyldi greiða honum mismuninn til loka tímabilsins. Varð hér á sú breyting frá 14. gr. laga nr. 38/1954, að réttur til greiðslna á biðlaunatíma réðist af launamismun eldra og nýs starfs án tillits til þess hvort það var hjá ríki eða öðrum aðila. Áfrýjandi tók hinn 1. ágúst 1996 við starfi sálfræðings hjá Skólaskrifstofu Suðurlands, sem rekin er sameiginlega af sveitarfélögum þeim, sem eru aðilar að Samtökum sunnlenskra sveitarfélaga. Er óumdeilt í málinu að áfrýjandi nýtur þar hærri launa en í starfinu, sem lagt var niður, og uppfyllti því ekki skilyrði 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 til að njóta launagreiðslna frá stefnda í sex mánuði eftir niðurlagningu stöðu hans, svo sem hann krefst. Sú breyting, sem gerð var samkvæmt framansögðu á rétti til greiðslna á biðlaunatíma, þykir ekki þess eðlis að brjóti í bága við eignaréttarákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Getur breytingin hvorki talist ómálefnaleg né ósanngjörn. Hún náði og jafnt til allra ríkisstarfsmanna, sem eins stóð á um, og verður ekki talin brot á jafnræðisreglu. Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvörðun um niðurlagningu á stöðu áfrýjanda sem starfs á vegum ríkisins var tekin með lögum nr. 66/1995 um grunnskóla, er gildi tóku 8. mars 1995 og skyldu koma að fullu til framkvæmda hinn 1. ágúst 1996, að áskildu samþykki Alþingis fyrir þann tíma við breytingum á tvennum lögum öðrum og setningu þriðju laganna, er fjalla skyldu um ráðningarréttindi kennara og skólastjórnenda við grunnskóla og tryggja þeim efnislega óbreytt ráðningarréttindi hjá nýjum vinnuveitanda. Réðst ákvörðunin einkum af ákvæðum VIII. kafla laganna um sérfræðiþjónustu við skólana. Átti afnám stöðunnar að fara fram á tilteknum fresti, sem stjórnvöld voru bundin við. Svo fór, að fresturinn var nýttur að fullu, og mun áfrýjandi hafa sinnt starfinu til lokadags. Ekki virðist ástæða til að efast um, að eðlileg nauðsyn hafi ráðið þeirri tilhögun. Hins vegar gerðist það á þessum fresti, að ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins tóku gildi, hinn 1. júlí 1996. Sýnist mál þetta í raun af því risið, að svo vildi til, en ákvæði laganna um afnám stöðu eru frábrugðin fyrri reglum í mikilsverðum atriðum. Málið varðar rétt áfrýjanda til biðlauna á grundvelli þess, að staða hans var lögð niður. Í honum fólust áunnin réttindi, sem meta þarf í ljósi eignarréttarákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ef því er að skipta. Um efni réttarins fór eftir lögum nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þegar umrædd ákvörðun gekk í gildi, en af henni var áfrýjandi ekki síður bundinn en þau stjórnvöld, sem réðu nýtingu frestsins. Eðlilegt var að miða við, að rétturinn héldist í því horfi, hverju sem fram kynni að vinda um hraðann á framkvæmd grunnskólalaganna. Verður sú ályktun enn nærtækari þegar til þess er litið, að viðurkennt var og ákveðið við meðferð þeirra laga á Alþingi, að þörf væri á að fjalla um biðlaunarétt og starfsöryggi þeirra manna, sem lögin næðu til, sbr. fyrrnefndan áskilnað í 57. gr. þeirra. Var því og fylgt eftir með samþykkt laga nr. 72/1996 um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda grunnskóla, sem tóku gildi 1. ágúst 1996 og gerðu þannig kleift að ljúka framkvæmd grunnskólalaganna á tilsettum fresti. Með þessum sérstöku lögum var hinum fjölmenna hópi kennara og stjórnenda við skólana tryggður sami réttur við afnám stöðu hjá nýjum vinnuveitanda og hann hafði áður notið hjá ríkinu eftir lögum nr. 38/1954. Af hálfu löggjafans var hins vegar ekki að gert um stöðu hins fámenna hóps sérfræðinga og fræðslustjórnenda, sem áfrýjandi heyrði til og hafði einnig lotið ákvæðum grunnskólalaganna. Hefur stefndi ekki sýnt, svo sem málið liggur fyrir, að í því hafi mismunun ekki verið fólgin. Við þessi atvik að því, hvernig staða áfrýjanda var lögð niður, verður að hafna því, að hann þurfi óátalið að sæta skerðingu á þeim biðlaunarétti hans, sem um var mælt í 14. gr. laga nr. 38/1954. Samkvæmt því er það álit mitt, að taka beri kröfu áfrýjanda til greina að undirstöðu til, en eftir úrslitum málsins eru ekki efni til að fjalla endanlega um fjárhæð kröfunnar. Jafnframt ber að ákveða honum hæfilegan málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 1998. I. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 31. mars 1998 og dómtekið 20. þ.m. Stefnandi er Ragnar S. Ragnarsson, kt. 120559-4199, Lágengi 32, Selfossi. Stefndi er ríkissjóður Íslands, kt. 550169-2829, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.129.227 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sem reiknist af fjárhæðum og eftir tímabilum sem hér segir: Af 186.148 krónum frá 1. ágúst 1996 til greiðsludags, af 186.148 krónum frá 1.september 1996 til greiðsludags, af 186.148 krónum frá 1. október 1996 til greiðsludags, af 186.148 krónum frá 1. nóvember 1996 til greiðsludags, af 198.487 krónum frá 1. desember 1996 til greiðsludags og af 186.148 krónum frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 565.842 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sem reiknist af fjárhæðum og eftir tímabilum sem hér segir: Af 186.148 krónum frá 1. ágúst 1996 til greiðsludags, af 186.148 krónum frá 1. september 1996 til greiðsludags, af 186.148 krónum frá 1. október 1996 til greiðsludags og af 7.398 krónum frá 1. desember 1996 til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði litið til þess, að stefnandi hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti, sem hann þurfi að greiða af þóknun lögmanns síns. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða sér málskostnað að mati dómsins, en til vara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði látinn falla niður. II. Stefnandi réðst til starfa þ. 1. október 1992 hjá Fræðsluskrifstofu Suðurlands sem deildarsálfræðingur, en varð síðar yfirsálfræðingur. Í ráðningarsamningi var kveðið á um þriggja mánaða gagnkvæman uppsagnarfrest. Stefnandi gegndi stöðunni til 1. ágúst 1996, er ríkið lagði niður alla starfsemi fræðsluskrifstofa, samtímis því að ný lög um grunnskóla nr. 66/1995 komu að fullu til framkvæmda. Í bréfi fræðslustjóra Suðurlandsumdæmis til stefnanda, dags. 1. október 1995, sem hann sendi að fyrirlagi menntamálaráðuneytisins, segir, að lög nr. 66/1995 muni koma að fullu til framkvæmda 1. ágúst 1996. Þau verkefni, sem fræðsluskrifstofur annist sem ríkisstofnanir, muni frá þeim tíma vera á höndum sveitarfélaga, svo og ráðning starfsmanna til að sinna þeim. Samkvæmt því verði staða stefnanda lögð niður frá og með 1. ágúst 1996 „og yður því hér með tilkynnt um starfslok þann 31. júlí 1996“. Í bréfi menntamálaráðherra til stefnanda, dags. 11. júlí 1996, segir: „Þar sem starf yðar verður lagt niður eftir gildistöku nýrra laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, hinn 1. ágúst 1996, telur ráðuneytið rétt að gera yður grein fyrir þeim lagaákvæðum sem fara skal eftir við greiðslu biðlauna til yðar. Um biðlaunarétt yðar fer skv. 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996. Samkvæmt því er biðlaunarétturinn sá sami og var skv. eldri lögum nr. 38/1954 nema hvað varðar bótarétt og bótafjárhæð, sem fer skv. 2. mgr. 34. gr. l. nr. 70/1996 . . .“ Í stefnu segir, að stefnanda hafi aldrei með beinum, formlegum hætti verið sagt upp starfi sínu hjá Fræðsluskrifstofu Suðurlands. Stefnanda var ekki boðið annað starf á vegum ríkisins. Með samningi 15. júlí 1996 var hann ráðinn frá 1. ágúst s.á. í starf sálfræðings við Skólaskrifstofu Suðurlands, sem er rekin sem byggðasamlag af aðildarsveitarfélögum Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga, og hefur gegnt þeim starfa samfellt síðan. Svofelld bókun var lögð fram í þinghaldi af hálfu stefnanda: „Í tilefni af áskorun stefnda um að stefndi leggi fram launaseðla skal upplýst að stefnandi hefur frá upphafi haft hærri laun í núverandi starfi sínu heldur en hann hafði í fyrra starfi sínu hjá Fræðsluskrifstofu Suðurlands. Á hitt ber að líta að störfin eru ekki að öllu leyti sambærileg, þar sem verkefni stefnanda í hinu nýja starfi eru mun meiri en þau voru í hinu fyrra starfi . . .“ III. Málsástæður stefnanda og lagarök. Stefnandi reisir kröfur sínar á því, að þegar ákvörðun var tekin um að leggja niður starf hans hjá Fræðsluskrifstofu Suðurlandsumdæmis hafi lög nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins verið í gildi, en samkvæmt 14. gr. þeirra laga hafi honum borið biðlaun úr ríkissjóði sem svara til sex mánaða fastra launa, er starfinu fylgdu. Stefnandi hafði á þessum tíma 110.447 krónur í mánaðarlaun, og auk þess fékk hann greidda mánaðarlega fasta yfirvinnu, sem svaraði til yfirvinnukaups í 66 klukkustundir, 75.701 krónu. Samtals nema þessar fjárhæðir 186.148 krónum, sem í skilningi 14. gr. laga nr. 38/1954 teljast föst mánaðarlaun hans á þessum tíma. Auk þess gerir hann kröfu um desemberuppbót á vangreidd biðlaun. Stefndi greiddi stefnanda 1. desember 1996 desemberuppbót, sem svaraði til launa hans hjá stefnda fyrstu sjö mánuði ársins, en stefnandi krefst þess, að uppbótin verði greidd til viðbótar fyrir þá mánuði ársins 1996, sem kröfugerð hans varðar. Gjalddagi var 1. desember 1996. Aðalkrafa stefnanda er, hvað þennan kröfulið varðar, tölulega á því byggð, að stefnandi hafi átt að fá 29.651 krónu, en fengið 17.312 krónur. Mismunur þessara fjárhæða er 12.339 krónur, sem bætt er við önnur laun, sem kröfugerðin tekur til. Í varakröfu er við það miðað, að stefnandi hafi átt að fá 24.710 krónur í desemberuppbót, en fengið greiddar 17.312 krónur. Mismunur þessara fjárhæða er 7.398 krónur. Stefnandi lítur svo á, að óumdeilt hljóti að vera, að starf hans við Fræðsluskrifstofu Suðurlands hafi verið lagt niður og biðlaunaréttur hafi orðið virkur vegna þess. Hins vegar fellst stefnandi ekki á þá lagatúlkun menntamálaráðuneytisins, að um bótarétt sinn og bótafjárhæð skuli fara eftir 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. bráðabirgðaákvæði þeirra laga. Byggir stefnandi á því í málinu, að í þessu tilviki beri um uppgjör biðlauna hans að fara eftir eldri reglum um þetta efni, þ.e. 14. gr. laga nr. 38/1954. Stefnandi byggir á því, að biðlaun, sem hann gerir kröfu til í málinu, séu lögákveðnar bætur, sem ríkissjóði beri að greiða starfsmanni vegna niðurlagningar á stöðu hans. Með gildistöku laga nr. 70/1996 hafi biðlaunaréttur þeirra, sem þá störfuðu hjá ríkinu og lögin taka til, verið skertur mjög verulega frá því, sem áður gilti. Þótt lagatextinn líti út fyrir að fela í sér almenna skerðingu að þessu leyti, telur stefnandi ljóst, að lagabreytingin hafi gagngert beinst að því að koma í veg fyrir, að tilteknir hópar ríkisstarfsmanna fengju notið þess réttar, sem eldri lög tryggðu þeim og þeir hafi áunnið sér með störfum sínum hjá ríkinu. Stefnandi styður kröfu sína þeim rökum, að biðlaunaréttur þeirra starfsmanna ríkisins, sem féllu undir lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 38/1954, séu sérstök réttindi, sem þeir hafi greitt fyrir óbeint með starfskjörum sínum hjá íslenska ríkinu, en þessi réttindi hafi þeim verið tryggð í 14. gr. laganna. Heldur stefnandi því fram, að þessi áunnu réttindi njóti verndar samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og því sé og hafi verið óheimilt að skerða þau með almennum lögum. Aðalkrafa stefnanda er á því byggð, að stefnanda hafi ekki verið sagt formlega upp starfi sínu og að biðlaunaréttur hans sé því sex mánuðir frá starfslokum hans á Fræðsluskrifstofu Suðurlands, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/1954. Varakrafa stefnanda er á því reist, að þó svo að hann hafi ekki fengið beint uppsagnarbréf beri við þær aðstæður, sem hér voru fyrir hendi, að líta svo á, að síðustu þrír mánuðir hans í starfi hjá Fræðsluskrifstofu Suðurlandsumdæmis hafi verið uppsagnarfrestur samkvæmt ráðningarsamningi hans. Þegar uppsagnarfresturinn hafi byrjað að líða, hafi biðlaunatími hans einnig byrjað að líða, þar sem uppsagnarfresturinn sé samkvæmt túlkun dómstóla hluti biðlaunatímans, sbr. hrd. 1995:2342. Stefnandi telur útilokað vegna hins tilvitnaða stjórnarskrárákvæðis, að lagasetning, sem tekur gildi eftir að biðlaunaréttur hans sé orðinn virkur, geti hróflað við rétti hans til biðlauna út biðlaunatímabilið. IV. Málsástæður stefnda og lagarök. Réttur til greiðslu biðlauna hafi, samkvæmt lögum nr. 38/1954, verið miðaður við það tímamark, þegar látið var af starfi. Þar sem 14. gr. þeirra laga hafi fallið brott frá og með 1. júlí 1996, sbr. 55. gr. laga nr. 70/1996, og staða stefnanda verið lögð niður frá og með 1. ágúst sama ár, beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum stefnanda. Ekki hafi verið tekin formleg ákvörðun um niðurlagningu stöðu stefnanda af þar til bærum aðila, fyrr en með bréfi ráðherra frá 11. júlí 1996. Varðandi bréf fræðslustjóra Suðurlandsumdæmis frá 1. október 1995 hafi ekki verið skylt að tilkynna um niðurlagningu stöðu eða leggja niður stöðu með fyrirvara. Unnt sé að tilkynna um niðurlagningu á stöðu sama dag og af verður eða hætta við áform um niðurlagningu allt til þess tíma. Því gildi um niðurlagningu stöðu þau lög, sem í gildi voru, er niðurlagning kom til framkvæmda. Af hálfu stefnda er vísað til þess, að þ. 1. júlí 1996 hafi tekið gildi ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og hafi farið eftir 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þeim um rétt stefnanda til bóta vegna niðurlagningar stöðu hans, en um bótarétt og bótafjárhæð eftir 2. mgr. 34. gr. sömu laga. Eru síðan færð að því rök, að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði til biðlauna samkvæmt lögum nr. 70/1996. Því er mótmælt, að réttur til launa við niðurlagningu stöðu eftir þeim reglum, sem áður giltu, þ.e. samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954, hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar eða geti hafa talist eign í skilningi þess ákvæðis. Biðlaunaréttur hafi verið háður óvissu skilyrði um niðurlagningu stöðu og ekki verið afmarkaður sem eign í skilningi fjármunaréttar. Biðlaunarétti hafi í öndverðu verið ætlað það hlutverk að samsvara ríflegum uppsagnarfresti þeirra embættismanna, sem voru skipaðir eða ráðnir ótímabundið án sérstakra ákvæða um gagnkvæman uppsagnarfrest. Hafi löggjafanum verið heimilt að afnema eða breyta rétti til biðlauna með almennum lögum. Telur stefndi ekki efni til að breyta mati löggjafans á því, hvernig fari um biðlaunarétt starfsmanna ríkisins. Þá hafi réttur til launa við niðurlagningu stöðu ekki orðið virkur vegna framlaga eða iðgjalda af neinu tagi og engin fjármunaréttindi tengd 14. gr laga nr. 38/1954 verið skráð, haldið sérgreindum eða menn getað hagnýtt sér þau. Þótt talið yrði, að réttur til launa við niðurlagningu stöðu hafi notið eignarréttarverndar stjórnarskrár, hafi löggjafanum verið heimilt að breyta þeim réttindum með almennum lögum. Verði talið, að í lögum nr. 70/1996 hafi falist skerðing á eign, hafi verið um að ræða almenna og málefnalega breytingu, sem hafi ekki komið sérstaklega niður á einstökum aðilum eða afmörkuðum hópum ríkisstarfsmanna og sem menn verði að þola bótalaust. Stefndi telur einnig, að líta verði svo á, að þótt talið verði, að biðlaunaréttur hafi notið verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, hafi í raun komið fullt verð fyrir þá breytingu, með því að ríkisstarfsmönnum sé, samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996, tryggður réttur til launa í sex eða tólf mánuði, hafi þeir ekki aflað sér nýs starfs með jafnháum eða hærri launum. Því er mótmælt, að lög nr. 70/1996 hafi verið sett til þess að koma í veg fyrir, að tilteknir hópar ríkisstarfsmanna fengju notið áunnins biðlaunaréttar. Þá er því mótmælt sem röngu og órökstuddu, að ríkisstarfsmenn hafi greitt óbeint fyrir biðlaunarétt með starfskjörum sínum ótilteknum. Með bréfi fræðslustjóra Suðurlandsumdæmis, dags. 1. október 1995, hafi stefnanda verið gert ljóst, að hann mætti vænta þess, að staða hans yrði lögð niður og hafi honum í raun verið gefinn ríflegur uppsagnarfrestur og aðlögunartími, sem samsvari mun lengri tíma en 6 mánuðum. Beri því í ljósi tilgangs 14. gr. laga nr. 38/1954 og hrd. 1995, bls. 2342 og hrd. 1996, bls. 4043 að telja þann tíma allan til biðlaunatíma, sem enn fremur leiði til sýknu af kröfum stefnanda. Í tilvitnuðum dómum hafi ekki verið gerður greinarmunur á því, hvort starfsmaður hafi verið leystur undan vinnuskyldu í uppsagnarfresti eða ekki. Til vara telur stefndi einungis skilyrði til að dæma stefnanda þriggja mánaða biðlaun. Dómkrafa stefnanda sætir andmælum um fjárhæðir, sem liggja henni til grundvallar, m.a. að því leyti, að rangt sé, að hann hafi notið 66 fastra yfirvinnutíma á mánuði. Launaseðlar, sem lagðir hafi verið fram, eða önnur gögn málsins beri ekki með sér, að stefnandi hafi samið um fastar yfirvinnugreiðslur. Samanlögð upphæð biðlauna eftir lögum nr. 38/1954 hefði verið 672.573 krónur (110.447 kr. í 6 mánuði auk desemberuppbótar að fjárhæð 9.891 kr.). Miðað við varakröfu væri samtala biðlauna 338.760 krónur (110.447 kr. í þrjá mánuði auk desemberuppbótar að fjárhæð 7.418 kr.). Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um dráttarvexti með vísun til 9. gr. og/eða 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og telur einungis efni til að dæma þá frá dómsuppsögu eða þingfestingu málsins. V. Stefnandi skýrði svo frá hér fyrir dómi, að í starfi sínu á Fræðsluskrifstofu Suðurlands hefði verið samið um ákveðinn fjölda yfirvinnutíma á ári, sem hefði verið deilt niður á vetrarmánuðina. Starfsfélagi hans þar, vitnið Ari Bergsteinsson sálfræðingur, bar að samið hefði verið um 500 yfirvinnutíma á ári, sem hefði verið deilt niður á vetrarmánuðina. Vitnið Jón Hjartarson, sem var þá fræðslustjóri Suðurlandsumdæmis en forstöðumaður Skólaskrifstofu Suðurlands frá 1. ágúst 1996, kvað svo hafa verið um samið við stefnanda, að yfirvinna færi að jafnaði ekki yfir 50 tíma á mánuði að meðaltali yfir árið. Samkvæmt þessu var um að ræða „þak“ á yfirvinnu, en ekki fastar, umsamdar yfirvinnugreiðslur. Í 14. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var kveðið á um biðlaunarétt. Þar sagði í 1. mgr.: „Nú er staða lögð niður, og skal þá starfsmaður jafnan fá föst laun, er starfanum fylgdu, greidd í 6 mánuði frá því að hann lét af starfi, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár, en í 12 mánuði, eigi hann að baki lengri þjónustualdur, enda hafi hann þá ekki hafnað annarri sambærilegri stöðu á vegum ríkisins.“ Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar skyldi greiða starfsmanni, sem nyti launagreiðslna skv. 1. mgr. og tæki við lægra launuðu starfi í þjónustu ríkisins, launamismuninn til loka 6 eða 12 mánaða tímabilsins. Launagreiðslurnar skyldu hins vegar falla niður, ef hann tæki við starfi í þjónustu ríkisins, áður en liðinn var 6 eða 12 mánaða tíminn, og laun þau, sem fylgdu nýja starfinu, væru jöfn eða hærri en þau, er hann naut í fyrri stöðunni. Lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins öðluðust gildi 1. júlí 1996. Við gildistöku laganna féllu brott lög nr. 38/1954. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða segir: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Biðlaunaréttur samkvæmt 34. gr. laga nr. 70/1996 er hinn sami og var samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/1954 að öðru leyti en því, að biðlaun skerðast, eða eftir atvikum falla brott, ekki einungis vegna launa, sem fylgja nýju starfi í þjónustu ríkisins á biðlaunatímanum, heldur einnig vegna launa, sem fylgja starfi í þjónustu annarra aðila. Stefnandi lét af starfi sínu við Fræðsluskrifstofu Suðurlandsumdæmis frá og með 1. ágúst 1996 við það, að staða hans var lögð niður sem og starfsemi skrifstofunnar. Á því tímamarki einu gat réttur hans til biðlauna orðið virkur, að uppfylltum öðrum skilyrðum gildandi laga um það efni. Lög nr. 38/1954, sem stefnandi styður kröfu sína við, voru þá fallin úr gildi. Sú fullyrðing stefnanda, að fyrrgreind breyting á biðlaunarétti hafi gagngert beinst að því að koma í veg fyrir, að tilteknir hópar ríkisstarfsmanna fengju notið áunnins biðlaunaréttar, er órökstudd. Þá er það ekki stutt rökum eða dæmum, að biðlaunaréttur á grundvelli 14. gr. laga nr. 38/1954 séu sérstök réttindi, sem starfsmenn ríkisins hafi greitt fyrir óbeint með starfskjörum sínum hjá íslenska ríkinu. Réttur stefnanda að þessu leyti var háður skilyrðum, hann tengdist ekki framlögum hans, og að öðru leyti eru eigi uppfylltar kröfur, sem gerðar eru um stofnun eignarréttar. Almenna löggjafanum var því heimilt að breyta réttindum þessum eftir málefnalegum og sanngjörnum sjónarmiðum, eins og gert var með lögum nr. 70/1996, án þess að það verði talið brjóta í bága við 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Samkvæmt framanrituðu ber stefnanda ekki réttur til biðlauna, og verður aðalkrafa hans því ekki tekin til greina. Þar sem varakrafa hans er reist á sama grundvelli, en með þeirri breytingu, að uppsagnarfrestur skuli teljast hluti biðlaunatímans, verður heldur eigi á hana fallist. Niðurstaða dómsins er samkvæmt þessu sú, að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir mega ákveða, að málskostnaður falli niður. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, ríkissjóður Íslands, er sýknaður af kröfum stefnanda, Ragnars S. Ragnarssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 132/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Frestur Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Málskostnaður
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu R um að máli hans gegn K hf. yrði frestað þar til niðurstaða lægi fyrir í dómsmáli sem R hafði höfðað í Bretlandi gegn K hf. Var um kæruheimild vísað til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. e. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Talið var að samkvæmt gagnályktun frá h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 yrði úrskurður um frestun máls ekki kærður til Hæstaréttar, sbr. 2. málslið 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991, en stoð fyrir kæruheimild yrði með engu mótin fundin í e. lið 1. mgr. 143. laga nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2011, þar sem hafnað var kröfu Investec Trust (Guernsey) Ltd. og Bayeux Trustees Ltd. um að máli þeirra gegn varnaraðilanum Kaupþingi banka hf. yrði frestað þar til niðurstaða lægi fyrir í dómsmáli, sem þeir hafi höfðað í Bretlandi gegn varnaraðilanum. Sóknaraðili, sem kveðst í kæru hafa tekið vegna réttindaframsals við aðild að málinu af Investec Trust (Guernsey) Ltd. og Bayeux Trustees Ltd., vísar um kæruheimild til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. e. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst að málinu verði frestað eins og að framan greinir, svo og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðilinn Kaupþing banki hf. krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Aðrir þeir, sem telja sig geta staðið til varnar í málinu og greindir eru að framan í heiti þess, hafa ekki látið það til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og áður kom fram var með hinum kærða úrskurði hafnað kröfu Investec Trust (Guernsey) Ltd. og Bayeux Trustees Ltd. um að máli þessu yrði frestað. Samkvæmt gagnályktun frá h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 verður úrskurður um það efni ekki kærður til Hæstaréttar, sbr. 2. málslið 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991, en stoð fyrir kæruheimild verður með engu móti fundin hér í e. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, sem sóknaraðili hefur samkvæmt áðursögðu vísað til. Máli þessu verður því vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilanum Kaupþingi banka hf. kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að kæra þessi er gersamlega að ófyrirsynju. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Rawlinson & Hunter Trustees S.A., greiði varnaraðila Kaupþingi banka hf. 750.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 518/2002
|
Fasteignakaup Húsaleiga Skuldajöfnuður
|
S ehf. höfðaði mál á hendur F ehf. til greiðslu á vangoldinni leigu fyrir þrjá eignarhluta í fasteign sem S ehf. hafði keypt af F ehf., en í kaupsamningum var kveðið á um að seljandi greiddi kaupanda bætur sem næmu nánar tilteknu leiguverði fyrir hvern fermetra húsnæðisins ef afhending drægist. Talið var F ehf. hefði í raun afhent S ehf. húsnæðið á umsömdum tíma, en síðan hefði munnlegur leigusamningur komist á milli aðila. Á hinn bóginn væri krafan sem S ehf. ætti á hendur F ehf. af þessu tilefni lægri en gagnkrafa F ehf. á hendur S ehf. á grundvelli kaupsamninganna. Var F ehf. því sýknað af kröfu S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. september 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 23. október sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 19. nóvember 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.177.280 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. maí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir héraðsdómi og jafnframt í greinargerð fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi þess að stefnda yrði gert að greiða sér 2.009.305 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Við munnlegan flutning málsins hér fyrir dómi lækkaði áfrýjandi á hinn bóginn kröfu sína í framangreint horf. Stafaði breyting þessi af því í fyrsta lagi að áfrýjandi féll frá því að honum hafi verið heimilt einhliða að hækka húsaleigu úr hendi stefnda fyrir þá eignarhluta í fasteigninni Hvaleyrarbraut 22 í Hafnarfirði, sem málið varðar, frá 1. ágúst 2000 að telja, í öðru lagi að hann féllst á niðurstöðu héraðsdóms um stærð eignarhlutanna, sem leigukrafan tók mið af, í þriðja lagi að áfrýjandi krefst nú aðeins leigu fyrir eignarhluta auðkenndan 01-08 vegna hálfs aprílmánaðar 2000 en ekki fyrir mánuðinn allan og loks í fjórða lagi að áfrýjandi féll frá kröfulið um virðisaukaskatt af húsaleigukröfu sinni. Fallast verður á með áfrýjanda að ekki verði séð að í bréfi lögmanns stefnda 2. ágúst 2000 hafi verið haldið fram að áfrýjandi hafi þá þegar verið búinn að fá afhentan eignarhlutann 01-08 í fasteigninni Hvaleyrarbraut 22, svo sem hermt er í hinum áfrýjaða dómi. Þetta fær því á hinn bóginn ekki breytt að staðfesta verður niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta er höfðað með stefnu útgefinni 27. febrúar 2001. Var málinu vísað frá dómi án kröfu með úrskurði 20. nóvember 2001 en sá úrskurður var felldur úr gildi af Hæstarétti 13. desember 2001. Að loknum málflutningi þann 23. apríl 2002 var málið tekið til dóms. Lögmenn aðila hafa lýst því yfir að þrátt fyrir að 6 vikur séu liðnar frá því að málið var dómtekið telji þeir ekki þörf á endurflutningi. Stefnandi er Steintak ehf., kt. 610199-2759, Mururima 5, Reykjavík en stefndi er Fasteignafélagið Vogar ehf., kt. 480494-2279, Hvaleyrarbraut 20, Hafnarfirði. Eins og aðilar hafa kosið að leggja mál þetta fyrir dóminn, snýst ágreiningur þeirra um vangoldna leigu sem stefnda hafi borið að standa stefnanda skil á vegna notkunar á nánar tilgreindum eignarhlutum í fasteigninni Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði, sem stefndi hafði skömmu áður selt stefnanda. Einnig deila aðilar um hvort stefnda beri að greiða kostnað sem stefnandi kveðst hafa haft af því að ræsta húsnæðið eftir afhendingu þess. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.009.305 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 145.200 krónum frá 1. maí 2000 til 1. júní 2000, af 290.400 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2000, af 527.100 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, af 763.800 krónum frá þeim degi til 1. september 2000, af 1.473.900 krónum frá þeim degi til 1. október 2000, af 1.613.900 frá þeim degi til 31. desember 2000, en af 2.009.305 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að auki krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar. Við aðalmeðferð málsins gáfu fyrirsvarsmaður stefnanda, Pétur Jakobsson og fyrirsvarsmaður stefnda Jón Sigurður Magnússon, aðilaskýrslur. Einnig komu fyrir dóminn sem vitni Jónas Hauksson, fyrrverandi starfsmaður stefnanda en núverandi starfsmaður stefnda og Hjörtur Jónsson starfsmaður stefnda. II. Málsatvik eru í stuttu máli þau að stefnandi keypti af stefnda fjóra eignarhluta í fasteigninni Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði með jafnmörgum kaupsamningum, öllum dagsettum 7. apríl 2000. Voru þetta eignarhlutar auðkenndir nr. 0101, 0102, 0108 og 0109. Ágreiningur aðila í málinu snýst ekki um síðastnefndan eignarhluta. Samkvæmt kaupsamningi um eignarhluta 0101 bar stefnda að afhenda stefnanda hann þann 1. apríl 2000 með þeim fyrirvara að stefndi hefði þar afnot tveggja herbergja til 1. maí 2000. Kaupsamningur varðandi eignarhluta 0102 kveður á um afhendingu þann 1. maí 2000 og kaupsamningur um eignarhluta 0108 kveður á um afhendingu 15. apríl 2000. Allir hafa kaupsamningarnir eftirfarandi ákvæði um drátt á afhendingu: „Dragist afhending fram yfir [dagsetning] skuldbindur seljandi sig til að greiða kaupanda bætur sem nemur leiguverði fyrir húsnæðið og skal miða við kr. 300 fyrir hvern fermetra í mánaðarleigu.“ Aðilar eru sammála um að samkomulag hafi tekist með þeim um að stefndi (seljandi samkvæmt kaupsamningum) hefði afnot áðurnefndra þriggja eignarhluta eftir afhendingardag samkvæmt kaupsamningi. Kveður stefnandi að afnot stefnda hafi náð til allra eignarhlutanna og byggir krafa hans á því að stefnda beri að greiða leigu vegna þeirra til loka ágúst 2000. Stefndi heldur því hins vegar fram að hann hafi ekki fengið umráð nema 40% eignarhluta 0108, 75% eignarhluta 0102 en allan eignarhluta 0101. Að sögn stefnda afhenti hann stefnanda umráð eignarhluta 0101 17. ágúst 2000, eignarhluta 0102 27. júlí 2000 og eignarhluta 0108 15. ágúst 2000. Stefndi viðurkennir að skulda stefnanda fyrir þessi leiguafnot en hafnar þeim skilningi stefnanda að greiða beri leigu fyrir allan ágústmánuð og kveður að aðeins eigi að borga leigu hlutfallslega fyrir hvern dag sem hann hafi haft afnot húsnæðisins. Stefndi kveðst ekki hafa greitt stefnanda fyrir þessi leiguafnot vegna þess að hann eigi hærri kröfu á hendur honum sem rætur eigi að rekja til kaupsamnings um eignarhluta 0102. Hafi stefnanda borið samkvæmt þeim samningi að inna af hendi ákveðið verk og að því loknu að gefa út reikning fyrir verkinu að upphæð 4.000.000 króna, kvitta á reikninginn að hann væri greiddur og afhenda stefnda. Því verki sem um ræði hafi átt að vera lokið fyrir 30. maí 2000. Í nefndum kaupsamningi sé kveðið á um það að sé umræddu verki ekki lokið fyrir nefnt tímamark skuli stefnandi (kaupandi) greiða stefnda (seljanda) dráttarvexti af nefndri upphæð frá 30. maí og þar til verki sé lokið. Fram kom við meðferð málsins að verki þessu var ekki lokið fyrir greint tímamark. Ágreiningur er hins vegar með aðilum um það hvar verkið er á vegi statt og hvers vegna það sé. Í aðilaskýrslu stefnanda kom fram að nefndur reikningur hefur ekki enn verið gefinn út. Í málinu liggur fyrir yfirlit sem stefnandi útbjó og sendi stefnda með dagsetningunni 14. júlí 2000. Er í þessu yfirliti krafist m.a. leigugreiðslu fyrir hina umdeildu eignarhluta. Kemur ekki fram fyrir hvaða mánuð er verið að krefja í hvert sinn en upphæðirnar einkenndar, 1/5 00, 1/6 00 og 1/7 00. Stefndi heldur því fram í greinargerð að hér sé verið að krefjast leigu vegna tímabilsins maí til júlí 2000. Í þessu yfirliti krefur stefnandi stefnda um leigu fyrir afnot af eignarhlutum 0101 og 0108 vegna þriggja mánaða en aðeins um leigugjald vegna eins mánaðar að því er varðar eignarhluta 0102. Í lok þessa yfirlits er tilkynning frá stefnanda til stefnda um að frá og með 1. ágúst 2000 hækki leiga á húsnæðinu úr 300 krónum í 900 krónur fyrir fermetrann. Í svarbréfi lögmanns stefnda frá 2. ágúst 2000 fellst stefndi á að hann skuldi stefnanda leigu vegna eignarhluta 0101 fyrir mánuðina maí til júlí og fyrir 40% af eignarhluta 0108 vegna sömu mánaða. Einnig viðurkennir stefndi að hann skuldi stefnanda leigu vegna 75% af eignarhluta 0102 fyrir júlímánuð. Í bréfi þessu hafnar stefndi því að fallast á hækkun leigu úr 300 krónum í 900 krónur fyrir fermetra. Kemur og fram í bréfinu að stefndi telur sig eiga mun hærri kröfur á hendur stefnanda en nemi kröfum hans samkvæmt fyrrnefndu yfirliti frá 14. júlí. Að síðustu setur stefndi fram kröfu um að stefnandi ljúki verki því sem fyrr er minnst á og krefur stefnanda um dráttarvexti af 4.000.000 króna frá 30. maí 2000. Í svarbréfi lögmanns stefnanda frá 11. ágúst 2000 eru kröfur samkvæmt yfirliti frá 14. júlí 2000 ítrekaðar og sjónarmiðum stefnda sem fram komi í bréfi hans frá 2. ágúst 2000 hafnað, án nánari tilgreiningar eða röksemda. Auk þess er gerð krafa um að stefndi afhendi stefnanda tafarlaust umráð eignarhlutanna 0101, 0102 og 0108. Í málinu hefur verið lagt fram yfirlit stefnanda dagsett 1. september 2000 með sundurliðun á kröfu hans á hendur stefnda vegna leiguafnota af umræddum eignarhlutum. Krefst stefnandi þar leigu fyrir eignarhlutana 0101 og 0108 á tímabilinu apríl til og með ágúst 2000 og vegna eignarhluta 0102 á tímabilinu júní til og með ágúst 2000. Einnig kemur fram í nefndu yfirliti krafa stefnanda vegna hreinsunar á viðkomandi eignarhlutum að fjárhæð 140.000 krónur. Stefnandi hefur og lagt fram frumrit reiknings vegna kröfu sinnar. Er reikningurinn gefinn út 31. desember 2000 og er að fjárhæð 2.009.305 krónur sem er stefnukrafa málsins. Stefndi hefur haldið því fram að hann hafi aldrei fengið frumrit þessa reiknings og hafi honum ekki verið kunnugt um kröfur stefnanda fyrr en honum var birt stefna í máli þessu. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefnandi hafi keypt af stefnda fjóra eignarhluta fasteignarinnar að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði með kaupsamningum dagsettum 7. apríl 2000. Hafi stefndi átt að afhenda eignarhluta 0101 þann 1. apríl 2000, eignarhluta 0102 þann 1. maí 2000 og eignarhluta 0108 þann 15. apríl 2000. Hafi stefnanda verið heimilt að hafa umráð eignarhlutanna lengur gegn greiðslu á eftirgjaldi að upphæð 300 krónur fyrir hvern fermetra. Stefnanda hafi verið nauðsynlegt að fá umráð eignanna sem fyrst þar sem fyrir hafi legið að vinna á þeim verulegar endurbætur. Þar sem afhending hafi dregist hafi stefnandi tilkynnt stefnda þann 15. júlí 2000 um hækkun á leigu í 900 krónur fyrir fermetrann frá og með 1. ágúst 2000, auk þess sem hann hafi krafist vangoldinnar húsaleigu. Stefndi hafi ekki mótmælt hækkun leigunnar. Stefndi hafi horfið af eigninni um mánaðarmótin ágúst/september 2000 án þess að hafa staðið skil á leigugjaldi og án þess að skila eignunum formlega. Viðskilnaður stefnanda hafi verið að öllu leyti óásættanlegur og með þeim hætti að stefnandi hafi orðið að ræsta eignirnar og flytja drasl á hauga hjá Sorpu og til Furu hf. og hafi haft af því verulegan kostnað. Krefjist stefnandi 140.000 króna vegna viðskilnaðar í samræmi við sundurliðun sem hann hafi sent stefnda. Hafi kröfu þessarri aldrei verið mótmælt af hálfu stefnda hvorki að því er varðar upphæð né greiðsluskyldu. Stefnandi hafi gert stefnda formlegan reikning 31. desember 2000 að fjárhæð 2.009.305 krónur. Þessi reikningur sé ógreiddur og hafi því málshöfðun verið óhjákvæmileg. Við aðalmeðferð málsins var bókað eftir lögmanni stefnanda að málið væri ekki rekið sem bótamál af hálfu stefnanda heldur sem krafa um vangoldna húsaleigu. Varðandi lagarök vísar stefnandi til ákvæða samnings aðila um leigu fyrir afnot framangreindra eigna, auk samningalaga nr. 7/1936 og húsaleigulaga nr. 36/1994. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við vaxtalög nr. 25/1987 og kröfur um málskostnað og réttarfar við ákvæði einkamálalaga nr. 91/1991. IV. Í greinargerð sinni kveður stefndi að í máli þessu krefji stefnandi hann um greiðslu leigu vegna afnota stefnda af eignarhlutum 0101, 0102 og 0108 að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði og vegna meints kostnaðar við að hreinsa húsnæðið. Ekki sé í málinu neinn ágreiningur að stefndi hafi tekið á leigu húsnæði stefnanda, en ágreiningur sé um fjárhæð leigukröfu, meintan leigutíma og kröfu stefnanda vegna meints kostnaðar við hreinsun húsnæðis. Stefndi kveðst m.a. byggja á því að lækka beri kröfur stefnanda um leigu þar sem stefnandi hafi vanefnt verulega samning aðila um leigu fasteignanna. Stefnandi hafi ekki veitt stefnda afnot af lóð hússins, en samkvæmt samkomulagi aðila skyldi stefndi hafa á leigu fasteignir stefnda, þar með talda lóð hússins. Stefnandi hafi strax fyllt lóðirnar af vélum og ýmsu drasli og hafi stefndi því ekki fengið umsamin afnot lóðarinnar. Kveður stefndi að samkvæmt 2. gr. kaupsamnings um eignarhluta 0101 hafi stefndi átt að afhenda stefnanda húsnæðið þann 1. apríl 2000. Þá hafi verið samkomulag um að stefndi hefði leigulaus afnot tveggja herbergja í húsnæðinu þar til 1. maí 2000. Þá hafi og verið samkomulag um að stefnda væri heimilt að hafa afnot fasteignarinnar eftir umsaminn afhendingardag gegn greiðslu á 300 krónum fyrir hvern fermetra miðað við heilan mánuð. Samkomulag hafi orðið með aðilum um að stefndi greiddi ekki leigu fyrir afnot húsnæðisins fyrr en í maí 2000. Til stuðnings þeirri fullyrðingu vísar stefndi meðal annars til kröfubréfs stefnanda sem dagsett er 14. júlí 2000. Stefndi kveðst og hafa haft fyrrgreint húsnæði á leigu þar til 17. ágúst 2000 en þá hafi hann afhent stefnanda húsnæðið. Samkvæmt samkomulagi aðila hafi stefndi átt að fá leiguafnot af lóð fasteignarinnar. Stefnandi hafi hins vegar vanefnt þann þátt samningsins og hafi stefndi engin afnot fengið af lóðinni þrátt fyrir ítrekaðar kröfur þar um. Gerir stefndi þá kröfu að leigukrafa stefnanda lækki um 30% af umsömdu leigugjaldi vegna þessa. Kveður stefndi kröfu stefnanda vegna leigu stefnda á eignarhluta 0101 vera 143.280 krónur, sem sundurliðist þannig: Maí 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Júní 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Júlí 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Ágúst 2000, 179,1 fm. x 300 krónur x 17/30 30.447,- krónur 30% lækkun vegna lóðar -48.357,- krónur Samtals 143.280,- krónur Stefndi kveður að samkvæmt 2. gr. kaupsamnings um eignarhluta 0102 hafi afhending átt að fara fram þann 1. maí 2000. Samkomulag hafi hins vegar orðið um að stefndi fengi afnot þeirrar fasteignar eftir þann tíma gegn greiðslu á 300 krónum fyrir hvern fermetra miðað við heilan mánuð. Stefndi hafi afhent stefnanda 25% eignarinnar þegar þann 1. maí 2000 en samkomulag hafi orðið um leiguafnot stefnda af 75% eignarinnar þann tíma sem stefndi hafi óskað. Kveður stefndi að samkomulag hafi tekist með aðilum um að stefndi greiddi ekki leigu fyrir þessi afnot fasteignarinnar fyrr en í júlí 2000. Til stuðnings þeirri fullyrðingu vísar stefndi til kröfubréfs stefnanda sem dagsett sé 14. júlí 2000. Stefndi kveðst ekki hafa fengið afnot af lóð eignarinnar og hafi stefndi því vanefnt samkomulag aðila. Krefst stefndi því að leiguverð lækki um 30% af þeim sökum. Stefndi kveðst hafa afhent stefnanda umrædd 75% húsnæðisins þann 27. júlí 2000. Kveður stefndi því kröfu stefnanda á hendur stefnda vegna leigu fyrir eignarhluta 0102 vera 42.922 krónur sem sundurliðist þannig: 227,10 fm. x 300 krónur x 27/30 61.317,- krónur 30% lækkun vegna lóðar -18.395,- krónur Samtals 42.922,- krónur Stefndi kveður að samkvæmt 2. gr. kaupsamnings um eignarhluta 0108 hafi afhending átt að fara fram 15. apríl 2000. Samkomulag hafi hins vegar orðið um það að stefndi fengi afnot þeirrar fasteignar eftir þann tíma gegn greiðslu á 300 krónum fyrir hvern fermetra miðað við heilan mánuð. Stefndi kveðst hafa afhent stefnanda strax 60% fasteignarinnar og hafi stefnandi þegar hafið nýtingu á þeim hluta hennar. Samkomulag hafi orðið um að stefndi fengi leiguafnot af 40% fasteignarinnar þann tíma sem hann óskaði og hafi verið samkomulag um að stefndi greiddi ekki leigu fyrir þau afnot fyrr en í maí 2000. Til stuðnings þeirri fullyrðingu vísar stefndi til kröfubréfs stefnanda sem dagsett er 14. júlí 2000. Kveður stefndi að stefnandi hafi ekki veitt honum afnot lóðar fasteignarinnar og krefst 30% lækkunar á leigugjaldi vegna þeirra vanefnda. Kveður stefndi að hann hafi afhent stefnanda þau 40% fasteignarinnar sem hann hafi haft á leigu þann 15. ágúst 2000. Kveður stefndi að krafa stefnanda á hendur sér vegna leiguafnota af eignarhluta 0108 sé því 88.274 krónur, sem sundurliðist þannig: Maí 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Júní 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Júlí 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Ágúst 2000, 120,10 fm. x 300 krónur x 15/30 18.015,- krónur 30% lækkun vegna lóðar -37.831,- króna Samtals 88.274,- krónur Kveður stefndi að krafa stefnanda vegna leigu fyrir fyrrgreindar fasteignir sé því 274.476 krónur (143.280,- + 42.922,- + 88.274,-) Stefndi kveðst mótmæla því sem röngu að hann hafi ekki afhent stefnanda fasteignirnar fyrr en um mánaðarmótin ágúst/september 2000. Þá kveðst hann mótmæla því að stefndi hafi dregið það að afhenda fasteignirnar. Stefndi kveðst árétta að samningar um afnot hans af fasteignunum hafi ekki verið um tímabundin afnot og hafi ekkert verið kveðið á um það hvenær stefndi ætti að afhenda eignirnar. Kveðst stefndi taka fram að gengið hafi verið út frá því að stefndi hefði leiguafnot fasteignanna að minnsta kosti fram á haust 2000. Stefndi áréttar að hann hafi afhent eignarhluta 0101 þann 17. ágúst 2000 og hafi starfsmaður stefnanda tekið við lykli að húsnæðinu þann dag. Þá hafi stefndi afhent stefnanda þann 27. júlí 2000, þann hluta (75%) af eignarhluta 0102 sem hann hafi haft á leigu. Þann 15. ágúst hafi stefndi skilað stefnanda þeim 40% af eignarhluta 0108 er hann hafi haft á leigu. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda um 900 króna leigu fyrir hvern fermetra frá 1. ágúst 2000 og bendir á að skýrt sé kveðið á um það í samningum aðila að leigugjald eigi að vera 300 krónur fyrir hvern fermetra. Þá kveður stefnandi það rangt sem greini í stefnu að stefndi hafi ekki mótmælt tilkynningu stefnanda um hækkun leigugjalds. Stefndi kveðst hafa mótmælt þegar þeirri einhliða og ólögmætu ákvörðun stefnanda og hafi þau mótmæli verið ítrekuð með bréfi lögmanns stefnda þann 2. ágúst 2000. Þá telur stefnandi þá kröfu vera of háa og bersýnilega ósanngjarna. Þá mótmælir stefndi sem rangri og órökstuddri þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi skilað fasteignunum í óásættanlegu ástandi og að stefnandi hafi af þeim sökum þurft að leggja út í kostnað að fjárhæð 140.000 krónur vegna hreinsunar húsnæðis og vegna flutnings á drasli til Sorpu og Furu hf. Stefndi hafi skilað fasteignunum til stefnanda í því ástandi sem þær hafi átt að vera við afhendingu samkvæmt kaupsamningum aðila og hafi áður látið flytja á brott eigur sínar af fasteignunum. Stefndi kveðst mótmæla því að hann hafi skilið eftir járn og drasl sem stefnandi hafi þurft að flytja í vörubílum í Furu og Sorpu og telur þá kröfu ranga og jafnframt vanreifaða. Þá mótmælir stefndi kröfu um sorpkostnað sem rangri, órökstuddri og ósannaðri og stefnda óviðkomandi með öllu. Þá kveðst stefndi mótmæla að stefnandi hafi lagt til verkamenn við að lesta bíla og moka út rusli og telur stefndi þessa kröfu vera ranga, órökstudda og sér óviðkomandi. Þá mótmælir stefndi og einingarverðum í kröfu stefnanda vegna vörubíla, vegna sorpkostnaðar og vegna verkamanna og kveður kröfuna vera að minnsta kosti of háa og bersýnilega ósanngjarna. Stefndi kveður stefnanda hafa sönnunarbyrðina fyrir því að stefndi hafi skilað fasteignunum í öðru og verra ástandi en um var samið og að honum hafi ekki tekist sú sönnun. Bendir stefnandi á að stefndi hafi ekki óskað eftir mati á ástandi eignanna er þeim var skilað og hafi hann til dæmis ekki látið fara fram úttekt á þeim í samræmi við XIV. kafla laga nr. 36/1994. Þá telur stefnandi að sýkna beri hann af kröfu stefnanda vegna hreinsunar húsnæðis, þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi ekki lýst þeirri kröfu fyrir stefnanda fyrr en liðnir hafi verið meira en tveir mánuðir frá því stefndi hafi skilað fasteignunum, sbr. 64. gr. laga nr. 36/1994. Stefndi kveðst taka það fram að stefnandi hafi ekki afhent honum reikning á dómskjali nr. 6 og hafi stefndi fyrst fengið vitneskju um reikning þennan er mál þetta hafi verið höfðað. Krefst stefnandi þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, eða sýknaður að svo stöddu, vegna þeirrar staðreyndar að stefnandi hafi ekki enn sent stefnda frumrit nefnds reiknings. Kveðst stefndi byggja á því að meint krafa stefnanda gjaldfalli ekki fyrr en frumrit reiknings sé afhent stefnda. Stefndi kveðst taka það fram að er hann hafi skilað síðustu eigninni til stefnanda þann 17. ágúst 2000 hafi hann skuldað stefnanda 274.476 krónur í húsaleigu. Stefndi hafi hins vegar ekki greitt þessa fjárhæð þar sem stefnandi skuldi honum mun hærri fjárhæð vegna vanefnda stefnanda á framkvæmdum við Hvaleyrarbraut 20, Hafnarfirði, sbr. b lið 3. gr. kaupsamnings/afsals um Hvaleyrarbraut 22, eignarhluta 0102. Samkvæmt fyrrgreindu ákvæði samnings aðila hafi stefnandi átt að greiða hluta kaupverðs eignarinnar, 4.000.000 króna, með tilgreindum framkvæmdum á lóð hússins. Samkvæmt samningi aðila hafi stefnandi átt að ljúka þeim framkvæmdum fyrir 30. maí 2000 en greiða ella dráttarvexti af 4.000.000 króna þar til verki væri lokið. Kveður stefndi að þegar hann hafi hætt leigu eignanna þann 17. ágúst 2000 hafi nefndum framkvæmdum ekki enn verið lokið og sé þeim ekki enn að fullu lokið. Eigi stefnandi meðal annars enn eftir að setja plan í rétta hæð, hann hafi ekki malbikað innkeyrslu á plan á þann hátt er hann skyldi gera og þá hafi stefnandi ekki lokið tengingu á vatni og frágangi í samræmi við samning aðila. Kveðst stefndi áætla kostnað við að ljúka verkum þeim er stefnandi skyldi vinna, að minnsta kosti 1.000.000 króna. Þá skuldi stefnandi stefnda dráttarvexti af 4.000.000 króna frá 30. maí 2000, sbr. samning aðila, og hafi sú fjárhæð numið 801.389 krónum þann 12. apríl 2001. Kveðst stefndi því eiga kröfu á hendur stefnanda sem nemi að minnsta kosti 1.801.389 krónum. Sé sú krafa hærri en krafa stefnanda á hendur honum og krefst stefndi þess að kröfu hans verði skuldajafnað að hluta eða að öllu leyti við kröfu stefnanda og að stefndi verði því sýknaður af kröfu stefnanda eða til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndi kveðst munu á síðari stigum höfða mál á hendur stefnanda til greiðslu kröfu vegna fyrrgreindra vanefnda á b lið 3. gr. kaupsamnings um Hvaleyrarbraut 22, eignarhluta 0102. Stefndi kveðst og mótmæla sérstaklega kröfu um upphafstíma dráttarvaxta og telur að dráttarvexti beri ekki að dæma, ef fallist verði á dómkröfur stefnanda að einhverju eða öllu leyti, fyrr en frá dómsuppsögudegi. Stefndi áréttar sérstaklega að hann hafi ekki enn fengið frumrit reiknings á dómskjali nr. 6 og að honum hafi ekki verið kunnugt um fjárhæð kröfu stefnanda fyrr en mál þetta hafi verið höfðað. Varðandi lagarök vísar stefndi til reglna samninga- og kröfuréttar. Þá vísar stefndi til húsaleigulaga nr. 36/1994 og vaxtalaga nr. 25/1987. Um heimild til að hafa uppi gagnkröfur til skuldajafnaðar vísar stefndi til 28. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um málskostnað er studd við XXI. kafla sömu laga. V. Málatilbúnaður stefnanda í máli þessu er ekki svo skýr sem vera mætti. Af stefnu í málinu er ekki skýrt hvort málið er sótt til heimtu bóta vegna afhendingardráttar eða sem krafa um vangoldna húsaleigu. Stefndi krafðist ekki frávísunar málsins vegna þessa. Í greinargerð stefnda er bætt úr brestunum í málatilbúnaðinum og eftir yfirlýsingu lögmanns stefnanda í upphafi aðalmeðferðar málsins þann 23. apríl sl. um að mál þetta sé af hálfu stefnanda ekki rekið sem bótamál heldur snúist það um vangoldna húsaleigu, er það mat dómsins að grundvöllur málsins sé nægilega skýr til að efnisdómur verði felldur um ágreining aðila. Eins og fram hefur komið keypti stefnandi af stefnda fjóra eignarhluta í fasteigninni að Hvaleyrarbraut 22, Hafnarfirði með kaupsamningum dagsettum 7. apríl 2000. Eins og fyrr er rakið er í kaupsamningum þessum ákvæði um bætur ef afhending húsnæðisins dragist fram yfir umsaminn afhendingardag. Eins og ágreiningur í máli þessu er lagður fyrir dóminn er byggt á því að stefndi hafi tekið húsnæðið á leigu eftir umsaminn afhendingardag og deila aðilar um það að hvaða marki það hafi verið. Byggir stefnandi á ákvæðum kaupsamninga um afhendingardrátt og krefur um leigu fyrir allt húsnæðið frá afhendingardegi samkvæmt umræddum samningum og fyrir alla þá þrjá eignarhluta sem deilt er um. Stefndi mótmælir þessu og kveðst aðeins hafa tekið hluta af hinu umdeilda húsnæði á leigu, eins og nánar er rakið hér að framan. Hefur stefndi haldið því fram að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi tekið stærri hluta hússins á leigu en hann viðurkennir. Hér fyrir dómi hefur stefndi leitt vitni til að freista þess að sanna að stefnandi hafi frá afhendingardegi fasteignanna og jafnvel frá fyrra tímamarki nýtt hluta af því húsnæði sem hann krefur stefnda um leigu fyrir. Báru vitnin um það að í húsnæðinu hafi verið geymdir munir sem hafi verið í eigu stefnanda og eins að unnið hafi verið í hluta húsnæðisins að smíði „trailervagns“ á vegum stefnanda á því tímabili sem hér er deilt um. Stefnandi gerði enga tilraun til að hnekkja þessari sönnunarfærslu með framlagningu gagna eða með því að leiða vitni af sinni hálfu. Báðir aðilar hafa vísað til húsaleigulaga nr. 36/1994 varðandi lögskipti sín. Í 1. gr. þeirra laga segir í 1. mgr. að lögin gildi um samninga sem fjalli um afnot af húsi eða hluta af húsi gegn endurgjaldi. Sama lagagrein kveður á um það í 2. mgr. að lögin gildi bæði um íbúðar- og atvinnuhúsnæði, en í 2. mgr. 2. gr. kemur fram að lögin séu frávíkjanleg varðandi atvinnuhúsnæði. Í 4. gr. sömu laga segir að leigusamning skuli gera skriflega og í 10. gr. að vanræki aðilar að gera skriflegan samning teljist þeir hafa gert ótímabundinn leigusamning og gildi öll ákvæði laganna um réttarsamband þeirra. Segir síðan í 2. mgr. 10. gr. að við þá aðstöðu að ekki hafi verið gerður skriflegur leigusamningur ákveðist upphæð leigunnar sú fjárhæð sem leigusali geti sýnt fram á að leigjandi hafi samþykkt. Það er mat dómsins að kaupsamningar þeir milli aðila sem varða þær eignir sem deilt er um geti ekki talist leigusamningar, né verði krafa um greiðslu leigu byggð á þeim. Þar sem fyrir liggur að aðilar eru sammála um að deila þeirra snúist um vangoldna leigu verður ekki annað lagt til grundvallar en að á milli þeirra hafi verið gerður munnlegur leigusamningur, sem öðrum þræði hafi verið byggður á bótaákvæði kaupsamninganna. Ákvæði þeirra þriggja kaupsamninga sem snerta mál þetta kveða á um afhendingu á tilteknum degi. Stefndi hefur haldið því fram að hann hafi afhent hluta af eignunum á þeim degi sem samningar kveði á um en hafi haldið afnotum eignanna að hluta með samkomulagi við stefnanda og hafi átt að greiða leigu vegna þessara afnota sem samsvaraði 300 kr. fyrir hvern fermetra. Stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi ekki afhent hina umdeildu eignarhluta á þeim dögum sem tilgreindir eru í kaupsamningunum. Eins og mál þetta er lagt fyrir verður að byggja á því að umræddir eignarhlutar hafi verið afhentir kaupanda í eignarréttarlegum skilningi í samræmi við kaupsamningana. Hins vegar hafi aðilar gert með sér munnlegan leigusamning um áframhaldandi afnot stefnda af fasteignunum. Þegar litið er til þeirrar sönnunarfærslu sem fram hefur farið í máli þessu og fyrr er vitnað til og þeirra ákvæða húsaleigulaga sem áður eru rakin er það mat dómsins að stefnandi verði að bera hallann af skorti á sönnun varðandi umfang þess leigusamnings sem komst á. Í ljósi þessa er það niðurstaða dómsins að stefnanda hafi ekki tekist sönnun þess að í millum aðila hafi komist á víðtækari leigusamningur en stefndi hefur viðurkennt. Varðandi upphaf leigutíma hefur stefndi ekki borið brigður á að hann hafi haft afnot húsnæðisins frá þeim afhendingardögum sem tilgreindir eru í kaupsamningum um eignirnar. Hefur stefndi hins vegar vísað til þess að samkomulag hafi verið með aðilum um að hann greiddi ekki leigu fyrir afnot sín fyrr en á síðara tímamarki. Stefndi hefur þessu til stuðnings vísað til yfirlits sem stefnandi sendi stefnda og dagsett er 14. júlí 2000 (dómskjal nr. 10). Hefur stefndi byggt á því að í nefndu yfirliti krefji stefnandi um leigu fyrir tímabil sem hefjist mánuði síðar en það tímabil sem hann krefjist greiðslu fyrir hér fyrir dómi og telur þetta misræmi vera til stuðnings kröfum sínum um að hann verði ekki dæmdur til greiðslu leigu fyrir fyrsta mánuðinn. Stefnandi hefur ekki gefið skýringar á þessu misræmi en vísar til kaupsamninga um upphaf leigutíma. Í málavaxtalýsingu hér að framan er því lýst að leigugreiðslur á nefndu yfirliti eru ekki tilgreindar sem tímabil heldur dagsetning. Við aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnda kom fram að hann taldi að leigu hefði átt að greiða eftirá og er kröfugerð stefnanda einnig á því byggð. Enda má skilja nefnt yfirlit á dómskjali nr. 10 þannig að með dagsetningu greiðslunnar sé átt við gjalddaga og því eigi t.d. dagsetningin 1/5 00 að merkja leigugjald fyrir aprílmánuð, sem gjaldfallið hafi 1. maí. Þegar litið er til þessa og eins þess að stefndi hefur viðurkennt að hafa haft afnot eignanna frá afhendingardegi samkvæmt kaupsamningum og að stefndi hefur ekki rökstutt með öðrum hætti hvers vegna hann ætti að hafa leigulaus afnot eignanna umrætt tímabil, er það mat dómsins að viðurkenna eigi kröfu stefnanda um að stefndi verði dæmdur til greiðslu leigu frá afhendingardögum hvers eignarhluta fyrir sig. Með vísan til 2. mgr. 10. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 verður talið að stefnda beri að svara til leigu sem nemi 300 krónum fyrir hvern fermetra miðað við mánaðarleigu, enda hefur stefnanda ekki tekist að sýna fram á það að annan veg hafi verið samið um fjárhæð leigu. Stefnanda var ekki rétt að byggja hækkun leigu á einhliða tilkynningu sinni. Sá fermetrafjöldi sem stefnandi leggur til grundvallar kröfu sinni um leigu er ekki í fullu samræmi við upplýsingar um flatarmál sem fram koma í kaupsamningum um eignirnar. Við útreikning á fermetrafjölda hins leigða verður stuðst við fermetratölur sem tilgreindar eru í kaupsamningum, enda ekki öðrum gögnum til að dreifa um stærð eignanna. Stefndi hefur krafist 30% afsláttar af leigugjaldi vegna þess að hann hafi ekki fengið full afnot lóðar fasteignarinnar. Eins og fram er komið er við það miðað að stefndi hafi aðeins tekið hluta af því húsnæði á leigu sem hann seldi stefnanda. Þetta þýðir að stefnandi mátti hafa afnot af hluta lóðar sem fylgdi fasteignunum í samræmi við hversu mikið af eignunum hann hafði þegar fengið afhent á grundvelli kaupsamninga. Stefnda hefur ekki tekist sönnun þess að stefnandi hafi nýtt lóð fasteignarinnar umfram það sem honum var heimilt á grundvelli eignarréttar síns og verður því ekki fallist á kröfu stefnda um afslátt af leiguverði á þessum grundvelli. Stefnandi hefur krafið stefnda um leigugreiðslu til loka ágústmánaðar 2000. Stefndi hefur hins vegar byggt á því að hann hafi skilað eignarhluta 0101 þann 17. ágúst, eignarhluta 0102 þann 27. júlí og eignarhluta 0108 þann 15. ágúst árið 2000 og að honum beri að greiða hlutfallslega mánaðarleigu í samræmi við það. Vitnið Jónas Hauksson, starfsmaður stefnda, bar um það að hann hefði unnið við þrif á húsnæðinu áður en því hafi verið skilað og kvað það hafa verið í byrjun ágúst, en hreinsun á eignarhluta 0108 hafi farið fram eitthvað fyrr þó vitnið gæti ekki tímasett það nákvæmlega. Í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnanda kom fram að hann teldi að það gæti vel verið að eignunum hefði verið skilað á þessum tíma hann bara vissi það ekki. Hann kvaðst hins vegar telja að það hefði verið seinna. Kvað hann að stefnda bæri samt sem áður að svara til leigugreiðslu út mánuðinn því almennt þurfi menn að greiða leigu fram að mánaðarmótum þrátt fyrir að húsnæði sé skilað fyrr. Í bréfi lögmanns stefnda frá 2. ágúst 2000 kemur fram að stefndi telur sig þegar hafa afhent stefnanda umráð eignarhluta 0108. Svarbréf lögmanns stefnanda frá 11. sama mánaðar svarar í engu þessari fullyrðingu en þar kemur fram að stefnandi krefst þess að stefndi afhendi stefnanda tafarlaust umráð eignarhluta 0101, 0102 og 0108. Þegar litið er til framburðar vitnisins Jónasar sem fyrr er minnst á og yfirlýsingar fyrirsvarsmanns stefnanda sem fyrr er vitnað til, er það mat dómsins að stefndi hafi leitt að því töluverðar líkur að afhending eignanna hafi farið fram á þeim dögum sem hann hefur tilgreint. Þegar auk þessa er litið til áskorunar stefnanda, sem kom fram í bréfi hans 11. ágúst 2000 til stefnda, um að hann skuli rýma eignirnar þá þegar, verður ekki talið að stefnandi geti krafið stefnda um greiðslu leigu út ágústmánuð. Stefndi hafi því mátt treysta því að yrði hann við áskorun um að rýma eignirnar, þyrfti hann ekki að greiða leigu vegna þeirra nema til þess dags sem hann skilaði þeim af sér til stefnanda. Er það því mat dómsins að við afmörkun loka leigutíma skuli miða við þær dagsetningar sem stefndi heldur fram og að honum beri að greiða hlutfall af mánaðarleigu í samræmi við þann dagafjölda sem hann hafði umráð hverrar eignar fyrir sig. Krafa stefnanda vegna hreinsunar og förgunar á drasli er ekki studd neinum gögnum. Vitnið Jónas hefur borið um það að hann hafi hreinsað viðkomandi fasteignir og hafi fjarlægt þaðan allt, nema það sem hann hafi fengið upplýsingar um að tilheyrði stefnanda. Stefnandi hefur hvorki lagt fram reikninga vegna þess kostnaðar sem hann kveðst hafa orðið fyrir vegna hreinsunar og förgunar úrgangs, né hefur hann leitt vitni sem borið gætu um umfang þessarar vinnu. Er því óhjákvæmilegt að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna þessa. Stefnandi krefur stefnda um virðisaukaskatt af leigufjárhæð. Samkvæmt 8. tl. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum er fasteignaleiga undanþegin virðisaukaskatti. Stefnandi hefur ekki byggt á því að hann hafi fengið sérstaka eða frjálsa skráningu hjá skattstjóra samkvæmt reglugerð nr. 577/1989 í samræmi við undantekningarákvæði 6. gr. laga nr. 50/1988. Verður stefnda því ekki gert að greiða virðisaukaskatt af kröfu stefnanda um leigugreiðslu. Í ljósi þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að stefndi skuldi stefnanda leigu eins og hér segir: Vegna eignarhluta 0101: Apríl 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730 krónur Maí 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Júní 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Júlí 2000, 179,1 fm. x 300 krónur 53.730,- krónur Ágúst 2000, 179,1 fm. x 300 krónur x 17/30 30.447,- krónur Samtals 245.367,- krónur Vegna eignarhluta 0102: 75% af 302,8 fm., sem gera 227, 1 fm. Maí 2000, 227,1 fm. x 300 krónur 68.130,- krónur Júní 2000, 227,1 fm. x 300 krónur 68.130,- Júlí 2000, 227,10 fm. x 300 krónur x 27/30 61.317,- krónur Samtals 197.577,- krónur Vegna eignarhluta 0108: 40% af 300,2 fm., sem gera 120,1 fm. Apríl 2000, 120,1 fm. x300 krónur x 15/30 18.015,- krónur Maí 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Júní 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Júlí 2000, 120,10 fm. x 300 krónur 36.030,- krónur Ágúst 2000, 120,10 fm. x 300 krónur x 15/30 18.015,- krónur Samtals 144.120,- krónur Sammæli er um það með aðilum að leigu hafi átt að greiða eftirá. Með vísan til 1. mgr. 33. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, verður að telja að greiða hafi átt leigu fyrir mánuð í einu og gjalddagi hennar hafi verið 1. dagur næsta mánaðar á eftir og að stefnanda hafi verið rétt að krefja stefnda um dráttarvexti frá þeim degi, enda hafi greiðsla ekki borist innan sjö sólarhringa sbr. 4. mgr. 33. gr. sömu laga. Samkvæmt húsaleigulögum hvílir frumkvæðisskylda á leigutaka varðandi greiðslu leigugjalds. Stefndi hefur ekki haldið því fram að hann hafi reynt að bjóða fram greiðslu sína innan þess tíma sem húsaleigulög kveða á um. Hefur það ekki áhrif á skyldu stefnda í þessum efnum hvort honum hefur verið sendur reikningur eða ekki. Verður því fallist á dráttarvaxtakröfu stefnanda eins og nánar greinir hér á eftir. Það er því niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefnanda 587.064,- krónur í húsaleigu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 71.745,- krónum frá 1. maí 2000 til 1. júní 2000, af 229.635,- krónum frá þeim degi til 1. júlí 2000, af 387.525,- krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, af 538.602,- krónum frá þeim degi til 1. september 2000, en af 587.064,- krónum frá þeim degi til 18. apríl 2001. Stefndi hefur byggt á því að hann hafi ekki staðið stefnanda skil á leigugreiðslum vegna þess að hann eigi hærri kröfu á hendur stefnanda sem rekja megi til kaupsamnings um Hvaleyrarbraut 22, eignarhluta 0102. Átti stefnandi eins og áður er rakið, að greiða hluta kaupverðs eða 4.000.000 króna með því að annast tilteknar framkvæmdir á lóð húss nr. 20 við Hvaleyrarbraut, sem hann átti að ljúka 30. maí 2000 en greiða ella dráttarvexti af 4.000.000 þar til verki lyki. Að sögn stefnda er verki þessu enn ekki að fullu lokið og mat stefndi það svo í greinargerð sinni að verðmæti þess sem óunnið væri af verkinu væri 1.000.000,- króna.. Samkvæmt samningnum skuldi því stefnandi stefnda dráttarvexti af 4.000.000 króna frá 30. maí 2000 og hafi sú fjárhæð verið 801.389 krónur þann 12. apríl 2001. Í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns stefnanda kom fram að hann kannaðist við að verki þessu hefði ekki verið lokið á umsömdum tíma en kvað það mega rekja til atvika sem vörðuðu stefnda. Að öðru leyti voru ekki höfð uppi andmæli við réttmæti eða fjárhæð kröfunnar. Í málflutningi byggði lögmaður stefnanda aðeins á því að krafan væri ekki tæk til skuldajafnaðar án nánari rökstuðnings. Engin vitni voru leidd til að styðja fullyrðingar fyrirsvarsmannsins um að verkið hefði tafist af ástæðum sem vörðuðu stefnda. Fyrirsvarsmaður stefnanda staðfesti það að reikningur sá að fjárhæð 4.000.0000 króna, sem gefa átti út þegar verki væri lokið, hefði ekki enn verið gefinn út og því ekki kvittaður um fullnaðargreiðslu eins og áskilið sé í kaupsamningi. Í ljósi þess sem hér er rakið er fallist á að stefndi eigi kröfu sem sé augljóslega hærri en krafa stefnanda á hendur honum og er þessi krafa hæf til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda í samræmi við 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í bréfi sínu til stefnanda frá 2. ágúst 2000 hafði stefndi uppi kröfur á hendur stefnanda um efndir á fyrrnefndri verkskyldu, en ekki er að sjá að yfirlýsing eða tilkynning um skuldajöfnuð hafi borist í hendur stefnanda fyrr en stefndi lagði fram greinargerð sína þann 18. apríl 2001 og því verður við það miðað að stefndi hafi þá fyrst lýst yfir skuldajöfnuði. Á stefnandi því ekki kröfu til greiðslu dráttarvaxta eftir það tímamark eins og sjá má hér að framan. Það er því niðurstaða dómsins með vísan til þess sem að framan greinir að stefndi í máli þessu skuli vera sýkn af kröfum stefnanda. Í ljósi þessarar niðurstöðu þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Það athugast að dómsuppsaga í málinu hefur dregist nokkuð vegna embættisanna dómara. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Stefndi Fasteignafélagið Vogar ehf., skal vera sýkn af kröfu stefnanda Steintaks ehf. í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 425/1999
|
Ómerking héraðsdóms Dómur
|
B höfðaði mál gegn vátryggingafélaginu T til greiðslu bóta fyrir tímabundið atvinnutjón, þjáningar, varanlega örorku og miska auk vaxta vegna slyss sem hún varð fyrir í bifreið G, sem tryggð var hjá T lögboðinni ábyrgðar- og ökumannstryggingu. Röksemdum og ályktunum héraðsdómara um ýmis atriði, sem þýðingu höfðu um kröfur G vegna tímabundins atvinnutjóns, þótti áfátt auk þess sem reifun málsatvika og málsástæðna aðilanna hefði nánast eingöngu falist í orðréttum texta langra kafla úr héraðsdómsstefnu og greinargerð T. Að auki hefði með öllu verið horft fram hjá því við úrlausn málsins í héraði, að ágreiningur væri á milli aðilanna um kröfu G um þjáningabætur og vexti, sem hvergi væri vikið að og tekin rökstudd afstaða til. Hefði og verið vanrækt að fjalla um ágreining aðilanna um við hvaða tímamark ætti að miða verðtryggingu við ákvörðun bóta fyrir varanlegan miska og örorku. Vegna þessara annmarka þótti óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. október 1999. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.878.180 krónur með 2% ársvöxtum og vaxtavöxtum af 3.542.403 krónum frá 28. september 1994 til 6. mars 1996. Frá þeim degi verði stefndi dæmdur til að greiða dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af síðarnefndu fjárhæðinni til 14. október 1998, en af 2.878.180 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi varð fyrir slysi 28. september 1994 þegar hún ók bifreið þáverandi vinnuveitanda síns, Glaðnis hf., eftir þjóðvegi nr. 1 til suðurs um Hrútafjörð, en þar missti hún stjórn á bifreiðinni, sem fór út af veginum og valt. Bifreiðin var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, svo og ökumannstryggingu samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við slysið hlaut áfrýjandi áverka meðal annars á höfði, hálsi, baki, handleggjum og fótum. Hún aflaði sér 19. janúar 1996 örorkumats Atla Þórs Ólasonar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum. Í niðurstöðum örorkumatsins tók læknirinn mið af því að áfrýjandi hefði verið frá vinnu allt frá slysdegi til þess tíma, sem matið var gert, og þannig orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 allt það tímabil. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. laganna ættu jafnframt að reiknast fyrir sama tímabil, en áfrýjandi hefði þó ekki verið rúmliggjandi eftir slysið. Varanlegur miski áfrýjanda var metinn 10% og varanleg örorka sú sama. Stefndi vildi ekki hlíta niðurstöðum þessa mats og leitaði því álits örorkunefndar 12. mars 1996. Í álitsgerð hennar 16. nóvember sama árs var talið að eftir 1. október 1995 hafi áfrýjandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins. Varanlegur miski hennar var metinn 10%, en varanleg örorka 8%. Samkvæmt gögnum málsins leitaði áfrýjandi nokkru eftir slysið til stefnda um greiðslu bóta vegna tímabundins atvinnutjóns. Mun hún þá hafa látið af hendi vottorð heimilislæknis um óvinnufærni, svo og launaseðla frá Glaðni hf. fyrir júlí, ágúst og september 1994, sem báru með sér að mánaðarlaun hennar hafi verið 200.000 krónur. Á þessum grunni bætti stefndi áfrýjanda launamissi í fimmtán mánuði með greiðslum frá 9. nóvember 1994 til 4. janúar 1996, að fjárhæð alls 2.280.000 krónur, en hún mun hafa framvísað frekari læknisvottorðum á því tímabili. Að fengnu fyrrnefndu örorkumati krafðist áfrýjandi bóta úr hendi stefnda 6. febrúar 1996 á grundvelli þess. Í kröfu hennar var ráðgert að tímabundið atvinnutjón væri þegar bætt með greiðslum stefnda, en krafist þjáningabóta fyrir 478 daga, alls 348.940 krónur, bóta fyrir 10% varanlegan miska, 419.000 krónur, og bóta fyrir 10% varanlega örorku, sem tækju mið af árslaunum áfrýjanda samkvæmt áðurnefndum launaseðlum, að fjárhæð 1.728.000 krónur. Hún krafðist því alls 2.495.940 króna í bætur umfram það, sem stefndi hafði þegar greitt, að viðbættum vöxtum og nánar tilteknum kostnaði. Um sama leyti og áfrýjandi krafði stefnda um uppgjör bóta samkvæmt framansögðu mun bú Glaðnis hf. hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Leitaði stefndi 12. apríl 1996 upplýsinga um laun áfrýjanda hjá skiptastjóra í þrotabúinu, sem fól löggiltum endurskoðanda að taka þær saman. Í svari endurskoðandans 14. maí sama árs var vitnað til þess að í bókhaldsgögnum félagsins hafi verið launaseðlar áfrýjanda, sem hafi sýnt að hún hefði þegið laun hjá því frá febrúar 1994 að telja. Hvorn af tveimur fyrstu starfsmánuðum hennar hafi laun numið 60.000 krónum samkvæmt launaseðlum, en næstu sex mánuðina, til og með september 1994, hafi mánaðarlaun verið 80.000 krónur. Hafi laun hennar því alls numið 600.000 krónum, en á tímabilinu hafi verið dregnar 35.676 krónur af þeirri fjárhæð vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Greiðslur til áfrýjanda samkvæmt viðskiptareikningi hjá félaginu hafi samtals verið 700.000 krónur frá mars til september 1994 og hún þannig fengið ofgreiddar 135.676 krónur. Síðla árs 1994 hafi verið gerðir nýir launaseðlar fyrir áfrýjanda vegna júlí, ágúst og september og hafi mánaðarlaun þar verið tilgreind 200.000 krónur. Þess var getið að þau laun hafi verið töluvert hærri en mánaðarlaun þriggja nafngreindra yfirmanna hjá félaginu. Lét endurskoðandinn í ljós það álit að ólíklegt yrði að telja að laun áfrýjanda hafi að réttu lagi verið þau, sem fram kæmu á síðastnefndum launaseðlum, en mun líklegra væri að upphaflegu seðlarnir hafi verið réttir. Stefndi beindi 23. maí 1996 til rannsóknarlögreglu ríkisins kæru á hendur áfrýjanda og fór fram opinber rannsókn af því tilefni. Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru 21. janúar 1998 á hendur áfrýjanda fyrir fjársvik og nafngreindum fyrrum forráðamanni Glaðnis hf., sem þá var orðinn sambúðarmaður áfrýjanda, fyrir hlutdeild í því broti. Þau voru sýknuð af kröfum ákæruvaldsins með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 17. apríl sama árs, þar sem talið var að áfrýjanda hafi ekki verið kunnugt um annað en að þrír síðastnefndu launaseðlar hennar hafi verið réttir og í samræmi við samninga hennar við félagið um launakjör, en þannig væri ósannað að hún hafi framvísað launaseðlunum við stefnda með auðgun í huga. Af hálfu ákæruvalds var þessum dómi unað. Í kjölfar þessa dóms bauð stefndi 18. júní 1998 uppgjör bóta handa áfrýjanda. Í þeim efnum lagði stefndi til að tímabundið tjón áfrýjanda yrði talið 80.000 krónur á mánuði í eitt ár frá slysdegi til samræmis við niðurstöðu örorkunefndar um að hún hafi ekki mátt vænta frekari bata eftir 1. október 1995, en bætur þannig reiknaðar yrðu að þessu leyti 960.000 krónur. Þjáningabætur yrðu 248.325 krónur, en þar væri miðað við að þær tækju til sama tímabils og bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og að fjárhæð þeirra réðist af 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga um bætur handa tjónþola, sem ekki væri rúmliggjandi, en þó þannig að þegar fjárhæð samkvæmt 3. málslið ákvæðisins, 200.000 krónum, væri náð yrðu frekari bætur skertar um helming. Varanlegur miski yrði bættur með 442.050 krónum, en lagt væri til grundvallar samhljóða mat Atla Þórs Ólasonar og örorkunefndar um að hann væri 10%. Við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku yrði miðað við að áfrýjandi hefði í fullu starfi fengið 160.000 krónur í mánaðarlaun, þegar litið væri til þess að fyrrgreindar 80.000 krónur hefðu verið greiddar á mánuði fyrir hálft starf. Verðbætt árslaun á þeim grunni yrðu 2.057.872 krónur, en sú fjárhæð yrði hækkuð um 6% vegna missis framlags vinnuveitanda til lífeyrissjóðs. Fjárhæðin með þeirri hækkun yrði margfölduð með 7,5 samkvæmt 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga, en útkoman af því síðan skert um 5% vegna aldurs áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna. Af niðurstöðu þess útreiknings fengi áfrýjandi 8% til samræmis við niðurstöðu örorkunefndar um varanlega örorku hennar, eða 1.243.366 krónur. Taldi þannig stefndi að bætur handa áfrýjanda ættu alls að nema 2.893.741 krónu, en frá ætti að draga fyrri greiðslur, 2.281.000 krónur, og stæði þá eftir 612.741 króna. Við þá fjárhæð yrðu bættar 47.258 krónur í vexti og 189.258 krónur vegna innheimtulauna lögmanns áfrýjanda. Bauð því stefndi alls 849.257 krónur til fullnaðaruppgjörs. Áfrýjandi hafnaði framangreindu boði stefnda og höfðaði í kjölfarið mál þetta. Í héraðsdómsstefnu krafðist áfrýjandi 3.100.000 krónur í bætur vegna tímabundins atvinnutjóns. Í þeim efnum bar hún því við að hún hafi á sínum tíma samið við forráðamenn Glaðnis hf. um að gegna fullu starfi hjá félaginu fyrir 200.000 krónur á mánuði og hafi sú breyting átt að koma til framkvæmda um líkt leyti og hún varð fyrir slysinu 28. september 1994. Samkvæmt örorkumati Atla Þórs Ólasonar hafi hún verið óvinnufær í 151/2 mánuð frá slysdegi og væri því tímabundið atvinnutjón sú fjárhæð, sem áður greinir. Þá krafðist áfrýjandi þjáningabóta að fjárhæð 348.940 krónur, sem væri óskert fjárhæð slíkra bóta samkvæmt 1. mgr. 3. gr., sbr. 15. gr. skaðabótalaga í 478 daga. Hún krafðist bóta vegna varanlegs miska að fjárhæð 420.850 krónur, svo og 1.953.253 krónur í bætur fyrir varanlega örorku. Síðastgreindu fjárhæðina miðaði áfrýjandi við að verðbætt árslaun sín hefðu átt að nema 2.604.338 krónum. Þar við ættu að bætast 6% vegna missis lífeyrisréttinda en frá að dragast 5% vegna aldurs hennar. Af útkomunni margfaldaðri með 7,5 ætti að reikna 10% sem bætur fyrir varanlega örorku til samræmis við niðurstöðu örorkumats Atla Þórs Ólasonar. Þannig taldi áfrýjandi að bætur ættu alls að verða 5.823.043 krónur, en til frádráttar að koma 2.280.000 krónur, sem stefndi hafði greitt upp í tjón hennar. Í héraðsdómsstefnu gerði áfrýjandi kröfu um greiðslu fyrrnefndu fjárhæðarinnar með 2% ársvöxtum frá slysdegi til 6. febrúar 1996, en dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni síðarnefndu fjárhæðinni. Í greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi kom meðal annars fram að áfrýjanda hefðu staðið og stæðu enn til boða bætur samkvæmt áðurgreindri tillögu hans frá 18. júní 1998, en með því yrði tjón hennar að fullu bætt. Krafðist stefndi því sýknu af kröfu áfrýjanda „gegn greiðslu á kr. 613.741,- ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 28. september 1994 til greiðsludags“, eins og sagði í greinargerðinni. Að þessu fram komnu greiddi stefndi 14. október 1998 áfrýjanda samtals 853.121 krónu. Var þar um að ræða áðurnefnda fjárhæð, 612.741 krónu, ásamt 189.258 krónum vegna innheimtuþóknunar lögmanns áfrýjanda og 51.122 krónum í vexti, sem aðilana greinir ekki á um að hafi verið reiknaðir sem 2% ársvextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá slysdegi til greiðsludags. Til samræmis við þessa greiðslu lækkaði áfrýjandi kröfu sína fyrir héraðsdómi um þá fjárhæð, sem greiddist þannig upp í höfuðstól og vexti, 663.863 krónur. Að teknu tilliti til greiðslna stefnda á árununum 1994 til 1996, að fjárhæð alls 2.281.000 krónur, varð endanleg kröfugerð áfrýjanda sú að stefnda yrði gert að greiða sér 2.878.180 krónur. Krafðist áfrýjandi 2% ársvaxta af mismuninum á upphaflegum höfuðstól kröfu sinnar og innborgunum stefnda 1994 til 1996, 3.542.403 krónum, frá slysdegi til 6. mars 1996, en dráttarvaxta af sömu fjárhæð frá þeim degi til 14. október 1998 og af 2.878.180 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Er þetta sama dómkrafa og áfrýjandi gerir fyrir Hæstarétti. II. Eins og ráðið verður af framangreindu stóð ágreiningur aðilanna þegar málið var dómtekið í héraði í fyrsta lagi um tímabundið atvinnutjón áfrýjanda, bæði hvað varðar lengd tímabils þess og fjárhæð launa hennar fyrir slysið, sem bætur yrðu reiknaðar eftir. Í öðru lagi deildu þau um þjáningabætur, bæði um lengd tímabilsins, sem þær yrðu greiddar fyrir, og hvort skerða ætti þær með tilliti til ákvæðis 3. málsliðar 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Í þriðja lagi var ágreiningur um bætur fyrir varanlega örorku, annars vegar um örorkustig áfrýjanda og hins vegar við hvaða fjárhæð launa ætti að miða þær. Í fjórða lagi var deilt um hvort áfrýjandi ætti rétt til vaxta úr hendi stefnda í samræmi við kröfugerð hennar, sem áður er rakin, eða hvort hún hafi fengið vexti að fullu greidda sem 2% ársvexti af bótum frá slysdegi til 14. október 1998. Í tengslum við ákvörðun bóta fyrir varanlegan miska og örorku, svo og vaxta, bar og á milli aðilanna við hvaða tímamark ætti að miða verðbætur samkvæmt 15. gr. skaðabótalaga. Taldi áfrýjandi að miða ætti fjárhæð bóta við verðlag í febrúar 1996, enda bæri krafa hennar dráttarvexti frá þeim tíma, en stefndi virðist hafa miðað bætur, sem hann greiddi áfrýjanda samkvæmt áðursögðu, við verðlag í júní 1998. Þessu til viðbótar deildu aðilarnir um málskostnað. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að leggja ætti til grundvallar að mánaðarlaun áfrýjanda fyrir slysdag hafi verið 80.000 krónur, að hún hafi verið í hálfu starfi á þeim tíma og ósannað væri að breyting í þeim efnum hafi verið í vændum, að niðurstaða örorkunefndar um varanlega örorku áfrýjanda gengi framar niðurstöðu um sama efni í örorkumati Atla Þórs Ólasonar og að tímabundið atvinnutjón áfrýjanda yrði bætt til 1. október 1995 í samræmi við álitsgerð örorkunefndar um hvenær ekki hafi mátt vænta frekari bata. Var miðað við að stefndi hefði gert upp við áfrýjanda á þessum forsendum og var hann því sýknaður, en málskostnaður felldur niður. Röksemdum fyrir þessum ályktunum héraðsdómara er í ýmsu áfátt, auk þess sem reifun málsatvika og málsástæðna aðilanna í hinum áfrýjaða dómi fólst nánast eingöngu í orðréttum texta langra kafla úr héraðsdómsstefnu og greinargerð stefnda í héraði. Án tillits til þess var þó að auki með öllu horft við úrlausn málsins í héraði fram hjá því að ágreiningur var á milli aðilanna um kröfu áfrýjanda um þjáningabætur og vexti, sem hvergi var vikið að og tekin rökstudd afstaða til í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms. Var og vanrækt að fjalla um deilu aðilanna um hvernig reikna ætti verðbætur vegna kröfu áfrýjanda um bætur fyrir varanlegan miska og örorku. Vegna þessara meginannmarka á hinum áfrýjaða dómi er óhjákvæmilegt að ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur. Málinu er vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. júlí 1999. Mál þetta sem dómtekið var 26. maí sl. er höfðað með stefnu útgefinni 28. ágúst 1998 og þingfest 1. september 1998. Stefnandi er Brynja Baldursdóttir, kt. 120464-1939, Eyrargötu 16, Siglufirði. Stefndi er Tryggingamiðstöðin hf. kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8 Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 2.878.180 krónur með 2% vöxtum og vaxtavöxtum af 3.542.403 krónum (2.878.180 + 663.863) frá 28 september 1994 til 6. mars1996, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 14. október 1998, en af 2.878.180 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi þá kröfu að stefnda verði dæmd til að greiða henni málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefndu er að sýknað verði af kröfum stefnanda í málinu og stefndu dæmdur málskostnaður að mati dómsins. MÁLSATVIK Stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar JH-765 sem síðdegis 28. september 1994 var ekið suður þjóðveg 1 í Hrútafirði. Hún missti stjórn á bifreiðinni og hafnaði hún á hvolfi utan vegar. Við slysið hlaut stefnandi áverka víða á líkamann, höfuð, háls, brjóst, mjóbak, handleggi og fætur. Flestir áverkanna gengu til baka en eftir stóðu óþægindi í hálsi, brjóst- og mjóbaki, ásamt höfuðverk sem tengdust tognun í hálsi og baki. Samkvæmt örorkumati dr. med. Atla Þórs Ólasonar, dagsettu 19. janúar 1996, varð stefnandi við umferðarslysið fyrir eftirfarandi skaða skv. skaðabótalögum nr. 50/1993: l. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. grein: Frá 28.09.1994 til dagsins í dag ... 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: Reiknast fyrir sama tíma og tímabil óvinnufærni. Slasaða var ekki rúmliggjandi. 3. Varanlegur miski skv. 4. grein: 10% . 4. Varanleg örorka skv. 5. grein: 10% 5. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 10% Bifreiðin JH-765 var í eigu þáverandi vinnuveitanda stefnanda, Glaðnis hf á Siglufirði, og var hún tryggð ábyrgðar- og ökumannstryggingu hjá stefndu Tryggingamiðstöðinni hf. Stefnda vildi ekki una örorkumati Atla Þórs Ólasonar og leitaði eftir áliti Örorkunefndar á afleiðingum slyssins fyrir stefnanda. Álitsgerð nefndarinnar lá fyrir 16. nóvember 1996 og er þar komist að sömu niðurstöðu og Atli Þór um varanlegan miska stefnanda en varanleg örorka vegna afleiðinga slyssins var metin 8%. Tímabil þjáninga og tímabundins atvinnutjóns var ekki sérstaklega metið af nefndinni. Með bréfi til Rannsóknarlögreglu ríkisins dags. 23. maí 1996, óskaði stefnda eftir opinberri rannsókn á því, hvort stefnandi hefði haft félagið að "féþúfu með þeim sviksamlega hætti að leggja fram fölsuð gögn sem sönnun á fjártjóni eins og segir m.a. í bréfinu. Tildrög þessarar rannsóknarbeiðni voru þau að stefnda taldi sig hafa fengið upplýsingar um að stefnandi hefði gefið sér rangar upplýsingar um launakjör sín hjá Glaðni hf. og með því fengið greiddar of háar bætur upp í tímabundið atvinnutjón. Stefnda hafði bætt stefnanda launatap í l5 mánuði á þeirri forsendu að hún hefði haft kr. 200.000 í mánaðarlaun hjá Glaðni hf. Hinn 21. janúar 1998 gaf Ríkislögreglustjórinn út ákæru á hendur stefnanda. Í ákæruskjalinu segir m.a. að stefnandi sé ákærð: "fyrir fjársvik með því að ákærða ... lagði fram í lok október eða byrjun nóvember 1994 hjá Tryggingamiðstöðinni hf. ... ranga launaseðla vegna launa síðustu þriggja mánaða áður en hún lenti í bílslysi sem átti sér stað 28. september 1994 og greiddi Tryggingamiðstöðin hf. ákærðu kr. 1.081.000 umfram það sem henni bar í bætur en félagið hafði reiknað kr. 3.000.000 í bætur vegna launtaps í 15 mánuði í stað kr. 1.200.000, allt á grundvelli hinna röngu launaseðla..." Í sakamálinu hafði stefnda uppi skaðabótakröfu að fjárhæð kr. 1.081.000. Með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra 17. apríl 1998 var stefnandi alfarið sýknuð af kröfum ákæruvaldsins með vísan til þess að ekki hafi af ákæruvaldsins hálfu verið færðar sönnur á að hún hafi framvísað launaseðlunum með auðgun í huga og að ekki hefði annað verið leitt í ljós en hún hafi talið þá rétta og í samræmi við umsamin laun hennar hjá Glaðni hf. og því vel fallna til ákvörðunar bótagreiðslna. Eftir að grunur vaknaði hjá stefndu um saknæma háttsemi af hálfu stefnanda var hún ekki reiðubúin til bótauppgjörs vegna málsins. Það var ekki fyrr en eftir sýknudóm héraðsdóms og þegar fyrir lá að málinu yrði ekki áfrýjað til Hæstaréttar, að stefnda lýsti sig reiðubúna til bótauppgjörs. Með bréfi, dags. 18. júní 1998, gerði stefnda stefnanda tillögu að bótauppgjöri. Í tillögu stefndu var m.a. gert ráð fyrir að tímabundið atvinnutjón yrði bætt með kr. 80.000 á mánuði í 12 mánuði og að tekjuviðmiðun við útreikning á varanlegri örorku yrði kr. 1.920.000. Á þetta gat stefnandi ekki fallist og eftir nokkrar samningaviðræður varð ljóst að af samkomulagi yrði ekki. Telur stefnandi því málssókn þessi því óumflýjanlega. Krafa stefnanda sundurliðast þannig: Um 1 Skv. mati Atla Þórs Ólasonar læknis tekur tímabundið atvinnutjón mið af því að stefnandi var frá vinnu frá slysdegi til 19. janúar 1998, eða í 15 1/2 mánuð. Óumdeilt er að hún hafði engar tekjur umrætt tímabil. Launakjör stefnanda hjá Glaðni hf. voru þau að fyrir hálft starf skyldi hún hafa kr. 100.000 í mánaðarlaun, en fyrir fullt starf kr. 200.000. Um það var samið að hún yrði í fullu stafi eftir að Glaðnir hf. hefði flutt starfsemi sína til Siglufjarðar. Tímabundið atvinnutjón tekur því mið af 200.000 kr. mánaðarlaunum. Þá hefur ekki verið tekið tillit til þess að stefnandi er hámenntaður listamaður og að hún gekk út frá því að með starfi sínu hjá Glaðni hf. myndi hún hafa tekjur af listgrein sinni. Um 2 Skv. mati Atla Þórs ber að reikna þjáningabætur fyrir sama tíma og tímabil óvinnufærni, eða í 15 1/2 mánuð (478 daga). Það skal áréttað að lækkunarheimildin í lokamálslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga er undantekningaákvæði sem ber að skýra þröngt og kemur aðeins til greina að beita henni ef veikindatímabil tjónþola hefur verið mjög langt, hann verið veikur jafnvel svo árum skiptir. Um 3 vísast til örorkumats Atla Þórs, sem staðfest er af Örorkunefnd. Um 4 Fjártjón vegna varanlegrar örorku er reiknað skv. mati Atla Þórs um 10% varanlega örorku stefnanda vegna slyssins. Mat örorkunefndarinnar, sem er 2% lægra en mat Atla Þórs, er ekki til þess fallið að hnekkja mati Atla Þórs. Stefnandi var nýlega komin út á vinnumarkað þegar slysið átti sér stað. Því er ekki hægt að miða við heildarvinnutekjur hennar á næstliðnu ári fyrir slysið. Skv. 2. mgr. 7. gr. ber að meta árslaun hennar sérstaklega með tilliti til hinna óvenjulegu aðstæðna. Árstekjur eru miðaðar við 2.400.000, sbr. umfjöllun um tl. l. Við bætast 6% vegna framlags í lífeyrissjóð. Lækkun vegna aldurs skv. 9. gr. er 5%. Með tilliti til verðlagsbreytinga skv. 15. gr. skaðabótalaga er launaviðmiðunin kr. 2.416.800 x 3453/3373* = 2.604.338. * Lánskjaravísitala: september 1994 3373 / febrúar 1996 3453 Lagarök Um ábyrgð stefndu Tryggingamiðstöðvarinnar hf. fer skv 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Um fjárhæðir er byggt á skaðabótalögum nr. 50/1993, 3. gr. um þjáningabætur, 4. gr. um varanlega miska og 5. gr., sbr. 6. og 7. gr. um varanlega örorku. Krafan um vexti byggir á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Af hálfu stefnda er því haldið fram að aðalágreiningurinn aðila lúti að því hvaða viðmiðunartekjur skuli leggja til grundvallar við ákvörðun á tjóni stefnanda. Stefnda heldur því fram að miðað við fyrirliggjandi gögn og þá rannsókn er gerð var af hálfu KPMG Endurskoðunar hf. sé augljóst að laun stefnanda mánuðina fyrir slysið hafi verið kr. 80.000,- á mánuði fyrir hálft starf, en ekki kr. 100.000,- eins og haldið sé fram af stefnanda. Því er haldið fram að launaseðlar þeir er stefnandi framvísaði hjá stefndu Tryggingamiðstöðinni hf. sem bera með sér kr. 200.000 mánaðarlaun séu rangir og ekki í samræmi við laun hennar hjá fyrirtækinu. Rannsókn KPMG Endurskoðunar sem frammi liggur í málinu, sýni þetta svo ekki verður um villst. Þá hafi stefnandi sjálf viðurkennt við yfirheyrslur í Héraðsdómi Norðurlands vestra að laun hennar fyrir hálft starf hafi verið kr. 80.000,- en öllu tali hennar um að hér hafi verið átt við útborguð laun hljóti að verða að vísa á bug þar sem sú fullyrðing eigi ekki stoð í gögnum málsins. Það sama sé upp á teningnum varðandi þá fullyrðingu stefnanda að frá flutningi Glaðnis hf. til Siglufjarðar í apríl 1994 hafi hún verið komin í fullt starf. Þetta geti alls ekki talist sannað og nægi þar að vísa til framburðar Atla Ómarssonar sem gegndi stöðu framkvæmdastjóra Glaðnis hf. frá síðara hluta sumars 1994 til byrjunar nóvember það ár. Hann segir í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi Norðurlands Vestra, að stefnandi hafi verið í hálfu starfi og jafnframt að laun hennar hafi verið kr. 60.000,- til 80.000,- á mánuði. Greiðslur til stefnanda á þessu tímabili styðji þetta einnig eins og sjá megi af ofangreindri rannsókn KPMG endurskoðunar hf. Launaseðlarnir sem stefnandi hafi framvísað hjá stefndu í nóvembermánuði 1994 og gerðir voru eftirá að frumkvæði þáverandi framkvæmdastjóra Glaðnis hf., Arnþóri Þórssyni, sambýlismanni stefnanda séu í engu samræmi við bókhald fyrirtækisins frá þessum tíma og geti því tæpast talist trúverðugir, né traustur grunnur við útreikning á atvinnutjóni stefnanda. Við athugun á skattframtali stefnanda 1995 vegna tekna 1994, komi fram að framtaldar tekjur frá Glaðni hf. eru kr. 600.000,- en ættu að vera u.þ.b. 2.000.000,- ef frásögn hennar um launakjör sín hjá fyrirtækinu ætti við rök að styðjast. Athygli veki að þeir sem styðja fullyrðingar stefnanda um launakjör hennar hjá Glaðni hf. séu sambýlismaður hennar Arnþór Þórsson og þeir feðgar Eiríkur Ragnarsson og Ragnar Eiríksson sem komið munu hafa að upphaflegri ráðningu stefnanda til fyrirtækisins. Ljóst sé að þeir feðgar séu samstarfsmenn og félagar nefnds Arnþórs til nokkra ára og hljóti framburður þeirra að skoðast í því ljósi og er honum mótmælt sem röngum og er hér bæði átt við skriflegar yfirlýsingar þeirra á sem fram hafa verið lagðar í málinu auk þess sem fram komi hjá þeim í skýrslu fyrir dómi. Hins vegar sé það svo að enginn þeirra sem skýrslur gáfu í umræddu sakamáli á hendur stefnanda og talist geti algerlega hlutlausir og án tengsla við stefnanda kannist við hin umdeildu launakjör hennar. Sé hér átt við stjórnarmanninn Björn Valdimarsson, framkvæmdastjóra fyrirtækisins þegar stefnandi lenti í slysinu, Atla Ómarsson, Kristján E. Jónasson, löggiltan endurskoðanda Glaðnis hf. og Pálínu Pálsdóttur sem reiknaði út laun fyrir Glaðni hf. og færði bókhaldið á þeim tíma sem hér um ræði. M.a. með vísan til þessa telur stefnda ljóst að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið verulega ofbætt. Stefnandi hafði kr. 80.000,- á mánuði fyrir hálft starf þegar hún lenti í slysinu. Ósannað sé að einhver breyting hafi verið fyrirhuguð um þau launakjör. Af því leiði að tímabundna tjónið hafi verið 80.000,- x 12 mánuðir eða kr. 960.000,-. Greitt hafi verið kr. 2.280.000,- og umframbætur því kr. 1.320.000,-. Þar sem niðurstöður matsgerða þeirra er liggja frammi í málinu séu misvísandi er einnig ágreiningur varðandi það atriði. Atli Þór Ólason telji að tímabundnu tjóni og þjáningabótum eigi að ljúka þann 19. janúar 1996 en hins vegar segir álitsgerð Örorkunefndar að sá tímapunktur skuli vera 1. október 1995. Þá telur Örorkunefnd að varanleg örorka stefnanda skv. 5. gr. skaðabótalaga sé 8% en ekki 10% eins og Atli Þór mat hans. Því er haldið fram af hálfu stefndu að ekki séu efni til að miða við annað en niðurstöðu Örorkunefndar að þessu leyti. Hafa beri í huga að í Örorkunefnd sitji þrír menn, tveir læknar og einn lögfræðingur, auk þess sem Örorkunefnd hafi unnið sína álitsgerð síðar en Atli Þór og fyllri læknisfræðileg gögn legið til grundvallar niðurstöðu Örorkunefndar en niðurstöðu Atla Þórs. Þá verði óhlutdrægni Örorkunefndar ekki dregin í efa í málinu. Með vísan til bréfs stefndu dagsetts 18. júní 1998, sem hafi að geyma útreikning stefndu á tjóni stefnanda vegna slyssins, komi fram að heildartjónið nemi kr. 2.893.741,- og þar sem sú fjárhæð hafi þegar verið greidd beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Að lokum er lögð á það sérstök áhersla af hálfu stefndu að sönnunarkröfur eru mun ríkari í refsimáli en í almennu einkamáli og þess vegna er því hafnað að sýknudómurinn sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Norðurlands vestra þann 17. apríl 1998 hafi hér nokkuð fordæmisgildi. NIÐURSTAÐA Samkvæmt skattframtali stefnanda gjaldárið 1995 voru tekjur hennar hjá fyrirtækinu Glaðni hf 600.000 krónur. Samkvæmt bókhaldsgögnum frá fyrirtæki þessu hafði stefnandi 80.000 krónur í laun fyrir mánuðina júní, júlí og ágúst 1994. Stefnandi ber fyrir sig að hún hafi gert um það samkomulag við Atla Ómarsson og Bjarna Valdimarsson að hún skyldi hafa 200.000 krónur í mánaðarlaun. Þeir hafa báðir borið á móti þessu. Þykir stefnandi hvorki hafa sýnt fram á að laun hennar hafi átt að vera hærri en þær 80.000 krónur sem hún fékk í laun samkvæmt bókum félagsins og skilagrein til innheimtumanns ríkissjóðs né heldur að hún hafi verið í fullu starfi hjá fyrirtækinu eftir að fyrirtækið var flutt til Siglufjarðar og er fallist á það með stefnda að við þau laun skuli miða við uppgjör á bótum til hennar svo sem haldið hefur verið fram af hálfu stefnda. Þá liggur frammi álitsgerð Örorkunefndar frá 16. nóvember 1996. Samkvæmt henni er varanlegur miski stefnanda metinn 10% en varanleg örorka er metin 8% vegna afleiðinga umferðarslyssins 28. september 1994. Ekki þykja þeir annmarkar á matsgerð þessari að efni séu til að hnekkja henni og verður niðurstaða hennar um varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda lögð til grundvallar hér. Þá segir í niðurstöðukafla álitsgerðar nefndarinnar, að eftir 1. október 1995 hafi stefnandi ekki getað vænst frekari bata af afleiðingum slyssins. Þykir sýnt fram á það í málinu að bætur til stefnanda skuli ákveða fyrir 12 mánuði eins og gert hefur verið af hálfu stefnda sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi hefur gert upp við stefnanda á ofangreindum forsendum og með því að niðurstaða dómsins er að varanleg örorka stefnanda sé 8%, varanlegur miski 10%, tímabil það sem bæta skal tímabundið atvinnutjón 12 mánuðir og að mánaðarlaun stefnanda hafi verið 80.000 krónur á mánuði og ósannað að samkomulag hafi verið um að þau skyldu hækka við flutning fyrirtækisins Glaðnis hf til Siglufjarðar, verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal sýkna af öllum kröfum stefnanda, Brynju Baldursdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 835/2014
|
Skuldabréf Gengistrygging
|
D ehf. krafðist viðurkenningar á því að skuldabréf Í hf. og DR ehf. hefði verið um lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í heiti viðkomandi skuldabréfs kæmi fram að um væri að ræða skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum, auk þess sem lánsfjárhæðin væri fyrst tilgreind í tveimur erlendum gjaldmiðlum og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Þá væru vextir tilgreindir Libor vextir og hefði, við áritun bréfsins um skuldaraskipti, eingöngu verið getið fjárhæðar þess í hinum erlendu gjaldmiðlum. Með vísan til þessa var talið að um væri að ræða skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2014. Hann krefst þess að viðurkennt verði að skuldabréf 8. ágúst 2007, útgefið af Birki Leóssyni, sem Drómundur ehf. gerðist skuldari að með skuldskeytingu 15. október sama ár, hafi verið um lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Þá krefst hann málskostnaðar til handa þrotabúi Drómundar ehf. í héraði en sér fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfu Drómundar ehf. um að viðurkennt yrði að fyrrgreint skuldabréf hefði verið um lán í íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla. Eftir að málið var dómtekið í héraði 16. september 2014 var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. sama mánaðar. Samkvæmt yfirlýsingu skiptastjóra 10. desember 2014 var tekin sú ákvörðun af hálfu búsins að áfrýja ekki málinu. Aftur á móti hefur áfrýjandi, sem lýst hefur kröfu í búið, áfrýjað dóminum í eigin nafni á grundvelli heimildar í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar, þar sem fjallað hefur verið um hvort samningur sé um lán í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundið gengi erlendrar myntar, hefur fyrst og fremst verið byggt á skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir. Koma önnur atriði við lánveitinguna ekki til álita ef textaskýring tekur af skarið um efni skuldbindingarinnar að þessu leyti. Við úrlausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum er að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum er í fyrsta lagi að líta til heitis skuldabréfsins en fyrirsögn þess er: „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Í öðru lagi að lánsfjárhæðin er samkvæmt orðalagi skuldabréfsins fyrst tilgreind í tveimur erlendum gjaldmiðlum, svissneskum frönkum og japönskum yenum, og síðan jafnvirði lánsins í íslenskum krónum. Í þriðja lagi eru vextir samkvæmt skuldabréfinu til samræmis við að um erlent lán sé að ræða tilgreindir Libor vextir. Í fjórða lagi var í áritun um skuldaraskipti 15. október 2007 eingöngu getið fjárhæðar bréfsins í hinum erlendu gjaldmiðlum, en með árituninni gekkst Drómundur ehf. undir skuldbindingu samkvæmt bréfinu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2014. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 2. apríl 2013 og dómtekið 16. september sl. að lokinni aðalmeðferð. Stefnandi er Drómundur ehf., Fannafold 176, Reykjavík. Stefndi er Íslandsbanki hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að skuldabréf útgefið af Birki Leóssyni 8. ágúst 2007, sem stefnandi gerðist skuldari að fyrir skuldskeytingu 15. október sama ár, hafi verið lán sem ákveðið var í íslenskum krónum, bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar. Málinu var úthlutað til dómara 12. maí sl. og fór aðalmeðferð málsins fram tveimur dögum síðar. Málið var endurflutt 16. september sl. og dómtekið að nýju. Við meðferð málsins hefur verið tekið tillit til fyrirmæla laga nr. 80/2013 um breytingu á lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum, á þá leið að hraða skuli meðferð dómsmála sem lúta aðlögmæti þess að binda fjárskuldbindingu við gengi erlendra gjaldmiðla eða vísitölu eða að uppgjöri slíkra skuldbindinga. Málsatvik Ágreiningur aðila lýtur einvörðungu að því hvort lán sem Birkir Leósson, stjórnarmaður og eini hluthafi stefnanda, tók með útgáfu skuldabréfs til Glitnis banka hf. 8. ágúst 2007 hafi verið lán í íslenskum krónum, bundið ólögmætri gengistryggingu, eða hvort um hafi verið að ræða lögmætt erlent lán. Ekki er um það deilt að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum lánveitanda samkvæmt skuldabréfinu. Umrætt skuldabréf var auðkennt „Skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum”. Þá sagði að undirritaður útgefandi viðurkenndi með undirritun sinni að skulda bankanum „eftirfarandi erlendar fjárhæðir eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf., eða í íslenskum krónum.“ Því næst voru tilgreindar fjárhæðirnar 289.631 svissneskir frankar og 28.636.884 japönsk jen. Jafnvirði í íslenskum krónum hinn 3. ágúst 2007 var feitletrað 30 milljónir í tölustöfum og bókstöfum. Í reitum á skuldabréfinu voru tilgreindir bankareikningar til ráðstöfunar og skuldfærslu. Er ekki um það deilt að reikningur sem tilgreindur var til skuldfærslu var í íslenskum krónum. Þá er þar að finna tilvísun til LIBOR-vaxta af framangreindum myntum og fast vaxtaálag sem og vegna meðalvexti. Fram kemur að afborgun sé ein, vaxtagjalddagar sex og lánstími 36 mánuðir. Í skilmálum skuldabréfsins koma fram nánari ákvæði um vexti, breytingar á vöxtum og afborganir. Í 7. tölulið segir að lánveitandi geti leyft færslu skuldarinnar yfir á aðra gjaldmiðla og/eða breytt skiptingu á milli þeirra síðar á lánstíma. Í 8. tölulið var fjallað um framkvæmd myntbreytingar og meðal annars kveðið á um að við umreikning í aðra mynt skyldi taka mið af kaup- og sölugengi samkvæmt síðustu almennu gengisskráningu bankans á íslensku krónunni miðað við þá mynt/þær myntir sem myntbreyting tæki til. Í 10. tölulið var að finna heimild lánveitanda til gjaldfellingar vegna vanskila og tekið fram að við þær aðstæður væri honum heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi bankans. Í málinu liggur einnig fyrir lánsumsókn Birkis Leóssonar auk tölvupóstsamskipta hans við bankann vegna lántökunnar. Í tölvupósti 26. júlí 2007 er rætt um „körfulán í CHF og JPY”. Í svari starfsmanns bankans 31. sama mánaðar segir að beiðni um lánveitingu hafi verið samþykkt og er þar rétt um „30.000.000 IKR” í fyrrgreindri myntsamsetningu. Í lánssamningi kemur fram upphæð í íslenskum krónum og skipting í erlendar myntir. Þá kemur fram eftirfarandi texti: „Lántaki hefur leitað sér ráðgjafar og gerir sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta getur haft á höfuðstól og greiðslubyrði.“ Ágreiningslaust er að þótt að á lánsumsókn og skuldabréfi hafi tiltekið reikningsnúmer verið tilgreint sem ráðstöfunarreikningur var lánið í reynd verið greitt inn á reikning lántaka í bandaríkjadölum. Hinn 15. október 2007 samþykkti Glitnir banki hf. skuldaraskipti á láninu þannig að stefnandi yrði skuldari. Skilmálum skuldabréfsins þar að lútandi var breytt með skjalinu „Áritun um skuldaraskipti“, þar sem koma fram upphaflegar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum og eftirstöðvar þess miðað við 12. október 2007 í sömu fjárhæðum. Í gögnum málsins er gerð grein fyrir ágreiningi aðila um gildi handveðsetningar á verðbréfaeign sem stóð til tryggingar framangreindu skuldabréfi og lyktaði með dómi Hæstaréttar 29. nóvember 2012 í máli nr. 207/2012. Með hliðsjón af því að aðilar eru sammála um að sá ágreiningur hafi ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins er ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrir þessu atriði. Samkvæmt stefnu greiddi stefnandi skilvíslega vexti af bréfinu 19. nóvember 2007, 19. maí 2008 og 17. nóvember þess árs, en hætti að greiða bréfinu vegna þess ágreinings aðila sem lauk með fyrrnefndum hæstaréttardómi. Í framhaldi af dómi Hæstaréttar var bréfið hins vegar greitt að fullu samkvæmt útreikningum stefnda með þremur nánar tilteknum greiðslum með fyrirvara um réttmæti kröfu stefnda og rétt stefnanda til endurgreiðslu. Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að taka beri viðurkenningarkröfu hans til greina vegna þess að ógild sé skuldbinding Birkis Leóssonar um að lánsfjárhæð sú sem upphaflega var tekin að láni hjá Glitni banka hf. eigi að taka breytingum í samræmi við breytingar á gengi svissneskra franka og japanskra jena. Skuldbindingin hafi verið ógild við undirritun skuldabréfsins hinn 8. ágúst 2007 með vísun til ófrávíkjanlegra ákvæða 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, eins og þau hafi verið skýrð með dómum Hæstaréttar. Á því er því byggt að um hafi verið að ræða lán í íslenskum krónum, sem bundið var gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti, og ákvæði 18. gr. laga nr. 38/2001 eigi því við. Stefnandi vísar til þess orðalags í skuldabréfinu þar sem skuldari viðurkenni að skulda „eftirfarandi erlendar fjárhæðir eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eða mynteiningum, sem birtar eru í almennri gengistöflu Glitnis banka hf., eða í íslenskum krónum“ og „Jafnvirði í íslenskum krónum“. Einnig vísar hann til þess að fjárhæð bréfsins í íslenskum krónum, þrjátíu milljónir, hafi verið bæði feitletruð og með stærri leturgerð en annar texti. Þá hafi vextir verið tilgreindir jöfnum höndum Libor, Eurobor og Reibor. Vísað er til tölvupóstsamskipta við aðdraganda lánsumsóknar og texta lánsumsóknarinnar sjálfrar þar sem rætt sé um upphæð í íslenskum krónum og ákveðna skipingu lánsins í erlenda mynt. Þá geri umsóknin ráð fyrir því að lánið verði greitt út í íslenskum krónum inn á reikninga lántaka. Það hafi því aldrei staðið til að neinar greiðslur yrðu í svissneskum frönkum eða japönskum jenum. Þá er vísað til þess að í umsókn segi skýrum stöfum að lántaki hafi „leitað sér ráðgjafar og gerir sér grein fyrir þeim áhrifum sem þróun gengis og vaxta getur haft á höfuðstól og greiðslubyrði.“ Þetta ákvæði samræmist því aðeins að um hafi verið að ræða gengistryggt lán enda geti „þróun gengis“ aðeins haft áhrif við þær aðstæður að svo sé. Byggt er á að í skuldabréfi sé höfuðstóll alltaf nefndur í eintölu, t.d. í 1. og 3. tölulið. Niðurstaðan sé skýr um að hér sé um að ræða einn höfuðstól í íslenskum krónum. Einnig er vísað til 7. og 8. töluliða í skuldabréfi þar sem kveðið sé á um heimild til að breyta gjaldmiðlum. Af ákvæðunum verði dregin sú ályktun að gjaldmiðlar hafi verið til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar í íslenskum krónum enda hafi við breytingar borið að miða við kaup- og sölugengi á íslensku krónunni. Ljóst sé að ekki hafi verið gert ráð fyrir raunverulegum gjaldeyrisviðskiptum, heldur einungis færslu, breytingu, myntbreytingu og umreikning sem taka hafi átt mið af gengi viðkomandi gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni. Þarna sé því ekki verið að tala um að einn gjaldmiðill sé keyptur fyrir söluandvirði annars gjaldmiðils eins og þegar um raunveruleg gjaldeyrisviðskipti er að ræða. Við myntbreytingu hefði sami skuldari skuldað, eftir sem áður, lánið á nýjum lánsnúmerum með nýjum útgáfudegi og nýjum skráðum myntum. Á greiðsluskjölum hefði staðið „myntbreyting“, „umreikningur í aðra mynt“ eða eitthvað álíka án nokkurra raunverulegra peningalegra hreyfinga. Vísað er til 10. töluliðar skuldabréfs þar sem lánveitanda er heimilt að umreikna skuldina í íslenskar krónur í lok gjaldfellingardags miðað við skráð sölugengi hans á þeim myntum sem skuldin er skráð gengistryggð við hverju sinni. Strax þar á eftir segi í greininni að greiða beri dráttarvexti af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndarálag sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxtarákvæðið gildi þannig einungis um skuldina í íslenskum krónum, enda hafi aldrei annað staðið til en að skuldin væri í íslenskum krónum. Greiðslufjárhæð allra gjalddaga skuldabréfsins hafi verið reiknaðar í íslenskar krónur á gjalddaga og ekki breyst eftir það. Það sé nákvæmlega hið sama og gildi um verðtryggð lán og sýni að skuldabréfið hafi verið bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Allar greiðslur vaxta og afborgana af láninu hafi verið í íslenskum krónum í reynd. Stefnandi telur að áðurgreint yfirlit 8. janúar 2011 sýni að skuldin hafi verið í íslenskum krónum og tekið breytingum í samræmi við breytingar á gengi erlendra mynta. Á yfirlitinu komi fram „Gengismunur“ á afborgun og einnig vextir (af uppreiknuðum gengistryggðum höfuðstól hverju sinni), dráttarvextir og annar kostnaður og að lokum samtala. Þetta sé nákvæmlega sama meðferð og framsetning og á verðtryggðu láni, með því smávægilega fráviki að rætt sé um „gengismun“ í stað „verðbóta“. Tilvísun til gengismunar og grunngengis sýni að um sé að ræða gengistryggt lán. Stefnandi vísar til þess að umrætt skuldabréf eigi túlka með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. a. og b., eins og lögunum hefur verið síðar breytt. Hann vísar auk þess til ákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá hefur stefnandi vísað til ýmissa dóma Hæstaréttar við reifun málsins. Við aðalmeðferð málsins mótmælti stefnandi sérstaklega fullyrðingum stefnda um að þegar hefði verið fjallað um sambærilegt lánsform í dómum Hæstaréttar, sbr. einkum dóm Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011. Einnig mótmælti hann því að reglur um viðskiptabréf hefðu þýðingu um úrlausn málsins. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða. Hann vísar til heitis skuldabréfsins og þess að höfuðstóll hafi verið sérstaklega tilgreindur í erlendum gjaldmiðlum. Telur stefndi að samkvæmt fordæmum Hæstaréttar leiði þetta til þess að skuldbindingin teljist vera í erlendum myntum. Þá vísar stefndi til þess að í tilteknum dómum Hæstaréttar hafi verið fjallað um sambærilegt lánsform og hér um ræðir. Er einkum vísað til dóms Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011. Stefndi telur það gæti ekki haft þýðingu þótt lánið hefði verið greitt út í íslenskum krónum en svo hafi þó ekki verið. Hins vegar breyti engu þótt greitt hafi verið af láninu í íslenskum krónum. Stefndi vísar sérstaklega til þess að við útgreiðslu lánsins hafi andvirði hinnar erlendu lánsskuldbindingar verið greitt út í bandaríkjadölum til samræmis við gengi þeirra gjaldmiðla sem tilgreindir voru í skuldabréfinu. Hins vegar hafi ekki verið miðað við gengi íslenskrar krónu. Stefndi vísar einnig til þess að stefnandi hafi tekið yfir skýra skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum með yfirlýsingu um skuldaraskipti. Hann hafnar því að ákvæði skuldabréfsins um vexti gefi til kynna að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Stefndi hafnar því einnig að yfirlýsing á lánsumsókn sé til marks um þetta. Það orðalag sem stefnandi vísi til hafi það að markmiði að vekja athygli lántaka á þeirri áhættu sem fylgi lántöku í erlendum gjaldmiðlum og því að áhrif gengisbreytinga geti haft áhrif á lánsfjárhæð og greiðslubyrði lánsins ef miðað er við jafnvirði íslenskra króna, enda sé ekki annað vitað en að lántaki hafi haft tekjur í þeirri mynt. Stefndi mótmælir einnig þeirri fullyrðingu að það hafi þýðingu að orðið ,,höfuðstóll“ sé í upphafi skuldabréfsins notað í eintölu í skuldabréfinu. Þá er mótmælt hugleiðingum stefnanda um að ákvæði um myntbreytingar gefi vísbendingu um að lánið hafi verið í íslenskum krónum. Sama eigi við um heimild lánveitanda til þess að reikna skuldina í íslenskar krónur við gjaldfellingu og beita íslenskum dráttarvöxtum. Að mati stefnda er þetta ákvæði þvert á móti til frekari stuðnings á því að lánið sé raunverulega í erlendum gjaldmiðlum en ekki íslenskum krónum, enda væri engin þörf á því að umreikna eða breyta skuldinni úr erlendum gjaldmiðlum í íslenskar krónur ef lánið væri frá öndverðu í íslenskum krónum og eingöngu bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Að því er varðar yfirlit yfir stöðu lánsins sem stefnandi hefur vísað til bendir stefndi á að um sé að ræða yfirlit sem sé kallað fram úr lánakerfi stefnda og ekki sent lántökum nema samkvæmt sérstakri beiðni. Umrætt lánakerfi stefnda sé þannig úr garði gert að sérstaklega þurfi að óska eftir því að yfirlitið sé kallað fram úr kerfinu í íslenskum krónum en mögulegt sé að kalla fram slík yfirlit í jafnvirði íslenskra króna eða í þeim gjaldmiðlum sem lánið raunverulega samanstendur af. Einnig er bent á að lánið hafi verið gjaldfallið þegar yfirlitið var gert og þá búið að umreikna það í íslenskar krónur. Tilvísun stefnanda til 36. gr. a. og b. laga nr. 7/1936 er mótmælt sem þýðingarlausri í málinu. Þá verði jafnframt í þessu tilliti að líta til þess að um sé að ræða viðskiptabréf sem hafi að geyma geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitti og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kunna að vera. Telji dómurinn lánssamninginn ekki vera lán í japönskum jenum og svissneskum frönkum telur stefndi að miða eigi við að lánið hafi verið í bandaríkjadölum. Niðurstaða Í samræmi við þau viðmið sem lögð hafa verið til grundvallar í dómum Hæstaréttar er í máli þessu fyrst til þess að líta að heiti áðurlýsts skuldabréfs bendir til þess að um sé að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum. Í annan stað eru fjárhæðir í erlendum myntum tilgreindar í meginmáli bréfsins en jafnvirði þessara fjárhæða í íslenskum krónum. Í þriðja lagi samrýmast vaxtaákvæði bréfsins því að um lán í erlendum myntum sé að ræða, þ.á m. ákvæði sem gera ráð fyrir REIBOR-vöxtum í því tilviki að lán eða hluti láns sé í íslenskum krónum. Að mati dómara benda skilmálar skuldabréfsins, svo sem heimildir til skuldfærslu afborgana í aðra gjaldmiðla, ákvæði um mynbreytingar og umreikning í íslenskar krónur við gjaldfellingu, ekki til þess að um hafi verið að ræða gengistryggt lán í íslenskum krónum. Á það verður fallist að gögn vegna umsóknar lántaka um téð lán hafi ekki verið fyllilega skýr um það hvort um var að ræða lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum. Einnig liggur fyrir að greitt var af láninu í íslenskum krónum og það tilgreint í íslenskum krónum á stöðuyfirliti sem gefið var út eftir lokagjalddaga þess. Þessi atriði nægja þó ekki til þess að líta beri á lánið sem gengistryggt lán þegar efni skuldabréfs er fortakslaust, svo sem hér um ræðir. Í því máli sem hér um ræðir fær sú niðurstaða enn frekari stoð í því að umrætt lán var greitt út í bandaríkjadölum og var því aldrei um það að ræða að íslenskar krónur skiptu um hendur við afgreiðslu lánsins til lántaka. Að öllu virtu er það álit dómsins að atvik málsins séu í reynd efnislega sambærileg atvikum þess máls sem skorið var úr með dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011 og laut að skuldabréfi með samskonar orðalagi. Í ljósi síðari dómaframkvæmdar Hæstiréttur, sbr. t.d. dóma 5. desember 2013 í máli nr. 446/2013, 19. desember 2013 í máli nr. 499/2013 og 27. mars 2014 í máli nr. 750/2013, getur fordæmisgildi dómsins fyrir úrlausn málsins ekki orkað tvímælis. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Ásgeir Þór Árnason hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Magnús Fannar Sigurhansson hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Íslandsbanki hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Drómundar hf. Stefnandi greiði stefnda 750.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 296/1999
|
Opinberir starfsmenn Uppsögn Ráðningarsamningur
|
J var ráðin til starfa hjá H sem framkvæmdastjóri frá 1. ágúst 1998, en skriflegur ráðningarsamningur var gerður 21. sama mánaðar. Í ráðningarsamningnum kom fram, að ráðning J væri ótímabundin og uppsagnarfrestur þrír mánuðir. Þó skyldi gagnkvæmur uppsagnarfrestur á fyrstu þremur mánuðunum í starfi vera einn mánuður. Stjórn H ákvað 20. október 1998 að segja J upp starfi frá og með 1. nóvember sama árs. Í svari H við beiðni J um rökstuðning 20. sama mánaðar, kom fram að uppsögnin hefði átt sér stað á reynslutíma samningsins og væri að öllu leyti í samræmi við umsaminn uppsagnarfrest. J krafði H um skaðabætur vegna ólögmætrar uppsagnar. Á það var fallist með héraðsdómi, að J hefði mátt vera fyllilega ljóst að samningurinn gerði ráð fyrir þriggja mánaða reynslutíma. Gegn andmælum H var ekki á það fallist, að uppsögnin hefði átt rætur að rekja til ávirðinga í starfi, sem getið væri í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna. Hefði því 44. gr. laganna ekki átt við og því ekki skylt að gefa H færi á að tjá sig áður en til uppsagnarinnar kom. Bæri að líta til þess, að uppsögn J hafi farið fram á reynslutíma, en samkvæmt eðli máls hlyti svigrúm aðila til uppsagnar að vera rýmra þá en ella. Í þessu ljósi var og talið að rökstuðningur fyrir uppsögninni af hálfu H hefði verið nægilegur. Var því fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að uppsögnin hefði verið lögmæt samkvæmt 43. gr. laga nr. 70/1996 og bæri að sýkna H af skaðabótakröfu J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júlí 1999 og krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 1.732.212 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. desember 1998 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður þá látinn niður falla. Greint er frá málsatvikum í héraðsdómi. Í 1. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins segir að starfsmenn ríkisins, aðrir en embættismenn, skuli ráðnir til starfa ótímabundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Skuli sá frestur vera þrír mánuðir að loknum reynslutíma, nema um annað sé samið í kjarasamningi. Samkvæmt 42. gr. laganna skal gerður skriflegur ráðningarsamningur milli forstöðumanns stofnunar og starfsmanns þar sem meðal annars komi fram ráðningarkjör. Slíkur samningur var gerður milli áfrýjanda og stjórnarformanns stefndu hinn 21. ágúst 1998. Gilti ráðning áfrýjanda frá 1. ágúst 1998 og var hún ótímabundin. Skyldi gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera þrír mánuðir en fyrstu þrjá mánuði í starfi áfrýjanda átti fresturinn að vera einn mánuður. Ákvæði samningsins um þetta verður túlkað með hliðsjón af 1. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996. Ber og að líta til þess að áður hafði gilt sambærilegt ákvæði í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 97/1974 um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana, sbr. lög nr. 7/1990. Að þessu athuguðu og með skírskotun til forsendna héraðsdóms þykir áfrýjanda hafa mátt vera fyllilega ljóst að samningurinn gerði ráð fyrir þriggja mánaða reynslutíma. Áfrýjandi byggir kröfur sínar í málinu á því að með uppsögn sinni hinn 20. október 1998 hafi stefnda brotið gegn 44. gr. laga nr. 70/1996, en í 1. mgr. hennar segir að skylt sé að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. laganna og gefa honum færi á að bæta ráð sitt áður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna, sem þar eru greindar. Af hálfu stefnda hefur því verið neitað að uppsögnin hafi átt rætur að rekja til ávirðinga í starfi, sem getið er í 21. gr. laga nr. 70/1996. Gegn andmælum hans þykir ekki sýnt fram á að framangreint ákvæði 44. gr. laganna hafi átt hér við. Verður því ekki talið að skylt hafi verið að gefa áfrýjanda kost á að tjá sig áður en til uppsagnarinnar kom, sbr. síðari málslið 1. mgr. 44. gr. laganna. Ber og að líta til þess að uppsögn áfrýjanda fór fram á reynslutíma, en samkvæmt eðli máls hlýtur svigrúm aðila til uppsagnar að vera rýmra þá en ella. Í ljósi þess verður og talið að rökstuðningur fyrir uppsögninni af hálfu stefnda hafi verið nægilegur. Samkvæmt framansögðu er á það fallist með héraðsdómi að uppsögn áfrýjanda úr starfi hafi verið lögmæt samkvæmt 43. gr. laga nr. 70/1996. Verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var 25.maí 1999 hefur Jakobína Ingunn Ólafsdóttir, kt. 160156-2289, Dyngjuvegi 5, Reykjavík, höfðað fyrir dóminum með stefnu birtri 19. janúar 1999 á hendur Heilsugæslunni í Garðabæ, kt. 670784-0299, Garðatorgi, Garðabæ, til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar uppsagnar út starfi. Stefnandi krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða henni kr. 1.732.212,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtarlaga nr. 25/1987 frá 17. desember 1998 til greiðsludags. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða henni málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðarfjárhæðar verði tekið tillit til þess að stefnandi hefur ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem hún þarf að greiða af þóknun lögmanns síns. Stefnda krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II. Stefnandi, sem er viðskiptafræðingur að mennt, réðst til starfa hjá stefndu sem framkvæmdarstjóri frá 1. ágúst 1998, en áður starfaði hún hjá Skattstofu Reykjavíkur. Skriflegur ráðningarsamningur var gerður hinn 21. sama mánaðar. Kemur þar m.a. fram, að starfshlutfall stefnanda skuli vera 50% að og ráðning sé ótímabundin. Þá segir í ráðningarsamningnum: "Uppsagnarfrestur ótímabundins ráðningarsamnings er þrír mánuðir. Þó skal gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera einn mánuðir (sic) á fyrstu þremur mánuðum í starfi. Uppsagnarfrestur tímabundins ráðningarsamnings er einn mánuður. Uppsögn miðast við mánaðarmót. Þessi ákvæði um uppsagnarfrest eiga við nema um annað sé samið í kjarasamningi."Viðbótarsamkomulag um vinnutíma og viðveru framkvæmdastjóra var samhliða gert. Stjórnarformaður stefndu afhenti stefnanda uppsagnarbréf hinn 21. október 1998. Bréfið er dagsett hinn 20. sama mánaðar og hljóðar svo: "Stjórn Heilsugæslunnar í Garðabæ þykir leitt að tilkynna yður að á stjórnarfundi 20.10.98, var tekin ákvörðun um að leysa yður frá störfum frá og með 1. nóvember 1998. Óskað er eftir því að þér leggið störf strax niður." Daginn eftir, hinn 22. október, ritaði stefnda stefnanda annað bréf svohljóðandi: "Undirrituð vísar til fyrra bréfs sem var afhent yður 21. október 1998 og áréttar að eins og kveðið er á um í ráðningarsamningi, þá eigið þér rétt á 1 mánaðar uppsagnarfresti, þér munuð því fá greidd laun út nóvembermánuð, þó að ekki sé óskað eftir vinnuframlagi yðar frá og með 21. október 1998. Vegna uppgjörs starfsloka óskar undirrituð eftir upplýsingum um vinnu umfram hefðbundins (sic) vinnutíma samanber viðbótarsamning." Stefnandi krafði stefndu um rökstuðning fyrir uppsögninni með bréfi 28. október 1998. Svarbréf stefndu er dagsett 20. nóvember 1998 og segir þar m.a.: "Um starf yðar hafði verið gerður sérstakur ráðningarsamningur dagsettur 21. ágúst 1998. Samkvæmt samningnum skyldi gagnkvæmur uppsagnarfrestur, fyrstu þrjá mánuði starfstímans, vera einn mánuður. Á fundi sínum þann 20. október, tók stjórn heilsugæslunnar þá ákvörðun að segja samningi þessum upp með umsömdum uppsagnarfresti. Var uppsagnarbréf afhent yður næsta dag, eða þann 21. október 1998. Þar sem ákvörðun stjórnarinnar byggir á skriflegum starfssamningi, uppsögnin á sér stað á reynslutíma samningsins og er að öllu leyti í samræmi við umsaminn uppsagnarfrest, verður ekki séð að tilvitnuð lagaákvæði stjórnsýslulaga eigi við í þessu tilfelli. Með vísan til framangreinds er erindi yðar hafnað." Lögmaður stefnanda ritaði stefndu bréf 17. nóvember 1998 þar sem hann heldur því fram að stefnandi hafi ekki fengið umbeðinn rökstuðning fyrir kröfu sinni. Verði því ekki annað ráðið af fyrirliggjandi gögnum en að tekin hafi verið órökstudd ákvörðun um að segja stefnanda upp störfum. Í bréfinu er lýst þeirri skoðun að uppsögnin sé ólögmæt og óskað eftir viðræðum um uppgjör bóta. Með bréfi til lögmanns stefnanda 30. nóvember 1998 hafnaði stjórn stefndu kröfum stefnanda. Er þar sérstaklega reifað það sjónarmið, að megintilgangur reynslutíma hljóti að vera sá að gefa starfsmanni og vinnuveitanda hæfilegan umþóttunartíma til þess að taka ákvörðun um það hvort framhald skuli verða á ráðningarsambandi. Við það mat og til grundvallar ákvörðun sinni hafi stjórnin stuðst við hefðbundnar venjur. Jafnframt er vísað til "hinna almennu reglna IX. kafla laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996." Með bréfi dags. 2. desember 1998 boðaði lögmaður stefnanda höfðun bótamáls, en setti þó ekki fram tiltekna fjárkröfu.. III. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því, að hún hafi verið ráðin ótímabundið í stöðu framkvæmdarstjóra hjá stefndu frá 1. ágúst 1998. Stefnda sé ríkisstofnun, og óumdeilt sé að um réttindi stefnanda og skyldur í starfi hafi átt að gilda lög nr. 70/1996. Uppsögn stefndu á ráðningarsamningnum hafi verið ólögmæt af mörgum ástæðum. Stefnanda hafi ekki með neinum hætti verið kynnt að til álita hafi komið að segja henni upp störfum. Hún hafi því ekki fengið neitt tækifæri til að tjá sig um það álitaefni áður en ákvörðun var tekin. Hún hafi ekki verið boðuð til stjórnarfundarins þar sem ákvörðun var tekin, en samkvæmt viðauka við ráðningarsamning hennar sé einmitt tekið sérstaklega fram að hún hefði rétt til setu á stjórnarfundum. Engar frambærilegar ástæður hafi verið færðar fram sem réttlætt gætu uppsögnina, t.d. að stefnandi rækti ekki starf sitt með fullnægjandi hætti eða þess háttar. Stefnandi kveðst taka fram að gefnu tilefni frá stefndu, að staðhæfing stefndu um að uppsögnin hafi verið lögmæt vegna þess að hún hafi verið ákveðin og framkvæmd á "reynslutíma" sé tilhæfulaus, og er því haldið fram að ekkert tímabil sé skilgreint sem reynslutími í ráðningarsamningnum. Öll þessi atriði telur stefnandi augljós brot á ákvæðum 44. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 21. gr. þeirra laga. Með hinni ólögmætu og tilefnislausu uppsögn hafi stjórn stefndu valdið henni fjártjóni, sem stefndu beri að bæta samkvæmt sakarreglunni. Stefnandi telur útilokað fyrir sig að sanna með óyggjandi hætti raunverulegt fjártjón sitt vegna uppsagnarinnar. Bætur verði því að ákvarðast eftir álitum, svo sem gert hafi verið í dómaframkvæmd í svipuðum málum. Telur stefnandi að í þeim efnum beri einkum að líta til eftirtalinna atriða: Stjórn stefndu hafi verið kunnugt um að stefnandi sagði upp fyrra starfi sínu, viðskiptafræðingsstöðu hjá ríkisstofnun, til þess að takast á hendur framkvæmdarstjórastarfið. Hún hafi haft fulla ástæðu til að ætla að hún gæti aukið starfshlutfall sitt hjá stefndu og þannig haft meiri vinnutekjur í framtíðinni en hún hafði í upphafi. Ekki sé vafamál að framkvæmdarstjórastarf á stofnun sem þessari sé meira en 50% starf, enda hafi hún unnið meira en sem því svaraði. Hún hefði ekki fallist á að taka við starfinu hjá stefndu ef hún hefði talið að ákvæði um heimild stefndu til að segja henni upp störfum að tilefnislausu á svokölluðum reynslutíma væri hluti af ráðningarskilmálum. Stefnandi hafi í kjölfar uppsagnarinnar leitað eftir starfi sem hæfi menntun hennar, en ekki fengið ennþá. Hún skýrir þessa stöðu sína með því að hún þyki ekki eins eftirsóknarverður vinnukraftur á vinnumarkaðinum og hún var áður, eftir þá meðferð sem hún hlaut hjá stefndu. Uppsögnin og framkvæmd hennar hafi í alla staði verið mjög meiðandi fyrir stefnanda, sem ekki hafi á neinn hátt brotið af sér í starfi. Henni hafi nánast verið skipað að hypja sig á dyr, rétt eins og hún hefði orðið uppvís að misferli í starfi, og með þessu hafi aðrir starfsmenn þessarar opinberu stofnunar að sjálfsögðu fylgst. Stefnandi gerir tölulega þá grein fyrir kröfum sínum, að hæfilegt sé að hún fái bætur sem jafngildi þeim launum sem hún hefði haft í umræddu starfi í 24 mánuði. Mánaðarlaun hennar hafi verið 72.801 króna. Stefnukrafa sé í samræmi við það. Dráttarvaxtakröfu sína kveður stefnandi byggjast á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, einkum 10. og 12. gr. Dráttarvaxta sé krafist frá þeim tíma er einn mánuður var liðinn frá því óskað var viðræðna við stefndu um uppgjör bóta. Stefnda byggir sýknukröfu sína á ákvæðum ráðningarsamningsins um uppsagnarfrest. Uppsögn hafi farið eftir 43. gr. laga nr. 70/1996, en ekki eftir 1. málslið 1. mgr. 44. gr. þeirra laga. Ekki hafi komið til þess að stefnandi yrði áminnt vegna einhverra þeirra atriða sem greinir í 21. gr. laganna. Þegar af þeirri ástæðu hafi ákvæði 1. málsliðs 1. mgr. 44. gr. starfsmannalaganna enga þýðingu í þessu máli, og uppsögnin sé þar af leiðandi ekki brot á því ákvæði eða 21. gr. laganna, svo sem stefnandi byggi á. Við þessar aðstæður hafi ekki verið skylt að gefa stefnanda kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tæki gildi, svo sem skýrt sé kveðið á um í 2. málslið 1. mgr. 44. gr. Þegar uppsögn byggi á ákvæðum 43. gr. laga nr. 70/1996, en ekki á ástæðum sem greinir í 1. málslið 1. mgr. 44. gr., sbr. 21. gr., sé ekki gert að skyldu að hún verði borin undir starfsmann eða að honum sé gefinn kostur á að tjá sig um ástæður hennar áður en hún tekur gildi. Komi þessi regla skýrt fram í 2. málslið 1. mgr. nefndrar 44. gr., en vísun til reynslutíma falli undir aðrar ástæður í skilningi þess ákvæðis. Stefnda telur þannig að ekki hafi verið skylt að rökstyðja uppsögn sérstaklega frekar en gert var. Verði ekki á það fallist liggi engu að síður fyrir að rökstuðningur fyrir uppsögn stefnanda hafi verið fullgildur, þess efnis að um væri að ræða reynslutíma, og vísað til ákvæða í ráðningarsamningi og til starfsmannalaga. Þeirri málsástæðu stefnanda að rökstuðningur stefndu fyrir uppsögninni sé tilhæfulaus, þar sem ekkert tímabil sé skilgreint sem reynslutími í ráðningarsamningnum, mótmælir stefnda sem rangri. Í ráðningarsamningi stefnanda séu skýr ákvæði um gagnkvæman uppsagnarfrest. Almennt þrír mánuðir, en í samningnum segi berum orðum að gagnkvæmur uppsagnarfrestur skuli vera einn mánuður á fyrstu þremur mánuðum í starfi. Með þessu ákvæði sé ótvírætt vísað til þess að um reynslutíma sé að ræða. Það hafi stefnanda mátt vera ljóst, en hún sé viðskiptafræðingur að mennt og hafi áður starfað hjá ríkinu. Í 41. gr. laga nr. 70/1996 sé mælt fyrir um að gagnkvæmur uppsagnarfrestur skuli vera þrír mánuðir að loknum reynslutíma. Hvort sem litið er til þessa ákvæðis eða efnis ráðningarsamningsins, sé ljóst að réttur til gagnkvæms þriggja mánaða uppsagnarfrests verði ekki lögvarinn fyrr en að loknum reynslutíma. Sá tími hafi verið ákveðinn þrír mánuðir eins og ráðningarsamningurinn beri glöggt með sér. Stefnandi hafi ekki bent á aðrar skýringar á því að uppsagnarfrestur fyrstu þrjá mánuði í starfi skyldi vera einn mánuður en að um reynslutíma hafi verið að ræða, enda sé engri annarri skýringu til að dreifa. Verði talið að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt og bótaskyld, krefst stefnda þess til vara að umkrafðar bætur verði lækkaðar verulega. Er bótakröfu stefnanda mótmælt í heild sem órökstuddri. Því er mótmælt að nokkra þýðingu hafi við ákvörðun bóta þótt stefnandi hafi sagt upp öðru starfi hjá ríkisstofnun er hún réði sig til starfa hjá stefnda. Því er og mótmælt sem röngu og ósönnuðu að stefnandi hafi haft ástæðu til að ætla að hún myndi auka starfshlutfall sitt hjá stefnda. Hvorki hafi verið ráðagerðir um það við gerð ráðningarsamnings né sú orðið raunin. Nýr framkvæmdarstjóri hafi verið ráðinn í hálft starf og engra breytinga að vænta á því. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi unnið meira en sem nam hálfu starfi. Stefnda byggir einnig á því, verði fallist á það með stefnanda að enginn reynslutími hafi verið skilgreindur eða uppsögn hafi ekki mátt fara fram með eins mánaðar uppsagnarfresti, að ekki séu skilyrði til frekari bóta en sem nemi föstum launum fyrir tvo mánuði, svo sem fylgi ótímabundinni ráðningu eftir þrjá mánuði í starfi, sbr. einnig ákvæði 41. gr. starfsmannalaga. Verði ekki á það fallist telur stefnda að einungis komi til álits að dæma lítilsháttar bætur að álitum. Ráðning stefnanda hafi aðeins varað á reynslutíma og því hafi stefnandi ekki orðið af starfi sem hún hafi gengt um langt skeið eða haft ástæðu til að ætla að hún myndi gegna til frambúðar. Þá hafi einungis verið um hálft starf að ræða. Til þess beri og að líta, að ef stefnandi hafi átt biðlaunarétt, sem ekki hafi verið, hefði slíkur réttur í hennar tilviki ekki náð lengra en í sex mánuði að öðrum skilyrðum uppfylltum. Líta beri til þess að stefnandi er viðskiptafræðingur og megi ætla að hún eigi auðvelt með að afla sér annars starfs, hafi hún ekki þegar aflað þess. Líta verði einnig á að umkrafðar bætur séu allt of háar og enn hafi ekki liðið tvö ár frá uppsögn, en svo sé bótakrafan rökstudd. Upphafstíma dráttarvaxta er mótmælt með vísan til 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Telur stefnda einungis efni til að dæma dráttarvexti frá dómsuppsögu, eða í fyrsta lagi miðað við þingfestingu málsins, sökum vafa um bótaskyldu og bótafjárhæð, verði ekki fallist á sýknukröfu. Í því tilviki er byggt á að stefnandi hafi ekki fyrr en með málsókn þessari krafið stefndu um bætur með rökstuddum hætti. Álit dómsins. Stefnandi var ráðin til starfa hjá stefndu, sem framkvæmdastjóri í hálfu starfi, frá 1. ágúst 1998 með samningi dagsettum 21. s.m. Stefnandi var ríkisstarfsmaður í skilningi þeirra laga og er stefnda ríkisstofnun sem starfar á grundvelli laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Ráðningarsamningurinn var ótímabundinn með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Ennfremur var um það samið að gagnkvæmur uppsagnarfrestur skyldi vera einn mánuður á fyrstu þremur mánuðum í starfi. Í máli þessu hefur þýðingu á hvaða lagagrundvelli stefnanda var veitt lausn frá störfum sínum. Óumdeilt er að ráðningarsamningur var gerður samkvæmt 42. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með bréfi stefndu til stefnanda dagsett 20. október 1998 er stefnanda veitt lausn frá störfum, frá og með 1. nóvember 1998. Vísar stefnda í uppsagnarbréfi þessu ekki til lagagrundvallar er uppsögnin byggist á. Með bréfi dagsettu hinn 22. október, er uppsögnin áréttuð og sagt, að eins og kveðið sé á í ráðningarsamningi eigi stefnda rétt á eins mánaðar uppsagnarfresti og muni fá greidd laun út nóvembermánuð, þótt ekki sé óskað eftir vinnuframlagi hennar frá og með 21. október 1998. Í bréfi stefndu, dagsett 20. nóvember 1998 til stefnanda er enn vísað til að í ráðningarsamningi stefnanda skyldi gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera einn mánuður, fyrstu þrjá mánuði starfstímans. Ákvörðun stefndu hafi byggst á skriflegum starfsamningi, uppsögnin hafi átt sér stað á reynslutíma samningsins og sé að öllu leyti í samræmi við umsaminn uppsagnarfrest. Þegar litið er til aðdraganda uppsagnar stefnanda, liggur ekki fyrir að uppsögnin eigi rætur að rekja til ástæðna sem greindar eru í 21. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ber því við mat á lögmæti uppsagnarinnar að beita 43. gr. laga nr. 70/1996 . Í ráðningarsamningnum stendur að upphafsdagur ráðningar sé 1. ágúst 1998. Stefnanda var tilkynnt um starfslok með bréfi dagsett 20. október 1998. Við aðalmeðferð var á því byggt af hálfu stefnanda að hún hefði hafið störf 1. júlí 1998. Af hálfu stefndu var því mótmælt að sú málsástæða fengi komist að í málinu. Verður því lagt til grundvallar í málinu að ráðningarsamningur hafi öðlast gildi þann 1. ágúst 1998. Stefnanda var því sagt upp störfum innan þeirra tímamarka er eins mánaða uppsagnarfrestur gilti á ráðningarsamningnum. Í 41. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996, er mælt fyrir um að starfsmenn ríkisins skuli ráðnir til starfa ótímabundið, með gagnkvæmum uppsagnarfresti, sem sé þrír mánuðir að loknum reynslutíma, nema um annað sé samið í kjarasamningi. Í 41. gr. starfsmannalaga er reynslutími ráðningarsamnings ríkisstarfsmanna ekki tiltekinn og verður því ályktað, að það hafi verið vilji löggjafans að eftirláta forstöðumönnum ríkistofnanna að ákveða lengd reynslutíma hverju sinni. Er þá hér haft sérstaklega í huga að tilgangur með setningu starfsmannalaga nr. 70/1996 var meðal annars sá að gera réttarstöðu opinberra starfsmanna sem líkasta réttarstöðu starfsmanna hjá einkafyrirtækjum. Almenna reglan er sú að starfsmenn hjá einkafyrirtækjum eru ráðnir til reynslu í tiltekinn tíma, sem er breytilegur áður en ótímabundin ráðning öðlast gildi. Í máli þessu var gagnkvæmur uppsagnarfrestur fyrstu þrjá mánuðina í starfi ákveðinn 1 mánuður. Með þessu ákvæði í ráðningarsamningi stefnanda voru málsaðilar að ákveða að reynslutíminn skyldi vara í þrjá mánuði. Var hvorum aðila um sig heimilt að segja upp samningnum á þessum tíma með umsömdum uppsagnarfresti án þess að tilgreina ástæður uppsagnarinnar sérstaklega. Uppsögn ríkisstarfsmanns á grundvelli 43. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996 er lögmæt, sé þess gætt að virða umsaminn uppsagnarfrest. Ekki hvílir sú skylda á forstöðumanni ríkisstofnunar samvæmt 43. gr. starfsmannalaga að tilgreina ástæðu uppsagnar, en fari starfsmaður fram á það ber honum að rökstyðja uppsögn skriflega, samkvæmt 2. mgr. 44. gr. starfsmannalaga. Í máli þessu óskaði stefnandi eftir skriflegum rökstuðningi fyrir uppsögn sinni og var hún af hálfu stefndu rökstudd á þann veg í bréfi, dagsettu 20. nóvember 1998, að uppsögnin ætti sér stað á reynslutíma samningsins og væri í samræmi við umsaminn uppsagnarfrest. Verður að telja að stefnda hafi rökstutt uppsögnina nægilega eins og hér stóð á. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefndu af öllum dómkröfum stefnanda í máli þessu. Þá ber að dæma stefnanda til þess að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 60.000. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefnda, Heilsugæslan í Garðabæ, á að vera sýkn af öllum dómkröfum stefnanda, Jakobínu Ingunnar Ólafsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu kr. 60.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 389/2008
|
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
|
A var ákærður fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa strokið ungum stúlkum í sundlaug um bak og rass utanklæða og klipið eina í rassinn. Þá var hann ákærður fyrir brot gegn 209 gr. sömu laga með því að hafa berað kynfæri sín og fróað sér að stúlkunum viðstöddum. Var A sakfelldur fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök, fyrir utan að ekki þótti komin fram fullnægjandi sönnun fyrir því að ákærði hafi fróað sér. Við ákvörðun refsingar hans var m.a. litið til þess að um ítrekað brot gegn 2. mgr. 202. gr. hegningarlaga var að ræða sem beindist að átta ungum stúlkum, en sjö þeirra voru á tólfta aldursári en ein var nýlega orðin tólf ára. Þótti refsing A hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði, en eftir atvikum þótti rétt að fresta fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið. Þá þótti A með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlknanna sem þóttu hæfilega ákveðnar á bilinu 100.000 til 150.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Þess er einnig krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða G 150.000 krónur, H 600.000 krónur, C 500.000 krónur, E 200.000 krónur, F 200.000 krónur, D 600.000 krónur, J 500.000 krónur og I 500.000 krónur, allt með nánar tilgreindum vöxtum. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfum verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að þær verði lækkaðar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en sakarkostnað. Fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákæruvaldsins verið fallið frá kröfu um að ákærða verði gert að greiða annan sakarkostnað í héraði en þann, sem varði málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, að því leyti sem ákærði var dæmdur til þess í héraði. Því til samræmis verður hann dæmdur til að greiða í sakarkostnað í héraði þá fjárhæð, sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en sakarkostnað. Ákærði, Andrzej Miroslaw Ulkleja, greiði samtals 1.617.750 krónur í sakarkostnað í héraði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola eins og ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 943.826 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur, og Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 217.875 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 2008. I. Mál þetta, sem dómtekið var 21. maí 2008, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 21. apríl 2008, á hendur Andrzej Miroslaw Ulkleja, kennitala [...],[...], „...fyrir kynferðisbrot framin í sundlaug í Sundmiðstöð Keflavíkur sem hér greinir: A. Sunnudaginn 20. janúar 2008: B. Föstudaginn 22. febrúar 2008: C. Sunnudaginn 24. febrúar 2008: Háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 1, 3 og 4 telst varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 14/2002, 2. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007. Háttsemi ákærða samkvæmt ákæruliðum 2 og 5 telst varða við 209. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu eftirgreindra er krafist miskabóta að tilgreindri fjárhæð: G, krónur 150.000 H, krónur 600.000 C, krónur 500.000 E, krónur 200.000 A, krónur 500.000 B, krónur 200.000 F, krónur 200.000 D, krónur 600.000 J , krónur 500.000 I, krónur 500.000 Að auki krefst hver þeirra vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu fram til þess tíma að mánuður er liðinn frá því að kröfur þeirra voru kynntar ákærða, sbr. 9. gr. sömu laga, en upp frá því dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna“. Við upphaf aðalmeðferðar 21. maí sl. var, með heimild í 1. mgr. 118. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 og án athugasemda af hálfu ákærða og verjanda hans, þingfest framhaldsákæra dagsett sama dag til leiðréttingar á augljósum villum. Þar segir: „Í A kafla ákærunnar, 1. tl., á að standa nafn B, kennitala [...] í stað nafns A. Breytist því framsetning á nöfnum stúlknanna í 2. tl. í samræmi við það. Eftir leiðréttingu eru töluliðirnir svohljóðandi: 1. Strokið stúlkunni B, kennitala [...], um rassinn utanklæða. 2. Berað kynfæri sín og fróað sér að viðstaddri framangreindri B og stúlkunni A, kennitala [...]. 5. Berað kynfæri sín og fróað sér að viðstöddum framangreindum stúlkum og stúlkunni D, kennitala [...] og stúlkunni E, kennitala [...] “. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara, verði hann fundinn sekur, vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst ákærði þess aðallega að bótakröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af bótakröfunum. Loks krefst ákærði þess að sakarkostnaður málsins verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans. II. Ákæruliður A. Samkvæmt kæruskýrslu K, dagsettri 24. janúar 2008, kærði hún ætlað kynferðisbrot gegn ólögráða dóttur sinni, B 20. janúar sl. Skýrði kærandi svo frá að dóttir hennar hefði farið í sund í sundlauginni í Keflavík ásamt vinkonu sinni, A, og hefðu þær farið þangað milli kl. 14:00 og 15:00 en B hafi þá verið í heimsókn hjá A. Í sundlauginni hefði einhver maður elt þær þegar þær fóru í stóru laugina, heita pottinn og litlu laugina. B hafi sagt að þær hafi skipt nokkrum sinnum um laugar til að forðast manninn en hann hefði alltaf elt þær. Að sögn stúlkunnar hafi maðurinn alltaf verið nærri þeim en í eitt skipti þegar hún hafi stungið sér í kaf og spyrnt sér frá bakkanum til að forðast hann, hafi hann lagt höndina á rassinn á henni og með þeim hætti strokið henni um rassinn um leið og hún spyrnti frá. Þegar þær hafi farið í heita pottinn hafi maðurinn komið á eftir þeim og hafi hann, á meðan stúlkurnar voru þar, verið með hendurnar hjá kynfærunum og nokkrum sinnum tekið aðra höndina upp úr vatninu og þefað af lófanum. Stúlkan hafi einnig sagt frá því að þegar þær voru í stóru lauginni og fóru í kaf, hefði maðurinn tekið typpið upp úr buxunum og haldið annarri hndi um typpið á sér og hreyft höndina fram og til baka á typpinu. Hina höndina hafi hann notað til að láta ofan á typpið, hvort sem hann var að reyna að skýla þessu eða ekki. Þótt stúlkan hefði ekki haft orð á því, væri nokkuð ljóst að maðurinn hafi verið að fróa sér fyrir framan stúlkurnar. Kærandi sagði að stúlkunum hafi orðið svo mikið um þetta að þær hafi farið beint upp úr. Þær hefðu ekki sagt starfsfólkinu í sundlauginni frá þessu, heldur líklega fengið móður A til að sækja sig. Kærandi kvað stúlkuna hafa sagt henni og manninum hennar frá þessu á leiðinni heim og þá lýst manninum sem útlendingi, líklega frá Póllandi, og hafi hún talið hann vera á aldrinum 40 til 50 ára, dökkhærður með snöggklippt hár og lítið skegg, íklæddur svartri Speedo-sundskýlu. K kvaðst hafa haft samband við starfsfólk sundlaugarinnar í Keflavík sem hafi sagt henni að myndavélar í sundlauginn hefðu verið óvirkar. Þá kvaðst K hafa látið lögregluna vita af þessu. K kvað umrætt atvik hafa haft áhrif á stúlkuna með þeim hætti að það væru meiri læti í henni, hún talaði mikið um það og velti því fyrir sér hvort hún eigi sjálf sök á þessu með því að hafa verið í bikiníi. Stúlkan hafi haft orð á því að það væri í lagi að hún færi í skólasund því þá væri kennarinn hjá þeim. Atvikið hefði þó ekki truflað nætursvefn stúlkunnar en það væri erfiðara að fá hana til að fara að sofa. Hins vegar virtist atvikið ekki hafa haft áhrif á nám hennar. Samkvæmt kæruskýrslu L, dagsettri 24. janúar 2008, kærði hún ætlað kynferðisbrot gegn ólögráða dóttur sinni, A, 20. janúar sl. Skýrði kærandi svo frá að hún hefði ekið dóttur sinni og vinkonu hennar, B, að sundmiðstöð Keflavíkur um klukkan 15:30. Þær hefðu síðan verið búnar óvenju fljótt eða um klukkan 17:00. Á leiðinni heim hefðu stúlkurnar sagt frá því að maður hefði elt þær um alla sundlaugina. Þær hafi fært sig milli staða oftar en fimm sinnum, en alltaf hafi maðurinn verið á eftir þeim. Hafi stúlkurnar lýst því að í tvö skipti, þegar þær voru að kafa, hafi maðurinn tekið typpið upp úr sundskýlunni og strokið það fram og til baka. Þá hafi það gerst að þegar B var að synda og mætti manninum, hafi hann strokið henni um rassinn eða klipið hana í rassinn og hafi B sagt að það hefði ekki verið óvart heldur hafi maðurinn teygt sig í áttina til hennar til að honum tækist það. Stúlkurnar hafi lýst manninum þannig að hann hafi verið meðalmaður á hæð og stuttklipptur, kraftalegur og þrekinn, mjög rauður í framan og um það bil fertugur að aldri, klæddur stuttri og þröngri svartri Speedo-sundskýlu. Þær hafi sagt hann hugsanlega vera útlending en það hafi verið útlendingur í heitum potti með barn með sér og hafi maðurinn sem elti þær talað við manninn í pottinum. Kvaðst kærandi hafa sagt starfsfólki sundmiðstöðvarinnar frá atvikinu daginn eftir. Kærandi kvaðst ekki merkja miklar breytingar á dóttur sinni eftir þetta en stúlkan hafi þó ekki viljað fara með móður sinni í sund daginn eftir þótt hún hafi alltaf áður viljað það. Þetta hafi því haft töluverð áhrif á dóttur hennar en áhrifin séu ekki komin fram að fullu. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglu dagsettri 25. janúar sl. varð starfsfólk sundlaugarinnar í Keflavík ekki vart við neitt óvenjulegt 20. janúar sl. Treysti starfsfólkið sér ekki til þess að benda á neinn ákveðinn mann eftir lýsingum mæðra stúlknanna tveggja. Í upplýsingaskýrslu lögreglu vegna sakbendingar, dagsettri 11. mars sl., kemur fram að B hafi verið leidd fyrir sakbendingarröð vegna rannsóknar málsins og hafi jafnframt verið tekið við hana viðtal. Stúlkan hafi greinilega verið í miklu uppnámi og grátið mikið. Hún hefði ekki endurþekkt manninn í sundlauginni í janúar. Í upplýsingaskýrslu lögreglu vegna sakbendingar, dagsettri sama dag, þar sem A var leidd fyrir sakbendingarröð, kemur fram að hún hafi heldur ekki endurþekkt manninn í sundlauginni. Að beiðni lögreglustjórans á Suðurnesjum og með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1940 um meðferð opinberra mála, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, voru teknar skýrslur í Barnahúsi af þeim B og A og voru báðar skýrslurnar teknar 12. febrúar sl. Verður vitnisburður þeirra nú rakinn. Vitnið B kvaðst hafa verið í sundi með vinkonu sinni, A, 20. janúar sl. og þær hafi verið í grynnri enda útilaugarinnar að leika sér og þegar hún hafi ætlað að synda yfir í djúpu laugina hafi maður einn strokið á henni aðra rasskinnina með annarri hendi. Hann hafi strokið henni fyrir utan sundbolinn. Þegar þær vinkonurnar hafi verið komnar út í djúpu laugina hafi maðurinn staðið þar úti í enda, með hendurnar niðri og tekið typpið upp úr svartri, þröngri sundskýlunni og nuddað það. Kvaðst vitnið hafa kafað og horft á hann nudda typpið. Þær vinkonurnar hefðu síðan farið í barnalaugina en maðurinn komið á eftir þeim en síðan hafi þær farið í heita pottinn en hann þá ekki komið þangað en glápt á þær. Þær A hafi verið hræddar enda hefðu þær aldrei lent í slíku áður. Hún kvaðst hafa fundið fyrir skrýtinni tilfinningu og ekki hafa sofið nógu vel þar sem hún gat ekki hætt að hugsa um þetta atvik fyrst á eftir. Nú líði henni mun betur. Vitnið lýsti manninum þannig að hann væri á bilinu 40 til 50 ára gamall með mikið af freknum á bakinu, svipaður að stærð og pabbi hennar, dökkhærður og broddaklipptur, með bumbu og í svartri sundskýlu. Taldi hún líklegt að maðurinn væri Lithái eða Pólverji og byggði þá ályktun á því að hún heyrði hann tala við vin sinn, sem var með 6 til 7 ára stelpu með sér, og hefðu þeir talað saman á pólsku eða líku tungumáli. Vitnið A lýsti atvikum þannig að þær B hefðu í janúar sl. verið í djúpu útilauginni í Keflavík og þar hefði maður verið að synda og þegar þær hefðu farið í heita pottinn hefði maðurinn komið þangað líka. Þær hafi síðan farið aftur í djúpu laugina og þá kvaðst vitnið hafa sagt við vinkonu sína að hún héldi að maðurinn væri að elta þær. Þær hafi farið í grunnu laugina en maðurinn þá farið í gufu. Þar sem heiti potturinn var tómur, hefðu þær farið í hann á nýjan leik og maðurinn þá látið nægja að horfa á þær en ekki komið á eftir þeim þangað. Kvað stúlkan það hafa verið óþægilegt þegar hann elti þær og horfði á þær. Vitnið kvað manninn vera útlendan og merkti það af því að hann talaði við annan mann í pottinum á sama tungumáli og hann. Hann hafi verið fjörutíu eða fimmtíu ára, næstum því tveggja metra hár, frekar feitur með dökkbrúnt stutt hár og ekki með mikið skegg. Aðspurð gat vitnið ekki lýst sundskýlu mannsins. A kvað sér hafa liðið illa eftir þetta. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti vitna fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Ákærði hefur neitað sök og kannast ekki við að hafa verið í sundi þennan dag. Hann kvaðst hins vegar hafa farið nokkuð oft í sundlaugina í febrúar sl. þegar hann hafði keypt sér sundkort og þá oftast farið um helgar. Ákærði kvaðst stundum hafa farið einn í sund en stundum hefði hann farið með Marian, vini sínum, og stundum með Cesari. Marian hefði stundum tekið 7 ára dóttur sína með. Marian Bouguslaw Dziedziak, vinur ákærða, kvað þá ákærða hafa kynnst í sundlauginni í október eða nóvember í fyrra. Oftast færu þeir saman í sund á sunnudögum. Vitnið mundi ekki hvort hann fór með ákærða í sund í janúar sl. og sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki muna hvort hann fór í sund 20. þess mánaðar. Þegar borin var undir hann lögregluskýrsla, sem hann gaf 26. febrúar sl., kvaðst hann ekki muna eftir þessu en hann kvaðst ekki hafa farið með ákærða í sund alla sunnudaga í janúar. Lögreglan hefði nefnt ákveðna dagsetningu í janúar, sem vitnið mundi ekki núna, og jafnframt sagt að vitni væru að því að hann hefði verið þann ákveðna dag í sundi og þá hefði vitnið strax sagt að þá væri það rétt. Í lögregluskýrslu sinni kvað vitnið ákærða hafa komið til Íslands úr jólafríi 12. janúar sl. og að þeir hafi farið saman í sund alla sunnudaga eftir það nema kannski sunnudaginn 13. janúar og einn sunnudag þegar það var kolvitlaust veður, sem hann mundi ekki nákvæmlega hvenær hefði verið. Þegar hann var sérstaklega spurður að því hvort hann hefði farið með ákærða í sund sunnudaginn 20. janúar sl., var hann ekki alveg viss um það en sagði að ef vitni staðfestu að hann hefði verið í sundi þann dag, þá væri það þannig, hann væri ekki 100% viss um það. Tiltók vitnið að þeir ákærði færu yfirleitt í sund um kl. 15:00 eða 16:00 og væru þar yfirleitt fram til 17:00 eða 18:00. Niðurstaða. Báðar stúlkurnar hafa lýst atburðum í sundmiðstöð Keflavíkur þann 20. janúar sl. með svipuðum hætti. Þær kváðust báðar hafa séð mann taka typpið upp úr sundskýlu sinni og nudda það. Þá kvað B sama mann hafa strokið á henni rassinn utanklæða þegar hún var á sundi en A sá það ekki en kvað B hafa sagt sér frá því. Lýsingar stúlknanna á manninum eru í aðalatriðum á sama veg og gætu átt við ákærða. Er það mat dómsins að frásagnir stúlknanna séu trúverðugar. Hins vegar hefur ákærði frá upphafi neitað sök og neitað því staðfastlega að hafa verið í sundi umrætt sinn. Hvorug stúlknanna endurþekkti ákærða við sakbendingu þann 4. mars sl. sem manninn í sundlauginni. Þá þykir vætti vitnisins Marians ekki svo eindregið um það hvort ákærði var í sundi umrætt sinn, að á því verði byggt. Að þessu virtu og með vísan til ákvæða 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þykir, eins og hér stendur á og gegn eindreginni neitun ákærða, ekki komin fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi framið brot þau sem honum eru gefin að sök í þessum lið ákærunnar og verður hann því sýknaður. III. Ákæruliður B. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði M ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, C. Kvað hún C hafa verið í sundlauginni föstudaginn 22. febrúar sl. milli klukkan 17:00 og 19:00 ásamt þremur öðrum stúlkum, þeim F, D og E. Stúlkurnar hafi verið í djúpu lauginni og verið nær heitu pottunum að leika sér. C hafi sagt að maður einn hefði synt nálægt þeim og hafi stúlkurnar furðað sig á því að hann hefði gert það, þar sem allar brautir sundlaugarinnar hafi verið auðar á þessum tíma. Stúlkan hefði ekki tiltekið hversu lengi þetta stóð, en þær hefðu farið upp úr lauginni fljótlega og farið í heitu pottana. Stúlkan hafi síðan sagt móður sinni frá því að maðurinn hefði strokið hendinni eftir rassinum á henni og að hann hefði einnig strokið yfir rassinn á hinum stúlkunum án þess þó að hún hafi tiltekið að maðurinn hafi farið undir sundföt þeirra. Stúlkurnar hafi í fyrstu haldið að maðurinn hefði rekist í þær óvart, en þær hafi síðan áttað sig á því að hann snerti þær viljandi. Stúlkan hafi sagt manninn vera í lítilli sundskýlu, næstum eins og G-streng, og að hann hafi verið með sundgleraugu en hún hafi ekki lýst útliti mannsins að öðru leyti. Kærandi kvað dóttur sína hvorki hafa talað um að maðurinn hafi kafað kringum stúlkurnar né að hann hafi berað sig í lauginni. Taldi hún dóttur sinni hafa verið mjög brugðið og að það hafi verið eins og hún hafi áttað sig á alvöru málsins þegar hún ræddi málið við móður sína og stjúpföður. C hafi verið búin að ræða málið við vinkonu sína á laugardeginum en sú vinkona hefði ekki verið í lauginni með C þennan dag og töldu kærandi og maður hennar að það segði eitthvað til um upplifun C af atburðinum. Tók kærandi fram að stúlkunni gengi vel í skóla og hún ætti margar vinkonur. Með kæruskýrslu dagsettri 26. febrúar sl. kærði N ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, D. Kvað hún dóttur sína hafa farið í sund föstudaginn 22. febrúar sl. og verið í sundlauginni á milli kl. 18:00 og 19:00 með vinkonum sínum, E, C og G. Stúlkurnar hafi verið í sundbrautunum í útisundlaug Sundmiðstöðvarinnar í Keflavík og verið að leik í grynnri enda laugarinnar þegar erlendur karlmaður hafi komið syndandi að þeim. D hafi talað um að maðurinn væri 40 til 50 ára íklæddur dökkum, litlum sundbuxum en hún hafi ekki lýst manninum að öðru leyti og ekki hafa vitað hvort hann var einn á ferð eða ekki umrætt sinn. Stúlkan hafi talað um að maðurinn hefði þóst synda hjá þeim í brautinni þeirra þó svo að allar aðrar brautir hafi verið mannlausar. Maðurinn hafi síðan klipið þrisvar sinnum í rass D utan yfir sundbolnum meðan hann þóttist synda hjá. Stúlkan hafi sagt manninn einnig hafa klipið í G og E án þess að kærandi vissi hvernig það atvikaðist. Stúlkurnar hafi eftir sundið farið heim til E en D hafi komið heim til sín á tímabilinu kl. 21:00 til 21:30 um kvöldið og hafi stúlkan þá ekki verið öðruvísi en hún átti að sér að vera. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði O ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, E. Kvaðst hún vita að maður hefði verið handtekinn í sundlauginni 24. febrúar sl. en á föstudeginum hefði dóttir hennar verið í sundi milli kl. 17:00 og 18:30. E hefði ekki minnst á neitt eftir atvikið á föstudag fyrr en eftir að maðurinn var handtekinn deginum áður. E hafi sagt að stúlkurnar hafi verið að leik í sundlauginni og m.a. hoppað af bakkanum þar sem brautirnar eru. Þá hafi einhver maður, sem var að synda þarna, fært sig yfir í brautina þeirra og synt þar. Maðurinn hafi síðan strokið E um rassinn í tvö skipti en hann hafi einnig snert F, C og E en E hafi ekki talað um það hvar hann snerti þær. Stúlkan hafi talað um að það væri enginn vafi á því að maðurinn hafi gert það að leik að vera í kringum þær og að hann hafi reynt að snerta þær. Kærandi kvað E hafa sagt að stúlkurnar hafi reynt að færa sig á annan stað í sundlauginni en það hefði ekki gengið þar sem maðurinn elti þær. Stúlkan hafi lýst manninum sem gömlum, feitum og ljótum útlendingi. Stúlkurnar hafi reynt að bægja manninum frá með því að skvetta á hann og tala við hann en hann hafi látið sem hann skildi þær ekki. Maðurinn hafi auk þess verið í barnalegri skýlu en kærandi kvaðst ekki vita hvað stúlkan ætti við með því. Kærandi kvaðst ekki sjá breytingu á dóttur sinni aðra en þá að nú vildi hún ekki fara í sund en hún hefði farið oft í sund undanfarið. Taldi kærandi að stúlkan hafi ekki skýrt frá þessu í upphafi þar sem hún hafi ekki áttað sig á alvöru málsins fyrr en maðurinn var handtekinn. Fram að því hafi stúlkunni fundist þetta hlægilegt eða fíflalegt. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði P ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, F. Kvað hann dóttur sína hafa sagt sér að erlendur maður hafi áreitt hana og vinkonur hennar bæði föstudaginn 22. febrúar sl. og sunnudaginn 24. febrúar sl. í sundlauginni. Hefði hún lýst manninum þannig að nef hans væri stórt og skarpt. Stúlkan hafi talað um það á föstudeginum að maðurinn hafi verið að rekast í hana og vinkonur hennar, þær G, E og Q, þar sem þær voru í djúpu lauginni og heitu pottunum. Þær hafi verið að leika sér þegar maðurinn færði sig nær þeim og hafi F sagt að þær hafi reynt að gera manninum skiljanlegt að hann ætti að færa sig og vera þar sem brautirnar voru auðar. Stúlkan hafi sagt að nánast enginn hefði verið í lauginni þegar þetta gerðist. Svo hefði virst sem maðurinn skildi stúlkurnar ekki þrátt fyrir bendingar þeirra. Maðurinn hefði síðan strokið rass F og hefði stúlkan sagt að maðurinn hefði einnig strokið rassinn á hinum stúlkunum. Hins vegar hafi stúlkan ekki talað um að maðurinn hafi berað sig fyrir framan stúlkurnar á föstudeginum. P kvað dóttur sína sennilega hafa litið á snertingar mannsins sem tilviljun en að stúlkurnar hafi grunað að ekki væri allt með felldu þegar hann snerti þær allar. Kvaðst P ekki hafa merkt sérstakar breytingar á dóttur sinni eftir þetta en hún hafi hins vegar orðið reið. Í upplýsingaskýrslum lögreglu vegna sakbendingar, dagsettum 11. mars sl., kemur fram að þær C, D og F hafi verið leiddar fyrir sakbendingarröð vegna rannsóknar málsins þann 4. mars sl. og hafi jafnframt verið tekin við þær viðtöl. Þær hafi endurþekkt ákærða sem manninn í sundlauginni. Í upplýsingaskýrslu lögreglu vegna sakbendingar, dagsettri sama dag, þar sem E var einnig leidd fyrir sakbendingarröð 4. mars sl., kemur fram að hún hafi talið sig þekkja manninn úr sundlauginni en bent á lögreglumann í sakbendingarröðinni. Að beiðni lögreglustjórans á Suðurnesjum og með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1940 um meðferð opinberra mála, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, voru teknar skýrslur í Barnahúsi af þeim C, D, E og F 10. mars sl. Verður vitnisburður þeirra nú rakinn. Vitnið C kvaðst hafa verið í sundi með fjórum vinkonum sínum í febrúar og þær hafi verið í handstöðukeppni í djúpu lauginni. Þá hefði maður verið að synda á milli þeirra en samt ekki verið á einni ákveðinni braut og hafi henni fundist það svolítið skrýtið því þarna hafi verið margar lausar brautir. Maðurinn hafi fyrst komið við rassinn á F, vinkonu hennar, og síðan komið við rassinn á þeim öllum. Maðurinn hafi tvisvar sinnum strokið með hendinni við rassinn á vitninu utan við sundbolinn en það hafi ekki staðið yfir í lengri tíma en rúmlega sekúndu. Kvaðst vitnið hafa farið upp úr sundlauginni þegar hún hafði unnið handstöðukeppnina og ekki vitað að þetta væri alvarlegt en haldið að maðurinn væri bara að ýta þeim frá sér. Hins vegar hefði henni þótt þetta mjög alvarlegt þegar lögreglan hringdi í móður hennar og hún sá hversu mikið mömmu hennar brá við það. Lýsti vitnið líðan sinni þannig að henni hefði bara liðið vel en brugðið svolítið þegar maðurinn kom við hana. Vitnið lýsti manninum þannig að hann væri „pínu feitur“, í lítilli, svartri sundskýlu, sem líktist nærbuxum, með svört eða blá sundgleraugu. Hann hafi verið með brúnt hár og svört bringuhár og um það bil 45 ára að aldri. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa séð manninn koma við sundskýluna sína. Hún kvaðst ekki hafa talað við manninn sjálf, en hélt að F hefði sagt honum að hætta. Vitnið D lýsti málavöxtum þannig að hún hafi verið í sundi ásamt þeim F, E og C um sjöleytið á föstudegi. Þær hafi verið að leika sér í handstöðukeppni í kafi á stórri braut fyrir krakka í djúpu lauginni. Á brautinni hafi synt maður sem allt í einu hafi byrjað að koma við rassinn á þeim, fyrst við F. Þær hafi sagt honum að hætta þessu en hann ekki heyrt í þeim og haldið áfram. Kvað vitnið manninn hafa komið við rassinn á henni utan við sundbolinn fjórum til fimm sinnum umrætt sinn en komið mjög oft við rassinn á F og einu sinni við pjölluna á F. F hefði orðið mjög reið. Í fyrstu hafi þær vinkonurnar talið manninn vera blindan og að hann hafi einungis verið að ýta þeim frá sér og því hafi þær ekki klagað hann fyrr en síðar, á sunnudeginum að því er vitnið hélt. Vitnið kvað þær hafa farið upp úr lauginni og í pottinn og síðan upp úr, enda hafi þær ekki þorað að vera lengur í djúpu lauginni út af manninum. Vitnið lýsti manninum þannig að hann hafi verið með ljósbrúnt eða skollitað hár, um fimmtugt, íklæddur mjög lítilli sundskýlu og með dökkblá sundgleraugu. Vitnið E lýsti atvikum þannig að hún hefði verið með þeim C, D og F að leika sér í handstöðukeppni í sundlauginni á föstudegi í febrúar. Þarna hefði maður synt fram og til baka sem hefði farið styttri og styttri ferðir og káfað á rassinum á þeim. F hefði reynt að tala við hann og segja honum að hætta þessu en hann hefði ekki skilið hana og haldið áfram. Vitnið kvaðst hafa staðið þegar hann kom við hana fyrst og hefði hann klipið stúlkurnar í rassinn, alltaf fastar og fastar. Maðurinn hafi strokið rassinn á vitninu sjö til átta sinnum. Hann hafi reynt að fara neðar en þær hefðu alltaf hoppað frá. Vitnið kvaðst í fyrstu hafa haldið að maðurinn væri bara að ýta stúlkunum frá sér en henni hefði þótt það óeðlilegt að hann gerði þetta svo oft og færði sig sífellt nær og nær þegar þær fóru fjær og fjær. Vitnið lýsti því hvernig þær F hefðu séð manninn reyna að girða niður um sig í heita pottinum og fikta í typpinu á sér. Þær hafi farið í kaf og séð manninn halda um typpið á sér, fyrst inni í sundskýlunni en síðan fyrir utan hana. Sérstaklega aðspurð kvaðst vitnið halda að þetta hafi frekar verið á föstudeginum en sunnudeginum en taldi sig samt ekki muna það vel. Lýsing vitnisins á manninum í sundlauginni var á þá leið að hann hafi verið feitur, með grátt hár og íklæddur pínulítilli svartri sundskýlu. Þetta hafi verið sami maðurinn og var í sundi á sunnudeginum og lögreglan handtók. Hún kvaðst ekki hafa orðið hrædd í fyrstu en nú liði henni ekki vel. Vitnið F lýsti málsatvikum á þá leið að hún hafi verið ásamt þremur vinkonum sínum, E, C og D, í sundi á föstudagskvöldi og leikið sér í handstöðukeppni í djúpu lauginni. Maður einn hafi synt fram og til baka á þeim stað í lauginni þar sem börn leika sér en ekki á brautunum. Hann hafi komið nær og nær stúlkunum. Síðan hafi maðurinn strokið rassinn á þeim öllum um leið og hann synti. Hann hafi strokið vitninu einu sinni um rassinn utan á bikiníbuxunum. F sagði að hún hafi orðið dálítið hrædd en liði vel núna. Hún kvaðst ekki hugsa mikið um þetta atvik en helst þegar vinir hennar spyrðu hana út í það. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti vitna fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Ákærði hefur neitað sök og kvaðst hafa verið í sundlauginni seint um kvöld umrætt sinn eða um klukkan átta. Hann hafi lagt af stað úr vinnunni í Reykjavík um kl. 18:00 og verið kominn heim til sín kl. 19:00. Kannaðist ákærði ekki við að í sundlauginni þetta kvöld hafi verið litlar stúlkur. Vitnið Sigríður Sigurðardóttir sundlaugarvörður kvað stúlkurnar hafa sagt henni sunnudaginn 24. febrúar sl. að maðurinn, sem þá var handtekinn í sundlauginni, hefði komið við rassinn á þeim á föstudeginum. O, móðir E, gaf símaskýrslu við aðalmeðferð málsins. Hún kvað E hafa farið í sund umræddan dag með vinkonum sínum en hún færi í sund flesta daga eftir skóla einhvern tímann á tímabilinu frá kl. 16:00 til 19:00. Vitnið kvað E hafa sagt sér að maður í sundlauginni hefði strokið henni yfir rassinn utan yfir bikiníið. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað sök en hefur þó kannast við að hafa verið í sundi umrætt föstudagskvöld. Fullyrti hann að hann hefði komið heim úr vinnu í Reykjavík í fyrsta lagi kl. 19:00 og því hafi hann ekki verið kominn í sundlaugina fyrr en um áttaleytið. Hefur ákærði lagt fram yfirlýsingu frá Húsanesi ehf., dagsetta 21. maí sl., þess efnis að ákærði hafi 22. febrúar sl. unnið í 8 dagvinnustundir og 2,5 yfirvinnustundir í Hátúni í Reykjavík. Fylgir yfirlýsingunni vinnuseðill sama efnis sem sagður er útfylltur af yfirmanni ákærða hjá Húsanesi ehf. Þessi gögn sýna einungis fram á fjölda unninna vinnustunda umræddan dag en af þeim verður ekki ráðið með vissu hvenær þær voru unnar. Verða gögnin því ekki talin færa sönnur á það hvenær ákærði fór í sundlaugina þennan dag. Lýsingar stúlknanna C, D, E og F á atvikum málsins eru í öllum aðalatriðum á sama veg. Þær hafa lýst því að hafa verið að leik í djúpu lauginni og farið í svokallaða handstöðukeppni. Þá hafa þær sagt frá því að erlendur maður hafi synt á brautinni, þar sem þær léku sér, og að maðurinn hafi strokið þeim um rassinn utan klæða. Lýsingar stúlknanna eru að mati dómsins skýrar og trúverðugar og er ekkert fram komið í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að stúlkurnar hafi verið að lýsa einhverju öðru en því sem gerðist umrætt sinn. Þá er komið fram að þær C, D og F endurþekktu ákærða við sakbendingu sem manninn í sundlauginni en fram er komið að C var einungis í sundi á föstudeginum 22. febrúar sl. en ekki á sunnudeginum 24. sama mánaðar og því útilokað að hún hafi ruglast á tilvikum. Lýsing C er í öllum aðalatriðum í fullu samræmi við frásagnir þeirra D, E og F. Þegar til alls framanritaðs er litið, einkum trúverðugra og að mestu leyti samhljóma lýsinga stúlknanna á því hvernig ákærði strauk þeim um rassinn utanklæða, sem eru jafnframt í aðalatriðum í samræmi við það sem foreldrar stúlknanna hafa eftir þeim í kæruskýrslum hjá lögreglu, er það mat dómsins að sannað sé, gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum lið ákærunnar og er rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Verður ákærði því sakfelldur eins og krafist er. IV. Ákæruliður C. Samkvæmt frumskýrslu málsins var hringt í lögregluna á Suðurnesjum kl. 16:20 þann 24. febrúar sl. og tilkynnt að í sundlauginni væri maður sem hefði áreitt ungar stúlkur þar kynferðislega. Tveir lögreglumenn fóru á vettvang og voru þá umræddar stúlkur enn í sundlauginni og einnig maðurinn sem tilkynnt var um. Í viðræðum við lögreglu lýstu stúlkurnar því að maðurinn hefði káfað á rassinum á þeim. Í framhaldi af því hefðu þær tilkynnt um athafnir mannsins til starfsmanns í útieftirlitsturni. Jafnframt sögðu þær að sami maður hefði gert það sama við sumar þeirra sl. föstudag í sömu sundlaug. Stúlkurnar hefðu síðan vísað lögreglu á mann, sem lá í vaðlaug, og var með blá sundgleraugu á höfðinu. Meðan lögregla ræddi við stúlkurnar, stóð maðurinn upp og fór að synda í útilauginni. Lögregla ræddi einnig við starfsfólk sundmiðstöðvarinnar, þau Sigríði Sigurðardóttur, Jón Newman og Sigurð Valgeirsson, sem sögðu að eftir að stúlkurnar bentu þeim á manninn og sögðu þeim hvað hann hefði gert, hefðu þau fylgst mjög náið með manninum og aldrei látið hann hverfa úr augsýn fyrr en lögregla kom á vettvang. Lögregla tók síðan niður persónuupplýsingar um vin mannsins sem tilkynnt var um, Marian B. Dziedziak. Loks handtók lögregla manninn, sem stúlkurnar tilkynntu um, ákærða í máli þessu, en starfsfólkið hafði áður staðfest að um réttan mann væri að ræða. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði R ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, G. Kvað hún dóttur sína hafa verið mjög æsta og reiða þegar hún kom heim úr sundi deginum áður og sagt að einhver maður hefði verið að snerta rassinn og kynfærin á sér í sundlauginni. Stúlkan hefði farið í sund þennan dag með vinkonum sínum, I, J, E, D og F. Dóttir hennar hefði lýst því að þær hafi leikið sér við að standa á höfði þegar einhver maður fór að synda framhjá þeim en ekki vissi kærandi hvar í lauginni þetta var. Stúlkan hafi sagt að maðurinn hefði snert þær á rassinum og kynfærunum og hafi hann snert hana um rassinn og pjölluna en kærandi kvaðst ekki vita hversu oft það var. Þá hafi stúlkan sagt að maðurinn hefði verið að fikta í typpinu á sér en hún hefði ekki séð typpið á honum heldur bara séð að hann var með hendurnar þar sem typpið er og hefði verið að snúa þeim einhvern veginn í hringi þar. Fannst kæranda sem stúlkan ætti við að maðurinn hefði þá verið ofan í vatninu. Stúlkan hafi síðan lýst því að stúlkurnar hefðu tilkynnt um manninn til sundlaugarvarðar og sagt honum frá því sem maðurinn gerði. Stúlkan hafi ekki lýst manninum ítarlega en sagt að hann væri líklega Pólverji, án þess að fram kæmi hvers vegna hún taldi það, og að hann hafi verið um það bil 40-50 ára. Kvaðst kærandi ekki vita hvort maðurinn snerti einnig vinkonur dóttur hennar en stúlkan hefði sagt að maðurinn hefði verið utan í þeim öllum. Kærandi kvaðst ekki vita hvaða áhrif þetta hefði haft á dóttur sína en sagði að í gær hefði stúlkan verið mjög æst og reið vegna þessa og liðið mjög illa. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði S ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, H. Kvað hún dóttur sína hafa verið í sundi sunnudaginn 24. febrúar sl. um klukkan 15:00 eða 16:00. Stúlkan hafi farið í sund með þeim F og T, J og G auk einhverra fleiri sem kærandi vissi ekki hvað hétu. Stúlkan hafi sagt henni frá því að þær vinkonurnar hafi leikið sér einhvers staðar í útisundlauginni við að fara í kaf og standa á höndum. Einhver maður hafi þá komið syndandi að stúlknahópnum og verið í kringum þær. Kærandi kvað dóttur sína hafa sagt að maðurinn hafi strokið henni um bakið og rassinn utan yfir sundfötin en hún hafi verið klædd í bikiní. Hafi kærandi skilið stúlkuna þannig að maðurinn hafi strokið henni með einni samfelldri snertingu frá bakinu niður rassinn. Lýsti kærandi því aðspurð að stúlkan hafi sagt sér að maðurinn hafi staðið hjá henni er hann strauk henni og því hafi ekki verið um tilviljanakennda snertingu að ræða, líkt og ef hann hefði verið í sundtökum. Ein vinkonan hafi sagt manninum að hætta en maðurinn þá ekki þóst skilja neitt og því sagði kærandi að dóttir hennar hefði talið að maðurinn væri útlenskur. Hafi kærandi talið að eftir að vinkona dóttur hennar hafði sagt manninum að hætta, hafi hann haldið áfram að synda, fjarri stúlkunum. Stúlkan hafi sagt móður sinni að lögreglan hafi komið í sundlaugina skömmu síðar og sagt manninum að fara upp úr og inn í búningsklefa en það hafi verið sami maður og strauk henni í sundlauginni skömmu áður. Lögreglan hafi síðan hringt í kæranda síðar sama kvöld en þá hafi stúlkan ekki enn verið komin heim úr sundinu. Lögreglan hafi sagt kæranda að maður hefði verið handtekinn vegna áreitni gagnvart stúlkum. Skömmu síðar hafi stúlkan komið heim og þá hefði hún verið treg til að ræða málið en síðan lýst atvikum eins og hér hafi verið rakið. Hafi stúlkan sagt kæranda að maðurinn hefði einnig strokið vinkonum hennar en ekki vitað hvar eða hvernig. Stúlkan hafi lýsti manninum sem pólskum og feitum. Taldi kærandi að stúlkan hefði dregið þá ályktun að maðurinn væri pólskur af því að hann hefði ekki skilið stúlkurnar þegar þær sögðu honum að hætta. Með kæruskýrslu dagsettri 26. febrúar sl. kærði U ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, I. Kvað hann dóttur sína hafa farið í laugina sunnudaginn 24. febrúar sl. um klukkan 15:00 og verið í djúpu lauginni, nær heitu pottunum, með vinkonum sínum F, G og H en þær hafi hitt þær Vog J í lauginni. Kærandi kvað dóttur sína hafa hringt í hann um klukkan 17:00 og þá hafi henni verið mikið niðri fyrir. Hún hafi sagt honum að erlendur maður hafi verið í lauginni og að hann hafi verið að áreita stúlkurnar í lauginni og strokið þeim um bak og rass, þó hinum stúlkunum meira en henni þar sem hún hafi reynt að halda sig frá honum. Hafi stúlkan sagt að maðurinn hafi strokið F og J meira en hinum. Kvaðst kærandi hafa beðið móður I að ræða við stúlkuna. Stúlkan hafi lýst því að maðurinn hafi haldið sig nálægt stúlkunum og strokið henni niður eftir bakinu og niður á rass. Kærandi kvaðst hafa spurt dóttur sína, hvort það gæti verið að maðurinn hefði rekist óvart í þær, en hún hafi sagt að maðurinn hefði gert þetta vísvitandi. Það hefði verið pláss fyrir manninn til að synda annars staðar í lauginni og að brautirnar í lauginni hafi verið auðar og að þær stúlkurnar hafi reynt að benda manninum á það en maðurinn ekki þóst skilja þær og sagt við þær „polska, polska“. Kvað kærandi stúlkuna ekki hafa nefnt að maðurinn hefði farið inn undir sundbol hennar. Kærandi kvað dóttur sína hafa gaman af að fara í sund og hefði hún farið í laugina síðan þetta gerðist. Henni hafi verið mjög brugðið við þessa uppákomu þótt hegðun hennar hefði ekki breyst. Hafi stúlkan lýst manninum í sundlauginni sem lágvöxnum og þybbnum, íklæddum lítilli sundskýlu með blá sundgleraugu. Með kæruskýrslu dagsettri 25. febrúar sl. kærði W ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, J. Kvað hann dóttur sína hafa lýst því að hún hefði verið í miðri djúpu lauginni nær heita pottinum ásamt sex til sjö öðrum stúlkum um kl. 16:00 og 17:00 á sunnudeginum 24. febrúar sl. þegar maður í lauginni, sem hvar ekki grannur og frekar „krumpaður“, hefði verið að synda í lauginni og verið í kringum stúlkurnar og káfað á þeim öllum. Stúlkan hafi sagt að allar brautirnar í lauginni hafi verið auðar en maðurinn hafi engu að síður synt nálægt þeim. Stúlkan hafi síðan farið upp úr lauginni og rætt þetta við Sigríði, starfsmann sundlaugarinnar, og hafi Sigríður sagt stúlkunni að fara aftur í laugina. Maðurinn hafi þá haldið uppteknum hætti í kringum stúlkurnar og snert þær. Kærandi kvað stúlkuna hafa lýst því að maðurinn hafi með lófanum snert rass hennar, bak og læri. Hún hafi sagst hafa haldið V, um það bil sjö ára stúlku, við bakkann til að forða henni frá manninum. Hafi stúlkan verið viss um að maðurinn hefði vísvitandi snert stúlkurnar og að þetta hafi ekki verið tilviljanakennt. Hins vegar hafi hún ekki nefnt að maðurinn hafi snert sjálfan sig eða berað sig í lauginni. Kvaðst kærandi ekki merkja breytingar á dóttur sinni í kjölfar atviksins. Eins og rakið er hér að framan í umfjöllun um ákærulið B, kærði P þann 25. febrúar sl. ætlað kynferðisbrot gegn dóttur sinni, F. Kom fram í kæruskýrslu hans að dóttir hans hafi sagt að erlendur maður hafi áreitt hana og vinkonur hennar bæði föstudaginn 22. febrúar sl. og sunnudaginn 24. febrúar sl. í sundlauginni og hefði hún lýst manninum þannig að nef hans væri stórt og skarpt. Stúlkan hafi verið í sundlauginni milli kl. 16:00 og 17:00 á sunnudeginum ásamt þeim E, D, G, Q og I. Þá hafi þessi sami maður synt nálægt stúlkunum þar sem þær léku sér við að standa á höndum í lauginni. Maðurinn hafi snert stúlkurnar og jafnframt snert kynfærin á G. Hins vegar hafi stúlkan sagt að hann hefði ekki snert hana á sunnudeginum en hún hafi hins vegar séð þegar maðurinn sýndi á sér kynfærin og hafi talið að ekki hafi farið milli mála hvað maðurinn ætlaði sér í lauginni. Alls staðar hefðu verið lausar brautir fyrir manninn að synda eftir. Kærandi kvaðst ekki hafa orðið var við breytingar á hegðun dóttur sinnar eftir umrædd atvik en hún hafi verið reið. Áður er rakið að þær C, D og F endurþekktu ákærða við sakbendingu 4. mars sl. sem manninn í sundlauginni en E ekki. Þá kemur fram í upplýsingaskýrslu lögreglu, dagsettri 11. mars sl., vegna sakbendingar sama dag að H endurþekkti ekki ákærða en sagði að enginn í sakbendingarröðinni væri kunnuglegur. Að beiðni lögreglustjórans á Suðurnesjum og með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1940 um meðferð opinberra mála, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, voru teknar skýrslur í Barnahúsi af þeim G, H, I og J þann 10. mars sl. Eins og áður er getið var tekin skýrsla í Barnahúsi sama dag af þeim F, D og E. Verður vitnisburður þeirra nú rakinn. Vitnið G gat ekki tilgreint með vissu á hvaða vikudegi umrætt atvik átti sér stað. Hún kvaðst hafa verið í sundi ásamt þeim F, T, E, D og I en þar hafi þær hitt J og V, litla frænku J. Þær hafi verið að leika sér í handstöðukeppni þegar maður einn, sem var að synda þarna, teygði sig í þær og kom alltaf nær og nær. Þær I, J og H hefðu sagt að maðurinn hefði káfað á þeim. Síðar þegar þær voru allar í röð í handstöðukeppni hefði maðurinn teygt sig í rassinn á vitninu og komið með hendinni við rassinn á henni og klipið sex sinnum og einu sinni komið við pjölluna utan við sundbolinn. Þá kvaðst vitnið hafa séð þegar hún var í kafi hvar maðurinn synti fram hjá J og strauk á henni rassinn og bakið. Í fyrstu hefðu stúlkurnar haldið að maðurinn hefði komið við þær óvart en síðan hefðu þær séð að hann teygði sig í þær. Stúlkurnar hefðu beðið manninn að hætta þessu og talað við hann á ensku því hann var pólskur en maðurinn hefði bara hlegið. Kvað vitnið sér hafa liðið illa þegar þetta gerðist og hefðu þær vinkonurnar verið svolítið hræddar við manninn. Hún kvaðst ekki hafa séð manninn gera neitt annað en að koma við stúlkurnar en einhverjar af stúlkunum hefðu sagt henni að maðurinn hefði einnig verið að fikta í typpinu á sér. Þegar þær hefðu farið að klaga manninn, hefði hann farið í pottinn þar sem voru fjögurra eða fimm ára barnabarn hans eða dóttir og vinur hans sem var milli fimmtugs og sextugs, svarthærður með yfirskegg. Loks hefði lögreglan komið og tekið hann. Vitnið lýsti manninum þannig að hann hefði verið feitur, bláeygður með skollitað hár. Hann hefði verið í stuttri, blárri eða svartri sundskýlu. Vitnið H kvað þær F, I, E, J, og C hafa verið saman í sundi umrætt sinn og leikið sér í handstöðukeppni í djúpu lauginni þegar maður kom við bakið á þeim. Hún kvaðst hafa verið í bikiníi og hafi hún verið í handstöðu þegar maðurinn kom tvisvar sinnum við bakið á henni með hendinni og í seinna skiptið hefði hann einnig fært höndina niður á rass hennar. Hefði maðurinn snert hana fyrir utan bikiníið. Maðurinn hafi einnig komið við bakið á þeim G og J. Hún hafi sjálf séð að þegar G fór í handstöðu kom maðurinn við bakið á henni og ýtti henni niður. Stúlkurnar hefðu reynt að færa sig lengra frá manninum í átt að bakkanum en síðan farið í heita pottinn. En þegar þær hafi komið aftur í laugina hafi maðurinn komið aftur. Aðspurð kvaðst vitnið ekki hafa séð manninn koma við sundskýluna sína. Vitnið lýsti manninum þannig að hann væri dálítið stór, í svartri sundskýlu og hefði hann verið með öðrum manni í sundlauginni. Vitnið kvað allar brautirnar í lauginni hafa verið lausar umrætt sinn og hefðu stúlkurnar bent manninum á brautirnar en hann hefði bara haldið áfram. Þær hefðu jafnframt sagt honum að hætta en hann hefði ekki skilið þær, farið að hlæja og haldið áfram að synda. Þá hafi stúlkurnar farið upp úr lauginni og talað við sundlaugarvörð en farið síðan aftur ofan í sundlaugina. Loks hefði lögreglan komið á vettvang og talað við þær. Vitnið kvað sér hafa liðið skringilega á meðan á þessu stóð og fundist þetta skrýtið. Vitnið I kvaðst hafa verið í sundi með vinkonum sínum F, H, J, C og D á sunnudegi þegar maður, sem var að synda í sundlauginni, reyndi sífellt að teygja sig í þær. Maðurinn hafi synt nálægt stúlkunum þótt allar aðrar brautir í lauginni hefðu verið lausar. Maðurinn hafi tvisvar sinnum káfað á henni með þeim hætti að hann kom með höndunum við rass hennar og bak. Í fyrra skiptið hefðu stúlkurnar verið í handstöðukeppni í djúpu lauginni og maðurinn þá káfað á henni um leið og hann synti framhjá. Í seinna skiptið hafi hann komið við hana þegar hún var að synda úr djúpu lauginni yfir í grunnu laugina. Hún hafi verið í sundbol og hafi maðurinn snert hana utan við sundbolinn. Þá kvaðst vitnið hafa séð þegar maðurinn kom við rassinn á J og þá hefði G sagt henni að maðurinn hefði snert pjölluna á sér. Hún kvaðst hafa séð þegar G stökk frá og öskraði af því að maðurinn kom við hana. Vitnið kvað vinkonur sínar hafa reynt að tala við manninn en hann hefði ekki skilið þær. Einnig hafi þær reynt að færa sig fjær manninum og nær bakkanum en hann hefði þá komið nær. Þá hafi þær farið í pottinn og talað við konu sem er sundlaugarvörður. Vitnið kvað manninn hafa verið með öðrum manni og lítilli telpu í sundlauginni umrætt sinn. Aðspurð kvaðst vitnið ekki hafa séð manninn koma við sundskýlu sína. Aðspurð um líðan sína kvaðst vitnið hafa verið reið og pirruð meðan á þessu stóð. Vitnið lýsti manninum þannig að hann hafi verið svolítið feitur með brúnt hár í svartri sundskýlu sem líktust nærbuxum. Vitnið J kvaðst hafa verið í sundlauginni að leika sér í handstöðukeppni í djúpu lauginni þar sem krakkar leiki sér. Með henni hafi verið m.a. þær G, I, F og X en þær hafi verið níu saman í allt. Þar hafi verið maður að synda sem hefði snert á þeim rassinn. Maðurinn hefði synt bringusund en ekki verið á braut þótt það hafi verið lausar brautir í lauginni. Hann hafi synt framhjá stúlkunum og snert rassinn á þeim oftar en einu sinni. Vitnið kvað manninn hafa snert á henni rassinn með hendinni fjórum sinnum og hún hafi sjálf séð þegar hann snerti rassinn á frænku sinni og F. Hún hafi sjálf verið í bikiníi og hefði maðurinn snert hana utan klæða. Aðspurð kvað vitnið sér hafa liðið mjög illa meðan á þessu stóð. Vitnið kvað stúlkurnar hafa fært sig frá manninum en hann hefði teygt sig til þess að snerta þær. Þegar þær hafi farið inn, hafi maðurinn farið í pottinn en henni hefði virst sem maðurinn væri þarna með dökkhærðum manni sem var með litla, dökkhærða stúlku með sér. Að lokum hefðu stúlkurnar sagt konunni í sundlauginni frá manninum og hún hefði kallað til lögreglu, sem hefði síðan tekið manninn eftir að stúlkurnar höfðu bent á hann. Maðurinn væri pólskur og yfir þrítugt, með bogið nef, íklæddur blárri eða svartri sundskýlu og með sundgleraugu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð manninn snerta sundskýluna sína en sagði eina stúlkuna hafa sagt að maðurinn hefði lagað á sér sundskýluna. Vitnið F kvað þær hafa verið tíu saman í sundlauginni á sunnudeginum og hefðu þær leikið sér í handstöðukeppni. Maðurinn, sem var að synda, hefði þá strokið rass hennar fjórum sinnum auk þess sem hann hefði einu sinni strokið á þeim G pjölluna. Það hafi gerst þannig að þær hefðu snúið sér við um leið og hann strauk á þeim rassinn, og þá hefði hann strokið á þeim pjölluna. Í fyrstu hefðu stúlkurnar haldið að maðurinn hefði einungis rekist í þær, en þær hefðu skipt um skoðun þegar hann gerði þetta aftur og aftur. Stúlkurnar hefðu fært sig fjær manninum en hann hefði þá fært sig nær þeim. Allar brautirnar í lauginni hafi verið lausar þegar þetta var. Vitnið kvaðst hafa sagt manninum að hætta þessu en hann hafi ekkert skilið eða þóst ekki skilja. Þá kvaðst vitnið hafa séð manninn taka typpið úr buxunum einu sinni og hafi hann verið eitthvað að laga sig. Vitnið kvaðst aðspurð hafa verið dálítið hrædd þegar þetta gerðist en sér liði vel núna. Maðurinn hefði verið í sundi með vini sínum á sunnudeginum og með þeim hefði verið um það bil fimm ára dóttir vinarins. Vitnið E kvaðst hafa verið í sundi með vinkonum sínum, þeim F, G, D, I, I og C. Þær hafi verið að leika sér í handstöðukeppni og þá hefði maður synt fram og til baka framhjá þeim. Hann hafi káfað oft á rassinum á þeim og klipið þær í rassinn, alltaf fastar og fastar, og farið með höndina neðar á rassinn. Á sunnudeginum hefði maðurinn oftast komið við hinar stúlkurnar og mest við þær J og G. Þá hafi F sagt manninn hafa komið við pjölluna á sér. Vitnið kvaðst í fyrstu hafa haldið að maðurinn hefði óvart rekist í þær en síðan hefði hún skipt um skoðun þegar þær F og C töluðu um að hann væri ekki að ýta þeim í burtu heldur að káfa á þeim. F hefði reynt að tala við manninn og sagt honum að hætta þessu en hann hefði ekkert skilið og því hefðu stúlkurnar farið yfir í heita pottinn. Síðan hefðu þær farið aftur í laugina og þá hefðu þær vitnið og F séð að maðurinn reyndi að girða niður um sig og þá hafi hann fiktað í typpinu á sér, togað það upp úr sundskýlunni og haldið á því. Taldi vitnið þetta þó hafa gerst á föstudeginum. Vitnið lýsti manninum þannig að hann hefði verið feitur og ljótur með grátt hár og verið í pínulítilli, svartri sundskýlu. Maðurinn sem lögreglan hafði afskipti af á sunnudeginum, hefði verið sami maðurinn og káfaði á vitninu og vinkonum hennar á föstudeginum. Aðspurð um líðan sína, þegar þetta gerðist, kvað vitnið sér ekki hafa liðið mjög vel og hugsað með sér að maðurinn ætti ekki að gera þetta. Þá liði henni ekki vel núna því það viti svo margir hverjar stúlkurnar eru sem lentu í þessu. Vitnið D kvað þær vinkonurnar hafa verið margar saman í sundlauginni á sunnudeginum. Maðurinn hefði ekkert gert við hana þann dag en hins vegar hefði hún séð hann snerta hinar stelpurnar, „fara í rassinn á þeim og svona“. Þetta hefði verið sami maðurinn og kom við þær á föstudeginum. Þær vinkonurnar hafi í fyrstu haldið að maðurinn væri blindur og hefði einungis ýtt þeim frá þar sem hann var að synda, en þegar hann hafi gert þetta aftur og aftur hafi þær farið úr lauginni og í heita pottinn. Vitnið kvað F hafa séð þegar maðurinn tók typpið út úr sundskýlunni og hristi það á meðan hann var að synda. F hafi séð þetta þegar hún var að kafa og þá hefðu einhverjar fleiri stúlkur séð þetta líka. Vitnið kvað þær stúlkurnar hafa kvartað yfir manninum við starfsmenn sundlaugarinnar og að lokum hefði verið hringt í lögregluna sem kom á staðinn og talaði við manninn og stúlkurnar. Maðurinn hefði verið með einhverjum í sundlauginni og með þeim hefði verið fimm til átta ára barn. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti vitna fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Ákærði neitar sök. Hann kannaðist við að hafa verið í sundlauginni sunnudaginn 24. febrúar sl. Hann hafi synt fram og til baka í lauginni en stúlkurnar hafi þá staðið á höndum og kafað fyrir framan hann. Þær hafi synt í átt til ákærða og kafað í veg fyrir hann. Telur ákærði að verið geti að hann hafi snert handleggi stúlknanna óvart þegar þær köfuðu undir hann og þá sé mögulegt að hann hafi snert óvart rass og bak stúlknanna en það hafi alls ekki verið um kynferðislega snertingu að ræða. Aðspurður um það hvers vegna hann synti á brautinni sem stúlkurnar voru á, kvaðst ákærði synda þar sem væri pláss fyrir hann. Hann hafi hins vegar fært sig fjær þegar stúlkurnar komu. Kvað ákærði fólk hafa verið á öllum brautum. Ákærði neitaði því að hafa fróað sér í lauginni umrætt sinn og kvað heldur ekki rétt að hann hafi fiktað í sér. Tók ákærði sérstaklega fram að hann væri ekki barnaníðingur. Ákærði kvaðst stundum hafa farið einn í sund en hann færi einnig stundum með vinum sínum, t.d. Marian, og væri sex til sjö ára dóttir Marians stundum með í för. Vitnið Marian Bouguslaw Dziedziak, vinur ákærða, kvaðst hafa verið í sundi með ákærða 24. febrúar sl. um kl. 15:00 eða 16:00 og þá hefði sex ára dóttir vitnisins verið með í för. Kvaðst vitnið ekki hafa orðið var við að ákærði stryki stúlkum eða væri í kringum stúlkur ofan í sundlauginni. Hann hefði séð stúlkur að leik sem hefðu synt í kringum ákærða. Þær hefðu sagt eitthvað við vitnið og ákærða en hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því sem þær sögðu. Vitnið Jón Róbert Newman sundlaugarvörður kvaðst hafa verið við störf umrætt sinn. Sigríður sundlaugarvörður hafi sagt honum frá kvörtun stúlknanna vegna manns í lauginni og sagt að það ætti að fylgjast með honum. Vitnið kvaðst eftir þetta hafa fylgst með manninum úr turninum og séð hvar nokkrar stúlkur voru að flissa við heita pottinn sem maðurinn var í. Kvaðst hann þá hafa farið að bakkanum og talað við þær og þær þá sagt að maðurinn hefði ónáðað þær og ein þeirra hefði sagt að hann hefði sett höndina í klofið á henni eða strokið henni yfir rassinn. Í kjölfarið hefði Sigríður kallað til lögreglu. Lögreglan hefði síðan handtekið manninn sem stúlkurnar bentu á. Vitnið kvaðst ekki hafa séð manninn áreita stúlkurnar en hann hefði séð hann laga sundskýluna með því að toga í hana en hann hefði ekki verið með höndina innan í skýlunni. Þá kvaðst vitnið aðspurður ekki hafa séð manninn taka út á sér getnaðarliminn. Vitnið Sigurður Valgeirsson sundlaugarvörður kvaðst hafa verið að störfum í sundlauginni umræddan sunnudag. Hann hafi verið í svonefndum Vatnagarði þegar hann var kallaður upp í talstöð vegna atviks við útilaug. Hefði hann frétt að málið snerist um stúlknahóp og sundlaugargest. Kvaðst vitnið vita hver maðurinn var því hann hefði oft séð hann áður í lauginni. Vitnið hefði ekki fylgst með manninum þegar þetta gerðist en hafði áður séð hann synda í almenningnum og þá ekki tekið eftir neinu óvenjulegu. Vinur ákærða hefði verið í vaðlauginni á meðan. Aðspurður kvað vitnið fólk oft synda í almenningnum en þeir sem væru að synda „með átökum“ syntu frekar á brautunum. Vitnið Sigríður Sigurðardóttir sundlaugarvörður kvaðst hafa verið á vakt í sundlauginni umræddan sunnudag. Hún kvað nokkrar stúlkur hafa komið til sín og sagt að úti í laug væri karlmaður sem káfaði á rassinum á þeim. Vitnið hefði sagt þeim að láta sem ekkert væri en hún myndi athuga málið. Síðan hefði hún haft samband við samstarfsmenn sína og sagt þeim frá málinu. Vitnið kvað brautirnar í sundlauginni hafa verið mannlausar umrætt sinn og því hafi henni þótt skrýtið að maðurinn synti í almenningnum þar sem börnin léku sér. Hún kvaðst síðan hafa fylgst með ákærða eftir að stúlkurnar kvörtuðu yfir manninum og hefði hún séð ákærða synda fram og til baka en hins vegar ekki séð neitt athugavert gerast. Þegar ein stúlkan hefði talað um að maðurinn hefði farið undir sig, hefði vitnið talið rétt að gera lögreglu viðvart. Vitnið kvað manninn hafa rætt við annan mann sem var með dóttur sinni í lauginni. Vitnið O móðir E sagði í símaskýrslu sinni við aðalmeðferð málsins að E hefði verið í sundi bæði á föstudeginum og sunnudeginum þegar ákærði var handtekinn. Stúlkan hefði farið í sund með vinkonum sínum nánast á hverjum degi og væri því skiljanlegt að hún ruglaðist á þessum tveimur tilvikum enda um að ræða sama mann á sama stað. Niðurstaða. Fyrir liggur og er ágreiningslaust að umrætt sinn var ákærði í sundmiðstöð Keflavíkur og var handtekinn þar. Er einnig ljóst af vætti framangreindra stúlkna og sundlaugarvarða að þar var um að ræða sama mann og stúlkurnar sögðu hafa strokið þeim um rassinn utan klæða og snert kynfæri á tveimur þeirra utanklæða. Þá báru þær C, D, J og F kennsl á ákærða við sakbendingu. Vætti stúlknanna um atvik málsins er mjög á sama veg allt frá upphafi. Þær hafa lýst því að maður hafi strokið þeim um rassinn en vitnin Jón Róbert og Sigríður sundlaugarverðir sögðu stúlkurnar hafa kvartað yfir því að maður í sundlauginni káfaði á rassinum á þeim. Þær G og F hafa einnig lýst því að ákærði hafi strokið á þeim kynfærin. Er vætti stúlknanna einnig í öllum aðalatriðum á sama veg og lýsingar foreldra þeirra í kæruskýrslum á frásögnum þeirra. Ákærði kannaðist við það hér fyrir dóminum að verið gæti að hann hefði snert stúlkurnar óvart þegar hann ýtti þeim frá sér í sundlauginni umrætt sinn. Hann kvaðst hafa fært sig fjær stúlkunum en sá framburður er í andstöðu við vætti stúlknanna um að hann hafi fært sig nær þeim. Þá samrýmist framburður ákærða, um að fólk hafi verið á öllum brautum og hann hafi synt á þeim brautum þar sem pláss var fyrir hann, ekki vætti þeirra Sigríðar sundlaugarvarðar og stúlknanna H, J og F um að ákærði hafi synt í almenningnum þótt allar aðrar brautir laugarinnar hafi verið mannlausar. Þegar litið er til framangreinds er það mat dómsins að ekkert sé fram komið sem rýri trúverðugleika vættis framangreindra stúlkna, sem fær að nokkru stoð í skýrslum annarra vitna. Samkvæmt lýsingum stúlknanna endurtók ákærði háttsemi sína oftsinnis og teygði sig til þeirra og kom sífellt nær þeim þótt þær færðu sig fjær. Í ljósi þessa verður að telja útilokað að snertingar ákærða, sem hann hefur kannast við að hafi verið einhverjar, hafi verið óvart og af slysni. Að mati dómsins er framburður ákærða ótrúverðugur. Er það því niðurstaða dómsins að ákærði hafi gerst sekur um að hafa snert stúlkurnar með þeim hætti sem í 4. tölulið ákæru greinir og er háttsemi ákærða þar rétt færð til refsiákvæða. Verður ákærði því sakfelldur eins og krafist er. Vitnin F, E og D hafa borið að ákærði hafi fiktað í typpinu á sér og tekið það upp úr sundskýlunni og haldið á því. Lýsing þeirra er á sama veg og er það mat dómsins að hún sé trúverðug. Verður ekki talið að frávik í frásögn vitnisins E um að þetta hafi átt sér stað á föstudeginum varpi rýrð á frásögnina. Í ljósi lýsingar stúlknanna þykir hins vegar ekki, gegn eindreginni neitun ákærða, komin fram fullnægjandi sönnun fyrir því að ákærði hafi fróað sér í pottinum. Aftur á móti telst sannað að hann hafi berað kynfæri sín í sundlauginni og tekið þau upp úr sundskýlunni umrætt sinn að framangreindum stúlkum viðstöddum. Var háttsemi ákærða til þess fallin að særa blygðunarsemi þeirra og þykir háttsemin rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Verður ákærði því sakfelldur eins og krafist er í 5. tölulið ákærunnar eins og henni var breytt með framhaldsákæru. V. Ákvörðun refsingar. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að hafa í febrúar sl. ítrekað brotið gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og einu sinni brotið gegn 209. gr. sömu laga. Beindust brot hans gegn átta stúlkum og voru sjö þeirra á tólfta aldursári en ein var nýlega orðin fullra tólf ára. Við ákvörðun refsingar ákærða verður jafnframt að líta til þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað. Að framangreindu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Eftir atvikum þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar eins og nánar greinir í dómsorði. Bótakröfur. Af hálfu R fyrir hönd ólögráða dóttur hennar G hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 150.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þá er vísað til þess að brot ákærða hafi verið nokkuð alvarlegt þar sem það beindist gegn ungri stúlku og til afleiðinga brots ákærða. Brotaþoli sé á viðkvæmum aldri og kynferðisbrot geti haft mjög neikvæð áhrif á mótun stúlkunnar sem persónu. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu S fyrir hönd ólögráða dóttur hennar H hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 600.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að brotaþoli kynferðisbrots verði ávallt fyrir miskatjóni en brot ákærða í þessu máli sé alvarlegt auk þess sem líta verði til hins mikla aldursmunar sem er á ákærða og brotaþola. Þá sé brot ákærða til þess fallið að valda brotaþola andlegum miska. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu M fyrir hönd ólögráða dóttur hennar C hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot verði brotaþoli alltaf fyrir miskatjóni en ljóst sé að umræddur atburður hafi haft áhrif á brotaþola. Telja verði líkur á því að háttsemi ákærða muni hafa áhrif á líf hennar og traust til þeirra sem hún hefur samskipti við. Brotaþoli hafi einungis verið 11 ára þegar brot ákærða var framið sem hafi verið til þess fallið að valda brotaþola óþægindum og ótta. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu O fyrir hönd ólögráða dóttur hennar E hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 200.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Þá er byggt á því að brot ákærða hafi verið nokkuð alvarlegt þar sem það beindist gegn ungri stúlku en ákærði er mun eldri en hún. Loks er byggt á afleiðingum tjónsins. Brotaþoli sé ung að árum og henni hafi ekki liðið vel vegna þessa og í fyrstu verið hrædd. Brotaþoli sé á viðkvæmum aldri og kynferðisbrot geti haft mjög neikvæð áhrif á mótun brotaþola sem persónu. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu L fyrir hönd ólögráða dóttur hennar A hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. janúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að brotaþoli var aðeins tíu ára þegar brot ákærða var framið og telja verði líkur á því að brot ákærða muni hafa áhrif á líf hennar og traust til þeirra sem hún hefur samskipti við. Með hliðsjón af því að ákærði hefur verið sýknaður af ætluðum brotum gegn brotaþola ber samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 að vísa bótakröfu hennar frá dómi. Af hálfu K fyrir hönd ólögráða dóttur hennar B hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 200.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. janúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Þá er byggt á því að brot ákærða hafi verið nokkuð alvarlegt þar sem það beindist gegn ungri stúlku en ákærði er mun eldri en hún. Loks er byggt á afleiðingum tjónsins. Brotaþoli sé ung að árum og hún hafi lýst því að hún hafi verið hrædd og þá hefur móðir hennar lýst breytingum á brotaþola eftir atburðinn. Brotaþoli sé á viðkvæmum aldri og kynferðisbrot geti haft mjög neikvæð áhrif á mótun brotaþola sem persónu. Með hliðsjón af því að ákærði hefur verið sýknaður af ætluðum brotum gegn brotaþola ber samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 að vísa bótakröfu hennar frá dómi. Af hálfu P fyrir hönd ólögráða dóttur hans F hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 200.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. janúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot séu almennt til þess fallin að valda miskatjóni. Þá er byggt á því að brot ákærða hafi verið nokkuð alvarlegt þar sem það beindist gegn ungri stúlku en ákærði er mun eldri en hún. Loks er byggt á afleiðingum tjónsins. Brotaþoli sé ung að árum og hún hafi lýst því að hún hafi verið hrædd í fyrstu en reyni nú að hugsa ekki mikið um þetta. Brotaþoli sé á viðkvæmum aldri og kynferðisbrot geti haft mjög neikvæð áhrif á mótun brotaþola sem persónu. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu N fyrir hönd ólögráða dóttur hennar D hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 600.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 22. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að brotaþoli kynferðisbrots verði ávallt fyrir miskatjóni en brot ákærða í þessu máli sé alvarlegt auk þess sem líta verði til hins mikla aldursmunar sem er á ákærða og brotaþola. Svo virðist sem ásetningur ákærða hafi verið mikill til að fremja brot sitt sem sé til þess fallið að valda brotaþola andlegum miska. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu W fyrir hönd ólögráða dóttur hans J hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot verði brotaþoli alltaf fyrir miskatjóni en í þessu máli sé um að ræða kynferðisbrot gegn 11 ára stúlku. Ljóst sé að umræddur atburður hafi haft áhrif á brotaþola og hafi hún tjáð sig um að henni hefði liðið mjög illa þegar þetta gerðist. Telja verði líkur á því að háttsemi ákærða muni hafa áhrif á líf hennar og traust til þeirra sem hún hefur samskipti við. Atferli ákærða hafi verið til þess fallið að valda brotaþola óþægindum og ótta. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu U fyrir hönd ólögráða dóttur hans I hefur verið gerð miskabótakrafa að fjárhæð 500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 fram til þess tíma að mánuður var liðinn frá því ákærða var kynnt bótakrafan en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þess er krafist þóknunar vegna réttargæslu. Bótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til þess að við kynferðisbrot verði brotaþoli alltaf fyrir miskatjóni en í þessu máli sé um að ræða kynferðisbrot gegn 11 ára stúlku. Ljóst sé að umræddur atburður hafi haft áhrif á brotaþola og hafi hún tjáð sig um að hún hafi orðið reið og pirruð þegar þetta gerðist. Telja verði líkur á því að háttsemi ákærða muni hafa áhrif á líf hennar og traust til þeirra sem hún hefur samskipti við. Atferli ákærða hafi verið til þess fallið að valda brotaþola óþægindum og ótta. Með brotum sínum hefur ákærði valdið brotaþola miska og verður hann því með vísan til 26. gr. skaðabótalaga dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Sakarkostnaður. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Unnar Steins Barðdal hdl., þykja að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðin 775.000 krónur. Við ákvörðun málsvarnarlauna samkvæmt framansögðu hefur verið tekið tillit til starfa verjanda í þágu ákærða á rannsóknarstigi. Réttargæsluþóknun Ásu Ólafsdóttur hrl. teljast hæfilega ákveðin 319.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, réttargæsluþóknun Feldísar Lilju Óskarsdóttur hdl. teljast hæfilega ákveðin 425.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts og réttargæsluþóknun Gunnhildar Pétursdóttur hdl. teljast hæfilega ákveðin 480.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Með vísan til ákvæða síðari málsliðar 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærða gert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Unnars Steins Bjarndal hdl., að fjórum fimmtu hlutum, réttargæsluþóknun Ásu Ólafsdóttur hrl. að fullu en réttargæsluþóknun Feldísar Lilju Óskarsdóttur hdl. að þremur fjórðu hlutum og réttargæsluþóknun Gunnhildar Pétursdóttur hdl. að þremur fjórðu hlutum en að öðru leyti skulu þau greidd úr ríkissjóði. Þá verður ákærða gert að greiða 30.000 krónur í annan sakarkostnað. Kolbrún Sævarsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dóminn kveða upp héraðsdómararnir Arnfríður Einarsdóttir, sem dómsformaður, Gunnar Aðalsteinsson og Sandra Baldvinsdóttir. Dómsorð: Ákærði, Andrzej Miroslaw Ulkleja, sæti fangelsi í sex mánuði. Fresta skal fullnustu refesingarinnar og falli hún niður að liðnum 3 árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Skaðabótakröfum B og A er vísað frá dómi. Ákærði greiði R fyrir hönd ólögráða dóttur hennar G 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði S fyrir hönd ólögráða dóttur hennar H 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði M fyrir hönd ólögráða dóttur hennar C 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði O fyrir hönd ólögráða dóttur hennar E 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði P fyrir hönd ólögráða dóttur hans F 150.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði N fyrir hönd ólögráða dóttur hennar D 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði W fyrir hönd ólögráða dóttur hans J 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði U fyrir hönd ólögráða dóttur hans I 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. febrúar 2008 til 15. júní sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Unnars Steins Bjarndal hdl., 775.000 krónur, að fjórum fimmtu hlutum og réttargæsluþóknun Ásu Ólafsdóttur hrl., 319.000, að fullu en réttargæsluþóknun Feldísar Lilju Óskarsdóttur hdl., að þremur fjórðu hlutum og réttargæsluþóknun Gunnhildar Pétursdóttur hdl. að þremur fjórðu hlutum en að öðru leyti skulu þau greidd úr ríkissjóði. Þá verður ákærða gert að greiða 30.000 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 407/2000
|
Kærumál Þinghald
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X með tveimur ákærum 12. október 2000. Í annarri þeirra var X gefið að sök að hafa með hnífsstungum orðið Y að bana og með því brotið gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. X var og gefið þar að sök að hafa sömu nótt veist með hnífi að sambúðarmanni Y og með því brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í hinni ákærunni var X gefið að sök að hafa brotið gegn 194. gr. sömu laga með því að hafa tvívegis þröngvað Z til kynmaka við sig. Við þingfestingu málsins var ákveðið að reka í einu lagi mál um öll ákæruefnin. Að ósk réttargæslumanns Z ákvað fjölskipaður héraðsdómur að loka þinghaldi. Kærandi, sem mun hafa ætlað að vera viðstaddur síðari fyrirtöku málsins vegna starfs síns sem fréttamaður, krafðist úrskurðar um þessa ákvörðun samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 36/1999. Talið var að í ýmsum atriðum væru slík tengsl milli sakarefna samkvæmt ákærunum að örðugleikum væri háð að greina að meðferð þeirra fyrir dómi. Þegar af þeirri ástæðu þótti ekki verða hjá því komist að ákvörðun um að dómþing yrði háð fyrir luktum dyrum tæki til málsins í heild.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Þór Jónsson skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. nóvember 2000, þar sem ákveðið var að þinghöld verði háð fyrir luktum dyrum í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kærandi krefst þess aðallega að ákveðið verði að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að þinghöld verði opin þegar fjallað verði um aðra þætti málsins en ákæru á hendur varnaraðila um kynferðisbrot. Kærandi krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili og varnaraðili hafa hvorugur látið málið til sín taka. Réttargæslumaður eins brotaþola og tveggja annarra bótakrefjenda í málinu hefur lagt fyrir Hæstarétt athugasemdir um kæruefnið. I. Ríkissaksóknari höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila með tveimur ákærum 12. október 2000. Í annarri þeirra var varnaraðila gefið að sök að hafa með hnífsstungum orðið nafngreindri stúlku að bana aðfaranótt 15. apríl 2000 og með því brotið gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varnaraðila var og gefið þar að sök að hafa sömu nótt veist með hnífi að sambúðarmanni þeirrar látnu og veitt honum nánar tilgreinda áverka, en með því taldist varnaraðili hafa brotið gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Í hinni ákærunni var varnaraðila gefið að sök að hafa brotið gegn 194. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum með því að hafa þröngvað fyrrum unnustu sinni til kynmaka við sig 4. febrúar og 5. mars 2000. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness 24. október 2000 þegar fyrrnefnda ákæran var lögð fram á dómþingi. Í sama þinghaldi var síðarnefnda ákæran einnig lögð fram og ákveðið að reka í einu lagi mál um öll ákæruefnin. Að því gerðu ákvað fjölskipaður héraðsdómur að loka þinghaldi. Þegar málið var næst tekið fyrir í héraði 3. nóvember 2000 var fært í þingbók að dómurinn hefði ákveðið að þinghöld í málinu yrðu framvegis háð fyrir luktum dyrum, svo og að sakflytjendur væru samþykkir þeirri ákvörðun. Kærandi, sem mun hafa ætlað að vera staddur við þinghaldið vegna starfs síns sem fréttamaður, krafðist úrskurðar um þessa ákvörðun, svo sem mælt er fyrir um í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 36/1999. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp þegar málið var næst tekið fyrir 8. nóvember 2000. II. Á dómþingi 24. október 2000 óskaði réttargæslumaður brotaþola samkvæmt síðarnefndu ákærunni hér að framan eftir því að málið yrði rekið fyrir luktum dyrum. Samkvæmt ákvæðum b. og e. liðar 1. mgr. og 2. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 36/1999, var héraðsdómi rétt að verða við þeirri ósk að því er varðar það efni málsins, sem að brotaþolanum snýr. Eins og áður greinir hefur verið ákveðið að reka í einu lagi mál á hendur varnaraðila um allar sakir, sem bornar eru á hann með ákærum ríkissaksóknara frá 12. október 2000. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði eru í ýmsum atriðum slík tengsl milli sakarefna samkvæmt ákærunum að örðugleikum væri háð að greina að meðferð þeirra fyrir dómi. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki komist hjá því að ákvörðun um að dómþing verði háð fyrir luktum dyrum taki til málsins í heild. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með bréfi dagsettu 3. nóvember sl. krafðist Þór Jónsson, fréttamaður, kt. 150864-2759, Krókamýri 78, Garðabæ, þess að dómurinn kvæði upp rökstuddan úrskurð um þá ákvörðun að hafa þinghöld í þessu máli lokuð og vísaði til 2. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sbr. lög nr. 36/1999, en hann kvaðst ekki fella sig við þessa ákvörðun dómsins. Í þessu máli liggja fyrir tvær ákærur á hendur X, báðar dagsettar 12. október 2000. Annars vegar er hann ákærður fyrir tvö kynferðisbrot gegn Z, í febrúar sl. og mars sl. Hins vegar er hann ákærður fyrir manndráp og líkamsárás 15. apríl sl. Bæði málin voru þingfest 24. október sl. Fyrst var ákæran þingfest þar sem ákærða eru gefin að sök manndráp og líkamsárás. Síðan var þingfest ákæran, þar sem ákærða eru gefin að sök kynferðisbrot. Að því búnu voru bæði málin sameinuð með vísan til 3. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991. Þá ákvað dómurinn með vísan til b liðar 1. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991, sbr. lög nr. 36/1999, að loka þinghaldinu. Í framhaldi af bókun þessarar ákvörðunar gerðu bæði verjandi ákærða og réttargæslumaður brotaþola kynferðisbrotsins kröfu til þess að framvegis færu þinghöld í heild sinni fram fyrir luktum dyrum. Þegar fyrirliggjandi rannsóknargögn eru virt kemur í ljós að málin eru mjög samtvinnuð og erfitt reyndist að aðgreina rannsókn þeirra. Brotaþoli kynferðisbrotsins var góð vinkona Y, sem ákærði er ákærður fyrir að hafa myrt. Mörg vitni voru yfirheyrð um bæði málin samtímis í sömu yfirheyrslum hjá lögreglu, sbr. skýrslu Jóhannesar Jenssonar, lögreglufulltrúa, dskj. 13, skjal nr. 51, bls 1. Með hliðsjón af því hversu tengd málin eru var sækjandi inntur eftir því í þinghaldi 24. október sl. hvernig hann hygðist haga skýrslutökum af vitnum fyrir dómi, ef þinghöldin yrðu einvörðungu lokuð að því er varðaði kynferðisbrotamálið. Sækjandi taldi óhjákvæmilegt annað en að nokkur vitni þyrftu þá að koma tvisvar sinnum fyrir dóm. Samkvæmt framlögðu símbréfi sækjanda þurfa eftirtalin vitni að gefa skýrslu í báðum þáttum málsins og koma tvisvar fyrir dóm, ef þinghöld verða að hluta til lokuð: Jóhannes Jensson, lögreglufulltrúi, Gunnlaugur Geirsson, prófessor, A, B, C, D, E, F, G og H. Í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er lögfest sú meginregla að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði. Hún byggist á tveimur náskyldum röksemdum. Önnur er sú að opinber málsmeðferð tryggi réttaröryggi þeirra sem aðild eiga að dómsmálum, í opinberum málum ekki hvað síst réttaröryggi ákærða. Hin röksemdin er sú að með því að gefa almenningi kost á að fylgjast með málsmeðferð fyrir dómi sé dómstólum veitt aðhald. Opinber málsmeðferð er því öryggisventill til að tryggja réttláta málsmeðferð en er ekki markmið í sjálfu sér. Meginreglan er af þessum sökum ekki án undantekninga enda er skýrt tekið fram í lagaákvæðinu að ýmsar ástæður geta réttlætt að vikið sé frá henni. Enda þótt 1. mgr. 8. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 segi ekki berum orðum að dómari geti haft þinghöld að hluta til lokuð og að hluta til opin telur dómurinn að orðalag hennar útiloki ekki heldur slíkt fyrirkomulag. Til stuðnings þessari niðurstöðu er vísað til 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en það ákvæði veitir dómara heimild til að loka þinghaldi hvort sem er að nokkru eða öllu leyti. Hér að framan er það rakið að ákærði beinlínis afþakkaði þá réttarvernd sem opinber málsmeðferð á að tryggja honum og fór fram á að þinghöld færu að öllu leyti fram fyrir luktum dyrum. Brotaþoli ætlaðra kynferðisbrota krafðist þess einnig að þinghöld yrðu lokuð. Í þriðja lagi útskýrði sækjandi að skýrslutökur fyrir dómi yrðu mun þyngri í vöfum þar sem tíu vitni þyrftu að koma tvisvar sinnum fyrir dóm og þyrftu auk þess gæta sín á því að fjalla ekki um meint kynferðisbrot þegar þau væru yfirheyrð um ætlað manndráp. Í fjórða lagi fellst dómurinn á þá röksemd að vandasamt sé fyrir sakflytjendur að halda nauðgunarþættinum og manndrápsþættinum aðgreindum í málflutningsræðum sínum vegna tengsla þessara mála. Þegar öll þessi sjónarmið eru virt er það mat dómsins að þau vegi þyngra en hagsmunir almennings af því að fá að fylgjast með réttarhöldunum. Það er ennfremur álit dómsins að hagsmunir brotaþola, vitna og annarra er málið varðar séu það ríkir, að það réttlæti að þinghöld fari að öllu leyti fram fyrir luktum dyrum, sbr. b lið 1. mgr. 8. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sbr. lög nr. 36/1999. Við þetta mat er haft í huga það markmið réttarfarsbreytinga sem gerðar voru á lögum um meðferð opinberra mála með lögum nr. 36/1999 að styrkja réttarstöðu brotaþola. Ofangreind ákvörðun var kynnt í þinghaldi, sem fram fór þann 3. nóvember sl. Bókað var eftir sakflytjendum að þeir væru þessari ákvörðun samþykkir. Ólöf Pétursdóttir, dómsformaður, kvað upp úrskurðinn. Þinghöld í ákærumálinu nr. S-1841/2000: Ákæruvaldið gegn X skulu fara fram fyrir luktum dyrum með vísan til b liðar 1. mgr. 8. gr. laga nr. 19/1991.
|
Mál nr. 8/2000
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli A. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. janúar 2000, sem barst réttinum 7. sama mánaðar ásamt kærumálsgögnum. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. janúar 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 19. janúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 2000, þriðjudaginn 4. janúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Sigurjónu Símonardóttur settum héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 allt til miðvikudagsins 19. janúar 2000 klukkan 16.00. [...] Niðurstaða: [...] Með vísan til framanritaðs og a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 19. janúar nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 394/2006
|
Kærumál Opinber skipti Fjárslit Óvígð sambúð
|
Fallist var á kröfu K um að opinber skipti til fjárslita á milli hennar og M færi fram vegna loka á sambúð þeirra. Hafnað var kröfu M um að K legði fram tryggingu fyrir skiptakostnaði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði kröfu varnaraðila um opinber skipti, en til vara verði henni gert að setja tryggingu fyrir greiðslu kostnaðar af skiptunum. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 680/2012
|
Lögmaður Samningur Kröfuréttur Orsakatengsl
|
S veitti J, umbjóðanda Ó, fjárstuðning vegna líkamstjóns sem hann hlaut í umferðarslysi. Í samkomulagi sem gert var milli S, J og lögmannsstofunnar F ehf., sem Ó var eigandi að og í fyrirsvari fyrir, skuldbatt J sig til að endurgreiða S fengi hann greiddar skaðabætur vegna líkamstjónsins. Þá tók F ehf. að sér samkvæmt samkomulaginu að afla upplýsinga um það hversu mikið S hefði greitt J og skila þeirri fjárhæð til sjóðsins þegar F ehf. fengi í hendur skaðabótagreiðslur vegna slyssins. F ehf. tók við greiðslu skaðabóta f.h. J og voru bæturnar greiddar áfram til hans án þess að gætt hefði verið að því að skila S greiðslu á grundvelli samkomulagsins. S höfðaði mál og krafði Ó um skaðabætur vegna þess tjóns sem sjóðurinn taldi sig hafa orðið fyrir vegna vanefndar Ó á samkomulaginu, en áður hafði sjóðurinn fellt niður kröfu sína á hendur J. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að kröfu S væri réttilega beint að Ó sem og að Ó hefði sýnt af sér saknæma háttsemi er hann vanefndi þá skyldu sem á honum hvíldi samkvæmt samkomulaginu. Með vísan til meginreglna kröfuréttar taldi Hæstiréttur hins vegar að krafa S á hendur Ó hefði fallið niður þegar S felldi einhliða niður kröfu sína á hendur J, en ósannað var að J hefði ekki getað greitt kröfuna á þeim tíma. Hin saknæma háttsemi Ó hefði því ekki leitt til tjóns fyrir S heldur sú ákvörðun S að fella einhliða niður kröfuna. Með vísan til þessa væru því ekki orsakatengsl milli hinnar saknæmu háttsemi Ó og tjóns S. Var Ó sýknaður af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. nóvember 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi veitti Jón Kristinn Marteinsson áfrýjanda umboð 8. janúar 2008 til þess að gæta hagsmuna sinna vegna líkamstjóns sem Jón Kristinn hlaut í umferðarslysi 28. febrúar 2007. Jón Kristinn var félagsmaður í VM Félagi vélstjóra og málmtæknimanna. Vegna líkamstjónsins varð hann óvinnufær og óskaði eftir fjárstuðningi frá stefnda. Af því tilefni var gert skriflegt samkomulag 15. janúar 2008 milli Jóns Kristins, stefnda og Fulltingis ehf., lögmannsstofu, sem áfrýjandi er meðeigandi að og í fyrirsvari fyrir. Samkvæmt samkomulaginu skuldbatt Jón Kristinn sig til þess að endurgreiða þær greiðslur sem hann fengi frá stefnda vegna slyssins að því tilskildu að hann fengi greiddar skaðabætur vegna líkamstjónsins. Þá sagði í samkomulaginu: ,,Þar sem greiðslur skaðabótanna ganga til Fulltingis ehf., sem rekur skaðabótamálið fyrir hönd Jóns Marteinssonar, þá skuldbindur lögmannsstofan sig til að kalla eftir upplýsingum um fjárhæð greiðslna úr [stefnda] til Jóns og skila þeirri fjárhæð strax til sjóðsins, þegar Fulltingi ehf. fær í hendur skaðabótagreiðslurnar vegna umferðarslyssins.“ Stefndi greiddi Jóni Kristni 1.175.000 krónur 18. janúar 2008 og tók samkomulagið til þeirrar greiðslu. Fulltingi ehf. tók 18. apríl 2008 á móti uppgjöri á skaðabótum, vöxtum og kostnaði úr hendi Tryggingamiðstöðvarinnar hf. að fjárhæð 4.591.258 krónur vegna Jóns Kristins. Óumdeilt er að bæturnar voru greiddar áfram til hans, án þess að gætt væri að því að skila til stefnda þeirri greiðslu, sem framangreint samkomulag tók til, 1.175.000 krónum, og stefndi krefst í málinu. Fallist er á með héraðsdómi að ósannað sé að stefnda hafi verið um það kunnugt að allar bæturnar hefðu verið greiddar Jóni Kristni þegar í apríl 2008 fyrr en um tveimur árum síðar. Þá er, með vísan til forsendna héraðsdóms, fallist á að kröfu stefnda sé réttilega beint að áfrýjanda í málinu, sbr. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Jafnframt er fallist á að áfrýjandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi er hann vanefndi þá skyldu, sem á honum hvíldi samkvæmt samkomulaginu, um að ganga úr skugga um að greitt hefði verið til stefnda þegar eftir að hann hafði móttekið skaðabæturnar fyrir hönd Jóns Kristins og skila því sem ógreitt var. Stefndi tók einhliða þá ákvörðun að fella niður kröfu sína á hendur Jóni Kristni að beiðni hans og ritaði stefndi undir yfirlýsingu 21. janúar 2011 þess efnis. Í henni segir einnig: ,,[Stefndi] hefur ekki enn tekið ákvörðun um framhald málsins gagnvart lögmannsstofunni, vegna samningsbrots lögmanns hennar.“ Fyrirsvarsmaður stefnda upplýsti í skýrslu fyrir dómi, að það hefði verið að frumkvæði stefnda sem krafan var felld niður. Hann kvað það ekki þeirra að ganga hart fram gegn Jóni Kristni í innheimtu kröfunnar, en Jón Kristinn hefði verið atvinnulaus og ýmis atriði valdið því að félagsleg staða hans hefði verið bág. Engin athugun fór af hálfu stefnda fram á greiðslugetu Jóns Kristins af þessu tilefni og ósannað er að hann hafi ekki verið fær um greiðslu kröfunnar þegar hún var felld niður. Með samkomulaginu 15. janúar 2008 skuldbatt Jón Kristinn sig til þess að endurgreiða þá greiðslu, sem hann fengi frá stefnda vegna líkamstjónsins er hann hlaut í umferðarslysinu. Túlka verður samkomulagið svo að um hafi verið að ræða lánssamning og áfrýjandi hafi skuldbundið sig til að greiða lánið af bótunum þegar þær bærust lögmannsstofu hans. Þegar stefndi felldi einhliða niður kröfu sína á hendur Jóni Kristni var lokið kröfuréttindum þeim, sem stefndi átti á hendur honum vegna greiðslu til hans að fjárhæð 1.175.000 krónur. Til samræmis við meginreglur kröfuréttar féll þá einnig niður krafa stefnda á hendur áfrýjanda á grundvelli fyrrgreindrar skuldbindingar hans. Þegar stefndi felldi einhliða niður kröfu sína á hendur Jóni Kristni tók hann á sig tjónið sem af því leiddi. Það var ekki á hans færi að hafa síðar uppi kröfu um skaðabætur vegna samningsbrots áfrýjanda. Sem fyrr greinir er ósannað að Jón Kristinn hefði ekki getað greitt kröfuna á þeim tíma sem hún var felld niður. Hin saknæma háttsemi áfrýjanda, sem fólst í broti hans á samningsskyldum sínum, leiddi því ekki til tjóns fyrir stefnda, heldur sú ákvörðun hans að fella einhliða niður kröfuna. Samkvæmt þessu skortir það skilyrði skaðabótaábyrgðar áfrýjanda að orsakatengsl séu milli hinnar saknæmu háttsemi hans og tjóns stefnda. Samkvæmt því verður að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda. Eftir atvikum málsins verður hvorum málsaðila gert að bera sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Óðinn Elísson, er sýkn af kröfu stefnda, Styrktar- og sjúkrasjóðs VM Félags vélstjóra og málmtæknimanna. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 15. október sl., er höfðað 3. janúar 2012 af Styrktar- og sjúkrasjóði VM Félags vélstjóra og málmtæknimanna, Stórhöfða 25 í Reykjavík, gegn Óðni Elíssyni, Klörustöðum í Mosfellsbæ. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að geriða sér 1.175.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 1. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti. Upphaflega krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 16. maí sl. II. Málavextir eru þeir að Jón Kristinn Marteinsson vélvirkjameistari, sem var félagsmaður í Félagi vélstjóra og málmtæknimanna, varð fyrir umferðarslysi 28. febrúar 2007. Í framhaldi af því leitaði hann til stefnda og óskaði eftir því að hann tæki að sér innheimtu bóta vegna þess líkamstjóns sem hann hlaut í slysinu. Í byrjun árs 2008 mun Jón hafa farið fram á fjárhagsaðstoð frá stefnanda vegna tekjuskerðingar af völdum slyssins. Af þessu tilefni var undirritað samkomulag, dags. 15. janúar 2008, milli stefnanda, Jóns og lögmannsstofunnar Fulltingis ehf., en stefndi, sem er framkvæmdastjóri og einn eigenda lögmannsstofunnar, undirritaði samkomulagið fyrir hennar hönd. Í samkomulaginu segir eftirfarandi: „Komi til greiðslu Húsasmiðjunnar hf. eða Tryggingamiðstöðvarinnar á skaðabótum til Jóns Marteinssonar vegna líkamstjóns hans af völdum umferðarslyss þann 28. febrúar 2007, þá skuldbindur Jón sig til að endurgreiða styrktar- og sjúkrasjóðnum þær greiðslur, sem hann hefur fengið greiddar úr sjóðnum vegna þessa slyss. / Þar sem greiðslur skaðabótanna ganga til Fulltingis hf., sem rekur skaðabótamálið fyrir hönd Jóns Marteinssonar, þá skuldbindur lögmannsstofan sig til að kalla eftir upplýsingum um fjárhæð greiðslna úr styrktar og sjúkrasjóðnum til Jóns og skila þeirri fjárhæð strax til sjóðsins, þegar Fulltingi ehf. fær í hendur skaðabótagreiðslurnar vegna umferðarslyssins.“ Samkvæmt útprenti úr netbanka lagði stefnandi 1.175.000 krónur inn á reikning Jóns 18. janúar 2008. Hinn 18. apríl 2008 greiddi Tryggingamiðstöðin út skaðabætur vegna slyssins, samtals 4.591.258 krónur, og tók Fulltingi ehf. við bótagreiðslunni. Hvorki stefndi, lögmannsstofan né Jón stóðu skil á þeim 1.175.000 krónum sem Jón hafði fengið greiddar frá stefnanda. Lögmaður stefnanda ritaði Jóni bréf, dags. 6. apríl 2010, þar sem fram kom að ætla yrði að uppgjör skaðabóta vegna umferðarslyssins hefði farið fram og þess óskað að fyrrgreind fjárhæð yrði endurgreidd. Ef uppgjör hefði af einhverjum ástæðum ekki farið fram var í bréfinu óskað eftir því að haft yrði samband við stefnanda til að upplýsa um framgang málsins. Í júlí sama ár freistaði stefnandi þess án árangurs að fá upplýsingar frá Tryggingamiðstöðinni um hvort og hvenær bótauppgjör hefði farið fram. Stefnandi lagði fram kvörtun til úrskurðarnefndar lögmanna yfir vinnubrögðum stefnda 7. október 2010. Nefndin lauk umfjöllun um málið með úrskurði 23. maí 2011. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að þau vinnubrögð stefnda væru aðfinnsluverð, að sjá ekki til þess að staðið yrði við samkomulagið um að skila stefnanda fé af þeim skaðabótum sem lögmannstofa hans hafði til innheimtu. Með yfirlýsingu 21. janúar 2011, sem undirrituð er af formanni VM Félags vélstjóra og málmtæknimanna, var því lýst yfir að félagið hefði fallist á beiðni Jóns um að skuld hans við það yrði felld niður vegna bágrar fjárhagsstöðu hans. Tekið var fram í yfirlýsingunni að félagið hefði ekki enn tekið ákvörðun um framhald málsins gagnvart lögmannsstofunni Fulltingi ehf. Með bréfi 29. september 2011 krafði stefnandi stefnda um skaðabætur með skírskotun til ofangreindra lögskipta. Þeirri kröfu var hafnað með tölvuskeyti lögmanns stefnda 15. nóvember 2011. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því þríhliða samkomulagi sem gert var 15. janúar 2008 og rakið er í kafla II. Stefnandi kveðst hafa lánað félagsmanni sínum, Jóni Marteinssyni, 1.175.000 krónur, sem stefndi hafi átt að sjá um að standa skil á til stefnanda þegar skaðabætur vegna umferðarslyssins yrðu greiddar út. Það hafi stefndi ekki gert heldur greitt bæturnar beint til Jóns án vitundar stefnanda þvert á skyldur sínar samkvæmt samkomulaginu. Stefnandi tekur fram að engum fyrirspurnum sínum um stöðu málsins hafi verið sinnt af hálfu stefnda og beiðni sinni um upplýsingar um bótagreiðslu frá viðkomandi tryggingafélagi, um hvort og hvenær bætur hefðu verið greiddar, hafi verið hafnað. Því sé upphafstími dráttarvaxtakröfu stefnanda áætlaður, en gerður fyrirvari um réttari upphafstíma til eða frá að fengnum upplýsingum frá stefnda. Stefnandi vísar til þess að hann hafi kvartað yfir vinnubrögðum stefnda til úrskurðarnefndar lögmannafélagsins og hún komist að þeirri niðurstöðu að þau væru aðfinnsluverð. Stefnandi vitnar sérstaklega til niðurstöðukafla úrskurðarins þar sem fram komi að samkvæmt 18. gr. lögmannalaga beri lögmönnum í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim sé trúað fyrir. Fyrir liggi að stefndi hafi tekið að sér að kalla eftir upplýsingum um fjárhæð greiðslna úr styrktar- og sjúkrasjóðnum til Jóns og skila þeirri fjárhæð til sjóðsins þegar Fulltingi ehf. hefði fengið í hendur skaðabótagreiðslurnar vegna umferðarslyssins. Þá vitnar stefnandi til þess að í úrskurðinum segi að ekki þyki skipta máli fyrir starfsskyldur kærða að hann hafi skrifað undir samkomulagið fyrir hönd þess hlutafélags sem hann hafði stofnað um rekstur lögmannsstofunnar. Stefnandi kveður úrskurðarnefndina ekki hafa fjallað um fjárskiptagrundvöllinn í málinu, enda ekki farið fram á það. Á þann þátt sé látið reyna í þessu dómsmáli. Stefnandi kveðst byggja skaðabótakröfu sína á hendur stefnda á því að hann hafi ekki staðið við hið þríhliða samkomulag. Stefndi hefði a.m.k. getað látið stefnanda vita strax að búið væri að greiða honum skaðabæturnar og hann síðan greitt Jóni þær í framhaldinu. Þá hefði stefnandi átt möguleika á því að fá Jón sjálfan til að standa skil á þeirri fjárhæð sem stefnandi hafði lánað honum. Þegar stefnanda hafi orðið ljóst, löngu síðar, að búið væri að greiða Jóni skaðabæturnar beint hafi stefnandi fyrst farið að beita sér í málinu. Þá hafi komið í ljós að Jón væri ekki borgunarmaður fyrir einu né neinu. Það hafi endað með því að skuld hans hafi verið gefin eftir, enda ekki hlutverk stéttarfélags að gera félagsmenn sína gjaldþrota, jafnvel þótt þeir skuldi því peninga. Stefnandi vísar til samkomulags aðila og þeirra skuldbindinga, sem stefndi hafi tekið sér á herðar við gerð samningsins, þ.e að samninga skuli halda. Stefnandi kveðst hafa verið í góðri trú um að treysta mætti stefnda sem lögmanni til að standa við gerðan samning og skila andvirði lánsins til stefnanda. Það hafi algerlega brugðist. Engu breyti þótt stefnandi hafi neyðst til að gefa eftir kröfuna um endurgreiðslu frá Jóni Marteinssyni sjálfum, enda hafi hann verið orðinn ógjaldfær að mati stefnanda þegar hann hafi fyrst getað beint kröfu sinni að honum. Það leysi stefnda ekki undan skuldbindingargildi undirskriftar hans, þótt kröfu verði ekki lengur beint að Jóni Marteinssyni. Eftir standi skaðabótaábyrgð hins stefnda lögmanns vegna samningsbrota hans og saknæms athafnaleysis gagnvart stefnanda. Í tilefni af röksemdum stefnda fyrir því að krafa stefnanda hafi fallið niður, þegar krafa á hendur Jóni hafi verið felld niður, tekur stefnandi fram að krafa hans byggist ekki á reglum kröfuréttar, heldur á reglum skaðabótaréttar innan samninga. Saknæmt aðgerðarleysi stefnda, sem hafi farið gegn skuldbindingu hans samkvæmt samningi, hafi valdið því að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagstjóni, sem nemi andvirði lánsins, 1.175.000 krónum, ásamt vaxtatapi. Þetta fjártjón vilji stefnandi nú fá bætt úr hendi stefnda, sem skaðabætur innan samninga, þ.e. efndabætur. Stefndi beri fulla, persónulega ábyrgð á því að lán stefnanda hafi ekki verið endurgreitt. Engu breyti um skaðabótaábyrgð stefnda þótt skuld Jóns Marteinssonar hafi verið gefin eftir. Hér gildi grundvallarreglan um efndabætur innan samninga, að sá sem beri ábyrgð á tjóni á hagsmunum annars manns, eigi að inna af hendi peningagreiðslu sem nægi til að rétta hlut tjónþola og gera þennan samningsaðila eins settan fjárhagslega eins og tjónið hefði aldrei orðið. Þá verði að hafa í huga að stefndi sé lögmaður á sérhæfðu sviði. Því eigi viðskiptamenn hans og viðsemjendur að geta treyst því að vinnubrögð hans séu með þeim vandaða og ábyrga hætti sem krefjast megi af starfandi lögmanni. Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á almennum reglum um skaðabætur innan samninga, almennu sakarreglunni, reglu skaðabótaréttar um „dolus/culpa in contractu“, einnig á grundvallarreglu samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og samninga, að samninga skuli halda (pacta sunt servanda) og meginreglna samningaréttar um forsendur skaðabóta innan samninga. Stefnandi vísar til 18. gr. og 3. mgr. 19. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn og 38. gr. siðareglna lögmanna. Um dráttarvexti vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. í III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og um málskostnað til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi vísar enn fremur til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 um þann þátt kröfu sinnar. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að rauði þráðurinn í málatilbúnaði stefnanda sé að hann hafi skuldbundið sig samkvæmt fyrirliggjandi samkomulagi til að endurgreiða stefnanda þær upphæðir sem Jón Marteinsson hafi fengið greiddar úr sjóðnum. Það sé alrangt. Aðilar samkomulagsins séu þrír, stefnandi, Jón Marteinsson og lögmannsstofan Fulltingi ehf. Stefndi leggur áherslu á að einungis aðilar samkomulagsins geti borið ábyrgð á grundvelli þess. Að sama skapi verði efni þess einvörðungu skuldbindandi fyrir þá og þeir einir geti orðið bundnir af dómsúrlausn vegna réttágreinings sem rekinn sé um skuldbindingargildi þess. Eina aðkoma stefnda að málinu hafi verið sem fyrirsvarsmaður Fulltingis ehf. Stefndi byggir á því að lögpersónan Fulltingi ehf. hafi verið aðili að því samkomulagi sem um ræði. Stefndi eigi hins vegar ekki beina aðild að því. Því sé alveg útilokað að hann geti orðið persónulega skuldbundinn samkvæmt efni þess. Þar sem stefndi geti ekki borið skyldur samkvæmt samkomulaginu, geti hann aldrei talist brotlegur í skilningi þess. Af framansögðu leiði að dómkröfum sé ranglega beint að stefnda í málinu. Stefndi eigi því ekki aðild að málinu varnarmegin. Þar sem um aðildarskort sé að ræða verði að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Til viðbótar byggir stefndi á því að með öllu sé ósannað að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni í skilningi sakarreglunnar. Þar sem skilyrði reglunnar séu ekki uppfyllt í málinu beri að sýkna hann af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi kveður skaðabótakröfu stefnanda á hendur stefnda grundvallast á almennum reglum um skaðabætur innan samninga, þ.e. almennu sakarreglunni. Til að bótaskylda stofnist á grundvelli reglunnar þurfi öll skilyrði hennar að vera uppfyllt. Þannig verði tjónþoli að sýna fram á að hegðun hafi verið saknæm, auk þess sem sýna þurfi fram á orsakasamhengi milli hinnar saknæmu háttsemi og tjónsins. Þá verði tjónþoli einnig að færa sönnur á tjónið, umfang þess og eðli. Stefndi vísar til þess að í samkomulaginu frá 15. janúar 2008 hafi Jón skuldbundið sig til að endurgreiða stefnanda þær greiðslur, sem hann hafi fengi greiddar úr sjóðnum, kæmi til greiðslu skaðabóta til hans. Í bréfi, dags. 18. apríl 2008, hafi Tryggingamiðstöðin lýst því yfir að hún hefði greitt inn á reikning lögmannstofunnar Fulltingis ehf. skaðabætur til Jóns vegna þess líkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir í umferðarslysinu. Í bréfi, dags. 7. maí sama ár, hafi Jón staðfest móttöku greiðslu bótanna inn á reikning sinn. Þrátt fyrir að skilyrði samkomulags um greiðslu skaðabóta hafi gengið eftir, hafi Jón ákveðið að efna ekki sinn hluta samkomulagsins, þ.e. að endurgreiða stefnanda þá upphæð sem hann hafði fengið greidda úr sjóðnum. Með öðrum orðum hafi Jón vanefnt greiðsluskyldu samkvæmt samkomulaginu. Í kjölfarið hafi stofnast einhliða kröfuréttindi stefnanda á hendur Jóni. Í stað þess, að hefja lögformlegar aðgerðir í því skyni að innheimta skuldina á hendur Jóni, hafi stefnandi ákveðið að leysa hann undan greiðsluskyldu og fella skuldina niður. Staðan nú sé líkust því, í kröfu- og samningsréttarlegum skilningi, að aldrei hafi verið til skuldarinnar stofnað. Jafnframt sé alveg ljóst að allar skuldbindingar, hverju nafni sem þær kunni að nefnast, og eigi rætur að rekja til lögskipta Jóns og stefnanda, séu fallnar niður. Af öllu framansögðu telur stefndi ekki óvarlegt að slá því föstu að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni, þaðan af síður að stefndi hafi valdið honum tjóninu. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar um niðurfellingu skulda og lausn undan greiðslu- og efndaskyldu. Þá sé vísað til meginreglna skaðabótaréttar, einkum almennu sakarreglunnar. Um málskostnað vísar stefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. Krafa stefnda um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé enn fremur byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV. Með samkomulaginu 15. janúar 2008 skuldbatt stefndi lögmannsstofuna Fulltingi ehf. til að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð, sem stefnandi ætlaði að greiða Jóni Marteinssyni, þegar skaðabætur, sem lögmannsstofan hafði til innheimtu fyrir Jón, fengjust greiddar. Enginn ágreiningur er um að ekki var við þetta staðið, heldur voru skaðabætur Jóns, sem Tryggingamiðstöðin greiddi inn á reikning lögmannsstofunnar 18. apríl 2008, samtals 4.591.258 krónur, greiddar tjónþola beint. Snýst ágreiningur aðila um það hvort stefnda verði gert að bæta stefnanda það tjón sem hann telur hafa hlotist af þessari vanefnd á samningsskyldu lögmannsstofunnar. Til stuðnings því að stefndi beri persónulega skaðabótaábyrgð á þessari vanefnd vísar stefnandi til 18. gr. og 3. mgr. 19. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Í fyrrnefnda ákvæðinu er sú skylda lögð á lögmenn að rækja í hvívetna af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna. Í síðarnefnda ákvæðinu er kveðið á um að lögmönnum sé heimilt að stofna félag um rekstur sinn í því formi sem þeir kjósa sjálfir, þar á meðal með takmarkaðri ábyrgð. Þar segir síðan að slík takmörkun breyti ekki því að lögmaður beri alltaf óskerta ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmaður hans baki öðrum með störfum sínum. Í athugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi því er varð að lögum nr. 77/1998 kemur fram að rekstur lögmannsstofu með takmarkaðri ábyrgð breyti engu um persónulega ábyrgð lögmanns sem unnið hafi eða vanrækt það lögmannsstarf sem gefi tilefni til kröfugerðar á hendur honum. Þannig gæti viðskiptamaður krafist fullnustu í eignum hans og eignum viðkomandi félags, en ekki í persónulegum eignum annarra sem eiga félagið eða vinna hjá því. Í málinu liggur fyrir að Jón Marteinsson veitti stefnda sem lögmanni fullt, skriflegt umboð til að gæta hagsmuna sinna við heimtu skaðabóta vegna umferðarslyss sem hann lenti í 28. febrúar 2007. Í umboðinu kemur fram að það nái til sérhverra ráðstafana til að gæta réttar hans, þar á meðal að taka við skjölum, greiðslum eða öðrum verðmætum og kvitta fyrir. Í tengslum við þessa hagsmunagæslu í þágu umbjóðanda síns, undirritaði stefndi fyrrgreint samkomulag og skuldbatt lögmannsstofu sína á þann hátt sem að framan greinir. Stefndi er eigandi lögmannsstofunnar og framkvæmdastjóri og bar honum að tryggja að unnt væri að standa við það loforð sem þar var gefið, sbr. 18. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Með vísan til fyrrgreindrar 3. mgr. 19. gr. sömu laga verður að líta svo á að stefnandi geti beint skaðabótakröfu sinni að stefnda persónulega. Af þessum sökum verður að hafna þeirri mótbáru stefnda að kröfunni sé ranglega beint að honum. Samkomulagið frá 15. janúar 2008 mælti afdráttarlaust fyrir um að Jóni bæri að greiða til baka þá fjármuni sem hann fékk frá stefnanda, þegar skaðabæturnar yrðu gerðar upp, sem og um skyldu lögmannsstofunnar til að hafa milligöngu um þá endurgreiðslu. Þar er í engu getið um ætlaða kröfu Jóns á hendur stefnanda um greiðslu dagpeninga vegna slyssins, sem hann vísaði til í skýrslu sinni fyrir dómi. Á grundvelli samkomulagsins bar stefnda að sjá til þess að stefnufjárhæðin yrði greidd stefnanda, þegar skaðabæturnar bárust lögmannstofunni 18. apríl 2008, óháð ætlaðri kröfu Jóns á hendur stefnanda. Mátti stefnda vera ljóst að með því að vanrækja þá skyldu væri hagsmunum stefnanda, er fólust í efndum á samkomulaginu, stefnt í hættu. Verður að virða þá vanrækslu stefnda til sakar samkvæmt 25. gr. laga nr. 77/1998. Í stefnu er fullyrt að stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um bótauppgjörið við Jón 18. apríl 2008 fyrr en um það bil tveimur árum síðar. Engar athugasemdir komu fram við þá lýsingu af hálfu stefnda í greinargerð. Jón bar eftir sem áður fyrir dómi að þegar eftir greiðslu bótanna í apríl 2008 hafi hann látið starfsmenn stefnanda vita og þeir tekið afrit af kvittun fyrir greiðslu þeirra. Sú fullyrðing fær ekki stoð í gögnum málsins eða framburði annarra vitna. Gögn málsins gefa til kynna að fyrirsvarsmaður stefnanda, Guðmundur Ragnarsson, hafi ekki vitað af uppgjörinu fyrr en á árinu 2010. Eins og málið liggur fyrir dóminum verður að ganga út frá því að stefnanda hafi verið ókunnugt um greiðslu bótanna til Jóns fyrr en um það bil tveimur árum eftir að þær voru inntar af hendi. Fullyrt er af hálfu stefnanda að niðurfelling á endurgreiðslukröfu stefnanda á hendur Jóni hafi byggst á bágri fjárhagsstöðu og aðstæðum hans að öðru leyti, eins og segir í yfirlýsingunni frá 21. janúar 2011. Jón bar sjálfur fyrir dómi, að þegar hann hafi fengið bréf frá lögmanni stefnanda 6. apríl 2010, þar sem farið hafi verið fram á greiðslu skuldarinnar, hafi hann ekki verið borgunarmaður fyrir henni. Hafi hann skýrt Guðmundi Ragnarssyni frá því, en þá voru tæp tvö ár liðin frá því hann hafði fengið skaðabæturnar greiddar. Ekki liggja fyrir nánari upplýsingar um fjárhagsstöðu Jóns sem varpað gætu ljósi á mögulegan árangur af frekari innheimtutilraunum stefnanda á hendur honum. Eins og atvikum er háttað telur dómurinn að stefndi verði að bera hallann af því. Af þessum sökum ber að leggja til grundvallar að tjón stefnanda, sem hlaust af vanrækslu stefnda, sé fram komið. Skaðabótakrafa á hendur stefnda, sem á þessu byggist, er sjálfstæð krafa sem féll ekki niður við það að stefnandi lýsti því yfir 21. janúar 2011 að endurgreiðslukrafan á hendur Jóni hefði verið felld niður. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður á það fallist að stefnda beri að greiða stefnanda skaðabætur, sem nema þeirri fjárhæð, sem stefndi átti að sjá til að staðin yrðu skil á til stefnanda af skaðabótum Jóns Marteinssonar, en aldrei bárust stefnanda. Nemur sú fjárhæð stefnukröfunni, 1.175.000 krónum. Í stefnu er krafist dráttarvaxta frá 1. mars 2009 og verður við það miðað, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í ljósi niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, og hefur þá verið tekið tillit til þess að sérstakur málflutningur fór fram um frávísunarkröfu stefnda. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Óðinn Elísson, greiði stefnanda, Styrktar- og sjúkrasjóði VM Félags vélstjóra og málmtæknimanna, 1.175.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæðinni frá 1. mars 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 67/2007
|
Útvarp Friðhelgi einkalífs Aðild
|
Árið 2002 sýndi R kvikmynd í sjónvarpi úr þáttaröð er framleidd var af félaginu H. Efni myndarinnar var sótt í þann atburð þegar Þ eiginmanni áfrýjanda HK og föður annarra áfrýjenda, var ráðinn bani á vinnustað sínum í Reykjavík. Áfrýjendur byggðu á því að eins og fjallað hefði verið um efnið í myndinni hefði verið vegið harkalega að friðhelgi einkalífs þeirra og kröfðust þau því miskabóta úr hendi R. Áfrýjendur höfðuðu málið upphaflega gegn R og B, sem var þá nýtt heiti á félaginu H, en fyrir aðalmeðferð máls í héraði var B tekið til gjaldþrotaskipta. Óumdeilt var í málinu að félagið H, sem var framleiðandi myndarinnar, réði efnistökum og framsetningu hennar og að nafns H var getið í lok myndarinnar. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að a. liður 26. gr. útvarpslaga verði ekki skýrður á annan veg en þann að félagið hefði verið flytjandi í merkingu ákvæðisins og réði þar engum úrslitum að það hefði ekki jafnframt lagt til þá tækni, sem þyrfti til að dreifa efninu til áhorfenda. Með vísan til meginreglu 26. gr., um að sá sem flytur sjálfur efni í eigin nafni beri ábyrgð á því, bar félagið H ábyrgð á myndinni. Ábyrgð stefnda gat því aðeins komið til að enginn annar væri fyrir hendi skv. a. til c. lið 26. gr., en 26. gr. útvarpslaga yrði ekki skýrð svo að ógjaldfærni eða andlát þess, sem ber ábyrgð samkvæmt a. lið greinarinnar gæti leitt til þess að ábyrgð, sem ekki var fyrir hendi í upphafi, yrði síðar lögð á útvarpsstjóra sbr. d. lið 26. gr. Að öllu virtu var R sýknaður af kröfum áfrýjenda vegna aðildarskorts.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. febrúar 2007. Þau krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða hverju þeirra fyrir sig aðallega 1.000.000 krónur, en til vara lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júní 2004 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 26. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hrefnu Kristmundsdóttur, kt. 130742-4329, Skaftahlíð 26, Reykjavík, Júlíusi Jóni Þorsteinssyni, kt. 141069-3739, Engihjalla 1, Kópavogi, og Elí Sigursteini Þorsteinssyni, kt. 110972-2969, Sléttahrauni 32, Hafnarfirði, með stefnu birtri 28. nóvember 2005 á hendur Ríkisútvarpinu-sjónvarpi, kt. 540269-5729, Efstaleiti 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða hverjum stefnenda fyrir sig miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 08.06. 2004 og vaxtavöxtum samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Til vara gera stefnendur þær kröfur, að stefndi verði dæmdur til greiðslu lægri fjárhæðar en í aðalkröfu að álitum samkvæmt mati dómsins með sömu dráttarvöxtum og vaxtavöxtum og í aðalkröfu. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda og stefnendum verði gert, in solidum, að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnenda og að málskostnaður falli niður. Málavextir Málavextir eru þeir að þann 10. marz 2002 sýndi Ríkisútvarpið-sjónvarp þátt á dagskrá sjónvarpsins úr þáttaröðinni „Sönn íslensk sakamál“. Í þeim þætti var fjallað um morð á Þorsteini Guðnasyni, eiginmanni stefnandans Hrefnu og föður stefnendanna Júlíusar Jóns og Elís Sigursteins. Morðið var framið þann 25. apríl 1990. Fyrir sýningu þáttarins hafði eiginkonu hins látna, Hrefnu Kristmundsdóttur, verið sent bréf, dags. 1. október 1998, undirritað af Sigursteini Mássyni, þar sem henni var kynnt, að hafin væri vinna við gerð þáttarins. Jafnframt hafði bréfritari áður haft samband símleiðis við Hrefnu, þar sem hann óskaði eftir viðtali við hana vegna morðsins og gerð þáttarins, sem hún hafði hafnað. Þann 6. október 1998 sendi lögmaður Hrefnu bréf til Sigursteins Mássonar, þar sem lagzt er gegn þessum fyrirætlunum vegna þess sársauka, sem atburðurinn hafi valdið fjölskyldu hins myrta og enn fremur var bent á, að gerð slíks þáttar teljist brot gegn friðhelgi einkalífs eftirlifandi ekkju og fjölskyldunnar allrar. Þá hafði fyrirsvarsmaður kvikmyndafyrirtækisins Hugsjónar samband við stefnendurna, Elí og Júlíus, í febrúar 2002 og tilkynni þeim, að þátturinn yrði sýndur tiltekinn dag. Með bréfi, dags. 27. febrúar 2002, mótmæltu stefnendur sýningu þáttarins en kröfðust þess til vara, að sýningu hans yrði frestað þar til niðurstaða Persónuverndar lægi fyrir. Í kjölfarið leituðu stefnendur eftir áliti Persónuverndar, og er niðurstaða hennar dags. 8. marz 2002. Segir þar m.a., að almennar heimildir stofnunarinnar til að stöðva vinnslu upplýsinga séu afmarkaðar í 40. gr. laga um persónuvernd. Hins vegar sé í lögunum sérregla um það, þegar persónuupplýsingar séu einvörðungu unnar í þágu fréttamennsku eða bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi, og í 2. ml. 5. gr. laganna sé að finna ákvæði um, að slík vinnsla lúti aðeins ákvæðum 4. gr., 1. og 4. tl. 7. gr., 11.-13. gr. og 24., 28., 42. og 43. gr. laganna. Það var álit Persónuverndar, að um væri að ræða slíka vinnslu, er greinir í 2. ml. 5. gr. laganna. Slík vinnsla lúti ekki ákvæði 40. gr. laganna um heimild til að stöðva vinnslu upplýsinga, og af þeirri ástæðu teldi stjórn Persónuverndar ekki efni til, að stofnunin gæti fjallað um ósk stefnenda. Í kjölfar sýningar þáttarins sendi lögmaður stefnenda lögmanni Ríkissjónvarpsins bréf, dags. 11. marz 2002, þar sem átalin er sú afstaða Ríkissjónvarpsins að verða ekki við beiðni stefnenda um að fresta sýningu þáttarins og því jafnframt haldið fram, að með sýningunni hafi verið framin ólögmæt meingerð gegn ekkju og börnum hins myrta og áskilinn er réttur stefnenda, m.a. til skaðabóta. Sama dag var þess farið á leit bréflega við Persónuvernd, að stofnunin tæki málið til skoðunar á nýjan leik og tæki afstöðu til þess, hvort brotin hefðu verið ákvæði II. kafla laga nr. 77/2000 um meðferð og vinnslu þeirra persónuupplýsinga, sem þátturinn fjallaði um, sbr. einkum 7. gr. Jafnframt var óskað eftir, að tekin yrði afstaða til þess, hvort frekari birting þáttarins væri heimiluð. Niðurstaða Persónuverndar lá fyrir þann 16. september 2002 á þá leið, að ekki verði fullyrt, að brotið hafi verið gegn ákvæðum 1. og 4. tl. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 77/2000, þótt efnistök við gerð þáttarins kunni að orka tvímælis, einkum þegar litið sé til tilfinninga aðstandenda hins látna. Þann 26. september 2002 ritaði lögmaður stefnenda bréf til stefndu þar sem því er lýst að stefnendur „... hafi orðið fyrir miklu áfalli vegna sýningar þáttarins þann 10. marz 2002 og ekki síður vegna fyrirvaralausra auglýsinga fyrir sýningu hans...“ Þá er gerð krafa um greiðslu skaðabóta vegna sýningar þáttarins að fjárhæð kr. 4.000.000, einkum vegna miska og annars tjóns. Í bréfi Ríkisútvarpsins sjónvarps er kröfu stefnenda um greiðslu skaðabóta hafnað. III Málsástæður stefnenda Stefnendur byggja á því, að með sýningu sjónvarpsþáttarins hafi stefndi, með ólögmætum hætti, brotið gegn rétti stefnenda til friðhelgi einkalífs, sbr. ákvæði 71. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Heiti umrædds sjónvarpsþáttar „Sönn íslensk sakamál Stóragerðismálið“ vísi til þess, að um sé að ræða frásögn af sakamáli í dómasafni Hæstaréttar 1991 bls. 1199 og áfram, svokölluðu Stóragerðismáli. Morðinu á eiginmanni og föður stefnenda, Þorsteini Guðnasyni, sé þar lýst í dómasafninu, og hver, sem beri sig eftir því, geti lesið um það þar. Það sé hins vegar sitthvað, hvort hægt sé að bera sig eftir dómum Hæstaréttar í útgefnum dómasöfnum réttarins, eða hvort hverju heimili landsins sé færð hrottafengin myndræn lýsing á morðinu heim í stofu með sýningu sjónvarpsþáttar um verknaðinn. Með sýningu sjónvarpsþáttarins hafi landsmönnum ekki bara verið sagt frá morðinu á Þorsteini Guðnasyni, heldur hafi því verið lýst í smáatriðum með einkar blóðugum og ógeðfelldum hætti. Morðið hafi auk þess verið sýnt á mismunandi vegu „eftir sýn leikstjórans á verkið“, eins og framleiðendur lýsi í bréfi sínu til Persónuverndar í aprílmánuði 2002. Þar sé því lýst, að þeir hafi ekki bara verið að segja frá sakamálinu, heldur hafi þeir einnig nýtt sér skáldaleyfi sitt við gerð myndarinnar, þ.e. að hin leiknu atriði myndarinnar væru sýn leikstjórans á atburði, og að tilgangur með gerð og sýningu sjónvarpsþáttarins hafi verið að sýna skelfilegar afleiðingar eiturlyfjafíknar. Vinnsla upplýsinga úr dómasafni Hæstaréttar um morðið hafi þannig verið óviðeigandi og algerlega úr tengslum við þann „tilgang“, sem framleiðendur þáttarins hafi sagt vera með sýningu sjónvarpsþáttarins. Þó að dómar Hæstaréttar geti verið aðgengilegir þeim, er beri sig eftir þeim, leyfi það ekki, að heimilt sé að gera hvað sem er við upplýsingar úr dómasafni réttarins og jafnvel að rangfæra þær, ásamt því að nýta sér skáldaleyfi við frásögn á dómunum. Með sýningu sjónvarpsþáttarins „Sönn íslensk sakamál-Stóragerðismálið“, hafi ekkert tillit verið tekið til fjölskyldu Þorsteins Guðnasonar, þrátt fyrir að efni þáttarins gengi afar nærri fjölskyldunni. Fjölskylda Þorsteins Guðnasonar hafi átt um sárt að binda frá atburðinum og hafi þau verið illilega minnt á morðið með sýningu myndarinnar og þar dregin upp sársaukafull mynd, sem hafi í alla staði verið í ósamræmi við minningu fjölskyldunnar af atburðinum. Áður en þátturinn var sýndur í sjónvarpi, hafi hann verið auglýstur ítrekað og án fyrirfarandi vitneskju stefnenda í dagskrá sjónvarpsins. Auglýsingar hafi verið mjög sláandi fyrir stefnendur og verið til þess fallnar að auka á sársauka þeirra. Með sýningu sjónvarpsþáttarins hafi fyrirmæla í 7. gr. laga nr. 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga ekki verið gætt. Þá hafi þess ekki verið gætt, að vinnsla upplýsinga úr dómi Hæstaréttar í dómasafni 1991, bls. 1199, hafi verið með sanngjörnum, málefnalegum eða lögmætum hætti, eða í samræmi við vandaða vinnsluhætti persónuupplýsinga. Meðferð upplýsinganna úr dómasafni Hæstaréttar hafi verið óviðeigandi og langt umfram það, sem nauðsynlegt hafi verið miðað við meintan tilgang. Stefndi beri ábyrgð á því efni, sem sýnt sé í Ríkissjónvarpinu og beri því fébótaábyrgð gagnvart stefnendum á því, að brotið hafi verið gegn ákvæðum laganna, sbr. 43. gr. laga nr. 77/2000. Á grundvelli alls ofangreinds, framantaldra lagaákvæða og einnig 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 telji stefnendur, að stefndi hafi, með ólögmætum hætti, brotið gegn öllum framangreindum lagaákvæðum með sýningu sjónvarpsþáttarins og hafi með því bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnendum. Kröfur sínar byggi stefnendur enn fremur á ákvæðum útvarpslaga nr. 53/2000, en samkvæmt ákvæði 26. gr. laganna beri stefndi fébótaábyrgð á sjónvarpsefnis, sem fari í bága við lög. Stefnendur geri hver um sig kröfu um greiðslu miskabóta úr hendi stefnda að fjárhæð kr. 1.000.000, ásamt vöxtum eins og greini í stefnu. Kröfur sínar rökstyðji stefnendur með því, að sýning sjónvarpsþáttarins hafi haft veruleg áhrif á fjölskylduna, þar sem morð eiginmanns og föður hafi verið margsýnt í smáatriðum og að tilefnislausu velt sér upp úr morðinu sjálfu með einkar ógeðfelldum, ýktum og blóðugum hætti. Í upphafi máls þessa hafi verið ætlun stefnenda að standa öll saman að málshöfðun, þ.e. eftirlifandi eiginkona Þorsteins Guðnasonar, Hrefna Kristmundsdóttir, og synir þeirra þrír, þeir Júlíus Jón, Elí Þorsteinn og Kristmundur. Það hafi síðan verið ákvörðun þeirra Hrefnu, Júlíusar Jóns og Elís Þorsteins, að Kristmundur gæti ekki staðið að málsókn þessari, þar sem hann eigi við mikla erfiðleika að stríða; hann hafi ekki átt fastan samastað og sé í afar litlu sambandi við fjölskyldu sína. Erfiðleika Kristmundar reki fjölskyldan til afleiðinga morðsins á föður hans og alls, sem því hafi fylgt. Þann 8. júní 2004 hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur mál stefnenda gegn Brautarholti 8 ehf. og stefnda, þar sem gerð hafi verið krafa um greiðslu kr. 3.000.000 í miskabætur. Ástæða þess, að kröfum stefnenda hafi verið beint gegn Brautarholti 8 ehf., hafi verið sú, að í lok sjónvarpsþáttarins „Sönn íslensk sakamál Stóragerðismálið“ sé „Hugsjón“ sögð vera framleiðandi, en fyrirtæki undir því nafni hafi hvergi verið skráð. Því hafi verið óskað eftir upplýsingum Ríkisútvarpsins sjónvarps um, hver framleiðandi myndarinnar væri, og hafi þá fengizt gefin upp kennitala framleiðandans, en samkvæmt hlutafélagaskrá heiti félagið í dag „Brautarholt 8 ehf.“ Þann 20. apríl 2004, þ.e. áður en aðalmeðferð málsins hófst í Héraðsdómi Reykjavíkur, hafi félagið verið úrskurðað gjaldþrota og Eiríkur Elís Þorláksson hdl. skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Því hafi aðili verið sagður „þrotabú Brautarholts 8 ehf.“ í úrskurði dómsins. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 14. júní 2005 hafi málinu verið vísað frá dómi, þar sem miskabótakrafa stefnenda væri sett fram óskipt af hálfu stefnenda, án þess að nokkur tilraun væri gerð til að rökstyðja meintan miska hvers og eins. Úrskurður héraðsdóms hafi verið staðfestur í Hæstarétti þann 6. september 2005 (mál nr. 294/2005), en með allt öðrum rökum. Fallizt hafi verið á, að skilyrði væru til aðilasamlags samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt upplýsingum skiptastjóra þrotabús Brautarholts 8 ehf. sé búið nær eignalaust og engar eignir til greiðslu annars en skiptakostnaðar. Málshöfðun gegn þrotabúi Brautarholts ehf. þjóni því ekki tilgangi. Kröfur um dráttarvexti styðji stefnendur við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Gerð sé krafa um greiðslu dráttarvaxta frá þingfestingardegi fyrra dómsmáls vegna kröfunnar, sbr. hrd. 294/2005. Krafa um vaxtavexti byggi á 12. gr. laga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðjist við XXl. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnendur séu ekki virðisaukaskattskyldir. Varðandi varnarþing vísist til 33. gr. laga númer 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi bendir á, að málatilbúnaður stefnenda lúti eingöngu að bótum fyrir ólögmæta meingerð gegn friðhelgi einkalífs þeirra sjálfra. Eins og málið sé úr garði gert af stefnendum, lúti málatilbúnaður ekki að því, að stefndi hafi raskað æru eða minningu Þorsteins heitins Guðnasonar eða brotið gegn lögvörðum hagsmunum, er honum hafi tengzt eða tengist, eða að stefnendur eigi rétt á hendur stefnda af þeim sökum. Í kröfugerð stefnenda felist krafa um greiðslu miskabóta og virðist málið þannig vera byggt á því, að stefnendur hafi sjálfir orðið fyrir hinu meinta ófjárhagslega tjóni. Krafa stefndu um sýknu sé á því reist, að ekki séu fyrir hendi lagaskilyrði til að dæma stefnendum miskabætur í máli þessu. Af lagaákvæðum, sem stefnendur styðji kröfur sínar við, geti aðeins 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 átt við um miskabætur fyrir ófjárhagslegt tjón. Til að dæma miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga þurfi sá, sem ábyrgð beri á meintri, ólögmætri meingerð gegn friðhelgi tjónþola að hafa gerzt sekur um saknæma hegðun. Stefndi telji lagaskilyrði 26. gr. skaðabótalaga ekki vera fyrir hendi, þar sem hann hafi ekki gerzt sekur um neina saknæma hegðun. Þá byggi stefndi sýknukröfu sína á því, að 26. gr. skaðabótalaga geti ekki átt við um stefnendur í máli þessu. Lagaákvæðið veiti dómstólum heimild til að dæma miskabætur til handa þeim, sem misgert hafi verið við með athöfn eða athafnaleysi. Stefndi haldi því fram, að sýning stefnda á þættinum í dagskrá sinni geti ekki falið í sér misgjörð gagnvart stefnendum. Þær upplýsingar, er fram hafi komið í þættinum, hafi varðað persónuupplýsingar þriðja manns, en hann hafi verið látinn, þegar þátturinn var gerður. Í sjónvarpsþættinum sé hvorki fjallað um stefnendur né sé í honum að finna ólögmæta meingerð gegn friðhelgi þeirra eða einkalífi. Af upplýsingum, sem í þættinum komi fram, verði ekki á neinn hátt ráðið í einkalíf eða aðra persónulega hagsmuni stefnenda. Einu hagsmunir, sem sýning þáttarins beinast að, varði Þorstein heitinn og meingjörðarmenn hans, en hvorki séu þeir aðilar að máli þessu né sé málið byggt á því, að hagsmunum Þorsteins heitins sjálfs hafi verið raskað. Sjónvarpsþátturinn hafi verið sýndur 12 árum eftir að þeir atburðir, er þátturinn fjalli um, hafi átt sér stað, og geti sýning hans ekki falið í sér meingerð gegn persónulegri friðhelgi einkalífs stefnenda. Þó að fallast megi á, að það geti valdið stefnendum óþægindum og sársauka að sjá framangreinda atburði sviðsetta, feli það ekki í sér ólögmæta meingerð gegn friðhelgi einkalífs þeirra. Af þessum sökum séu skilyrði fyrir beitingu 26. gr. skaðabótalaga ekki fyrir hendi. Þá byggi stefndi kröfu sína um sýknu á því, að samkvæmt 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 beri stefndi ekki ábyrgð á efni þáttarins, heldur framleiðendur hans. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 26. gr. laganna beri sá, sem flytji sjálfur efni í eigin nafni, ábyrgð á því. Stefnendur hafi átt að beina kröfum sínum að framleiðendum þáttanna en ekki stefnda. Beri þegar af þeirri ástæðu einni að sýkna stefnda. Þá byggi stefndi á því, að samkvæmt meginreglum íslenzks réttar, falli persónuleg réttindi manns niður við andlát hans nema að því leyti, sem lög leiði til annars. Réttur afkomenda eða aðstandenda látins manns til að höfða mál vegna umfjöllunar um hann sé háður því lagaskilyrði, að í þeirri umfjöllun felist ólögmæt meingerð í garð hins látna manns. Stefndi telji, að með sýningu þáttarins hafi hvorki stefnendum né hinum látna verið unnin ólögmæt meingerð né hafi stefndu, í þeirri frásögn, farið út fyrir mörk tjáningarfrelsis. Frásögn um þann atburð, sem átt hafi sér stað, og byggð sé á opinberum gögnum, verði ekki sögð, nema gerð sé grein fyrir aðkomu hins látna. Í dómi Hæstaréttar komi fram, að frásögnum þeirra, sem stóðu að manndrápinu, hafi ekki borið saman, og hafi þáttagerðarmenn því valið að greina frá þeim mismunandi frásögnum með sviðsetningu. Skýrt sé tekið fram í þættinum, að sá hluti myndarinnar, sem leikinn sé, sé ekki heimild um atburði, heldur túlkun leikstjórans á atburðum. Þá byggi stefndi á því, að hann hafi ekki brotið gegn 1. og 4. tölulið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 77/2000 um skráningu og meðferð persónuupplýsinga. Í 5. gr. laganna segi, að þegar persónuupplýsingar séu einvörðungu unnar í þágu fréttamennsku eða bókmenntalegrar eða listrænnar starfsemi, gildi aðeins ákvæði 4. gr., 1. og 4. tölul. 7. gr., 11.-13. gr. og 24., 28., 42. og 43. gr. laganna. Stefndi haldi því fram, að persónuupplýsingar, sem fram komi í þættinum, hafi verið unnar með sanngjörnum, málefnalegum og lögmætum hætti, og þær hafi verið byggðar á eins áreiðanlegum heimildum og frekast hafi verið kostur. Þá hafi komið skýrt fram, að leiknir hlutar þáttarins væru ekki heimild um atburði, heldur skoðun og tjáning leikstjórans á atburðum. Þá byggi stefndi á því, að sér beri, samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 122/2000 um Ríkisútvarpið, að vera vettvangur fyrir mismunandi skoðanir á þeim málum, sem efst séu á baugi hverju sinni, eða almenning varði. Þessu fylgi stefndi eftir í starfsemi sinni með því að halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og mannréttindi og frelsi til orðs og skoðana. Í framangreindri lagaskyldu stefnda felist skylda til að taka við efni frá framleiðendum efnis og sýna það í miðlum sínum. Stefnendur haldi því fram, að stefndi hafi farið langt umfram leyfileg mörk tjáningarfrelsis. Þessari málsástæðu mótmæli stefndi og byggi á því, að sjónvarpsþáttur sá, sem sýndur hafi verið í Sjónvarpinu, sé mikilvægt framlag til opinberrar umræðu um eiturlyfjaneyslu og skaðlegar afleiðingar hennar fyrir eiturlyfjanotendur sjálfa og aðra borgara landsins. Byggi stefndi á því, að atburður sá, sem hafi verið tilefni gerðar sjónvarpsþáttarins, sé skráður í opinbert dómasafn Hæstaréttar, og séu upplýsingar um atvikið og þá, sem þar hafi komið að, opinbert og aðgengilegt öllum. Þótt sjónvarp sem miðill sé áhrifarík leið til að greina frá atburði í dómasafni æðsta dómstóls landsins, feli það ekki í sér takmörkun á tjáningarfrelsi, ef ákveðið sé að nota tækni eða aðferð, sem sé áhrifaríkari til að koma boðskap, frétt eða mikilsverðu málefni á framfæri við almenning. Óumdeilt sé, að sjónvarp sé sá miðill, sem nái til flestra landsmanna og því eðlilegt, að hann verði fyrir valinu til að fjalla um það mikilvæga málefni, er þátturinn hafi tekið á. Stefndi byggi á því, að réttur stefndu til að segja frá framangreindum atburði og birta þáttinn í dagskrá sinni, sé lögvarinn af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Réttur þessi til tjáningarfrelsis sé einnig varinn af 10. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Setja megi tjáningarfrelsi vissar skorður, sem skuli gert með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi byggi á því, að engin slík skilyrði séu fyrir hendi í málinu. Hafi stefnendur ekki sýnt fram á, að lagaskilyrði séu til staðar, er réttlæti takmörkun á tjáningarfrelsi stefnda, eða að stefnendur eigi réttindi, er gangi framar tjáningarfrelsi stefnda. Stefndi telji, að í kröfugerð stefnenda felist í raun krafa um, að stefndi ritskoði efni í dagskrá sinni, en samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar komi fram fortakslaust bann við ritskoðun og annarri sambærilegri skerðingu á tjáningarfrelsi. Stefndi hefur enga heimild að lögum til að banna, ritstýra eða koma í veg fyrir umræðu um mikilvæg þjóðfélagsleg málefni. Í skyldu stefnda samkvæmt lögum nr. 122/2000 felist ekki eingöngu skylda til að miðla og hafa í dagskrá sinni efni, málefni eða upplýsingar, sem séu öllum að skapi eða taldar séu meinlausar eða litlu máli skipta, heldur einnig skylda til að miðla efni, upplýsingum og hugmyndum þáttargerðarmanna, sem kunni að móðga, hneyksla eða raska hugarró. Að mati stefnda hafa fjölmiðlar mikilvægu hlutverki að gegna í nútímaþjóðfélagi, og verði að játa þeim frelsi til tjáningar. Beri að skýra allar lagaheimildir og lagaákvæði, sem skerði tjáningarfrelsi fjölmiðla, þröngt. Stefndi byggi á því, að við ákvörðun á mörkum friðhelgi einkalífs og tjáningarfrelsis verði að líta til lýðræðishefða, sem eigi að tryggja, að fram geti farið þjóðfélagsleg umræða, en stefndi telji, að horfa beri til þessa við úrlausn um mörk tjáningarfrelsis fjölmiðla. Í nútímasamfélagi sé sjónvarpið sá miðill, sem nái til flestra einstaklinga. Í framangreindum sjónvarpsþætti sé fjallað um alvarlegt, þjóðfélagslegt vandamál, sem ali af sér afbrot, stórfellt heilbrigðisvandamál, aukin útgjöld samfélagsins vegna löggæzlu, dómgæzlu og heilbrigðismála og síðast en ekki sízt þeirrar bráðu hættu, sem almennum borgurum geti verið búin af eiturlyfjum og eiturlyfjaneytendum, sem í fíkn sinni geti átt það til að umgangast eignir og líf almennra borgara af fullkomnu virðingarleysi. Stefndi byggi á því, að í lýðræðislegu þjóðfélagi hvíli sú grundvallarskylda á fjölmiðlum, líkt og stefnda, að miðla upplýsingum og skoðanaskiptum um þjóðfélagsmál, stjórnmál og önnur mál, sem varði almenning og almannahagsmuni. Í þeirri kvöð og skyldu felist að skýra verði allar undantekningar á tjáningarfrelsi til að hrinda af stað eða taka þátt í umræðu, þröngt. Þá byggi stefndi sýknukröfu sína á þeirri meginreglu skaðabótaréttar, að stefnendum, sem meintum tjónþolum, beri skylda til að takmarka tjón sitt eða koma í veg fyrir það, séu þeir í aðstöðu til þess. Stefnendur byggi á því, að sýning þáttarins, einkum efnistök framleiðanda þáttarins, og framsetning atburða, einkum hvernig það ofbeldi, sem framið hafi verið, hafi valdið þeim sársauka og þjáningu, en óljóst sé, hvort vanlíðan stefnenda hafi komið til vegna þess að þeir hafi sjálfir horft á þáttinn, haft afspurn af efnistökum eða aðeins vitað af tilvist hans. Stefndi haldi því fram, að stefnendur hafi getað látið sýningu þáttarins fram hjá sér fara og hafi þeir sérstaklega verið varaðir við sýningu þáttarins af lögmanni stefnda í bréfi þann 8. marz 2002 á dskj. nr. 8, þar sem atriði í þættinum gætu valdið þeim óþægindum og sársauka. Stefndi telji, að friðhelgi stefnenda hafi ekki verið hægt að raska nema með því einu, að þeir hafi horft á efni þáttarins og alls ekki, ef þeir hafi einungis haft afspurn af honum. Það, að þátturinn hafi verið sýndur í dagskrá stefndu, geti ekki falið í sér meingerð gegn friðhelgi einkalífs stefnenda. Þá telji stefndi, að stefnendur geti ekki stutt dómkröfu sína um miskabætur við 43. gr. laga nr. 77/2000, en samkvæmt greininni skuli ábyrgðaraðili bæta hinum skráða það fjárhagslega tjón, sem hann hafi orðið fyrir vegna vinnslu, sem brjóti gegn ákvæðum laganna, sbr. 5. gr. laganna. Verði ekki fallizt á kröfu stefnda um sýknu, sé þess krafizt til vara, að dómkrafa stefnenda verði lækkuð verulega. Byggi stefndi þar á öllum sömu málsástæðum og að framan séu raktar. Þá byggi stefndi á því, að fjárhæð krafna stefnenda til hvers þeirra um sig, sé órökstudd með öllu, og engir útreikningar eða sönnunargögn liggi henni að baki. Fjárhæð krafnanna sé ekki í neinu samræmi við dómvenju um miskabætur hér á landi. Þá byggi stefndi á því, að hið meinta tjón stefnenda sé með öllu ósannað, enda hafi stefnendur ekki lagt fram nein gögn um, hvert hið meinta tjón þeirra sé eða hvers eðlis það sé. Þá hafi stefnendur ekki sýnt fram á, að orsakasamhengi sé milli hins meinta tjóns þeirra og sýningar þáttarins. IV Forsendur og niðurstaða Ein af málsástæðum stefnda í máli þessu er sú, að sýkna beri hann vegna aðildarskorts með vísan til a- liðar, 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Þykir rétt að fjalla fyrst um þessa málsástæðu stefnda. Stefnendur kveða kröfum í máli þessu beint gegn stefnda, Ríkisútvarpinu-sjónvarpi, þar sem framleiðandi þáttarins, Brautarholt ehf., hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, og sé búið eignalaust. Á myndbandi með hinum umdeilda sjónvarpsþætti, sem fyrir liggur í dóminum, kemur fram í lok sýningarinnar, að framleiðandi þáttarins sé Björn Brynjólfur Björnsson og sé þátturinn framleiddur af Hugsjón. Mun fyrirtæki með því nafni hvergi vera skráð. Kemur fram í stefnu, að fyrirtækið hafi síðar skipt um nafn og tekið heitið Brautarholt 8 ehf., en fyrirtækið mun síðan hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 ber sá ábyrgð á útvarpsefni, sem flytur sjálfur efni í eigin nafni. Þá ber flytjandi ábyrgð á efni, sem annar maður hefur samið. Útvarpsstjóri ber ábyrgð á öðru efni og ber útvarpsstöð ábyrgð á greiðslu fésekta og skaðabóta, sem starfsmanni stöðvar kann a vera gert að greiða samkvæmt greininni. Stefndi byggir á því, að framleiðandi þáttarins beri ábyrgð á efni hans samkvæmt a- lið 26. gr. útvarpslaga. Ekki liggur ljóst fyrir í máli þessu, að framleiðandi þáttarins, annar eða báðir, hafi verið flytjandi hans í skilningi 26. gr. útvarpslaga. Má því fallast á með stefnendum, að kröfum þeirra sé réttilega beint að stefnda í máli þessu, skv. e- lið, sbr. d- lið 26, greinar laganna. Stefnendur byggja á því, að með sýningu þáttarins hafi stefndi með ólögmætum hætti brotið gegn rétti stefnenda til friðhelgi einkalífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. l. nr. 62/1994. Byggja stefnendur á því, að með sýningu þáttarins hafi ekkert tillit verið tekið til fjölskyldu hins látna, sem hafi átt um sárt að binda frá atburðinum og hafi þau verið illilega minnt á atburðinn með sýningu myndarinnar og dregin hafi verið þar upp sársaukafull mynd, sem hafi í alla staði verið í ósamræmi við minningu fjölskyldunnar af atburðinum. Þá hafi upplýsingar úr dómasafni Hæstaréttar verið rangfærðar, auk þess sem framleiðandi hafi nýtt sér skáldaleyfi við frásögnina. Í kröfugerð stefnenda er ekki á því byggt, að með sýningu þáttarins hafi verið vegið að æru eða mannorði Þorsteins heitins. Þátturinn er byggður á frásögn í opinberum gögnum, og kemur fram í lok myndbandsins, að sviðsetningar séu byggðar á framburði vitna, en séu ekki heimildir um atburði. Stefnendur hafa ekki gert grein fyrir því í stefnu eða öðrum gögnum málsins á hvern hátt brotið hafi verið gegn friðhelgi einkalífs þeirra með sýningu þáttarins, en hvergi í þættinum er fjallað um stefnendur þessa máls. Stefnendur vissu af sýningu þáttarins með fyrirvara og hafa borið fyrir dómi, að þeir hafi ekki horft á þáttinn, þegar hann var sýndur í sjónvarpinu. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram á, að brotið hafi verið á þeim með rangfærslum í þættinum, eða hverjar hinar meintu rangfærslur séu. Verður ekki annað séð, en að stefnendur reisi kröfugerð sína á því, að sýning þáttarins hafi vakið hjá þeim sársaukafullar minningar um hinn hörmulega atburð, sem þátturinn fjallar um. Ekki er hins vegar fallizt á, að slíku verði jafnað til ólögmætrar meingerðar gagnvart þeim, sem bótaskyld sé samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga eða öðrum lagaákvæðum, sem stefnendur vísa til í málatilbúnaði sínum. Þá er því hafnað, að stefnendur geti byggt kröfugerð sína á því, að brotið hafi verið á þeim með því að ekki hafi verið gætt fyrirmæla í 7. gr. l. nr. 77/2000 um persónuvernd, en svo sem fyrr segir fjallar þátturinn á engan hátt um persónuupplýsingar, sem varða stefnendur. Samkvæmt framansögðu er kröfum stefnenda hafnað. Eftir atvikum þykir rétt, að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Ríkisútvarpið-sjónvarp, er sýkn af kröfum stefnenda, Hrefnu Kristmundsóttur, Júlíusar Jóns Þorsteinssonar og Elís Sigursteins Þorsteinssonar. Aðilar beri hver sinn kostnað af málinu.
|
Mál nr. 707/2016
|
Kærumál Innsetningargerð Börn
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Barnaverndarnefndar C um að sonur A og dóttursonur B yrði afhentur henni með beinni aðfarargerð á grundvelli laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Hafði A með úrskurði fylkisnefndar fyrir barnavernd og félagsmál í Noregi verið svipt rétti til umönnunar drengsins. Skömmu eftir uppkvaðningu úrskurðarins fóru A og B með drenginn til Íslands og hélt hann til á sameiginlegu heimili þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Barnaverndarnefnd C hafði fyrir tilstuðlan héraðsdóms aflað yfirlýsingar norskra yfirvalda um að ólögmætt hefði verið að fara með barnið frá Noregi og halda því, sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Þar kom fram að nefndin hefði forsjárrétt yfir barninu samkvæmt fyrrgreindum úrskurði og norskum lögum. Samkvæmt lögum nr. 160/1995 kæmi það ekki í hlut íslenskra dómstóla að taka þá afstöðu til endurskoðunar. Þá var ekki talið að afhending á barni eftir lögum nr. 160/1995 til þess sem hefur forsjárrétt fæli í sér brottvísun úr landi í skilningi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar og girti það ákvæði því ekki fyrir að barn með íslenskt ríkisfang yrði afhent á grundvelli laganna. Samkvæmt þessu var hinn kærði úrskurður staðfestur.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 11. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2016 þar sem tekin vartil greina krafa varnaraðila um að fá son sóknaraðilans A og dóttursonsóknaraðilans B, G, tekinn úr umráðum þeirra og afhentan sér með beinniaðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðilar krefjast þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað. Þákrefjast þær málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknarsem þeim hefur verið veitt.Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IMál þetta lýtur að fyrrnefndum synisóknaraðilans A, fæddum árið 2011, sem mun hafa komið til landsins í júní 2016og verið í umráðum sóknaraðila síðan. Eins og greinir í hinum kærða úrskurðivar sóknaraðilinn A svipt rétti til umönnunar hans með úrskurði fylkisnefndarfyrir barnavernd og félagsmál í [...] í Noregi 10. maí 2016. Í úrskurðinum voruítarlega rakin afskipti barnaverndaryfirvalda þar í landi af málefnum barnsinsog sóknaraðilans sem hafi byrjað í desember 2013 og verið veruleg upp frá því. Fyrirnefndinni hafi komið fram að sóknaraðilinn A hafi ásamt syni sínum, foreldrumog systrum flutt frá Íslandi til Noregs vorið 2013 og búið þar síðan. SóknaraðilinnA hafi greint frá því að hún hafi neytt vímuefna frá 11 ára aldri, fyrstáfengis en fljótlega hafi hún leiðst út í neyslu fíkniefna. Fram hafi komið aðsóknaraðilinn hafi í ágúst 2015 verið lögð inn á stofnun til afeitrunar en íaðdraganda þess hafi hún sprautað sig daglega með amfetamíni auk þess að neytaannarra vímuefna. Einnig sagði að hún hafi yfirgefið stofnunina 13. nóvember2015 en komið aftur til afeitrunar 3. desember sama ár. Frá þeim tíma og fram íapríl 2016 hafi hún afhent fjögur þvagsýni, en í þeim öllum hafi mælstkannabisefni. Nafngreindur geðlæknir hafi látið uppi það álit að sóknaraðilinnþyrfti ekki aðeins meðferð vegna vímuefnaneyslu, heldur einnig vegna margþættsannars vanda samhliða því.Í úrskurði fylkisnefndarinnar var þvílýst að sóknaraðilinn A hafi á framangreindu tímabili ýmist búið með foreldrumsínum eða ein með barni sínu, en foreldrarnir hafi þó að talsverðu leyti annastum barnið. Faðir sóknaraðilans hafi á árinu 2014 sætt lögreglurannsókn vegnaheimilisofbeldis, en það mál hafi síðan verið fellt niður.Barnaverndaryfirvöldum hafi jafnframt borist upplýsingar um ölvun móðursóknaraðilans og mjög óreglulega skólasókn barnsins á leikskóla. Verður ráðiðaf úrskurðinum að þessi yfirvöld hafi haft talsvert eftirlit með heimilum þarsem barnið dvaldi á þessu tímabili.Samkvæmt úrskurðinum viðurkenndi sóknaraðilinnA fyrir fylkisnefndinni að hún væri ófær um að annast um son sinn eins og sakirstæðu og væru barnaverndaryfirvöld á sama máli. Komið hafi fram hjásóknaraðilanum A að móðir hennar hafi misnotað áfengi um langan tíma, en þóttúr því hefði dregið gerðist það enn. Faðir hennar hafi verið mjög ofbeldishneigður,andlega og líkamlega, gagnvart móður hennar, en einnig gagnvart sóknaraðilanum,systrum hennar og börnum þeirra. Hún hafi ítrekað sagt að hún óskaði þess aðsonur sinn fengi ekki sams konar uppeldi og hún sjálf og óttaðist hún um aðstæðurhans hjá foreldrum sínum. Einnig hefði nafngreind systir sóknaraðilans látiðuppi það álit í skýrslu fyrir nefndinni að barnið ætti ekki að búa hjáforeldrum þeirra. Væri það mat nefndarinnar að heimili foreldra sóknaraðilans Aværi ekki nægilega stöðugur og öruggur uppeldisstaður fyrir barnið. Myndu ofmörg áhættuatriði fylgja slíkri skipan og væru þau þyngri á metum en kostir afþví að barnið byggi hjá fjölskyldu sinni og héldi sínu tungumáli. Þá var þvíeinnig hafnað að systur sóknaraðilans A og manni systurinnar yrði falið að takabarnið í fóstur þar sem þau væru ekkireiðubúin til að gera það til langframa heldur aðeins í eitt ár. Var það þvíniðurstaða nefndarinnar að fela sveitarfélaginu C að taka yfir umönnun barnsinsog skyldi það vistað á viðurkenndu fósturheimili, en kveðið var á um réttsóknaraðilans A til nánar tiltekinna samvista við barnið.IIKrafa varnaraðila um afhendingubarnsins er reist á lögum nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendraákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Þau lög vorumeðal annars sett til að Ísland gæti fullnægt þjóðréttarlegum skuldbindingumsínum samkvæmt samningi um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna tilflutnings milli landa, sem gerður var í Haag 25. október 1980, en íslenskaríkið fullgilti þann samning á árinu 1996. Samkvæmt 1. gr. samningsins ermarkmið hans að tryggja að börnum, sem flutt eru með ólögmætum hætti tilsamningsríkis eða haldið þar á ólögmætan hátt, sé skilað sem fyrst og að sjátil þess að forsjárréttur samkvæmt lögum eins samningsríkis sé í raun virtur íöðrum samningsríkjum. Við meðferð máls sem þessa er það ekki hlutverk íslenskradómstóla að leggja mat á það hvernig haga eigi forsjá barns, heldur á það undirdómstóla eða stjórnvöld í því ríki sem barn hefur á ólögmætan hátt verið numiðfrá. Við túlkun og beitingu á lögum nr. 160/1995, þar á meðal ákvæðum 12. gr.þeirra um heimildir til að synja um afhendingu barns, verður að hafa þessimarkmið samningsins að leiðarljósi í samræmi við almennar reglur umlögskýringu.Svo sem greinir í hinum kærðaúrskurði aflaði varnaraðili að tilhlutan héraðsdóms yfirlýsingar norskrayfirvalda um að ólögmætt hafi verið að fara með barnið frá Noregi og halda því,sbr. 3. mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Í yfirlýsingu norska dómsmálaráðuneytisins10. ágúst 2016 kom fram að varnaraðili hafi forsjárrétt yfir barninu samkvæmtfyrrgreindum úrskurði fylkisnefndarinnar í [...] og norskum lögum. Samkvæmtlögum nr. 160/1995 kemur það ekki í hlut íslenskra dómstóla að taka þá afstöðutil endurskoðunar. Að því gættu verður ekki fallist á það með sóknaraðilum aðvarnaraðili sé rangur aðili að málinu. Ekki verður litið svo á að afhending ábarni eftir lögum nr. 160/1995 til þess sem hefur forsjárrétt feli í sérbrottvísun úr landi í skilningi 2. mgr. 66. gr. stjórnarskrárinnar og girðirþað ákvæði því ekki fyrir að barn með íslenskt ríkisfang verði afhent ágrundvelli laganna. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falliniður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Aog B, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra,750.000 krónur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2016.IMál þetta, semtekið var til úrskurðar 29. september 2016, barst dóminum 27. júlí s.á. meðbeiðni sóknaraðila um afhendingu barns á grundvelli 1. mgr. 11. gr. laga nr.160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna,afhendingu brottnuminna barna o.fl. Sóknaraðili erbarnaverndarnefnd C, Noregi en varnaraðilar A og B, báðar til lögheimilis að [...],[...].Sóknaraðili krefstþess að barn varnaraðila, A og barnabarn B, G, kt. [...], verði með aðfarargerðtekinn úr umráðum varnaraðila eða annars þess aðila sem umráð barnsins hefurhér á landi og afhent sóknaraðila eða öðrum þeim aðila sem hann setur í sinnstað. Þá er þess krafist að sóknaraðila verði úrskurðaður málskostnaður.Varnaraðilarkrefjast þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Verði fallist á kröfursóknaraðila er þess krafist að í úrskurði verði kveðið á um að kæra tilHæstaréttar fresti aðför. Þá er gerð krafa um málskostnað eins og málið værieigi gjafsóknarmál.IIMálavextir Varnaraðilinn, A,hefur verið búsett í Noregi frá árinu 2013, ásamt syni sínum, G, sem fæddur er2011. Með úrskurði fylkisnefndar [...] 10. maí 2016, var hún svipt rétti tilumönnunar barnsins sem málið varðar, á grundvelli þar til greindrarlagaheimildar í norsku barnaverndarlögunum, og ákveðið að barnið yrði vistað áviðurkenndu fósturheimili. Í framangreindumúrskurði fylkisnefndarinnar kemur fram að í lok árs 2013 hafifélagsmálayfirvöld í Noregi hafið afskipti af varnaraðilanum, A, og synihennar. Þá hafi þau haft afskipti af foreldrum hennar, m.a. vegna ætlaðsofbeldis föður hennar, D, gegn öðrum fjölskyldumeðlimum. Enn fremur kemur framað móðir hennar, varnaraðilinn B, hafi átt við áfengisvandamál að stríða. Íröksemdum fylkisnefndarinnar fyrir niðurstöðu kemur fram að varnaraðilinn A séekki fær um að sjá um umönnum hans sökum vímuefndavanda. Fylkisnefndin hafnaðiþví að móðurforeldrar gætu séð um barnið og vísaði til þess að líkindi værufyrir því að A og systkini hennar hefðu átt erfiðan uppvöxt hjá þeim sem hefðieinkennst af ofbeldishneigð föður og áfengismisnotkun móður, ásamt óstöðugleikaog skorts á eftirfylgni af þeirra hálfu. Var það mat nefndarinnar að heimilimóðurforeldra drengsins væri ekki nóg stöðugur og öruggur staður fyrir hann tilað alast upp. Of mörg áhættuatriði væru bundin við þann valkost, sem vægjuþyngra á vogarskálunum en að drengurinn byggi áfram hjá fjölskyldunni og aðhann héldi við íslensku máli. Kröfu varnaraðilans, A, um að drengurinn yrðivistaður hjá systur hennar og manni, var hafnað þar sem þau höfðu ekki veittsamþykki fyrir langtímavistun. Taldi nefndin að tryggja yrði drengnumstöðugleika. Þá var nefndin efins um vistun drengsins innan fjölskyldunnarvegna erfiðleika stórfjölskyldunnar að setja mörk og óróleika innan hennar. Með stefnu,útgefinni 7. júní 2016, stefndi A sóknaraðila fyrir héraðsdóm í C og krafðistendurskoðunar á umræddum úrskurði fylkisnefndarinnar. Aðalmeðferð var fyrirhuguð 12. og 13. september 2016 en henni munhafa verið frestað. Óumdeilt er aðskömmu eftir uppkvaðningu úrskurðar fylkisnefndarinnar var farið með drenginntil Íslands án vitundar og samþykkis sóknaraðila. Dvelur drengurinn nú áheimili varnaraðilans B og eiginmanns hennar í Reykjavík ásamt varnaraðilanum,A.Hinn 11. júlí 2016var beiðni sóknaraðila um afhendingu barnsins til Noregs beint tilmiðstjórnvaldsins ytra. Var bréf miðstjórnvaldsins til innanríkisráðuneytisinshér á landi móttekið þann 19. sama mánaðar með ósk um að ráðuneytið hefðimilligöngu um að koma afhendingarbeiðninni í réttan farveg hér á landi.Varnaraðilinn, B, mætti til fundar í ráðuneytinu 26. júlí 2016. Staðfesti húnþá að barnið dveldi hjá henni og kvaðst hún ekki afhenda barnið af fúsum ogfrjálsum vilja til Noregs. Sama dag var lögmanni falið að fara með málið fyrirhönd sóknaraðila. Máliðvar þingfest 27. júlí 2016. Aðilar lögðu fram greinargerðir sínar 3. og 4.ágúst s.á. Varnaraðilar óskuðu dómkvaðningar matsmanns, m.a. til að meta hverværi afstaða drengsins til kröfusóknaraðila, hvaða áhrif hugsanlegur aðskilnaður barnsins frá varnaraðilumhefði á drenginn og hvaða áhrif flutningur og fóstur til norskrar fjölskyldumyndi hafa á hann. Með úrskurði dómsins, uppkveðnum 11. ágúst sl., var kröfuvarnaraðila hafnað. Varnaraðilar skutu úrskurðinum til Hæstaréttar semstaðfesti niðurstöðu hans með dómi uppkveðnum 14. september 2016. Undir rekstrimálsins aflaði dómari, með heimild í 17. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 43. gr.barnalaga nr. 76/2003, skýrslu sálfræðings um afstöðu drengsins til framkominnar kröfu sóknaraðila. Í niðurstöðu skýrslu E, sérfræðings í klínískribarnasálfræði, frá 24. ágúst 2016, kemur m.a. fram að hann segist vilja verahjá ömmu, mömmu, [...], þegar hann er spurður hjá hverjum hann vilji vera. Ekkihafi náðst afstaða hjá honum til þess hvort hann vilji búa á Íslandi eða annarsstaðar og hann taki ekki afstöðu til þess hvernig væri að búa hjá vandalausum íNoregi. Mat sálfræðingsins var að drengurinn hefði ekki náð þeim þroska að hannhefði yfirsýn yfir eða skildi stöðu sína að því marki að geta tekið afstöðu tilkröfu sóknaraðila.Varnaraðilar hafa lagt fram skýrslu Fsálfræðings frá 28. september 2016. Fram kemur í skýrslunni að varnaraðilinn, A,hafi óskað eftir viðtali við drenginn til að fá fram hvort hann hafi tekiðafstöðu til kröfu barnaverndar í Noregi um að hann verði tekinn úr umráðumvarnaraðilanna og fari til Noregs í fóstur. Var það mat sálfræðingsins aðdrengurinn vildi búa hjá varnaraðilum á Íslandi.IIIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaAf hálfu sóknaraðila er á því byggt að óheimilt hafiverið að fara með barnið frá Noregi, án samþykkis sóknaraðila, eftir aðúrskurður gekk þess efnis að varnaraðilinn, A, skyldi svipt rétti til umönnunarbarnsins en það jafngildi sviptingu forsjár. Vísar sóknaraðili til 40. gr.norsku barnalaganna í því sambandi þar sem kveðið sé á um að foreldri séóheimilt að fara með barn úr landi án samþykkis hins foreldrisins. Hið samagildi þegar barnavernd hefur kveðið upp úrskurð á grundvelli barnaverndarlaganna,grein 4-12, eins og í þessu tilviki, en þá sé aðila óheimilt að fara með barnúr landi án samþykkis barnaverndaryfirvalda sem nú fara með forsjá barnsins semmálið varðar. Sé þetta tekið fram berum orðum í grein 4-31 í norsku barnaverndarlögunum.Kæra sama varnaraðilar til norskra dómstóla fresti ekki réttaráhrifumúrskurðarins. Þá vísar sóknaraðili til þess að fyrir liggi afstaða norska dómsmálaráðuneytisinsum að varnaraðilar hafi brotið gegn forsjárrétti sóknaraðila með því að flytjabarnið til Íslands og að sú háttsemi sé í andstöðu við 3. gr. Haagsamningsins. Sóknaraðili vísar til þess aðþar sem hald varnaraðila á barninu hér á landi, og vera barnsins hérlendis, séólögmætt sé rétt, með vísan til 11. gr. laga nr. 160/1995, að barnið verðitekið úr umráðum varnaaðila og afhent sóknaraðila, verði lögmætu ástandi ekkikomið á með öðrum hætti í samræmi við það sem ákveðið var áður en hið ólögmætabrottnám átti sér stað. Óumdeilt sé að barnið hafi átt búsetu og lögheimili íNoregi, í skilningi 11. gr. laga nr. 160/1995, áður en ólögmætt haldhófst. Sóknaraðili telur að engin þaurök sem tilgreind séu í lögum nr. 160/1995, og geti komið í veg fyrirafhendingu, eigi við í máli þessu. Brýnir hagsmunir barnsins krefjist þess aðlögmætu ástandi verði komið á enda hafi barnaverndaryfirvöld í Noregi sviptvarnaraðilann, A, umönnunarrétti yfir barninu og hafnað vistun þess hjávarnaraðilanum, B. Hafi því nýlegt hagsmunamat átt sér stað af hálfu fagaðila,og niðurstaða þeirra sé sú að hagsmunum barnsins sé best borgið í höndumannarra en varnaraðila. Það mat sæti ekki endurmati í máli þessu. Málsástæður og lagarök varnaraðilaAf hálfuvarnaraðila er vísað til þess að það hafi verið drengnum fyrir bestu að fara með hann tilÍslands. Drengnum líði vel á Íslandi og sé hann í miklum samskiptum viðfjölskyldu sína hér á landi. Varnaraðilinn, A, fari með fulla forsjá drengsins,enda hafi hún ekki verið svipt þeim rétti með dómi. Varnaraðilar telja úrskurðfylkisnefndarinnar afar óljósan og ruglingslegan, enda verði ekki ráðið aflestri úrskurðarins hvert raunverulegt inntak hans sé. Honum virðist hafa veriðsnarað yfir á íslensku í miklum flýti og virðist þýðingin ekki hafa verið gerðaf löggiltum skjalaþýðanda. Úrskurðurinn geti vart talist réttmætur grundvöllurað kröfu sóknaraðila í máli er varði svo mikilvæga hagsmuni sem hér um ræðir. Varnaraðilar byggjajafnframt á því að hafna beri kröfu sóknaraðila með vísan til 2.-4. tölul. 12.gr. laga nr. 160/1995. Drengurinn sé mjög náinn fjölskyldu sinni og sé alinnupp meðal Íslendinga og við sitt íslenska móðurmál og menningu. Veruleg hættasé á því að afhending muni skaða drenginn andlega enda miði krafan að því aðdrengurinn verði tekinn úr umsjá fjölskyldu sinnar og færður til norskrarfósturfjölskyldu sem drengurinn hafi engin tengsl við. Varnaraðilar vísa til þess aðdrengurinn sé sjálfur andvígur afhendingu. Hann tali litla sem enga norsku ogþví liggi ljóst fyrir að slík ákvörðun yrði honum afar þungbær. Drengurinn búiyfir ákveðnum þroska og þrátt fyrir aldur séu þær breytingar, fyrir fimm árabarn, gífurlegar og óafturkræfar. Þá sé afhending drengsins ekki í samræmi viðgrundvallarreglur hér á landi um verndun mannréttinda. Í 2. mgr. 66. gr.stjórnskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, sé kveðið á um það að íslenskumríkisborgara verði ekki meinað að koma til landsins né verði honum vísað úrlandi. Stjórnskipunarlög eru almennum lögum æðri og því beri að horfa tilframangreinds ákvæðis við úrlausn þessa máls. Varnaraðilar teljaað norsk yfirvöld hafi ekki fullreynt að beita öðrum og vægari úrræðum tilúrbóta í tilviki varnaraðilans, A. Þá verði að horfa til þess sem sé barninufyrir bestu þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess. Þá er vísað til þessað afhending barnsins myndi brjóta gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og71. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um rétt manna til friðhelgis,heimilis og fjölskyldu.Við aðalmeðferðmálsins vísuðu varnaraðilar enn fremur til þess að sóknaraðili væri ekki rétturaðili að málinu heldur sveitarfélagið í C. Málsástæðu þessari mótmæltisóknaraðili sem of seint fram kominni.IVNiðurstaðaÍ máli þessu krefstsóknaraðili þess að barnið G, sem er fimm ára gamall, verði með aðfarargerðtekinn úr umráðum varnaraðila og afhentur sóknaraðila á grundvelli laga nr.160/1995, um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna,afhendingu brottnuminna barna o.fl., sbr. samning um einkaréttarleg áhrif afbrottnámi barna til flutnings milli landa sem gerður var í Haag 25. október1980 (Haag-samningurinn).Samkvæmt 1. mgr.11. gr. laga nr. 160/1995 skal barn, sem flutt er hingað til lands meðólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt, afhent þeim sem rétt hefurtil þess ef barnið var búsett í ríki sem er aðili að Haag-samningnum, rétt áðuren það var flutt á brott eða hald hófst. Með úrskurðifylkisnefndar [...] 10. maí 2016, var varnaraðilinn, A, svipt rétti tilumönnunar barnsins sem málið varðar, á grundvelli þar til greindrarlagaheimildar í norsku barnaverndarlögunum, og ákveðið að barnið yrði vistað áviðurkenndu fósturheimili. Ekki er unnt að fallast á það með varnaraðilum aðþeir annmarkar séu á þýðingu úrskurðarins yfir á íslensku sem leiði til þess aðekki sé unnt að leggja hann til grundvallar úrlausn málsins.Óumdeilt er aðdrengurinn, sem er íslenskur ríkisborgari hafði lögheimili í Noregi ervarnaraðilar fóru með hann með til Íslands, skömmu eftir uppkvaðninguframangreinds úrskurðar. Býr hann nú á sameiginlegu heimili varnaraðila hér álandi. Mótmæli sín gegn afhendingu drengsins byggja varnaraðilar aðallega á þvíað sóknaraðili fari ekki með forsjá drengsins og þá séu fyrir hendi lögmætarástæður sem komi í veg fyrir afhendingu hans til sóknaraðila.Samkvæmt 2.mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 er um ólögmæta háttsemi að ræða ef hún brýtur íbága við rétt forsjáraðila eða annars aðila, án tillits til þess hvort hann fereinn með réttinn, eða með öðrum, til að annast barn samkvæmt lögum þess ríkisþar sem barnið var búsett rétt áður en það var flutt á brott og hlutaðeigandihafi í raun farið með þennan rétt eða hefði farið með hann ef hin ólögmætaháttsemi hefði ekki átt sér stað. Í athugasemdum með 11. gr. frumvarps þess semsíðar varð að lögum nr. 160/1995, kemur fram að í samningnum sé sá réttur sembrotinn er skilgreindur sem „rights of custody“ en hann feli í sér rétt semvarði umönnun barnsins sjálfs og sérstaklega rétt til að taka ákvörðun umbúsetu þess. Venjulegasé það forsjáraðili í skilningi barnalaga sem hefur þennan rétt en þó séhugsanlegt að öðrum en forsjáraðila hafi verið falinn réttur til umönnunarbarnsins og til að ráða búsetu þess. Ekki skipti máli hvort þessi aðili ereinstaklingur, stofnun eða opinber aðili. Að mati dómsins verður því ekki annaðráðið en að réttur til umönnunar drengsins, eins og það er orðað í íslenskriþýðingu norsku barnaverndarlaganna, samsvari „rigths of custody“ í skilningiHaagsamningsins. Þá kemur fram í sömu athugasemdum að við mat á þvíhvort ólögmætur brottflutningur eða hald hafi átt sér stað, og hver hafi rétttil að fá barnið afhent, skuli tekið mið af lögum þess ríkis þar sem barnið varbúsett fyrir brottflutning og úrskurðum dómstóla og stjórnvalda þar. Að beiðni dómsins lagðisóknaraðili fram yfirlýsingu norskra yfirvalda um að ólögmætt hafi verið að fara með barnið fráNoregi, sbr. 3.mgr. 15. gr. laga nr. 160/1995. Í yfirlýsingu norskra dómsmálaráðuneytisins frá10. ágúst 2016 kemur fram aðsóknaraðili hafi farið með forsjá drengsins á grundvelli ákvörðunarfylkisnefndarinnar frá 10. maí 2016. Sú háttsemi að fara með hann frá [...] hafi því brotið gegnforsjárrétti sóknaraðila og sé sú háttsemi í andstöðu við norsk lög og 3. gr.Haagsamningsins. Þá kemur fram í yfirlýsingunni að þegar ákvörðunfylkisnefndarinnar um sviptingu forsjár lægi fyrir tækju barnaverndaryfirvöldyfir umsjón barnsins. Engir þeir annmarkar hafaverið í ljós leiddir á umræddri yfirlýsingu norskra yfirvalda, sem gætu valdiðþví að ekki sé unnt að leggja hana til grundvallar í málinu. Verður því að lítasvo á að gagnvart sóknaraðila hafi drengurinn verið fluttur frá Noregi hingaðtil lands á ólögmætan hátt samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 3.gr. Haag-samningsins. Engu skiptir þótt dómur hafi ekki fallið í málinu ytraenda er það staðfest í nefndri yfirlýsingu að forsjá hafi færst í hendursóknaraðila við uppkvaðningu úrskurðar fylkisnefndarinnar. Þeirri málsástæðuvarnaraðila, sem fyrst var höfð uppi við aðalmeðferð málsins, að sóknaraðili séekki réttur aðili að málinu heldur sveitarfélagið C, er hafnað þegar af þeirriástæðu að hún er of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 1.mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 1. gr.13. gr. laga nr. 160/1995. Ekki eru efni til að beita ákvæði 1. mgr. 41. gr.barnalag nr. 76/2003 með lögjöfnun. Í 19. gr. Haagsamningsins ervísað til þess að ekki skuli litið svo á að í ákvörðun um að skila barnisamkvæmt samningnum felist efnisleg úrlausn neins álitamáls varðandi forsjáþess. Kemur því ekki til endurskoðunar sú ákvörðun norskra barnaverndaryfirvaldaað svipta varnaraðilann A forræði drengsins heldur er sú endurskoðun í höndumnorskra dómstóla. Samkvæmt 2. tölulið 12. gr.laga nr. 160/1995, sem varnaraðilar vísa til, er dómara heimilt að synja umafhendingu barns ef alvarleg hætta er á að afhending muni skaða barnið andlegaeða líkamlega eða koma því á annan hátt í óbærilega stöðu. Að mati dómsinshefur ekkert komið fram í málinu sem renni stoðum undir það að skilyrði séu tilþess að synja um afhendingu á grundvelli þessa ákvæðis.Varnaraðili vísar einnig til3. töluliðar 12. gr. laga nr. 160/1995, en samkvæmt því ákvæði er heimilt aðsynja um afhendingu ef barn er andvígt henni og hefur náð þeim aldri og þroskaað rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Dómari leitaði aðstoðar sérfræðingstil að kanna viðhorf barnsins til afhendingar til sóknaraðila, sbr. 17. gr. laganna. Íniðurstöðu skýrslu E, sérfræðings í klínískri barnasálfræði, kemur fram að ekkihafi fengist afstaða hjá drengnum til þess hvort hann vilji búa á Íslandi eðaannars staðar og hann taki ekki afstöðu til þess hvernig væri að búa hjávandalausum í Noregi. Drengurinn hefði ekki náð þeim þroska að hann hefðiyfirsýn yfir eða skildi stöðu sína að því marki að geta myndað sér skoðun eðatekið afstöðu til kröfu sóknaraðila. Að mati dómsins hefur ekkert komið fram ímálinu sem hnekkir þessu mati sálfræðingsins á vægi skoðana drengsins, sem eruí samræmi við það sem almennt má vænta af fimm ára barni í þessari stöðu.Þannig er ekki er unnt að horfa til skýrslu F sálfræðings, sem varnaraðilarhafa lagt fram, en í henni kemur fram að drengurinn vilji búa hjá þeim. Skýrsluþessarar var aflað einhliða, án nokkurrar aðkomu sóknaraðila sem fer með forsjádrengsins, eftir að Hæstiréttur staðfesti úrskurð dómsins um að hafna beiðnivarnaraðila um dómkvaðningu matsmanna til að meta m.a. hver væri afstaða drengsins til kröfu sóknaraðila. Þá er í umræddri skýrsluað engu vikið að því hvort drengurinn hafi náð þeim þroska að rétt væri að takatillit til skoðana hans, sbr. framangreint ákvæði 3. tl. 12. gr. laga nr.160/1995.Loks verða ekki nein efnitalin til þess að fallast á þá málsástæðu varnaraðila að afhending barnsinsgeti með einhverjum hætti verið í ósamræmi við grundvallarreglur hér á landi umverndun mannréttinda, sbr. 4. tölulið 12. gr. laga nr. 160/1995.Að öllu þessu virtu verðurtekin til greina krafa sóknaraðila um að honum sé heimilt að fá drenginn Gtekinn úr umráðum varnaraðila og afhentan sér með innsetningargerð. Sú heimild skal þó háð því aðvarnaraðilar hafi ekki, innan tveggja mánaða frá uppsögu þessa úrskurðar, fariðsjálfar með barnið til Noregs eða stuðlað á annan hátt að för þess þangað. Ekkieru efni til að fallast á þá kröfu varnaraðila að kæra til Hæstaréttar fresti aðför.Þrátt fyrir þessaniðurstöðu þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður.Innanríkisráðherra hefur veitt varnaraðilum gjafsókn í málinu.Gjafsóknarkostnaður þeirra greiðist því úr ríkissjóði. Þóknun lögmanns þeirra,Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., sem fór með málið á fyrri stigum, þykir hæfilegaákveðin 700.000 kr., að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknun Oddgeirs Einarssonarhrl, þykir hæfilega ákveðin 850.000 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti.KolbrúnSævarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferðmálsins 6. september 2016. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Sóknaraðila,barnaverndarnefnd C, er heimilt, að liðnum tveimur mánuðum frá uppsögu þessaúrskurðar, að fá barnið G, tekið úr umráðum varnaraðila, A og B, og afhent sérmeð beinni aðfarargerð hafi varnaraðilar ekki áður fært það til Noregs.Allur gjafsóknarkostnaðurvarnaraðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun GuðmundarSt. Ragnarssonar hdl., 700.000 kr. og Oddgeirs Einarssonar hrl., 850.000 kr.
|
Mál nr. 285/2004
|
Skaðabætur Einkahlutafélag
|
K ehf. annaðist ýmsa þjónustu fyrir Y Ltd. hér á landi, þar á meðal að útvega bílaleigubíla fyrir starfsmenn Y Ltd. og greiða reikninga í því sambandi. Y Ltd. greiddi inn á bankareikning K ehf. nánar tiltekna fjárhæð til greiðslu slíkra reikninga. K ehf. hélt eftir hluta hennar en greiddi mismuninn áfram til bílaleigunnar A ehf. Í máli sem Y Ltd. höfðaði gegn E, framkvæmdastjóra og hluthafa í K ehf., til greiðslu á þessum mismun voru ekki talin skilyrði til að leggja skaðabótaábyrgð á E sem leitt gæti til þess að honum yrði gert að greiða kröfuna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. júlí 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.661.917 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um skaðabætur vegna þess að fyrirtækið Konson ehf., sem stefndi veitti forstöðu, hafi ekki skilað áfram til bílaleigunnar ALP ehf. nema hluta greiðslna sem áfrýjandi innti af hendi til fyrirtækisins í því skyni að það greiddi reikninga bílaleigunnar. Er óumdeilt í málinu, að áfrýjandi lagði inn á bankareikning Konson ehf., á tímabilinu febrúar til júlí 2001, samtals 4.367.366 krónur til greiðslu á reikningum bílaleigunnar, sem út voru gefnir í janúar til maí sama árs og námu samanlagt þessari fjárhæð. Einnig er óumdeilt, að Konson ehf. hafi ekki greitt allt þetta fé áfram til bílaleigunnar. Eftir standa 1.661.917 krónur sem áfrýjandi krefur stefnda um í máli þessu. Áfrýjandi byggir málsókn sína á hendur stefnda á því að hann beri skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem áfrýjandi telur sig hafa orðið fyrir við að reikningar bílaleigunnar voru ekki greiddir að fullu þrátt fyrir að hann hafi sent Konson ehf. fé til greiðslu þeirra. Áfrýjandi átti viðskipti sín við einkahlutafélagið Konson. Stefndi bar ekki persónulega ábyrgð á skuldbindingum þess. Til þess að geta beint kröfu sinni að stefnda, þarf áfrýjandi að sýna fram á að stefndi hafi valdið honum tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Það eitt getur ekki leitt til skaðabótaábyrgðar stjórnanda einkahlutafélags, að félagið hafi ekki staðið við fjárhagslegar skuldbindingar sem á því hvíla. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á nein atvik í málinu, sem leitt geti til þessarar ábyrgðar stefnda. Reyndar hefur áfrýjandi ekki heldur sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þeirra atvika sem hann byggir kröfu sína á, þar sem hann hefur ekki gert neinar ráðstafanir til að fá fullnustu hennar hjá skuldaranum Konson ehf. Liggur því ekki fyrir í málinu að Konson ehf. hafi ekki getu til að greiða kröfu áfrýjanda ef eftir því væri gengið. Þar að auki hefur stefndi haldið því fram, að ekki hafi farið fram endanlegt uppgjör milli þessara fyrirtækja vegna viðskipta þeirra og Konson ehf. eigi fjárkröfur á hendur áfrýjanda , sem eigi að mæta kröfu hans. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til að lögð verði skaðabótaábyrgð á stefnda sem leitt geti til þess að honum verði gert að greiða kröfu áfrýjanda. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, York Linings International Ltd., greiði stefnda, Konráði Eyjólfssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars 2004, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af York Linings Internatonal Ltd., Millfield Industrial Estate, Wheldrake, York, YO19 6NA, Englandi, gegn Konráði Eyjólfssyni, kt. 280654-5909, Grensásvegi 44, Reykjavík, með stefnu sem birt var 8. október 2003. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.661.917 kr. ásamt vöxtum og dráttarvöxtum frá 10. júlí 2001. Þess er jafnframt krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 10. júlí 2002 og svo árlega. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað ásamt virðisaukaskatti samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara að stefnukrafa verði lækkuð verulega. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu að mati dómsins. Stefnandi heldur fram að aðdragandi þessa máls sé að hann hafi fengið Konson ehf. til umsýslu og umboðsstarfa fyrir sig hér á landi. Meðal þeirra verkefna sem Konson ehf. hafi haft með höndum hafi verið að útvega bílaleigubíla fyrir starfsmenn stefnanda hér á landi og greiða reikninga vegna þess. Leitað hafi verið til bílaleigunnar ALP ehf. og hafi bílaleigan gert stefnanda reikninga í samræmi við veitta þjónustu. Stefnandi hafi lagt inn fé á bankareikning Konson ehf. til greiðslu reikninganna 23. febrúar, 28. mars, 24. apríl, 23. maí og 10. júlí 2001 og hafi Konson ehf. borið að sjá um að greiða þessa peninga til ALP ehf. Konson ehf. hafi ekki greitt reikninga bílaleigunnar að fullu, er samtals hafi verið að fjárhæð 4.367.366 kr., heldur hafi stefndi tekið 1.661.917 kr. af þessari fjárhæð. Stefnandi hafi því orðið að greiða aukalega 1.661.917 kr. til bílaleigunnar ALP ehf. Stefndi heldur hins vegar fram að stefnandi hafi samið við Konson ehf. um að félagið hefði milligöngu um kaup á þjónustu frá öðrum aðilum hér á landi fyrir stefnanda svo og samið um aðra þjónustu félagsins, sem stefnandi hafi átt að greiða félaginu beint. Staðhæft er að Konson ehf. hafi tekið við greiðslum frá stefnanda sem innborgun inn á heildarviðskipti félagsins og stefnanda. En þar sem ákvörðun um þóknun félagsins hafi ekki legið fyrir, hafi félagið ekki greitt allan útlagðan kostnað stefnanda hér á landi. Stefndi mótmælir ásökunum stefnanda að hafa nýtt í eigin þágu 1.661.917 kr. af peningum sem stefnandi hafi sent Konson ehf. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti haldið eftir fjármunum stefnanda, er hann hefði tekið að sér að greiða þriðja aðila. Með því hafi stefndi valdið stefnanda verulegu fjárhagslegu tjóni og orðið skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar, sérstaklega sakarreglunni. Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á aðildarskorti. Stefnandi hafi samið við Konson ehf. en ekki við stefnda. Konson ehf. hafi tekið við fé frá stefnanda til ráðstöfunar en ekki stefndi. Yrði að einhverju leyti fallist á málsástæður og kröfur stefnanda væri það vegna þess að félagið hefði ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart stefnanda. Þá er byggt á því að ágreiningur sé milli Konson ehf. og stefnanda um uppgjör á þjónustusamningi Konson ehf. við stefnanda. Félaginu sé því heimilt að leggja hald á fé frá stefnanda þar til úr því verði greitt. Einnig er byggt á því að ætlað tjón stefnanda hafi ekki verið sannað og ekkert liggi fyrir í málinu um greiðslufærni Konson ehf. Í skriflegri yfirlýsingu, sem lögð var fram af stefnanda við upphaf aðalmeðferðar málsins 19. mars sl. segir m.a. að Stephen Jackson, sem tjáist gefa yfirlýsinguna, hafi gegnt stöðu forstjóra byggingarframkvæmda hjá stefnanda. Hann staðfesti, að stefnandi hafi virt allar skuldbindingar sínar á Íslandi „and that it is my belief and their admission that Konson Ehf withheld monies paid by York Linings International Ltd to discharge it´s debts to ALP". Konráð Eyjólfsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri framkvæmdastjóri Konson ehf. og eigandi félagsins að hluta. Helstu verkefni sem félagið hafi sinnt á síðustu árum hafi verið að útvega tæki og eiga eignir til að leigja, bæði bifreiðar og lyftara og húsnæði. Hann sagði að félagið hefði unnið fyrir stefnanda. Hann sagði að hann hefði samið við Steve Jackson [forstjóra byggingarframkvæmda hjá stefnanda] að hann útvegaði þeim bifreiðar og önnur tæki á leigu á árinu 1998. Hann sagði að stefnandi hafi í tveimur áföngum komið að framkvæmdum á Grundartanga, í síðara skiptið í október 2000. Verkinu hafi lokið seinni hluta maí 2001. Konráð sagði að félagið hafi þjónað stefnanda á ýmsan hátt, en ekki hafi verið gengið frá uppgjöri fyrir störf Konson ehf. vegna stefnanda á árinu 2001. Konráð sagði að hann hefði ekki tekið persónulega við fé frá stefnanda heldur í nafni Konson ehf. og lagt inn á reikning félagsins. Óli Konráðsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði unnið fyrir Konson ehf. á Grundartanga á árinu 2001. Hann hefði unnið þar sem verkamaður og túlkur fyrir stefnanda þar sem stefnandi hefði farið fram á við Konson ehf. að útvega stefnanda þannig starfskraft til að sjá um almenn samskipti starfsmanna stefnanda við Íslendinga þarna á svæðinu. Hann hefði verið þar í fullu starfi frá því í byrjun janúar 2001 og þar til í maí sama ár. Ályktunarorð: „Konson Ehf. withheld monies paid by York Linings International Ltd. to discharge it´s debts to ALP", svo sem segir í yfirlýsingu er lögð var fram af stefnanda. Konson ehf. er ekki sótt í máli þessu til endurgreiðslu. Sótt er að Konráði Eyjólfssyni persónulega fyrir að hafa með ólögmætum og saknæmum hætti haldið eftir 1.661.917 krónum af fjármunum stefnanda. Ekki liggur fyrir í málinu með ótvíræðum hætti að stefndi hafi dregið sér umrætt fé, en stefndi staðhæfir, að fé þetta sé lögmæt eign Konson ehf. sem greiðsla fyrir veitta þjónustu við stefnanda. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Rétt er að stefnandi greiði stefnda 360.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur af þóknun lögmanns stefnda. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Konráð Eyjólfsson, skal sýkn af kröfum stefnanda, York Linings International Ltd. Stefnandi greiði stefnda 360.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 90/2008
|
Málskostnaður Kærumál Niðurfelling máls
|
Málþetta, sem tekið var til úrskurðar um niðurfellingu málsins ogmálskostnaðarkröfu stefnda á hendur stefnanda 24. janúar s.l., er höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur af Staðsetningu ehf., Hávallagötu 40, Reykjavík, áhendur Viktori S. Viktorssyni, Hraunbæ 24, Hveragerði, með stefnu birtri 24.janúar 2007.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir ogMarkús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 7. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2008,þar sem kveðið var á um greiðslu málskostnaðar í máli varnaraðila á hendursóknaraðila, sem jafnframt var fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðvarnaraðila verði gert að greiða sér 1.061.533 krónur í málskostnað í héraðiauk kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili höfðaði málið meðstefnu 22. janúar 2007 til að fá sóknaraðila dæmdan til greiðslu skuldarsamkvæmt reikningi 26. júní 2006 að fjárhæð 2.081.899 krónur ásamtdráttarvöxtum frá útgáfudegi hans og málskostnaði. Eftir hljóðan reikningsinsog fylgigagna með honum var hann gerður vegna vinnu við lóð að Hraunbæ 24 íHveragerði. Sóknaraðili tók til varna í málinu og krafðist aðallega sýknu afkröfu varnaraðila, en til vara að hún yrði lækkuð. Aðalkröfuna reistisóknaraðili á því að varnaraðili væri rangur aðili að kröfu á hendur sér vegnaþessa verks, en fyrir varakröfunni færði hann meðal annars þau rök að umkrafinverklaun væru of há miðað við umfang verksins og annmarkar hafi einnig verið áþví. Þessu til stuðnings leitaði sóknaraðili eftir því 12. mars 2007 aðdómkvaddur yrði maður til að leggja mat á nánar tilgreind atriði. Matsgerð, semlokið var af þessu tilefni 29. október 2007, var lögð fram á dómþingi 15.nóvember sama ár og var málinu þá frestað til þinghalds 29. sama mánaðar, þarsem ákveðin var aðalmeðferð þess 24. janúar 2008. Þegar til hennar kom felldivarnaraðili málið niður, en sóknaraðili hélt til streitu kröfu um málskostnað.Með hinum kærða úrskurði var varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 275.000krónur í málskostnað. Samkvæmtmálskostnaðarreikningi, sem sóknaraðili lagði fram þegar taka átti málið tilaðalmeðferðar í héraði, var útlagður kostnaður hans vegna framangreindrarmatsgerðar alls 252.726 krónur, en þóknun lögmanns fyrir vinnu við málið í54,25 klukkustundir 649.644 krónur auk 159.163 króna í virðisaukaskatt.Heildarfjárhæð reikningsins var því 1.061.533 krónur. Með því að varnaraðilifelldi niður málið bar honum samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 aðgreiða sóknaraðila málskostnað. Sóknaraðila var þörf á matsgerð til stuðningsvarakröfu sinni og verður að telja útgjöld af henni til málskostnaðar hans þóttekki hafi reynt á sönnunargildi hennar úr því að varnaraðili felldi niðurmálið. Þegar það og umfang málsins er virt verður varnaraðila gert að greiðasóknaraðila 800.000 krónur í málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði, semákveðinn er eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðarum niðurfellingu málsins er óraskað. Varnaraðili, Staðsetningehf., greiði sóknaraðila, Viktori Sveini Viktorssyni, 800.000 krónur ímálskostnað í héraði og 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 159/2012
|
Fjármálafyrirtæki Innlausn Verðbréfaviðskipti
|
H ses. átti hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði sem L hf. annaðist rekstur á en LÍ hf. hafði vörslur og umsjón með eignum sjóðsins. Að morgni 6. október 2008 fór H ses. þess á leit með tölvupósti til LÍ hf. að hlutdeildarskírteini hans yrðu seld og andvirði þeirra lagt inn á innlánsreikning. Síðar sama dag sendi starfsmaður LÍ hf., með tölvubréfi, staðfestingu á því að beiðni H ses. hefði verið skráð og fylgdi tölvubréfinu bráðabirgðakvittun vegna innlausnarinnar. L hf. tók þá ákvörðun að morgni 6. október að fresta ótímabundið innlausn hlutdeildarskírteina þeim sjóði sem H ses. hafði fjárfest í og var ákvörðunin í kjölfarið send Fjármálaeftirlitinu og kynnt opinberlega. Hæstiréttur vísaði til þess að þegar ákvörðun L hf. hefði verið tekin hefði ekki farið fram innlausn á hlutdeildarskírteinum H ses. samkvæmt beiðni þar um. Væri H ses. því bundinn af ákvörðuninni. Þá hefði innlausn ekki farið fram við það eitt að H ses. hefði fengið bráðabirgðakvittun vegna fyrirhugaðrar innlausnar þegar viðskipti hæfust aftur með skírteini í sjóðnum. Samkvæmt þessu var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu L hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2012. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 82.767.853 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 275.551.885 krónum frá 6. október 2008 til 28. sama mánaðar, en af 82.767.853 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi fór áfrýjandi þess á leit með tölvupósti til Landsbanka Íslands hf., sem sendur var 6. október 2008 kl. 9.47, að hlutdeildarskírteini hans í fjárfestingarsjóði sem nefndur var Peningabréf Landsbankans ISK yrðu seld og andvirði þeirra lagt á innlánsreikning. Þessu erindi svaraði starfsmaður bankans með tölvubréfi, sem sent var sama dag kl. 15.52, en þar sagði svo: „Kauphöllin er komin inn, og ég gat sett inn innlausn. En þetta er ekki til greiðslu fyrr en á morgun.“ Með bréfi þessu fylgdi bráðabirgðakvittun þar sem fram kom að tekið hafi verið á móti beiðni um innlausn á hlutdeildarskírteinum áfrýjanda. Samkvæmt kvittun þessari var andvirði skírteinanna áætlað 275.551.885 krónur að teknu tilliti til skatta, en sú fjárhæð var miðuð við síðasta skráða kaupgegni hlutdeildarskírteina 3. október 2008. Að öðru leyti er málsatvikum nægjanlega lýst í hinum áfrýjaða dómi. II Samkvæmt 1. mgr. 53. gr. þágildandi laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði voru hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóða innlausnarskyld eftir reglum viðkomandi sjóðs. Samkvæmt ákvæðinu var þó heimilt að ákveða í slíkum reglum að fresta mætti innlausn hlutdeildarskírteina. Sú ráðstöfun skyldi vera almenn og taka til allra skírteina og yrði henni einungis beitt ef sérstakar ástæður mæltu með því og hagsmunir eigenda krefðu. Skyldi ráðstöfunin þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og jafnframt auglýst opinberlega, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Hinn 17. apríl 2008 setti stjórn stefnda reglur fyrir Peningabréf Landsbankans ISK en hlutdeildarskírteini áfrýjanda voru í þeim sjóði. Samkvæmt 10. grein þeirra reglna var stefnda skylt að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eigenda á því kaupgengi sem gilti á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar að lútandi. Áttu viðskiptin að fara fram samdægurs bærist ósk um þau fyrir kl. 16. Í sömu grein var síðan að finna heimild til að fresta innlausn hlutdeildarskírteina undir sérstökum kringumstæðum en ákvæðið var að öðru leyti efnislega samhljóða 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003. Á grundvelli þessara heimilda og með vísan til aðstæðna á fjármálamörkuðum tók stjórn stefnda þá ákvörðun að morgni 6. október 2008 að fresta ótímabundið innlausn hlutdeildarskírteina í þeim sjóði sem áfrýjandi hafði fjárfest í. Í kjölfarið var ákvörðunin tilkynnt Fjármálaeftirlitinu og birt opinberlega. Þegar ákvörðunin var tekin hafði ekki farið fram innlausn á hlutdeildarskírteinum áfrýjanda samkvæmt beiðni hans, sem send var sama morgun. Áfrýjandi var því bundinn af ákvörðuninni, sbr. dóma Hæstaréttar frá 24. maí 2011 í máli nr. 219/2011 og 8. desember sama ár í máli nr. 152/2011. Stefnda bar því ekki að innleysa skírteini áfrýjanda og fór innlausn ekki fram við það eitt að áfrýjandi fengi bráðabirgðakvittun vegna fyrirhugaðrar innlausnar þegar viðskipti hæfust aftur með skírteini í sjóðnum. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22.desember 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 11. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hjartavernd ses., Holtasmára 1, Kópavogi, gegn Landsvaka hf., Hafnarstræti 5, Reykjavík, og var málið þingfest 15. júní 2010. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 82.767.853 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 275.551.885 kr. frá 6. október 2008 til 28. október 2008, en af. 82.767.853 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er gerð krafa um að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar stefnda að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Málsatvik Málavextir eru þeir að þann 6. október 2008 átti stefnandi hlutdeildarskírteini að nafnvirði 8.908.277,45 kr. í fjárfestingarsjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, sem auðkenndur var með heitinu PENISK. Rekstarfélag sjóðsins var stefndi Landsvaki hf., sem þá var dótturfélag í eigu Landsbanka Íslands hf., en er nú í eigu NBI hf. Sjóðurinn starfaði samkvæmt lögum um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003 og fól stefndi Landsbanka Íslands hf. umsjón og vörslu eigna PENISK sjóðsins sem vörslufyrirtæki á grundvelli 20., sbr. 52. gr. laga nr. 30/2003. Helgina 4.-5. október áttu sér stað viðræður á milli ríkisstjórnarinnar, Fjármálaeftirlitsins, Seðlabankans, viðskiptabankanna, aðila vinnumarkaðarins, lífeyrissjóða og fleiri aðila. Mikil ókyrrð ríkti á fjármálamörkuðum og að morgni 6. október 2008 tilkynnti Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun sína að lokað yrði fyrir viðskipti í Kauphöll Íslands með öll verðbréf útgefin af Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf., Landsbanka Íslands hf., Straumi-Burðarási fjárfestingabanka hf., Spron hf. og Exista hf. Samkvæmt fundargerð stjórnar stefnda var stjórnarfundur haldinn milli kl. 9:30 og 10:00 að morgni hins 6. október 2008. Í ljósi óvissu á markaði og þess að Fjármálaeftirlitið hafði lokað fyrir viðskipti með fjármálagerninga fjármálafyrirtækja í Kauphöllinni var sú ákvörðun tekin af hálfu stefnda að loka fyrir innlausnir með hlutdeildarskírteini tilgreindra sjóða, þar á meðal allra peningamarkaðssjóða. Stefndi tilkynnti Fjármálaeftirlitinu um þessa ákvörðun sína með tölvupósti kl. 11:04 sama dag og var hún auglýst á vefsíðu Landsbankans 7. október 2008. Ekki var opnað fyrir innlausnir hlutdeildarskírteina hjá stefnda 6. október 2008. Síðar sama dag ávarpaði forsætisráðherra þjóðina í beinni útsendingu og gerði grein fyrir alvarlegri stöðu íslensks efnahagslífs. Boðaði forsætisráðherra að sett yrðu neyðarlög sem hefðu það að markmiði að verja innlendan hluta fjármálastarfseminnar í landinu og tryggja innlán á Íslandi umfram aðrar kröfur á bankana. Til að ná þessu markmiði voru innlán gerð að forgangskröfum við gjaldþrot fjármálafyrirtækja. Stefnandi kveðst, í ljósi yfirlýsinga ríkisstjórnarinnar og vegna þeirrar óvissu sem ríkti um stöðu íslensku bankanna, hafa tekið þá ákvörðun að innleysa alla eign sína í peningamarkaðssjóði Landsbankans og leggja inn á innstæðureikning. Kveðst stefnandi hafa sent beiðni um innlausn kl. 9:47 hinn 6. október 2008 til Landsbanka Íslands hf. Kveðst stefnandi síðan sama dag kl. 15:52 hafa fengið tölvupóst frá starfsmanni Landsbanka Íslands hf., þar sem upplýst hafi verið að viðskipti væru opin með fjármálagerninginn í Kauphöllinni og að innlausn hefði verið framkvæmd. Tölvupóstinum hafi fylgt bráðabirgðakvittun og að skv. henni hafi innlausnarvirði hlutdeildarskírteina stefnanda verið 275.551.885 kr. þegar innlausnin hafi verið framkvæmd. Þann 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða, þ. á m. stefnda, Landsvaka hf., að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og að greiða skyldi sjóðsfélögum út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt. Í ljósi þeirra tilmæla ákvað stefndi og Landsbanki Íslands hf. að selja allar eignir peningamarkaðssjóðsins og slíta honum í framhaldinu. Fékk stefnandi í kjölfar lokunarinnar greiddar 192.784.032 kr. hinn 28. október 2008 sem voru 68,8% í samræmi við útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK. Með bréfi, dagsettu 12. janúar 2009, beindi lögmaður stefnanda því til stefnda, Landsvaka, og Landsbanka Íslands hf., að staðin yrðu skil á hinum vangoldna mismun á innlausnarvirði hlutdeildarskírteina stefnanda, þegar innlausn fór fram og þeirri fjárhæð sem hann fékk greidda þann 28. október 2008, eða 82.767.853 kr. að viðbættum dráttarvöxtum. Stefndi og Landsbanki Íslands hf. hafa í engu sinnt kröfum stefnanda og hefur hann því höfðað mál þetta á hendur stefnda til heimtu kröfu sinnar. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfu sína á almennum reglum íslensks samninga- og kröfuréttar og byggir á því að stefnda sé skylt að greiða stefnanda umkrafða stefnufjárhæð á grundvelli samningsskuldbindingar og lagaskyldu. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vanefnt samning þann er stofnaðist þegar stefnandi festi kaup á hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóði stefnda. Um réttarsamband stefnanda og stefnda og skyldur stefnda vegna hlutdeildarskírteina stefnanda í Peningamarkaðssjóði Landsbankans ISK gilda lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Þar sem um fjárfestingarsjóð sé að ræða gilda reglur III. kafla laganna um innlausn á bréfum sjóðsins. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laganna sé heimild til að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum bundin ströngum skilyrðum. Í fyrsta lagi þurfi að vera ákvæði í reglum sjóðsins sem heimili innlausn. Í öðru lagi þurfi frestunin að vera almenn og taka til allra hlutdeildarskírteina. Í þriðja lagi verði sérstakar ástæður að mæla með frestun. Í fjórða lagi verði frestun að vera vegna þess að hagsmunir eigenda hlutdeildarskírteina krefjist þess. Í fimmta lagi verði að tilkynna Fjármálaeftirlitinu um frestunina og í sjötta lagi skuli frestun innlausnar auglýst opinberlega. Stefnandi byggir á því að heimildir til að fresta innlausn beri að skýra þröngt sem undantekningar frá þeirri meginreglu sem birtist í 1. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2004. Þá hafi hvílt á stefnda sú skylda samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti að leita allra leiða til að tryggja bestu mögulega niðurstöðu fyrir stefnanda, m.a. með tilliti til hraða, svo og að gera ráðstafanir sem miðuðu að sanngjarnri og skjótri framkvæmd fyrirmæla sóknaraðila. Þá hafi stefnda enn fremur verið skylt að gera ráðstafanir sem miðuðu að sanngjarnri og skjótri framkvæmd fyrirmæla sóknaraðila á grundvelli 1. mgr. 19. gr. laganna. Í 10. gr. reglna sjóðsins komi fram að stefndi sé skuldbundinn til að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á því kaupgengi, sem gildi á innlausnardegi. Enn fremur að viðskiptin skuli fara fram samdægurs berist ósk um þau fyrir kl. 16:00. Í ákvæðinu sé frestun innlausnar bundin sambærilegum skilyrðum og samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 sem grein sé gerð fyrir að framan. Þá komi fram í útboðslýsingu fyrir Peningabréf Landsbankans ISK að stefndi sé skuldbundinn til að innleysa bréf í sjóðnum að kröfu eiganda á kaupgengi sem gildi á innlausnardegi. Enn fremur sé frestun á innlausn bundin sambærilegum skilyrðum og samkvæmt 10. gr. reglna sjóðsins og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003. Stefnandi byggir á því að beiðni hans um innlausn hafi borist áður en ákvörðun var tekin um frestun á innlausn bréfa í Peningabréfum Landsbankans ISK. Beiðni stefnanda um innlausn sé ákvöð og hafi hún því skuldbundið stefnda frá þeim tíma er hún barst honum. Þar sem beiðnin hafi borist fyrir kl. 16:00, á tíma þegar frestun innlausnar hafði ekki verið ákveðin, hvað þá réttilega tilkynnt og auglýst, hafi stefndi verið skuldbundinn til að leysa til sín hlutdeildarskírteinin á kaupgengi sem gilti þann dag. Leiðir sú skuldbinding af lögum, útboðslýsingu stefnda og reglum stefnda sjálfs. Stefnandi hafi enn fremur fengið staðfestingu á því að innlausnin hefði verið framkvæmd og að kauphöllin hefði móttekið beiðnina. Stefndi hafi enga heimild haft til að draga uppgjör viðskiptanna fram yfir 6. október 2008 og því síður til að greiða stefnanda lægra innlausnarverð en gilti þann dag. Stefnandi byggir á því að þar sem tilkynning á heimasíðu geti ekki talist opinber auglýsing hafi stefndi í raun aldrei réttilega birt tilkynningu um frestun innlausnar og aldrei fylgt réttri málsmeðferð. Því hafi frestun á innlausn aldrei verið heimil og stefndi skuldbundinn til að greiða stefnanda innlausnarverð hlutdeildarskírteina hans þann 6. október 2008. Sé ekki fallist á það byggir stefnandi á því að stefndi hafi í öllu falli ekki tilkynnt frestun innlausnar á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK með opinberri auglýsingu fyrr en í allra fyrsta lagi þann 7. október 2008, en þá hafi tilkynning um frestun verið birt á heimasíðu Landsbankans. Þá hafi verið liðinn rúmur sólarhringur frá beiðni stefnanda um innlausn og sé stefnda því skylt að greiða stefnanda innlausnarverð 6. október 2008. Stefnandi byggir enn fremur á því að þegar metnar séu þær skyldur sem á stefnda hvíldu og lagaákvæði um þær skýrð verði að hafa hliðsjón af meginreglum 5. gr. laga nr. 108/2007, 19. gr. laga nr. 30/2003 og 19. gr. laga nr. 161/2002. Með hliðsjón af öllu framangreindu byggir stefnandi á því að á stefnda hafi hvílt lögbundin og samningsbundin skylda til að greiða honum það innlausnarverð fyrir hlutdeildarskírteini sín sem fram kom á bráðabirgðakvittun þeirri sem stefnanda var send þann 6. október 2008. Sundurliðun stefnukröfu Með vísan til framangreinds hafi stefnda verið skylt að greiða stefnanda 275.551.885 kr. þann 6. október 2008. Engin greiðsla barst fyrr en 28. október 2008 en þá greiddi stefndi stefnanda 192.784.032 kr. Eigi stefnandi því kröfu til dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/ 2001 um vexti og verðtryggingu af 275.551.885 krónum frá 6. október 2008 til 28. október 2008 er innborgun stefnda barst. Þá eigi stefnandi kröfu til greiðslu á mismuninum á innlausnarverði hlutdeildarskírteina sinna og innborgun, þ.e. 82.767.853 kr. með dráttarvöxtum frá 28. október til greiðsludags. Stefnandi vísar, kröfum sínum til stuðnings, m.a. til meginreglna íslensks samningaréttar, m.a. um skuldbindingargildi samninga og réttaráhrif ákvaða og til meginreglna íslensks kröfuréttar, m.a. um stofnun greiðsluskyldu og áhrif greiðsluáskorunar. Þá byggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, einkum 53. gr. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 129. gr., sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir dómkröfum, öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda, og telur að engin þeirra eigi að leiða til þess að dómkröfur hans verði teknar til greina. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að framlögð tölvupóstsamskiptin séu rétt. Staðfesting Landsbankans beri með sér að beiðni stefnanda um innlausn hafi komið fram 6. október 2008 kl. 15:50:36 en ekki 9:47 eins og stefnandi haldi fram. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að tölvupóstur Berglindar Gunnarsdóttur kl. 9:47 verði að skoðast sem fyrirspurn, þar sem spurt sé um stofnun reiknings sem peningarnir eigi að fara inn á. Skýr ósk um innlausn hafi fyrst komið fram síðar sama dag. Þá séu svör Sæunnar Klemenzdóttur, starfsmanns Landsbanka Íslands, á þann veg að þau verði að skilja þannig að hún sé aðeins búin að setja inn pöntun fyrir stefnanda, en greiðslan verði ekki fyrr en daginn eftir þar sem sjóðurinn sé lokaður fyrir innlausnir þann 6. október 2008. Hún virðist vita að það sé lokað fyrir innlausnir þann 6. október og í orðum hennar felist að beiðnin fari eingöngu í biðpantanakerfið fyrir innlausnir og verði afgreidd næst þegar sjóðurinn opni, sem hún virðist halda að verði morguninn eftir, þ.e. 7. október. Ekkert gengi hafði verið gefið út mánudagsmorguninn 6. október 2008 svo engin vissa hafi verið um hvaða gengi yrði á sjóðnum næsta opnunardag og því ekki um neitt loforð um innlausnarupphæð að ræða. Sama regla sé enn viðhöfð við innlausnir. Ef viðskiptavinur hringi og biðji um innlausn sé hægt að fá bráðabirgðakvittun þar sem rétt gengi komi ekki fram þar sem nýtt gengi reiknist í dagslok og það sé notað næsta dag til uppgjörs. Því sé alfarið mótmælt að frestun innlausnar á hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóðnum hafi ekki tekið gildi þegar fyrirmæli stefnanda um innlausn á að hafa borist starfsmanni Landsbanka Íslands hf. Stefnandi byggir aðalkröfu sína í meginatriðum á skýringu á 53. gr. laga nr. 30/2004 sem fjallar um innlausn fjárfestingarsjóða. Ákvæði 2. mgr. 53. gr. laganna sé svohljóðandi: Þrátt fyrir 1. mgr. er fjárfestingarsjóðum heimilt samkvæmt ákvæðum reglna sjóðsins að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Frestun skal vera almenn og taka til allra hlutdeildarskírteina og verður einungis beitt mæli sérstakar ástæður með því og hagsmunir eigenda hlutdeildarskírteina krefjist. Frestun á innlausn skal þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu. Jafnframt skal frestun auglýst opinberlega. (Undirstrikun lögmanns stefnda). Eins og sjá megi af hinum undirstrikaða texta sé ljóst að túlkun stefnanda leiði ekki af orðalagi ákvæðisins. Þar segi í fyrsta lagi að frestun á innlausn skuli þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu. Sé þetta skýrt samkvæmt orðanna hljóðan sé ljóst að þetta þýði að tilkynna skuli um frestunina þegar eftir að ákvörðun um hana hafi verið tekin. Hefði tilkynning um töku ákvörðunar átt að vera gildisskilyrði fyrir réttaráhrifum ákvörðunarinnar eins og stefnandi virðist halda fram, hefði löggjafanum verið í lófa lagið að taka slíkt fram í ákvæðinu, eða greinargerð, en hvergi sé þar að finna ummæli í þessa átt. Í öðru lagi segir í 2. mgr. 53. gr. að „jafnframt [skuli] frestun auglýst opinberlega“. Af þessu orðalagi vilji stefnandi leiða það gildisskilyrði ákvörðunar um frestun að hún þurfi áður að hafa verið auglýst opinberlega. Túlkun sem þessi, sem víki svo langt frá lagatextanum eins og hann verði skýrður samkvæmt orðanna hljóðan, yrði að eiga sér skýra stoð í lögskýringargögnum til að hægt væri að byggja á henni. Hvergi komi fram í greinargerð með lögunum eða fyrirrennara þeirra að túlka eigi ákvæðið á þennan hátt. Stefndi telur því augljóst að fylgja eigi lagatextanum, sem leggi einungis þá skyldu á sjóði að auglýsa frestun opinberlega. Sömu rök eigi hér jafnframt við um tilkynningu til Fjármálaeftirlitsins, þ.e. að löggjafinn hefði þurft að taka það fram í ákvæðinu, eða a.m.k. í greinargerð, ef opinber auglýsing fyrirfram væri gildisskilyrði ákvörðunar um frestun. Til stuðnings framangreindri túlkun sinni á ákvæði 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 hefur stefnandi m.a. vísað til þess að ákvæðið feli í sér undantekningarreglu sem samkvæmt reglum um túlkun laga skuli túlka þröngt. Rétt sé að almennt sé viðurkennd sú lögskýringarregla að undantekningarreglur skuli að jafnaði túlka þröngt. Í tilviki 2. mgr. 53. gr. myndi sú túlkun hins vegar leiða til þess að frestun innlausnar yrði einungis heimiluð þegar ákvæðið ætti ótvírætt við og þannig færri tilvik felld undir regluna heldur en ef ákvæðið væri túlkað rúmt. Hins vegar sé ekki hægt að halda því fram, að sú staðreynd að almennt skuli túlka undantekningarreglur þröngt eigi að leiða til þess að bæta eigi nýjum gildisskilyrðum við lagaákvæði, sem á engan hátt verði skilið á þann hátt samkvæmt orðanna hljóðan. Ákvæði laga nr. 30/2003 um innlausn hlutdeildarskírteina byggist á því sjónarmiði að rekstraraðila sjóðs verði skapaðar aðstæður til að tryggja jafnræði hlutdeildarskírteinishafa. Þannig geti stjórnendur sjóðs ákveðið við sérstakar aðstæður að stöðva innlausn svo ákveðinn hluti hlutdeildarskírteinishafa hagnist ekki á kostnað þeirra sem eftir sitja, ef t.d. verð á eignum sjóðs hrynur af einhverjum ástæðum. Frestuninni sem slíkri sé ætlað að tryggja rétt allra hlutdeildarskírteinishafa og því sé sjóðum gert kleift að bregðast skjótt við þegar aðstæður á markaði breytast. Með vísan til framangreinds telur stefndi ljóst að ákvörðun um frestun innlausnar samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003 taki gildi um leið og ákvörðunin hafi verið tekin á lögmætan hátt af réttum aðilum samkvæmt reglum þess sjóðs sem í hlut eigi hverju sinni. Sjóðnum beri síðan eftirfarandi skylda til að tilkynna ákvörðunina til FME og auglýsa hana opinberlega. Með vísan til þessa sé ljóst að ákvörðun um frestun innlausnar í því tilviki sem hér sé til úrlausnar hafi átti sér stað á fundi stjórnar Landsvaka hf. milli kl. 9:30 og 10:00 þann 6. október 2008. Þó það sé ekki aðalatriði málsins heldur stefndi því fram að ákvörðun um lokun hafi verið tekin fyrir kl. 9:47 þann 6. október 2008. Aðalatriðið sé að sjóðurinn hafi aldrei verið opnaður í kjölfar fundarins og því ekki verið hægt að afgreiða ósk stefnanda um innlausn, hvenær svo sem hún teljist hafa borist. Þá hafi FME verið tilkynnt um ákvörðunina einungis klukkustund síðar eða klukkan 11:04 sama dag. Verði að telja ljóst að sú framkvæmd hljóti að uppfylla skyldu sjóðsins samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laganna, þ.e. um að frestun á innlausn skuli þegar tilkynnt Fjármálaeftirlitinu. Þá hafi frestunin verið auglýst opinberlega klukkan 14:03 sama dag, en sú framkvæmd uppfylli augljóslega þá skyldu að frestun skuli auglýst opinberlega, sbr. 2. mgr. 53. gr. laganna. Í 1. ml. 1. mgr. 53. gr. laganna sé kveðið á um innlausnarskyldu fjárfestingarsjóða, en ákvæðið sé svohljóðandi: Hlutdeildarskírteini fjárfestingarsjóða samkvæmt þessum kafla eru innlausnarskyld. Um innlausn fjárfestingarsjóða fer samkvæmt reglum sjóðs. Samkvæmt þessu sé ljóst að sjóðum sé undir venjulegum kringumstæðum skylt að framkvæma innlausn að kröfu hlutdeildarskírteinishafa. Hins vegar sé ekki nánar mælt fyrir um það í ákvæðinu á hvaða tímamarki innlausnin skuli fara fram eða hversu langan frest sjóðurinn hafi til að framkvæma innlausnina, heldur sé í þeim efnum vísað til reglna viðkomandi sjóðs. Í 10. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK segir: Fyrir endanlegan gjalddaga hlutdeildarskírteina er Landsvaki hf. skuldbundinn til að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á því kaupgengi, sem gildir á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar um. Viðskipti með hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK fara fram samdægurs berist ósk um viðskipti fyrir kl. 16.00. Með vísan til hins tilvitnaða ákvæðis sé Landsvaka hf. skylt að verða við kröfu um innlausn samdægurs að því tilskildu að óskin berist fyrir klukkan 16:00. Þar sem ósk stefnanda gæti í fyrsta mögulega lagi hafa borist starfsmanni Landsbanka Íslands klukkan 9:47. þann 6. október 2008 hefði stefnda samkvæmt framansögðu borið að framkvæma innlausn samdægurs, þ.e. þann dag, ef opnað hefði verið fyrir viðskipti þann daginn. Það hafi hins vegar ekki verið gert áður en sjóðnum var lokað en stefnda hafi engin skylda borið til að gera það þá þegar. Stefnandi geti því með engu móti reist neinskonar kröfu á hendur stefnda á þessum grundvelli. Með vísan til þessa verði því ekki talið óeðlilegt eða gáleysislegt af hálfu stefnda að hafa ekki verið búinn að framkvæma innlausnina á meðan á framangreindum fundi stóð klukkan 9:47, enda hafði þá ekki enn verið opnað fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini hjá stefnda. Opnað hafi verið fyrir viðskipti með peningabréf kl. 10:00 á hverjum morgni en það hafði , eins og fyrr segir, aldrei verið gert mánudaginn 6. október 2008. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst að framferði starfsmanna stefnda sem að framan sé rakið hafi verið í samræmi við reglur 53. gr. laga nr. 30/2003 og 10. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK. Beri af þessum sökum að hafna kröfu stefnanda. Auk þess geti stefndi Landsvaki hf. aldrei borið ábyrgð á athöfnum eða ákvörðunum starfsmanna Landsbanka Íslands hf., hvorki á grundvelli samninga- eða kröfuréttarins eða annarra réttarreglna. Vakin sé athygli á því að kröfugerð stefnanda sé á engan hátt byggð á sakarreglunni eða öðrum reglum skaðabótaréttarins. Því komi það ekki til álita í máli þessu að byggja niðurstöðuna á því að skaðabótaábyrgð verði að einhverju leyti rakin til háttsemi Landsbanka Íslands hf. eða starfsmanna hans. Stefnandi hafi ekki haldið fram málsástæðum eða leitt líkur að því að háttsemi starfsmanns Landsbanka Íslands hf. leiði til sjálfstæðrar ábyrgðar stefnda Landsvaka hf. Bráðabirgðakvittun sú sem lögð sé fram í málinu hafi enga sérstaka þýðingu í málinu og geti undir engum kringumstæðum bundið stefnda. Í fyrsta lagi sé útgáfa kvittunarinnar á ábyrgð Landsbanka Íslands hf. Í öðru lagi beri hún það aðeins með sér að pöntun hafi verið skráð og móttekin þann 6. október 2008 kl. 15:50:36. Af tölvupósti Berglindar Gunnarsdóttur hinn 7. október 2008 sé ljóst að stefnandi hafi verið í fullum vafa um hvort innlausnin hefði gengið eftir eða ekki þar sem hún spyrji „Hefur þú einhverja hugmynd um hvað verður um peninga okkar?“ Með vísan til alls framangreinds sé á því byggt að sýkna beri Landsvaka hf. af kröfum stefnanda. Kröfur stefnda styðjist við lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 og lög um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá byggir stefndi á stjórnvaldsfyrirmælum byggðum á lögum, en einkum stjórnvaldsfyrirmælum og ákvörðunum sem teknar voru af Fjármálaeftirlitinu. Stefnandi haldi því fram í stefnunni að hann hafi ítrekað sent stefnda erindi áður en mál þetta var höfðað. Skorað sé á stefnanda að leggja þessi erindi fram. Niðurstaða Eins og fram er komið átti stefndi hinn 6. október 2008 hlutdeildarskírteini að nafnvirði 8.908.277,45 kr. í fjárfestingarsjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK. Rekstrarfélag sjóðsins og útgefandi hlutdeildarskírteina í honum var stefndi Landsvaki hf. en Landsbanki Íslands hafði vörslur og umsjón með eignum sjóðsins í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Með tölvupósti kl. 9:47 hinn 6. október 2008 óskaði stefnandi eftir innlausn á hlutdeildarskírteinum sínum í fjárfestingarsjóðnum. Samkvæmt bráðabirgðakvittun frá starfsmanni Landsbankans sama dag er pöntun skráð kl. 15:50:36. Að morgni 6. október 2008 kunngerði Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun sína að stöðva tímabundið viðskipti með alla fjármálagerninga sem gefnir höfðu verið út af helstu fjármálafyrirtækjum landsins og teknir höfðu verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Á stjórnarfundi hjá stefnda sem haldinn var að morgni sama dags kl. 9:30 og lauk kl. 10:00 var tekin ákvörðun um að loka fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini sjóða sem áttu bréf á þau fjármálafyrirtæki sem fjármálaeftirlitið hafði lokað fyrir viðskipti með. Var þar meðal annars um að ræða alla peningamarkaðssjóði stefnda. Tekið er fram í fundargerð að lokun fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini sé gerð með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa að leiðarljósi og til að tryggja jafnræði þeirra. Stefnandi byggir á því að beiðni hans um innlausn hafi borist áður en ákvörðun var tekin um frestun á innlausn bréfa í Peningabréfum Landsbankans ISK. Beiðni stefnanda um innlausn sé ákvöð og hafi skuldbundið stefnda frá þeim tíma er hún barst honum. Samkvæmt 10. gr. reglna fyrir sjóðinn er stefndi skuldbundinn til að innleysa hlutdeildarskírteini að kröfu eiganda á því kaupgengi, sem gildir á innlausnardegi í samræmi við ákvæði laga og reglna þar um. Viðskipti með hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK fara fram samdægurs berist ósk um viðskipti fyrir kl. 16:00. Landsvaka hf. er þó heimilt undir sérstökum kringumstæðum að fresta innlausn hlutdeildarskírteina, eins og fram kemur í 2. mgr. 10. gr. reglnanna, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003. Slík frestun skal þegar kynnt Fjármálaeftirliti og enn fremur auglýst opinberlega. Fyrir liggur að stefndi tilkynnti Fjármálaeftirlitinu um það með tölvupósti kl. 11:04 sama dag að ákvörðun hefði verið tekin um að stöðva tímabundið viðskipti með hlutdeildarskírteini í sjóðum stefnda sem ættu fjármálagerninga útgefna af þeim fjármálastofnunum sem lokað hafði verið fyrir viðskipti með. Þá var frestun á viðskiptum með sjóði Landsvaka auglýst opinberlega samdægurs og á heimasíðu Landsbankans 7. október 2008. Telja verður að þær sérstöku aðstæður hafi verið til staðar á fjármálamarkaði hinn 6. október 2008 að stefnda hafi verið heimilt að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. reglna fyrir sjóðinn Peningabréf Landsbankans og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003. Skiptir þá ekki máli hvenær dags beiðni stefnanda um innlausn barst enda liggur fyrir að ekki var opnað fyrir innlausnir hlutdeildarskírteina hjá stefnda þann dag eða síðar. Þá liggur fyrir að frestunin var auglýst opinberlega og verður því talið að stefnandi sé bundinn af henni. Samkvæmt framansögðu var stefnda ekki skylt að innleysa hlutdeildarskírteini í sjóðnum að kröfu stefnanda miðað við kaupgengi umræddan dag. Ákvæði 5. gr. laga nr. 108/2007, 19. gr. laga nr. 30/2003 og 19. gr. laga nr. 161/2002, sem stefnandi vísar sérstaklega til, eru ekki þeirri niðurstöðu til fyrirstöðu. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsvaki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hjartaverndar ses., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 497/1999
|
Kærumál EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
Fallist var á þá kröfu stefnda í einkamáli að óskað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um hvort tiltekin atriði í íslenskri löggjöf stæðust ákvæði samningsins um hið Evrópska efnahgassvæði. Á hinn bóginn var talið að þær spurningar sem héraðsdómur leitaði ráðgefandi álits um, hlytu að taka mið hlutverkaskiptingu milli þess dómstóls og íslenskra dómstóla. Því var það ekki talið hafa þýðingu fyrir efni málsins að spyrja EFTA-dómstólinn um þau atriði málsins sem féllu utan túlkunar samningsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 1999, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á nánar tilgreindum ákvæðum samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sem haldið er fram að tengist málarekstri aðilanna fyrir héraðsdómi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 laga um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. I. Í máli þessu krefur sóknaraðili varnaraðila um svonefnt ríkisábyrgðargjald. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 37/1961 um ríkisábyrgðir, svo sem henni var breytt með lögum nr. 65/1988, skyldu bankar, lánasjóðir, lánastofnanir, fyrirtæki og aðrir þeir aðilar, sem lögum samkvæmt nytu ábyrgðar ríkissjóðs, hvort sem hún byggðist á eignaraðild ríkissjóðs eða öðru, greiða ábyrgðargjald til ríkissjóðs af skuldbindingum sínum gagnvart erlendum aðilum. Ábyrgðargjald þetta skyldi greiða ársfjórðungslega og nam það 0,0625% af höfuðstóli gjaldskyldra skuldbindinga eins og hann var að meðaltali á hverju gjaldtímabili. Ný lög um ríkisábyrgðir nr. 121/1997 tóku gildi 1. janúar 1998. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. skyldi ábyrgðargjaldið eftir sem áður nema 0,0625% á ársfjórðungi af höfuðstóli gjaldskyldra erlendra skuldbindinga en einnig var heimilað að taka 0,0375% ábyrgðargjald á ársfjórðungi af höfðuðstóli gjaldskyldra innlendra skuldbindinga. Var gerð breyting á frumvarpi að lögum þessum í meðförum Alþingis, en samkvæmt frumvarpinu eins og það var lagt fram skyldi ábyrgðargjald nema 0,0625% af öllum gjaldskyldum skuldbindingum, erlendum sem innlendum. II. Sá ágreiningur aðila sem hér skiptir máli varðar þá málsástæðu varnaraðila að óheimilt sé samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið (EES-samningnum), en meginmál hans hefur lagagildi hér á landi samkvæmt 2. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, að gera lántakendum sem njóta ríkisábyrgðar að greiða hærra ríkisábyrgðargjald af skuldbindingum gagnvart lánveitendum á Evrópska efnahagssvæðinu utan Íslands heldur en af skuldbindingum við innlenda aðila. Vísar hann í því sambandi til 4. gr., 40. gr., 1. mgr. 42. gr. og 1. mgr. 61. gr. samningsins. Fallast ber á það með héraðsdómi að ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins um þetta atriði geti orðið til þess að varpa skýrara ljósi á ágreiningsefni aðila og geti haft þýðingu fyrir úrslit málsins eins og það hefur verið lagt fyrir héraðsdóm. Spurningar þær sem héraðsdómur leggur fyrir EFTA-dómstólinn hljóta þó að taka mið af hlutverkaskiptingu milli þess dómstóls og íslenskra dómstóla. Það leiðir af 1. mgr. 34. gr. samnings milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994, að hlutverk EFTA-dómstólsins er að skýra EES-samninginn. Íslenskir dómstólar fara hins vegar með sönnunarfærslu um staðreyndir máls, skýringu innlends réttar og beitingu EES-samningsins að íslenskum lögum. Að þessu virtu verður ekki litið svo á að það hafi þýðingu fyrir úrslit málsins að spurningar í liðum 2 og 3 verði bornar upp við EFTA-dómstólinn. Staðfesta ber aftur á móti að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þeim atriðum sem getið er um í lið 1 í niðurstöðu héraðsdóms á þann veg sem nánar greinir í dómsorði. Rétt þykir að aðilar beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Leita ber ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á eftirfarandi: Er það samrýmanlegt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 4., 40., 42. og 61. gr. hans, að í landslögum ríkis sem aðild á að samningnum sé kveðið á um: a. Að lántakandi sem nýtur ábyrgðar ríkissjóðs skuli greiða ábyrgðargjald af lánum sem hann tekur hjá aðilum í öðrum aðildarríkjum samningsins en ekki af lánum sem hann tekur hjá innlendum aðilum? b. Að lántakandi sem nýtur ábyrgðar ríkissjóðs skuli greiða hærra ábyrgðargjald af lánum sem hann tekur hjá aðilum í öðrum aðildarríkjum samningsins en af lánum sem hann tekur hjá innlendum aðilum? Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 209/2005
|
Skip Veðsetning Vátryggingarsamningur
|
Ú, útgerðarfélag fiskiskipsins B tók húftryggingu fyrir skipið hjá T í september 1999. Í upphafi árs 2000 var allt hlutafé í Ú selt til S og létu forsvarsmenn Ú jafnframt af trúnaðarstörfum fyrir félagið, en eina eign þess var fiskiskipið B ásamt búnaði, aflahlutdeild og aflamarki. Skömmu síðar fórst skipið. Með dómi Hæstaréttar í október 2003 var T sýknað af kröfu S um greiðslu húftryggingafjárhæðar skipsins, þar sem skipið hefði verið sett undir aðra útgerðarstjórn án samþykkis T, og tryggingin því verið fallin út gildi þegar skipið fórst samkvæmt tryggingarskilmálum. SV, sem átti veð í skipinu, taldi að T bæri þrátt fyrir þetta ábyrgð á greiðslu veðkrafnanna að svo miklu leyti sem þær rúmuðust innan verðmætis húftryggingarinnar. T var sýknað af kröfu SV, enda væri T ekki aðili að þeim veðskjölum sem um ræddi í málinu og því á engan hátt bundinn af ákvæðum þeirra, m.a. um skyldu til viðhalds veðandlagsins og vátryggingar þess. Þá þóttu engin rök fyrir því að túlka ætti tryggingarskilmála SV í hag, en í þeim var sérstaklega tekið fram að veðhafi öðlaðist ekki meiri rétt gagnvart tryggingafélaginu en eigandinn.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. maí 2005 og var áfrýjunarstefna gefin út þan dag með vísan til 3. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 36. gr. laga nr. 15/1998. Hann krefst þess að viðurkenndur verði skaðabótaréttur sinn vegna veðkrafna á hendur útgerðarfélagi Bjarma ehf., er tryggðar hafi verið með veði í Bjarma VE 66, skipaskrárnúmer 1103, sem fórst 23. febrúar 2002, enda standi kröfurnar þannig í veðröð að þær eigi að greiðast af húftryggingarverðmæti skipsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sparisjóður Vestmannaeyja, greiði stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2005. I Mál þetta sem dómtekið var 27. janúar 2005 var höfðað 25. júní 2004. Stefnandi er Sparisjóður Vestmannaeyja, kt. 610269-5839, Bárustíg 15, Vestmannaeyjum en stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-5839, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að viðurkenndur verði skaðabótaréttur hans á hendur stefnda vegna veðkrafna hans á hendur Útgerðarfélagi Bjarma ehf. sem tryggðar eru með veði í Bjarma VE 66, skipaskrárnúmer 1103, sem fórst 23. febrúar 2002, enda standi kröfurnar þannig í veðröð að þær eigi að greiðast af húftryggingarverðmæti skipsins. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og að honum verði dæmdur málskostnaður. II Málavextir eru þeir að 30. september 1999 tók Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. húftryggingu hjá stefnda fyrir fiskiskipið Bjarma VE 66, sem þá hét Otur EA 162. Vátryggingin var svo endurnýjuð árlega og seinast 1. janúar 2002. Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. veðsetti stefnanda skipið vegna tveggja veðskuldabréfa, öðru dagsettu 23. september 1999 að fjárhæð JPY 14.500.000 eða jafnvirði þess í íslenskum krónum og hinu dagsettu 21. febrúar 2000 að fjárhæð 2.000.000 króna. Þá var stefnanda enn fremur veðsett skipið vegna tryggingabréfs 21. janúar 2001 allt að fjárhæð 600.000 krónur. Hvíla framangreind bréf á 2. 3. og 4. veðrétti skipsins og í þeim öllum eru ákvæði um að veðandlagið skuli vera húftryggt. Þann 6. febrúar 2002 rituðu þáverandi eigendur Útgerðarfélagsins Bjarma ehf., Davíð Þór Einarsson og María Pétursdóttir, persónulega og sem stjórnarmenn í félaginu, undir kaupsamning og afsal við Skeglu ehf. sem þannig keypti af þeim allt hlutafé í Útgerðarfélagi Bjarma ehf. Kom fram í þessum samningi að eina eign Útgerðarfélagsins Bjarma ehf. væri skipið Bjarmi ásamt öllum búnaði sem því fylgdi, svo og aflahlutdeild og aflamark. Sama dag lét Davíð Þór Einarsson af trúnaðarstörfum hjá útgerðarfélaginu en hann hafði fram að því stýrt útgerð skipsins. Hvorki stefnanda né stefnda var tilkynnt um þessar ráðstafanir. Þann 23. febrúar 2002 sökk Bjarmi VE 66 vestur af Vestmannaeyjum er skipið var á leið til Grindavíkur og fórust tveir af fjögurra manna áhöfn með skipinu. Skömmu eftir að skipið fórst kröfðust eigendur Bjarma þess að fá húftryggingarfjárhæð skipsins greidda en stefndi hafnaði greiðsluskyldu sinni á þeim forsendum að tryggingin hefði verið fallin úr gildi þegar skipið fórst. Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. höfðaði í kjölfarið mál á hendur stefnda til greiðslu vátryggingafjárins. Með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 23. október 2003 í máli nr. 157/2003 var stefndi sýknaður af kröfum útgerðarinnar um greiðslu húftryggingarfjárhæðarinnar með vísan til greinar 28.1 í tryggingaskilmálum stefnda þar sem skipið hefði verið sett undir aðra útgerðarstjórn og þar sem samþykkis stefnda hefði ekki verið aflað fyrir því að húftrygging skipsins yrði látin standa óröskuð hafi tryggingin fallið úr gildi 6. febrúar 2002. Stefnandi telur, þrátt fyrir ofangreinda niðurstöðu Hæstaréttar, að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum, og að stefnandi sem veðhafi eigi kröfu í húftryggingarverðmæti skipsins að svo miklu leyti sem veðkröfur hans rúmist innan þess. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að þrátt fyrir að stefndi hafi verið sýknaður af bótakröfu Útgerðarfélags Bjarma ehf. vegna húftryggingarverðmætis Bjarma VE 66 beri stefndi engu að síður ábyrgð á greiðslu þeirra veðkrafna stefnanda sem á skipinu hvíli að svo miklu leyti sem þær rúmist innan húftryggingarverðmætis skipsins. Við uppgjör húftryggingarverðmætis þegar skip farist sé það ævinlega greitt til veðhafanna í samræmi við veðröð enda tryggingin oft beinlínis tekin þeim til hagsbóta. Hafi stefnandi veitt Útgerðarfélaginu Bjarma ehf. lán með veði í skipinu með þeim skilmálum að skipið væri jafnan húftryggt. Sé í veðbréfum ákvæði þess efnis að veðþola sé skylt að halda hinni veðsettu eign við og hafa hana jafnan vátryggða fyrir eldsvoða eða tjóni, en veðrétturinn nái einnig til tryggingabóta, ef eignin brenni eða farist svo og til allra bóta er veðþola kunni að berast vegna þess að hin veðsetta eign skemmist eða eyðileggist. Þá sé veðþola skylt að láta veðhafa í té hvenær sem hann krefjist skilríki fyrir því að hin veðsetta eign sé tryggð. Að öðrum kosti sé veðhafa heimilt að vátryggja hana á kostnað veðþola. Hafi sú breyting sem orðið hafi á eignarhaldi útgerðarfélagsins Bjarma ekki verið tilkynnt stefnanda og hafi hann hvorki vitað nokkuð um hana né getað ráðið nokkru um útgerðarstjórn skipsins og hafi stefnandi því verið grandlaus um þær breytingar sem leitt hafi til þess að stefndi var sýknaður af bótakröfu Útgerðarfélagsins Bjarma ehf. Hafi hann staðið í þeirri trú að skipið væri húftryggt og að tryggingin myndi standa til tryggingar áhvílandi veðskuldum ef skipið færist. Telur stefnandi að stefnda, sem sérfræðingi í sölu húftrygginga til fiskiskipa, hafi borið sérstök skylda um vönduð vinnubrögð og hafi honum ekki átt að dyljast að veðhafar litu þannig á að húftryggingin væri í fullu gildi þar til þeir hafi fengið tilkynningu frá stefnda um að tryggingin myndi falla úr gildi innan tiltekins frests. Beri að túlka tryggingarskilmála að þessu leyti stefnanda í hag í þá veru að stefnanda gefist kostur á að bregðast við ef brottfall tryggingar sé yfirvofandi. Það að stefndi hafi verið grandlaus um breytingu á útgerðarstjórn skipsins geti ekki átt að leiða til þess að stefnandi eigi í stað stefnda, fyrirvaralaust, að sitja uppi með alla áhættu af því að veðandlagið færist. Stefnanda hafi verið ómögulegt að átta sig á eigendaskiptum á hlutum í útgerðarfélaginu og sé út frá réttaröryggissjónarmiðum ótækt annað en áhættan hvíli fremur á tryggingafélaginu en þeim. Hefði stefnandi hringt í stefnda daginn áður en skipið fórst og spurst fyrir um tryggingu veðandlagsins hefði hann örugglega fengið þær upplýsingar að skipið væri húftryggt. Telur stefnandi að þeir skilmálar í vátryggingaskilmálum skipsins sem sýknudómur Hæstaréttar byggi á og fjalli um sviptingu bótaréttar eiganda skipsins geti ekki átt að ná til stefnanda sem hafi talið veðandlagið fulltryggt og hafi hvorki vitað né mátt vita að tryggingavernd þeirra væri í hættu. Kveðst stefnandi byggja á því að niðurstaða Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nái aðeins til útgerðarfélagsins sjálfs en ekki til þess að svipta stefnanda bótarétti sínum og beri stefnda að greiða veðhöfum bætur í samræmi við tryggingarverðmæti skipsins og stöðu þeirra í veðröð. Um hafi verið að ræða algert tjón sem sé bótaskylt samkvæmt 20. tölulið vátryggingaskilmála skipsins enda eigi stefndi rétt á hrakvirði þess samkvæmt 22. tölulið skilmálanna. Útilokað sé að stefnandi fái fullnægju veðkrafna sinna af andvirði flaksins á sjávarbotni. Varanlegar fiskveiðiheimildir skipsins séu að vísu enn á skipinu en samkvæmt yfirliti Skipamiðlunarinnar Bátar & kvóti hafi aflahlutdeild og aflamark verið metið að verðmæti 6.183.055 krónur þann 6. febrúar 2002. Stefnda beri þannig að greiða bætur vegna skips sem farist hafi enda eignist hann þau verðmæti sem í skipinu kunni að leynast. Veðkröfur stefnanda séu uppreiknaðar samkvæmt kröfulýsingum í þrotabú Útgerðarfélagsins Bjarma ehf. samtals um 15.994.453 krónur. Þá kveðst stefnandi byggja á því að Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. sé gjaldþrota og því falli sá hluti krafna stefnanda sem ekki greiðist af andvirði fiskveiðiheimilda skipsins í flokk almennra krafna á hendur búinu og muni því ekki greiðast af eignum búsins. Enda þótt skiptum sé ekki lokið í þrotabúinu sé fyrirsjáanlegt að engar greiðslur komu upp í almennar kröfur. Kveður stefnandi að sú almenna grundvallarregla, um öryggi grandlauss veðhafa um að veðhafinn eigi þess kost að veðandlagið sé vátryggt, vegi þyngra en þeir hagsmunir stefnda að tryggingatakinn skýri honum frá breytingu á útgerðarstjórn. Sé það grundvallarforsenda veðsamnings að veðhafinn viti og geti treyst því að veðandlagið sé vátryggt og þá jafnframt að veðhafinn eigi þess kost að fá vitneskju um ef svo sé ekki til að hann getið þá strax brugðist við til að tryggja hagsmuni sína. Sú breyting á útgerðarstjórn sem leitt hafi til þess að stefndi var sýknaður í Hæstarétti hafi verið fullkomlega dulin stefnanda enda engin sýnileg breyting á hlutafélaginu. Engin skuldskeyting hafi átt sér stað eða nokkuð það sem gat gefið tilefni til viðbragða af hálfu stefnanda. Grundvallarmunur sé hér á réttarstöðu grandlauss veðhafa og grandsams vátryggingartaka. Vanræksla útgerðarfélagsins hafi leitt til sýknu en veðhafinn hafi enga vanrækslu sýnt heldur treyst á stefnda. Samkvæmt því eigi stefnandi bótarétt á hendur stefnda en stefndi eigi hugsanlega endurkröfurétt á hendur útgerðarfélaginu. Varðandi greiðsluskyldu stefnda kveðst stefnandi byggja á lögum um vátryggingasamninga og meginreglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga og reglna um ábyrgð. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991 og til 25. gr. sömu laga varðandi viðurkenningarmál og 19. gr. sömu laga varðandi aðild. Stefndi kveður það vera misskilning hjá stefnanda að hann eigi skaðabótarétt á hendur stefnda. Lúti ágreiningur í málinu að því hvort stefnandi sem veðhafi í skipinu Bjarma VE 66 geti átt betri rétt gagnvart stefnda vegna veðkrafna sinna en vátryggingatakinn sjálfur. Sé forsenda þess að greiðslur verði inntar af hendi úr vátryggingu að trygging sé í gildi þegar tjónsatburður eigi sér stað. Hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að þann 6. febrúar 2002 hafi húftrygging skipsins fallið úr gildi og réttur til greiðslu vátryggingafjárhæðarinnar hafi því ekki verið fyrir hendi þegar skipið fórst 23. febrúar 2002. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að réttur hans eigi að vera betri en réttur vátryggingatakans og bendir í því sambandi á 29. gr. vátryggingarskilmálanna, en þar komi fram að veðhafi öðlist ekki meiri rétt gagnvart félaginu en eigandinn. Þá telur stefndi það ekki skipta máli að í lánssamningum stefnanda séu ákvæði um að hið veðsetta skip skuli jafnan vera húftryggt. Stefndi hafi ekki verið aðili að þessum lánasamningum og því geti innihald þeirra ekki verið bindandi fyrir hann. Þá sé ekki dregið í efa að stefnandi hafi verið grandlaus um brottfall tryggingarinnar en áhætta af því sé hans en ekki stefnda. Vangaveltur stefnanda um að stefndi hafi átt að tilkynna stefnanda um brottfall tryggingarinnar séu ekki raunhæfar þar sem stefnda hafi ekki verið kunnugt, frekar en stefnanda, um þær breytingar á eignarhaldi og útgerðarstjórn skipsins sem leitt hafi til þess að tryggingin hafi fallið úr gildi. Beri að hafa í huga að trygging sú sem hér um ræði sé ekki lögbundin og því ávallt fyrir hendi sá möguleiki að tryggingin falli niður af einhverjum örsökum. Sé reyndar ljóst að stefnandi hafi gert sér grein fyrir þeim möguleika, sbr. það sem fram komi í texta framangreindra veðbréfa, en þar segi að veðþola sé skylt að láta veðhafa í té hvenær sem hann krefjist, skilríki fyrir því að hin veðsetta eign sé tryggð. Að öðrum kosti sé veðhafa heimilt að vátryggja eignina á kostnað veðþola. Hér sé beinlínis gert ráð fyrir tilteknum úrræðum veðhafa hafi trygging af einhverjum ástæðum fallið niður og hafi stefndi ekki ábyrgst gagnvart veðhöfum að tryggingin falli ekki niður. Sé áhættan af því að slíkt gerist á ábyrgð veðhafans eða lánastofnunar enda sé lánastarfsemi í eðli sínu áhættusöm starfsemi. Þá kveður stefndi það misskilning hjá stefnda að umrædd niðurstaða Hæstaréttar geti ekki haft lögfylgjur fyrir aðra en aðila þess máls. Sé óhjákvæmilegt að niðurstaðan hitti einnig þá fyrir sem átt hafi veðrétt í skipinu og geri kröfur í vátryggingaféð. Þá telur stefndi engin rök vera fyrir því að hagsmunir stefnanda eigi að vega þyngra í málinu en hagsmunir stefnda. Hafi stefnanda sem fagaðila í lánastarfsemi mátt vera það ljóst að þegar ekki sé um að ræða lögbundna tryggingu geti hún fallið niður. Þá telur stefndi engu máli skipta fyrir niðurstöðu þessa máls að bú útgerðarfélagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í vátryggingaskilmálum stefnda, sem gilda um húftryggingu þá sem Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. tók hjá stefnda vegna skipsins Bjarma VE 66 segir í grein 28.1 að verði eigendaskipti á skipi eða það sett undir aðra útgerðarstjórn falli vátryggingin úr gildi. Þá segir í grein 29.1 að séu hinir vátryggðu hagsmunir veðsettir teljist vátryggingin einnig vera veðhafa til hagsbóta, þó þannig að veðhafi öðlist ekki meiri rétt gagnvart félaginu en eigandinn. Í dómi Hæstaréttar uppkveðnum 23. október 2003, í máli þar sem stefndi og Útgerðarfélagið Bjarmi ehf. deildu um það hvort framangreind vátrygging væri fallin niður vegna sölu eigenda útgerðarfélagsins á öllu hlutafé sínu í því félagi til Skeglu ehf. og létu þar með af öllum trúnaðarstörfum fyrir félagið, segir meðal annars að með þeim ráðstöfunum hafi skipið verið sett undir aðra útgerðarstjórn í skilningi framangreindrar greinar 28.1 í vátryggingarskilmálum stefnda. Með því að ekki hafi verið aflað samþykkis stefnda fyrir því að húftrygging skipsins yrði látin standa óröskuð vegna þessara breytinga féll tryggingin úr gildi 6. febrúar 2002. Var stefndi því sýknaður af kröfum útgerðarfélagsins í málinu. Þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu Hæstaréttar telur stefnandi að stefndi beri ábyrgð á greiðslu veðkrafna stefnanda að svo miklu leyti sem þær rúmist innan verðmætis húftryggingarinnar. Byggir stefnandi kröfur sínar meðal annars á því að í umræddum veðskjölum séu ákvæði þess efnis að skylda sé að halda hinni veðsettu eign vel við og hafa hana jafnan vátryggða. Þá hafi sú breyting sem varð á eignarhaldi útgerðarfélagsins ekki verið tilkynnt stefnanda og því hafi hann verið grandlaus um þær. Ekki er ágreiningur um að í umræddum veðskjölum stefnanda eru ákvæði um skyldu eiganda veðsins til að hafa eignina jafnan vátryggða og með undirritun sinni á þau skjöl gekkst eigandi skipsins undir þær skyldur. Stefndi er hins vegar ekki aðili að þeim veðskjölum sem um ræðir í máli þessu og er því á engan hátt bundinn af ákvæðum þeirra og hefur ekki tekið á sig skyldur gagnvart stefnanda samkvæmt þeim. Bar stefndi ekki ábyrgð á því að eigandi skipsins sinnti þeirri skyldu sinni gagnvart stefnanda, sem kemur fram í lánasamningum þeirra, að halda tryggingu veðandlagsins til haga. Þá verður ekki séð að á stefnda hvíli skylda gagnvart veðhöfum þeirra skipa sem hjá honum eru tryggð að tilkynna um breytingar sem kunna að verða á eignarhaldi eða útgerðarstjórn þeirra enda liggur fyrir að stefnda var allsendis ókunnugt um þær ráðstafanir sem gerðar voru á útgerðarstjórn Útgerðarfélagsins Bjarma ehf. og leiddu til þess að hann var sýknaður af kröfum félagsins með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Stefndi tók að sér að tryggja umrætt fiskiskip fyrir eiganda þess en átti engin viðskipti við stefnanda máls þessa. Hefur ekkert komið fram í máli þessu sem bendir til þess að stefndi hafi ekki viðhaft vönduð vinnubrögð sem sérfræðingur á sviði skipatrygginga í þeim viðskiptum eða að áhættan af því að veðandlag fari forgörðum eigi að hvíla á stefnda. Stefnandi hins vegar, sem lánastofnun, veitti eiganda skipsins lán með veði í skipi, sem ekki var skylt samkvæmt lögum að tryggja og hafði hann sjálfur hagsmuni af því að veðandlagið væri tryggt og verður sjálfur að bera áhættuna af því að svo var ekki. Þá verður ekki séð að stefnandi geti byggt kröfur sínar á hendur stefnda á því að hann hafi treyst á stefnda og staðið í þeirri trú að skipið væri tryggt, eða að grundvallarforsenda lánveitingarinnar væri að skipið væri tryggt. Stefndi var ekki aðili að samningum stefnanda við eiganda skipsins. Þá eru engin rök fyrir því að réttlætissjónarmið leiði til þess að stefndi eigi að bera áhættuna af því að trygging sem eigandi skips ákveður að kaupa af stefnda falli úr gildi eða að túlka eigi tryggingarskilmála stefnanda í hag. Húftryggingin, sem útgerðarfélagið tók hjá stefnda, var fengin til að verja hagsmuni útgerðarfélagsins sem atvinnufyrirtækis og eins og rakið hefur verið stóð ekki lagaskylda til að taka hana. Stefndi og útgerðarfélagið gerðu samning um kaup þess síðarnefnda á tryggingu hjá stefnda. Um þau viðskipti giltu vátryggingaskilmálar og í grein 29.1 í þeim skilmálum eru skýr ákvæði um rétt veðhafa og sérstaklega tekið fram að veðhafi öðlist ekki meiri rétt gagnvart félaginu en eigandinn. Þar sem Hæstiréttur hefur slegið því föstu að tryggingin hafi fallið úr gildi gagnvart Útgerðarfélaginu Bjarma ehf. þann 6. febrúar 2002 er ljóst að stefnandi sem veðhafi á ekki betri rétt gagnvart stefnda en eigandi skipsins. Á stefnandi því ekki kröfu á hendur stefnda á grundvelli húftryggingar sem fallin var úr gildi þegar umræddur tjónsatburður átti sér stað. Ekki verður séð að gjaldþrotaskiptameðferð á búi eiganda skipsins eða verðmæti skipsflaksins á sjávarbotni hafi þýðingu í máli þessu. Að því virtu sem nú hefur verið rakið verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurður Jónsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Guðmundur Pétursson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Sparisjóðs Vestmannaeyja. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 127/2013
|
Kærumál Aðfarargerð Ógilding samnings
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi aðfarargerð sýslumanns, sem gerð var að beiðni S hf. í fasteign G á grundvelli skuldabréfs útgefnu af syni hennar, innan tryggingaréttinda sem G hafði samþykkt að yrðu þinglýst á fasteign hennar. Talið var að skuldabréfið hefði að geyma viðurkenningu á skuld í erlendri mynt og færi því ekki í bága við 14. gr., sbr. 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Á hinn bóginn var talið með vísan til þess hvernig staðið hafði verið að greiðslumati sonar G og þeirra skyldna sem hvíldu á S hf. sem fjármálafyrirtæki þegar matið var gert og þess trausts, sem G mátti hafa til vinnubragða fyrirtækisins, að ósanngjarnt væri af S hf. að bera fyrir sig samþykki G á því að veita veðleyfi fyrir tryggingabréfinu. Þá var jafnframt talið að aðstöðumunur hefði verið með aðilum og að atvik sem síðar komu til hefðu einnig gert samþykki G meira íþyngjandi en ella. Var skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda samþykkið talið fullnægt og hinn kærði úrskurður því staðfestur um að fella gerðina úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst héraðsdómi 15. febrúar 2013 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2013 þar sem felld var úr gildi aðfarargerð nr. 011-2010-05756 sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 18. apríl 2012 í fasteign varnaraðila að Baldursgötu 24a í Reykjavík til tryggingar kröfu sóknaraðila. Sóknaraðili krefst þess aðallega að áðurgreind aðfarargerð verði staðfest og honum dæmdur málskostnaður úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaður. Til vara krefst hann þess, verði hinn kærði úrskurður staðfestur, að málskostnaður fyrir héraðsdómi verði lækkaður og kærumálskostnaður felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Mál þetta á rót sína að rekja til skuldabréfs, sem ranglega er sagt vera veðskuldabréf, sem Jóhannes Hafsteinn Sigurðsson, sonur varnaraðila, gaf út 16. apríl 2007, þar sem hann viðurkenndi að skulda sóknaraðila fjárhæð sem tilgreind var sem 1.901.829 japönsk jen og 45.370,37 svissneskir frankar. Nokkrum dögum fyrr hafði hann gefið út tryggingarbréf sem tryggja skyldi skilvísa og skaðlausa greiðslu á skuldum hans við sóknaraðila allt að 73.075 svissneskum frönkum. Samkvæmt tryggingarbréfinu setti Jóhannes Hafsteinn að veði með 2. veðrétti fasteignina Baldursgötu 24a, Reykjavík, fastanúmer 200-7550, en fasteignin var í eigu varnaraðila. Varnaraðili ritaði nafn sitt á tryggingarbréfið til samþykkis veðsetningunni. Krafan samkvæmt skuldabréfinu var ekki greidd og sendi sóknaraðili aðfararbeiðni 13. apríl 2010 til sýslumannsins í Reykjavík þar sem krafist var fjárnáms í fasteign varnaraðila til tryggingar skuldinni samkvæmt skuldabréfinu. Í aðfararbeiðni er fjárhæð skuldar tilgreind samtals 7.030.186 krónur. Fjárnámið fór fram 18. apríl 2012 og var það gert innan þeirra tryggingarréttinda sem varnaraðili hafði veitt með framangreindu samþykki sínu á veðsetningu tryggingarbréfsins. Varnaraðili krafðist þess 12. júní sama ár að Héraðsdómur Reykjavíkur felldi úr gildi aðfarargerðina og var á það fallist í hinum kærða úrskurði. II Eins og áður greinir er krafa sóknaraðila reist á skuldabréfi sem Jóhannes Hafsteinn Sigurðsson, sonur varnaraðila, gaf út til sóknaraðila. Sóknaraðili hefur ekki framselt skuldabréfið og fer sjálfur með kröfuna, þótt félagið hafi verið tekið til slita með úrskurði 23. júní 2009. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. mars 2009, sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði, segir um ráðstöfun eigna sóknaraðila meðal annars að félagið skuli stofna sérstakt hlutafélag, dótturfélag, sem taki við öllum eignum félagsins og jafnframt öllum tryggingarréttindum sem tengjast kröfum þess. Var skilanefnd, sem skipuð var af Fjármálaeftirlitinu, falið að hrinda þessari ákvörðun í framkvæmd. Hvað sem þessari ákvörðun Fjármálaeftirlitsins líður hefur sóknaraðili ekki framselt skuldabréf það sem um ræðir. Þótt félagið hafi verið tekið til slita getur það innheimt ætlaðar kröfur sínar eftir atvikum með atbeina dómstóla eins og það gerir í máli þessu. Er sóknaraðili því réttur aðili að málinu. Þá er ágreiningur um hvort lánið sem sóknaraðili veitti Jóhannesi Hafsteini, og skuldabréfið tilgreinir, hafi verið lán í íslenskum krónum, sem bundið var gengi erlendra gjaldmiðla og hafi því farið í bága við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu eða hvort um var að ræða skuldbindingu í erlendum gjaldmiðlum. Um er að ræða skuldabréf, viðskiptabréf, sem hefur að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitir og þeim takmörkunum, sem á þeim réttindum kunna að vera. Í yfirskrift skuldabréfsins segir að um sé að ræða: ,,Veðskuldabréf í erlendri mynt“. Skuldin er tilgreind eingöngu í erlendum myntum þannig að útgefandi skuldabréfsins viðurkennir að skulda ,,eftirgreindar fjárhæðir í erlendum myntum ... JPY 1.901.829“ og ,,CHF 45.370,37“ og ekki tekið fram í skuldabréfinu sjálfu að hún sé jafngildi einhverrar fjárhæðar í íslenskum krónum. Önnur atriði í texta skuldabréfsins svo sem til dæmis vextir sem greiða skyldi af skuldinni, bera með sér að um lán í erlendri mynt sé að ræða. Breytir engu í því sambandi þótt skuldara væri veitt heimild til þess að breyta myntsamsetningu að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Ekki ræður heldur úrslitum við mat á því hvers eðlis skuldbinding sé að þessu leyti, andspænis framangreindum texta bréfsins, þótt í því segi að gjaldfallnar fjárhæðir umreiknist ávallt í íslenskar krónur. Yfirlýsing sem útgefandi skuldabréfsins undirritaði þegar skuldabréfið var gefið út ber einnig skýrlega með sér að um lán í erlendri mynt sé að ræða, þótt í henni komi einnig fram að lánið sé jafnvirði 3.500.000 króna. Samkvæmt framansögðu hefur skuldabréfið að geyma viðurkenningu á skuld í erlendri mynt og fer því ekki í bága við framangreind ákvæði laga nr. 38/2001. Þá heldur varnaraðili því einnig fram að það fari í bága við 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að sóknaraðili beri fyrir sig samþykki hennar á því að veita leyfi til að setja fasteign sína að veði fyrir skuld samkvæmt tryggingarbréfinu 11. apríl 2007 að fjárhæð 73.075 svissneska franka. Reisir hún málsástæðu þessa einkum á því að sóknaraðili hafi ekki farið eftir reglum samkomulags 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem hann sé þó bundinn af. Reglur samkomulagsins séu settar til verndar meðal annars þeim sem veita veð í fasteignum sínum til tryggingar fjárhagslegum skuldbindingum annarra við fjármálafyrirtæki. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði segir svo í reit fyrir ofan þann sem varnaraðili ritaði nafn sitt í til samþykkis veðsetningunni: ,,Ég undirritaður hef kynnt mér efni bréfs þessa og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafa er fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember 2001.“ Fallist er á með héraðsdómi að með undirritun skjalsins hafi varnaraðili gefið til kynna á þann hátt, sem sóknaraðili mátti treysta, að hún hefði kynnt sér efni upplýsingabæklingsins og efni samkomulagsins, sem áður greinir. Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins hvíldi sú skylda á sóknaraðila að meta greiðslugetu lántaka, Jóhannesar Hafsteins, áður en lánið væri veitt. Vegna lánsfjárhæðarinnar varð ekki undan þessu vikist fyrir sóknaraðila. Hann kveðst hafa framkvæmt greiðslumatið, eins og til hafi verið ætlast. Í 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins segir svo: ,,Tryggt skal að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en ábyrgðarmaður óskar eftir að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Ósannað er að varnaraðila hafi verið kynnt niðurstaða greiðslumatsins. Varnaraðili mátti treysta því að greiðslumat það, sem sóknaraðila var skylt að framkvæma, væri trúverðugt og til þess vandað og hagsmunir viðskiptavina almennt og lántaka, og þess sem veitti veð til tryggingar skuldinni, sérstaklega hafðir að leiðarljósi, sbr. til hliðsjónar 4. gr. og 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Greiðslumat það, sem sóknaraðili framkvæmdi á greiðslugetu Jóhannesar Hafsteins, liggur frammi í málinu. Það er ódagsett og óundirritað af Jóhannesi Hafsteini eða öðrum. Gera verður ráð fyrir að það hafi verið gert fyrir lánveitinguna í apríl 2007. Á yfirliti um skuldir lánataka í greiðslumatinu eru tilgreindar þrjár skuldir, sem allar eru við sóknaraðila. Um er að ræða skuld samkvæmt skuldabréfi 952.000 krónur og skuld samkvæmt kreditkorti 533.775 krónur, en fram kemur að þessar skuldir eigi að greiða upp með láninu, sem veita skyldi. Þá er tilgreind yfirdráttarskuld 608.367 krónur, sem eigi að fella niður. Engar aðrar skuldir eru tilgreindar og er greiðslugeta Jóhannesar Hafsteins metin miðað við þær forsendur. Fastur kostnaður hans á mánuði, án afborgunar af lánum, er sagður 198.167 krónur og greiðslubyrði lána 24.666 krónur en með því er eingöngu skírskotað til þess láns, sem til stóð að veita. Framfærslukostnaður er áætlaður 75.000 krónur á mánuði. Tekjur hans eru tilgreindar þannig að útborguð laun eru sögð 361.500 krónur og aðrar tekjur 100.000 krónur eða samtals að frádregnum sköttum 461.500 krónur. Samkvæmt greiðslumatinu átti Jóhannes Hafsteinn að hafa 163.667 krónur til ráðstöfunar eftir að framangreindur kostnaður og skattar væru greiddir. Heildartekjur að frádregnum opinberum gjöldum voru tilgreindar 5.538.000 krónur, heildareignir 24.860.000 krónur og heildarskuldir 3.500.000 krónur, en það var jafnvirði þess láns, sem til stóð að veita. Hrein eign var því tilgreind 21.360.000 krónur. Hið veitta lán var því sagt 5,34% af hreinni eign og tiltekið að það myndi vera unnt að greiða allar skuldir lánataka á 0,63 árum miðað við þessar forsendur. Sóknaraðili hefur enga grein gert fyrir því á hvaða gögnum greiðslumatið var reist. Hann hefur heldur engum stoðum rennt undir réttmæti þess. Þótt ekki verði gerðar kröfur til þess að fjármálafyrirtæki varðveiti til lengri tíma gögn, sem liggja slíkum greiðslumötum til grundvallar, verður að ætlast til að það geti upplýst um á hvaða gögnum hafi helst verið byggt. Varnaraðili hefur lagt fram skattframtöl Jóhannesar Hafsteins 2007 og 2008. Hið fyrra sýnir framtaldar launatekjur hans hér á landi árið 2006 og eignir og skuldir 31. desember það ár. Launatekjur 2006 eru tilgreindar 1.242.801 króna. Engar fjármagnstekjur eru tilgreindar og engin peninga-, verðbréfa- og hlutafjáreign er tilfærð. Samkvæmt skattframtalinu hefur sambúðarmaki hans engar launatekjur en hefur 6.500 krónur í hreinar tekjur af eigin atvinnurekstri á árinu. Jóhannes Hafsteinn er á framtalinu ásamt sambúðarmaka skráður fyrir fasteign að Rauðalæk 55 í Reykjavík og er heildarverðmæti hennar skráð 13.800.000 krónur og verðmæti bifreiðar sagt vera 2.295.000 krónur. Áhvílandi veðskuldir á fasteigninni eru sagðar 10.926.130 krónur og aðrar skuldir 2.071.047 krónur. Á álagningarseðli 2007, vegna tekjuársins 2006, segir að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars sé 1.170.555 krónur og eignastofn til útreiknings vaxtabóta er sagður 1.548.911 krónur. Af framangreindu verður sú ályktun dregin að upplýsingar um launatekjur Jóhannesar Hafsteins, eignir hans og skuldir á greiðslumati því, sem áður greinir, séu í engu samræmi við upplýsingar hans um þessi atriði við síðustu skattskil áður en greiðslumatið var gert. Sóknaraðili heldur því fram að Jóhannes Hafsteinn hafi verið í Danmörku á þessum tíma við vinnu. Það kemur einnig fram í skýrslu varnaraðila fyrir dómi. Þótt leggja verði til grundvallar að svo hafi verið, liggja hvorki fyrir upplýsingar eða gögn um tekjur hans þar né eignir og skuldir. Greiðslumatið ber ekki með sér að það sé reist á upplýsingum eða gögnum sem aflað hefur verið frá Danmörku. Athugasemdir sem starfsmenn sóknaraðila hafa skráð um veru Jóhannesar Hafsteins og vinnu í Danmörku eru engum gögnum studdar. Með vísan til framangreinds og miðað við skyldur sem á sóknaraðila sem fjármálafyrirtæki hvíldu þegar greiðslumatið var gert og það traust, sem varnaraðili mátti hafa til vinnubragða fyrirtækisins, verður fallist á með héraðsdómi að vegna framangreindra atvika og efnis loforðsins sé ósanngjarnt af sóknaraðila að bera fyrir sig samþykki varnaraðila á því að veita veðleyfi fyrir tryggingarbréfinu. Fallist er á forsendur héraðsdóms um mat á stöðu samningsaðila. Atvik sem síðar komu til gera einnig samþykki varnaraðila meira íþyngjandi en ella. Er því skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 til að ógilda samþykkið fullnægt. Þá verður fallist á úrlausn héraðsdóms á öðrum málsástæðum aðila. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Felld er úr gildi aðfarargerð nr. 011-2010-05756 sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 18. apríl 2012 í fasteign varnaraðila, Guðrúnar Margrétar Jóhannesdóttur, að Baldursgötu 24a í Reykjavík til tryggingar kröfu sóknaraðila Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis hf. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 3/2023
|
Neytendakaup Pakkaferðir Afpöntun Force majeure Endurgreiðsla
|
Ó höfðaði mál á hendur F ehf. og krafðist endurgreiðslu vegna ferðar sem hann hafði bókað hjá F og greitt að fullu til Norður-Ítalíu en afpantað daginn fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs. Hæstiréttur taldi ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hefðu aðstæður á ákvörðunarstað verið bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar og haft veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar Ó í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Ekki var talið hafa úrslitaþýðingu hvort íslensk stjórnvöld hefðu formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu á þeim degi sem ferðin var afpöntuð heldur væri nægilegt að vissar líkur væru á áhættu fyrir heilbrigði Ó og fjölskyldu hans vegna farsóttar. Þá var ekki fallist á að lagafyrirmæli um rétt Ó til endurgreiðslu og beiting hennar við þessar aðstæður væru óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi F í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefndu að. Var því talið að skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 til að afpanta ferðina með rétti til fullrar endurgreiðslu væru uppfyllt og að F bæri áhættuna af því að ferð væri afpöntuð af þessum ástæðum. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um rétt Ó til fullrar endurgreiðslu ásamt dráttarvöxtum frá því að 14 dagar voru liðnir frá afpöntun ferðarinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2023. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort stefndi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi áfrýjanda vegna ferðar til Norður-Ítalíu 29. febrúar til 7. mars 2020 sem hann hafði greitt fyrir að fullu en afpantaði kvöldið fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs þar í landi. Aðilar deila um hvernig beri að skýra fyrirmæli laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun um að ferðamaður geti afpantað pakkaferð vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna og fengið heildarverð hennar endurgreitt við þær aðstæður.5. Með héraðsdómi 27. janúar 2021 var fallist á kröfur stefnda um að áfrýjandi skyldi endurgreiða honum heildarverð pakkaferðarinnar og var sú niðurstaða staðfest 11. nóvember 2022 með hinum áfrýjaða dómi.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 10. janúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-141, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um rétt til endurgreiðslu vegna afpöntunar pakkaferðar.Málsatvik7. Tildrög málsins eru að 19. nóvember 2019 pantaði stefndi skíðaferð fyrir sig og eiginkonu sína hjá áfrýjanda til Madonna di Campiglio á Norður-Ítalíu vikuna 29. febrúar til 7. mars 2020. Bókunin var hluti stærri ferðabókunar þar sem þrjú uppkomin börn stefnda ásamt fjölskyldum voru einnig með í för, alls þrettán manns. Bókað var flug með Icelandair frá Keflavík til Verona á Ítalíu og til baka, rútuferðir frá Verona til Madonna di Campiglio og til baka og hótelgisting. Heildarverð bókunar stefnda nam 677.824 krónum og var það greitt áfrýjanda að fullu 17. janúar 2020.8. Laust fyrir miðnætti 28. febrúar 2020 sendi sonur stefnda tölvubréf til áfrýjanda þar sem hann tilkynnti að í ljósi frétta dagsins, mikillar fjölgunar COVID-19 smita á Ítalíu og þar sem flest smit sem borist hefðu um Evrópu mætti rekja þangað hefði verið tekin ákvörðun um að fjölskyldan færi ekki næsta morgun í fyrirhugaða ferð til Madonna. Áfrýjandi staðfesti með tölvubréfi 2. mars móttöku tilkynningar um afpöntun en tók fram að samkvæmt skilmálum yrði ekki um neina endurgreiðslu að ræða af hans hálfu.9. Sonur stefnda sendi áfrýjanda bréf 10. mars 2020 fyrir hönd allra fjölskyldumeðlima sem bókaðir voru í ferðina og krafðist endurgreiðslu. Vísað var til þess að fyrsta tilfelli COVID-19 hefði greinst á Íslandi 28. febrúar en sá einstaklingur hefði verið á skíðum í bænum Andalo í Trentino-héraði á Norður-Ítalíu. Hefði landlæknisembættið áður mælt gegn ónauðsynlegum ferðum til Norður-Ítalíu og ráðlagt þeim sem kæmu frá þessum svæðum að fara í 14 daga sóttkví. Frá 29. febrúar hefði embætti landlæknis skilgreint Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu auk þess sem öllum sem komu með flugi Icelandair frá Verona 29. febrúar og 7. mars hefði verið skipað í sóttkví. Ljóst væri að óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður hefðu verið uppi í skilningi laga nr. 95/2018 sem yfirgnæfandi líkur hefðu verið á að myndu hafa afgerandi áhrif á ferðalög til Ítalíu. Af þessum ástæðum og með vísan til 5. mgr. 15. gr. laganna var farið fram á að áfrýjandi endurgreiddi stefnda það sem hann hafði greitt fyrir ferðina.0. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda og fjölskyldu hans með bréfi 13. mars 2020. Þar var tekið fram að á brottfarardegi 29. febrúar hefði embætti landlæknis ekki lagst gegn ferðum til Madonna di Campiglio. Lög nr. 95/2018 gerðu ekki ráð fyrir að hægt væri að afpanta ferð með nokkurra klukkustunda fyrirvara enda væri við slíkar aðstæður ekki hægt að reka ferðaskrifstofu. Óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður vegna smitsjúkdóma hefðu ekki skapast fyrr en yfirvöld hefðu lagt bann við ferðalögum eða mælt eindregið gegn því að farið yrði í ferðalög til ákveðinna svæða en þær aðstæður hefðu ekki verið fyrir hendi þegar ferðin var afpöntuð að kvöldi 28. febrúar 2020.1. Í málum nr. 2 og 4/2023 sem flutt eru samhliða þessu máli er leyst úr hliðstæðum kröfum á hendur áfrýjanda vegna ferðabókana annarra fjölskyldumeðlima stefnda.Löggjöf2. Lög nr. 95/2018 fjalla um tilhögun pakkaferða, þar á meðal um afpöntun og aflýsingu slíkrar ferðar fyrir brottför og hvenær ferðamenn öðlast rétt til endurgreiðslu við afpöntun. Með lögunum var innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Hún leysti af hólmi Evróputilskipun 90/314/EBE um ferðapakka, orlofspakka og skoðunarferðapakka sem hafði verið innleidd hér á landi með lögum nr. 80/1994 um alferðir.3. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 95/2018 er markmið þeirra að tryggja neytendavernd við kynningu, gerð og efndir samninga um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Í skýringum við ákvæðið í greinargerð frumvarps sem varð að lögunum og umfjöllun um markmið þess er vísað til tilskipunar (ESB) 2015/2302 sem ætlað hafi verið að færa reglur um pakkaferðir til samræmis við aðrar nýlegar tilskipanir á sviði neytendaréttar. Réttindum ferðamanna sé lýst með ítarlegri og skýrari hætti en í eldri tilskipun og lögum, þar á meðal hvenær ferðamaður eigi rétt á að afpanta ferð.4. Í 4. gr. laganna eru skýringar á ýmsum hugtökum og í 11. tölulið eru óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður skilgreindar svo:Aðstæður sem eru ekki á valdi þess aðila sem ber þær fyrir sig og ekki hefði verið hægt að komast hjá jafnvel þótt gripið hefði verið til réttmætra ráðstafana.5. Í greinargerð frumvarpsins um þessa grein er tekið fram til frekari skýringar að í eldri tilskipun hafi beinlínis verið vísað til „force majeure“ aðstæðna og sé rétt að túlka ákvæðið með það hugtak í huga.6. Í 15. gr. laganna er fjallað um afpöntun pakkaferðar og er greinin svohljóðandi:Ferðamaður getur afpantað pakkaferð áður en ferðin hefst gegn greiðslu sanngjarnrar þóknunar. Í samningi um pakkaferð er heimilt að tilgreina sanngjarna þóknun fyrir afpöntun ferðar sem tekur mið af því hversu löngu fyrir upphaf ferðarinnar afpantað er og áætluðum tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Sé ekki kveðið á um staðlaða þóknun vegna afpöntunar í samningi um pakkaferð skal þóknunin samsvara tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Skipuleggjandi eða smásali á ekki rétt á greiðslu þóknunar af hendi ferðamanns ef afpöntun er vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna sem hafa veruleg áhrif á framkvæmd pakkaferðar eða flutning farþega til ákvörðunarstaðar, eða verðhækkunar umfram 8%, sbr. 12. gr.Ferðamaður á ekki rétt til frekari skaðabóta við aðstæður skv. 3. mgr.Skipuleggjandi eða smásali skal endurgreiða ferðamanni greiðslur sem honum ber skv. 1.–3. mgr. innan 14 daga frá afpöntun.7. Í greinargerð með frumvarpi til laganna segir í skýringum við 15. gr. að með óvenjulegum og óviðráðanlegum aðstæðum í 3. mgr. geti til dæmis verið átt við stríðsástand, útbreiðslu farsótta eða sjúkdóma, hryðjuverk, pólitískan óstöðugleika eða aðrar aðstæður sem hafi afgerandi áhrif á ferðalög til viðkomandi staða.8. Ákvæði 15. gr. laganna er ætlað að innleiða 12. gr. fyrrgreindrar tilskipunar (ESB) 2015/2302 en 2. mgr. hennar, sem svarar til 3. mgr. 15. gr. laganna, er svohljóðandi:Þrátt fyrir 1. mgr. skal ferðamaður hafa rétt til að rifta pakkaferðarsamningi áður en pakkaferðin hefst án þess að greiða riftunargjald, ef upp koma óhjákvæmilegar og óvenjulegar aðstæður á ákvörðunarstað eða í næsta nágrenni, sem hafa veruleg áhrif á pakkaferðina eða hafa veruleg áhrif á farþegaflutning til ákvörðunarstaðar. Ef pakkaferðarsamningi er rift samkvæmt þessari málsgrein skal ferðamaðurinn eiga rétt á að fá fulla endurgreiðslu allra greiðslna sem hann hefur innt af hendi fyrir pakkaferðina, en skal ekki eiga rétt á frekari skaðabótum.9. Í 31. lið formálsorða tilskipunarinnar er varpað frekara ljósi á inntak réttar ferðamanna til að falla frá samningi við þær aðstæður sem lýst er í 2. mgr. 12. gr. Tekið er fram að þær geti meðal annars náð yfir hernað, önnur alvarleg öryggisvandamál, svo sem hryðjuverk, umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðar eða náttúruhamfarir á borð við flóð, jarðskjálfta eða veðurskilyrði sem geri það að verkum að ekki sé hægt að ferðast með öruggum hætti til ákvörðunarstaðar eins og umsamið var í pakkaferðarsamningi.20. Í frumvarpinu sem varð að lögum nr. 95/2018 er fjallað um samræmi þess við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Áréttað er að því sé ætlað að hafa í för með sér aukna neytendavernd. Þá segir að efni frumvarpsins gefi ekki sérstaka ástæðu til að ætla að það fari gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í því samhengi er tekið fram að markmið og þær aðferðir sem tillögur eru gerðar um í frumvarpinu séu innan þess ramma sem Alþingi hafi til að setja reglur um atvinnustarfsemi.Niðurstaða21. Sem fyrr segir greinir aðila á um hvernig skýra beri framangreind ákvæði laga nr. 95/2018. Áfrýjandi byggir á því að 3. mgr. 15. gr. eigi ekki við um atvik málsins. Umrætt ákvæði sé hefðbundið force majeure ákvæði eins og var að finna í eldri Evróputilskipun um pakkaferðir og lögum nr. 80/1994. Það feli í sér að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik sem séu sérstök í eðli sínu og valdi því að ómögulegt eða því sem næst sé að efna samningsskuldbindingu eigi að hafa áhrif á efndaskyldu.22. Áfrýjandi heldur því fram að engar óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna hafi verið komnar upp þegar stefndi afpantaði ferðina að kvöldi 28. febrúar 2020, liðlega sjö klukkustundum fyrir brottför. Enn fremur hafi engin áhrif aðstæðna verið komin fram á framkvæmd ferðarinnar sem hafi verið farin samkvæmt áætlun 29. febrúar. Á þeim tíma hafi aðeins verið í gildi tilmæli embættis landlæknis frá 25. sama mánaðar sem mæltu gegn ónauðsynlegum ferðum til fjögurra héraða á Ítalíu en ferð stefnda hafi ekki verið áformuð til þeirra. Huglæg afstaða ferðamanns til hættu eða ástands geti ekki ráðið för við beitingu ákvæðisins þannig að hann geti hvenær sem er afpantað ferð og öll áhætta af því lendi á veitanda ferðaþjónustu.23. Við skýringu 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 ber að líta til lögskýringargagna sem rakin eru að framan um markmið laganna og tilskipunar (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Verða málsatvik einnig metin í því ljósi að þau áttu sér stað við upphaf COVID-19 farsóttarinnar í Evrópu árið 2020. Við útbreiðslu hennar sköpuðust fordæmalausar aðstæður í Evrópu og heiminum öllum sem höfðu veruleg áhrif á ferðaþjónustu og efndaskyldu á samningsskuldbindingum bæði ferðaþjónustuaðila og ferðamanna.24. Sem fyrr var lýst er í greinargerð með lögum nr. 95/2018 vísað til orða hliðstæðs ákvæðis eldri tilskipunar 90/314/EBE um rétt ferðamanns til afpöntunar vegna force majeure aðstæðna og tekið fram að túlka beri orðin óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður með það hugtak í huga. Í þessari eldri tilskipun eru force majeure aðstæður skilgreindar sem óvenjulegar og ófyrirsjáanlegar aðstæður sem sá sem ber þær fyrir sig fái engu um ráðið og hefði ekki getað komið í veg fyrir afleiðingar þeirra þótt öll aðgát hefði verið viðhöfð.25. Samkvæmt framansögðu verður að skýra almenn sjónarmið sem fólgin eru í force majeure hugtaki kröfuréttar í samræmi við þær aðstæður sem falla undir lög nr. 95/2018. Við það ber að líta til markmiða að baki reglum um afpöntun ferðapakka vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018. Einnig ber að líta til sérstakra réttaráhrifa sem force majeure regla kann að hafa á réttarsviði um neytendavernd sem birtist í því að efndaskylda kunni að falla varanlega niður neytanda að vítalausu en leiði ekki aðeins til tímabundins brottfalls hennar. Um mismunandi áhrif force majeure reglunnar eftir samhengi og þýðingu hennar á sviði löggjafar um pakkaferðir má til hliðsjónar benda á dóm Evrópudómstólsins 8. júní 2023 í máli C-407/21 þar sem fjallað var um skýringu hugtaka í hliðstæðri grein 2. mgr. 12. gr. tilskipunar (ESB) 2015/2302.26. Við afmörkun á efnislegu inntaki almennrar force majeure reglu hefur verið litið til þriggja þátta. Í fyrsta lagi þurfa ákveðin atvik að vera fyrir hendi. Í öðru lagi þarf að meta orsakatengsl, það er hvernig atvikin hafi áhrif á möguleika skuldara til að efna samningsskuldbindingu. Í þriðja lagi er litið til fyrirsjáanleika, það er hvort þýðingu hafi að skuldari hefði mátt sjá slík atvik fyrir við samningsgerð. Réttaráhrif reglunnar eru almennt þau að efndaskylda frestast á meðan fyrrgreint ástand varir. Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn vanefna samningsskyldur sínar á því tímabili.27. Atvik sem falla undir regluna verða ekki tæmandi talin. Þar hefur einkum verið vísað til náttúruhamfara og stríðsátaka en einnig hafa farsóttir verið taldar falla þar undir. Í máli þessu er ótvírætt, einnig þegar litið er til lögskýringargagna að baki 3. mgr. 15. gr., að útbreiðsla farsótta eða sjúkdóma eru aðstæður sem geta fallið undir ákvæðið.28. Stefndi byggir á því að í upphafi COVID-19 faraldursins, dagana fyrir afpöntun hans á ferðinni 28. febrúar, hafi legið fyrir aðgengilegar upplýsingar um að smit á Ítalíu væru í veldisvexti og neyðarástand í uppsiglingu á ítölskum sjúkrahúsum. Fyrsta COVID-19 smitið hefði greinst á Íslandi sama dag hjá ferðamanni sem kom frá Norður-Ítalíu og hafði dvalið á stað utan skilgreinds hættusvæðis. Enn fremur sé ljóst að fyrsti áfangastaður ferðarinnar hafi verið Verona í Veneto-héraði, einu þeirra fjögurra héraða sem embætti landlæknis hafði frá 25. febrúar varað við ferðum til.29. Samkvæmt framangreindum lagafyrirmælum, skýringargögnum og fyrirliggjandi gögnum í málinu er ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hafði farsótt breiðst út á ákvörðunarstað og aðstæður því bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna.30. Við mat á orsakatengslum verður ekki gerð sú krafa að stefnda hafi með öllu verið ómögulegt í bókstaflegri merkingu að fara í ferðina að morgni 29. febrúar eða ferðin hafi fallið niður. Væri slíkt skilyrði þess að vernd 3. mgr. 15. gr. ætti við myndi ákvæðið missa marks enda væri þá engin þörf á að ferðamaður félli frá ferðasamningi, sbr. hins vegar fyrirmæli 16. gr. laganna um þá aðstöðu þegar skipuleggjandi eða smásali aflýsir pakkaferð.31. Við skýringu á orðunum „veruleg áhrif“ aðstæðna á „framkvæmd pakkaferðar“ í 3. mgr. 15. gr. verður enn leitað fanga í greinargerð með ákvæðinu og formálsorðum tilskipunar (ESB) 2015/2302. Segir þar að réttur ferðamanna til að falla frá pakkaferðarsamningi án þess að greiða þóknun verði virkur hafi ferðin umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðarinnar sem leiði til þess að ekki sé hægt að ferðast þangað með öruggum hætti eins og samið var um.32. Eins og aðstæður voru 28. febrúar 2020 með ört fjölgandi COVID-19 smitum á Norður-Ítalíu er ljóst að fyrirhuguð ferð þangað fól í sér umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans. Sú áhætta var staðfest enn frekar degi síðar, á áætluðum brottfarardegi, þegar embætti landlæknis skilgreindi Ítalíu alla sem svæði með mikla smitáhættu. Sem fyrr segir var fyrsti áfangastaður ferðar stefnda Verona á Ítalíu sem embætti landlæknis hafði 25. febrúar mælt gegn ferðum til. Auk þess reyndust margir Íslendingar sem komu með flugi frá Verona 29. febrúar og 7. mars eftir skíðaferð til Norður-Ítalíu smitaðir og var farþegum sem komu þaðan til landsins 7. mars skipað í 14 daga sóttkví. Hefðu stefndi og fjölskylda hans sannanlega verið í þeim hópi. Er samkvæmt öllu framangreindu vafalaust að aðstæður á ákvörðunarstað við afpöntun höfðu veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar stefnda í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018.33. Í málinu er deilt um hvort sérstaka þýðingu hafi að íslensk stjórnvöld höfðu ekki formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu þegar stefndi afpantaði ferðina 28. febrúar. Í því sambandi bendir áfrýjandi á að útbreiðsla COVID-19 sjúkdómsins hafi fyrst orðið óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi laga nr. 95/2018 eftir að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti sóttina heimsfaraldur 11. mars 2020 og íslensk stjórnvöld gerðu bindandi ráðstafanir um ferðalög til og frá landinu 19. sama mánaðar.34. Ekki verður fallist á að slík formskilyrði ráði úrslitum um hvort réttur ferðamanns samkvæmt 3. mgr. 15. gr. geti orðið virkur og ekkert sem styður þá staðhæfingu áfrýjanda að skýra beri ákvæðið með þeim hætti. Verða ekki gerðar mjög strangar kröfur til ferðamanna um sönnun á raunverulegum aðstæðum á ferðasvæði en nægilegt er að vissar líkur séu á áhættu fyrir heilbrigði þeirra vegna farsóttar. Rétt stefnda til að afpanta ferðina á grundvelli 15. gr. laga nr. 95/2018 verður þannig að meta á grundvelli fyrirliggjandi staðreynda á þeim tíma sem afpöntun var gerð, þar á meðal þeirra mögulegu afleiðinga við heimkomu að þurfa að sæta sóttkví. Á það ótvírætt við í máli þessu um aðstæður á Ítalíu svo sem lýst hefur verið að framan.35. Þegar litið er til hins stutta fyrirvara á afpöntun stefnda á ferðinni, liðlega sjö klukkustundum fyrir upphaf hennar, sem miðast við brottför flugs Icelandair til Verona að morgni 29. febrúar 2020, verður einnig að hafa í huga að ferðamaður getur samkvæmt 1. mgr. 15. gr. afpantað ferð allt þar til hún hefst án þess að getið sé neinna tímamarka og gildir það sama um afpöntun samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Auk þess höfðu aðstæður breyst svo ört bæði á Norður-Ítalíu og hér á landi daginn fyrir brottför að tæplega var fyrr hægt að slá föstu að ferðin hefði umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans vegna aðsteðjandi ógnar af COVID-19 á ákvörðunarstað.36. Hin ófyrirséða og hraða þróun COVID-19 sjúkdómsins á síðustu dögum febrúarmánaðar 2020 undirstrikar jafnframt að þegar stefndi bókaði pakkaferð til Madonna di Campiglio í nóvember 2019 og greiddi að fullu 17. janúar 2020 gat hvorki hann né nokkur annar séð fyrir að atvik yrðu með þeim hætti sem raunin varð fyrirhugaðan brottfarardag 29. febrúar 2020. Má jafnframt slá því föstu að hefði ástandið á Norður-Ítalíu þá verið fyrirsjáanlegt hefði það haft afgerandi áhrif á ákvörðun stefnda um að bóka ferðina og greiða heildarverð hennar til áfrýjanda.37. Áfrýjandi hefur loks byggt á því að túlka verði undartekningarákvæði 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 þröngt í ljósi þess að það skerði kröfuréttindi hans á hendur farþegum samkvæmt gildum samningi sem verndar njóti samkvæmt eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum séu settar þröngar skorður við því að veita öðrum aðila samningssambands rétt til að losna undan skuldbindingum sínum bótalaust.38. Markmið laga nr. 95/2018 er að auka vernd neytenda, þar á meðal með skýrari heimild ferðamanns til að afpanta ferð gegn fullri endurgreiðslu. Svo sem fram kemur í lögskýringargögnum mat löggjafinn leiðir að þessu markmiði út frá kröfum stjórnarskrár og þeim ramma sem hann hefur til að setja reglur um atvinnustarfsemi. Verður ekki fallist á að umrædd lagaregla eða beiting hennar við þessar aðstæður séu óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi áfrýjanda sem fyrirtækis í ferðaþjónustu í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefna að.39. Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið voru uppfyllt skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 fyrir því að stefndi afpantaði 28. febrúar 2020 pakkaferð til Madonna di Campiglio sem fyrirhuguð var 29. febrúar til 7. mars sama ár með rétti til fullrar endurgreiðslu. Áfrýjandi ber áhættu af því þegar ferð er afpöntuð af þessum ástæðum og á ekki rétt til greiðslu þóknunar samkvæmt skýrum fyrirmælum 3. mgr. greinarinnar. Bar áfrýjanda því samkvæmt 5. mgr. að endurgreiða stefnda ferðina að fullu innan fjórtán daga frá afpöntun hennar.40. Að öllu framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður niðurstaða Landsréttar staðfest.41. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og fram kemur í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að stefndi flutti mál sitt sjálfur, svo og að samhliða því eru flutt tvö mál sem eiga rætur að rekja til sömu málsatvika og flutti stefndi sem er lögmaður annað þeirra mála.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ferðaskrifstofa Íslands ehf., greiði stefnda, Ólafi G. Gústafssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=766dbe8c-c338-4db5-bf74-40de2f16c4b2&verdictid=d55c392d-a6b3-4f8c-b386-58cc69f7e0e7
|
Mál nr. 297/2003
|
Vátryggingarsamningur Slysatrygging
|
R krafðist þess að undanþáguákvæði vátryggingarskilmála, sem giltu um slysatryggingu hans hjá T, skyldi vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a-c laga nr. 7/1936. Talið var að R hafi mátt vera kunnugt um að skilmálar vátryggingarinnar hefðu að geyma undanþáguákvæði líkt og venja væri með staðlaða samningsskilmála vátryggingar. Hafi það staðið R næst að kynna sér efni skilmála þeirrar tryggingar sem hann valdi sér. Vísað var til meginreglu íslensks réttar þess efnis að aðilum vátryggingarsamnings sé frjálst að semja um efni hans, en samkvæmt henni væri vátryggjanda almennt heimilt með ákvæði í samningi að takmarka þá áhættu, sem hann tekur að sér með vátryggingu. Undanþáguákvæðið þótti skýrt og ekki óvenjulegt. Kröfum R var því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júlí 2003. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Krafa stefnda um bætur vegna vinnuslyss, sem hann varð fyrir 18. desember 2000, er reist á vátryggingarsamningi, sem gerður var fyrir hans hönd við áfrýjanda 7. nóvember 1997 og endurnýjaður árlega eftir það. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er deilt um hvort undanþáguákvæði vátryggingarskilmála, sem giltu um slysatryggingu stefnda hjá áfrýjanda, skuli vikið til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Hið umdeilda ákvæði skilmálanna er grein 9.4. og hljóðar svo: „Jafnvel þótt slys verði talin sönnuð orsök greiðir félagið ekki bætur vegna eftirfarandi sjúkdóma eða sjúklegs ástands: Brjóskloss, þursabits (lumbago ischias), liðagigtar, slitgigtar eða hvers konar annarra gigtarsjúkdóma.“ Er óumdeilt að stefndi hlaut brjósklos af völdum áðurnefnds slyss eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Af hálfu stefnda er vísað til þess að athygli hans hafi ekki verið vakin sérstaklega á ofangreindu undanþáguákvæði vátryggingarskilmálanna. Hann hafi heldur ekki fengið þá afhenta. Beri áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að hið umdeilda ákvæði skuli teljast hluti samnings málsaðila. Undanþáguákvæðið sé óvenjulegt, en auk þess ósanngjarnt í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936 og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig. Fyrir Hæstarétti var auk framangreindra lagaákvæða vísað til 36. gr. b. og 36. gr. c. sömu laga. Sýknukrafa áfrýjanda er byggð á því að vátryggingafélögum sé heimilt að takmarka ábyrgð sína á þann hátt, sem gert var í tilviki stefnda. Af hálfu áfrýjanda hafi upplýsingaskyldu verið gætt með því að skilmálar vátryggingarinnar hafi legið frammi við samningsgerðina. Almennt sé lögð áhersla á að viðskiptamenn áfrýjanda kynni sér vátryggingarskilmála sem best, en ókleift sé að fara í gegnum þá lið fyrir lið með hverjum þeim, sem kaupi vátryggingu. Það sé á ábyrgð vátryggingartaka að kynna sér efni skilmálanna áður en gengið er til samninga, en almennt sé vitað að staðlaðir vátryggingarskilmálar eru ekki sérstaklega sniðnir að þörfum hvers og eins. Tilvísanir stefnda til ákvæða laga nr. 7/1936 eigi hér ekki við. Þegar meta skal hvort ósanngjarnt sé eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera löggerning fyrir sig skal samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika, sem síðar komu til. Stefndi hefur haldið því fram að áfrýjanda hafi borið sérlega rík skylda til að kynna honum efni undanþáguákvæðis greinar 9.4., meðal annars vegna þess að áfrýjanda hafi verið kunnugt um að stefndi starfaði sem sendibílstjóri. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi upphaflega verið skráður hjá áfrýjanda sem trésmíðaverktaki á vátryggingaskírteinum sem gefin voru út á hans nafn. Starfsheitið sendibílstjóri ber hann fyrst í vátryggingarskírteini útgefnu 15. janúar 1999, er hann endurnýjaði vátryggingu sína. Stefnda mátti vera kunnugt um að skilmálar hennar hefðu að geyma undanþáguákvæði líkt og venja er með staðlaða samningsskilmála vátrygginga. Stóð það honum næst sem vátryggingartaka að kynna sér efni skilmála þeirrar tryggingar, sem hann valdi sér, en val á tryggingum hlýtur að ráðast af aðstæðum vátryggingartaka og þörfum hverju sinni. Hafi áhætta stefnda af því að verða fyrir slysi aukist í nýju starfi gaf það honum enn frekara tilefni til að kynna sér samninginn og afla sér ríkari vátryggingarverndar. Það er viðurkennd meginregla íslensks réttar að aðilum vátryggingarsamnings er frjálst að semja um efni hans, sbr. 3. gr. laga 20/1954 um vátryggingasamninga. Er vátryggjanda í samræmi við það almennt heimilt með ákvæði í samningi að takmarka þá áhættu, sem hann tekur að sér með vátryggingu. Undanþáguákvæði, sem eru samhljóða og jafnvel víðtækari en það, sem hér um ræðir, hefur verið að finna um nokkurt skeið í vátryggingarskilmálum á markaði hérlendis, svo og annars staðar á Norðurlöndum. Þá er orðalag hins umþrætta undanþáguákvæðis skýrt og uppfyllir þær kröfur, sem gera má til staðlaðra samningsskilmála að því leyti. Kemur ákvæði 36. gr. b laga nr. 7/1936 því ekki til álita eins og hér háttar til. Ákvæði 36. gr. a og 36. gr. c laganna geta heldur ekki leitt til þess að kröfur stefnda nái fram að ganga. Af öllu framangreindu leiðir að ekki verður talið að umrætt undanþáguákvæði í vátryggingarskilmálum áfrýjanda um takmörkun á bótaskyldu hans sé þess eðlis eða að atvik hafi verið með þeim hætti að víkja beri ákvæðinu til hliðar. Ber því að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda verða staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfu stefnda, Róberts Atla Clausen. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 30. maí s.l., er höfðað með stefnu birtri 29. janúar s.l. Stefnandi er Róbert Atli Clausen, kt. 220550-3899, Hraunbæ 118, Reykjavík. Stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að vikið verði til hliðar ákvæði um takmörkun á bótaskyldu stefnda vegna brjóskloss í grein 9.4 í vátryggingaskilmálum stefnda, 300 slysatryggingu, og viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda á vátryggingabótum vegna slyss, er stefnandi varð fyrir við vinnu sína 18. desember 2000. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn í máli þessu með bréfi dómsmálaráðherra 13. janúar 2003. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að 7. nóvember 1997 keypti þáverandi sambýliskona stefnanda, Jónína Birna Sigmarsdóttir, svokallaða 300 slysatryggingu hjá stefnda stefnanda til hagsbóta. Var stefnandi á vátryggingaskírteini sagður vera trésmíðaverktaki en samkvæmt vátryggingaskírteini sem gilti frá 15. janúar 1999 er starfsheiti stefnanda skráð sendibílstjóri. Um vátryggingu þessa munu gilda skilmálar frá 1. janúar 1997 og í 9. gr. skilmálanna er fjallað um takmarkanir á bótaskyldu vegna sjúkdóma o.fl. Í gr. 9.4 er svohljóðandi ákvæði: „Jafnvel þótt slys verði talin sönnuð orsök greiðir félagið ekki bætur vegna eftirfarandi sjúkdóma eða sjúklegs ástands: Brjóskloss, þursabits (lumbago ischias), liðagigtar, slitgigtar eða hvers konar annarra gigtarsjúkdóma.” Samkvæmt gögnum málsins ritaði stefnandi undir beiðni um slysatryggingu 7. nóvember 1997 og gefur jafnframt upplýsingar um heilsufar sitt, en þar kemur t.d. fram að hann hafi ekki orðið fyrir slysi eða fengið sjúkdóma, hann hafi ekki þjáðst af brjósklosi, þursabiti, verkjum í hálsi/mjóhrygg eða öðrum baksjúkdómum. Þá ritar stefnandi undir yfirlýsingu um að honum sé ljóst að vátryggingin nái ekki til fyrri slysa eða afleiðinga þeirra. Á þessu eyðublaði er ekki að finna upplýsingar um að stefnanda hafi verið kynntir skilmálar þeir sem um vátrygginguna giltu. Stefnandi heldur því fram að athygli hans hafi ekki verið vakin á gr. 9.4. og heldur stefnandi því fram að hann hafi verið í góðri trú um að hann væri að kaupa slysatryggingu sem héldi yrði hann fyrir slysi í starfi. Stefndi mótmælir því hins vegar að starfsmenn hans hafi ekki gætt upplýsingaskyldu sinnar að þessu leyti og segir vátryggingaskilmála ætíð liggja fyrir við sölu vátrygginga og gæti starfsmenn stefnda þess að kynna ákvæði þeirra fyrir væntanlegum vátryggingatökum. Stefnandi var 18. desember 2000 að bera djúpan stól niður stiga í fjölbýlishúsi er hann missteig sig á vinstra fæti og skall með vinstri hlið, aðallega öxl, út í vegg stigagangsins. Mun hann hafa snúist á fæti og tognað á ökkla og rist. Við segulómrannsókn kom í ljós að hann hefði einnig hlotið brjósklos milli 6. og 7. hálsliðbola yfir til vinstri. Stefnandi hefur verið óvinnufær að mestu eftir slysið og mun vera í endurhæfingu og sjúkraþjálfun. Stefndi hafnaði bótaskyldu með vísan til undanþáguákvæðis gr. 9.4. í vátryggingaskilmálunum og komust Tjónanefnd vátryggingafélaganna og Úrskurðarnefnd í vátryggingamálum að sömu niðurstöðu. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hann hafi verið sendibílstjóri og hafi hann iðulega þurft að bera þunga hluti í starfi sínu. Hafi stefndi vitað þetta og því hafi starfsmönnum hans borið að vekja athygli stefnanda sérstaklega á undanþáguákvæði gr. 9.4. í vátryggingaskilmálunum og jafnframt útskýra efni þess fyrir honum. Þetta hafi ekki verið gert og því hafi stefnandi verið í góðri trú um að hann væri að kaupa sér slysatryggingu er héldi ef hann yrði fyrir slysi í starfi sínu. Stefnandi byggir á því að undanþáguákvæði þetta sé bæði óvenjulegt og ósanngjarnt þar eð það takmarki bótaskyldu á afleiðingum af slysi, andstætt venjulegum takmörkunum á bótaskyldu þegar veiklun, sjúklegt eða annarlegt ástand vátryggðs leiði beinlínis til slyssins. Er á því byggt að hér sé um ósanngjarna samningsskilmála að ræða og andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig. Stefnandi vísar til 36. gr. og 36. gr. a, laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986 og 2. gr. laga nr. 19/1995 og EES-tilskipunar nr. 93/13 EBE, 3. gr. um ósanngjarna samningsskilmála. Krafa um málskostnað er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að ósannað sé að starfsmenn hans hafi ekki gætt upplýsingaskyldu sinnar um vátryggingaskilmála þegar umrædd vátrygging var keypt. Þá er því mótmælt að umrætt undanþáguákvæði sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera það fyrir sig. Ákvæðið sé skýrt og undanskilji ákveðnar afleiðingar tjónsatburða. Séu sams konar ákvæði algeng og þekkt hér á landi hjá öðru vátryggingafélagi og á Norðurlöndum án þess að þau hafi verið talin ósanngjörn eða andstæð góðum venjum við vátryggingar. Stefndi byggir á því að samningsfrelsi ríki varðandi það til hvaða sviða vátryggingar nái. Sé umrætt undanþáguákvæði hlutræn ábyrgðartakmörkun sem frjálst sé að semja um að gildi í slysatryggingu. Sé ekki með nokkrum hætti hægt að fella ákvæðið undir huglæga ábyrgðartakmörkun sem skýra þurfi með hliðsjón af 20. gr. laga nr. 20/1954, þar sem það hafi ekkert með háttsemi vátryggðs að gera. Stefndi telur stefnanda ekki með nokkrum hætt hafa sýnt fram á að skilyrði séu uppfyllt til að víkja ákvæðinu til hliðar með hliðsjón af 36. gr. og 36.gr. a samningalaga. Málskostnaðarkrafa stefnda er reist á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa snýst um undanþáguákvæði í skilmálum slysatryggingar sem stefndi seldi stefnanda en samkvæmt þessu ákvæði greiðir félagið ekki bætur m.a. vegna brjóskloss jafnvel þótt slys verði talið sönnuð orsök. Því hefur ekki verið haldið fram í málinu að afleiðingar slyssins hafi orðið aðrar en brjósklos. Stefnandi krefst þess að umræddu undanþáguákvæði verði vikið til hliðar og greiðsluskylda stefnda verði viðurkennd. Stefnandi kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og skýrði svo frá að athygli hans hefði ekki verið vakin á umræddu undanþáguákvæði og þá hafi hann ekki verið hvattur til að kynna sér vátryggingaskilmálana, sem hann kvaðst raunar aldrei hafa fengið í hendur. Hann kvaðst ekki hafa vitað um undanþáguákvæðið og ekki vitað um tilvist þess fyrr en eftir slysið. Eins og mál þetta er vaxið verður fyrst að leysa úr því hvort í raun hafi svo um samist með aðilum að umrætt undanþáguákvæði, sem virðist vera hluti af stöðluðum vátryggingaskilmálum stefnda, skyldi gilda gagnvart stefnanda. Eins og rakið hefur verið heldur stefnandi því fram að honum hafi aldrei verið kynnt undanþáguákvæðið. Af umsókn um slysatryggingu, sem stefnandi hefur undirritað, verður ekki ráðið að honum hafi verið kynntir vátryggingaskilmálar. Stefndi heldur því hins vegar fram að starfsmenn hans hafi gætt upplýsingaskyldu sinnar að þessu leyti en hann hefur ekki lagt fram gögn því til stuðnings. Verður stefndi að bera hallann af sönnunarskorti í þessum efnum. Að mati dómsins hefur stefnda því ekki tekist að sanna að umrætt undanþáguákvæði hafi gilt gagnvart stefnanda. Verða kröfur stefnanda því teknar til greina. Rétt þykir að málskostnaður falli niður, en kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, Magnúsar Thoroddsen, hrl., sem telst hæfilega ákveðin 300.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Vikið er til hliðar ákvæði um takmörkun á bótaskyldu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf, vegna brjóskloss í grein 9.4 í vátryggingaskilmálum stefnda, 300 slysatryggingu. Viðurkennd er með dómi greiðsluskylda stefnda á vátryggingabótum vegna slyss, er stefnandi, Róbert Atli Clasen, varð fyrir við vinnu sína 18. desember 2000. Málskostnaður fellur niður, en kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, Magnúsar Thoroddsen, hrl., 300.000 krónur.
|
Mál nr. 470/2016
|
Kærumál Vistun barns
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um að börn B og C yrðu vistuð utan heimilis í tólf mánuði. Í dómi Hæstaréttar var rakið að tvö barnanna ættu lögheimili hjá B en hin tvö hjá C. Af gögnum málsins yrði ekki ráðið að forsjárhæfni B væri svo ábótavant að réttlætti beitingu úrræðis samkvæmt 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var því hafnað kröfu A um að vista börnin D og E utan heimilis B. Á hinn bóginn var talið að fullnægt væri skilyrðum til þess að vista börnin F og G utan heimilis C, en í dóminum var vikið að því að í samræmi við þessa niðurstöðu hvíldi skylda á A að kanna grundvöll þess að ráðstafa börnunum F og G til B.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21.júní 2016, en kærumálsgögnbárust réttinum 4. júlísama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 13.júní 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um aðsystkinin F, E, G og varnaraðilinn D yrðu vistuð utan heimilis í tólf mánuði.Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og fyrrnefnd krafa hans tekin til greina. Varnaraðilinn C krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Varnaraðilinn D krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Varnaraðilinn B hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti en ísamræmi við 3. mgr. 158. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, er litið svo á að hannkrefjist staðfestingar á úrskurði héraðsdóms. Málsatvik eru skilmerkilega rakin í hinum kærðaúrskurði. Til viðbótar því sem þar kemur fram liggur fyrir að tvö barnanna, þauE og varnaraðilinn D, hafa frá 1. maí 2016 haft lögheimili hjá föður sínum,varnaraðilanum B, en hin tvö hjá móður sinni, varnaraðilanum C. Sóknaraðili krefst þess að börn varnaraðilannaC og B verði vistuð utan heimilis í allt að tólf mánuði, sbr. 28. gr.barnaverndarlaga. Um er að ræða íþyngjandi úrræði sem aðeins verður beitt eflögmæltum markmiðum barnaverndaryfirvalda verður ekki náð með öðru og vægaramóti, sbr. 7. mgr. 4. gr. laganna. Afgögnum málsins verður ekki ráðið að forsjárhæfni varnaraðilans B sé svoábótavant að réttlæti beitingu úrræðis samkvæmt 28. gr. barnaverndarlaga.Verður því hafnað kröfu sóknaraðila um að vista barnið E og varnaraðilann D utanheimilis varnaraðilans B. Á hinn bóginn verður með vísan til þess, sem framkemur í hinum kærða úrskurði um forsjárhæfni varnaraðilans C, fallist á að fullnægtsé skilyrðum 1. mgr. 28. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, tilþess að vista börnin F og G utan heimilis þeirra. Samkvæmt þessu og með vísantil 2. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga hvílir sú skylda á sóknaraðila að kannagrundvöll þess að ráðstafa þeim til varnaraðilans B, sbr. 1. mgr. 67. gr. b. laganna,eftir atvikum með þeirri aðstoð sem mælt er fyrir um í 24. gr. þeirra.Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnaðverða staðfest.Kærumálskostnaður fellur niður en umgjafsóknarkostnað varnaraðilanna C og D fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorðigreinir. Dómsorð:Hafnað er kröfu sóknaraðila, Fjölskyldu- ogvelferðarnefndar A, um að barnið E og varnaraðilinn D, verði vistuð utanheimilis varnaraðilans B.Börnin F og G skulu vistuð í 12 mánuði utanheimilis varnaraðilans C.Ákvæði hins kærða úrskurðar um gjafsóknarkostnaðeru staðfest.Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðilanna C og D fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannaþeirra, 300.000 krónur til hvors þeirra um sig.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13.júní 2016. Mál þetta barst héraðsdómi 12. maí 2016 og vartekið til úrskurðar 6. júní 2016. Sóknaraðili er Fjölskyldu- og velferðarnefndA. Varnaraðilar eru C, kt. [...], B, kt. [...], og D, kt. [...]. Dómkröfur sóknaraðila eru þær aðúrskurðað verði að börnin D, F, E og G, sem lúta sameiginlegri forsjávarnaraðila C og B, verði vistuð utan heimilis, á vegum sóknaraðila í allt að12 mánuði, samkvæmt 28. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Varnaraðili C krefst þess aðhafnað verði kröfum sóknaraðila um að börnin verði vistuð utan heimilis á vegumsóknaraðila í allt að 12 mánuði. Þá erkrafist málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. VarnaraðiliB gerir aðallega þá kröfu að hafnað verði kröfu sóknaraðila um vistun barnannautan heimilis í allt að 12 mánuði. Til vara er þess krafist, verði fallist áaðalkröfu sóknaraðila, að vistun barnanna verði hjá varnaraðila B. Tilþrautavara er þess krafist að vistun utan heimilis verði markaður skemmri tímiog aldrei lengur en fram að næsta skólaári. Loks er krafist málskostnaðar úrhendi sóknaraðila, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.VarnaraðiliG lagði ekki fram greinargerð í málinu en mótmælir því að hún og systkinihennar verði vistuð utan heimilis.I.VarnaraðilarC og B eru foreldrar barnanna G, fædd [...], E, fædd [...], F, fæddur [...], ogvarnaraðila D, fædd [...]. Börnin eru öll skráð með lögheimili hjá móður sinnien foreldrarnir fara sameiginlega með forsjá barnanna. Varnaraðilar C og B áttueinnig soninn H, fæddur [...], en hann féll fyrir eigin hendi [...] ára gamallárið [...]. Ígögnum málsins kemur fram að barnaverndaryfirvöld hafi fyrst haft afskipti afmálefnum fjölskyldunnar á árinu 2009 og aftur á árinu 2011 þegar fjölskyldanfékk áfallameðferð eftir [...] H. Málinu hafi verði lokað á árinu 2012 en opnaðá ný á árinu 2014 í kjölfar tilkynninga frá skóla og móður barnanna. Foreldrarbarnanna hafi skilið á árinu 2014.Hinn10. júní 2014 hafi barnaverndaryfirvöldum borist tilkynning frá varnaraðila Cum óeðlileg samskipti föður við D og vinkonur hennar. Nánar tiltekið að hannværi öllum stundum mikið í kringum stúlkuna og vinkonur hennar. Varnaraðili Chafi talið mikilvægt að samskipti þeirra yrðu skoðuð og tryggja öryggi D. Íkjölfarið hafi hafist könnun máls samkvæmt 21. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Niðurstaða könnunar hafi verið sú að tengsl föður og stúlkunnar værusterk og að stúlkan upplifði öryggi og væntumþykju hjá föður sínum. Ekkerthefði komið fram í samtali við stúlkuna sem gæfi til kynna að um kynferðislegtofbeldi væri að ræða og ekki verið talin þörf á að aðhafast frekar vegnatilkynningarinnar eða senda stúlkuna í Barnahús. Börnin hafi verið tímabundiðvistuð utan heimilis á árinu 2014, frá 13. júní til 11. september. Að þeim tímaliðnum hafi börnin búið til skiptis hjá foreldrum sínum, ýmist í tvær vikur ísenn eða aðra hverja viku. Hinn 26. júní 2014 óskaðisóknaraðili eftir forsjárhæfnismati. Í skýrslu Y sálfræðings, dags. 2. október2014, er greint m.a. frá viðtölum sálfræðingsins við annars vegar varnaraðila Cog hins vegar varnaraðila B, heilsufari þeirra, fjármálum og húsnæði ogsálfræðiprófum sem lögð voru fyrir þau. Umþroska, heilsufar og persónuleika varnaraðila C segir sálfræðingurinn að ísvörum hennar, bæði í viðtölum og á sálfræðilegum prófum, hafi hún neitað öllumeinkennum sem spurt hafi verið um og svör hennar verið í engu samræmi viðheilsufarssögu hennar eða samkvæmt klínísku mati. Hún væri í algjörri afneitunvarðandi eigin hegðun og með nær enga innsýn í eigin vandamál. Hún neiti meiraog minna öllum einkennum í spurningum á sálfræðiprófum en samt væri hún áþunglyndislyfjum og tæki inn Sobril sem væri notað við kvíða. Þá væri tilfinningalegtójafnvægi mikið vandamál hjá henni þótt hún neiti öllu slíku og hún virðisteiga í samskiptaerfiðleikum við flesta sem hún umgangist. Hún hafi átt erfittmeð samskipti innan fjölskyldunnar og tali ekki við ákveðna aðila og bregðistvið með hvatvísi og reiði í samskiptum. Hún hafi litla getu til að líta í eiginbarm og hún einblíni á galla annarra, sérstaklega varnaraðila B. Í viðtölumhafi ítrekað verið reynt að fá hana til að skoða eigin hegðun og hætta að talaum varnaraðila B en án árangurs. Allt virðist öðrum að kenna. Henni hafi gengiðilla í skóla vegna kennarans, það sé varnaraðila B að kenna að börnin séuvanrækt og vandamál í samskiptum við barnavernd séu vegna dónaskapar frá þeim.Einnig virðist hún telja að lögregluskýrslur og læknaskýrslur séu meira ogminna lygi og bull. Á meðan hún hafi ekki innsýn í eigin hegðun og tilfinningarog væri í mikilli vörn hafi hún litla getu til að vinna með sjálfa sig eða lagahegðun sína og færni. Þá hafi hún lýst því að hún geti ekki lofað að haldagóðum samskiptum við varnaraðila B og sýnt lítinn vilja til samvinnu varðandiþað. Ljóst sé að tilfinningaerfiðleikar hennar séu langvinnir og krónískir ogmeðan hún hafi ekki innsæi eða sé ekki í samstarfi með að vinna með eiginhegðun sé nokkuð ljóst að hefðbundin sálfræðimeðferð muni ekki hjálpa henni.Hvaðvarðar forsjárhæfni hennar segir að hún blandi börnunum ítrekað í deilur hennarog varnaraðila B. Hún virðist hafa lítið innsæi í þarfir og tilfinningarbarnanna og hún taki enga ábyrgð á stöðu barnanna, bæði varðanditilfinningalega og námslega stöðu. Hún kenni öðrum um að illa hafi gengið meðbörnin og tengi að mjög takmörkuðu leyti eigin hegðun við stöðu barnanna í dag.Flestar tilkynningar taki hún sem bulli og lygum og vandamál barnanna séu mikiðtil varnaraðila B að kenna. Í gögnum málsins komi þó skýrt fram að alvarlegirerfiðleikar hjá öllum börnunum virðist að stórum hluta orsakast af vanræksluvarðandi flesta þætti í lífi þeirra. Börnin hafi verið vanrækt námslega,tilfinningalega og almennt varðandi umhirðu. Hún virðist þó ná ágætum tengslumvið börnin, vilji þeim vel og hafi áhuga á að hafa þau hjá sér. Tengslin séuhins vegar óeðlileg og skert vegna þess hve erfitt hún eigi með að halda eiginvandamálum frá börnunum og geri sín vandamál að þeirra. Öll hennar einkenni ogviðhorf bendi til alvarlegrar [...] sem erfitt sé að vinna með í venjulegriráðgjöf. Sálfræðingurinntelur varnaraðila C ekki með nægjanlega hæfni til að fara með forsjá barnasinna. Hins vegar verði að taka tillit til þeirra aðstæðna að um fjögur börn séað ræða og þau búi hjá henni að hluta til. Ef ákveðið verði að hún hafi áframforsjá þá sé alveg ljóst að hún þurfi mjög mikinn og öflugan stuðning tillengri tíma. Áhersla ætti að vera á ráðgjöf á heimili varðandi allan aðbúnað barnanna,eigin umhirðu, skipulag og reglu á heimilinu. Persónuleg ráðgjöf við hana ættiað miðast að því að vinna með hennar viðhorf, innsæi og tilfinningastjórnun. Ískýrslunni segir um þroska, heilsufar og persónuleika varnaraðila B að hannhafi lent í vinnuslysi árið 2011 og orðið fyrir [...] þannig að persónuleikihans hafi breyst og hann hafi átt í erfiðleikum með minni, athygli og skipulag.Einnig hafi hann orðið meira hvatvís, sem hafi haft jákvæðar og neikvæðarafleiðingar fyrir hann. Hann hafi orðið opnari og óöryggi í félagslegumsamskiptum horfið en í staðinn hafi hann orðið pirraður og stundum erfiður.Líkamlegt ástand hans væri slæmt, en hann hafi verið með vefjagigt og slitgigtog astma. Hann hafi verið í töluverðri endurhæfingu, sálfræðiviðtölum,líkamsrækt og sjúkraþjálfun. Meðan á matinu stóð hafi hann fengið heilatappa ogfarið í greiningu og endurhæfingu vegna þess. Einnig hafi hann verið að kljástvið kvíðavandamál. Á skimunarkvarða fyrir persónuleikaraskanir komi ekki frameinkenni sem bendi til slíkra vandamála. Hann virðist ekki sveiflast mikiðtilfinningalega og sé í góðum samskiptum við fjölskyldu og fólk almennt. Einusamskiptavandamálin varði samskipti hans við varnaraðila C. Sálfræðingurinntelur forsjárhæfni varnaraðila B vera skerta. Almenn vanræksla hafi verið ábörnunum í langan tíma og hann hafi ekki getað með nægjanlegum hætti sinntforsjárskyldum sínum. Börnin hafi ekki fengið stuðning frá honum varðandi námog skólagöngu. Einnig virðist hann ekki hafa sinnt tilfinningalegum eðaþroskalegum þörfum barnanna og heimili hans og varnaraðila C einkennst af mikluskipulagsleysi og deilum milli foreldra án þess að taka tillit til velferðarbarnanna. Skýringin sem hann hafi gefið, um að hafa alltaf unnið lengi og komiðseint heim, sé ekki nægjanlega góð skýring og hann beri jafn mikla ábyrgð ábörnunum þótt hann hafi unnið mikið. Einnig hafi hann ekki sinnt þessu eftir aðhann hætti að vinna, en þó verði að horfa til þess að hann hafi verið íendurhæfingu og verið veikur líkamlega. Hann virðist þó hafa mun betra innsæi íveikleika sína og meira innsæi í þarfir barnanna heldur en varnaraðili C. Ekkihafi komið upp áhyggjur um að hann hafi verið að blanda börnunum markvisst inní þessi mál, en hann hafi heldur ekki passað upp á velverð barnanna varðandiþeirra deilur. Niðurstaðasálfræðingsins er sú að varnaraðili B sé með skerta hæfni til að fara meðforsjá barna sinna en þó nægjanlega hæfni. Líkamleg veikindi hans hafi veriðhans aðalhömlun, enda hafi hann verið duglegur í vinnu áður en hann lenti ívinnuslysinu. Stuðningur á heimili ætti að miðast við þjálfun í að halda regluog skipulagi á heimilinu. Varðandi persónulega ráðgjöf þá sé líklegt að hannnýti sér sálfræðimeðferð ef hann telur slíkt vera þörf. Hann hafi ágætt innsæií sín vandamál og ætti að geta unnið með sig í sálfræðimeðferð. Með bréfi, dags. 20. nóvember2015, tilkynnti I barnageðlæknir til sóknaraðila að D hefði komið til hennarvegna tilfinningalegra erfiðleika. D hefði áhyggjur af yngri systkinum áheimili föður síns, sérstaklega systrum sínum, en faðir þeirra hefði beittyngri systkini hennar líkamlegu ofbeldi. Þá krefðist hann þess að systur hennarsvæfu í hans rúmi og að hún hefði áhyggjur af því að hann misnotaði þær. Einnighafi hún greint frá því að faðir þeirra væri með klámefni í tölvunni. Varnaraðili C tilkynntisóknaraðila hinn 24. nóvember 2015 að varnaraðili B hefði beitt E líkamleguofbeldi. Nánar tiltekið hafi verið um að ræða atvik sem hefði átt sér stað ágamlársdag 2014. Sama dag, 24. nóvember, tilkynnti varnaraðili B tilsóknaraðila að varnaraðili C væri að nota D gegn honum í deilu um forsjábarnanna. Börnin G og E voru vistuð utanheimilis hinn 27. nóvember 2015, á grundvelli 31. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002, en eldri börnin, F og D, neituðu vistun og var það ekki talið þjónahagsmunum barnanna að vista þau gegn eigin vilja. Hinn 2. desember 2015 fórubörnin í könnunarviðtöl í Barnahúsi. Í minnispunktum Barnahúss vegnaviðtalanna, dags. 17. desember 2015, segir að ekkert hafi komið fram sem benditil þess að börnin hafi verið þolendur ofbeldis og var málunum lokið af hálfuBarnahúss. Með bréfi sóknaraðila, dags. 7.janúar 2016, til lögreglustjórans á Suðurnesjum var þess óskað aðlögreglurannsókn yrði dregin til baka og að málin yrðu látin niður falla. Áætlanirhafa ítrekað verið gerðar um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Markmið áætlunarinnar hefur verið að efla foreldra í uppeldisfærni ogað takast á við vanda barna þeirra og að koma á samvinnu milli foreldra. Einnigað aðstoða foreldra og leiðbeina við að virkja börnin til þátttöku í námi, komareglu á heimanám og mætingar í skóla. Móðir barnanna undirritaði fyrst áætlunum tilsjón á heimili hennar hinn 26. ágúst 2014, 18. desember 2014, 28.september 2015 og 27. október 2015. Áætlun vegna föður er dags. 5. september2014, 28. september 2015 og 16. janúar 2015. Einnig var gerð „virkniáætlun“vegna föður, dags. 2. júní 2015, en markmið hennar var að gera hann virkari ísamfélaginu, ná bættri heilsu og að framfylgja forsjárskyldum sínum. Ígreinargerðum starfsmanns sóknaraðila, J félagsráðgjafa, dags. 9. mars 2016,vegna tilsjónar annars vegar á heimili föður, varnaraðila B, og hins vegar áheimili móður, á árinu 2015 til febrúar 2016, kemur fram að það sé mat tilsjónaraðilaað staða barnanna sé alvarleg og að árangur tilsjónar sé ekki nægjanlegur.Báðir foreldrar sýni mikla styrkleika en einnig veikleika. Vandi barnanna séalvarlegur og meiri en stuðningur tilsjónaraðila hafi getað náð yfir. Ekki hafitekist nægjanlega vel að taka á sveiflum í samskiptum og samstarfi foreldra. Faðirhafi þó sýnt mikinn vilja til þess að vinna með samskiptin og hann hafi tekiðábyrgð á hegðun sinni gagnvart móður barnanna. Unnið hafi verið með það aðfaðir axli ábyrgð á þeim tíma sem börnin séu í hans umsjá og reiði sig ekki ástuðning móður. Nauðsynlegt sé að jafnvægi komist á í samskiptum foreldra þvíað samskipti þeirra hafi mikil áhrif á líðan barnanna og tilfinningalegtöryggi. Einkum virðist D lenda á milli vegna aldurs síns og stöðu hjá báðumforeldrum. Ágreiningur og vandi milli foreldra hafi verið viðvarandi fráupphafi stuðnings tilsjónar. Þá segir í greinargerðinni að foreldrar þurfiumtalsvert meiri stuðning vegna viðvarandi ágreinings þeirra í milli entilsjónaraðili hafi getað veitt ásamt málastjóra. Móðirhafi takmarkaða innsýn og hafi ekki axlað ábyrgð á sínum hlut í samskiptum viðföður barnanna. Móðir barnanna eigi erfitt með tilfinningastjórn gagnvart föðurþeirra og sjóði gjarnan upp úr. Vinna með tilfinningastjórnun, samskipti ogorsakatengsl hafi borið takmarkaðan árangur. Móðir varpi ábyrgðinni yfir áföður og upplifi að ábyrgðinni sé skellt yfir á hana á meðan faðir fái ekkileiðsögn. Móður finnist mikið á sig hallað í vinnu með barnavernd. Hún treystiekki föður barnanna og mikil heift hafi verið frá hennar hendi gagnvart honum,alvarlegar ásakanir, hótanir og stýrandi hegðun. Þá sé mikilvægt að taka áþrifnaði á heimili móður. Börnin alist upp í umhverfi sem sé þeim skaðvænlegtog mikilvægt sé að foreldrar nái tökum á samskiptum sínum og viðhorfi til hvorsannars. Kvíði og vanlíðan barnanna hafi aukist svo um munar á tímabilinu ogáhyggjur séu af stöðu barnanna. Tilsjónaraðili telur að vanlíðan barnanna séafleiðing af viðvarnandi vanda foreldra og samskiptum þeirra og að foreldrarþurfi umtalsvert meiri stuðning vegna viðvarandi ágreinings þeirra í milli entilsjónaraðili hafi getað veitt ásamt málastjóra. Hinn14. mars 2016 var gerð einhliða áætlun um beitingu þvingunar, sbr. 23. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, bæði hjá móður og föður, vegna barnannafjögurra. Þar segir að móðir hafi ekkinægjanlega hæfni til að fara með forsjá barna sinna, ekki heldur með stuðningiá grundvelli barnaverndarlaga. Faðir hafi undir eðlilegum kringumstæðumnægjanlega hæfni til þess að fara með forsjá barna sinna, fái hann til þessstuðning, en vegna þeirra aðstæðna sem væru uppi í dag, þar semsamskiptaerfiðleikar og árekstrar við móður væru íþyngjandi og faðir ekki ístakk búinn til þess að vernda börnin fyrir þeim, gæti hann ekki tryggt öryggibarnanna með viðunandi hætti. Var lagt til að börnunum yrði ráðstafað ítímabundið fóstur til eins árs.Meðúrskurði fjölskyldu- og velferðarnefndar A, dags. 23. mars 2016, var ákveðið aðbörnin D, F, E og G yrðu tekin af heimili þeirra og vistuð á heimili á vegumnefndarinnar í tvo mánuði frá þeim degi að telja, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var lögmanni sóknaraðila falið að gera kröfu tilhéraðsdóms um vistun barnanna utan heimilis í samræmi við ákvæði 28. gr.barnaverndarlaga. II.Sóknaraðilibyggir á því að málefni barnanna hafi verið til meðferðar hjá sóknaraðila meðhléum í fleiri ár. Fjöldi tilkynninga hafi borist sóknaraðila er varði víðtækavanrækslu af hendi foreldra á heimili barnanna sem m.a. eigi rætur í erfiðumsamskiptum milli foreldranna vegna skilnaðar þeirra. Harðvítug átök foreldrannahafi komi niður á börnunum sem glími öll við mikinn kvíða og vanlíðan.Skólayfirvöld hafi um langt skeið lýst yfir áhyggjum af aðstæðum barnanna þarsem bæði námsleg og félagsleg staða þeirra sé slæm. Börninhafi verið vistuð tímabundið utan heimilis á árinu 2014 þegar sóknaraðili hafimetið að öryggi barnanna á þeim tíma væri ekki tryggt á heimili foreldra.Samkvæmt forsjárhæfnismati Y sálfræðings, sem unnið hafi verið í kjölfarið,hafi foreldrarnir hvorugir verið metnir hæfir til að fara með forsjá barnanna,nema með umtalsverðum stuðningi. Börnin hafi farið aftur í umsjá foreldra þegarnáðst hafi samkomulag um áætlun um meðferð máls með það að markmiði að tryggjabörnunum viðeigandi uppeldisaðstæður. Frá þeim tíma hafi af hálfu sóknaraðilaverið tilsjón á heimilum beggja foreldra til að veita þeim aðstoð og ráðgjöfmeð samskipti sín á milli og stuðning við börnin. Þráttfyrir víðtækan stuðning af hálfu sóknaraðila hafi vandi fjölskyldunnar fariðstigversnandi á síðustu misserum. Ágreiningur foreldranna hafi vaxið og þróastút í gagnkvæmar ásakanir um ofbeldi gagnvart sér og börnunum. Móðir barnannahafi kært föður þeirra fyrir kynferðislegt ofbeldi sem hafi leitt til þess aðbörnin hafi verið neyðarvistuð og máli þeirra vísað til meðferðar í Barnahúsi.Ekkert hafi komið fram við skýrslutökur um að ásökun um kynferðislegt ofbeldiværi á rökum reist. Líðanbarnanna hafi að sama skapi farið versnandi á síðastliðnu skólaári ogskólayfirvöld hafi lýst yfir áhyggjum sínum vegna mikillar fjarveru barnannafrá skóla. Að mati skólans og þeirra aðila sem hafi haft tilsjón með heimilumforeldra sé sterk vísbending um að erfiðleikar barnanna séu í beinu samhengi ogafleiðing af viðvarandi vanda foreldranna og sveiflum í samskiptum þeirra. Svovirðist sem foreldrunum sé fyrirmunað að halda börnunum fyrir utan ágreiningsín á milli, þrátt fyrir yfirlýstan vilja um að eiga góð samskipti í þágubarnanna. Móðir barnanna vantreysti skólayfirvöldum og hafi ásakað starfsmennsóknaraðila um að hafa tekið sér stöðu með föður barnanna gegn sér. Faðirbarnanna hafi farið fram á að fara einn með forsjá barnanna og telur að vandabarnanna megi rekja til vanstillingar móður þeirra og innsæisleysis. Þaðer mat sóknaraðila að aðstæður barnanna hafi verið óviðunandi til langs tíma ogað fullreynt sé að ná árangri með stuðningi inn á heimili foreldra. Brýnirhagsmunir barnanna krefjist þess að leitað sé úrræða til að ráða bót á vandaþeirra, utan heimilis. Sóknaraðilum beri skylda til að tryggja óskilyrtan réttbarnanna til verndar og umönnunar í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga ogákvæði samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2003.Með hliðsjón af atvikum máls og í þágu hagsmuna barnanna sé nauðsynlegt aðráðstöfun utan heimilis standi í 12 mánuði, sbr. 1. mgr. 28. gr.barnaverndarlaga. Umfrekari lagarök er vísað til IV. kafla barnaverndarlaga, nr. 80/2002,meginreglna barnalaga nr. 76/2003 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. III. Varnaraðili C telur að aðgerðirbarnaverndaryfirvalda beinist ekki að rót vandans, sem sé að aðstoða foreldra íforeldrahlutverki þeirra, m.a. með sálfræðimeðferð og leiðbeiningum í daglegulífi. Þess í stað sé verið að grípa tilráða sem komi ekki til með að bæta stöðu barnanna frá því sem verið hefur, ogbörnin séu nú sett í framandi aðstæður hjá ókunnugu fólki, aðstæður sem þausætti sig illa við, fjarri heimili sínu og foreldrum, úti í sveit, þar sem þauhitti ekki önnur börn og hafi lítið við að vera. Varnaraðili telur fyrirliggjandisálfræðimat Y ófullnægjandi. Um sé að ræða tveggja ára gamalt sálfræðimat,unnið haustið 2014, og fyrir liggi að matsmanni hafi ekki tekist að ljúka viðað prófa aðila. Lokið hafi verið við vinnslu matsins í október 2014. Viðyfirlestur þess komi fram margvíslegar þversagnir í lýsingu á varnaraðila. Húnsé sögð hafa verið til samvinnu í viðtölum og gefið nokkuð skýra sögu og ekkihafi komið fram geðræn einkenni við skoðun. Athugasemdir matsmanns við heimsókná heimili lúti að því m.a. að reglu hafi skort á heimilið, svo sem að börninhafi fengið frostpinna kl. 16:30 og lóðin hafi verið í mjög slæmu standi. Faðirbarnanna lýsi móður sem ákaflega þunglyndri manneskju, sem hafi átt við geðrænvandamál að stríða um árabil, en í MINI-geðgreiningarviðtali hafi hins vegarekki komið fram nein þunglyndiseinkenni eða saga um örlyndistímabil eðageðrofseinkenni, kvíðaraskanir né misnotkun áfengis eða vímuefna. Hún hafireynst hafa meðalgreind á greindarprófi en faðir ekki tekið slíkt próf þar semhann hafi nýlega fengið blóðtappa í heilann. Hún virðist ekki hafa tekiðDASS-prófið, (Drepression, anxiety, stress scale), merkt við 0 í öllumspurningum og því allir kvarðar í lágmarki. Á SCID-II-sjálfsmatslista hafi húnsvarað litlu af spurningum játandi. Það sé síðan mat sálfræðingsins að svörhennar séu ekki í neinu samræmi við sögu hennar samkvæmt málsgögnum eðasamkvæmt klínísku mati, hún sé í algerri afneitun og hafi nær enga innsýn íeigin vandamál. Þessa ályktun virðist hann einkum draga af þeirri staðreynd aðhún taki inn Sobril, sem sé þunglyndislyf. Lögmaðurvarnaraðila hafi strax gert kröfu til þess á fundi með barnaverndarnefnd í marssl. að nýtt forsjárhæfnimat yrði gert á aðilum þar sem mat það sem byggt er ásé haldið verulegum annmörkum auk þess að vera gamalt. Því hafi verið hafnað afsóknaraðila og vísað til þess að slíka kröfu væri rétt og eðlilegt að setjafram fyrir dómi, en nefndin myndi ekki gera slíkt að hennar ósk á þessu stigi.Lögmanni varnaraðila hafi á þessu stigi ekki verið ljóst að úrskurðurbarnaverndarnefndar yrði byggður á 27. og 28. gr. laganna, þannig að ekki værikostur að afla þessara gagna síðar gegn synjun nefndarinnar. Beðið hafi veriðmeð að óska eftir nýju mati þar til málið kæmi fyrir dóm. Dómari hafi svohafnað kröfu um að aflað yrði matsgerðar með vísan til þess að krafasóknaraðila væri byggð á 27. og 28. gr. barnaverndarlaga, en ekki yrði aflaðmatsgerðar í þessari tegund mála, sbr. 4. mgr. 63. gr. barnaverndarlaga. Aðþessu tilefni hafi lögmaður varnaraðila skorað á sóknaraðila að láta vinna nýttsálfræðimat og leggja fram í málinu. VarnaraðiliC kveðst sjálf hafa leitað sér lækninga hjá K geðlækni. Í læknabréfi frá 26.nóvember 2014, skömmu eftir að sálfræðiskýrsla Y hafi verið unnin, greini hannfrá því að varnaraðili hafi leitað til sín fimm sinnum seinni hluta árs 2014.Niðurstaða hans eftir þessi viðtöl og upplýsingaöflun hafi verið sú aðvarnaraðili hafi á sínum tíma verið þunglynd en sé það ekki lengur. Upphaflegahafi hann talið hugsanlegt að hún væri í grunninn einnig [...]. Frekarisögutaka og viðtöl hafi hins vegar ekki leitt í ljós einkenni sem styddi þágreiningu. Engin merki væru um að hún sé með geðrofssjúkdóm. Hann hafi ekkitalið að hún væri sjálfri sér eða öðrum hættuleg. Hún hafi hins vegar verið aðglíma við erfið áföll í sínu lífi undanfarin ár og hefði vafalítið gagn af þvíað hafa aðgang að sálfræðingi áfram. Hann hafi ekki lagt til neinar lyfjabreytingarhjá henni og talið rétt að hún tæki þunglyndislyf, a.m.k. næsta árið. Eins ogþarna komi fram sé umsögn K um heilsu varnaraðila gerólík umsögn Y sálfræðingsog ekkert minnst á að varnaraðili væri í algerri afneitun og hafi nær engainnsýn í eigin vandamál. Þásegir varnaraðili að ekkert liggi fyrir um hvernig eigi að nýta þann tíma sembörnin eigi að vistast utan heimilis þetta eina ár. Ekki einu orði sé vikið aðþví með hvaða hætti vinna eigi með foreldrum eða börnum á þeim tíma. Svovirðist sem verið sé að grípa inn í deilur foreldra innbyrðis með því að flytjabörn þeirra af heimilinu. Barnaverndaryfirvöld virðast ekki viðurkenna þástaðreynd að börnin þrjú þurfa á sérhæfðri meðferð að halda þar sem þau séugreind á einhverfurófi. Samkvæmt niðurstöðu sálfræðings vegna máls G, frá 25.nóvember 2015, hafi stúlkunni verið vísað í nánari athugun vegna gruns um slökfélagstengsl og sérkenni í hegðun. Með því að vista barnið utan heimilis í 12mánuði verði augljóslega rof á þeirri meðferð sem hafin hafi verið af hálfuFræðsluskrifstofu Reykjanesbæjar. Einnigtelur varnaraðili að meðalhófsreglan hafi ekki verið virt, um að aldrei eigi aðgrípa til róttækari aðgerða en þörf er á hverju sinni. Reglan komi skýrast framí 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga 80/2002. Varðandikröfu um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.IV. Varnaraðili B telur að vistunbarna hans utan heimilis í 12 mánuði sé of íþyngjandi og að sóknaraðili hafiekki íhugað úrræði sem miði að því að hægt verði að ná jafngóðum árangri meðvægari úrræðum. Í gögnum málsins liggi fyrir álit og matsgerðir sérfræðinga semhafi komið að málefnum barnanna og foreldranna og sé það samhljóma álit allraað faðir sé hæfur til þess að hafa umsjón og fara með forsjá barnanna, en aðhegðun móður og nálægð hennar við heimili föður standi því í vegi og þess vegnasé í raun farin sú leið að krefjast vistunar barnanna utan heimilis, í andstöðuvið vilja þeirra og föður. Varnaraðilitelur að sóknaraðili hafi ekki látið á það reyna að föður verði einum falið aðvera með umsjá barna sinna þrátt fyrir að öll rök hnígi að því að það sé þaðbesta fyrir börnin. Sóknaraðili hefði getað krafist þess að móðir barnanna yrðisvipt forsjá, sbr. 29. gr. barnaverndarlaga, og falið föður umsjá barnanna ágrundvelli niðurstöðu í slíku máli, eins og krafist hafi verið á fyrri stigumþessa máls. Eða að fela föður umsjá barnanna á grundvelli 2. mgr. 67. gr. bbarnaverndarlaga þar sem heimild sé til þess að fela öðru foreldri umsjábarnanna á meðan tímabundin ráðstöfun varir. Telji sóknaraðili að nærveramóður, eða umgengni hennar við börnin, sé í andstöðu við hagsmuni barnanna þágeti sóknaraðili beitt úrræðum eins og umgengni við móður undir eftirliti eðameð því að beita 37. gr. barnaverndarlaga og takmarkað aðgengi móður aðbörnunum. Það sé í það minnsta ekki í hag barnanna að rífa þau, með svoafgerandi hætti eins og hér sé krafist, frá föður sínum og fjölskyldu þeirra í[...] án þess að beita vægari úrræðum. Sú krafa sem hér sé lögð fram sé í andstöðuvið 4. gr. barnaverndarlaga um að aðeins skuli gert ráð fyrir íþyngjandiráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægara móti. Varnaraðilikveður að niðurstaða skýrslu sálfræðingsins Y, dags. 2. október 2014, þar sem gert hafi verið mjög ítarlegtforsjárhæfnismat á báðum varnaraðilum, miðist eðli málsins samkvæmt viðaðstæður eins og þær hafi verið á þeim tíma. Varnaraðili hafi t.a.m. þá ennþáverið í endurhæfingu hjá VIRK vegna slyss á árinu 2011 og fengið blóðtappa íheilann á meðan á matinu stóð og í kjölfarið farið á Reykjalund til meðferðar.Þá hafi hann verið nýfluttur í íbúð á þessum tíma og ekki verið komin löngreynsla á að börnin væru hjá föður sínum í umgengni. Í niðurstöðum matsmannskomi fram að engar áhyggjur væru af greindarstöðu föður og staðfest að hannværi með eðlilegan þroska en þurft að glíma við vandamál tengd minni,einbeitingu og skipulagningu á þessum tíma sökum veikinda sinna. Þá hafi veriðítrekað að engar áhyggjur væru um að faðir væri með persónuleikavandamál ogstaðfest að faðir væri í góðum tengslum við fjölskyldu sína og fólk almennt ogværi þekktur fyrir að vera „stabíll“ í vinnu og reglusamur. Matsmaður telji að á þeim tíma hafivarnaraðili verið með nægjanlega færni til að fara með umsjón og forsjá barnasinna. Eftirað fyrrgreint mat var framkvæmt hafi varnaraðili verið með tilsjón á heimilisínu og liggi fyrir skýrsla tilsjónarmanns, dags. 9. mars 2016, um að faðirhafi tekið ábyrgð á hegðun sinni gagnvart móður og að faðir hafi sýnt mikinnstyrkleika hvað varðar að nálgast börnin í erfiðum aðstæðum í tengslum viðvistun þeirra utan heimilis og eigi auðvelt með að íþyngja þeim ekki með eigintilfinningum í slíkum aðstæðum. Tilsjónarmaður telji það bera vott um gotttilfinningalegt innsæi föður að bera kennsl á möguleg tilfinningaleg áhrif ábörnin og að finna leiðir til þess að hafa áhrifin sem minnst. Samhliða þvíhafi faðir sett líðan og þarfir barnanna framar eigin líðan og það hafi sýntmikilvæga færni föður í tilfinningastjórnun. Þá sé það niðurstaðatilsjónarmanns að faðir hafi sýnt mikinn vilja í verki til þess að vinna aðúrlausn málsins og hafi verið samstarfsfús, jákvæður og velviljaður. Þákomi fram í sameiginlegri greinargerð í barnaverndarmálum, dags. 14. mars 2016,sem tekin hafi verið saman af L, félagsráðgjafa og málastjóra, að starfsmennbarnaverndar hafi aldrei séð föður missa stjórn á skapi sínu í nærveru þeirra,jafnvel þó að upp hafi komið mjög erfiðar aðstæður. Einnig sé staðfest að faðirleggi sig fram við að verja börnin fyrir því að verða vitni að átökumforeldranna á meðan móðir sé algjörlega skeytingarlaus um líðan barna sinnaþegar hún tali um föður í návist þeirra. Jafnframt staðfesti málastjóri aðfaðir hafi þurft að sæta miklu andlegu ofbeldi af hálfu móður barnanna og aðmóðir hafi beitt börn sín tilfinningalegu ofbeldi þegar hún hafi notað þau íátökum sínum við föður þeirra. Íniðurstöðu kafla málastjóra sé tekið undir mat sálfræðings um að faðir hafinægjanlega forsjárhæfni til þess að fara með forsjá og umsjá barna sinna, fáihann til þess stuðning. Það sé hins vegar mat málastjórans að vegna aðstæðnasem helgist af samskiptaerfiðleikum við móður, sem séu íþyngjandi, þá sé faðirekki í stakk búinn til að vernda börnin fyrir þeim samskiptaörðugleikum. Þessumótmælir varnaraðili og telur að honum sé fullfært að vernda börnin gegnsamskiptaörðugleikum foreldra, þar sem gert verði ráð fyrir að samskipti muniekki eiga sér stað. Aðilareigi engin samskipti í dag og komi til þess að hafa þurfi samskipti vegnabarnanna geti þau samskipti farið fram í gegnum félagsþjónustuna á meðan málþeirra séu til meðferðar þar. Lykilatriði sé auðvitað að setja verði móður ogbörnum mörk um það með hvaða hætti umgengni verði og sé komin reynsla á slíktþegar börnin hafi verið vistuð hjá föðurömmu og -afa sínum. Þá hafi engirsamskiptaörðugleikar verið þar sem börnin hafi hitt móður sína aðeins áfyrirfram ákveðnum tímum. Það sem skipti máli hér sé að bæði börnum og móðurséu settar skorður við því hvenær umgengni fari fram og að móðir viti að faðirberi ábyrgð á umsjón barnanna, án hennar aðkomu með ákvarðanatökur og annað semviðkæmi börnunum. Varnaraðilitelur að það liggi fyrir í gögnum málsins að móðir sé óhæf til að fara meðforsjá eða umsjá barna sinna sökum mikilla persónuleikavandamála oginnsæisleysi í þarfir barna sinna og uppeldisaðferðir. Það að móðir sé allsófær um að sjá um börnin eða að sinna þeim skyldum sem henni beri sem foreldrisé á engan hátt hægt að tengja saman við færni og möguleika hans til þess. Hannhafi ekki fengið tækifæri til þess að sjá um börnin einn en sé þó samkvæmtsérfræðingum sem hafi haft málið til meðferðar ótvírætt hæfari til þess enmóðir barnanna. Krafasóknaraðila um að vista börnin í 12 mánuði utan heimilis byggist því kannskifyrst og fremst á getuleysi sóknaraðila til að setja móður skorður varðandibörn hennar, en ekki því að varnaraðili sé óhæfur til þess að hugsa um þau. Sóknaraðiligeti aðstoðað og stutt varnaraðila í því hlutverki með því að beita öðrumúrræðum sem lög leyfi gegn móður til þess að börnin fái að vera með föður sínumog fjölskyldu sinni eins og þau öll kjósi þannig að þau njóti einnig samvistavið móður sína með þeim takmörkunum sem mögulega þurfi að vera til staðar, svosem takmarkaðri umgengni, umgengni undir eftirliti eða úrræði um bann við aðnálgast börnin og föður þeirra, sé það börnunum fyrir bestu. Rauðiþráðurinn í gegnum mál þetta og ástæða vanlíðanar barnanna er fyrst og fremstvanhæfni móður til að takast á við uppeldi barna sinna, hvort sem það hefurverið í samstarfi við föður eða félagsþjónustuna. Það komi ítrekað fram aðþegar börnin hafi verið hjá varnaraðila, eða föðurfjölskyldunni, þá hafi þeimgengið betur í skólanum og þau sýnt jákvæðar breytingar. Lesa megi út úr gögnummálsins að fjarvistir barnanna úr skóla hafi aðallega verið þegar þau hafiverið hjá móður og að hún virðist hvorki hafa skilning né getu til þess aðframfylgja þeirri uppeldisskyldu sinni að setja börnum sínum mörk eða verndaþau fyrir eigin persónuleikavandamálum.Varnaraðilitelur það algerlega ótækt og ólíðandi að sóknaraðili skuli krefjast þess aðbörnin skuli tekin frá föður sínum og fjölskyldu vegna vanhæfni móður. Börninhafi öll lýst því yfir að þau vilji ekki vera í fóstri, þau vilji vera hjáfjölskyldu sinni og það sé hlutverk sóknaraðila að stuðla að því að hagsmunirþeirra séu hafðir í fyrirrúmi. Það séu augljóslega ekki hagsmunir barnanna aðbúa hjá móður sinni, það beri gögn málsins með sér, en gögnin beri einnig meðsér að hægt sé að tryggja hagsmuni barnanna hjá föður og beri sóknaraðila aðbeita þeim úrræðum sem í boði séu til að tryggja að svo verði. Varnaraðilihafi nú hafið störf á leikskóla og sinni hann því 2 klst. á dag og sé það liðurí því að meta hvort hann komist út á vinnumarkaðinn aftur, en það sé hans einlægavon. Hann hafi lagt sig allan fram við að vinna úr sínum málum. Eins ogkomi fram í vottorði sálfræðings, dags.16. maí 2016, þá finnist honum erfitt að hitta börnin sín sjaldan en hann haldiáfram að byggja sig upp með það að markmiði að börnin komi til hans. Þásegir varnaraðili að foreldrar hans hafi haft mikil afskipti af börnunum oghafi nú elsta barnið, D, verið hjá þeim frá því í byrjun apríl. Dvöl D hafigengið vel hjá ömmu hennar og afa og hún farið að mæta í skólann aftur og sé aðljúka honum með prýði. Henni líði vel og hún hafi haft orð á því viðvarnaraðila. Stuðningur föðurforeldra sé ómetanlegur og hafi mikið að segja umhagsmuni barnanna og þau hafi lýst því yfir að þau muni leggja sitt af mörkumtil að styðja við bakið á börnunum og föður þeirra til að þau fái tækifæri tilað vaxa og þroskast í öruggu umhverfi. Ískýrslu talsmanns, dags. 25. maí 2016, komi fram að börnin vilji öll vera heimaí [...] og þau sakni fjölskyldu sinnar og vina. Þau hafi öll orð á því aðvarnaraðili fylgist með þeim og hringi í þau, en móðir þeirra virðist alvegafskiptalaus og það valdi þeim hugarangri. Það sé þó enn ein staðfesting þessað móðir virðist hafa lítið eða ekkert innsæi í þarfir barna sinna. Þrátt fyrirað börnin lýsi því yfir að þau vilji vera hjá bæði mömmu og pabba þá séaugljóst að þau geti ekki verið hjá móður sinni, en þau geti vel verið hjávarnaraðila og verði málinu stillt þannig upp fyrir þeim þá muni börnin viljaþað frekar en að vera í fóstri. Samkvæmt1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002 sé heimilt með úrskurði dómara að vista barn í„allt að“ 12 mánuði í senn og miðist að sjálfsögðu við að meginreglabarnaverndarlaga um meðalhóf sé virt í hverju tilviki fyrir sig. Vistun barnsutan heimilis sé afar íþyngjandi ráðstöfun fyrir alla málsaðila og þrátt fyrirað heimild sé til þess að vista barn í allt að 12 mánuði utan heimilis sé ekkiþar með sagt að þörf sé á því að fullnýta þann tíma komi til vistunar tillengri tíma en tveggja mánaða. Ef beita þurfi þvingunarúrræðum á borð við þaðsem krafist sé í máli þessu sé nauðsynlegt að þau gangi ekki lengra en þörf erá þegar unnt er að ná þeim markmiðum sem ætlað er að ná með vægari úrræðum. Lítaverði til þess að þvingunarúrræði á borð við þau sem farið er fram á í máliþessu séu í andstöðu við meginregluna um að það séu foreldrar barna sem skulitaka ákvarðanir sem varða hagi þeirra, sbr. grundvallarreglu um friðhelgifjölskyldu og einkalífs, 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindibarnsins. Þó að fallast megi á að nauðsynlegt hafi verið að grípa inn íaðstæður barna og foreldra í máli þessu sé einnig mikilvægt að hafa í huga aðþær ráðstafanir sem grípa eigi til í framhaldinu miði að því að aflétta slíkuástandi eins fljótt og aðstæður leyfa til að börn geti sameinast foreldri sínuá nýjan leik.Umlagarök er vísað til barnaverndarlaga nr. 80/2002 einkum 67. gr., 7. mgr. 4.gr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr.62/1994 og 3. og 5. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, semhafi öðlast gildi gagnvart Íslandi 27. nóvember 1992. Þá er byggt ábarnaverndarlögum í heild svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum. Ummálsmeðferð er vísað til ákvæða XI. kafla barnaverndarlaga. Krafaum málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og umvirðisaukaskatt vísast til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert aðinnheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Varnaraðili sé ekkivirðisaukaskattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum. V. Eins og rakið hefur verið skilduforeldrar barnanna á árinu 2014 og síðan hafa verið hatrammar deilur á milliþeirra sem hafa bitnað á börnunum. Í forsjárhæfnismati Y sálfræðings, dags. 2.október 2014, kemur fram að móðir barnanna, varnaraðili C, hafi ítrekað blandaðbörnunum inn í deilur hennar og föður barnanna, varnaraðila B. Hún hafi lítiðinnsæi í þarfir og tilfinningar barnanna og taki enga ábyrgð á stöðu þeirra ogkenni öðrum um að illa hafi gengið með börnin. Hún eigi í samskiptaerfiðleikumvið flesta sem hún umgangist og bregðist við með hvatvísi og reiði. Telursálfræðingurinn að öll hennar einkenni og viðhorf bendi til alvarlegrar [...]sem erfitt sé að vinna með. Varnaraðili B hafi hins vegar ekki einkenni sembendi til [...], hann virðist ekki sveiflast mikið tilfinningalega og sé ígóðum samskiptum við fjölskyldu og fólk almennt. Einu samskiptavandamálin varðisamskipti hans við varnaraðila C. Þá hafi hann mun betra innsæi en hún í veikleikasína og meira innsæi í þarfir barnanna og ekki hafi komið upp áhyggjur um aðhann blandi börnunum markvisst inn í þessi mál. Önnur og nýlegri gögn í málinuvirðast styðja framangreint álit Y sálfræðings. Þannig kemur fram í greinargerðfélagsráðgjafa, dags. 9. mars 2016, vegna tilsjónar, að varnaraðili C hafitakmarkaða innsýn og hafi ekki axlað ábyrgð á sínum hlut í samskiptum viðvarnaraðila B. Hún eigi erfitt með tilfinningastjórnun gagnvart honum og húnvarpi ábyrgðinni yfir á hann. Vinna með tilfinningastjórnun, samskipti ogorsakatengsl hafi borið takmarkaðan árangur. Hins vegar hafi varnaraðili B sýntmikinn vilja til að vinna með samskiptin og hafi tekið ábyrgð á hegðun sinnigagnvart varnaraðila C. Þá hafi hann gott tilfinningalegt innsæi varðandibörnin og setji líðan og þarfir barnanna framar eigin líðan. Varnaraðili C kom fyrir dóm oghafði hún tilhneigingu til að kenna öðrum um ástand barnanna og samskiptavandahennar við varnaraðila B og axla ekki ábyrgð á ástandinu. Þannig sagði hún m.a.að þörfum barnanna hefði ekki verið mætt í skóla og að sóknaraðili hefði ekkertgert til að aðstoða hana og varnaraðila B til að ná sáttum og bæta samskiptiþeirra, en samkvæmt fyrirliggjandi áætlunum um tilsjón og greinargerðtilsjónarmanns var mikið unnið með það. Einnig kom fram hjá henni að það værivarnaraðili B sem kæmi í veg fyrir að þau gætu unnið saman. Viðhorf hennarvirðast því óbreytt og í samræmi við fyrirliggjandi forsjárhæfnismat oggreinargerð tilsjónarmanns, dags. 9. mars 2016. Undir rekstri málsins var könnuðafstaða barnanna samkvæmt 2. mgr. 46. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en íákvæðinu segir að gefa skuli barni kost á að tjá sig um mál sem það varðar ísamræmi við aldur þess og þroska og taka skal réttmætt tillit til skoðana þessvið úrlausn máls. Elsta barnið, varnaraðili D, sem er 17 ára, kom fyrir dóm oglýsti því að hún vilji ekki vera vistuð utan heimilis heldur líði henni beturheima hjá sér. Samkvæmt greinargerð talsmanns F 13 ára, E 10 ára og G 9 ára,dags. 25. maí 2016, eru þau einnig skýr í afstöðu sinni til þess að vilja veraheima hjá foreldrum sínum og virðast þau ekki skilja ástæðu þess að þau voruvistuð utan heimilis. Samkvæmtframangreindu forsjárhæfnismati hefur varnaraðili C ekki nægjanlega hæfni tilað fara með forsjá barnanna sinna en varnaraðili B er hins vegar talinn hafanægjanlega hæfni þótt hún sé skert. Í matinu segir að líkamleg veikindi hanshafi verið hans aðalhömlun en aðstæður hans virðast hafa batnað frá árinu 2014og er hann farinn að vinna á leikskóla í hlutastarfi. Í greinargerð málastjóra,dags. 14. mars 2016, sem lá til grundvallar úrskurði sóknaraðila 23. mars 2016,um vistun barnanna utan heimilis, kemur fram að mat málastjóra á forsjárhæfnivarnaraðila C og varnaraðila B er í samræmi við niðurstöður Y sálfræðings. Aðþessu virtu er að mati dómsins varhugavert að grípa til jafn íþyngjandiráðstöfunar og að vista börnin utan heimilis bæði móður og föður og hefur aðmati dómsins ekki verið kannað nægilega hvort grundvöllur sé fyrir því að beitavægari úrræðum eins og að faðir barnanna taki við umsjá þeirra á grundvelli 67.gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002.Meðvísan til alls framangreinds er hafnað kröfu sóknaraðila um að börnin verðivistuð utan heimilis á vegum sóknaraðila í allt að 12 mánuði. Samkvæmt60. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 greiðist gjafsóknarkostnaður varnaraðilaúr ríkissjóði. Þóknun lögmanns varnaraðila C og lögmanns varnaraðila B þykirhæfilega ákveðin til hvors um sig 550.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti. Þóknun lögmanns D þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur.Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu sóknaraðila, Fjölskyldu-og velferðarnefndar A, um að börnin D, F, E og G, sem lúta sameiginlegri forsjávarnaraðila, C og B, verði vistuð utan heimilis, á vegum sóknaraðila í allt að12 mánuði, samkvæmt 28. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr., barnaverndarlaga nr.80/2002, er hafnað. Allur gjafsóknarkostnaðurvarnaraðila C greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar,Láru V. Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, að fjárhæð 550.000 krónur. Allurgjafsóknarkostnaður varnaraðila B, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, Kolbrúnar Garðarsdóttur héraðsdómslögmanns, að fjárhæð 550.000krónur.Allurgjafsóknarkostnaður varnaraðila D greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hennar, Ástu Bjarkar Eiríksdóttur héraðsdómslögmanns, að fjárhæð150.000 krónur.
|
Mál nr. 597/2006
|
Kærumál Flýtimeðferð
|
Úrskurður héraðsdóms um að ekki væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til útgáfu stefnu til flýtimeðferðar á máli, sem D hugðist höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2006, þar sem synjað var beiðni sóknaraðila um útgáfu stefnu til flýtimeðferðar á máli, sem hún hyggst höfða á hendur Landspítala-háskólasjúkrahúsi. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar á málinu. Eins og rakið er í héraðsdómi hyggst sóknaraðili, sem er hjúkrunarfræðingur á Landspítala-háskólasjúkrahúsi, höfða mál til ógildingar á tilfærslu milli deilda á geðsviði sjúkrahússins, sem henni hefur verið gert að hlíta. Ráða má af rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun að hún sé ekki byggð á því að ávirðingar, sem á sóknaraðila hafa verið bornar af samstarfsmanni hennar, séu á rökum reistar, heldur hafi verið talið að ágreiningur þeirra myndi valda röskun á starfsemi viðkomandi deildar og að við því hafi þurft að bregðast. Ákvörðunin felur ekki í sér starfslok sóknaraðila á geðsviði sjúkrahússins. Hins vegar er það háð viðbrögðum hennar hvort tilfærslan geti leitt til þess að hún hætti þar störfum. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð:
|
Mál nr. 213/2011
|
Kærumál Gjaldþrotaskipti Endurupptaka
|
Mál þetta sem tekið var til úrskurðar þann 17. þ.m. barst dómstólnum þann 28. janúar sl. með beiðni um endurupptöku og ógildingu á úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 28. október 2010 um að bú sóknaraðila A, kt. [...]., skuli tekið til gjaldþrotaskipta. Í þinghaldi þann 17. þ.m. gekkst lögmaður sóknaraðila við því, og vísaði til framlagðra gagna, að sóknaraðili hafi verið boðaður til skýrslutöku hjá skiptastjóra búsins í nóvember 2010.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku á máli, sem lauk með úrskurði 28. október 2010 um að bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að beiðni sín um endurupptöku verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 848/2016
|
Börn Forsjá Umgengni Matsgerð
|
M og K deildu um forsjá dóttur sinnar og umgengnisrétt. Í málinu lá fyrir matsgerð um forsjárhæfni aðila þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að báðir aðilar væru mjög hæfir og gætu búið stúlkunni góð og þroskavænleg skilyrði. Í dómi héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, kom fram að þrátt fyrir afstöðu matsmanns um að æskilegast væri að foreldrarnir færu áfram sameiginlega með forsjá stúlkunnar kæmu langvinnar deilur þeirra um umgengi barnsins og tortryggni í garð hvort annars í veg fyrir að unnt væri að kveða á um sameiginlega forsjá. Sökum tíðra ferðalaga M til útlanda vegna starfs síns hefði hann ekki sömu tækifæri og K til að fylgja eftir reglubundinni skólagöngu stúlkunnar og búa henni þann stöðugleika sem nauðsynlegt væri. Í því ljósi og þegar horft væri til þess að lögheimili stúlkunnar hefði verið hjá K frá sambúðarslitum aðila var talið að það þjónaði best hagsmunum barnsins að K færi með forsjána. Þá var kveðið á um umgengisrétt en talið var mikilvægt að viðhalda nánu sambandi stúlkunnar við föður sinn með eins ríflegri umgengni og kostur væri. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygssonhæstaréttardómari, Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari og SímonSigvaldason dómstjóri.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 22. desember 2016. Hann krefst þess aðallega að sér verði falinforsjá barnsins A, en til vara að forsjáin verði sameiginleg en að lögheimili barnsinsverði hjá sér og gagnáfrýjanda gert að greiða meðlag með því. Í báðum tilvikumkrefst hann þess að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði upphaflegafyrir sitt leyti 8. mars 2017. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu gagnsakar5. apríl sama ár og gagnáfrýjaði hún öðru sinni 6. þess mánaðar. Hún krefstþess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjandiverði dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði að fjárhæð 2.704.905 krónur.Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrirHæstarétt. Þau benda til þess að ekki hafi orðið neinar verulegar breytingarfrá því að héraðsdómur gekk og að samskiptavandi foreldranna varðandi umgengnistúlkunnar sé enn fyrir hendi.Í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaðurvar sérfróðum meðdómsmönnum, var lagt heildarmat á aðstæður stúlkunnar ogforeldra hennar og skipun forsjár og umgengnisréttar á þann veg sem best vartalinn samræmast hag þeirra og þörfum. Eru ekki efni til að hnekkja þessu mati héraðsdóms.Á það ber hins vegar að leggja áherslu, að aðilar láti togstreitu í samskiptumsínum ekki bitna á barninu og það fái að njóta eðlilegrar umgengni við föðursinn.Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaðidómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Rétt þykir að aðaláfrýjandi greiðigagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Aðaláfrýjandi, M, greiðigagnáfrýjanda, K, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2016. Málþetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 26. október sl., varþingfest fyrir dóminum 17. desember 2015. Stefnandier M, [...], [...], en stefnda er K, [...], einnig í [...].DómkröfurStefnandikrefst þess að honum verði falin óskipt forsjá barnsins A, kt. [...], og aðstefndu verði gert að greiða með barninu einfalt meðlag til fullnaðs átján áraaldurs þess. Til vara er þess krafist að aðilar fari áfram með sameiginlegaforsjá barnsins, en að lögheimili þess verði hjá stefnanda og að stefndu verðiþá gert að greiða með barninu einfalt meðlag til fullnaðs átján ára aldurs. Íbáðum tilvikum er þess krafist að dómurinn ákveði inntak umgengnisréttarbarnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá eða lögheimili. Loks krefststefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu að mati dómsins, aukvirðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndakrefst þess að kröfu stefnanda um forsjá, lögheimili og meðlag verði hafnað, enað henni verði þess í stað falin forsjá dótturinnar A, og að lögheimili hennarverði áfram hjá stefndu. Til vara er þess krafist að forsjá stúlkunnar verðiáfram sameiginleg og að lögheimili hennar verði áfram hjá stefndu. Einnig erþess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu einfalt meðlag meðdótturinni, eins og það ákvarðast af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni,frá dómsuppsögu til fullnaðs átján ára aldurs. Þá krefst stefnda þess aðdómurinn ákveði inntak umgengni þess foreldris sem ekki fær forsjá stúlkunnar.Loks krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda.Ígreinargerð stefndu er þess enn fremur krafist að dómurinn úrskurði um forsjátil bráðabirgða á meðan málið er rekið fyrir dómi, sem og um umgengni tilbráðabirgða. Undir rekstri málsins krafðist stefnandi þess einnig að honum yrðitil bráðabirgða falin forsjá stúlkunnar. Kröfum beggja aðila þessa efnis varhafnað af dóminum.MálsatvikStefnandií máli þessu er fæddur og uppalinn í [...], en kom fyrst hingað til lands árið2002. Árið 2005 settist hann hér að og hóf þá sambúð með stefndu. Í júní 2011eignuðust þau dótturina A. Stefnandi starfar sem sjálfstætt starfandi [...] ogsegist starfs síns vegna ekki þurfa að hafa fasta búsetu þar sem hann vinnurhverju sinni. Hann kveðst í nánustu framtíð munu búa áfram á Íslandi og vinnaað verkefnum hér á landi og erlendis. Vinnu sinnar vegna þarf hann þó aðferðast til útlanda á 4 til 6 vikna fresti og dvelur þá að jafnaði í viku ísenn, oftast þó skemur. Verkefnin eru á hinn bóginn árstíðabundin, mest er aðgera á vorin og haustin, en lítið á veturna og sumrin. Kveðst hann skipuleggjaferðalög sín með góðum fyrirvara, í samráði við umboðsmann sinn, og hafi hannþá hagsmuni fjölskyldunnar að leiðarljósi. Samkvæmtgögnum málsins er fjárhagsstaða stefnanda góð, hann rekur fyrirtæki hér á landiutan um vinnu sína [...], og skilar það góðum hagnaði ár hvert. Þá á hannhúseignina að [...] hér í borg, sem hann keypti ásamt stefndu meðan á sambúðþeirra stóð. Býr stefnandi þar ásamt núverandi sambýliskonu sinni og ársgamallidóttur þeirra. Stefndaer fædd og uppalin í [...], en kom fyrst til Íslands árið 1999. Þá dvaldi húnhér samfellt í eitt ár, en settist að árið 2004. Sama ár eignaðist hún dóttur,B, með þáverandi sambýlismanni sínum. B er nú tólf ára gömul. Stefndahefur um átta ára skeið rekið eigið fyrirtæki [...] og síðustu sex ár [...].Segir hún fyrirtækið ganga vel og því geti hún greitt sér hærri laun enmeðallaun. Hjá henni starfi að jafnaði 4-5 starfsmenn. Auk starfa við fyrirtækiðsinnir stefnda [...]. Nýverið festi hún kaup á 90 fm íbúð að [...], en áður bjóhún í leiguhúsnæði með dætrum sínum tveimur. Í júní síðastliðnum eignaðiststefnda þriðju dóttur sína, en stefnda og faðir stúlkunnar höfðu ekki hafiðsambúð þegar slitnaði upp úr sambandi þeirra. Íoktóber 2012 lauk stormasamri sambúð stefnanda og stefndu. Í kjölfarið deilduþau hatrammlega um skipti eigna og umgengni dótturinnar, en einnig um umgengnistefnanda við eldri dóttur stefndu. Í október 2013 gerðu þau með sér samning umforsjá, lögheimili, meðlag og umgengni við A. Samkvæmt honum voru aðilar sammálaum sameiginlega forsjá dótturinnar og að lögheimili hennar skyldi vera hjá móðurinni,stefndu. Faðir féllst á að greiða meðlag með barninu, svo og leikskólagjöld, enöll meiri háttar útgjöld, svo sem tannlæknakostnaður og útgjöld vegnatómstunda, áttu að greiðast að jöfnu af foreldrum, enda lægi fyrir samþykkibeggja áður en stofnað yrði til þeirra. Þá var samkomulag um að stúlkan dveldiað jöfnu hjá foreldrum sínum, viku og viku í senn. Jafnframt var þar kveðið áum umgengni um páska, jól og áramót og í sumarleyfi aðila. Loks segir þareftirfarandi: „Samkomulag er um að geti foreldri ekki sinnt umgengnisviku sinniskuli það tilkynna hinu foreldrinu um það með minnst 30 daga fyrirvara.Jafnframt er samkomulag um að foreldri sem ekki getur annast barnið áumgengnistíma leiti fyrst til hins foreldris varðandi umönnun þess áður enleitað er til þriðja aðila. [...] Þá er samkomulag um að barnið megi ferðasttil útlanda með foreldri sínu í jóla-, páska-, vetrar- eða sumarleyfi.Foreldrar láti vita með að minnsta kosti30 daga fyrirvara standi til að fara utan í leyfi með barnið.“Samkomulagþetta var staðfest af Sýslumanninum í Reykjavík í nóvember 2013.Ístefnu segir að stefnandi hafi að stærstum hluta sinnt uppeldi og umönnun Aallan sambúðartíma aðila, en jafnframt gengið eldri dóttur stefndu í föðurstað.Einnig er þar fullyrt að eftir sambandsslit hafi A verið mun meira í umgengniog umsjá stefnanda en stefndu. Í greinargerð stefndu er því hins vegar haldiðfram að stefnandi hafi alfarið stjórnað fyrirkomulagi á umgengni eftir því semhentaði honum hverju sinni, ýmist vegna ferða hans til heimalands síns eðavegna vinnuferða. Af fjölmörgum gögnum málsins má ráða að báðir aðilar sakahvort annað um brot á áður gerðum umgengnissamningi. Lýsa gögnin djúpstæðumágreiningi milli aðila, reiði, tortryggni og ósætti þeirra vegna umgengnistúlkunnar við hvort foreldri. Ganga þar á víxl ásakanir af ýmsu tilefni semekki þykir þó ástæða til að fjölyrða hér um. Sumarið2015 magnaðist ágreiningur aðila um umgengni dóttur þeirra. Vildi stefnda þábreyta umgengni í þá veru að telpan dveldi hjá föður sínum frá fimmtudegi tilmánudags aðra hverja helgi í stað jafnrar umgengni, viku og viku í senn, einsog um hafði verið samið. Taldi stefnda sér ekki lengur fært að koma til mótsvið síbreytilegar þarfir stefnanda, enda þyrfti telpan fyrst og fremst reglu ogfestu í lífi sínu. Stefnandi vildi ekki ganga að þessu, en óskaði þess í stað eftiróbreyttri skipan á umgengni eða að hún yrði ákveðin í samræmi við þarfirbarnsins hverju sinni. Sáttameðferð hjá sýslumanni í nóvember 2015 bar ekkiárangur. Í sáttavottorði kemur fram að foreldrar hafi mætt í eitt viðtal oghafi stefnda ekki talið forsendur fyrir frekari sáttameðferð. Stefnandi hafi áhinn bóginn viljað halda áfram sáttameðferð. Í kjölfarið höfðaði stefnandi málþetta og gerði þær kröfur sem að ofan greinir. Íþinghaldi í máli þessu 12. febrúar 2016 lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningumatsmanns, þar sem þess var óskað að matsmaður legði mat á aðstæður aðila ogbarnsins, forsjárhæfni aðila, sérstaklega samskiptahæfni, tengsl barnsins viðaðila og eðli þeirra tengsla, svo og hvernig best yrði háttað umgengni barnsinsvið það foreldri sem ekki fengi forsjá eða lögheimili. Loks var þess óskað aðmetin yrðu tengsl barnsins við systkini. Aðósk aðila var C sálfræðingur dómkvödd til matsstarfa og er matsgerð hennardagsett 18. júlí 2016. Matsgerðin er mjög ítarleg og rekur matsmaður þarforsögu málsins, matsferlið, og samtöl sín við aðila og aðra viðmælendur, ásamtþví að gerð er grein fyrir niðurstöðum þeirra sálfræðilegu prófa sem lögð vorufyrir aðila. Í niðurstöðum matsgerðarinnar segir eftirfarandi:Forsjárhæfni aðila,sérstaklega samskiptahæfniEftirtalin sex atriði eru talin vera undirstöður góðrar forsjárhæfni: ást,vernd, öryggi, líkamleg umönnun, atlæti, örvun, hvatning, stuðningur ogfyrirmynd. Matsmaður álítur báða foreldra uppfylla með góðum hætti ofangreindaþætti. Báðir foreldrar sýna barni sínu ástríki og eru hlýlegir í samskiptum viðþað. Báðir foreldrar sýna staðfestu og stöðugleika og taka ábyrgð á barninu ogverja það hættum. Líkamleg umönnun barnsins er mjög góð hjá báðum foreldrum oggóðar aðstæður eru á heimilum þeirra. A nýtur sérlega góðrar örvunar oghvatningar hjá foreldrum sínum og telpan ber þess vitni. Báðir foreldrar erumetnaðarfullir í starfi og eiga innihaldsrík áhugamál sem er hollt og gott aðhafa fyrir barni. Matsmaður telur báða foreldra búa yfir mjög góðriforsjárhæfni.Einnig þarf að líta til persónulegra eiginleika foreldra þegar mat er lagtá forsjárhæfni þeirra. Það er ekkert í persónugerð M og K sem ætti að koma íveg fyrir að þau geti ræktað foreldraskyldur sínar. Sálfræðileg próf leiða í ljósað M og K eru ekki haldin neinum geðrænum vanda heldur búa þau bæði yfir góðumsjálfstyrk. Í viðtölum við þau bæði og þegar lífshlaup þeirra er skoðað ermargt sem er líkt með þeim að mati matsmanns. Bæði hafa þau kosið að flytja fráættjörð sinni og setjast að á Íslandi þar sem þau hafa komið sér vel fyrir.Það þarf ýmsa styrkleika til að það geti tekist eins vel og raun ber vitni. Mog K eru bæði vel greind, kjarkmikil, sjálfstæð, lausnarmiðuð og félagslegasterk. Samskiptahæfni þeirra beggja er góð ef litið er til þess hversu vel þauhafa aðlagast hér á landi og myndað varanleg vinatengsl. Þau búa yfireiginleikum sem þarf til að ná samkomulagi um hvernig hagsmunum A sé bestborgið. Vonbrigði og sársauki í sambandi þeirra og sambandsslitum hefur birgtþeim sýn og gert þeim erfitt fyrir að standa saman sem foreldrar. Það hefurm.a. birst í alvarlegum ásökunum á báða bóga um líkamlegt harðræði semmatsmanni finnst ekki sérstaklega trúverðugt. Jafnframt hefur það birst íósveigjanleika þeirra varðandi umgengni A við þau og á það sérstaklega við ummóður. Matsmaður álítur að æskilegast væri að þau M og K færu áfram sameiginlegameð forsjá A að því gefnu að þau færu í ráðgjöf þar sem væri unnið á lausnamiðaðanhátt að því að festa niður fyrirkomulag á umgengni, allt með hagsmuni A aðleiðarljósi.Tengsl barnsins viðaðila og eðli þeirra tengslaÚt frá frásögnum aðila og athugun virðast tengsl A við foreldra veraheilbrigð og góð. A virkaði örugg í návist þeirra og var einkennandi fyrirsamskiptin að báðir foreldrar sýndu henni virka svörun, þolinmæði og leiðsögn.Tengslamyndun A, eins og hún birtist matsmanni, ber vott um að hún hafi hlotiðviðeigandi örvun, ást og umhyggju frá fæðingu. Barn sem finnur fyrir virkrisvörun uppalenda og finnur að þörfum þess sé mætt lærir smám saman að það geturtreyst umhverfinu. Þessir þættir eru sýnilegir í fari A og birtast í samskiptumhennar við foreldra, auk þess sem umsögn frá leiksólakennurum staðfestirþað. Tengsl barnsins viðsystkiniA á þrjár systur, tvær móðurmegin og eina föðurmegin. Tvær yngri systurhennar eru innan við eins árs gamlar og tenging við þær tekur mið af þeim aldriog virðist vera eðlileg. Öðru máli gegnir um tengsl A við eldri systur hennarsem er tæplega 12 ára gömul og þær alltaf fylgst að. Ljóst er að samband þeirraer náið og þrátt fyrir aldursmun ná þær saman í leik og sú eldri finnur tileðlilegrar ábyrgðar gagnvart þeirri yngri.Hvernig best verðiháttað umgengni barnsins við það foreldri sem ekki fær forsjá eða lögheimili Báðir foreldrar eru hæfir foreldrar og A er vel tengd báðum foreldrum sínumog því mikilvægt að henni verði gert kleift að umgangast þau bæði eins ríkulegaog tök eru á. Burtséð frá því hvort foreldri fer með forsjá er ljóst aðumgengnissamningur verður að taka mið af óhefðbundnum vinnutíma föður til að Aeigi þess kost að eiga góða umgengni með honum. Það mun reyna á sveigjanleikamóður sem hún sýndi lengst framan af eftir sambúðarslit. Við aðalmeðferð málsins gaf matsmaður skýrslufyrir dóminum, greindi þar frá niðurstöðum sínum, rakti efnistök og svaraðispurningum aðila og dómara. Ítrekað aðspurð kvaðst matsmaðurinn hvorki vilja négeta gert upp á milli foreldra, enda væru þau bæði mjög hæfir foreldrar. Þá tókmatsmaðurinn fram að hún óttaðist að það þjónaði ekki hagsmunum barnsins efannað foreldra fengi fulla forsjá þess. Gæti hitt þá komið í veg fyrir ríkulegaumgengni eða hunsað óskir þess sem ekki færi með forsjána. Betra væri ef forsjáinyrði áfram sameiginleg og að aðilar kæmu sér saman um umgengni dótturinnar viðþau. Auk matsmannsins gáfu aðilar málsins skýrslufyrir dóminum, svo og vitnin D, sambýliskona stefnanda, Valgeir Sigurðsson,samstarfsmaður stefnanda, og E, fyrrverandi sambýlismaður stefndu og faðirelstu dóttur hennar, B.Dómurinnleitaði ítrekað eftir vilja aðila til sátta og bauð þeim einnig til sáttamiðlunar,en án árangurs. Þrátt fyrir varakröfu beggja málsaðila um áframhaldandi sameiginlegaforsjá yfir dótturinni, telja þeir forsendur þess fyrirkomulags með öllubrostnar. Kemur sú afstaða þeirra fram bæði í stefnu og greinargerð, og vareinnig ítrekuð við munnlegan flutning málsins.Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá á því aðþað sé barninu fyrir bestu að hann fari með forsjá stúlkunnar. Hafi hann íreynd farið með fulla forsjá barnsins frá sambúðarslitum aðila og felistkrafa hans í því að lagaleg staða hans gagnvart dóttur sinni verði færð tilbókar í samræmi við framkvæmd síðustu ára. Ástæða þess að hann fari ekki aðeinsfram á lögheimilisbreytingu heldur og fulla forsjá sé sú að stefnda hafi undanfarinfjögur ár reynst ófær um að eiga í þeim samskiptum við stefnanda sem sameiginlegforsjá geri ráð fyrir. Hún hafi sýnt velferð stúlkunnar takmarkaðan áhuga ogoft hafi liðið mánuðir milli þess sem hún átti í samskiptum við hana. Að matistefnanda hafi stefnda aðeins látið sig velferð stúlkunnar varða þegar hún hafiátt í lagalegum deilum við stefnanda eða verið honum ósátt. Aukinheldur telurstefnandi stefndu lítt færa um að leggja reiði sína og ósætti í garð hans tilhliðar. Stefnandi hafi ítrekað reynt að bæta samskipti sín við stefndu, en ekkihaft erindi sem erfiði. Byggir hann á því að stefnda hafi lítt skeytt um hagsmunibarnsins og forsaga málsins sýni að sátt milli þeirra muni ekki nást. Því séuekki lengur til staðar skilyrði fyrir sameiginlegri forsjá þeirra. Stefnandi vísar til þess að stúlkan hafi notiðumönnunar hans nánast óslitið frá fæðingu og sé hún bæði vön honum og háð, aukþess að vera tengdari honum en öðrum. Hann hafi lagt mikla áherslu á líkamlegtog tilfinningalegt öryggi stúlkunnar og að regla sé á lífi hennar. Þar sem stórhluti fjölskyldu stúlkunnar sé búsettur erlendis hafi stefnandi lagt mikla áhersluá að viðhalda tengslum hennar við fjölskylduna og styrkja eftir megni. Þannigsendi hann reglulega myndir til fjölskyldunnar og frá upphafi hafi stúlkanverið í samskiptum við móður hans í gegnum „skype“, þrisvar sinnum í viku hiðminnsta. Þá haldi hann við reglulegum samskiptum hennar við aðra ættingja ásama hátt. Stefnda hafi á hinn bóginn ítrekað lagt stein í götu góðrasamskipta. Hún hafi tilhneigingu til þess að líta á alla aðra en foreldrana semþriðja aðila í lífi stúlkunnar og oftar en ekki reynt að halda þeim utan þess.Þá veiti hún sinni fjölskyldu litlar upplýsingar um stúlkuna og sendi hennisjaldan myndir. Heldur stefnandi því fram að stefnda hafi bannað fjölskyldusinni að eiga í samskiptum við stefnanda og hafi fjölskylda hennar ekki séðannan kost en að beygja sig undir vilja hennar. Stefnandi vísar enn fremur til þess að stúlkanhafi búið á heimili hans frá unga aldri en þar búi hún við festu og öryggi. Húneigi sitt eigið herbergi og húsið sé nálægt leikskóla hennar. Stefnandi ogsambýliskona hans vinni alla jafnan ekki eftir að leikskóla ljúki eða umhelgar og dagskráin fari því sjaldan úr skorðum. Stefnandi eyði miklum tíma meðstúlkunni, til dæmis fari hann oft í viku með hana í sund og því sé hún orðinflugsynd. Þau ferðist mikið og njóti þess að eiga gott og eðlilegtfjölskyldulíf. Stúlkan búi við fjárhagslegt öryggi hjá stefnanda og hafi aldreiliðið neinn skort. Fyrir utan stóra fjölskyldu og vini erlendis þá eigistefnandi og sambýliskona hans gott og þétt vinanet á Íslandi og hafi þaðreynst þeim mjög vel þegar á hefur reynt. Þá dveljist móðir sambýliskonu hanshér á landi löngum stundum og hafi nú í hyggju að festa kaup á íbúð nálægt þeimsvo auðveldara sé fyrir hana að fara á milli.Stefnanditekur fram að hann þurfi starfs síns vegna að ferðast reglulega til útlanda.Allar ferðir hans séu þó skipulagðar fram í tímann með hagsmuni fjölskyldunnarí huga og standi þær yfirleitt aðeins í örfáa sólarhringa og oftast líði langurtími á milli þeirra. Þá hafi hann rétt á því að taka fjölskyldu sína með sér.Þannig hafi ferðir hans ekki valdið miklum truflunum á daglegri rútínu ogheimilislífi. Stefnandisegir dóttur sína hafa ferðast mikið allt frá því hún var þriggja mánaða gömul.Hún sé búsett á Íslandi, eigi föður frá [...], móður frá [...] og stjúpmóðurfrá [...]. Augljóst sé að hún muni halda því áfram. Þetta sé ekki óalgengt í nútímasamfélagiog sé rétt að því staðið ætti það síður en svo að vera andstætt hagsmunumhennar. Aukofanritaðs heldur stefnandi því fram að stefnda hafi búið við lítiðfjárhagslegt öryggi og stuðningsnet hennar verið takmarkað. Hún hafi alla tíðunnið mikið og iðulega einnig á laugardögum, og stúlkan því oft sett í pössunutan leikskólatíma. Að mati hans yrði aðskilnaður stúlkunnar við hann þvíþungbærari en gagnvart stefndu og myndi valda henni mun meira óþarfa raski. Aukþess sé stefnda síður hæf til þess að annast barnið, meðal annars vegnaalvarlegra skapgerðarbresta og lítillar innsýnar í þarfir þess.Stefnandikrefst þess að ákveðið verði með dómi hvernig umgengni barnsins verði við þaðforeldri sem ekki fer með forsjá þess, en stefnandi tekur fram að hann vilji aðbarnið njóti reglulegrar umgengni við stefndu, eins og þarfir hennar og viljistandi til hverju sinni.Krafastefnanda um meðlag byggist á framfærsluskyldu beggja foreldra við barnið og séfjárhæð kröfunnar miðuð við tekjur stefndu sem stefnandi telji fullnægjandi tilgreiðslu einfalds meðlags.Umlagarök, til stuðnings kröfu sinni um forsjá barnsins, meðlag og umgengnis-ákvörðun, vísar stefnandi til ákvæða barnalaga nr. 76/2003, einkum 2. mgr. 34.gr. og um málsmeðferðarreglur til 4. mgr. 36. gr. sömu laga. Um varnarþing ervísað til 115. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Kröfu um málflutningsþóknunstyður stefnandi við reglur XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Málsástæður stefndu og lagarökStefndatelur að forsendur sameiginlegrar forsjár séu brostnar milli aðila og því sénauðsynlegt að dómur kveði á um að öðrum hvorum aðila verði falin forsjástúlkunnar. Forsenda sameiginlegrar forsjár sé að foreldrar geti í samvinnualið önn fyrir barni, en stöðug átök og gríðarleg stjórnsemi stefnanda komi aðmati stefndu í veg fyrir að aðilar geti staðið saman að ákvörðunum er varðistúlkuna.Stefndabyggir á því að samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 beri dómara aðláta hagsmuni barnsins ráða við ákvörðun um forsjá þess. Í því samhengi sé vertað benda á greinargerð með frumvarpi því sem hafi orðið að gildandi barnalögum,en þar sé getið ýmissa atriða sem taka eigi tillit til við ákvörðun um forsjábarna. Sérstaklega megi þar nefna stöðugleika, en stefnda telur að mun meiristöðugleiki ríki í lífi hennar en stefnanda. Eins og greina megi í barnalögumsé litið svo á að stöðugleiki og öryggi séu meðal lykilatriða til að tryggjabörnum þroskavænleg skilyrði. Í dæmaskyni sé þar rætt um stöðugleika í ytraumhverfi eða aðstæðum barns og hvort líklegt sé að barnið þurfi að flytja úrþví umhverfi sem það þekki. Stefnda kveðst verða áfram með fasta búsetu hér álandi ásamt eldri dóttur sinni og sé hér í föstu starfi. Stefnandi ferðist áhinn bóginn mikið og sé þannig mikið fjarverandi, þótt stúlkan sé í umgengnihjá honum. Starfi stefnandi meira á erlendri grundu en hér á landi. Þá sénauðsynlegt að líta til þess að sambýliskona stefnanda sé erlend leikkona, ogtelur stefnda litlar líkur á að hún setjist varanlega að hér á landi. Stefndatelur hins vegar ljóst að framtíð hennar og barna hennar sé hér á landi og aðalstarfsvettvangur hennar verði sömuleiðis hér.Stefndabyggir kröfur sínar einnig á því að hún hafi frá fæðingu stúlkunnar verið aðalumönnunaraðilihennar og að þær mæðgur séu mun tengdari tilfinningalega en stefnandi ogstúlkan. Þegar stúlkan sé hjá henni sé það hún sem annist hana en ekki aðrir.Þannig sé einnig ljóst að skráning umönnunardaga hjá henni séu skýrlega þeirdagar sem hún annist barnið sjálf en ekki þriðji aðili. Slíku sé augljóslegaekki fyrir að fara hjá stefnanda, en hann sé oft fjarverandi þá daga semstúlkan sé í umgengni við hann. Því sé alls óljóst hversu mikið hann hafi íraun annast barnið síðustu árin. Þá byggir stefnda einnig á því að sambandstúlkunnar við eldri systur sé mjög kærleiksríkt og þær afar hændar hvor aðannarri.Stefndabyggir jafnframt á því að stúlkan sé farin að sýna mjög eindreginn vilja til aðvera meira hjá stefndu en stefnanda. Þannig séu skiptidagar milli heimila afarerfiðir þar sem hún bíði allan daginn eftir stefndu, en sé í raun ósátt við aðfara í leikskóla þegar hún viti að stefnandi eigi að sækja hana. Kveðst húnhafa þurft að tala stúlkuna inn á að fara í leikskólann þá morgna sem hún veitað stefnandi á að sækja hana. Stefndatelur stúlkuna þarfnast beggja foreldra sinna og leggi því áherslu á góðaumgengni við báða foreldra. Telur hún mikilvægt að umgengni verði í framtíðinnimiðuð við þarfir barnsins, en ekki stefnanda, og því verði umgengni miðuð viðrúma umgengni aðra hvora helgi, svo meiri líkur séu á því að stefnandi getistaðið við áætlaða umgengni og að minna verði um breytingar, barninu tilheilla.Krafastefndu um forsjá dóttur sinnar, lögheimili og umgengni er byggð á barnalögumnr. 76/2006, einkum 34. gr., sbr. 28. gr. og 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðannaum réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá er byggt á barnalögum í heild,svo og meginreglum þeirra og undirstöðurökum. Meðlagskrafan byggist á 4. mgr.34. gr. barnalaga nr. 76/2003 sem og ákvæðum sömu laga um framfærsluskylduforeldra, sbr. 53. gr. og 6. mgr. 57. gr. þeirra laga. Um málsmeðferð vísasttil VI. kafla barnalaga. Krafa um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, og um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun ervísað til laga nr. 50/1988. NiðurstaðaÍmáli þessu deila aðilar um forsjá dóttur þeirra, A, sem fædd er [...] 2011.Eins og áður greinir gerðu aðilar málsins með sér samning um forsjá, lögheimili,meðlag og umgengni við stúlkuna [...]. október 2013, sem síðan var staðfesturaf Sýslumanninum í Reykjavík í nóvember 2013. Samkvæmt samningnum fóruforeldrar sameiginlega með forsjá dóttur sinnar, en lögheimili hennar skyldivera hjá stefndu. Báðir gera nú kröfu um að þeim verði falin óskipt forsjástúlkunnar.Samkvæmt1. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 sker dómari úr málinu með dómi hafi sáttekki tekist. Í 2. mgr. 34. gr. sömu laga segir að dómari kveði á um hvernigforsjá barns eða lögheimili verði háttað eftir því sem barni er fyrir bestu.Meðal þeirra atriða sem líta ber til við mat á því er hæfi foreldra,stöðugleiki í lífi barnsins, tengsl þess við báða foreldra sína, skylda þeirratil að tryggja rétt barnsins til umgengni, hætta á að barnið, foreldri eðaaðrir á heimili þess hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og vilji barns, aðteknu tilliti til aldurs þess og þroska.Ískýrslu sinni fyrir dómi bar stefnandi að hann þyrfti vinnu sinnar vegna aðdvelja erlendis um það bil fjóra daga í mánuði. Vegna þessa kvaðst hann stundumþurfa á hjálp sambýliskonu sinnar að halda þegar A væri í umgengni hjá sér.Þegar hann væri á landinu ynni hann hins vegar mikið heima við og lyki vinnuþegar sækja þyrfti A á leikskóla. Aðspurður taldi hann ekki óeðlilegt að hannferðaðist mikið með stúlkuna í ljósi þess að hún þekkti vel þá staði sem þauferðuðust til og þar byggju einnig ættingjar hennar og venslafólk. Þá fullyrtihann að hann og sambýliskona hans hefðu ekki í hyggju að flytja úr landi.Stefnandi kvaðst alltaf hafa verið kurteis í samskiptum sínum við stefndu ogað hann hefði sýnt henni sveigjanleika. Stefnda hefði hins vegar kallað hannöllum illum nöfnum. Þá hefði stefnda tálmað umgengni til þess að særa hann. Aðmati stefnanda hefði stefnda ekki nægan tíma fyrir barnið. Þó tryði hann því aðhún væri að gera sitt besta. Ímáli stefndu fyrir dómi kom fram að A ætti rétt á að umgangast báða foreldrasína. Hún sagðist ósátt við það að stefnandi væri í útlöndum þegar stúlkan værií umgengni hjá honum. Þegar stefnandi væri ekki á landinu vildi hún hafa A hjásér, eins og þau hefðu samið um á sínum tíma. Stefnda kvaðst ekki þurfa að farautan til þess að sinna [...] þar sem hún gæti gert slíkt í gegnum tölvunaheima. Þegar hún færi gætu dætur hennar dvalist hjá foreldrum hennar í [...]meðan hún ynni. Þessar ferðir væru á hinn bóginn færri en tvisvar á ári.Stefnda lýsti stefnanda sem góðum föður og sagði hún A tala vel um hann og aðhún elski hann mikið. Hún kvaðst tilbúin til þess að veita stefnanda ríflegaumgengni um helgar og í fríum, fengi hún forsjána. Hins vegar kvaðst hún hræddum að missa A til útlanda, yrði niðurstaðan sú að faðirinn fengi forsjábarnsins. Þá neitaði hún því að hafa tálmað umgengni A við föður sinn, ensagðist hafa haft barnið hjá sér þegar hann hefði ekki verið á landinu.Einsog áður hefur verið rakið starfar stefnandi sem [...] og býr, ásamtsambýliskonu sinni og dóttur þeirra, litlu systur A, í einbýlishúsi í [...].Stefnda er [...], en sinnir einnig [...]. Hún er einstæð móðir þriggja dætra ogbýr ásamt dætrum sínum í íbúð í [...] sem hún festi nýlega kaup á. Dómurinn ersammála niðurstöðu dómkvadds matsmanns um að báðir aðilar séu mjög hæfir ogframbærilegir foreldrar og hafi allt til þess að bera til að vera A góðfyrirmynd og geta búið henni góð og þroskavænleg skilyrði. Í matsgerðinni segireinnig að sálfræðileg próf hafi leitt í ljós að hvorugt þeirra sé haldið neinumgeðrænum vanda, heldur byggju þau yfir góðum sjálfstyrk. Þau séu bæði velgreind, kjarkmikil, sjálfstæð, lausnarmiðuð og félagslega sterk. Bæði hefðuþau aðlagast hér á landi og myndað varanleg vinatengsl. Er það álit dómsins aðekkert hafi komið fram sem rýrt getur hæfni aðila til þess að sinna andlegum oglíkamlegum þörfum barnsins eða að tryggja því þroskavænleg skilyrði. Ímáli þessu hefur verið lagður fram mikill fjöldi gagna um samskipti aðila,ýmist í formi símaskilaboða, tölvuskeyta eða endurrita af samtölum. Eru gögnþessi flest því marki brennd að þau hafa enga þýðingu fyrir úrslit málsins, enendurspegla aðeins djúpstæðan ágreining og ósætti aðila um tilhögun umgengnivið telpuna. Virðist aðilum ógjörningur að leggja þann ágreining til hliðar ísamskiptum sínum. Ómótmælter að A hefur frá sambúðarslitum og fram til sumars 2015 að jafnaði dvalistlengur hjá stefnanda en stefndu. Þá hefur hún í mörg skipti dvalist í lengritíma erlendis með stefnanda. Frá sumrinu 2015 hefur umgengni stúlkunnar viðforeldra sína þó verið nokkuð jöfn og í samræmi við forsjársamning aðila. Frásambúðarslitum hefur hún haft lögheimili hjá móður sinni, en þar býr einnigeldri systir hennar, B, og nokkurra mánaða gömul yngri systir. Þá á A ársgamlasystur á heimili föður. Ekki er um það deilt að A á heilbrigð, innihaldsrík ogsterk tengsl við báða foreldra sína og systur, ekki síst eldri systur sína, B,en fram kemur í matsgerð dómkvadds matsmanns að samband þeirra sé náið þráttfyrir aldursmun, enda hafi þær hafi alltaf fylgst að. Með hliðsjón af þeim góðutengslum sem A hefur við báða foreldra sína þykir ljóst að verði öðrum aðilanumfalin óskipt forsjá telpunnar muni það óhjákvæmilega hafa einhverja röskun íför með sér fyrir hana, þar sem hún mun þá líklega ekki umgangast forsjárlausaforeldrið í jafn ríkum mæli og áður. Þráttfyrir eindregna afstöðu matsmanns um að æskilegast væri að foreldrarnir færuáfram með sameiginlega forsjá stúlkunnar telur dómurinn að langvinnar og hatrammardeilur þeirra um umgengni barnsins, ásakanir og tortryggni í hvors annars garðaf ýmsu tilefni, ásamt ítrekuðum yfirlýsingum þeirra sjálfra um að allarforsendur fyrir sameiginlegri forsjá séu brostnar, komi í veg fyrir að unnt séað kveða á um áframhaldandi sameiginlega forsjá þeirra. Í því sambandi erminnt á að forsenda slíks fyrirkomulags er að gott og stöðugt samstarf sé ámilli foreldra og að þau sýni hvort öðru sveigjanleika, traust, gagnkvæmavirðingu og tillitssemi. Þótt ekkert bendi til þess að ósætti foreldranna hafihingað til haft slæm áhrif á þroska stúlkunnar eða tilfinningaleg tengslhennar, telur dómurinn engu að síður að slíkt kunni í náinni framtíð að markasín spor í uppeldi barnsins og draga úr möguleikum þess til að alast upp viðþroskavænleg skilyrði. Þykir því nauðsynlegt að dómurinn kveði á um að annaðforeldra fái óskipta forsjá stúlkunnar. Aer nú fimm ára gömul og hefur því nám í grunnskóla næsta haust. Er mikilvægt aðró og festa hafi þá skapast í samskiptum foreldra og umgengni barnsins við þá.Ljóst er að vegna starfs stefnanda og tíðra ferðalaga hans til útlanda hefurhann ekki sömu tækifæri og stefnda til að fylgja eftir reglubundinni skólagöngutelpunnar og búa henni þann stöðugleika, aðhald og eftirfylgni sem henni ernauðsyn við þær aðstæður. Í því ljósi, svo og þegar litið er til þess aðlögheimili stúlkunnar hefur verið hjá stefndu frá sambúðarslitum aðila, er þaðniðurstaða dómsins að fallast beri á aðalkröfu stefndu og fela henni forsjá Atil átján ára aldurs hennar. Að áliti dómsins þjónar sú skipan best hagsmunumbarnsins, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, um leið og tryggt verðurað ekki er raskað nánu og kærleiksríku sambandi stúlkunnar við eldri systursína, B, sem einnig býr hjá stefndu. Samkvæmt5. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. og 2. og 6. mgr. 57. gr. sömu laga,ber dómara að kröfu foreldris að kveða á um meðlag í dómi, enda hafi krafaverið um það gerð. Í samræmi við þetta og þá niðurstöðu að réttast sé að forsjábarnsins verði hjá stefndu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndueinfalt meðlag með barninu, eins og það ákvarðast hverju sinni afTryggingastofnun ríkisins, frá dómsuppsögu til fullnaðs 18 ára aldurs þess. Ímáli þessu er einnig gerð krafa um að dómurinn ákveði inntak umgengni þessforeldris sem ekki fær forsjána. Dómurinn telur mikilvægt að A fái að umgangastríkulega það foreldri sem ekki fer með forsjána og er það einnig í samræmi viðniðurstöðu dómkvadds matmanns. Enginn vafi leikur á að samband stefnanda viðdóttur sína er náið og er það í þágu hagsmuna barnsins að viðhalda því með einsríflegri umgengni og kostur er. Um leið er áréttað að stefndu er skylt að sjátil þess að barnið fái að umgangast stefnanda eins og ákveðið er með dómiþessum og kveðið er á um í dómsorði. Samkvæmt því verður umgengni A viðstefnanda sem hér segir: Advelur hjá stefnanda aðra hverja viku frá fimmtudagssíðdegi til mánudagsmorgunsog skal stúlkan sótt og henni skilað í leikskóla/skóla á þeim dögum, í fyrstasinn 1. desember 2016 til 5. desember 2016. Áhverju sex vikna tímabili skal A dvelja vikulangt hjá stefnanda, frá kl. 12 áhádegi á laugardegi til kl. 12 á hádegi næsta laugardags. Skal stefnandi sækjastúlkuna á heimili stefndu og stefnda síðan sækja hana að viku liðinni áheimili stefnanda. Stefnandi skal með minnst 30 daga fyrirvara tilkynnastefndu hvaða viku innan hvers sex vikna tímabils hann kjósi að stúlkan dveljií umgengni hans. Geti stefnandi ekki sinnt umgengni á því tímabili, t.d. vegnavinnu sinnar, fjarveru eða af öðrum ástæðum, fellur umgengni niður þann tíma.Fyrsta sex vikna tímabil af þessu tagi hefst 31. desember 2016. Íjólaleyfi, frá 20. til 27. desember, og um áramót, frá 28. desember til 2.janúar ár hvert, skal A dvelja til skiptis hjá foreldrum sínum, fyrst hjástefnanda um komandi jól, en hjá stefndu um áramót, og síðan koll af kolli.Sama fyrirkomulag skal vera um hverja páska, en um páskana 2017 skal stúlkanfyrst dvelja hjá stefndu. Í vetrarleyfum grunnskóla skal A dvelja til skiptishjá foreldrum sínum nema samkomulag náist um annað. Ísumarleyfi skal A dvelja hjá stefnanda í fjórar vikur, fyrst frá 20. júlí 2017,en frá 20. júní 2018, og síðan koll af kolli. Áfrýjundómsins frestar ekki réttaráhrifum hans. Meðhliðsjón af atvikum öllum og eðli málsins þykir rétt að hvor aðila beri sinnkostnað af málinu. Dómþennan kváðu upp Ingimundur Einarsson dómstjóri, sem dómsformaður, ogsálfræðingarnir Guðfinna Eydal og Þorgeir Magnússon.D Ó M S O R Ð: Stefnda,K, skal fara með forsjá stúlkunnar A, kt. [...], til átján ára aldurs hennar. Stefnandi,M, greiði mánaðarlega einfalt meðlag með stúlkunni, eins og það ákvarðasthverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins, frá dómsuppsögu til fullnaðs átjánára aldurs hennar. Umgengnistúlkunnar við stefnanda skal þannig háttað: Advelur hjá stefnanda aðra hverja viku frá fimmtudagssíðdegi til mánudagsmorgunsog skal stúlkan sótt og henni skilað í leikskóla/skóla á þeim dögum, í fyrstasinn 1. desember 2016 til 5. desember 2016. Áhverju sex vikna tímabili skal A dvelja vikulangt hjá stefnanda, frá kl. 12 áhádegi á laugardegi til kl. 12 á hádegi næsta laugardags. Skal stefnandi sækjastúlkuna á heimili stefndu og stefnda síðan sækja hana að viku liðinni áheimili stefnanda. Stefnandi skal með minnst 30 daga fyrirvara tilkynna stefnduhvaða viku innan hvers sex vikna tímabils hann kjósi að stúlkan dvelji íumgengni hans. Geti stefnandi ekki sinnt umgengni á því tímabili, t.d. vegnavinnu sinnar, fjarveru eða af öðrum ástæðum, fellur umgengni niður þann tíma.Fyrsta sex vikna tímabil af þessu tagi hefst 31. desember 2016. Íjólaleyfi, frá 20. til 27. desember, og um áramót, frá 28. desember til 2.janúar ár hvert, skal A dvelja til skiptis hjá foreldrum sínum, fyrst hjástefnanda um komandi jól, en hjá stefndu um áramót, og síðan koll af kolli.Sama fyrirkomulag skal vera um hverja páska, en um páskana 2017 skal stúlkanfyrst dvelja hjá stefndu. Í vetrarleyfum grunnskóla skal A dvelja til skiptishjá foreldrum sínum nema samkomulag náist um annað. Ísumarleyfi skal A dvelja hjá stefnanda í fjórar vikur, fyrst frá 20. júlí 2017,en frá 20. júní 2018, og síðan koll af kolli. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður. Áfrýjundómsins frestar ekki réttaráhrifum hans.
|
Mál nr. 383/2015
|
Fjármögnunarleiga Lánssamningur Gengistrygging
|
B ehf. krafðist þess að viðurkennt yrði að fjármögnunarleigusamningur hans og L hf. væri að efni til lánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslna við gengi nánar tiltekinna erlendra gjaldmiðla væri ólögmætt og óskuldbindandi fyrir hann. Hélt B ehf. því fram að aðilar hefðu samið sérstaklega um það í upphafi að B ehf. myndi eignast hið leigða í lok lánstíma gegn tiltekinni greiðslu. Því til stuðnings vísaði B ehf. meðal annars til tölvubréfs frá fyrrum starfsmanni L hf. þar sem fram kom tiltekið lokagjald og yfirlýsingar L ehf. um fjármögnun til þriðja manns, en þar kæmi fram að B ehf. yrði afsalshafi að samningnum uppgreiddum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þess hefði hvorki verið getið í samningnum að B ehf. myndi eignast hið leigða í lok lánstíma né að hann ætti rétt á að leysa það til sín gegn tiltekinni greiðslu. Hefði B ehf. ekki sannað gegn andmælum L hf. að um slíkt hefði verið samið. Í því tilliti gætu engu breytt slík áform aðila í aðdraganda þess að samningurinn var gerður. Þar sem samningurinn væri um fjármögnunarleigu var ekki talið að ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu girtu fyrir að heimilt hefði verið að semja um að leigugjaldið tæki mið af gengi erlendra gjaldmiðla. Var L ehf. því sýknaður af kröfu B ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar5. júní 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að fjármögnunarleigusamninguraðila frá 27. júní 2006 sé að efni til lánssamningur og að ákvæði hans umtengingu greiðslna við gengi nánar tiltekinna erlendra gjaldmiðla sé ólögmættog óskuldbindandi fyrir áfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Aðila máls þessa greinir á um þaðhvort fjármögnunarleigusamningur þeirra frá 27. júní 2006 sé lánssamningur, semóheimilt sé að binda við gengi erlendra mynta eða leigusamningur.Hæstiréttur hefur ítrekað fjallað umsamninga með sömu skilmálum og samningur sá, sem um ræðir í þessu máli, ogkomist að þeirri niðurstöðu að þeir væru leigusamningar en ekki lánssamningar.Áfrýjandi telur öðru máli gegna í þessu máli en þeim, sem fyrri dómarHæstaréttar taka til, þar sem aðilar hafi samið sérstaklega um það í upphafi aðáfrýjandi myndi eignast hið leigða í lok lánstíma gegn tiltekinni greiðslu. Þvítil stuðnings vísar áfrýjandi meðal annars til tölvubréfs 9. júní 2006 fráfyrrverandi starfsmanni stefnda til áfrýjanda, þar sem fram komi tiltekiðlokagjald, og yfirlýsingar stefnda um fjármögnun 12. júní 2006 til þriðjamanns, en þar kæmi skýrlega fram að áfrýjandi yrði afsalshafi að samningnumuppgreiddum.Svo sem greinir í héraðsdómi var þess hvorkigetið í fjármögnunarleigusamningi aðila að áfrýjandi myndi eignast hið leigða ílok lánstíma né að hann ætti rétt á að leysa það til sín gegn tiltekinnigreiðslu. Hefur áfrýjandi ekki sannað, gegn andmælum stefnda, að um slíkt hafiverið samið. Í því tilliti geta engu breytt áform aðila í þeim efnum í aðdragandaþess að samningurinn var gerður, sbr. dóm Hæstaréttar 14. janúar 2015 í málinr. 324/2015.Áfrýjandi byggir einnig á því að þaðsé grundvallaratriði í þessu máli að andlag fjármögnunarleigusamningsins séfasteignir en ekki lausafé. Óumdeilt er að andlag fjármögnunarleigusamningsgeti bæði verið fasteignir og lausafé, sbr. dóm réttarins 13. október 2014 ímáli nr. 648/2014.Með þessum athugasemdum, en að öðruleyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefnda málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Búlandshöfði ehf., greiði stefnda, Lýsingu hf., 1.000.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2015.Málþetta var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Búlandshöfða ehf., Reynigrund44, Akranesi, á hendur Lýsingu hf., Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu áritaðri umbirtingu 8. apríl 2013 og til réttargæslu, Neshjúpi ehf., Reynigrund 44,Akranesi, með stefnu áritaðri um birtingu 5. apríl 2013.Dómkröfur stefnanda eru þær,að viðurkennt verði með dómi að samningur málsaðila, sem ber heitið„Fjármögnunarleigusamningur um fasteign“ nr. 134354-385 frá 27. júní 2006, séað efni til lánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslna við gengievru (EUR), Bandaríkjadals (USD), japanskra jena (JPY) og svissneskra franka(CHF) sé ólögmætt og óskuldbindandi fyrir stefnanda.Þá krefst stefnandi þess aðhið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlaususamkvæmt mati dómsins. Stefnandi gerir ekki sérstakar kröfur á hendurréttargæslustefnda.Dómkröfur stefnda eru þæraðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst stefndi þessað verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Réttargæslustefndi hefurekki látið málið til sín taka.Gætt var ákvæða 115. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. IITildrög máls þessa eruþau að sumarið 2006 átti réttargæslustefndi, Neshjúpur ehf., í viðræðum viðGrundarfjarðarbæ um kaup á átta eignarhlutum í fasteignunum númer 33 og 35 viðSæból í Grundarfirði. Réttargæslustefndi óskaði eftir því að stefndi, Lýsinghf., fjármagnaði fasteignakaupin, sem var samþykkt af hálfu stefnda. Íframhaldinu gerði stefndi réttargæslustefnda tilboð um fjármögnun og sendihonum í kjölfarið yfirlýsingu, sem dagsett er 12. júní 2006, þar sem fram kemurað félagið tryggi fjármögnun vegna kaupa réttargæslustefnda á fyrrgreindumfasteignum í Grundarfirði. Samkvæmt yfirlýsingunni fjármagnar stefndi kaupin aðfullu. Stefndi greiddi seljanda Grundarfjarðarbæ, söluandvirði fyrrgreindrafasteigna að fjárhæð 53.000.000 króna en einnig fjármagnaði stefndifyrirhugaðar endurbætur réttargæslustefnda á fasteignunum, að fjárhæð 8.000.000króna. Með afsali, dagsettu 18. júní 2006, afsalaði Grundarfjarðarbæreignarhlutunum til stefnda. Hinn 27. júní 2006 gerðuréttargæslustefndi og stefndi með sér samning nr. 134354-385 með fyrirsögninni„Fjármögnunarleigusamningur um fasteign“. Í samningnum er stefndi tilgreindursem leigusali en réttargæslustefndi sem leigutaki. Samkvæmt 1. gr. samningsinser „hið leigða“ áðurnefndir átta eignarhlutar í fasteignunum að Sæbóli 33 og 35í Grundarfirði samkvæmt afsali seljanda, dagsettu 18. júní 2006. Í 2. gr.samningsins er leigugrunnur tilgreindur 61.000.000 króna og er þar sýnt hvernigleigugreiðslur skiptast miðað við gengi evru, Bandaríkjadollara, japansks jensog svissneskra franka. Seljandi er tilgreindur Grundarfjarðarbær í 4. gr.samningsins og í 5. gr. hans er að finna ákvæði um grunnleigutíma sem skulivera frá 5. ágúst 2006 til 4. ágúst 2026. Þá segir þar að fjöldi leigugreiðslnasé 240. Í 5. gr. samningsins er yfirlit yfir skiptingu leigugreiðslna íerlendum myntum. Samkvæmt 6. gr. samningsins hefst mánaðarleg framhaldsleigafrá lokum grunnleigutíma, samtals að fjárhæð 33.035 krónur. Í 8. gr. kemur framað ábyrgðarmenn séu Bergþór Ólafsson og Óli Jón Gunnarsson. Sérstakir skilmálareru tilgreindir í 10. gr. samningsins. Samkvæmt ákvæðinu er gengi miðað viðsamningsdag 23. júní 2006 og LIBOR vextir á samningsdegi séu 2,40% auk 2,40%álags. Einnig er tekið fram að stofngjald sé 1% eða 610.000 kr. og gjalddagiþess sé 5. ágúst 2006. Samkvæmt 13.-14. gr. samningsins er stefnda Lýsinguheimilt að endurreikna leiguna miðað við breytingar á gengi og LIBOR vöxtum. Þáer því lýst að leigan, sem sé gengistryggð miðað við breytingar á gengierlendis og/eða erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu, sé greind ííslenskum krónum og að leigugjald sé innheimt í íslenskum krónum.Síðsumars 2007 seldistefndi og afsalaði réttargæslustefnda tvo eignarhluta af þeim átta semfjármögnunarleigusamningurinn tók til. Afsöl vegna eignarhlutanna voru gefin útannars vegar 12. júlí 2007 og hins vegar 15. september 2007.Hinn 3. desember 2008 varundirritað samkomulag um yfirtöku á fjármögnunarleigusamningi nr. 134354. Meðsamkomulaginu tók stefnandi yfir réttindi og skyldur réttargæslustefndasamkvæmt fjármögnunarleigusamningnum. Sömu eigendur eru að báðum félögunum,stefnanda Búlandshöfða ehf., og réttar-gæslustefnda Neshjúpi ehf. Varð þvíengin breyting á stöðu ábyrgðarmanna.Í stefnu kemur fram aðréttargæslustefndi hafi greitt afborganir og vexti af samningnum frá fyrstagjalddaga hans til og með gjalddagans 5. nóvember 2008. Með bréfi til stefnda,dagsettu 25. október 2012, hafi stefnandi lýst þeirri skoðun sinni aðfjármögnunarleigusamningurinn væri í eðli sínu lánssamningur í íslenskum krónumog verðtrygging samningsins miðað við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla værií andstöðu við VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með bréfi,dagsettu 9. nóvember 2012, komi fram það álit stefnda að enginn vafi sé umlögmæti fjármögnunarleigusamningsins. IIIStefnandibyggir á því að skuldbindingin samkvæmt fjármögnunar-leigusamningi aðila nr.134354-385 sé í eðli sínu lánsskuldbinding í skilningi VI. kafla laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefnandi byggir enn fremur á því aðsamningurinn hafi verið gengistryggður, þ.e. verðtryggður miðað viðgengisbreytingar erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við VI. kafla laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu. Eftir heiti VI. kafla laga nr. 38/2001, sem 13. til16. gr. þeirra heyri til, taki hann til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár.Byggir stefnandi á því að umræddur samningur sé í raun lánssamningur en ekkileigusamningur. Komi þetta fram m.a. í því að samningsverð hafi verið ákvarðaðút frá fjármögnunarkostnaði stefnda, en ekki verðmæti samningsandlagsins. Þá séí skilmálum samningsins ákvæði um vexti sem greiða skyldi samhliða afborgunum.Ekkert samhengi sé milli greiðslna stefnanda og afnota af samningsandlagi.Fjármögnunarleigusamningurinn falli undir lög nr. 121/1994 um neytendalán.Stefnandi hafi haft frumkvæði að kaupum á samningsandlaginu og samið umkaupverðið. Fyrirsvarsmenn réttargæslustefnda og stefnanda séu ábyrgðarmenn áefndum samningsins. Ársreikningar stefnda beri ekki með sér að stefndi hafibókfært andlög fjármögnunarleigusamninga sem eign. Umsamið hafi verið aðeignarréttur færðist yfir til stefnanda í lok samningstíma. Þessi atriði sýniótvírætt að stefndi hafi í raun veitt honum lán til fasteignakaupa, sem stefndihafi í orði kveðnu keypt en kosið að klæða í búning leigusamnings í stað þessað kaupa af stefnanda skuldabréf, sem tryggt væri með veði í viðkomandifasteignum og eftir atvikum með frekari tryggingum eða ábyrgðum. Af þessumsökum telur stefnandi að ótvírætt verði að leggja til grundvallar aðsamningurinn sem hér um ræði sé lánssamningur í skilningi VI. kafla laga nr.38/2001. Stefnandibyggir á því að „leigugrunnur“ samkvæmt 2. gr. samningsins hafi eingöngu veriðákvarðaður út frá kostnaði stefnda við fjármögnun kaupanna en ekki raunveruleguverðmæti samningsandlagsins. Greiðslur stefnanda til stefnda hafi falið í sérendurgreiðslu á upphaflegum höfuðstól, þ.e.a.s. kaupverð samningsandlagsins, aðviðbættum vöxtum og vaxtaálagi. Fyrirkomulag þetta svari til endurgreiðslu áláni en ekki leigu á fasteign eða fasteignum. Þá bendir stefnandi á að vandséðsé hvaða hlutverki upplýsingar um „leigugrunn“, hafi að gegna í samningi aðila,annað en að tilgreina höfuðstól lánsins. Ekki sé venja að tilgreina leigugrunneða höfuðstól í leigusamningum líkt og nauðsynlegt sé í lánssamningum.Í10. gr. samningsins séu tilgreindir LIBOR vextir á samningsdegi og vaxtaálag.Þá segi í 13. gr. samningsins að stefnda sé heimilt að endurreiknagengistryggðar leigugreiðslur samkvæmt breytingum á LIBOR vöxtum þeirra erlendugjaldmiðla, sem greiðslur séu tilgreindar í. Þá sé rétt að geta þess að ígreiðsluyfirliti sem fylgdi samningnum sé greiðslum skipt upp í „vexti“,„afborgunarhluta“ og „eftirstöðvar“. Þessi tilgreining sýni svo að ekki verðium villst að um lán sé að ræða en ekki leigu.Stefnandibyggir á því að þar sem greiðslur samkvæmt samningi aðila beri vexti séaugljóst að um lán sé að ræða en ekki leigugreiðslur, enda beri leigugreiðslurekki vexti. Með leigugreiðslum greiði leigutaki leigusala fyrir afnotleigumunar en ekki afborganir og vexti. Stefnandibyggir á því að samkvæmt fjármögnunarleigusamningnum sé ekkert samhengi á milligreiðslna stefnanda annars vegar og afnota hans af samningsandlaginu hinsvegar. Þessu sé öfugt farið hvað leigusamninga varði. Þegar um leigusamning séað ræða sé gagnkvæmni milli skyldu leigusala til að láta í té afnotarétt afsamningsandlaginu og skyldu leigutaka til að greiða leigu fyrir þau afnot.Ískilmálum samningsins sé gengið út frá því að við vanefndir geti stefndi riftsamningnum og allt að einu krafið stefnanda um fullar greiðslur til lokasamningstímans, sbr. 20. og 21. gr. skilmála samningsins. Stefnandi byggir áþví að þessi staðreynd eigi að leiða til þess að túlka umræddan samning semlánssamning fremur en leigusamning enda sé það svo þegar um leigusamninga sé aðræða að við riftun slíkra samninga falli, eðli máls samkvæmt, niður skyldaleigutaka til áframhaldandi greiðslu á leigu, þótt leigusali geti eftir atvikumkrafið hann um bætur vegna missis hagnaðar að því afstöðnu.Samkvæmtlokamálslið 16. gr. samningsins taki stefndi enga ábyrgð á leigumun svo semhugsanlegum göllum eða að leigumunur uppfylli ekki kröfur leigutaka umhúsnæðið. Samkvæmt 18. gr. samningsins beri stefnanda að greiða leigu þó svo aðseljandi vanefni samning sinn við stefnda. Stefnandi telur að þetta bendieindregið til þess að fremur sé um lánssamning en leigusamning að ræða. Í þessusambandi skuli á það minnt að leigusali samkvæmt leigusamningi beri að jafnaðiáhættuna af þeim atvikum sem nefnd séu hér að ofan eftir að afhending hafi fariðfram. Samkvæmtframansögðu megi ljóst vera að skylda stefnanda samkvæmtfjármögnunarleigusamningnum hafi ekki verið fólgin í því að greiða fyrir afnotsamningsandlagsins, heldur að endurgreiða það fé sem stefndi lánaði stefnandaog að greiða vexti að auki.Þávísar stefnandi til þess að eignaleigusamningar falli undir lög nr. 21/1994 umneytendalán. Í þessu sambandi vísar stefnandi til d-liðar 1. mgr. 2. gr.laganna þar sem tekið sé sérstaklega fram að leigusamningar séu undanþegnirlögunum, nema eignarleigusamningar. Þessi staðreynd hljóti að vega þungt viðmat á því hvort í reynd sé um lánssamning eða leigusamning að ræða, endaaugljóst að löggjafinn telur ástæðu til þess að flokka eignaleigusamningafremur sem lánssamninga en leigusamninga.Viðmat á eðli fjármögnunarleigusamningsins skipti miklu máli að halda því til hagaað stefnandi hafi haft frumkvæði að kaupum á samningsandlaginu og samið umkaupverðið við seljandann Grundarfjarðarbæ um verð og greiðslukjör. Stefndihafi hvergi komið þar nærri heldur hafi eina aðkoma hans að þessum viðskiptumverið sú að lána fjármuni til kaupanna. Þetta sé að sjálfsögðu afar frábrugðiðþví sem almennt tíðkist í leigusamningum. Megi helst líkja þessu við að stefndihafi fengið formlegan eignarrétt að fasteigninni, sem tryggingu fyrir efndumstefnanda á lánssamningi um kaupin. Þetta atriði hafi verulega þýðingu viðúrlausn málsins, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 282/2011.Fyrirsvarsmennréttargæslustefnda, Bergþór Ólason og Óli Jón Gunnarsson, séu, samkvæmt 8. gr.fjármögnunarleigusamningsins, ábyrgðarmenn á réttum efndum réttargæslustefnda.Þegar stefnandi hafi yfirtekið samninginn hafi sömu einstaklingar tekið á sigsjálfskuldarábyrgð á fjármögnunarleigusamningnum. Stefnandi telur að þettabendi fremur til þess að um lánssamning sé að ræða en leigusamning, endaalgengt að einstaklingar gangi í sjálfskuldarábyrgðir vegna lánsskuldbindingaen mun sjaldgæfara að ábyrgðir séu notaðar til tryggingar efndum leigusamninga,þó að vissulega megi finna um það dæmi.Stefnandibyggir á því að svo hafi um samist milli réttargæslustefnda og stefnda fyrirsamningsgerð að réttargæslustefndi eignaðist samningsandlagið gegn fyrir framákveðinni greiðslu í lok samningstímans, þrátt fyrir að í samningnum sjálfum séekki að finna ákvæði sem að þessu lúti. Stefnandi hafi svo tekið við öllumréttindum og skyldum réttargæslustefnda samkvæmt fjármögnunarleigusamningnum. Stefnandiheldur því fram að aðilar hafi samið svo um að í lok samningstíma myndi andlagfjármögnunarleigusamningsins færast til „leigutaka“ gegn fyrir fram ákveðnugjaldi. Ítölvuskeyti Birkis Grímssonar, starfsmanns stefnda, frá 9. júní 2006 komi framað lokagjald sé 0,50%. Af þessu sjáist að samið hafi verið sérstaklega umtiltekið lokagjald sem hafi verið annað en það 3% lokagjald sem hefðbundið sé ífjármögnunarleigusamningum og kynnt sé viðskiptamönnum stefnda m.a. á heimasíðufélagsins. Fjármögnunarleigusamningurinn beri það með sér að það sem samið hafiverið um með tölvupóstinum frá 9. júní 2006 hafi skilað sér allt inn ísamninginn þ.m.t. lánsfjárhæðin (jafnvirði 61.000.000 kr.), samsetning hinnaerlendu mynta, 1% stofngjald, 2,40% álag á LIBOR-vexti og sjálfskuldarábyrgðBergþórs og Óla Jóns. Það komi hins vegar ekki á óvart að ekki hafi ratað inn ísamninginn ákvæði um kauprétt „leigutaka“ gegn ákveðinni greiðslu í loksamningstímans, enda séu engin dæmi um slíkt í skilmálumfjármögnunarleigusamninga stefnda né annarra íslenskra fjármálafyrirtækja semhafi boðið upp á valkost um fjármögnunarleigu. Framlagt tölvuskeyti sýni hinsvegar að um þetta var samið sérstaklega. Þessu til enn frekari stuðnings vísisttil fyrrnefndrar yfirlýsingar um fjármögnun, dagsett 12. júní 2006, þar semskýrlega komi fram að af samningnum uppgreiddum verði réttargæslustefndi, nústefnandi, afsalshafi. Þetta geti vart verið skýrara. Gengið hafi verið tilsamninga á þeim forsendum að stefnandi eignaðist íbúðirnar sem séu andlagsamningsins líkt og staðfest sé í yfirlýsingunni sem stefndi sé bundinn við. Afframangreindu megi ráða að í málinu liggi fyrir skýr skriflegur samningur um aðstefnandi eignist „leigumun“ gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu við loksamningstíma. Þessi skjöl taki af öll tvímæli um að svo hafi um samdist aðstefnandi yrði eigandi samningsandlagsins að samningstíma loknum gegn greiðslulokagjalds. Ágreiðsluseðlum sem stefndi hafi sent réttargæslustefnda og síðar stefnanda,vegna afborgana af fjármögnunarleigusamningnum, sé að finna tilvísun tillokagjalds. Þannig sé á greiðsluseðlunum að finna eftirfarandi texta: „Núvirðiógreiddrar leigu án vsk./lokagjalds eftir greiðslu.“ Þetta sé vitaskuld tilstuðnings því að samið hafi verið um lokagjald.Stefnandibyggir á því að yfirlýsingar stefnda gefi ótvírætt til kynna að viðfjármögnunarleigu hafi ætíð verið gengið út frá því að „leigutakar“ eignistsamningsandlag að samningstíma loknum fyrir umsamið verð. Í þessu samhengi sésérstök athygli vakin á því að í kynningarefni og markaðssetningu stefnda áfjármögnunarleigusamningum á heimasíðu stefnda, sem efnislega hafi verið óbreyttarfrá árinu 2005, komi skýrlega fram að viðskiptamaður eigi kost á að leigjasamningsandlag eða kaupa það og að kaupverðið sé yfirleitt 3% af upphaflegumleigugrunni. Af þessu sé augljóst að í tilviki stefnanda hafi verið samiðsérstaklega um lokagjald sem hafi verið töluvert lægra en hið almenna viðmiðlokagjaldsins. Þá vísar stefnandi m.a. til reiknivélar á heimasíðu stefnda 1.mars 2005 þar sem fjallað hafi verið um lánsupphæð í umsókn umfjármögnunarleigu og þar sé 3% lokagjald tilgreint. Þá vísist til reiknivélar áheimasíðu stefnda 14. nóvember 2008 þar sem sama sé upp á teningnum og m.a.fjallað um lánahlutfall í fjármögnunarleigusamningum.Varðandifjármögnun á atvinnuhúsnæði sérstaklega vísist til þess að frá árinu 2006 ogfram til ársins 2012 hafi þessi fjármögnunarkostur verið kynntur meðeftirfarandi hætti á heimasíðu stefnda: „Lýsingkaupir fasteignina og þú leigir hana með fjármögnunarleigusamningi. Í loksamningstíma átt þú kost á að leigja fasteignina áfram eða kaupa hana afLýsingu á umsömdu verði.“„Fjármögnunarleigusamningurgetur verið allt að 20 ára að lengd. Í lok samningstíma hefur kaupandi kost áað leigja fasteignina áfram eða kaupa hana á umsömdu verði.“Þávísar stefnandi einnig til blaðaviðtals við Börk Grímsson, þáverandi ráðgjafa áfyrirtækjasviði stefnda sem birst hafi í 9. tölublaði Frjálsrar verslunar árið2006. Í viðtalinu segi m.a.: „Fjármögnunarleigusamningar Lýsingar hf. erótímabundinn leigusamningur þar sem hið leigða er ekki eignfært hjá leigutakaog hann gjaldfærir greidda leigu að fullu. Í lok leigutíma gefst leigutakasíðan kostur á að kaupa húseignina á lokaverði.“Meðhliðsjón af framangreindum yfirlýsingum stefnda og upplýsingum af heimasíðuhans liggi fyrir að „leigutakar“ samkvæmt fjármögnunarleigusamningum hafialltaf átt þess kost að kaupa samningsandlagið að samningstíma liðnum.Þávísar stefnandi til þess að samningsandlag fjármögnunarleigusamningsins séueignarhlutar í fasteignum. Þetta sé ótvírætt til stuðnings því að samið hafiverið um yfirfærslu eignarréttar í lok samningstíma gegn tilteknu lokagjaldi.Sá sem fjármagnað hafi fasteignakaup með fjármögnunarleigu hljóti að hafa ætlaðsér að eignast samningsandlagið í lok samningstíma, enda haldi fasteignirverðgildi sínu mun lengur en lausafé. Þetta eigi svo sannanlega við í tilvikistefnanda. Það sé í raun fráleitt að álykta annað en að samið hafi verið svo umvið samningsgerðina að eignarréttur að fasteignunum sem um ræðir færðist yfirtil „leigutaka“ við lok samningstíma. Í þessu sambandi skuli á það minnt aðréttargæslustefndi keypti umræddar íbúðir með það í huga að leigja þær áfram oghafa þannig tekjur af fjárfestingunni. Það sé augljóst að viðskiptahugmynd sembyggi á þessum grunni geri ekki ráð fyrir því að eignarréttur færist yfir tillánveitanda í lok lánstíma, heldur hafi hugsunin þvert á móti verið sú aðstefnandi eignaðist íbúðirnar eftir að hafa greitt lánið til stefnda.Réttargæslustefndiseldi tvo eignarhluta (fastanúmer 211-5317 og 211-5319) af þeim átta semfjármögnunarleigusamningurinn taki til í júlímánuði 2007 og septembermánuðisama ár. Salan hafi átt sér stað með vitneskju og samþykki stefnda. Eftir aðfyrirsvarsmenn réttargæslustefnda höfðu samið um kaupverð við kaupendureignarhlutanna hafi starfsmaður stefnda reiknað út hvert uppgreiðsluverðmætiláns stefnda, sem hvíldi á hvorum eignarhluta, væri og sent stefnanda þærupplýsingar. Réttargæslustefndi hafi greitt stefnda í samræmi við þessaútreikninga.Kaupsamningurum eignarhluta 211-5317 hafi verið undirritaður, 12. júlí 2007. Kaupverðiðsamkvæmt samningnum sé 7.750.000 krónur. Af söluverði íbúðarinnar hafiréttargæslustefndi greitt stefnda samtals 4.478.442 krónur í tveimurmillifærslum. Það sem eftir hafi staðið af kaupverðinu hafi runnið tilréttargæslustefnda auk þess sem sölulaun hafi verið greidd FasteignasöluSnæfellsness.Kaupsamningurum eignarhluta nr. 211-3519 hafi verið undirritaður 16. ágúst 2007. Líkt ográða megi af skjalinu hafi kaupverðið verið ákveðið 8.000.000 króna. Afsöluverði íbúðarinnar hafi réttargæslustefndi greitt stefnda 3.778.264 krónuren 1.000.000 króna hafi verið greidd af persónulegum bankareikningi áðurnefndsÓla Jóns Gunnarssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda og réttargæslustefnda. Samtalshafi stefndi því fengið greiddar 4.778.264 krónur af söluandvirði íbúðarinnar.Ástæða þess að Óli Jón hafi greitt stefnda persónulega 1.000.000 króna hafieinfaldlega verið sú að ekki hafi verið næg innistæða á reikningiréttargæslustefnda til að ljúka uppgjöri við stefnda og Óli Jón hafi þvíafráðið að lána réttargæslustefnda þessa fjármuni tímabundið. Það sem eftirhafi staðið af kaupverðinu hafi runnið til réttargæslustefnda auk þess semsölulaun hafi verið greidd Fasteignasölu Snæfellsness. Þetta sýni betur enflest annað að aldrei hafi staðið til að stefndi yrði eigandi íbúðanna sem séuandlag fjármögnunarleigusamningsins við lok samningstímans. Hefði slíkt veriðraunin hefði stefndi augljóslega ekki samþykkt að selja eignarhlutana tilþriðja manns og verðmætisaukningin sem til var orðin hefði runnið tilréttargæslustefnda.Framangreintsýni með óyggjandi hætti að svo hafi um samist að stefndi eignaðistsamningsandlag fjármögnunarleigusamnings nr. 134354-385 gegn fyrir framákveðinni greiðslu í lok samningstímans. Umsamið hafi verið að lokagjaldið væri0,50% af upphaflegri lánsfjárhæð. Ljóst sé því að stefndi hafi veitt stefnandalán til kaupa á íbúðum í fasteignunum Sæbóli nr. 33 og 35 á Grundarfirði semklætt hafi verið í búning leigusamnings. Í lok samningstíma endurgreiðistefnandi lánið og eignarréttur af íbúðunum færist formlega til hans í samræmivið upprunalega fyrirætlan aðila.Stefnandibyggir á því að fjármögnunarleigusamningurinn nr. 134354 feli í sérskuldbindingu í íslenskum krónum. Stefnandi rökstyður kröfu sína aðallega meðvísan til þess að verðtrygging sem miðar skuldbindingar í íslenskum krónum viðgengi erlendra gjaldmiðla, þ.e. EUR, USD, JPY og CHF, eins og hér um ræði, séólögmæt samkvæmt ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu. Lánssamningurinn(fjármögnunarleigusamningurinn) sé án nokkurs vafa í íslenskum krónum sem hafiverið gengistryggður miðað við framangreindar myntir, sbr. lokamálsliður 2.mgr. 13. gr. fjármögnunarleigusamningsins. Þar sem slík gengistrygging séólögmæt samkvæmt tilgreindum lagaákvæðum hafi allar greiðslur til stefnda semtekið hafi mið af breytingum á höfuðstóli lánsins á grundvelli ólögmætrargengistryggingar verið ranglega hafðar af stefnanda. Stefnandivísar til þess að í fjármögnunarleigusamningnum sem um sé deilt í málinu standiorðrétt: „Gengistryggður.“ Stefnandi vísar til þess að í framangreindumsamningi komi einungis fram höfuðstólsfjárhæð lánsins í íslenskum krónum. Þáhafi mánaðarlegar greiðslur einnig verið tilteknar í íslenskum krónum ígreiðsluáætlun stefnda. Þannig séu allar upphæðir sem samningurinn grundvallistá tilteknar í íslenskum krónum. Þar að auki hafi lánsfjárhæðin verið greiddhonum í íslenskum krónum. Loks beri að nefna að öll innheimta hafi farið fram ííslenskum krónum og stefnandi hafi ávallt greitt af láninu í íslenskum krónum.Báðir samningsaðilar hafi því átt að efna meginskyldur sínar samkvæmt samningumí íslenskum krónum og hafi gert það í raun. Því brjóti gengistryggingsamningsins í bága við VI. kafla laga nr. 38/2001 samkvæmt skýrum dómafordæmumHæstaréttar.Umheimild til öflunar viðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því aðskorið sé úr um kröfu hans. Stefnandi leggi fram útreikninga á samningi nr.134354-385 er taki mið af því að gengistrygging samningsins sé ólögmæt. Umforsendur útreikninga vísist til framlagðs dómskjals um greiðslustöðu. Þeirútreikningar sýni fram á lögvarða hagsmuni stefnanda af úrlausn málsins.Stefnandi hafi reiknað út stöðu samningsins í samræmi við 1. mgr. 18. gr. laganr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, sbr. einnig niðurstöðu Hæstaréttarí máli nr. 471/2010. Í nefndu lagaákvæði komi efnislega fram að reikna eigi þaulán sem falli undir gildissvið ákvæðisins með þeim hætti að upphaflegurhöfuðstóll lánsins, í íslenskum krónum, skuli fara eftir 4. gr., sbr. 3. gr.laga nr. 38/2001, sem feli það í sér að vextir skuli vera á hverjum tímajafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum ánýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt10. gr. nefndra laga. Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laganna skulu vextir samkvæmt 1.mgr. reiknaðir frá og með stofndegi peningakröfu. Samkvæmt 5. mgr. 18. gr.dragist frá þeirri fjárhæð greiðslur, sem lántaki hafi innt af hendi, þ.e.afborganir af höfuðstól, vextir, dráttarvextir og vanskilaálögur,vaxtareiknaðar frá greiðsludegi til viðmiðunardags endurútreiknings miðað viðsömu vexti. Útreikningurstefnanda sé byggður á ofangreindum forsendum og nái til gjalddagans 5.september 2012. Samkvæmt þessum útreikningi hafi stefnandi ofgreitt stefnda2.871.862 krónur sem sé mismunurinn á þeim greiðslum sem stefnandi hafi greittstefnda í raun og veru og þeirri fjárhæð sem stefnandi hefði átt að greiðastefnda miðað við nefnda vexti Seðlabanka Íslands.Uppgreiðsluverðmæti m.v. óverðtryggða vexti SeðlabankansGjalddagiRaungreiðslurOfgreiðslur27.6.200605.7.2006005.8.2006304.649.187.80605.9.2006377.384.013.49005.10.2006379.553.035.51805.11.2006370.480.032.23505.12.2006388.033.028.95205.1.2007394.564.050.55605.2.2007388.644.047.16705.3.2007375.586.043.77805.4.2007389.858.040.38905.5.2007378.645.037.00005.6.2007367.300.033.61105.7.2007363.762.030.22305.8.2007355.579.026.83405.9.2007376.768.023.44505.10.2007353.701.020.05605.11.2007296.986.016.66705.12.2007313.439.037.00005.1.2008330.577.033.50505.2.2008325.246.030.01105.3.2008336.950.026.51605.4.2008403.841.023.02105.5.2008401.448.112.29705.6.2008374.193.108.37905.7.2008423.225.104.46005.8.2008414.252.100.54205.9.2008409.993.096.62305.10.2008469.903.092.70505.11.2008590.152930.88605.12.20080.197.12505.1.2009629.937.192.67705.2.2009503.893.143.75005.3.2009527.399.095.24705.4.2009432.431.091.22205.5.2009469.883.043.35405.6.2009483.240712.30205.7.2009485.917710.07805.8.2009474.712707.85405.9.2009483.901705.63005.10.2009475.181703.40605.11.2009503.348701.18305.12.2009282.716635.41705.1.2010284.066612.43605.2.2010279.031610.63605.3.2010276.403608.83505.4.2010272.687607.03505.5.2010269.662605.23505.6.2010530.324593.16205.7.2010517.370591.41405.8.2010517.694569.33405.9.2010506.746567.69205.10.2010499.756525.80805.11.2010501.693506.36405.12.2010499.395483.1296.2665.1.2011502.477473.98928.4885.2.2011515.173470.84444.3295.3.2011516.705459.88356.8225.4.2011269.360458.77105.5.2011273.118457.65905.6.2011275.227456.54705.7.201193.065455.43505.8.2011278.362454.32305.9.2011276.558453.21105.10.2011552.400452.09900.3015.11.2011545.173456.61188.5625.12.2011557.721449.87507.8465.1.2012555.386454.32301.0635.2.2012552.708453.17999.5295.3.2012551.051452.03699.0155.4.2012552.461450.89201.5695.5.2012276.908458.80305.6.20122.485.678457.6062.028.0725.7.2012284.030474.30705.8.2012270.341481.90005.9.2012263.862480.545031.909.86057.546.8352.871.862Stefnandibendir á að með framangreindu sé ekki á nokkurn hátt tekin afstaða til þesshvort stefnandi kunni að eiga rétt til frekari leiðréttinga lánsins en útreikningarnirhér að framan geri ráð fyrir, t.d. á grundvelli niðurstaðna Hæstaréttar í málumnr. 600/2011 og 464/2012. Útreikningurinn hér að framan sé eingöngu settur framtil að sýna fram á lögvarða hagsmuni stefnanda af því að dómkrafa hans í málinuverði viðurkennd með dómi. Rétt sé þó að láta þess getið að stefnandi hafi gerttilraun til að fá nauðsynlegar upplýsingar frá stefnda í því skyni að unnt væriað endurreikna fjármögnunarleigusamninginn með hliðsjón af þeirriuppgjörsaðferð sem fram komi í hæstaréttarmálinu nr. 464/2012. Með bréfistefnanda til stefnda, dagsettu 7. nóvember 2012, hafi þess verið beiðst aðstefndi sendi stefnanda yfirlit þar sem fram kæmi hver væri fjárhæðafborgunarhluta annars vegar og vaxtahluta hins vegar á hverjum gjalddaga.Skemmst sé frá því að segja að engin viðbrögð hafi verið við bréfinu ogstefnandi hafi því ekki nauðsynlegar upplýsingar til að endurreikna samninginnmeð framangreindum hætti, enda séu greiðslur á einstökum gjalddögum ekkisundurliðaðar í þátt afborgana og vaxta á útsendum greiðsluseðlum stefnda. Afþessum sökum verði látið við það sitja að endurreiknafjármögnunarleigusamninginn með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr.471/2010, sbr. einnig lög nr. 151/2010 sem m.a. breyttu lögum nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, enda sé tilgangurinn með útreikningnum sá að sýna fram álögvarða hagsmuni stefnanda af því að dómkrafa hans í málinu verði viðurkennd.Umlagarök vísar stefnandi til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, almennra reglna kröfu- ogsamningaréttarins, m.a. um endurheimtu ofgreidds fjár, gildi fullnaðarkvittanaog brostnar forsendur og til reglna um ógild samningsákvæði. Kröfuum vexti byggir stefnanda á lögum nr. 38/2001. Umréttargæsluaðild vísast til 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Kröfuum málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IVStefndi byggir kröfu sína um frávísun á því aðstefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni afmálssókninni. Þannig sé skilyrðum 2.tl. 25. gr. laga um meðferð einkamála ekki fullnægt, sem lúti að því aðstefnandi í viðurkenningarmáli hafi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafilögvarða hagsmuni. Stefndi mótmælir útreikningum stefnanda, sem sýna eigi framá að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm fyrir kröfu sinni í málinu.Útreikningar stefnanda séu bersýnilega rangir og að engu hafandi. Í fyrsta lagimegi nefna að í stefnu komi fram að stefnda hafi verið greiddar 4.478.442krónur sumarið 2007 í tengslum við sölu tveggja íbúða. Algjörlega hafi gleymstað taka tillit til þessa í útreikningum stefnanda. Sökum þessa stóra galla séuallir útreikningar stefnanda rangir og því hafi hann ekki sýnt fram á lögvarðahagsmuni af málssókn þessari. Í öðru lagi megi nefna að í stefnu sé dálkur ítöflu undir nafninu ,,Uppgreiðsluverðmæti m.v. óverðtryggða vextiSeðlabankans“. Þannig eigi uppgreiðsluverðmætið að hafa verið 1.187.806 krónur,5. ágúst 2006, þegar upphaflegur leigutaki hafði greitt fyrstu leigugreiðsluna.Augljóst sé að slíkt standist engan veginn þar sem upphaflegur leigugrunnurhafi verið 61.000.000 króna og samkvæmt upplýsingum stefnanda í töflunni hafiupphaflega raungreiðslan aðeins verið 304.649 krónur.Stefndi bendir á aðútreikningar stefnanda miðist við að nota tiltekna óskilgreinda vexti semgrundvöll endurgreiðslu þegar það sé honum í hag en ekki þegar niðurstaðan séhonum í óhag. Þegar niðurstaðan sé honum í óhag setji hann töluna 0 íofgreiðsludálkinn í stefnunni. Sé litið á framlagt dómskjal stefnanda komi þarfram að uppsafnað vangreitt af hálfu stefnanda sé 25.639.975 krónur og því hafistefnandi ekki lögvarða hagsmuni af málssókninni heldur þvert á móti. Með þvíað sleppa öllum vangreiðslunum og taka aðeins ofgreiðslurnar fái stefndi hinsvegar út fjárhæðina 2.871.862 krónur og reyni þannig að styðja það að hann hafilögvarða hagsmuni. Slík hentistefna og tvískinnungsháttur gangi einfaldlegaekki upp og sé í ósamræmi við dóma sem fallið hafa vegna endurútreikninga ogmegi í því sambandi benda á dóm Hæstaréttar nr. 471/2010. Stefnandi geri engatilraun í stefnunni til að útskýra af hverju hann taki aðeins ofgreiðslurnar enekki vangreiðslurnar og sé málið því algjörlega vanreifað hvað þetta varði ogeina sem blasi við sé að stefnandi hafi enga lögvarða hagsmuni af málssókninniog því eigi að vísa málinu frá. Stefnandi reikni afborgunarhlutaendurútreiknings miðað við fastar afborganir. Þetta sé ekki rétt miðað viðfjármögnunarleigusamning aðila en þar sé gengið út frá jöfnum greiðslum án þessþó að það sé nefnt sérstaklega. Með þessu sé stefnandi að gefa sér forsendu semeigi sér ekki stoð í samningnum. Þetta geri það að verkum að stefnandi ofreiknivangreiðslur og allt endurreiknaða greiðsluplanið verði í raun rangt. Þessirútreikningar stefnanda séu heldur ekki í neinu samræmi við það sem fram komineðst á skjalinu, að miðað sé við að leigufjárhæðin endurgreiðist í 240 jöfnumgreiðslum. Í endurútreikningnum sleppi stefnandi að taka tillit til þeirrabreytinga sem gerðar hafi verið á samningnum og hann vitni til í stefnunni,þ.e. greiðsluraðabreytinganna og skuldbreytingarinnar.Stefndi telur aðframangreind upptalning sýni ljóslega að enginn fótur sé fyrir útreikningumstefnanda og þegar af þeirri ástæðu beri að vísa málinu frá dómi, þar semstefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af málssókninni.Varakröfu sína um sýknubyggir stefndi á því að umþrættur samningur aðila sé fjármögnunarleigusamningurog vísar m.a. til dómafordæma Hæstaréttar. Í nýlegum dómi Hæstaréttar í málinunr. 652/2011 frá 24. maí 2012 hafi verið fjallað um sams konarfjármögnunarleigusamningsform og hafi niðurstaða Hæstaréttar verið sú að umværi að ræða leigusamning. Í dómi Hæstaréttar hafi verið komið inn á það að stöðluðákvæði samningsins væru skýr og ættu eingöngu við um fjármögnunarleigusamninga.Einnig hafi komið fram í dóminum að í samningi aðila væri fjallað um leigu ogværi Lýsing þar ítrekað nefnd leigusali. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 153/2010 frá 16. júní 2010 hafi hins vegarverið fjallaði um bílasamninga Lýsingar en ekki fjármögnunarleigusamninga enhér sé um gjörólík samningsform að ræða. Í því máli hafi verið um sjálfkrafaeignayfirfærslu að ræða án sérstakrar greiðslu eftir að leigutaki hefði innt afhendi síðustu leigugreiðsluna. Í fjármögnunarleigusamningum sé aldrei um slíktað ræða og hafi dómurinn því ekki fordæmisgildi hvað þetta varði. Jafnvel þó aðaðilar semji um kaup leigutaka á leigumun þegar leigugrunnur hafi veriðgreiddur að fullu, sem sé það atriði sem stefnandi byggi á, sé alls ekki hægtað jafna því við sjálfkrafa eignayfirfærslu í lokin eins og um hafi verið aðræða í dómi Hæstaréttar nr. 153/2010. Stefndi kveður aðfjármögnunarleiga sé ein tegund eignaleigusamninga en eignaleiga feli í sérleigustarfsemi á lausafé eða fasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hiðleigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmtsérstökum skilmálum um eignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3.tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausaféeða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömduleigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma.Í fjármögnunarleigufelist að leigugjald og lágmarksleigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því að ílok lágmarksleigutíma hafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverðleigumunar, auk vaxta og kostnaðar, en eftir þann tíma hafi leigutaki aðjafnaði rétt til áframhaldandi leigu munar gegn lækkuðu leigugjaldi. Í lögum umeignarleigustarfsemi nr. 19/1989, sem nú hafi verið afnumin, séfjármögnunarleiga skilgreind sem starfsemi þar sem leigusali hafi afsalað sérað verulegu leyti áhættu og rétti til arðs sem tengist eignarrétti leigusala eneignarréttur haldist þó hjá leigusala.Eins og í öðrumleigusamningum haldist eignarrétturinn hjá leigusala þegar umfjármögnunarleigusamning sé að ræða og samningurinn fari á framhaldsleigu aðloknum grunnleigutíma nema leigutaki kjósi frekar að skila hinu leigða. Samningsform stefnda eigieingöngu við um fjármögnunarleigusamninga og sé mjög skýrtfjármögnunarleigusamningsform þar sem allt innihald samningsins bendi til þessað um leigusamning sé að ræða. Samningsformið hafi upphaflega verið samið eftirnorskri fyrirmynd um fjármögnunarleigusamninga og byggi á alþjóðlegumviðmiðunum um fjármögnunarleigusamninga. Þessi tegundleigusamninga hafi ýmis sérkenni sem greini hana frá öðrum tegundumleigusamninga og frá lánssamningum. Sá fjármögnunarleigusamningur sem um sédeilt í þessu máli hafi öll einkenni fjármögnunarleigusamnings bæði hvað varðarform, hugtakanotkun og efnislegt innihald. Ljóst sé að stefnandi hafi kosið aðtryggja sér afnot af umræddum fasteignum með fjármögnunarleigusamningi viðstefnda en ekki annars konar fjármögnun. Val á þessari samningstegund hafibyggst á fjölmörgum öðrum þáttum en beinum útgjöldum, svo sem þeim mun semlögum samkvæmt sé á bókhaldslegri og skattalegri meðferð mismunandisamningstegunda. Því verði að skoða í heild réttaráhrif þess ef lagaákvæðum umönnur samningsform en leigu verður beitt um þessa fjármögnunarleigusamninga. Stefndi byggir á því aðsamningsform hans uppfylli öll skilyrði fyrir því að teljast leigusamningursamkvæmt alþjóðlegum reikningsskilastaðli IAS 17 sem lagagildi hafi hér álandi. Á grundvelli 1. mgr. 127.gr. laga nr. 3/2006 hafi ráðherra sett reglugerð nr. 1133/2007 að því er varðim.a. alþjóðlegan reikningsskilastaðal IAS 17 um leigusamninga. IAS 17 staðallinn fjalli um leigusamninga. Í 4.gr. staðalsins sé fjármögnunarleiga skilgreind á eftirfarandi hátt:,,Fjármögnunarleiga erleigusamningur sem yfirfærir svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgireignarhaldi á eign. Eignarréttur kann eða kann ekki að færast á milli aðila aðlokum.“Stefndi byggir á því að fjölmörg atriði staðalsinssýni ótvírætt fram á að fjármögnunarleigusamningur Lýsingar sé leigusamninguren ekki lánssamningur.. Stefndi byggir á því að tilvísun ársreikningalaga íreglugerð og alþjóðlega reikningsskilastaðla sé samhangandi heild sem hafilagagildi á Íslandi. Í því sambandi vísar stefndi til 3. gr. laga 2/1993, umEvrópska efnahagssvæðið, þar sem fram komi að skýra skuli lög og reglur, að svomiklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem áhonum byggi. Út frá þessu ákvæði verði ekki komist hjá því að túlka hugtökin,,leigusamningur“ og ,,fjármögnunarleigusamningur“ í samræmi við ákvæði IAS 17í íslenskum rétti. Það leiði síðan tvímælalaust til þess aðfjármögnunarleigusamningur Lýsingar teljist vera leigusamningur. Þetta hafi enn fremur í för með sér að ná þurfifram lagaáhrifum EES- reglnanna í landsrétti EFTA-ríkjanna. Stefndi byggir áþví að meginreglan um einsleitni og sjónarmið Evrópuréttarins um sjálfstæðaskýringu hugtaka eigi að leiða til þess að á Íslandi verði notast við þáskilgreiningu á hugtakinu ,,leigusamningi“ sem sé að finna í alþjóðlegumreikningsskilastaðli IAS 17. Með þessu sé hugtakinu ,,leigusamningur“ gefinmerking sem rúmist innan EES-samningsins og þeirra reglna sem á honum byggi,sbr. og dóm Hæstaréttar nr. 79/2010. Þegar erlendir bankar og fjárfestar eigiviðskipti hér á landi eigi þeir að geta treyst því að hér sé farið eftiralþjóðlegum reikningsskilastöðlum sem Ísland hafi innleitt á grundvelli EESsamningsins og að þeir geti tekið viðskiptalegar ákvarðanir út frá því. Í þessusambandi megi m.a. nefna að aðallánveitandi stefnda sé þýskur banki sem gangiút frá þessu sem vísu.Mismunandi skilgreiningará leigusamningum og lánssamningum bendi til þess að hinn umþrættifjármögnunarleigusamningur aðila sé leigusamningur en ekki lánssamningur. Ýmisönnur atriði leiði til þess að samningurinn teljist leigusamningur svo semheiti samningsins, þ.e. ,,fjármögnunarleigusamningur“. Þá sé alls staðar ísamningnum talað um ,,leigusala“ og „leigutaka“ og bendi það til þess að um séað ræða leigusamning en ekki lánssamning. Orðnotkun í samningnumbendi eindregið til þess að um sé að ræða leigusamning en ekki lánssamning. Semdæmi um þetta megi nefna að gerð sé grein fyrir leigumun sem hinu leigða í 1.gr. samningsins og leigugrunni í 2. gr. samningsins. Í 4. gr. sé fjallað umgrunnleigutíma og í 5. gr. sé fjallað um greiðslutilhögun leigu. Í 6. gr. ségerð grein fyrir grunnleigutíma og framhaldsleigu. Á bakhlið samningsins sésama orðnotkun og á framhlið og þannig ávallt gengið út frá því að umleigusamning sé að ræða. Hvað fjármögnunarleigusamningavarði haldist eignarréttur hjá leigusala, í raun og samkvæmt skattskilum og þvíteljist fjármögnunarleiga vera leiga. Eignarréttur haldist þannig hjá leigusalafjármögnunarleigusamnings allan grunnleigutímann og á framhaldsleigutímabilinuog því sé ekki um lánssamning að ræða. Auk þess hafi leigusali, sem eigandihins leigða, þær heimildir sem teljist til grunneignarréttar, eins og að getaselt eða veðsett eignarrétt sinn. Þessi atriði benda til þess að umleigusamning sé að ræða en ekki lánssamning. Löggjafinn líti áeignaleigu sem leigustarfsemi en ekki lánastarfsemi, sbr. 3. tl. 1. mgr. 3. gr.laga nr. 161/2002, en þar komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar semleigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinnlágmarksleigutíma. Í 1. mgr. 20. gr. sömu laga komi skýrt fram að löggjafinnlíti ekki á fjármögnunarleigu sem útlánastarfsemi. Í 1. mgr. 20. gr. sé fjallaðum ýmsar tegundir af starfsemi viðskiptabanka og sparisjóða. Í 2. tl. séutaldir upp þættir sem falli undir útlánastarfsemi og sé fjármögnunarleiga ekkitalin þar á meðal. Í 3. tl. sé fjármögnunarleiga hins vegar tilgreindsérstaklega sem ein tegund af starfsemi viðskiptabanka og sparisjóða, sem sýni aðlöggjafinn telji fjármögnunarleigustarfsemi ekki vera lánastarfsemi. Samaaðgreining sé gerð á útlánum og fjármögnunarleigu í viðauka I viðBankatilskipun Evrópusambandsins nr. 2006/48/EC. Forsaga laganna styðji einnigvið þetta sjónarmið.Við túlkun og mat á þvíhvort hinn umþrætti fjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur eðalánssamningur beri að horfa á samninginn heildstætt og varast að láta einstökatriði hafa úrslitaáhrif hvað það varði. Stefndi kveður þaðalþekkt í fjármögnunarleigusamningum á alþjóðavísu að leigugjaldið taki mið affjármögnunarkostnaði leigusala sem haldist í hendur við upphaflegt kaupverðleiguandlagsins. Í þessu sambandi megi vísa til norrænnafjármögnunarleigusamninga. Stefndi mótmælir þeirrifullyrðingu stefnanda að réttarstaða hans gagnvart stefnda hafi verið og sé hinsama, hvort sem um sé að ræða fjármögnunarleigusamninga eða kaupleigusamninga,enda sé um tvær ólíkar eignaleigusamningstegundir að ræða. Stefndi kveður stefnandamisskilja hugtakið ,,leigugrunn“ og vísar í forsendur í dómi Hæstaréttar í málinr. 652/2011. Þá sé og nauðsynlegt að tilgreina leigugrunninn til að leigutakigeti áttað sig á framtíðarleiguskuldbindingunni og gert grein fyrir henni íreikningum sínum.Stefndi kveður að hinn umþrætti fjármögnunarleigusamninguraðila beri alls ekki vexti og því sé hér um misskilning að ræða hjá stefnanda.Tilvísun til vaxta í fjármögnunarleigusamningnum sé einungis sett fram semviðmiðun fyrir ákvörðun leigugreiðslna en breyti ekki skýru inntaki samningsinssem sé samkvæmt formi og efni dæmigerður fjármögnunarleigusamningur. Í 10. gr.fjármögnunarleigusamningsins komi fram hvaða vaxtaviðmið hafi verið notast viðþegar leigugreiðslur hafi verið ákvarðaðar í upphafi og sé þetta sambærilegtvið það þegar grunnvísitölu sé getið í hefðbundnum húsaleigusamningum. Í 2.mgr. 13. gr. samningsins sé síðan tekið fram að stefnda sé heimilt aðendurreikna leigugreiðslur samkvæmt breytingum sem verði á LIBOR-vöxtum þesserlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan sé tilgreind í. Hækki eðalækki LIBOR-vextir hafi það áhrif á fjárhæð einstakra leigugreiðslna.Ífjármögnunarleigusamningnum sé byggt á ákveðnum leigugrunni sem taki mið afbreytingum út frá gengi tiltekinna gjaldmiðla og LIBOR-vöxtum. Leigutaki greiðileigugreiðslur á grundvelli þess leigugrunns. Vaxtaviðmiðið sé einn þáttur íheildarleiguverðinu. Heildarleiguverðið eigi síðan að miðast við það að þegartiltekinn lágmarksleigutími sé liðinn hafi leigusali fengið greitt til baka,því sem næst, kaupverðið ásamt kostnaði og þeirri ávöxtun sem leigusalinn teljisig þurfa, sbr. skilgreiningu á vöxtum í 4. gr. og d-lið 10. gr. í IAS 17reikningsskilastaðalinum um leigusamninga. Ífjármögnunarleigusamningi aðila komi þannig ekkert fram um að leigugreiðslurberi vexti, heldur sé byggt á ákveðnum leigugrunni, sem taki mið af því að viðákvörðun leigugjalds og lágmarksleigutíma hafi stefndi fengið í sinn hlutupphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta og kostnaðar sem stefndi þurfi aðgreiða á leigutímanum vegna eigin fjármögnunar á leiguandlaginu hjá erlendumfjármögnunaraðilum sínum. Vaxtakostnaður stefnda sé því innbyggður íleigugjaldið en ekki sé um það að ræða að vextir bætist við einstakarleigugreiðslur. Sambærilegarviðmiðunarheimildir séu algengar í íslenskum leigu-samningum og megi í þessusambandi m.a. vísa í 37. gr. laga nr. 36/1994, um húsaleigu. Í þessu sambandisé einnig vísað til dóms Hæstaréttar nr. 98/1978. Þessi tenging sé því ekkertóeðlilegri en þegar t.d. húsaleigusamningar séu tengdir hækkunum sem verði á neysluvísitölufrá ákveðinni grunnvísitölu við upphaf leigutíma. Þegar alþjóðlegirLIBOR-vextir hækka hafi það áhrif á fjármögnunar-kostnað stefnda gagnvarterlendum fjármögnunaraðilum og þar með á leigu-grunninn sem verði til þess aðeinstakar leigugreiðslur hækki. Stefndi hefði eins getað áætlað ávöxtunarkröfuinn í leigugreiðslur strax frá upphafi og jafnframt metið til fjár þá áhættusem hann hafði af mögulegum gengisbreytingum og vaxtahækkunum. Samningsaðilarhafi hins vegar kosið að koma þessari áhættu inn í samninginn með þeim hættisem gert hafi verið, enda hefði stefnandi notið góðs af því ef þróun gengis ogvaxta hefði orðið með gagnstæðum hætti.Ekkert banni stefnda aðáskilja sér breytingar á fjárhæð leigugreiðslna á þann hátt að hækkun áLIBOR-vöxtum á tilgreindum myntum hafi áhrif á leigugreiðslur til hækkunar.Megi í þessu sambandi vísa til síðustu mgr. 4. gr. í IAS 17reikningsskilastaðalinum um leigusamninga en þar sé gert ráð fyrir sams konarbreytingum á leigufjárhæðum. Þar sé slíkt kallað ,,skilyrt leiga“ og sé nánarskilgreint sem sá hluti leigunnar sem ekki sé föst fjárhæð, heldur miðist viðaðra þætti en framrás tímans eingöngu (t.d. hundraðshluta af sölu, notkunverðvísitalna og markaðsvaxta). Einnig sé gert ráð fyrir þessu í 5. gr. í IAS17 reikningsskilastaðalinum. Sambærileg ákvæði um vaxta- og gengisviðmið og séí samningi stefnda megi finna í leigusamningum um fjármögnunarleigu hjá öðrumNorðurlandaþjóðum.Tekið skuli fram aðákvæði um vexti séu ekki tilgreind á greiðsluseðlum sem stefndi sendirstefnanda enda beri einstakar leigugreiðslur ekki vexti. Stefndi telur að þegarhorft sé til þeirra sjónarmiða sem hér hafi verið rakin og ákvæða alþjóðlegrareikningsskilastaðla og sambærilegra norrænna samninga, bendi það ekki til þessað frekar sé um lánssamning að ræða en leigusamning þótt leigugreiðslur hækki ísamræmi við hækkanir á LIBOR-vöxtum, sérstaklega þegar horft sé til forms ogefnis fjármögnunarleigusamningsins í heild.Stefndi byggir á því aðgreiðsluyfirlitið, sem fylgdi samningnum, sé ekki hluti affjármögnunarleigusamningnum en þar fyrir utan sé ekkert óeðlilegt við það aðtilgreina afborgunarhluta í slíku yfirliti enda sé afborgunarþátturinn einn þátturí heildarleiguverðinu. Eftirstöðvatalan gefi síðan til kynna núvirðieftirstöðva af heildarleigugreiðslum á grunnleigutíma áður en framhaldsleigahefjist og telji stefndi að slík upplýsingagjöf sé ekkert óeðlileg íleigusamningum, sbr. og 20. gr. IAS 17 þar sem gengið sé út frá því að þessafjárhæð þurfi að tilgreina í efnahagsreikningi í reikningsskilum leigutaka.Stefndi kveður ekkertóeðlilegt við ákvæði 19. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila um að stefnandiþurfi að greiða leigu jafnvel þótt seljandi vanefni samning sinn við Lýsingu.Það sé heldur ekkert óeðlilegt við ákvæði 16. gr. fjármögnunarleigusamningsaðila að leigusali taki ekki ábyrgð á hinu leigða, svo sem í þeim tilvikum semleigutaki sé ekki ánægður með leigumuninn, enda sé það leigutaki sjálfur semvelji leigumuninn en ekki leigusali. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda áað 16. og 19. gr. séu í samræmi við skilgreiningu á fjármögnunarleiguhugtakinuí 4. og 8. gr. IAS 17 þar sem fram komi að fjármögnunarleiga sé leigusamningurþar sem svo til öll áhætta sem fylgi eignarhaldi sé yfirfærð til leigutaka. Íþessu sambandi megi einnig vísa til norrænna fjármögnunarleigusamninga. Ákvæðið um að við riftunaf hálfu leigusala geti hann krafið leigutaka um alla ógjaldfallna leigu sé aðfinna í 1. tl. 30. gr. samninganna. Jafnvel þó að slíkt ákvæði sé óhefðbundið íleigusamningi banni ekkert slíkt ákvæði. Horfa þurfi á ákvæðið í tengslum viðönnur ákvæði í 30. gr. samningsins og það að við riftun fari framheildaruppgjör á milli aðila. Þannig sé t.d. kveðið á um það í 4. tl. 30. gr.samningsins að frá skuld leigutaka við Lýsingu samkvæmt tl. 1-3 skuli dragaverðmat hins leigða. Taka þurfi mið af því við skýringu á þessu ákvæði að oftog tíðum séu leiguhlutir sérhæfðir og úreldist hratt og erfitt sé aðendurleigja þá. Því sé nauðsynlegt að hafa inni ákvæði í samningi á þá leið aðleigutaki verði að greiða ógjaldfallna leigu til að minnka líkur á því aðleigusali verði fyrir verulegu fjárhagstjóni vegna vanefnda leigutaka.Uppgjörsreglur vegna vanskila í umræddum fjármögnunarleigusamningi séu þær sömuog uppgjörsreglur í kjölfar riftunar í norrænum fjármögnunarleigusamningum. Íþví sambandi megi vísa í 15. gr. í danska samningsforminu og í 7. gr. í norskasamningsforminu. Uppgjörsreglurnar byggi á því að í framhaldi af riftunfjármögnunarleigusamnings fari fram heildaruppgjör á milli aðila. Inn í þettaspili einnig að í mörgum tilvikum sé hið leigða í mjög slæmu ástandi við riftunog vörslusviptingu og leiga til þriðja aðila því ómöguleg. Hugsunin á bak við1. tl. 30. gr. samningsskilmálanna hjá stefnda sé því að geta krafið umáframhaldandi leigu sem ígildi skaðabóta í formi efndabóta innan samninga vegnasamningsrofa. Í efndabótakröfunni felist að gera stöðu leigusalans þá sömu oghefði samningurinn verið efndur að fullu á þann hátt að leigusalinn fái ígildiframtíðarleigugreiðslna að frádregnu verðmæti fasteignarinnar. Líta megi áheimildarákvæðið í 1. tl. 30. gr. samningsins og uppgjör samkvæmt henni semmögulegar skaðabætur innan samninga vegna samningsrofa..Stefndi kveður að í d-lið1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, sé verið að fjalla um hvaðasamningar falli ekki undir lögin og séu þar leigusamningar sérstaklegaundanskildir. Fyrirvari sé þó gerður um það í ákvæðinu að undir þessaundantekningu um leigusamninga falli ekki eignaleigusamningar. Ákvæðiðundirstriki hins vegar að eignaleigusamningar séu leigusamningar með því aðtaka sérstaklega fram að aðrir leigusamningar falli ekki undir ákvæðið. Það séengan veginn hægt að gagnálykta út frá þessu og halda því fram að sökum þessahafi löggjafinn flokkað alla eignaleigusamninga sem lánssamninga. Greina þurfiinnihald hvers samnings til að komast að niðurstöðu hvað þetta varði. Í dómumHæstaréttar frá 16. júní 2010 hafi kaupleigusamningar Lýsingar og SP -Fjármögnunar, við einstaklinga, verið taldir kaupleigusamningar sem í raun værudulbúnir lánssamningar. Rekstrarleigusamningar, sem sé ein tegundeignaleigusamninga, geti hins vegar ekki undir nokkrum kringumstæðum talistlánssamningar og það sama eigi við um hinn umþrætta fjármögnunarleigusamningaðila. Hér verði einnig að horfa til 1. gr. laganna um neytendalán en þar komifram að lögin taki til lánssamninga sem lánveitandi geri í atvinnuskyni viðneytendur. Í 4. gr. laganna sé neytandi skilgreindur sem einstaklingur sem eigilánsviðskipti sem lögin nái til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hanshálfu. Stefnandi í máli þessu sé lögaðili en ekki neytandi og samningurinn ségerður í atvinnuskyni af hans hálfu. Þvíeigi lögin um neytendalán ekki við í þessu sambandi. Framangreind tilvísun íd-lið 2. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán breyti engu um það aðfjármögnunarleigusamningar séu leigusamningar en ekki lánssamningar. Ákvæðiðhafi eingöngu í för með sér að eignaleigufyrirtækjum sé skylt að gæta aðákvæðum þeirra laga við gerð eignaleigusamninga þegar gagnaðilar þeirra séuneytendur, m.a. um upplýsingaskyldu. Ákvæði neytendalánalaga geti ekki breytteðli eignaleigusamninga gagnvart gildissviði annarra laga, eins og vaxtalaganr. 38/2001. Tekið skuli fram að í lögum um neytendalán sé ekki að finna neinatakmörkun á heimild til verðtryggingar eða heimild til að stofna tilskuldbindinga í erlendum myntum.Stefndi telur að það aðupphaflegur leigutaki hafi haft frumkvæði að því að velja leiguandlagið hjáseljanda geti ekki skipt máli í því sambandi hvort líta beri á samning aðilasem leigusamning eða lánssamning, enda algengt að sá háttur sé hafður ávarðandi fjármögnunarleigusamninga að leigutakinn velji leiguandlagið sem hann viljitaka á leigu hjá fjármögnunarleigufyrirtæki. Þannig hafi aðstaðan t.d. verið íhæstaréttarmáli nr. 652/2011. Þá sé í 16. gr. fjármögnunarleigusamnings aðilabeinlínis gert ráð fyrir því að stefnandi velji leigumuninn. Í þessu sambandimegi einnig vísa til norrænna fjármögnunar-leigusamninga. Hvað varðar tilvísunstefnanda til dóms Hæstaréttar nr. 282/2011 þar sem um hafi verið að ræðafjármögnunarleigusamningsform Glitnis, þá hafi sá dómur ekki fordæmisgildivarðandi samninga Lýsingar og mun eðlilegra sé að taka mið af dómi Hæstaréttarí máli nr. 652/2011, þar sem fjallað hafi verið umfjármögnunarleigusamningsform Lýsingar. Í síðarnefnda dóminum komi fram aðsamningur Lýsingar sé mun skýrari en samningur Glitnis og að stöðluð ákvæðifjármögnunarleigusamnings Lýsingar eigi einungis við umfjármögnunar-leigusamninga.Stefndi kveður þaðalvanalegt að tryggingar séu teknar fyrir leigugreiðslum, eins og gert hafiverið í þessu máli, og því geti það ekki skipt máli við mat á því hvortumþrættur samningur sé leigusamningur eða lánssamningur.Stefndi byggir á því að í12. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila sé gengið út frá því að þegargrunnleigutíma sé lokið framlengist leigusamningurinn ótímabundið samkvæmt 6.gr. samningsins. Í lok 12. gr. komi síðan fram að leigutaki geti sagt hinumframlengda samningi upp skriflega enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í12. gr. sé þannig skýrt tekið fram að framhaldsleiga hefjist að loknumgrunnleigutíma og ekki gert ráð fyrir neinum undantekningum frá því nema leigutakivilji skila leigumun. Leigugreiðslur á framhaldsleigutíma séu mun lægri en ágrunnleigutíma. Þannig sé gert ráð fyrir því að stefnandi geti haft leigumuninná framhaldsleigu allt þar til leigumunurinn sé orðinn úr sér genginn eðaónothæfur. Þetta sé einmitt eitt af grunneinkennum fjármögnunarleigusamninga ogeitt af því sem aðgreini þá frá kaupleigusamningum þar sem leigutaki verði aðjafnaði sjálfkrafa eigandi hins leigða í lok leigutímans án sérstakrar greiðslueða frekari samninga. Stefndi vísar hér einnig til c-liðar 11. gr. í IAS 17reikningsskilastaðlinum þar sem fram komi að það sé einkennifjármögnunarleigusamninga að þá megi framlengja um annað tímabil gegn leigu semsé töluvert lægri en markaðsleiga.Stefndi mótmælir því aðframlagður tölvupóstur frá 9. júní 2006 sanni að samið hafi verið um aðstefnandi gæti eignast fasteignina í lok grunnleigutímans gegn ákveðinnigreiðslu. Í fjármögnunarleigusamningi aðila sé ekkert minnst á ,,lokagjald“.Það sem þarna sé átt við sé að ef leigusali samþykki að selja leigutakaleigumuninn, með sérstökum samningi síðar meir, yrði gjaldið 0,5%. Í þessufelist engin skuldbinding um að stefnandi geti krafist þess að kaupa hið leigðaí lok samningstímans miðað við 0,5% af upphaflegum uppreiknuðum leigugrunni. Sámöguleiki sé háður skoðun og mati stefnda í lok samningstímans.Stefnandi byggir einnig áframlögðu skjali sem beri heitið ,,Yfirlýsing vegna fjármögnunar“ þar sem framkomi að afsal á ofantöldum eignum til Lýsingar hf. sé eingöngu vegnafjármögnunarleigusamnings við Neshjúp ehf. sem verði afsalshafi að honumuppgreiddum. Stefndi byggir á því að yfirlýsing þessi breyti engu um það aðforsendur fyrir yfirfærslu eignarréttarins við lok samningstímans séu alltafþær að Lýsing hf. samþykki söluna sérstaklega og að söluverð verði greitt.Eftir að framangreind yfirlýsing hafi verið gefin út hafi aðilar máls þessagert með sér hinn umþrætta fjármögnunarleigusamning þar sem ekkert hafi veriðminnst á neinn kauprétt við lok samningsins, heldur hafi þar eingöngu verið miðaðvið hið staðlaða samningsákvæði 12. gr. á þá leið að við lok samningstímaframlengist hann ótímabundið samkvæmt 6. gr. og fari þannig á framhaldsleigu.Ef ákvörðun er tekin af hálfu Lýsingar um sölu eftir lok grunnleigutímans sé umnýjan sjálfstæðan samning að ræða sem breyti ekki eðli hins upphaflegafjármögnunarleigusamnings og breyti honum þannig ekki úrfjármögnunarleigusamningi í kaupleigusamning og enn síður í lánssamning eðaígildi hans. Þessu til stuðnings megi vísa í skilgreiningu á fjármögnunarleiguí 4. gr. í IAS 17 alþjóðlega reikningsskilastaðalinum þar sem fram komi að ekkiskipti máli hvort eignarréttur færist á milli samningsaðila í lokin því að íöllum tilvikum falli samningarnir undir staðalinn og teljist þar meðleigusamningar. Í 6. gr. IAS 17 komi skýrt fram að skilgreiningin áleigusamningi taki einnig til samninga um leigu á eign sem feli í sér ákvæðisem gefi leigutaka kost á að öðlast eignarrétt á eigninni þegar umsaminskilyrði séu uppfyllt og að slíkir samningar séu stundum nefndirkaupleigusamningar. Þar sem þessir samningar teljist leigusamningar falli þeirþví ekki undir það að vera lánssamningar og þar af leiðandi eigi þessirsamningar ekki undir ákvæði vaxtalaga nr. 38/2001. Í grein 10 a í IAS 17reikningsskilastaðlinum sé einnig gert ráð fyrir því að eignarhaldið samkvæmtfjármögnunarleigusamningi geti færst á milli aðila í lok samningstímans. Ígrein 10 b í staðlinum sé gert ráð fyrir því að í fjármögn-unarleigusamningumgeti verið ákvæði um kauprétt leigutaka á verði sem vænta megi að sé nægilegamikið undir gangvirði daginn sem kauprétturinn verði nýtanlegur þannig aðnokkuð víst sé við upphaf samningstímans að kauprétturinn verði nýttur. Samkvæmt þessu sé ljóst að viðkomandireikningsskilastaðall, sem hafi verið innleiddur með reglugerð sem hafilagagildi hér á landi, gangi út frá því að engu máli skipti hvort eignarrétturkunni eða kunni ekki að færast á milli aðila að lokum og hvort samið sé umkauprétt eða ekki við lok samningstímans, viðkomandi samningur sé í öllum tilvikumleigusamningur. Til viðbótar við þaðsem komið hafi fram um að ekkert ákvæði sé um lokagjald í samningi aðila meginefna að ekki sé óalgengt í viðskiptalífinu að ákvæði um forkaupsrétt,forleigurétt eða kauprétt séu sett í leigusamninga. Þrátt fyrir tilveru slíkraákvæða breytist ekki eðli leigusamnings aðila úr því að vera leigusamninguryfir í það að vera lánssamningur. Stefndi mótmælir því aðmeint tilvísun til lokagjalds á greiðsluseðlum, sem stefndi hafi sentstefnanda, sanni að samið hafi verið um lokagjald og vísar m.a. til fyrrgreindsdóms Hæstaréttar í málinu nr. 652/2011, þar sem sams konar tilvísun hafi ekkiverið talin benda til þess að samið hefði verið fyrirfram um kaup í lokin.Stefndi mótmælir því að meint tilgreining á núvirði ógreiddrar leigu til lokasamningstímans geti á nokkurn hátt verið máli stefnanda til framdráttar. Stefndi kveður aðupplýsingar á heimasíðunni, sem stefnandi tilgreini, séu einungis ábending umað í lok grunnleigutíma taki við ótímabundin framhaldsleiga en jafnframt eigiviðskiptamaður möguleika (kost) á því að kaupa fasteignina af stefnda á umsömduverði, sem yfirleitt sé 3%. Ekki sé hægt að lesa neina skuldbindingu úr þessumupplýsingum á heimasíðunni og verði þær ekki með nokkru móti túlkaðar á þannveg að leigutaki eigi kröfu á að kaupa leiguandlagið við lok leigutíma, enda séekkert heimildarákvæði um slíkt í leigusamningi aðila, sbr. og dóm Hæstaréttarí máli nr. 652/2011. Þegar beiðnir berast til stefnda um að kaupa fasteign ílok leigutíma sé það skoðað í hverju tilviki og m.a. horft á það hvortviðkomandi leigutaki sé með aðra samninga í vanskilum. Þá hafi enga þýðingu viðmat á því hvort aðilar hafi samið um yfirfærslu eignarréttar í loksamningstímans, að á heimasíðum stefnda hafi verið að finna reiknivél, en ekkisé óalgengt að á heimasíðum eignaleigufyrirtækja sé að finna reiknivélar til aðaðstoða væntanlegan leigutaka við að bera saman mismunandi kosti við fjármögnunatvinnutækja. Sama eigi við um annað kynningarefni á heimasíðu stefnda.Þó svo að finna megi, íviðtali við starfsmann stefnda, sem birtist í tímaritinu Frjálsri verslun árið2006, atriði sem væru stefnda óhagstæð geti það aldrei gengið framar skýrumsamningsákvæðum sem sé að finna í 6. og 12. gr. hins umþrætta samnings aðila,auk þess sem almennur starfsmaður geti ekki skuldbundið félagið með almennuspjalli í tímaritsgrein.Stefndi byggir á því aðfjármögnunarleigusamningar geti bæði verið um fasteignir og lausafé. Þá skiptiengu við mat á því hvers eðlis samningur aðila sé, að tveir eignarhlutar hafiþegar verið seldir. Í þessum tilvikum hafi komið fram beiðni til stefnda fráNeshjúpi ehf., sem hafi verið þáverandi leigutaki, um að fá að kaupa tværíbúðir sem hafi verið tilgreindar í fjármögnunarleigusamningnum. Eftir að hafafarið yfir ósk leigutakans hafi stefndi tekið sjálfstæða ákvörðun um aðsamþykkja þessa beiðni gegn umsömdu kaupverði og hafi afsalað íbúðunum beinttil Neshjúps ehf. gegn greiðslu kaupverðsins. Stefndi telur að í þessariframkvæmd geti engan veginn falist sönnun þess að samið hafi verið um kaupréttleigutaka til handa við upphaf samningsins. Þessi málsástæða stefnanda verði aðteljast mjög langsótt og í öllu falli vanreifuð. Stefndi byggir á því að honum sé heimilt að látaleigugreiðslur af fjármögnunarleigusamningi taka mið af gengi erlendra myntavegna þess að um sé að ræða leigusamning en þeir falli ekki undir ákvæðivaxtalaga nr. 38/2001. Gildissviðvaxtalaga sé skilgreint með víðtækum hætti í 1. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinunái lögin yfir vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrum sviðumréttarins, eftir því sem við geti átt, svo og um annað endurgjald sem áskiliðsé eða tekið sé fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Samkvæmt 2. gr. gildilögin einnig um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í VI. kafla laganna, sem fjalli um verðtryggingu sparifjár oglánsfjár, sé gildissvið kaflans skilgreint með þrengri hætti en fram komi í 1.gr. laganna. Öfugt við önnur ákvæði laganna sem taki til vaxta á peningakröfumá sviði fjármunaréttar takmarkist verðtryggingarákvæði laganna við sparifé oglánsfé í íslenskum krónum. Ákvæði 13. og 14. gr., sem banni gengistrygginguna,taki því samkvæmt orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskumkrónum en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Leigusamningursé gagnkvæmur samningur og annars eðlis en hefðbundið peningalán.Stefndi byggir á því að til þess aðsamningsskuldbinding geti fallið undir 1. mgr. 13. gr. vaxtalaga þurfi að veraum hefðbundin peningalánaviðskipti að ræða. Hugtakið lánsfé sé ekki skilgreintí vaxtalögum og ekki sé að finna neinar leiðbeiningar í greinargerð um hvað áttsé við með lánsfé í skilningi laganna. Hefðbundin orðskýring vísi til ,,peningasem fengnir eru að láni“ eða hefðbundinna peningalána. Skuldbindingin felist þáí afhendingu á lánsfé í gjaldgengri mynt, en ekki afhendingu annarra verðmætaeins og fasteignar eða lausafjár. Fjármögnunarleigusamningur feli í sér leigu átækjum eða fasteign en ekki afhendingu á peningum og geti því ekki fallið undirákvæði VI. kafla laganna. Stefndibyggir á því að honum hafi verið heimilt að gengistryggja samninginn vegna þessað um sé að ræða leigusamning en leigusamningar falli ekki undir ákvæði VI.kafla vaxtalaga nr. 38/2001 þar sem gengistrygging lánssamninga sé bönnuð. Þábyggir stefndi á því að ákvæði 13. gr. vaxtalaga, feli í sér undantekningu frámeginreglu samningaréttar um samningsfrelsi og verði því að beita þröngrilögskýringu á ákvæði greinarinnar. Stefndi byggir hér einnig á meginreglu lagaum að gerða samninga eigi að efna að fullu samkvæmt efni sínu. Af dómaframkvæmd megi ráða að við matá lögmæti verðtryggingar verði að gera greinarmun á hreinum fjárskuldbindingumeða peningalánaviðskiptum annars vegar og gagnkvæmum samningum hins vegar enhvað síðarnefnda atriðið varði eigi báðir samningsaðilar að inna af hendiframlög á tilteknum tíma eftir samningsgerð, t.d. húsaleigusamning, verksamningog kaupsamning um fasteignir. Lagaákvæði um verðtryggingu fjárskuldbindingahafi í dómum ekki verið talin ná til þeirra gagnkvæmu samninga, sem hér hafiverið vitnað til. Í þessu sambandi megi nefna dóm Hæstaréttar Íslands í málinr. 98/1978 og áður nefndan dóm í máli nr. 652/2011. Stefndi byggir í máli þessu á reglunni umsamningsfrelsi. Í þeirri reglu felist m.a. að aðilar samnings eigi forræði áþví hvers efnis sá samningur sé, sem þeir geri, þ.e. hvernig þeir ráðstafiréttindum sínum með samningnum og undir hvaða skuldbindingar þeir gangist. Afsama meiði sé meginregla leiguréttar um að aðilum samnings sé frjálst að semja umfjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum.Meginregla þessi komi m.a. fram í 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994.Meginreglan um samningsfrelsi aðila í viðskiptum geri það að verkum aðgengisviðmiðun sé heimil nema skýrt sé tekið fram í lögum að svo sé ekki.Ekkert lagaákvæði í íslenskum lögum banni slíka gengisviðmiðun í leigusamningumog sé hún því heimil. Stefndi telur að við túlkun á því hvort umleigusamning eða lánssamning sé að ræða verði að taka mið af forsendumsamningsaðila við samningsgerðina. Stefndi byggir á því að við gerðfjármögnunarleigusamningsins hafi báðum aðilum verið það ljóst að gengisáhættafylgdi því að hafa samninginn gengistryggðan og stefnandi hafi tekið mið af þvíþegar hann hafi valið að gera gengistryggðan fjármögnunarleigusamning. Það hafiverið forsenda af hálfu stefnda, að þar sem um gengistryggðan leigusamning væriað ræða, skyldu endurgreiðslur bundnar gengi á hinum erlendu myntum semstefnandi hafi valið og að við ákvörðun leigugreiðslna skyldi taka mið afLIBOR-vöxtum með nánar tilgreindu álagi. Stefnanda hafi mátt vera þessiforsenda ljós. Forsendan hafi verið ákvörðunarástæða af hálfu stefnda fyrir þvíað ganga til samningsgerðarinnar. Gengisviðmiðunin hafi haft úrslitaáhrif á samningaðila um vaxtaviðmiðun. Sjáist það vel á þeirri staðreynd að mun hærrivaxtaviðmiðun hafi ávallt verið hjá stefnda á þeim samningum sem ekki séu meðgengisviðmið. Stefnandi hafi þekkt forsenduna hvað varði gengistrygginguna ogvitað að hún hafi verið ákvörðunarástæða fyrir vaxtaþætti samningsins. Verði aðtelja að góður og gegn leigutaki hafi fyllilega gert sér grein fyrir því aðgengistrygging fjármögnunarleigusamningsins hafi verið forsenda þeirrarvaxtaviðmiðunar sem í boði var. Það sé sanngjarnt og eðlilegt með hliðsjón afskiptingu áhættu að gengistrygging sé reiknuð á fjármögnunarleigusamning aðila.Önnur niðurstaða leiði til þess að gæðum verði mjög misskipt á milli aðilasamningssambandsins. Eins og fram hafi komið hafi gengistryggingin verið forsendaþess að hægt var að hafa jafn lága vaxtaviðmiðun og raun var á og verðiniðurstaðan sú að bannað verði að reikna gengistryggingu á samninginn fáistefnandi leigukjör sem engum öðrum hafi boðist, á kostnað stefnda. Þá yrði umóeðlilegan hagnað stefnanda að ræða sem færi þvert gegn sanngirnissjónarmiðum.Þegar framangreindar forsendur séu hafðar í huga, og með því að beitasanngirnismælikvarða við túlkun á samningi aðila, telur stefndi rétt að miðavið að fjármögnunarleigusamningur aðila sé leigusamningur, sem sanngjarnt sé ogeðlilegt að reikna upp með gengisviðmiðun þeirri sem aðilar hafi samið um.Verði ekki fallist á að hinn umþrættifjármögnunarleigusamningur sé leigusamningur en talið að um lánssamning sé aðræða byggir stefndi á því að samningurinn sé ekki íslenskur lánssamningur meðólögmætum gengistryggingar-ákvæðum, sem fari gegn ákvæðum vaxtalaga nr.38/2001, heldur sé um lögmætan samning í erlendum myntum að ræða, en lán íerlendri mynt falli ekki undir bannreglur VI kafla vaxtalaganna. Í 2. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila séleigugrunnur tilgreindur nákvæmlega í erlendum myntum og tilgreining erlendramynta komi einnig fram á greiðsluseðlum sem stefndi hafi sent stefnanda. Skýrtsé tekið fram í dómum Hæstaréttar í málum nr. 520/2011 og 551/2011 að samkvæmtforsendum dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 fari skuldbinding í erlendumgjaldmiðli ekki gegn nefndum ákvæðum laga nr. 38/2001. Einnig byggir stefndi áþví að 13. og 14. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 um bann við gengistryggingustangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt samningi um Evrópskaefnahagssvæðið, en sá samningur hafi verið lögleiddur með lögum um Evrópskaefnahagssvæðið nr. 2/1993. Nánar tiltekið styðji stefndi kröfur sínar við 2. og3. gr. laga nr. 2/1993. Með þeim hafi meginmál EES-samningsins verið lögleittog mælt fyrir um að lög og reglur skuli skýrðar, að svo miklu leyti sem viðeigi, til samræmis við EES-samninginn. Í þessu sambandi sé einnig rétt að vekjaathygli á markmiði EES-samningsins um myndun einsleits markaðssvæðis, sbr. og1. gr. samningsins, og skyldur samningsaðila til að tryggja framgang markmiðasamningsins, sbr. og 3. gr. hans. Þessar skyldur nái til allra einingaríkisvaldsins, einnig dómstóla. Í þriðja hluta EES-samningsins, sbr. lög nr.2/1993, sé fjallað um hinar fjórar tegundir frelsis. Það sé frelsið tilfjármagnsflutninga sem stefndi telji að eigi við í þessu sambandi. Vísað sé til40. gr. EES-samningsins sem kveði á um að engin höft skuli vera á millisamningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu íaðildarríkjum EB eða EFTA né nokkur mismunun, byggð á ríkisfangi eða búsetuaðila eða því hvar féð sé notað til fjárfestingar, sbr. einnig tilskipun88/361/EEC sem vísað sé til í XII viðauka við EES-samninginn. Stefndi telur að ákvæði13. og 14. gr. vaxtalaga um bann við gengistryggingu brjóti gegn framangreinduákvæði um frelsi til fjármagnsflutninga. Við mat á því hvort bannvið gengistryggingu í vaxtalögunum brjóti gegn reglunni um frelsi tilfjármagnsflutninga beri að hafa í huga hvernig fjármögnun stefnda var háttað,en hann hafi útvegað erlendar myntir og þeim myntum hafi hann síðan breytti ííslenskar krónur áður en hann hafi greitt seljanda viðkomandi leiguandlags hafiseljandinn verið á Íslandi. Í þeim tilvikum sem leigan hafi verið greidd íkrónum hafi stefndi breytt þeim í erlenda mynt á gengi greiðsludaga og greitterlenda fjármögnunaraðila sínum. Því hafi hér í raun verið um fjármögnun íerlendri mynt að ræða með því eina fráviki að stefndi hafi selt og keypti viðkomandigjaldmiðla í stað leigutaka, honum til hagsbóta. Slík framkvæmd sé hefðbundinfjármálaþjónusta. Með því að túlka 13. og14. gr. vaxtalaga á þann hátt að í þeim felist bann við gengistryggingu sé íraun komist að þeirri niðurstöðu að lánveitanda sem vill lána í erlendum myntumhér á landi, sé óheimilt að gengisbreyta láninu áður en það sé greitt út oginnheimta það í íslenskri mynt. Þannig virðist gerð sú krafa að lántakinn fáihina erlendu mynt afhenta og þurfi jafnframt að greiða til baka í henni. Þettageri það að verkum að umtalsverður kostnaður og fyrirhöfn lendi á lántaka.Þannig virðist hann þurfa í upphafi að hafa sjálfur fyrir því að gengisbreytaláninu, með þeim kostnaði sem því fylgi. Jafnframt þurfi hann mánaðarlega aðgengisbreyta íslenskum krónum yfir í viðkomandi erlenda greiðslumynt til aðgeta greitt afborganir viðkomandi láns. Með því að leggja þennan kostnað ogfyrirhöfn á lántaka sé veiting erlendra lána hér á landi gerð erfiðari og minnaaðlaðandi fyrir lánveitendur og lántaka. Þetta geri það líka að verkum að minnilíkur séu á því að lánastofnanir innan EES-svæðisins bjóði þjónustu hér álandi. Ákvæði 13. og 14. gr.vaxtalaga um bann við gengistryggingu geri það líka að verkum að innlendarlánastofnanir sem hafi fjármagnað sig með erlendum lánum en greiði út lán ííslenskum krónum geti ekki tryggt raungildi lánsfjárhæðarinnar með sama hættiog þeir sem fjármagna sig í íslenskum krónum. Slíkum aðilum sé þar með gerterfiðara um vik en ella að bjóða upp á lán í íslenskum krónum sökum þess aðþeir eigi erfiðara með að tryggja verðgildi útlánasafnsins. Þannig verði ölláhættustýring sem gangi út á jafnvægi milli erlendra og innlendra eignaerfiðari. Þetta sé líklega til þess fallið að draga úr áhuga aðila á að sækjasér fjármagn til annarra ríkja innan EES þar sem þeim sé gert erfiðara um vikað verja sig fyrir breytingum á ytri aðstæðum en aðilum sem fjármagni sig áinnlendum markaði. Stefndi telur að þetta feli í sér hindrun á frjálsu flæðifjármagns sem fari gegn 40. gr. EES-samningsins, sbr. einnig tilskipun88/361/EEC.Stefndi vísi í þessusambandi einnig til þeirrar skyldu samningsaðila EES-samningsins að gera alltsem þeir geti til að standa við skuldbindingar sínar skv. 3. gr. samningsins.Til viðbótar við þetta megi nefna að skv. 3. gr. laga nr. 2/1993 skuli skýralög og reglur, að svo miklu leyti sem við eigi, til samræmis við EES-samninginnog þær reglur sem á honum byggi. Ákvæði 40. gr.EES-samningsins hafi lagagildi hér á landi sbr. 2. gr. laga nr. 2/1993 og þvíbyggir stefndi á því að ákvæðið sem fjalli, eins og áður segi, um frjálst flæðifjármagns hafi forgang fram yfir ósamrýmanleg, síðar til komin lagaákvæði, einsog 13.-14. gr. vaxtalaga. Í 3. gr.felst m.a. að innlend lög semeigi stoð í EES-samningnum verði jafnan túlkuð sem sérreglur laga gagnvartósamræmanlegum yngri lögum, að því leyti að yngri lög víki þeim ekki ef þaustangast á, nema löggjafinn taki það sérstaklega fram. Þetta sé nauðsynlegt tilþess að tryggja samræmi í reglunum á Evrópska efnahagssvæðinu“.Þáskuli minnt á það að frelsi til fjármagnsflutninga sé einnig lántakendum tilhagsbóta, eins og komið hafi fram hjá EFTA-dómstólnum. Það auki samkeppni oggefi þeim kost á auknu vali og lægri kostnaði. Það sýni þversögn í löggjöf aðbanna gengistryggingu lána en heimila að lán séu miðuð við einstaka erlendahlutabréfavísitölu eða safn af erlendum hlutabréfavísitölum, sbr. heimild í 2.mgr. 14. gr. vaxtalaga, en slík tenging feli bæði í sér gengis- ogmarkaðsáhættu. Jafnvel þó aðlánveitingar í erlendum myntum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bannvaxtalaganna við gengistryggingu íslenskra lána feli í sér hindrun á flæðifjármangs milli Íslands og annarra EES-ríkja. Svipuð sjónarmið og hér hafaverið rakin megi finna í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins í máli nr. E-1/00Lánasýsla ríkisins gegn Íslandsbanka-FBA. Í álitinu komi fram að innlendarlagareglur sem letji einstaklinga og lögaðila til að eiga lánsviðskipti viðerlenda aðila teljist hindrun á frjálsu flæði fjármagns og almennt þurfi ekkiað sýna fram á að tiltekin hindrun hafi merkjanleg áhrif. Nægjanlegt sé að sýnafram á að hún geti hugsanlega haft slík áhrif.Á grundvelli þeirraröksemda sem komið hafi fram telur stefndi að bann 13. og 14. gr. vaxtalaga viðgengistryggingu lána hafi í för með sér brot á 40. gr. EES-samningsins. Stefnandi hafi lagt framskjöl sem séu eigin endurútreikningur hans á fjármögnunarleigusamningnum.Stefndi gerir fyrirvara um réttmæti þeirra og vísar til umfjöllunar sinnar umfrávísunarkröfu. Þar sem í dómkröfum stefnanda sé hvorki komið inn áútreikninga né heldur krafist viðurkenningar á réttmæti þeirra, telur stefndióþarft að fara frekar í gegnum þá útreikninga sem komi fram í stefnu en gerifyrirvara um réttmæti útreikninganna. Um lagarök vísar stefnditil laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, meginreglna í leigurétti,húsaleigulaga nr. 36/1994 og laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Einnig vísar stefndi til viðauka I viðBankatilskipun Evrópu-sambandsins nr. 2006/48/EC, viðauka I við lög nr. 2/1993,laga nr. 3/2006, um ársreikninga, alþjóðlegsreikningsskilastaðals IAS 17, laga nr. 3/2006, um ársreikninga, reglugerðarEvrópuþingsins og ráðsins (EB) nr. 1606/2002, reglugerðar 1133/2007, umgildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðlaog EES-samningsins.Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. og 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.V Ágreiningur málsþessa lýtur að því hvort fjármögnunarleigusamningur aðila, dagsettur 27. júní2006, sé lánssamningur, sem óheimilt sé að binda gengi erlendra mynta, eðaleigusamningur.Stefndikrefst þess að málinu verði vísað frá dómi þar sem stefnanda hafi ekki sýntfram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af málssókninni. Stefndi mótmælirtölulegum útreikningum stefnanda og telur að þeir sýni ekki nægilega fram á aðhann hafi lögvarða fjárhagslega hagsmuni af úrlausn málsins. Samkvæmt2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 getur sá sem hefur lögvarða hagsmuni af því aðskorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands leitaðviðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Ímáli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennt verði aðfjármögnunarleigusamningur aðila sé lánssamningur og ákvæði hans um tengingugreiðslna við gengi nánar tilgreindra erlendra gjaldmiðla sé ólögmætt ogóskuldbindandi fyrir hann. Hefur stefnandi reiknað út stöðu samningsins að þeimforsendum gefnum og eiga þeir útreikningar að sýna fram á lögvarða hagsmunihans af úrlausn málsins. Stefndi byggir hins vegar á því að umdeildur samningursé leigusamningur og því sé heimilt að semja svo um að greiðslur samkvæmt samningnumtaki mið af breytingum á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir eru ísamningnum. Þó svo að umdeilanlegt séhvort þeir útreikningar stefnanda séu tölulega réttir hefur stefndi, sem erfjármálafyrirtæki, ekki lagt fram gögn sem hnekkja þeim. Samkvæmt því og íljósi eðlis ágreinings aðila verður því ekki fallist á kröfu stefnda umfrávísun málsins á þeim grundvelli að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni afþví að fá dóm um kröfu sína. Einsog áður greinir lýtur ágreiningur málsins að því hvortfjármögnunarleigusamningur aðila nr. 134354-385, dagsettur 27. júní 2006, sélánssamningur eða leigusamningur. Stefnandi heldur því fram að samningurinn sélánssamningur og að ákvæði hans um tengingu greiðslna við gengi nánartiltekinna erlendra gjaldmiðla séu ólögmæt og óskuldbindandi fyrir stefnanda.Eins og fram kemur í málsástæðukafla stefnanda reisir hann kröfu sína hvaðþetta varðar á eftirfarandi rökum:Samningsverð hafi verið ákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði stefnda en ekki verðmæti samningsandlagsins.Í skilmálum samningsins sé ákvæði um vexti sem greiða skyldi samhliða afborgunum.Ekkert samhengi sé milli greiðslna stefnanda og afnota af samningsandlagi.Fjármögnunarleigusamningurinn falli undir lög nr. 121/1994 um neytendalán.Stefnandi hafði frumkvæði að kaupum á samningsandlaginu og samdi um kaupverðið.Fyrirsvarsmenn réttargæslustefnda og stefnanda séu ábyrgðarmenn á efndum samningsins. Ársreikningar stefnda beri ekki með sér að stefndi hafi bókfært andlög fjármögnunarleigusamninga sem eign.Samið hafi verið um að eignarréttur færðist yfir til stefnanda í lok samningstíma.Stefndi hafnar öllum kröfum stefnanda og vísar m.a. til þess að í nýlegum dómum Hæstaréttar, þar sem fjallað hafi verið um sams konar fjármögnunar-leigusamningsform og í þessu máli, hafi niðurstaðan verið sú að um leigusamning væri að ræða. Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að binda fjárhæð greiðslna við gengi erlendra gjaldmiðla þar sem samningurinn sé leigusamningur en slíkir samningar falli ekki undir ákvæði VI. kafla vaxtalaga nr. 38/2001.Hinn umdeildi samningur ber heitið „Fjármögnunarleigusamningur um fasteign“. Hefur ákvæðum samningsins verið lýst hér að framan. Í upphafi hans er tiltekið að stefndi sé leigusali og réttargæslustefndi leigutaki. Í 1. gr. samningsins er kveðið svo á um að hið leigða séu átta eignahlutar í fasteignunum Sæbóli 33 og 35 samkvæmt afsali seljanda, dagsettu 18. júní 2006, en í 3. gr. er tiltekið að Grundarfjarðarbær sé seljandi eignanna. Í 2. gr. samningsins kemur fram að leigugrunnur sé 61.000.000 króna og að leigugreiðslur séu tengdar gengi evru, Bandarísks dollara, japansks jens og svissnesks franka. Leigutími er frá 5. ágúst 2006 til 4. ágúst 2026 og samtals fjöldi greiðslna er 240, eins og greinir í 4. gr. samningsins. Í 5. gr. er því lýst hvernig leigugreiðslum er skipt í hinum erlendu myntum. Samkvæmt 6. gr. samningsins hefst mánaðarleg framhaldsleiga frá lokum grunnleigutíma og er leigufjárhæð þess tíma skilgreind. Í 8. gr. segir að ábyrgðarmenn samningsins séu Bergþór Ólafsson og Óli Jón Gunnarsson. Loks eru sérstakir skilmálar útlistaðir í 10. gr. samningsins. Þar er m.a. kveðið svo á um að leigutaki greiði hlutaleigu að fjárhæð 304.649 krónur með gjalddaga 5. ágúst 2006, gengi sé miðað við samningsdag, 23. júní 2006, og að LIBOR-vextir á samningsdegi séu 2,4% auk 2,4% álags. Loks kemur fram að stofngjald sé 1% eða 610.000 krónur með gjalddaga 5. ágúst 2006. Almenn stöðluð ákvæði samningsins er að finna í greinum nr. 11-28. Í 12. gr. kemur fram að leigutaki geti ekki sagt samningnum upp á grunnleigutíma en að þeim tíma loknum framlengist samningurinn ótímabundið, sbr. 6. gr. Þá geti leigutaki sagt hinum framlengda samningi upp skriflega með eins mánaðar fyrirvara enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Samkvæmt 13-14. gr. er stefnda heimilt að endurreikna gengistryggðar greiðslur samkvæmt breytingum sem verða á LIBOR-vöxtum þess erlenda eða þeirra erlendu gjaldmiðla sem leigan er tilgreind í. Þá er mælt svo fyrir að leigan, sem sé gengistryggð miðað við breytingar á gengi erlendis og/eða erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu sé greind í íslenskum krónum og sé leigugjaldið innheimt í íslenskum krónum. Í 15. gr. samningsins er kveðið svo á um að stefndi sé einn eigandi hins leigða.Í nýlegum dómum Hæstaréttar frá 13. mars 2014 í máli nr. 638/2013 og frá 3. apríl 2014 í máli nr. 717/2013 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að samningar aðila væru leigusamningar en ekki samningar um lán. Verður að telja efni samningsins í þessu máli vera í meginatriðum það sama og þeirra sem um var deilt í fyrrgreindum dómum Hæstaréttar. Hafa dómarnir því ótvírætt fordæmisgildi við úrlausn þessa máls. Svo sem fyrr er rakið hefur stefnandi uppi átta málsástæður því til stuðnings að samningur aðila sé lánssamningur að efni til en ekki leigusamningur. Fimm af þessum átta málsástæðum voru hafðar uppi í dómum Hæstaréttar nr. 638/2013 og 717/2013 og hefur rétturinn því þegar tekið afstöðu til þeirra þ.e. þeirra málsástæðna stefnanda sem lúta að því að samningsverð hafi verið ákvarðað út frá fjármögnunarkostnaði stefnda en ekki verðmæti samningsandlagsins, að í skilmálum samningsins væri ákvæði um vexti sem greiða skyldi samhliða afborgunum, að ekkert samhengi hafi verið milli greiðslna stefnanda og afnota af samningsandlagi, að stefnandi hafi haft frumkvæði að kaupum á samningsandlaginu og samið um kaupverðið og loks að stefndi hafi ekki bókfært andlög fjármögnunarleigusamninga sem eign í ársreikningum sínum. Hafnaði Hæstiréttur því að fyrrgreindar málsástæður hefðu úrslitaáhrif um það hvort samningur aðila teldist lánssamningur. Þegar af þeirri ástæðu verður því einnig hafnað hér að þessar málsástæður leiði til þess að skýra beri samning aðila sem lánssamning. Stefnandi byggir á því að samkvæmt lögum nr. 121/1994, um neytendalán, séu leigusamningar undanþegnir lögunum. Samkvæmt d-lið 1. mgr. 2. gr. laganna eigi það þó ekki við um eignaleigusamninga og styðji það þá niðurstöðu að líta beri á samning aðila sem lánssamning. Merking orða í lögum um neytendalán nr. 121/1994 er skilgreind í a-lið 4. gr. laganna. Þar er kveðið svo á um að neytandi sé einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lög þessi nái til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Samkvæmt 1. gr. laganna ná ákvæði þeirra til lánssamninga sem lánveitandi gerir í atvinnuskyni við neytendur. Réttargæslustefndi í þessu máli er einkahlutafélag sem óumdeilt er að stofnað hafi verið í tilefni kaupa af átta eignarhlutum í fasteignunum við Sæból nr. 33. og 35 í Grundarfirði, sem ætlunin var að leigja áfram. Getur stefnandi því ekki talist neytandi í skilningi laganna og koma því framangreind lög ekki til skoðunar við úrlausn málsins.Þá byggir stefnandi á því að fyrirsvarsmenn réttargæslustefnda og stefnanda séu ábyrgðarmenn á efndum samningsins samkvæmt 8. gr. hans. Stefnandi telur að þetta bendi fremur til þess að um lánssamning sé að ræða en leigusamning. Ekki verður fallist á að þetta atriði eitt og sér leiði til þess að um lánssamning sé að ræða enda ekki útilokað að leigusamningar séu tryggðir af hálfu ábyrgðarmanna.Kemur þá til athugunar hvort svo hafi um samist í öndverðu milli réttargæslustefnda og stefnda að réttargæslustefndi eignaðist samningsandlagið gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu í lok samningstímans, þrátt fyrir að hvergi séu í samningnum sjálfum ákvæði sem að þessu lúta. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að tölvupóstur frá Berki Grímssyni, starfsmanni stefnda, dagsettur 9. júní 2006, sýni að samið hafi verið sérstaklega um tiltekið lokagjald, sem skyldi vera 0,5%. Þá vísar stefnandi til þess að texti á greiðsluseðlum stefnda bendi til þess að samið hafi verið um lokagjald en þar segir: „Núvirði ógreiddrar leigu án vsk./lokagjalds eftir greiðslu.“ Stefnandi vísar enn fremur til yfirlýsingar stefnda um fjármögnun, dagsetta 12. júní 2006, en þar sé skýrlega mælt svo fyrir að af samningnum uppgreiddum verði réttargæslustefndi Neshjúpur ehf. afsalshafi. Stefnandi telur þetta sönnun þess að svo hafi um samist í upphafi að leiguandlagið færðist til stefnanda við lok leigutíma gegn greiðslu ákveðins gjalds. Við aðalmeðferð málsins gaf Bergþór Ólafsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, skýrslu. Kvaðst hann hafa farið á fund með Berki Grímssyni, starfsmanni stefnda, og gengið til samninga á grundvelli tilboðs sem honum hafi borist frá stefnda um fjármögnun. Fundurinn hafi átt sér stað eftir að kaupsamningur um fasteignirnar hafi verið undirritaður og þar hafi verið rætt um 0,5% lokagjald. Honum hafi síðan borist tölvuskeyti frá Berki þar sem vísað var til umsamins lokagjalds. Bergþór sagði það aldrei hafa staðið til að leigja fasteignirnar af stefnda. Kvað hann það eingöngu hafa verið tryggingarlegs eðlis að afsalið hefði verið gefið út til stefnda í upphafi. Börkur Grímsson, fyrrverandi starfsmaður stefnda, gaf skýrslu fyrir dóminum. Staðfesti hann að aðilar hefðu samið svo um í upphafi að lokagjald yrði 0,5% ef leigutaki kysi að kaupa leigumuninn að loknum leigutíma. Hins vegar hafi það ekki verið hluti af samningi aðila að leiguhlutur myndi færast til leigutaka í lok leigutíma. Leigutaki hefði átt kost á því að kaupa leiguhlutinn ef um semdist og þá gegn greiðslu lokagjaldsins. Aðspurður taldi Börkur ekki að svo hefði um samist í öndverðu að réttargæslustefndi yrði eigandi fasteignanna í lok leigutímans þó að það hefðu verið áform réttargæslustefnda. Kvaðst Börkur hafa útbúið yfirlýsingu vegna fjármögnunar til Grundarfjarðarbæjar vegna þess að eignarhlutunum í Sæbóli 33 og 35 hefði verið afsalað til stefnda án þess að greiðsla hefði borist bænum. Yfirlýsingin hefði því verið gefin út til tryggingar þess að Grundarfjarðarbær fengi söluverðið greitt. Arnar Snær Kárason, framkvæmdastjóri fjármögnunarsviðs stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Spurður um réttarstöðu við lok samningstíma fjármögnunarleigusamninga sagði hann að samningur færi þá í framhaldsleigu. Hins vegar gæti leigutaki sagt samningi upp ef hann kysi það og þá skilað hinu leigða. Kvað hann framlagða yfirlýsingu vegna fjármögnunar hafa verið gefna út til Grundarfjarðarbæjar en ekki til stefnanda eða réttargæslustefnda. Taldi hann enga skuldbindingu felast í yfirlýsingunni þess efnis að eignarrétturinn færðist sjálfkrafa yfir til réttargæslustefnda að leigutíma loknum.Pétur Bjarni Magnússon, fyrrverandi yfirlögfræðingur stefnda, gaf skýrslu fyrir dómi. Spurður um réttarstöðu við lok samningstíma fjármögnunarleigusamningsins kvað hann stefnda hafa verið eiganda hins leigða og það hafi verið á hendi stefnda að bjóða leigutaka kaup á hinu leigða. Samkvæmt samningnum tæki við framhaldsleiga í lok leigutímans sem leigutaki gæti þó sagt upp með ákveðnum fyrirvara. Kvað Pétur stefnda hafa þurft að samþykkja hvort gefa ætti leigutaka kost á að kaupa hið leigða. Að sögn Péturs var skjalið „Yfirlýsing vegna fjármögnunar“ ekki hluti af samningi aðila.Björg Ágústsdóttir, fyrrverandi bæjarstjóri Grundarfjarðarbæjar, bar fyrir dóminum að bæjarstjórn Grundarfjarðar hefði samþykkt að taka tilboði réttargæslustefnda í fasteignirnar á sínum tíma. Hún kvað yfirlýsinguna sem gefin var Grundarfjarðarbæ hafa verið nauðsynlega til þess að útskýra hvers vegna afsal hefði verið gefið út á annan aðila en þann sem bæjarstjórn hefði verið búin að samþykkja að selja íbúðirnar. Yfirlýsingin hafi verið trygging þess að réttargæslustefndi Neshjúpur ehf. væri raunverulegur eigandi fasteignanna.Eins og áður greinir kemur fram í 6. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila að mánaðarleg framhaldsleiga hefjist frá lokum grunnleigutíma þ.e. frá 5. ágúst 2026. Samkvæmt 12. gr. samningsins getur leigutaki ekki sagt samningnum upp á grunnleigutíma heldur framlengist hann þá ótímabundið, sbr. 6. gr. Þó geti leigutaki sagt hinum framlengda leigusamningi upp skriflega með eins mánaðar fyrirvara enda skili hann þá tafarlaust hinu leigða. Í 15. gr. samningsins segir að stefndi sé einn eigandi hins leigða. Ákvæði fjármögnunarleigusamnings eru skýr og verður ekki af þeim ráðið að eignarréttur leiguandlagsins flyttist til stefnanda við lok leigutímans. Þrátt fyrir að ljóst sé að á fundi aðila, sem staðfest var með tölvuskeyti starfsmanns stefnda til fyrirsvarsmanns stefnanda, hafi verið rætt að réttargæslustefndi skyldi greiða 0,5% lokagjald að loknum grunnleigutíma verður ekki af því einu ályktað að stefnandi yrði eigandi að leigumun að grunnleigutíma loknum. Verður að telja að stefnandi hafi þá átt þess kost að kaupa leigumun en samþykki stefnda hefði þó ávallt þurft að koma til áður, enda var ekkert slíkt ákvæði í samningi aðila. Syðst framangreind niðurstaða við framburð vitnanna Barkar Grímssonar, Arnars Snæs Kárasonar og Péturs Bjarna Magnússonar sem og fyrrgreinda dóma Hæstaréttar nr. 638/2013 og 717/2013. Þá breytir texti á greiðsluseðlum stefnda ekki framangreindu. Yfirlýsingu stefnda vegna fjármögnunar sem samin er af þáverandi starfsmanni stefnda Berki Grímssyni áður en fjármögnunarleigusamningur aðila var undirritaður, var beint að Grundarfjarðarbæ til tryggingar, þar sem afsalshafi eignarhlutanna að Sæbóli 33 og 38 var annar en sá sem bæjarstjórn Grundarfjarðarbæjar hafði samþykkt sem kaupanda fasteignanna. Þetta staðfestu bæði vitnin Börkur Grímsson og Björg Ágústsdóttir. Með vísan til framangreinds verður ekki fallist á það með stefnanda að fyrrgreind yfirlýsing vegna fjármögnunar sýni fram á að svo hafi samist um í upphafi að réttargæslustefndi yrði afsalshafi að samningnum uppgreiddum gegn greiðslu lokagjalds.Stefnandi byggir á því að af kynningarefni stefnda á heimasíðu félagsins megi ráða að viðskiptavinum hans standi til boða að eignast samningsandlagið að samningstíma loknum fyrir umsamið verð. Hefur Hæstiréttur þegar tekið afstöðu til þessarar málsástæðu en í margnefndum dómum réttarins nr. 638/2013 og 717/2013 var því hafnað að kynningarefni stefnda um fjármögnunarleigusamninga yrði skýrt svo að það hafi veitt viðskiptamanni fyrirvaralausan rétt til að kaupa leigumun að grunnleigutíma loknum án þess að til þyrfti að koma sérstakt samþykki stefnda. Stefnandi vísar til þess að samningsandlagið sé fasteign og sé það ótvírætt til stuðnings því að samið hafi verið um yfirfærslu eignarréttar í lok samningstíma gegn tilteknu lokagjaldi. Verður ekki fallist á það með stefnanda að þetta atriði skipti máli við mat á því hvort samið hafi verið um kaup stefnanda á samningsandlaginu að leigutíma loknum, enda óumdeilt í málinu að andlag fjármögnunarleigusamninga geti bæði verið fasteignir og lausafé.Loks vísar stefnandi til þess að réttargæslustefndi hafi selt tvo eignarhluta í júlí og september árið 2007. Byggir stefnandi á því að þetta sýni að aldrei hafi staðið til að stefndi yrði eigandi eignarhlutanna við lok samningstímans. Fyrir liggur að sumarið 2007 samþykkti stefndi að selja réttargæslustefnda eignarhlutana tvo að ósk félagsins þess efnis og voru afsöl gefin út á nafn réttargæslustefnda sem í kjölfarið seldi eignarhlutina áfram. Arnar Snær Kárason bar fyrir dómi að staða fjármögnunarleigusamningsins hafi á þessum tíma verið góð og því hafi sala eignarhlutanna til réttargæslustefnda verið samþykkt af hálfu stefnda. Þótt stefndi hafi samþykkt kaup réttargæslustefnda á fyrrgreindum eignarhlutum verður ekki talið að það sýni fram á að hann hefði getað, án samþykkis stefnda, keypt þá eignarhluta sem eftir voru við lok samningstímans. Með hliðsjón af framansögðu er ekki unnt að fallast á það með stefnanda að svo hafi verið um samið í upphafi að réttargæslustefndi yrði, að loknum grunnleigutíma og gegn greiðslu lokagjalds, eigandi þeirra fasteigna sem samningurinn tók til án fyrirliggjandi samþykkis stefnda.Þegar gætt er alls þess er að framan greinir er það niðurstaða dómsins að samningur aðila sé, eins og heiti hans ber með sér, leigusamningur um fasteign, en ekki lánssamningur. Samkvæmt því komu ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu ekki í veg fyrir að aðilar gætu samið um að fjárhæð mánaðarlegra leigugreiðslna væri bundin við gengi þeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningnum. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í þessu máli. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Dóminn kveður upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari.D Ó M S O R Ð: Frávísunarkröfu stefnda er hafnað.Stefndi, Lýsing hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Búlandshöfða ehf., í máli þessu.Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 386/2006
|
Fasteign Eignarréttur Hefð Skriflegur málflutningur
|
H stefndi sameigendum sínum að jörðinni Hlíðarenda til viðurkenningar á eignarrétti hans á tilteknum húseignum, sem stóðu á jörðinni, og lóðum umhverfis þær. Ekki var fallist á að sýnt hefði verið fram á að móðir H hefði keypt umrædd fasteignarréttindi. Hins vegar talið að hún hefði haft umráð yfir íbúðarhúsinu á jörðinni í fullan hefðartíma, sem útilokuðu aðra frá afnotum þess. Stóð 3. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð ekki í vegi fyrir því að fallist yrði á að hún hefði hefð að húseignina. Ekki var hins vegar talið að umráð yfir húsinu hafi útilokað aðgang eða afnot sameigenda H að stærra landsvæði en það stóð á. Var því viðurkenndur eignarréttur hans að íbúðarhúsinu ásamt því landi sem húsið stendur á.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. júlí 2006. Hann krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að íbúðarhúsi og 986 m² lóð umhverfis það á jörðinni Hlíðarenda í Fljótshlíð, Rangárþingi eystra, sem auðkennd er með nánar tilgreindum hnitum samkvæmt uppdrætti. Einnig krefst hann með sama hætti viðurkenningar á eignarrétti að rústum útihúsa og 2.697,8 m² lóð umhverfis þær á sömu jörð, einnig í samræmi við nánar tilgreind hnit samkvæmt uppdrætti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 12. gr. laga nr. 38/1994, ber að líta svo á að þeir krefjist staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Við andlát Helga Erlendssonar árið 1967 eignuðust þrjú börn hans, Gunnar Helgason, Guðjón Helgason og Ingibjörg Svava Helgadóttir jörðina Hlíðarenda í Fljótshlíð í óskiptri sameign. Viðurkenningarkröfur sínar í máli þessu reisir áfrýjandi aðallega á því að móðir hans Ingibjörg Svava hafi keypt íbúðarhús og útihús á jörðinni af samerfingjum sínum. Verði það ekki talið sannað reisir hann kröfur sínar á því að hann hafi öðlast eignarrétt að þeim fyrir hefð. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, eru tekin af tvímæli um að áfrýjandi sé eigandi þess hluta jarðarinnar Hlíðarenda sem áður var í eigu móður hans. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að áfrýjanda hafi ekki tekist sönnun þess að móðir hans hafi keypt hin umdeildu fasteignarréttindi af bræðrum sínum. Dómsorð: Viðurkenndur er eignarréttur áfrýjanda, Helga Ingvarssonar, að íbúðarhúsi á jörðinni Hlíðarenda í Fljótshlíð, Rangárþingi eystra, ásamt því landi sem húsið stendur á. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. mars. s.l., er höfðað með stefnu birtri 25. 31. ágúst s.l. Stefnandi er Helgi Ingvarsson, kt. 261138-7869, Sólheimum, Hvolsvelli. Stefndu eru Gunnar Helgason, kt. 100425-2119, Efstasundi 7, Reykjavík, Þóra Ágústsdóttir, kt. 240732-3519, Kirkjuhvoli, Hvolsvelli, Þorsteinn Guðjónsson, kt. 050461-5729, Rauðuskriðum, Hvolsvelli, Sigurgeir Guðjónsson, kt. 040168-5679, Rauðhömrum 8, Reykjavík, Pálmi Guðjónsson, kt. 060648-7199, Háaleitisbraut 101, Reykjavík, Sigurveig Guðjónsdóttir, kt. 060748-4119, Gilsbakka 5, Hvammstanga, Örn Helgi Guðjónsson, kt. 061245-2199, Sætúni 2, Hellu, Björn Guðjónsson, kt. 150147-2719, Syðri-Hömrum 2, Hellu, Ágústa Guðjónsdóttir, kt. 160653-7959, Hvolsvegi 21, Hvolsvelli, Bergþór Guðjónsson, kt. 231056-5729, Njálsgerði 4, Hvolsvelli, Ísleifur Helgi Guðjónsson, kt. 240459-3029, Sollia 1, Solbergmoen, Noregi og Hjörtur Guðjónsson, kt. 280843-7849, Nestúni 7, Hellu. Dómkröfur stefnanda eru þær: 1) að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda að íbúðarhúsi og 986 m² lóð umhverfis það á jörðinni Hlíðarenda í Fljótshlíð, Rangárþingi eystra, sem auðkennd er á uppdrætti þannig hnitmerkt: frá punkti nr. 106 (x-hnit 453187,503; y-hnit 358337,568; hæð 105,77) að punkti nr. 107 (x-hnit 453231,407; y-hnit 358329,325; hæð 109,4), frá þeim puntki að punkti nr. 108 (x-hnit 453226,454; y-hnit 358312,008; hæð 105,57) og frá þeim punkti að punkti nr. 109 (x-hnit 453218,649; y-hnit 358313,112; hæð 104,65), frá þeim punkti að punkti nr. 110 (x-hnit 453216,667; y-hnit 358306,434; hæð 104.65) og frá þeim punkti að punkti nr. 111 (x-hnit 453181,178; y-hnit 358318,337; hæð 102,85). 2) að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur stefnanda að rústum útihúsa og 2697,8 m² lóð umhverfis þær á jörðinni Hlíðarenda í Fljótshlíð, Rangárþingi eystra, sem auðkennd er á uppdrætti þannig hnitmerkt: frá punkti nr. 101 (x-hnit 453221,389; y-hnit 358380,133; hæð 112,14) að punkti nr. 102 (x-hnit 453288,242; y-hnit 358382,325; hæð 118,57) frá þeim punkti að punkti nr. 103 (x-hnit 453280,155; y-hnit 358312,008; hæð 105,57) og frá þeim punkti að punkti nr. 103 (x-hnit 453280,155; y-hnit 358350,688; hæð 112,47), frá þeim punkti að punkti nr. 104 (x-hnit 453250,908; y-hnit 358337,922; hæð 110.54) og frá þeim punkti að punkti nr. 105 (x-hnit 453207,896; y-hnit 358342,282; hæð 109,01). 3) að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda hæfilegan málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og jafnframt að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi lýsir málavöxtum svo að jörðin Hlíðarendi sé bær og kirkjustaður í Fljótshlíð, vel þekktur sögustaður úr Íslendingasögum. Enginn búskapur hafi verið þar um árabil og dveljist enginn þar að staðaldri. Engar framleiðsluheimildir fylgi jörðinni en við bæjarhlaðið standi Hlíðarendakirkja, reist 1897, en kirkja hafi staðið á jörðinni allt frá 12. öld. Standi kirkjan á svæði ofar og til hliðar við íbúðarhúsið og við hlið hennar sé kirkjugarður sveitarinnar. Systkinin Ingibjörg Svava, móðir stefnanda, Gunnar og Guðjón hafi eignast jörðina við lát föður þeirra, Helga Erlendssonar árið 1967. Mun hafa staðið til að Guðjón, sem þá bjó á Rauðuskriðum, fengi jörðina til ábúðar, en úr því hafi ekki orðið, heldur hafi Guðjón nýtt jörðina til slægna. Eftir að Guðjón hætti að nýta heimalandið hafi Ingibjörg Svava keypt íbúðarhús og útihús á jörðinni. Hinn 19. maí 1973 hafi Oddgeir Guðjónsson, þáverandi hreppstjóri Fljótshlíðarhrepps ásamt úttektarmanni hreppsins, Jóni Kristinssyni, bónda á Lambey, gert úttekt og mat á húsunum samkvæmt ósk systkinanna. Í úttektinni sé íbúðarhúsið, sem byggt var árið 1948, talið þarfnast mikilla endurbóta til þess að geta talist íbúðarhæft og er það metið á 78.000 krónur, en útihús á 15.000 krónur, en þau voru talin næstum ónothæf. Að beiðni Ingibjargar Svövu vottuðu úttektarmenn í maí 1997 að umrætt mat hafi verið gert vegna kaupa hennar á íbúðarhúsinu og öllum útihúsum af sameigendum hennar, Guðjóni og Gunnari. Þá hefur stefnandi lagt fram gögn sem hann segir vera reikningsyfirlit vegna kaupanna á húsunum og komi þar fram að kaupverðið, 62.000 krónur (2/3 af 93.000 krónum), hafi verið greitt með yfirtöku Ingibjargar Svövu á áhvílandi skuldum. Stefnandi segir að frá því móðir hans keypti húsin á jörðinni hafi hún og eiginmaður hennar, Ingvar Þórðarson, dvalið öll sumur á Hlíðarenda á meðan heilsa þeirra leyfði. Þau hafi haldið húsunum við og frætt gesti um sögustaðinn. Þá hafi þau staðið skil á skyldum landeigenda, m.a. alfarið séð um greiðslu á fjallskilagjöldum. Hafi stefnandi og fjölskylda hans hjálpað þeim, heyjað, hirt um tún og girðingar og haft eftirlit með staðnum. Þá sé einnig rúmlega 30 m² sumarhús á jörðinni sem Helgi Erlendsson hafi heimilað syni sínum, stefnda Gunnari, að reisa, líklega fyrir um 50 árum, en í fasteignamati sé bústaðurinn sagður byggður árið 1975. Hús þetta hafi lítið sem ekkert verið notað í mörg ár og sé sennilega ónýtt. Stefnandi segist hafa eignast hlut móður sinnar í jörðinni sem fyrirframgreiðslu upp í arf í apríl 2002. Í yfirlýsingu sé eignarhlutanum þannig lýst að um sé að ræða jörð og ræktað land (16,4 ha), fastanúmer 219-3763 að fasteignamati 1.681.000 krónur (33,3333%) og 63,1 m² einbýlishús, byggt 1948, fastanúmer 219-3765 að fasteignamati 1.056.000 krónur (100%). Á þinglýsingarvottorði kemur fram að umræddu skjali hafi verið þinglýst með athugasemd um eignarrétt að íbúðarhúsi. Stefnandi hefur lagt fram yfirlýsingu dagsetta 29. maí 1995, undirritaða af foreldrum hans, Ingibjörgu Svövu og Ingvari Þórðarsyni. Yfirlýsingin er þess efnis að þau sem eigendur að hluta jarðarinnar og einir eigendur allra fasteigna jarðarinnar, lýsi því yfir að stefnandi og kona hans fái ábúðarrétt þeirra og eignarrétt að þeirra hluta öðlist þau þegar skiptum á milli meðeigenda sé lokið. Þá eru stefnanda og konu hans heimilar ráðstafanir varðandi skipulag og annað sem lúti að jörðinni. Guðjón Helgason mun hafa látist 4. nóvember 2002 og lauk skiptum í búi hans í júlí 2004. Mun ekkja hans, stefnda Þóra Ágústsdóttir og börn þeirra, stefndu Guðjónsbörn, hafa eignast þriðjungshlut í jörðinni. Móðir stefnanda mun hafa látist 31. maí 2004. Stefnandi segist um árabil og í samráði við móður sína haft í hyggju að byggja Hlíðarenda upp, bæði sem sögustað og til eigin búsetu. Margir ferðamenn komi á hverju ári og telur stefnandi mikilvægt að búið sé á jörðinni til að sinna þeim og halda hlutum í röð og reglu. Ingibjörg Svava, móðir stefnanda, mun um árabil hafa reynt án árangurs að ná samkomulagi við sameigendur sína um fyrirkomulag á framtíðarnýtingu jarðarinnar. Gerð hafi verið tillaga um það árið 1999 að eigendur jarðarinnar tilnefndu menn í gerðardóm sem hefði það hlutverk að ákveða endanlega skiptingu jarðarinnar. Var í tillögunum gert ráð fyrir tiltekinni skiptingu en meðeigendur Ingibjargar Svövu hafi komið með nýjar tillögur sem að mati hennar þrengdu heimild gerðardómsmanna um of. Þá hafi stefndi Gunnar gengið út frá því að hann væri eigandi afgirtrar lóðar í landi jarðarinnar þar sem sumarbústaður hans stendur, en stefnandi telur þennan stefnda ekki hafa afsalskjöl fyrir því. Þegar samkomulag náðist ekki á þessum nótum freistaði móðir stefnanda þess að fá sameigninni slitið með uppboði samkvæmt lögum um nauðungarsölu. Sú beiðni hafi hins vegar verið afturkölluð á samþykkisfresti. Stefnandi mun með bréfi dagsettu 29. mars 2005 hafa farið fram á það við sameigendur sína að gengið yrði formlega frá samningi við hann um afmörkun lóðar í kringum bæjarhúsið og þá spildu sem útihúsin stóðu á, en stefnandi segir sér nauðsynlegt að fá slíku heimildarskjali þinglýst áður en ráðist verður í endurbyggingu þeirra húsa sem hann eigi. Mun verkfræðistofan Hönnun hf. hafa afmarkað lóðir í kringum íbúðarhúsið, samtals 986 m² og í kringum rústir útihúsa, 2697,8 m². Segir stefnandi að við afmörkun lóðar um íbúðarhúsið hafi verið fylgt ummerkjum eldri girðinga og við afmörkun lóðar útihúsa hafi verið fylgt húsagarði og vinnusvæði þar í kring. Hafi stefndu ekki sinnt þessari málaleitan stefnanda og því sé málshöfðun þessi óumflýjanleg. Stefndu lýsa málavöxtum svo að við fráfall Helga Erlendssonar hafi börn hans eignast jörðina Hlíðarenda í óskiptri sameign. Hafi orðið að samkomulagi að Ingibjörg Svava hefði að mestu afnot af íbúðarhúsi og hafi systkinin í fyrstu greitt sameiginlega skuldir og önnur gjöld af eignunum, en síðar hafi Ingibjörg Svava tekið að sér að greiða þessi gjöld. Hafi bræður hennar litið á þetta sem leigu fyrir afnotarétt og ætlast til að húsinu yrði haldið við. Til hafi staðið að Guðjón Helgason tæki við jörðinni, en móðir stefnanda hafi komið í veg fyrir það með því að vera einungis tilbúin til að leigja honum hlut sinn í jörðinni til eins árs í senn. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að árið 1973 hafi Ingibjörg Svava, móðir hans, keypt af þáverandi sameigendum sínum, Gunnari og Guðjóni, íbúðarhúsið og útihúsin á Hlíðarenda og lóð umhverfis þau. Úttekt hreppstjóra Fljótshlíðarhrepps frá 19. maí 1973 staðfesti það, sbr. yfirlýsingu frá 1997. Sé reikningur úttektarmanna stílaður á eigendur húsa á Hlíðarenda, en Ingibjörg Svava hafi greitt hann. Þá liggi fyrir að kaupverðið hafi verið greitt með þeim hætti að kaupandi yfirtók lán sem hvíldu á jörðinni. Ekki hafi verið gengið frá skriflegu afsali eða lóðarsamningi við móður stefnanda vegna sölunnar, enda hafi jörðin verið að öðru leyti í eigu systkinanna. Þá bendir stefnandi á að hvorki hafi verið krafist leigusamnings né lóðarleigu frá því móðir stefnanda eignaðist fasteignirnar 1973 og engar athugasemdir hafi verið gerðar við nýtingu hennar og stefnanda á húsinu og lóð umhverfis það. Stefnandi bendir á að það hafi löglíkur með sér að lóðarréttindi hafi fylgt húsunum því að öðrum kosti væri ekki um fasteignir að ræða í skilningi eignarréttar. Hafi hugtakið fasteign verið skilgreint sem afmarkaðir hlutar af yfirborði jarðar ásamt þeim verðmætum, lífrænum og ólífrænum, sem varanlega séu við landið skeytt. Varanleg viðskeyting feli ekki aðeins í sér hvernig verðmætin séu fest við landið, heldur taki einnig til þeirra heimilda sem tengja verðmætin við það. Fræðilega séð sé því ekki um fasteign að ræða ef hús hefur ekki varanleg lóðarréttindi. Mannvirki án varanlegra lóðarréttinda sé ekki fasteign heldur lausafé. Sé því eðlilegt að líta svo á að lóðarréttindi fylgi húsum stefnanda, því ella hefði það ekki varanlegan tilvistarrétt. Stefnandi bendir á að hjá Fasteignamati ríkisins hafi íbúðarhúsið og útihúsin, á meðan þau stóðu, verið skráð eign móður hans og hafi hún greitt af þeim fasteignagjöld og síðar stefnandi. Þá hafi húsin verið brunatryggð á nafni þeirra. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að hefð sé fullnuð í merkingu hefðarlaga nr. 46/1905. Hafi stefnandi og sá, sem hann leiðir rétt sinn af, litið á umræddar fasteignir sem sína eign og farið með sem sínar í rúm þrjátíu ár eða frá árinu 1973. Stefnandi hafi sjálfur rifið útihús sem verið hafi ónýt að hans mati og enginn hafi dregið eignarrétt móður hans í efa. Séu skilyrði hefðarlaga um óslitið eignarhald því uppfyllt. Stefnandi hafi orðið eigandi að umræddum eignum fyrir hefð, ef ósannað yrði talið að móðurbræður hans hefðu afsalað eignunum til hennar. Stefnandi krefst þess, verði fallist á eignarréttarkröfur hans, að stærð lóðar umhverfis íbúðarhúsið verði ákveðin 986 m² og lóð umhverfis rústir útihúsa verði ákveðin 2697,8 m², í báðum tilvikum í samræmi við teikningu Hönnunar hf. frá 15. október 2004. Við afmörkun lóðar um íbúðarhúsið sé fylgt ummerkjum eldri girðinga, en umhverfis rústir húsa fylgt húsagarði og vinnusvæði. Séu lóðirnar í þeirri mynd í samræmi við aðstæður og ummerki og ættu því ekki að hafa í för með sér sérstakt óhagræði fyrir aðra eigendur jarðarinnar. Stefnandi vísar til meginreglna samninga- kröfu- og eignarréttar og byggir málskostnaðarkröfu á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefndu byggja á því að það sé rangt að móðir stefnanda hafi keypt íbúðarhús og útihús á jörðinni Hlíðarenda og séu engar heimildir til um það, enginn sölusamningur hafi verið gerður, ekkert skriflegt samkomulag sé til og ekkert afsal fyrir hendi. Þá hafi aldrei komið fram í samningaviðræðum vegna skiptingar jarðarinnar að stefnandi teldi sig eiga umrædd hús og lóð umhverfis þau og enginn fyrirvari varðandi hús og lóðir hafi komið fram við nauðungaruppboð sem haldið var á jörðinni árið 2000. Stefnandi virðist byggja eignarrétt á fyrirframgreiddum arfi, en sú yfirlýsing fullnægi ekki kröfu erfðaréttarins um slíka samninga. Þó svo væri þá sé yfirlýsingin skilyrt þannig að hún hafi ekki átt að taka gildi fyrr en skiptum jarðarinnar hefði verið lokið. Virðist stefnandi því ekki hafa eignast hlut foreldra sinna með eðlilegum hætti og virðist dánarbú þeirra því vera réttur eigandi eignarhlutarins. Stefndu benda á að á yfirlýsingu stefnanda frá 28. apríl 2002 um að hann hafi hlotið fyrirfram upp í arf hlut móður hans í jörðinni, komi fram athugasemd sýslumanns um að útgefanda yfirlýsingarinnar skorti þinglýsta eignarheimild í íbúðarhúsi. Þá komi fram í fasteignabók athugasemd við hlut stefnanda um eignarrétt í íbúðarhúsi. Stefndu segja öll skjöl og yfirlýsingar um eignarrétt Ingibjargar Svövu einhliða komin frá henni og stefnanda og þá sé enn fjarstæðukenndara að stefnandi eigi rétt til þeirra lóða sem krafist sé í stefnu. Engin framlögð gögn styðji þá kröfu og hafna stefndu henni alfarið. Stefndu gera alvarlega athugasemd við málatilbúnað stefnanda. Lögð séu fram 37 skjöl sem að mestu leyti komi málinu ekki við og tengist ekki kröfugerð stefnanda. Gera stefndu þá kröfu að stefnandi greiði þeim refsimálskostnað en málatilbúnaður hans sé tilefnislaus og án nokkurrar sönnunar af hálfu stefnanda. Stefndu vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og byggja málskostnaðarkröfu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 131. gr. Niðurstaða. Ekki er um það deilt í máli þessu að systkinin Ingibjörg Svava, móðir stefnanda, Gunnar og Guðjón hafi eignast jörðina Hlíðarenda við lát föður þeirra, Helga Erlendssonar, árið 1967. Stefnandi heldur því fram að móðir hans hafi keypt íbúðarhúsið og útihúsin á jörðinni og lóð umhverfis þau af sameigendum sínum árið 1973, en engin skjöl liggja fyrir um þann gjörning. Stefnandi telur að greitt hafi verið fyrir jörðina með þeim hætti að kaupandi hafi yfirtekið lán sem hvíldu á henni. Samkvæmt yfirlýsingunni frá 29. maí 1995 áttu stefnandi og kona hans að öðlast eignarrétt að hluta Ingibjargar Svövu og Ingvars þegar skiptum á milli meðeigenda væri lokið. Ekki virðist um það deilt í máli þessu að jörðin Hlíðarendi varð óskipt sameign barna Helga Erlendssonar við lát hans árið 1967. Var þess freistað á sínum tíma að komast að samkomulagi um skiptingu jarðarinnar með skipan gerðardóms, en allar tilraunir í þá átt munu hafa farið út um þúfur. Í kjölfarið freistaði stefnandi þess að krefjast nauðungarsölu á eigninni til slita á sameign í samræmi við ákvæði 2. mgr. 8. gr. laga nr. 90/1991. Umboðsmaður gerðarþola mun hafa orðið hæstbjóðandi á uppboðinu, sem haldið var 4. apríl 2000, en uppboðsbeiðnin mun hafa verið afturkölluð á samþykkisfresti. Stefndi Gunnar, hinn eini eftirlifandi barna Helga Erlendssonar, aftók með öllu fyrir dómi að systir hans hefði keypt íbúðarhúsið og útihúsin af þeim bræðrum. Hann kvaðst ekki hafa verið viðstaddur úttektina sem framkvæmd var árið 1973 og mundi ekki tilefni þess að hún var gerð. Oddgeir Guðjónsson skýrði svo frá fyrir dómi að hann hefði ásamt Jóni Kristinssyni metið húsin á Hlíðarenda árið 1973. Hann kvað tilefnið hafa verið það að Ingibjörg Svava hafi verið að kaupa húsin af bræðrum sínum en ágreiningur hafi verið um verðið. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að móðir hans hafi keypt íbúðarhúsið og útihúsin á Hlíðarenda ásamt lóð umhverfis þau af bræðrum sínum árið 1973. Enginn kaupsamningur mun hafa verið gerður af þessu tilefni og ekki liggja fyrir í málinu neinar yfirlýsingar frá móðurbræðrum stefnanda sem gefa tilefni til að ætla að nokkur löggerningur af þessu tagi hafi verið gerður. Þvert á móti hefur stefndi Gunnar eindregið neitað því að systir hans hafi keypt fasteignirnar af þeim bræðrum og þá er ljóst að hann var ekki viðstaddur umrædda úttekt. Stefnandi byggir á því að umrædd úttekt staðfesti kaupin, Ingibjörg Svava hafi greitt úttektarmönnum og sé reikningur þeirra stílaður á eigendur húsa á Hlíðarenda og jafnframt er á því byggt að kaupverðið skyldi greitt með yfirtöku lána sem hvíldu á jörðinni. Tilraunir aðila til þess að komast að samkomulagi um skiptingu jarðarinnar með skipan gerðardóms og krafa stefnanda í kjölfarið um nauðungarsölu til slita á sameign benda ekki til þess að einhugur hafi ríkt um að Ingibjörg Svava væri ein eigenda húsanna þrátt fyrir að í samningsdrögum væri gert ráð fyrir að hún ætti húsin. Gegn eindreginni neitun stefnda Gunnars hefur stefnanda að mati dómsins því ekki tekist að sanna að móðir hans hafi keypt húsin að Hlíðarenda af bræðrum sínum og hún hafi síðan verið bær til þess að afhenda honum þessar eignir sem fyrirframgreiddan arf. Kemur þá til skoðunar hvort stefnandi og sá sem hann leiðir rétt sinn af hafi eignast íbúðarhúsið, útihús og lóðir umhverfis þau fyrir hefð í merkingu hefðarlaga nr. 46/1905. Stefndu halda því fram að þau systkinin hafi gert með sér óformlegt samkomulag um að móðir stefnanda hefði að mestu afnot af íbúðarhúsi ásamt Gunnari að litlu leyti, en upplýst er að stefndi Gunnar á sumarbústað á jörðinni. Hafi systkinin í fyrstu greitt skuldir og önnur gjöld af eignunum sameiginlega en síðar hafi Ingibjörg Svava tekið að sér greiðslu gjaldanna. Hafi bræður hennar litið á þetta sem leigu fyrir afnotarétt og hafi verið ætlast til þess að húsinu væri haldið við. Stefndi víkur að vísu ekki að sjónarmiðum stefnanda um hefð í greinargerð sinni, en við munnlegan flutning málsins benti lögmaður stefnda á að tilvitnun stefnanda til hefðarlaga hefði engan tilgang enda væri ekki unnt að vinna hefð með leigu. Að mati dómsins er þessi málsástæða stefndu ekki of seint fram komin. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga er skilyrði fyrir hefð 20 ára óslitið eignarhald á fasteign en samkvæmt 3. mgr. 2. gr. geta umráð hefðanda sem fengið hefur hlut að veði, til geymslu til láns eða leigu, ekki heimilað hefð. Eins og rakið hefur verið hér að framan komst jörðin Hlíðarendi í óskipta sameign barna Helga Erlendssonar við lát hans árið 1967. Hefur því verið hafnað hér fyrir dómi að Ingibjörg Svava hafi eignast íbúðarhús, útihús og lóðir umhverfis þau árið 1973 eins og stefnandi heldur fram. Hins vegar er óumdeilt að hún hafði afnot af þessum eignum á jörðinni. Eins og umráðum móður stefnanda yfir þessum eignum var háttað og þegar litið er til afstöðu sameigenda hennar, einkum stefnda Gunnars, verður að telja að hún hafi haft eignirnar til láns eða leigu og því girða ákvæði 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga fyrir það að stefnandi eða móðir hans, sem hann kveðst leiða rétt sinn frá, hafi eignast umræddar eignir fyrir hefð. Verða stefndu því sýkn af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málkostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest, en lögmenn málsaðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Stefndu, Gunnar Helgason, Þóra Ágústsdóttir, Þorsteinn Guðjónsson, Sigurgeir Guðjónsson, Pálmi Guðjónsson, Sigurveig Guðjónsdóttir, Örn Helgi Guðjónsson, Björn Guðjónsson, Ágústa Guðjónsdóttir, Bergþór Guðjónsson, Ísleifur Helgi Guðjónsson og Hjörtur Guðjónsson, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Helga Ingvarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 224/2010
|
Mansal Hlutdeild Hylming
|
DT, DS, G, S og T ásamt X voru bornir sökum um mansal gagnvart A, 19 ára litháískum ríkisborgara, sem hefði verið beitt ólögmætri nauðung, frelsissviptingu og ótilhlýðilegri aðferð áður en og þegar hún hefði verið send til Íslands, sem og í meðförum ákærðu hér á landi, sem hefðu tekið við henni, flutt hana og hýst í því skyni að notfæra sér hana kynferðislega. Taldist þessi háttsemi aðallega varða við 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Með héraðsdómi var X sýknaður af ákæru fyrir framangreint brot. Talið var sannað að DT, DS, G, S og T hefðu hver með sínum hætti átt hlut í því að flytja A hingað til lands eða á milli staða hér og hýsa hana að auki á ákveðnu tímabili. Svo að þessi háttsemi þeirra gæti átt undir ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga varð því skilyrði jafnframt að vera fullnægt að þeim hefði verið ljóst að A hefði verið beitt nauðung eða annarri ótilhlýðilegri aðferð áður en hún lagði upp í för sína hingað til lands. Miðað við framburð A var það ekki háð ákvörðun hennar hvert leið hennar átti að liggja. Fyrir lá að G hefði staðið að kaupum á farmiðanum sem A notaði til að koma hingað til lands en í þeirri ferð notaði A fölsuð persónuskilríki. Var talið að það hefði hann ekki getað gert án þess að hafa vitneskju um nafnið, sem nota átti fyrir farþegann. Þá vitneskju hefði hann ekki getað hafa fengið frá öðrum en þeim, sem stóðu að skipulagningu ferðarinnar og beitt höfðu A nauðung og annarri ótilhlýðilegri aðferð. Þá bentu önnur gögn málsins, meðal annars framburður X, til þess að DT, DS, G, S og T hefði ekki getað dulist að konan, sem þeir tóku síðar við, fluttu á milli staða og hýstu, hefði að minnsta kosti verið beitt ótilhlýðilegri aðferð í aðdraganda komu sinnar til landsins. A hafði borið að hún hefði verið knúin svo mánuðum skipti til að leggja stund á vændi í Litháen. Í ljósi þessa þótti fjarri lagi að ætla að maður henni alls ókunnugur, G, hefði lagt til fé til að standa straum af fargjaldi hennar til Íslands til þess eins að hún gæti notið hér orlofs og leitað án nokkurrar raunhæfrar forsendu atvinnu. Þá var litið til þess að henni hefðu verið lögð í hendur rangfærð persónuskilríki á nafni annarrar konu. Að virtum þessum aðstæðum ásamt því, hvernig DT, DS, G, S og T báru sig að í tengslum við komu A hingað til lands og dvöl hennar hér, var talið andstætt allri skynsemi að álykta annað en að hún hefði verið flutt hingað til lands til að stunda vændi. Í málinu lá ekkert fyrir til sönnunar því hvort DT, DS, G, S og T hefðu framið þennan verknað í eigin þágu frekar en sem hlutdeildarmenn í broti annars manns, eins eða fleiri, sem ekki hefði orðið uppvíst um. Voru þeir því sakfelldir fyrir hlutdeild í broti gegn 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að samverknaður þeirra laut að því að taka úr höndum ungrar konu, sem mátti sín lítils, frelsi til að ráða ferðum sínum og dvalarstað í þeim tilgangi að láta hana leggja stund á vændi hér á landi. Þessi háttsemi var greinilega þaulskipulögð með einbeittum ásetningi í samstarfi við brotamenn erlendis, sem ekki hafði orðið uppvíst um. DT, DS, G, S og T voru ekki taldir eiga sér neinar málsbætur. Lagt var til grundvallar að G hefði átt þar ríkastan þátt, en að öllu gættu þótti ekki ástæða til að gera greinarmun á hlut DT, DS, S og T svo að máli skipti við ákvörðun refsingar. Var refsing G ákveðin fangelsi í 5 ár, en refsing annarra fangelsi í 4 ár. Var þeim einnig gert að greiða A 1.000.000 krónur í bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. mars 2010 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu, en refsing þeirra þyngd. A krefst þess að ákærðu verði gert að greiða sér 3.800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði Darius Tomasevskis krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu A verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af kröfunni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Ákærði Deividas Sarapinas krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en til vara að hann verði sýknaður og einkaréttarkröfu vísað frá héraðsdómi. Að þessu frágengnu krefst ákærði að refsing verði milduð og einkaréttarkröfu vísað frá héraðsdómi eða fjárhæð hennar lækkuð. Ákærði Gediminas Lisauskas krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Ákærði Sarunas Urniezius krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af henni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Ákærði Tadas Jasnauskas krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Einnig krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af henni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Með bréfum til Hæstaréttar 2. og 3. júní 2010 kröfðust Bjarni Hauksson og Björgvin Jónsson hæstaréttarlögmenn og Unnar Steinn Bjarndal héraðsdómslögmaður að fjárhæð málsvarnarlauna þeim til handa yrði hækkuð frá því, sem ákveðið var í hinum áfrýjaða dómi, en þeir gegndu störfum verjenda við rannsókn málsins, sá fyrstnefndi fyrir ákærða Darius Tomasevskis, sá sem næstur var talinn fyrir ákærða Deividas Sarapinas og sá síðastnefndi fyrir ákærða Tadas Jasnauskas. Hvorki hafa þessir ákærðu né ákæruvaldið áfrýjað héraðsdómi til að fá þessum ákvæðum hans um málsvarnarlaun breytt. Brestur því heimild til að taka þennan þátt í hinum áfrýjaða dómi til endurskoðunar að kröfu framangreindra lögmanna. I Ríkissaksóknari höfðaði mál þetta með ákæru 29. desember 2009, þar sem ákærðu ásamt X voru bornir sökum um mansal gagnvart A, 19 ára litháískum ríkisborgara, sem hafi verið beitt ólögmætri nauðung, frelsissviptingu og ótilhlýðilegri aðferð áður en og þegar hún hafi verið send til Íslands, sem og í meðförum ákærðu hér á landi, sem hafi tekið við henni, flutt hana og hýst í því skyni að notfæra sér hana kynferðislega. A, sem hafi verið svipt frelsi sínu í Litháen og neydd til að stunda þar vændi, hafi verið ekið frá borginni Panevezys í Litháen til Varsjár í Póllandi. Þaðan hafi hún verið send til Íslands með flugi AEU 278 föstudaginn 9. október 2009, með farmiða og fölsuð skilríki á nafni [...], en áður hafi hár hennar verið klippt og litað og ljósmynd tekin af henni, sem sett hafi verið í skilríkin. Hún hafi fyrst fengið að vita á flugvelli í Varsjá að hún væri á förum til Íslands, þar sem hún hafi engan þekkt, en hún hafi engrar undankomu átt sér auðið, verið algerlega háð þeim, sem hafi svipt hana frelsi og neytt til vændis, og ekki getað snúið aftur til Litháen. Ákærðu hafi átt að taka á móti henni á Keflavíkurflugvelli og Darius Tomasevskis, Deividas Sarapinas og Sarunas Urniezius farið þangað í því skyni, en ekki hafi orðið af því sökum þess að lögregla hafi handtekið A við komu til landsins. Hún hafi verið í umsjá lögreglu og síðan í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ þar til ákærðu hafi sótt hana þangað skömmu eftir miðnætti 13. október 2009 og flutt í íbúð að [...] í Hafnarfirði, sem X hafi útvegað. Þar hafi ákærðu hýst hana þar til ákærði Tadas Jasnauskas hafi farið með hana á Hótel [...] við [...] í Reykjavík að kvöldi 15. sama mánaðar og skilið hana þar eftir. Taldist þessi háttsemi varða aðallega við 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og þeim var breytt með 5. gr. laga nr. 40/2003, en til vara við sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. fyrrnefndu laganna. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu sakfelldir fyrir brot samkvæmt framangreindri ákæru, en X á hinn bóginn sýknaður. Af hálfu ákæruvaldsins er unað við þá niðurstöðu. Auk þess, sem að framan greinir, gaf ríkissaksóknari út tvær ákærur 11. janúar 2010, annars vegar á hendur ákærða Darius Tomasevskis og hins vegar Deividas Sarapinas. Þar var þeim hvorum fyrir sig gefin að sök hylming með því að hafa í september eða október 2009 tekið við armbandsúrum, sem aflað hafi verið með þjófnaði úr versluninni [...] í Hafnarfirði 21. september sama ár, en sá fyrrnefndi hafi tekið við þremur úrum af nánar tiltekinni gerð að verðmæti alls 1.317.000 krónur og sá síðarnefndi við öðrum þremur úrum að andvirði samtals 200.000 krónur. Ákærðu var gefið að sök að hafa tekið við þessum úrum þrátt fyrir að þeim hafi verið kunnugt um að úranna hafi verið aflað með auðgunarbroti og taldist háttsemi þeirra varða við 254. gr. almennra hegningarlaga. Í hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu báðir sakfelldir fyrir þessi brot. Að auki var ákærði Deividas Sarapinas sakaður í þremur liðum ákærunnar, sem að honum beindist, um tvær líkamsárásir og fjárkúgun. Undir rekstri málsins í héraði var af hálfu ákæruvaldsins fallið frá einum af þessum ákæruliðum, en ákærði var sýknaður af sakargiftum samkvæmt hinum liðunum tveimur í héraðsdómi. Af hálfu ákæruvaldsins er unað við þá niðurstöðu. II Samkvæmt gögnum málsins á fyrrgreind ákæra 29. desember 2009 rætur að rekja til þess að lögreglu á Keflavíkurflugvelli var tilkynnt nokkru fyrir miðnætti föstudaginn 9. október sama ár að um borð í flugvél frá flugfélaginu Iceland Express, sem kæmi þangað innan skamms frá Varsjá, væri kona, sem væri mjög æst og ógnandi. Við komu flugvélarinnar greindi yfirflugfreyja í ferðinni lögreglu frá því að þessi kona hafi um klukkustund áður skyndilega orðið æst, gengið ógnandi um farþegarýmið og barið í innréttingar flugvélarinnar. Hún hafi þótt ógna öryggi annarra farþega og hafi ekki tekist að róa hana og því verið gripið til þess að færa hana í handjárn og fótabönd. Mikið hafi gengið á og konan verið viti sínu fjær, en af og til þó róast og að endingu verið orðin örmagna þegar flugvélin lenti. Yfirflugfreyjan kvaðst ekki vita hvað gæti hafa valdið þessu, en hún hafi ekki orðið vör við að konan væri drukkin. Sjúkraflutningamenn munu hafa tekið við konunni við flugvélina og fært til skoðunar á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Af skýrslu lögreglu um þetta atvik verður ráðið að skilríki konunnar hafi verið könnuð og þau borið með sér að hún væri 22 ára litháískur ríkisborgari að nafni [...], svo og að lögregla hafi í framhaldi af þessu fengið afrit af farseðli konunnar og tekið ferðatösku hennar í sínar vörslur, en við skoðun töskunnar hafi „ekkert markvert“ komið í ljós. Í yfirliti, sem lögregla gerði við rannsókn málsins um helstu atvik þess, kemur fram að tollverðir í flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli hafi orðið varir við þrjá menn, sem hafi beðið þar eftir áðurnefndri konu, og hafi þeir spurst fyrir um hana þegar hún birtist ekki í komusal. Þessum þremur mönnum, sem síðar kom fram að voru ákærðu Darius Tomasevskis, Deividas Sarapinas og Sarunas Urniezius, mun hafa verið sagt að þeir yrðu að leita frekari upplýsinga um konuna á lögreglustöð í Keflavík, sem þeir munu síðan hafa gert og verið tjáð að hún hafi verið flutt á sjúkrahús í Reykjavík. Í yfirlitinu kemur einnig fram að konan hafi fyrst verið flutt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, en þaðan á Landspítalaháskólasjúkrahús í Fossvogi í Reykjavík, þar sem hún hafi dvalist um nóttina og árangurslaus leit verið gerð að fíkniefnum í henni innvortis. Í upplýsingaskýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá 6. nóvember 2009 er greint frá því að hún hafi verið kvödd á síðastnefnt sjúkrahús á ótilgreindum tíma 10. október sama ár sökum þess að „einhverjir aðilar virtust vera að bíða eftir því að [...] væri látin út af slysadeildinni, og starfsfólk slysadeildar ekki litið þannig á, að það væri góð hugmynd að láta konuna vegalausa í hendur þessara aðila.“ Af þessum sökum hafi konan verið flutt á lögreglustöðina við Hverfisgötu, þar sem reynt hafi verið án árangurs að fá upplýsingar um erindi hennar hingað til lands, en meðan á því stóð hafi þrír karlar komið í anddyri lögreglustöðvarinnar og talið konuna vera í haldi lögreglu, viljað fá hana látna lausa og verið óþolinmóðir. Í skýrslunni segir að konan „gat ekki svarað því játandi“ hvort einhver væri að sækja hana, sem hún þekkti og vildi fara til. Með því að ekki hafi verið tilefni til að halda konunni frekar á þeirri lögreglustöð hafi verið haft samband við lögregluna á Suðurnesjum, þar sem fengist hafi staðfest að konan væri borin sökum um að hafa brotið gegn lögum um loftferðir með háttsemi sinni í flugvél á leið til landsins. Hafi orðið að ráði að konunni yrði ekið til móts við bifreið frá lögreglunni á Suðurnesjum og konan í þessu skyni verið færð út úr lögreglustöðinni í Reykjavík án þess að hitta mennina, sem enn biðu hennar þar í anddyri. Í gögnum málsins liggur fyrir að mennirnir, sem biðu eftir konunni á sjúkrahúsinu í Fossvogi og fóru síðan á lögreglustöðina við Hverfisgötu, voru ákærðu Darius Tomasevskis, Gediminas Lisauskas og Sarunas Urniezius. Á síðarnefnda staðinn kom einnig til liðs við þá X. Að kvöldi 10. október 2009 tók lögreglan á Suðurnesjum skýrslu af konunni, sem gegndi nafninu [...], og kvað hún mega rekja ástæður fyrir framferði sínu í flugvél kvöldið áður til þess að henni hafi liðið illa, hún verið hrædd við að fljúga og neytt áfengis, en hún hafi drukkið þar einn lítra af sterku áfengi með litháísku pari, sem hún hafi ekki þekkt fyrir. Hún sagðist vera komin hingað til lands til að vinna, en vinur hennar að nafni Tomas, sem væri búsettur í Litháen og hún hafi þekkt í um ár en vissi ekki meira um, hafi ætlað að útvega henni atvinnu. Hún kvaðst hvorki hafa komið áður til Íslands né þekkja neinn hér, en Tomas, sem hafi greitt fyrir farmiða hennar og ekið henni frá Litháen til Varsjár, hafi ætlað að sjá til þess að hún fengi að dvelja hjá vinum hans hér og að þeir myndu halda henni uppi þar til hún yrði komin í vinnu. Vinur Tomas hafi átt að sækja hana á flugvellinum og hélt hún að sá maður væri íslenskur. Hún kvaðst vera búsett í borginni Panevezys, einhleyp og barnlaus, og neitaði því aðspurð að hafa nokkru sinni lagt stund á vændi. Hún hafi án árangurs reynt þennan dag að ná símsambandi við vin Tomas og vildi því fara aftur heim, en hún hefði ekki flugmiða og mjög lítinn farareyri. Í lok skýrslunnar kom fram að hún vildi þiggja boð um að dveljast á lögreglustöð meðan kannað yrði með flugfar fyrir hana aftur til Litháen. Þar mun hún hafa gist í fangaklefa næstu tvær nætur, en verið flutt síðdegis 12. október 2009 í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ að undangengnu viðtali við starfsmenn Stígamóta í Reykjavík. Síðastgreindan dag mun X hafa haft símsamband við lögregluna á Suðurnesjum og spurst fyrir um [...]. Að morgni 13. október 2009 mun lögreglan á Suðurnesjum hafa komist að raun um að konan hefði yfirgefið dvalarstað sinn í Keflavík seint kvöldið áður. Vitni, sem gaf sig fram við lögreglu nokkru síðar, kvaðst eftir miðnætti 13. október hafa komið akandi að heimili sínu við [...] í Keflavík. Þar hafi gengið að honum kona, sem hafi reynt að segja eitthvað við hann á ensku en rétt honum síðan farsíma, þar sem viðmælandi var karlmaður, sem bað vitnið um að tala við sig á ensku. Viðmælandinn, sem hafi talað með austur evrópskum hreim, hafi beðið vitnið um að lýsa nákvæmlega hvar konan væri stödd og hafi loks tekist að skýra út fyrir honum að þau væru á tilteknum stað í Keflavík. Vitnið hafi boðist til að leyfa konunni að bíða hjá sér eftir að verða sótt og í lok samtalsins rétt henni símann aftur til að viðmælandinn gæti skýrt það út fyrir henni. Þau hafi síðan beðið í íbúð vitnisins í um 40 mínútur og honum lítt gengið að ræða við konuna, þar sem hún hafi illa talað ensku, en hún hafi þegið boð hans um að nota tölvu til netsambands auk þess sem hún hafi fengið og sent skilaboð í farsímanum, sem hún hafði meðferðis. Að endingu hafi sami maður hringt aftur í síma hennar og sagt að vinur sinn væri kominn að sækja hana, en sá biði eftir henni við verslun með heitinu [...] í grárri bifreið af gerðinni Yaris. Vitnið hafi fylgt konunni út og hálfa leið að bifreiðinni, sem hann taldi að einn maður hafi verið í, en haldið síðan aftur inn í húsið. Samkvæmt samantekt, sem lögreglan á Suðurnesjum gerði um myndskeið úr eftirlitsmyndavél utan á húsi að [...], sáust þar laust upp úr miðnætti 13. október 2009 tvær bifreiðir, af gerðinni Toyota Yaris og Volkswagen Golf, sem á tímabili stóðu hlið við hlið líkt og „þegar menn í bifreiðum talast við um opna bílglugga“. Nokkru síðar hafi fyrrnefndu bifreiðinni, þar sem greina hafi mátt farþega við hlið ökumanns, verið ekið að tilteknu húsi, en þar sé meðal annars verslunin [...]. Liðlega hálfri klukkustund síðar hafi tvær manneskjur komið gangandi inn á myndsvið eftirlitsmyndavélarinnar og önnur þeirra farið síðan til baka, en hin gengið að Yaris bifreiðinni og sest þar inn vinstra megin að aftan eftir að hurð hennar hafi verið opnuð innan frá. Um tíu mínútum síðar hafi Volkswagen Golf bifreiðinni verið ekið fram hjá og Yaris bifreiðin haldið af stað á eftir henni. Samkvæmt kvaðningu lögreglunnar á Suðurnesjum mættu ákærðu Darius Tomasevskis, Gediminas Lisauskas og Sarunas Urniezius til skýrslugjafar 13. október 2009. Ákærði Darius lýsti því þar að ákærði Gediminas, sem hafi verið á sjúkrahúsi, hafi beðið sig um að sækja [...] á Keflavíkurflugvöll að kvöldi 9. sama mánaðar. Ekki hafi komið fram hvernig ákærði Gediminas þekkti þessa konu, en ákærði Darius hafi átt að aka henni á sjúkrahúsið, þar sem ákærði Gediminas hafi dvalist. Konan hafi ekki komið fram á flugvellinum og hann því spurst fyrir um hana. Honum hafi verið tjáð að eitthvað hefði komið fyrir í flugvélinni og hún farið með lögreglu. Ákærði Darius kvaðst ekki vita hvað konan væri að gera á Íslandi eða hver hefði greitt fargjald hennar hingað. Ákærði Sarunas sagði í skýrslu sinni að ákærði Gediminas hefði verið mikið í tölvusambandi við konu, sem væri að koma til hans í frí, og beðið sig um að ná í hana á Keflavíkurflugvöll, en ákærði Gediminas hafi verið á sjúkrahúsi og því ófær um að fara sjálfur. Konan hafi ekki komið fram á flugvellinum og hafi hann ásamt samferðarmönnum sínum, sem hann neitaði að segja hverjir hefðu verið, spurst fyrir um hana á lögreglustöð í Keflavík og sjúkrahúsi í Reykjavík. Hann kvaðst ekki vita hvernig konan liti út, hver hefði greitt fargjald hennar eða hvar hún væri niður komin. Ákærði Gediminas lýsti því í skýrslu sinni að hann hefði kynnst [...] í tölvusamskiptum og hefðu þau verið í slíku sambandi í tvo eða þrjá mánuði. Hún hafi viljað koma í frí til Íslands og hann greitt fyrir hana fargjaldið, en staðið hafi til að hún yrði hér í þrjá til fjóra mánuði og myndi hugsanlega leita eftir vinnu. Ætlunin hafi verið að hún myndi gista hjá honum fyrst í stað, en fara svo á gistihús. Þegar von var á henni til landsins hafi ákærði verið á sjúkrahúsi vegna aðgerðar og því beðið ákærða Darius um að sækja hana fyrir sig á flugvöllinn. Ákærði Gediminas hefði síðan frétt að eitthvað hefði komið fyrir og yfirgefið sjúkrahúsið til að leita að henni, en hann hafi ekki náð tali af henni frá því að hún kom. Lögreglan á Suðurnesjum krafðist í framhaldi af þessum skýrslum að ákærðu Darius, Gediminas og Sarunas yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi og voru kröfur um þetta teknar til greina 14. október 2009. Gæsluvarðhaldsvist þeirra hefur staðið óslitið síðan. Lögregla tók jafnframt skýrslu af X 13. október 2009, þar sem hann kvað ákærðu Darius og Sarunas auk eins annars manns, sem hann nafngreindi ekki, hafa komið til sín og beðið sig um að hafa samband við lögreglu til að spyrjast fyrir um [...], sem hann hefði ekki fyrr heyrt nefnda, en ákærði Gediminas hefði við það tækifæri sagst hafa „verið í sambandi við hana á netinu.“ Að öðru leyti kvaðst hann ekki vita um erindi þessarar konu til landsins eða hver hafi greitt fyrir hana fargjald. Lögreglan á Suðurnesjum lýsti 15. október 2009 eftir [...]. Seint að kvöldi þess dags barst lögreglu tilkynning um að sést hafi til konu, sem lýsing á [...] félli að, utan við gistihúsið Hótel [...] við [...] í Reykjavík. Þegar lögregla kom þangað beið með konunni vegfarandi, sem kvaðst hafa hitt hana ráðvillta framan við húsið og haft samband við lögreglu. Konan hafi framvísað skilríkjum með nafni [...] og verið handtekin. Við athugun á gistihúsinu, sem síðar var gerð, var leitt í ljós að konan hafi komið þangað þann dag á tímabilinu milli klukkan 15.35 og 15.50 ásamt karlmanni, sem hafi tekið þar herbergi á leigu í einn sólarhring gegn greiðslu í reiðufé og gefið upp nafnið Tadas Barkauskas. Reyndist jafnframt vera til mynd úr eftirlitsmyndavél á gistihúsinu, þar sem konan sást við afgreiðsluborð ásamt karlmanni. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglunnar á Suðurnesjum átti hún 16. október 2009 viðtal við konuna, sem hafi þá upplýst að rétt nafn sitt væri A og væri hún fædd tiltekinn dag árið 1990. Í skýrslunni kom fram að hún hafi lýst á sama veg og áður aðdragandanum að komu sinni til landsins, en vinkona hennar hafi átt skilríkin, sem hún hafði meðferðis, og lánað sér þau. Haft var eftir henni að hún hafi að kvöldi 12. október 2009 farið út af dvalarstað sínum í Keflavík og hitt karlmann, sem hafi verið mælandi á rússnesku, en hjá honum hafi hún síðan dvalist þar til hann hafi orðið þess var að lýst væri eftir henni og hafi hann þá ekið henni að gistihúsinu við [...]. Þá liggur fyrir að lögreglan á Suðurnesjum tók 16. október 2009 til athugunar skilríkin með nafni [...] og kom þá fram að skipt hafi verið um ljósmynd í þeim. Í upplýsingakerfi fyrir Schengensvæðið væri jafnframt greint frá því að lögreglu í Litháen hafi verið tilkynnt 13. sama mánaðar að eigandi skilríkjanna hafi glatað þeim. Samkvæmt nánari upplýsingum, sem aflað var frá lögreglunni ytra, mun [...] hafa sagst síðast hafa séð skilríki sín þegar hún hafi framvísað þeim í næturklúbbi í Panevezys 5. október 2009. Fyrir liggur í málinu að farseðill á nafni [...], sem A notaði í ferð sinni frá Varsjá til Íslands, var keyptur nokkru eftir klukkan 11 að morgni síðastnefnds dags í afgreiðslu Iceland Express í Reykjavík og mun hafa verið greitt fyrir hann með reiðufé. Lögreglan á Suðurnesjum lýsti 17. október 2009 eftir ákærða Deividas Sarapinas og ónafngreindum mönnum, sem birtar voru myndir af. Degi síðar gaf hann sig fram við lögreglu ásamt ákærða Tadas Jasnauskas. Í skýrslu þess fyrrnefnda hjá lögreglu kvaðst hann ekki þekkja [...] eða A, en hann hafi að kvöldi 9. sama mánaðar farið ásamt ákærðu Darius Tomasevskis og Sarunas Urniezius á Keflavíkurflugvöll til að sækja vinkonu ákærða Gediminas Lisauskas, sem hafi ekki getað komist í þá för. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af ákærða Tadas Jasnauskas, var greint frá því að honum hafi verið sýnd mynd úr eftirlitsmyndavél frá Hóteli [...] og hafi hann kannast við að hann væri á henni, en hann kvaðst hafa farið þangað til að spyrjast fyrir um verð á gistingu og ekki leigt sér herbergi. Hann neitaði að svara spurningum varðandi konuna, sem sást með honum á myndinni. Þá svaraði hann heldur ekki spurningu um hvort hann hefði sótt þessa konu til Keflavíkur aðfaranótt 13. sama mánaðar, en hann kvaðst stundum nota bifreið í eigu móður sinnar, sem væri af gerðinni Toyota Yaris og bleik á lit. Ákærðu Deividas og Tadas voru úrskurðaðir í gæsluvarðhald 18. október 2009 og hafa þeir sætt því samfellt síðan. Ákærðu gáfu allir skýrslur á ný hjá lögreglu 27. og 28. október 2009. Ákærði Darius Tomasevskis ítrekaði að hann hafi ásamt tveimur öðrum ákærðu farið á Keflavíkurflugvöll til að taka á móti konu að beiðni ákærða Gediminas Lisauskas og leitað í framhaldi af því upplýsinga um afdrif hennar, en hann neitaði á hinn bóginn að hafa farið til Keflavíkur aðfaranótt 13. október 2009 til að sækja hana. Ákærði Deividas Sarapinas neitaði jafnframt að hafa farið í síðastnefnda ferð. Ákærði Gediminas Lisauskas kvaðst sem fyrr hafa í tvo eða þrjá mánuði verið í samskiptum gegnum tölvu við konuna, sem kom hingað til lands 9. október 2009, og greitt fyrir farmiða hennar, en annar maður, sem hann neitaði að segja deili á, hafi keypt miðann. Hann sagðist hafa beðið ákærða Darius um að sækja konuna á flugvöllinn, en hann hafi átt að fara með hana á heimili ákærða Gediminas að því búnu. Honum var tjáð að komið væri fram hvert rétt nafn konunnar væri og kvaðst hann ekki hafa heyrt það áður. Hann sagðist hafa farið til Keflavíkur aðfaranótt 13. október 2009 og sótt þessa konu, en með honum hafi verið ákærðu Darius Tomasevskis og Sarunas Urniezius og hafi þeir farið á tveimur bifreiðum. Þetta hafi þeir gert í framhaldi af því að konan hafi haft símsamband við ákærða og óskað eftir því að verða sótt, en þeir hafi svo ekið henni á gististað, sem hann neitaði að svara hver væri. Ákærði Sarunas Urniezius kvaðst í skýrslu sinni hafa farið ásamt tveimur öðrum ákærðu til að taka á móti konunni á flugvöll, en hann neitaði að hafa farið til Keflavíkur aðfaranótt 13. október 2009 til að sækja hana. Ákærði Tadas Jasnauskas neitaði í skýrslu sinni að hafa farið til Keflavíkur síðastgreinda nótt og bar efnislega á sama veg og fyrr um erindi sitt á Hótel [...] 15. sama mánaðar, svo og að hann kannaðist ekki við konuna, sem sæist með honum á mynd þaðan. A gaf skýrslu hjá lögreglu 18. október 2009 og aftur 30. sama mánaðar og var sú síðari mjög ítarleg. Í meginatriðum lýsti A í þeirri skýrslu að hún hafi haustið 2008 farið í samkvæmi í íbúðarhúsi í Litháen, þar sem hún hafi neytt áfengis og verið skilin eftir af samferðarmanni sínum. Þar hafi henni verið haldið nauðugri og hún eftir það verið neydd til vændis af manni, sem hafi haldið henni ölvaðri og gefið fíkniefni. Fyrst í stað hafi henni verið komið fyrir í herbergi í íbúð á 5. hæð í fjölbýlishúsi í Panevezys, sem maður að nafni Povilas hafi ráðið yfir. Sá maður hafi viljað hjálpa henni, en ekki getað það. Þegar spurst hafi að lögregla væri að leita hennar hafi hún verið flutt í sumarhús, sem hafi tekið um klukkustund að aka til frá íbúðinni, og hafi hún áfram verið neydd til vændis þar. Í febrúar 2009 hafi lögreglu borist ábending um hvar hún væri og náð í hana í sumarhúsið, þar sem enginn annar hafi verið staddur. Hún hafi síðan dvalist hjá systur sinni, en meðan á því stóð hafi tveir menn reynt að færa hana þaðan með valdi og systur hennar tekist að afstýra því. Hún lýsti því að hún hafi sumarið 2009 farið í ferðalag með vinkonum sínum og verið í óreglu, en endað upp úr því aftur í íbúðinni hjá Povilas. Dag einn hafi henni verið ekið þaðan til manns að nafni Tomas, sem hafi klippt hár hennar og litað og tekið síðan ljósmynd af henni, sem hann hafi sett í skilríki sem hann hafði undir höndum. Í framhaldi af því hafi henni verið sagt að hún væri á förum til Þýskalands. Tomas hafi síðan ekið henni frá Panevezys til Varsjár og sagt henni á flugvellinum þar að hún væri á leið til Íslands. Hún teldi Tomas hafa greitt fyrir farmiða sinn og hafi hann látið hana fá smáræði af peningum í farareyri ásamt farsíma, en vinir Tomas hafi átt að taka á móti henni á Íslandi og hann gefið henni upp símanúmer þeirra. Eftir komu hingað til lands hafi henni ekki tekist að ná sambandi við Tomas fyrr en hún var komin í húsnæði félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ og hafi hann sagt henni að bíða, því hann myndi hringja í vini sína og láta þá sækja hana. Hún lýsti síðan vandkvæðum við að skýra út í símtali hvar hún væri og hvernig hún hafi orðið að leita úti á götu aðstoðar hjá manni, sem hafi tekið að sér að lýsa þessu í síma, en hann hafi svo beðið með henni þar til tveir litháískir karlar hafi sótt hana í silfurlituðum smábíl. Þeir hafi farið með hana í íbúð í Reykjavík, þar sem hún hafi dvalist í þrjá daga og maður að nafni Tadas einkum haft með hana að gera, en að endingu hafi hann ekið henni á gistihúsið, þar sem lögregla hafi fundið hana. Þau hafi farið í það sinn í sömu bifreið og þegar ekið var með hana frá Keflavík. Meðan á dvöl hennar í íbúðinni hafi staðið hafi hún mest verið ein og íbúðin ekki verið læst, en auk áðurnefnds manns hafi framan af komið þangað þrír eða fjórir aðrir karlar. Hún kvaðst ekki hafa orðið fyrir hótunum, ofbeldi eða nauðung á þessu tímabili, en sagðist telja að henni hafi verið ætlað að vinna við kynlífsþjónustu hér á landi. Við lok skýrslugjafar 30. október 2009 voru henni sýndar ljósmyndir af níu körlum og voru ákærðu þar allir á meðal. Hún bar kennsl á ákærðu Darius Tomasevskis og Gediminas Lisauskas, sem hún kvað vera mennina sem hafi sótt hana til Keflavíkur, ákærða Deividas Sarapinas, sem hafi verið meðal þeirra sem hafi komið í fyrrnefnda íbúð, og ákærða Tadas Jasnauskas, en hann væri sá sem hefði sinnt henni mest í íbúðinni og ekið henni á gistihúsið. Hún staðfesti þessa lögregluskýrslu fyrir dómi 3. nóvember 2009. X var eftir gögnum málsins handtekinn 20. október 2009 og sætti í framhaldi af því gæsluvarðhaldi. Meðan á því stóð vísaði hann lögreglu 5. nóvember 2009 á íbúð að [...] í Hafnarfirði, þar sem hann kvað konuna frá Litháen hafa dvalist frá 13. til 15. október sama ár, en íbúð þessi væri í eigu nafngreinds viðskiptafélaga hans, sem hafi verið erlendis á því tímabili. Í skýrslu, sem X gaf fyrir dómi 9. nóvember 2009, kvaðst hann þekkja ákærðu, en þó mismikið, og hafi þeir unnið hjá honum á tímabilum. Hann kvað ákærðu aðra en Gediminas Lisauskas hafa sagt sér að vinkona þeirra væri að koma til landsins og beðið hann viku eða tíu dögum áður en hún kom um peningalán af þeim sökum, en hann hafi ekki orðið við því. Aftur hafi þeir rætt um þessa vinkonu og sagt hana mundu koma einhvern tíma á föstudegi tveimur eða þremur dögum síðar, svo og að hún væri frá Litháen eða Lettlandi, en ekki hafi verið greint frá nafni hennar. Ákærðu hafi farið að kvöldi þessa föstudags að sækja konuna á flugvöll, en sagt honum næsta dag að hún hafi verið flutt þaðan á sjúkrahús og síðan á lögreglustöð. Að ósk þeirra hafi hann farið á lögreglustöðina til að spyrjast fyrir um konuna og fengið upplýsingar um að hún hefði verið færð aftur til lögreglunnar á Suðurnesjum, en áður hafi hann hitt aðra ákærðu en Gediminas, sem hafi síðan verið sóttur á leiðinni á lögreglustöðina. Aftur hafi ákærðu leitað eftir aðstoð hans 12. október 2009 og hann þá meðal annars hringt fyrir þá á lögreglustöð. Að kvöldi þess dags hafi ákærðu enn haft samband við hann og sagt að stúlkan hefði hringt og óskað eftir að verða sótt. Ákærðu hafi vitað að áðurnefndur viðskiptafélagi X væri erlendis og tekið lykil að íbúð viðskiptafélagans ófrjálsri hendi úr bifreið hans, sem hafi verið í geymslu hjá X, en sá síðastnefndi hafi ekkert komið að því. Ákærðu hafi síðan sagt honum að konan væri í íbúðinni og hann farið til ákærða Deividas Sarapinas og skipað honum ásamt ákærða Tadas Jasnauskas að fara með hana þaðan, sem þeir hafi gert. III Ákærðu Deividas Sarapinas og Gediminas Lisauskas krefjast sem áður segir aðallega fyrir Hæstarétti að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur. Sá fyrrnefndi reisir þá kröfu einkum á því að nánar tilteknir annmarkar hafi verið á lögreglurannsókn og jafnframt hafi mat héraðsdóms á sönnunargildi framburðar fyrir dómi og annarra gagna verið rangt, meðal annars sökum þess að annmarkar hafi verið á þýðingum á skýrslum ákærðu. Sá síðarnefndi ber einkum fyrir sig að í héraðsdómi sé ekki tekin nægilega skýr afstaða til þess á hvaða grunni hann sé sakfelldur eða hvernig það, sem sannað sé, samræmist ákæru, en auk þess sé mat á sönnunargildi munnlegs framburðar rangt svo að einhverju skipti fyrir úrslit málsins. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hafa ákærðu haft uppi margvíslegar aðfinnslur við rannsókn lögreglu. Þótt fallast megi á að þær séu í ýmsu á rökum reistar var málið ekki í því horfi að lokinni rannsókn að ákæruvaldinu væri ekki að réttu lagi fært að meta hvort af saksókn ætti að verða, sbr. 1. mgr. 53. gr. og 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að því frágengnu hljóta gallar á rannsókn að koma til athugunar við mat á því hvort ákæruvaldið hafi axlað sönnunarbyrði fyrir sök ákærðu. Rétt er og að texti í þýðingum á munnlegum skýrslum ákærðu og erlendra vitna hjá lögreglu og fyrir dómi er háður annmörkum. Því hefur þó ekki verið borið við að þýðingar séu í einhverjum atriðum rangar að efni til, en þess verður að gæta að hljóðritanir á skýrslum fyrir dómi á frummáli og þýðingum þeirra liggja fyrir í málinu. Að öðru leyti verður að líta svo á að röksemdir þessara ákærðu fyrir aðalkröfu varði atriði, sem tengjast á þann hátt úrlausn um efni málsins að ekki sé ástæða til að taka afstöðu til þeirra nú. IV Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga, eins og ákvæðið hljóðaði þegar atvik í máli þessu gerðust, felast efnisþættir mansals, sem refsing er þar lögð við, í fyrsta lagi í því að þolandi brots sé eða hafi verið beittur ólögmætri nauðung, frelsissviptingu eða hótun eins og greinir í 225., 226. eða 233. gr. laganna eða ólögmætum blekkingum eða annarri ótilhlýðilegri aðferð, í öðru lagi að sá, sem brot fremur, útvegi, flytji, hýsi eða taki við þolanda þess og í þriðja lagi að sá brotlegi geri þetta til að notfæra sér þolandann kynferðislega, til nauðungarvinnu eða til að nema á brott líffæri hans. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá vitnaskýrslum, sem A gaf fyrir dómi og hjá lögreglu við rannsókn málsins, en eins og áður segir staðfesti hún fyrir dómi 3. nóvember 2009 ítarlega skýrslu, sem hún gaf hjá lögreglu 30. október sama ár. Meðal þess, sem hún bar þar um, voru atvik, sem hún sagði hafa gerst í Litháen frá hausti 2008 fram í byrjun október 2009, en á fyrri helmingi þess tímabils og aftur á síðasta hlutanum kvaðst hún hafa verið knúin af mönnum, sem ekki er upplýst hverjir hafi verið, til að leggja stund á vændi. Til að koma því við hafi þeir beitt hana nauðung með hótunum um ofbeldi og að nokkru leyti frelsissviptingu, sem eftir lýsingum vitnisins mundu varða við 225. og 226. gr. almennra hegningarlaga. Í hinum áfrýjaða dómi var framburður A fyrir dómi og í lögregluskýrslunni 30. október 2009 metinn trúverðugur. Í héraðsdómi er jafnframt greint frá því að íslenskir lögreglumenn hafi farið til Litháen vegna rannsóknar málsins og notið þar liðsinnis lögreglu til að afla sönnunargagna um hagi A á tímabilinu, sem að framan greinir, meðal annars með nokkurri athugun á húsakynnum á þeim tveimur stöðum, þar sem hún kvaðst hafa verið neydd til að stunda vændi. Taldi héraðsdómur að gögn um þessa athugun á vettvangi féllu að frásögn hennar. Þá er einnig í hinum áfrýjaða dómi vísað til framburðar Povilas Rudys, sem réði yfir íbúðinni í fjölbýlishúsinu í Panevezys, þar sem A kvaðst hafa dvalist um nokkurra mánaða skeið frá hausti 2008, framburðar lögreglumannsins Tomas Puskorius og lögregluskýrslu, sem tekin var af systur A, F. Auk þess, sem getið er um þessi gögn í héraðsdómi, er þess að gæta að vitnið Povilas Rudys gaf skýrslu hjá litháískri lögreglu í Panevezys 12. nóvember 2009 og símleiðis fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Það, sem rakið er úr framburði hans í hinum áfrýjaða dómi, er fremur að finna í skýrslu hjá lögreglu, en fyrir dómi staðfesti hann að þar væri rétt eftir sér haft. Lögreglumaðurinn Tomas Puskorius lýsti því fyrir dómi að borist hafi í september 2009 til rannsóknardeildar vegna mansalsmála ábending frá manni, sem óskaði nafnleyndar, um að stúlku að nafni A væri haldið nauðugri í íbúð í Panevezys og væri hún misnotuð kynferðislega. Hann hafi síðan rætt við konu, sem þessi maður hafi vísað á, og hún staðfest frásögn mannsins og látið þess getið að hún hafi heyrt á tali manna, sem héldu stúlkunni í íbúðinni, að selja ætti hana til Þýskalands. Ekki hafi verið unnt að hefja formlega rannsókn á málinu, því til þess hefði þurft að ná til þolanda brots, en við frekari athugun hafi á hinn bóginn komið í ljós 11. september 2009 að fullt nafn þessarar stúlku væri A. Hann hafi í framhaldi af því rætt við systur stúlkunnar, sem hafi talið hana vera hjá vinkonu sinni í annarri borg og gefið upp farsímanúmer hennar. Lögregla í þeirri borg hafi árangurslaust leitað að stúlkunni og hafi ekki náðst samband við hana í síma. Næst hafi spurst til hennar þegar lögregla á Íslandi hafi leitað upplýsinga þar ytra. Fyrrnefnd F, systir A, gaf skýrslu hjá lögreglu í Litháen 27. október 2009. Þar greindi hún meðal annars frá því að A hafi farið að heiman í september 2008 og ekkert til hennar spurst fyrr en lögregla hafi fundið hana í yfirgefnu húsi í skógi um miðjan næsta vetur. A hafi lítið viljað ræða um þetta tímabil, en þó greint frá því að sér hafi verið rænt og haldið nauðugri í húsi í Panevezys og síðar úti í sveit. Hún hafi verið mjög hrædd og neitað að leita til lögreglu. Upp frá þessu hafi A dvalist hjá henni í nokkra mánuði, en á því tímabili farið að hitta vinkonur sínar, skilað sér illa heim og fallið í óreglu. F greindi ítarlega frá því, sem A bar einnig um í skýrslum sínum hér á landi, þegar tveir menn hafi leitast við að taka hana nauðuga brott af heimili F sumarið 2009. Í lok ágúst á því ári hafi svo móðir þeirra óskað eftir að A flytti til foreldra sinna, en við því hafi hún brugðist með því að hverfa á brott og hafi ekki spurst til hennar frekar fyrr en uppvíst varð að hún væri hér á landi. Samkvæmt málflutningi af hálfu ákæruvaldsins fyrir Hæstarétti var leitast við að fá F fyrir dóm við aðalmeðferð málsins í héraði, en ekki hafi tekist að hafa uppi á henni og hafi lögregla í Litháen talið hana flutta úr landi. Að þessu virtu verður við úrlausn málsins að taka tillit til framburðar F hjá lögreglu, sbr. 3. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008. Auk þeirra atriða, sem hér hefur verið getið, verður að gæta að því að fyrir liggja gögn frá lögreglu í Litháen, sem staðfesta að hún hafi komið 20. febrúar 2009 að A í yfirgefnu húsi við þorp með heitinu Kerbusiu og fært hana í hendur ættingja. Þegar allt framangreint er virt verður að líta svo á að fyrir vitnisburði A um atvik, sem gerðust í Litháen frá september 2008 fram í byrjun október 2009, sé sú stoð í öðrum gögnum að leggja megi til grundvallar að hún hafi þar verið beitt ólögmætri nauðung í skilningi 225. gr. almennra hegningarlaga og annarri ótilhlýðilegri aðferð á þeim tímabilum, sem áður er rætt um. Þegar keyptur var farseðill fyrir hana 5. október 2009 til ferðar hingað til lands var samkvæmt gögnum málsins bersýnilega búið að útvega fyrir hana skilríki á nafni annarrar konu, sem ljósmynd af henni var sett inn á eftir að hár hennar hafði verið klippt og litað. Þegar þetta er virt ásamt vitnisburði A um aðdraganda ferðarinnar verður jafnframt að leggja til grundvallar að þessi nauðung og önnur ótilhlýðileg aðferð hafi enn varað þegar hún lagði upp í för sína 9. sama mánaðar. Samkvæmt þessu er fyrir hendi sá efnisþáttur í verknaðarlýsingu 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga, sem fyrst var getið hér að framan, en í því tilliti skiptir engu að ákærðu eru ekki bornir sökum um að hafa átt þar hlut að máli. V Við aðalmeðferð málsins í héraði lýsti ákærði Darius Tomasevskis því fyrir dómi á sama hátt og áður að hann hafi að kvöldi 9. október 2009 farið á Keflavíkurflugvöll ásamt ákærðu Deividas Sarapinas og Sarunas Urniezius að ósk ákærða Gediminas Lisauskas til að sækja vinkonu þess síðastnefnda. Hann greindi og frá því hvernig þeir hafi leitað upplýsinga um þessa konu hjá lögreglu og á sjúkrahúsi. Hann neitaði að hafa farið til Keflavíkur aðfaranótt 13. sama mánaðar til að sækja konuna og kvaðst hvorki kannast við íbúð að [...] í Hafnarfirði né vita hvort konan hafi dvalist þar. Ákærði Deividas Sarapinas sagðist við aðalmeðferðina hafa farið með ákærða Darius og öðrum manni, sem hann nafngreindi ekki, til Keflavíkurflugvallar og hafi honum verið sagt þegar þangað var komið að ætlunin væri að sækja vinkonu ákærða Gediminas, en ákærði Darius hafi síðan spurst fyrir um konuna þegar hún kom ekki fram. Hann kannaðist ekki við að hafa heyrt frekar af afdrifum konunnar eftir þetta og neitaði að hafa komið í íbúð að [...]. Ákærði Gediminas Lisauskas sagði við aðalmeðferðina að vinkona sín að nafni [...], sem hann hafi kynnst með samskiptum í tölvu þremur til fimm mánuðum fyrr, hafi verið að koma til landsins, en hann hafi þá legið á sjúkrahúsi og beðið ákærðu Darius og Sarunas um að sækja hana fyrir sig. Hann kvaðst hafa greitt fyrir farmiða konunnar, en beðið vin sinn, sem kallaður væri [...], um að kaupa miðann, því sjálfur væri hann ekki mælandi á ensku. Hann sagðist ekki geta gefið skýringu á því að rétt nafn konunnar væri ekki [...] eða að hún hafi ferðast með fölsuð skilríki. Þá lýsti hann því að hann hafi ásamt ákærðu Darius og Sarunas leitað upplýsinga um konuna hjá lögreglu og á sjúkrahúsi daginn eftir að hún kom til landsins, en hann hafi hitt hana í fyrsta sinn þegar hann sótti hana til Keflavíkur aðfaranótt 13. október 2009. Efnt hafi verið til þeirrar ferðar eftir að konan hafi hringt og beðið ákærða Gediminas um að sækja sig, en hann hafi fengið ákærða Darius til að keyra sig þangað á hvítri bifreið af gerðinni Audi. Ákærði Sarunas hafi einnig farið til Keflavíkur, en í annarri bifreið af gerðinni Volkswagen Golf og hafi þeir ekki farið samferða. Síðan hafi verið farið með konuna á gistihús í miðborg Reykjavíkur, sem hann kvaðst ekki vita hvað héti, og kannaðist hann ekki við íbúð að [...]. Ákærði Sarunas Urniezius sagðist við aðalmeðferð málsins hafa farið ásamt ákærðu Darius og Deividas til Keflavíkurflugvallar að ósk ákærða Gediminas til að sækja vinkonu hans, sem ekki hafi komið þar fram, og hafi í framhaldi af því verið leitað upplýsinga um afdrif hennar. Hann kvaðst ekki muna eftir gerðum sínum aðfaranótt 13. október 2009, því þá hafi hann neytt kannabisefna, og kannaðist hann ekki við að hafa hitt þessa konu fyrr eða síðar. Þá neitaði hann því að hafa nokkru sinni komið í íbúð að [...]. Ákærði Tadas Jasnauskas kvaðst við aðalmeðferðina aldrei hafa séð konuna, sem hér um ræðir, sótt hana eða flutt á milli staða. Hann hafi hvorki komið í íbúð að [...] né farið með konu á Hótel [...] 15. október 2009. Af hálfu ákærða Tadas Jasnauskas hefur verið lagt fram í Hæstarétti bréf hans til verjanda síns 5. maí 2010, þar sem meðal annars kemur fram að eftir að aðrir ákærðu hafi verið handteknir vegna málsins hafi hringt til hans ónafngreindur Íslendingur, sem hafi beðið hann um „að sækja stelpuna“. Ákærði hafi í fyrstu ekki viljað gera þetta, en látið svo undan þegar hún hafi óskað eftir að hann tæki hana með sér. Hann hafi sagt henni að fara til lögreglu, sem hún hafi hafnað með öllu, og hann því farið með hana á gistihús og tekið á leigu herbergi fyrir hana. Auk þess, sem að framan greinir, er í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir umfangsmikilli rannsókn lögreglu á notkun farsíma ákærðu, en í henni voru bæði teknar saman upplýsingar um hringingar í og úr þessum símum á hluta þess tímabils, sem um ræðir í málinu, og um hvaða fjarskiptasenda þessi símtöl hafi farið. Samkvæmt framangreindu hefur ákærði Gediminas Lisauskas viðurkennt að hafa stuðlað að ferð A hingað til lands 9. október 2009 með því að hafa fengið mann, sem ekki liggur fyrir hver er, til að kaupa 5. sama mánaðar fyrir hana farmiða með flugvél frá Varsjá. Með því átti ákærði hlut að því að flytja A hingað til lands í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga. Þá liggur fyrir að samkvæmt beiðni hans fóru ákærðu Darius Tomasevskis og Sarunas Urniezius til að taka á móti A á Keflavíkurflugvelli, en að auki var með þeim í för ákærði Deividas Sarapinas. Tilgangur þeirrar farar var að flytja hana í skilningi sama lagaákvæðis milli staða hér á landi og áttu allir þessir ákærðu þar hlut að máli. Ákærði Gediminas hefur sem fyrr greinir sagt svo frá að hann hafi farið til Keflavíkur til að sækja A aðfaranótt 13. október 2009 og hafi ákærði Darius verið með honum í bifreið, en ákærði Sarunas verið í annarri, sem hafi verið af gerðinni Volkswagen Golf. Í lögregluskýrslu 30. október 2009, sem staðfest var fyrir dómi 3. nóvember sama ár, kvaðst A þekkja ákærðu Gediminas og Darius af ljósmyndum sem mennina, sem sóttu hana umrætt sinn. Í fyrrnefndri skýrslu lögreglu um myndskeið úr eftirlitsmyndavél við [...] í Keflavík er því lýst að tvær bifreiðir hafi sést þar á þeim tíma, sem A var sótt, og hvernig leiðir þeirra lágu saman, en önnur þeirra var af gerðinni Volkswagen Golf. Með stoð í þessu öllu er sannað að ákærðu Darius og Sarunas hafi tekið þátt í þessari ferð með ákærða Gediminas. Ferðinni lauk samkvæmt framburði A með því að hún hafi verið flutt í íbúð, sem síðar var leitt í ljós að væri að [...] í Hafnarfirði, en þar dvaldist hún til 15. október 2009. Að því virtu fluttu þessir ákærðu ekki aðeins A milli staða, heldur komu þeir því einnig til leiðar að hún yrði hýst í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga. Í gögnum málsins verður ekki fundin næg sönnun fyrir því að ákærðu Deividas Sarapinas og Tadas Jasnauskas hafi verið í ferðinni, sem hér um ræðir. Á hinn bóginn verður að gæta að því að í nefndri lögregluskýrslu bar A kennsl á þá báða og kvað ákærða Deividas hafa komið í íbúðina, þar sem hún dvaldist, en ákærða Tadas einkum hafa haft þar umsjón með henni. Hún greindi einnig frá því að sá síðarnefndi hafi flutt hana frá íbúðinni þegar dvöl hennar þar lauk og tekið á leigu herbergi fyrir hana á Hóteli [...]. Meginefni þessarar frásagnar hefur ákærði Tadas nú staðfest í áðurgreindu bréfi frá 5. maí 2010. Þá er þess að gæta að X bar fyrir dómi 9. nóvember 2009 að hann hafi krafist þess við báða þessa ákærðu að þeir færu með konuna, sem hefðist við í íbúðinni, á brott þaðan og hafi þeir orðið við því. Að þessu virtu er sannað að ákærðu Deividas og Tadas hafi bæði hýst og flutt [...], svo sem lýst er í fyrrnefndu lagaákvæði. VI Samkvæmt framansögðu hafa ákærðu hver með sínum hætti átt hlut að því að flytja A hingað til lands eða milli staða hér og hýsa hana að auki á tímabilinu frá 13. til 15. október 2009. Svo að þessi háttsemi þeirra geti átt undir ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga verður því skilyrði jafnframt að vera fullnægt að þeim hafi verið ljóst að A hafi verið beitt nauðung eða annarri ótilhlýðilegri aðferð áður en hún lagði upp í för sína hingað til lands 9. október 2009. Í því sambandi er þess fyrst að geta að samkvæmt framburði hennar varð henni kunnugt einhverjum dögum fyrir brottför sína frá Litháen að til stæði að hún færi þaðan úr landi, en hún hafi haldið að för hennar væri heitið til Þýskalands þar til hún var á leið frá Litháen til Varsjár, þegar fram hafi komið að henni væri ætlað að fara til Íslands. Miðað við þennan framburð var það ekki háð ákvörðun hennar hvert leið hennar ætti að liggja. Samkvæmt skýrslum ákærða Gediminas Lisauskas stóð hann að kaupum í Reykjavík 5. október 2009 á farmiðanum, sem A notaði til að koma hingað til lands, og hljóðaði hann sem áður segir á nafn [...]. A hefur í engu kannast við að hafa átt í tölvusamskiptum við ákærða í aðdragandanum að komu sinni til landsins eða þekkt á annan hátt til hans fremur en annarra hér á landi. Frásögn ákærða um mánaðarlöng samskipti við konuna, sem hann nefndi [...], er engu studd og hefur hann ítrekað neitað í málinu að svara spurningum um atriði, sem hefðu sem hægast getað leitt í ljós hvort slík samskipti hefðu í reynd átt sér stað. Um notkun A á nafni [...] gat ekki hafa verið rætt fyrr en fyrir lá að beita mætti skilríkjum þeirrar síðarnefndu til farar þeirrar fyrrnefndu, en samkvæmt gögnum málsins verður að leggja til grundvallar að það hafi ekki gerst fyrr en réttur eigandi skilríkjanna glataði þeim um líkt leyti og farmiðinn var keyptur. Ákærði Gediminas gat ekki staðið að kaupum farmiðans án þess að hafa vitneskju um nafnið, sem nota átti fyrir farþegann. Þá vitneskju gat hann ekki hafa fengið frá öðrum en þeim, sem stóðu að skipulagningu ferðarinnar og beitt höfðu A nauðung og annarri ótilhlýðilegri aðferð. Í skýrslum lögreglu um áðurnefnda rannsókn á notkun síma kemur meðal annars fram að á korti, sem var í farsíma A, hafi verið að finna símanúmer í Litháen, þar af eitt, sem kennt var við nafnið Tomas, og annað, sem hún bar fyrir lögreglu að tilheyrði einnig sama manni, en hún kvað hann sem áður segir hafa stuðlað ytra að för hennar hingað til lands. Af skýrslunum verður séð að frá því nokkru eftir klukkan 19 hinn 12. október 2009 fram til klukkan 1.30 næstu nótt voru margsinnis samskipti á milli þessara litháísku símanúmera annars vegar og hins vegar símanúmera A, ákærða Deividas og ákærða Gediminas. Á sama tímaskeiði voru jafnframt ítrekuð samskipti milli símanúmera A annars vegar og þessara tveggja ákærðu hins vegar. Þess er og að gæta að samkvæmt vitnisburði A tókst henni ekki fyrr en 12. október 2009 að ná símsambandi við Tomas eftir komu sína til landsins og hafi hann þá sagst mundu hafa samband við vini sína og láta þá sækja hana. Samkvæmt fyrrgreindum framburði X fyrir dómi 9. nóvember 2009 ræddu ákærðu, aðrir en Gediminas Lisauskas, við hann um peningalán í tilefni af því að „þessi stelpa“, sem væri vinkona þeirra, væri væntanleg til landsins viku til tíu dögum síðar. Af þessu verður ráðið að ákærðu hafi öllum verið kunnugt að konan, sem síðar reyndist vera A, væri á leið til landsins, ekki aðeins áður en hún vissi það sjálf samkvæmt áðursögðu, heldur einnig áður en farmiði var keyptur fyrir hana 5. október 2009 á nafni, sem tilgreint var á rangfærðum persónuskilríkjum. Af þessum ástæðum öllum gat ákærðu engan veginn dulist að konan, sem þeir tóku síðar við, fluttu á milli staða og hýstu, hafi í aðdraganda komu sinnar til landsins að minnsta kosti verið beitt annarri ótilhlýðilegri aðferð í skilningi 1. töluliðar 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga. VII Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, verður að leggja til grundvallar að A hafi í Litháen frá hausti 2008 til 9. október 2009 verið beitt ólögmætri nauðung og annarri ótilhlýðilegri aðferð af hendi eins manns eða fleiri, sem tengsl stóðu á milli. Í upphafi þessa tímabils var hún 18 ára að aldri og virðist þá ekki hafa haft atvinnu frá því að skólagöngu hennar lauk. Hún hefur borið að upp frá þessu hafi hún verið knúin svo mánuðum skipti til að leggja stund á vændi, þar á meðal á síðasta hluta þessa tímabils. Í ljósi þessa er fjarri lagi að ætla að maður henni alls ókunnugur, ákærði Gediminas Lisauskas, legði til fé til að standa straum af fargjaldi hennar til Íslands til þess eins að hún gæti notið hér orlofs og leitað án nokkurrar raunhæfrar forsendu atvinnu. Til þess verður og að líta að í stað þess að A aflaði sér lögmætra skilríkja til farar frá Litháen, sem engin ástæða er til að ætla að geti hafa verið vandkvæðum háð, voru henni lögð í hendur rangfærð persónuskilríki á nafni annarrar konu. Að virtum þessum aðstæðum ásamt því, hvernig ákærðu báru sig að samkvæmt áðursögðu í tengslum við komu A hingað til lands og dvöl hennar hér, er andstætt allri skynsemi að álykta annað en að hún hafi verið flutt hingað til lands til að stunda vændi. Að því verður á hinn bóginn að gæta að samkvæmt 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga, eins og ákvæðið hljóðaði áður en því var breytt með 6. gr. laga nr. 149/2009, varðaði slík háttsemi, sem ákærðu eru allir sannir að samkvæmt framansögðu, því aðeins refsingu að sá, sem brot drýgir, geri það til að nýta sér sjálfur þolanda verknaðarins kynferðislega. Í málinu liggur ekkert fyrir til sönnunar því hvort ákærðu hafi framið þennan verknað í eigin þágu frekar en sem hlutdeildarmenn í broti annars manns, eins eða fleiri, sem ekki hefur orðið uppvíst um. Af þeim sökum verða ákærðu sakfelldir samkvæmt ákæru 29. desember 2009 fyrir brot gegn 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. VIII Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu Darius Tomasevskis og Deividas Sarapinas fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga samkvæmt ákærum 11. janúar 2010. IX Eins og nánar greinir í héraðsdómi hafa ákærðu Deividas Sarapinas, Gediminas Lisauskas og Sarunas Urniezius allir áður sætt refsingu, bæði í Litháen og hér á landi, en hvorki ákærði Darius Tomasevskis né Tadas Jasnauskas svo að vitað sé. Við ákvörðun refsingar fyrir brot ákærðu gegn 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a., sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga verður að líta meðal annars til þess að samverknaður þeirra laut að því að taka úr höndum ungrar konu, sem mátti sín lítils, frelsi til að ráða ferðum sínum og dvalarstað í þeim tilgangi að láta hana leggja stund á vændi hér á landi. Þessi háttsemi var greinilega þaulskipulögð með einbeittum ásetningi í samstarfi við brotamenn erlendis, sem ekki hefur orðið uppvíst um. Enginn ákærðu á sér neinar málsbætur. Hlutur hvers þeirra í brotinu er á hinn bóginn ekki alls kostar sá sami. Eins og málið liggur fyrir samkvæmt framansögðu verður að leggja til grundvallar að ákærði Gediminas Lisauskas hafi átt þar ríkastan þátt, en að öllu gættu er ekki ástæða til að gera greinarmun á hlut annarra ákærðu svo að máli skipti við ákvörðun refsingar. Ákærðu Darius Tomasevskis og Deividas Sarapinas eru jafnframt sakfelldir í málinu fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga. Þau brot eru þó ekki slík fyrir heildarmynd málsins að efni séu til að gera þeim þyngri refsingu en ákærðu Sarunas Urniezius og Tadas Jasnauskas. Að þessu virtu og að teknu tilliti til hámarksrefsingar fyrir brot gegn 227. gr. a. almennra hegningarlaga, en jafnframt til þess að ákærðu er gerð refsing fyrir hlutdeild í slíku broti, er refsing þessara fjögurra ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár, en ákvörðun héraðsdóms um refsingu ákærða Gediminas Lisauskas verður látin standa óröskuð. Frá refsingu allra ákærðu dregst gæsluvarðhaldsvist þeirra eins og nánar greinir í dómsorði. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærðu gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 1.800.000 krónur. Við ákvörðun bóta verður að gæta að því að ákærðu eru sakfelldir í málinu fyrir hlutdeild í refsiverðri háttsemi í hennar garð. Ekkert liggur fyrir í málinu um afleiðingar brota ákærðu einna og sér fyrir andlega hagi hennar. Að þessu virtu og að teknu tilliti til fordæma um fjárhæð miskabóta til þolenda afbrota á öðrum sviðum verður ákærðu í sameiningu gert að greiða A 1.000.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Það athugist að við ákvörðun áfrýjunarkostnaðar er ekki tekið tillit til útlagðs kostnaðar verjenda ákærðu af þýðingu skjala, enda telst hann ekki til sakarkostnaðar, sbr. 2. mgr. 216. gr. laga nr. 88/2008, og er endurkræfur án sérstakrar ákvörðunar í dómi. Dómsorð: Ákærði Darius Tomasevskis sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar þeirri refsingu komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009. Ákærði Deividas Sarapinas sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar þeirri refsingu komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009. Ákærði Gediminas Lisauskas sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar þeirri refsingu komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009. Ákærði Sarunas Urniezius sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar þeirri refsingu komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009. Ákærði Tadas Jasnauskas sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar þeirri refsingu komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009. Ákærðu greiði í sameiningu A 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. október 2009 til 11. febrúar 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærðu Darius Tomasevskis, Deividas Sarapinas, Gediminas Lisauskas og Tadas Jasnauskas greiði hver fyrir sig málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Sigurðar Sigurjónssonar, Björgvins Þorsteinssonar, Brynjars Níelssonar og Guðrúnar Sesselju Arnardóttur, 1.004.000 krónur í hlut hvers. Ákærði Sarunas Urniezius greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, Jóns Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur, og Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 753.000 krónur. Ákærðu greiði í sameiningu annan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 457.703 krónur, þar með talda þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þórdísar Bjarnadóttur hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 2010. Mál þetta er höfðað með þremur ákærum sem þingfestar voru 11. janúar 2010. Sú fyrsta er gefin út 29. desember 2009 og er höfðuð gegn öllum ákærðu „fyrir mansal framið haustið 2009, gagnvart stúlkunni A, 19 ára litháískum ríkisborgara, sem beitt var ólögmætri nauðung, frelsissviptingu, og ótilhlýðilegri aðferð áður en og þegar hún var send til Íslands, sem og í meðförum ákærðu hér á landi, sem tóku við stúlkunni, fluttu hana og hýstu í því skyni að notfæra sér hana kynferðislega. A, sem hafði verið svipt frelsi sínu í Litháen og neydd til að stunda vændi þar í landi, var ekið frá borginni Panevezys í Litháen til Varsjár, Póllandi, þaðan sem hún var send til Íslands með flugi AEU 278 föstudaginn 9. október, á farmiða og með fölsuð skilríki á nafni [...], en áður hafði hár A verið klippt og litað og tekin af henni ljósmynd sem sett var í skilríkin. Fékk hún fyrst að vita á flugvellinum í Varsjá að ferðinni væri heitið til Íslands, þar sem hún þekkti engan, en stúlkan átti sér engrar undankomu auðið, var algerlega háð þeim sem sviptu hana frelsi og neyddu hana til vændis og gat ekki snúið til baka til Litháen. Ákærðu áttu að taka á móti stúlkunni á Keflavíkurflugvelli, og fóru ákærðu Darius, Deividas og Sarunas á flugvöllinn í því skyni, en af móttökunni varð ekki þar sem lögregla handtók A við komu hennar til landsins. Var stúlkan í umsjá lögreglu og síðan í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda í Reykjanesbæ þar til ákærðu, að undanskildum ákærða X, sóttu hana, skömmu eftir miðnætti þriðjudaginn 13. október, skammt frá dvalarstað hennar og fluttu hana í íbúð við [...], Hafnarfirði, sem ákærði X útvegaði, þar sem ákærðu hýstu stúlkuna í tvo daga, en að kvöldi fimmtudagsins 15. október fór ákærði Tadas með stúlkuna á Hótel [...] við [...] í Reykjavík þar sem hann skyldi hana eftir. Háttsemi ákærðu telst aðallega varða við 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 5. gr. laga nr. 40/2003, en til vara við sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar.“ Af hálfu A, er krafist miskabóta in solidum að fjárhæð 3.800.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2009 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu ákærðu Darius, Deividas, Sarunas og Tadas er þess aðallega krafist að þeir verði sýknaðir af öllum sakargiftum. Til vara krefjast þeir að þeir verði dæmdir til vægustu refsingar er lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvist komi þá til frádráttar refsingu. Þeir krefjast þess aðallega að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að ákærðu verði sýknaðir af kröfunni og til þrautavara að krafan verði lækkuð verulega. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði. Ákærði Gediminas krefst aðallega sýknu í málinu og að bótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa og að þá verði bótakrafa lækkuð verulega. Verjandi krefst og málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði X krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Þá er gerð krafa um að allur sakarkostnaður, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda, verði greiddur úr ríkissjóði. Í öðru lagi er ákærði Deividas ákærður með ákæru ríkissaksóknara 11. janúar 2010 fyrir eftirtalin hegningarlagabrot: „1. Hylmingu, með því að hafa, í lok september eða í október 2009, tekið við tveimur armbandsúrum af tegundinni Raymond Weil og einu armbandsúri af tegundinni Kenneth Cole, samtals að verðmæti um krónur 200.000, þrátt fyrir að honum væri ljóst að þeirra hefði verið aflað með auðgunarbroti, en úrunum var stolið úr versluninni [...] í Hafnarfirði hinn 21. september sama ár. Úrin fundust við leit lögreglu hinn 17. október 2009, falin í prentara, á heimili þáverandi unnustu ákærða að [...], Kópavogi. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa í september 2009, að [...], Kópavogi, stungið B, kt. [...], í vinstra lærið með hnífi, þannig að af hlaust um 4 sm langt sár. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. 3. Fjárkúgun, með því að hafa í lok nóvember 2008, í félagi við C, farið á heimili D, kennitala [...], að [...], Reykjavík, og með hótunum um ofbeldi þvingað D til að afhenda sér lykla að bifreiðinni [...], [...] árgerð 1996, sem ákærði tók síðan traustataki og ók í heimildarleysi í nokkrar vikur. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 251. gr. almennra hegningarlaga. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 217. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar.“ Undir rekstri málsins féll saksóknari frá ákæru samkvæmt 2. tl. ákærunnar. Ákærði Deividas krefst aðallega sýknu af sakargiftum ákæruvalds samkvæmt þessari ákæru en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Í þriðja lagi er ákærði Darius ákærður samkvæmt ákæru 11. janúar 2009 „fyrir hylmingu, með því að hafa, í lok september eða í október 2009, tekið við þremur armbandsúrum af tegundinni Raymond Weil, samtals að verðmæti krónur 1.317.000, þrátt fyrir að honum væri ljóst að þeirra hefði verið aflað með auðgunarbroti, en úrunum var stolið úr versluninni [...] í Hafnarfirði hinn 21. september sama ár. Úrin fundust við leit lögreglu hinn 17. október 2009 í bankahólfi sem ákærði hafði á leigu í Íslandsbanka, Þarabakka 3, Reykjavík. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar.“ Ákærði Darius krefst aðallega sýknu af þessari ákæru en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. I. Ákæra dags. 29. desember 2009. Málavextir. Undir miðnætti þann 9. október 2009 kom flugvél Iceland Express frá Varsjá til Keflavíkur og var lögreglu tilkynnt að um borð væri litháísk stúlka sem hefði ærst á leiðinni og verið færð í bönd. Í skýrslu yfirflugfreyju hjá lögreglu og fyrir dómi kom m.a. fram að ekki hefði borið á neinum óróleika hjá brotaþola fyrr en u.þ.b. klukkustund hafi verið til lendingar í Keflavík. Þá hafi brotaþoli skyndilega orðið óð, gengið ógnandi um farþegarými, lamið innréttingar, sýnt af sér háttalag eins og hún væri að selja blíðu sína en þess á milli brotnað saman og hágrátið. Ekki hafi tekist að róa hana og hafi því áhöfnin neyðst til að færa hana í bönd svo hún færi ekki sjálfri sér eða öðrum farþegum að voða. Eftir lendingu flutti lögregla brotaþola á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Fyrir liggur í málinu að ákærðu Darius, Deividas og Sarunas ætluðu að taka á móti brotaþola á Keflavíkurflugvelli og spurðu þeir starfsfólk um hana er hún birtist ekki með öðrum komufarþegum. Starfsfólk slysadeildar hafði síðan samband við lögreglu og óskaði eftir aðstoð þar sem nokkrir menn biðu eftir því að hún yrði látin laus af slysadeild og leist starfsfólki ekki á að láta brotaþola vegalausa í hendur þeim. Rannsóknarlögreglumaður á bakvakt fór á slysadeild og ræddi við brotaþola og spurði hana m.a. hvort hún hefði í einhver hús að venda, hvort hún hefði skotsilfur yfir að ráða og fleira í þeim dúr. Lögreglumaður fékk lítil viðbrögð við spurningum sínum og svaraði brotaþoli fálega eða engu en virtist þreytt og sljó. Lengst af var hún þögul og sat kyrr í stól og virtist örþreytt þar sem hún sofnaði annað slagið. Meðan á þessu stóð biðu þrír karlmenn eftir henni á biðstofu slysadeildar og spurðu óþolinmóðir hvað tefði. Lögreglumaðurinn spurði brotaþola hvort hún þekkti þessa menn og hvort einhver væri að sækja hana en hún svaraði því ekki játandi. Lögreglumaðurinn taldi nú ljóst að óvarlegt væri að setja brotaþola í hendurnar á þeim sem biðu hennar fyrir utan slysavarðstofu. Var brotaþoli því flutt í umsjá lögreglu á Suðurnesjum. Daginn eftir, laugardaginn 10. október 2009, komu nokkrir Litháar og einn Íslendingur á lögreglustöðina við Hverfisgötu og spurðust fyrir um brotaþola. Brotaþoli dvaldi í fangahúsi lögreglu á Suðurnesjum að eigin ósk og var yfirheyrð af lögreglu. Í ljós kom að hún hafði komið til landsins á fölsuðu vegabréfi og undir nafninu [...]. Þann 12. október ræddu ýmsir fagaðilar við brotaþola og var hún flutt í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda við Mánagötu í Keflavík. Þann dag hringdi ákærði X í lögregluna á Suðurnesjum, gaf upp nafn og kennitölu, og spurðist fyrir um brotaþola. Aðfaranótt 13. október hvarf brotaþoli úr íbúðinni við Mánagötu. Hringdi hún í mann að nafni Thomas í Litháen en hann hafði sent hana til Íslands. Thomas lofaði að hringja í vini sína á Íslandi og að þeir myndu sækja hana. Að minnsta kosti þrír hinna ákærðu komu og sóttu brotaþola og þar sem hún var ekki viss um hvar hún væri stödd fékk hún íslenskan vegfaranda, vitnið E, til að tala við ákærðu í síma og lýsa því hvar hana væri að finna. Sama dag og lögregla uppgötvaði að brotaþoli var horfinn úr íbúðinni var lýst eftir henni í fjölmiðlum og jafnframt birtar myndir af sumum ákærðu og þeir eftirlýstir. Ákærði Darius, Gediminas og Sarunas voru handteknir sama dag en brotaþoli fannst á ráfi við Hótel [...] þann 15. október 2009. Brotaþoli heldur því fram að ákærðu hafi farið með hana íbúð að [...] í Hafnarfirði eftir að þeir sóttu hana til Keflavíkur en síðan hafi hún verið flutt á hótelið eftir að framangreindir ákærðu höfðu verið handteknir. Þann 17. október 2009 lýsti lögregla eftir ákærða Deividas og Tadas og gáfu þeir sig fram við lögreglu sama dag. Ákærði X var handtekinn 20. október 2009 og var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald daginn eftir. Aðrir ákærðu hafa setið í gæsluvarðhaldi frá því að þeir voru handteknir. Réttarlæknisfræðileg skoðun fór fram 26. október 2009 og í niðurstöðu læknis segir m.a. að kynsjúkdómavörtur hafi verið við endaþarm og leggöng brotaþola. Andri Jón Heide læknir var fenginn til þess að tala við brotaþola. Í læknabréfi hans 5. janúar 2010 segir m.a. að hún hafi oft sýnt blandað tilfinningalegt ástand og stundum verið erfitt að átta sig á geðslagi hennar sem hafi virkað ruglingslegt, t.d. hlæi hún við erfiðar spurningar en bresti svo fljótlega í grát. Hún hafi haft miklar svefntruflanir vegna kvíða og martraða. Hún hafi látið ítrekað uppi hugmyndir um sjálfsvíg og hafi henni verið gefin bæði geðlyf og svefnlyf. Rannsókn lögreglu hefur verið umfangsmikil. Við yfirheyrslur hjá lögreglu skýrði brotaþoli svo frá að henni hefði verið haldið í vændi í Litháen á tveimur stöðum sem hún tiltók. Fór lögreglan utan til að rannsaka málið og til að fá staðfesta frásögn brotaþola. Naut lögreglan aðstoðar lögregluyfirvalda í Litháen við þessa rannsókn. Eftir þessa athugun er það mat lögreglu að atburðarásin hafi verið eftirfarandi: Í september 2008 hvarf brotaþoli frá fjölskyldu sinni og var vistuð í íbúð við Ateitisgötu 16 í Panevezys í Litháen þar sem henni var haldið nauðugri, hún seld í vændi, haldið í áfengis- og vímuefnaneyslu og barin til hlýðni. Dvaldi hún í þessari íbúð fram í janúar 2009 en þá var hún flutt í hús úti í skógi um 15 km fyrir utan Panevezys. Þar var henni haldið nauðugri ásamt fleiri stúlkum og seld í vændi. Þann 20. febrúar 2009 fann lögreglan í Litháen brotaþola þar sem hún var læst inni í þessu húsi, allslaus og yfirgefin. Hafði vegfarandi heyrt hróp og köll úr húsinu og tilkynnt lögreglu. Brotaþoli fór nú til systur sinnar, F, í Vilnius og dvaldi hjá henni fram í júní 2009. Þá hvarf hún í einn mánuð og kom síðan heim til systur sinnar í fylgd tveggja manna. Annar sagðist vera unnusti hennar og að þau ætluðu að gifta sig. Vildi hann því fá fæðingarvottorð brotaþola. Brotaþoli gisti eina nótt hjá systur sinni en daginn eftir komu mennirnir og ætluðu að hafa brotaþola nauðuga á brott með sér. F mótmælti því og lagði þá annar mannanna hendur á F en henni tókst að losa sig og hlaupa út og kalla á hjálp. Komst þá styggð að mönnunum og þeir hurfu á braut. Brotaþoli bjó hjá F í ágúst en í lok mánaðarins flutti hún heim til foreldra sinna en stakk fljótlega af, sennilega af ótta við föður sinn. Í september 2009 var brotaþola haldið nauðugri á ný í íbúðinni við Ateitisgötu. Um það leyti vingaðist við hana maður, sem hún kallar Thomas, og bauðst hann til að senda hana til Íslands þar sem vinir hans myndu taka á móti henni og útvega henni vinnu. Brotaþoli taldi Thomas ekki hafa neitt illt í huga og taldi hann vera vin sinn. Thomas og vinkona hans klipptu hár brotaþola og lituðu dökkt en hún er ljóshærð. Þá útvegaði Thomas henni falsað vegabréf og flugmiða til Íslands. Greiningardeild ríkislögreglustjóra var falið að vinna hættumat vegna öryggis þriggja kvenna sem allar tengjast þessu máli. Greiningardeildin taldi yfir vafa hafið að öryggi kvennanna þriggja væri ógnað hér á landi. Forsendur þessa mats séu að litháískir hópar haldi uppi skipulagðri glæpastarfsemi hér á landi. Glæpamenn frá Litháen hafi ítrekað gerst sekir um gróf ofbeldisverk hér á landi, bæði gagnvart löndum sínum, öðrum hópum afbrotamanna, öðrum erlendum hópum og samfélaginu almennt, þ.m.t. lögreglu. Austur-evrópskir glæpahópar hafi flutt menn hingað til að stunda glæpi og ekki sé óhugsandi að þeir geri það til að ná fram hefndum. Samkvæmt gagnagrunni lögreglu tengist Litháarnir í þessu máli allir grófum ofbeldisverkum og líkamsmeiðingum. Oft og tíðum sé ofbeldisverkum þeirra ekki fylgt eftir eða kæra dregin til baka sem gefi vísbendingu um að þolendur séu beittir þrýstingi eða að ótti þeirra sé slíkur að þeir þori ekki að fylgja málinu eftir. Framburður brotaþola A. Í fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu 10. október 2009 sagði brotaþoli m.a. að sér hefði liðið illa í fluginu, hún hefði verið flughrædd og drukkin. Þess vegna hafi hún látið svona. Hafi litháískt par verið fyrir framan hana í flugvélinni og gefið henni áfengi vegna flughræðslunnar en hún hafi aldrei áður flogið. Vinur hennar Thomas, sem hún kvaðst hafa kynnst á bar, og sé hann 27 ára gamall, hafi boðið henni að greiða flugmiða fyrir hana til Íslands og útvega henni vinnu. Vinir hans myndu koma á flugstöðina og sækja hana. Önnur lögregluskýrsla var tekin af brotaþola 18. október 2009. Þá sagði hún m.a. að hún væri fædd 26. febrúar 1990 í Vilnius í Litháen. Hún kvaðst hafa lokið við grunnskóla en þá hafi hún kynnst fólki sem drakk áfengi og notaði eiturlyf. Hún kvaðst ekki hafa verið í neyslu vímuefna en notað áfengi. Eftir að skóla lauk hafi hún ekkert unnið heldur stundað skemmtanalífið með þessum vinahópi. Hún sagðist hafa farið eitt sinn í samkvæmi með manni sem hún hafi ekki þekkt. Hún hafi heldur ekki þekkt neinn í samkvæminu og maðurinn hafi farið fljótlega og skilið hana eftir. Henni hafi verið gefið vímuefni í samkvæminu og muni hún ekki hvað gerðist eftir það. Þegar hún rankaði við sér hafi hún verið stödd í blokkaríbúð á 5. hæð. Íbúðin hafi verið læst og einhver passað að hún kæmist ekki út. Fleiri konur hafi verið í íbúðinni. Þeim hafi verið gefið vímuefni og áfengi og verið neyddar til að stunda vændi. Menn hafi komið í íbúðina og keypt afnot af líkama þeirra. Daglega hafi menn komið í íbúðina og hafi hún stundum þurft að sinna einum manni á dag en það hafi getað farið upp í fimm og jafnvel tíu manns á dag. Brotaþoli sagði að nokkrum sinnum að næturlagi hafi hún leitað að útidyralykli til að komast út úr íbúðinni en aldrei fundið hann. Maðurinn sem stjórnaði starfseminni hafi hótað henni að hann myndi henda henni niður af 5. hæð ef hún hlýddi honum ekki. Þarna hafi henni verið haldið í u.þ.b. tvo mánuði en síðan verið flutt í hús uppi í sveit þar sem lögreglan hafi verið farin að leita að henni. Dagarnir í sveitinni hafi verið eins og í íbúðinni og hún þurft að stunda vændi. Tveir hórmangarar hafi tekið af henni myndir og persónuupplýsingar og ætlað sér að flytja hana til Þýskalands í vændi. Hún hafi sagt þeim að hún vildi ekki verða vændiskona en þeir sagt henni að henni kæmi það ekkert við. Þá vantaði peninga. Brotaþoli kvaðst hafa strokið úr húsinu í sveitinni með því að brjóta glugga og flýja. Hafi hún farið til lögreglunnar sem hafi keyrt hana til guðmóður hennar sem hafi látið foreldra hennar vita. Brotaþoli kvaðst síðan hafa farið til systur sinnar og eitt sinn er hún hafi verið sofandi hafi komið menn og rifið hana upp úr rúminu og sagt henni að pakka og koma með þeim. Þeir hafi tekið systur hennar hálstaki þegar hún hafi reynt að koma í veg fyrir að brotaþoli færi með mönnunum. Systir hennar hafi farið til nágranna og hringt í lögreglu og mennirnir þá farið. Brotaþoli kvaðst hafa kynnst Thomasi fyrir u.þ.b. ári fyrir utan verslunarmiðstöð. Hann hafi verið góður við hana og aðeins vinskapur hafi verið á milli þeirra. Thomas hafi látið hana hafa inneign á símann sinn og peninga. Hann ætti konu og barn og hafi hún hitt þau. Thomas hafi stungið upp á því að hún færi til Íslands og sagt henni að hann gæti fengið vini sína á Íslandi til að útvega henni vinnu. Hana hafi ekki grunað að Thomas ætlaði henni nokkuð illt. Thomas hafi farið með hana á ljósmyndastofu til að taka mynd í vegabréf og keyrt hana út á flugvöll. Hún kvaðst hafa hugsað sér að ef illa gengi á Íslandi gæti hún alltaf fengið sér far með vörubíl heim aftur. Síðar hafi henni verið sagt að Ísland væri eyja. Brotaþoli kvaðst ekki hafa verið undir áhrifum áfengis þegar hún gekk um borð í flugvélina. Hún hafi verið að fara í flug í fyrsta skipti á ævinni og verið taugaóstyrk. Hún hafi rætt við tvo Íslendinga í vélinni, karl og konu, sem hafi boðið henni áfengi og sagt henni að það myndi róa taugarnar. Hún hafi þegið boðið og orðið mjög drukkin þar sem hún þyldi ekki mikið áfengi. Brotaþoli kvaðst hafa farið úr íbúðinni við Mánagötu í Keflavík og verið í sambandi við þann sem hafi átt að sækja hana. Hann hafi komið á litlum silfurlituðum bíl og hún farið með honum í íbúð. Þetta hafi verið maðurinn sem hún hafi séð í sjónvarpinu daginn áður og kallaðist Donatas. Donatas hafi farið með henni í íbúðina og komið með dvd-diska handa henni og mat. Hurðin á íbúðinni hafi ekki verið læst en hún kveðst ekki hafa farið neitt, enda ekki vitað hvert hún ætti að fara. Donatas hafi sagt henni að hún ætti að dvelja í íbúðinni þangað til hann væri búinn að finna vinnu fyrir hana. Donatas hafi jafnframt sagt að hún myndi hitta vini hans þegar þeir væru lausir en þeir væru nú í haldi lögreglu. Á fimmtudegi hafi Donatas sagt við hana að hann hefði lesið greinar um hana í blöðunum og þá farið með hana á hótel. Donatas hafi sagt við hana að hún gæti gist eina nótt á hótelinu en svo yrði hún að fara til lögreglunnar daginn eftir. Donatas hafi verið mjög órólegur þegar hann skildi hana eftir við hótelið og hafi hann greinilega verið að flýta sér mikið. Brotaþola voru sýndar myndir af sjö aðilum sem taldir voru tengjast málinu en hún sagðist aðeins kannast við Donatas. Þegar henni voru sýndar myndir úr eftirlitsmyndavél á Hótel [...] sagði hún að það væri Donatas sem stæði henni við hlið. Henni voru sýndar myndir af Gediminas og sagðist hún ekki þekkja hann. Henni var sagt að Gediminas hefði sagst hafa kynnst henni á netinu en hún sagði það ekki rétt. Hún hafi að vísu verið í netsambandi við litháískan strák á Íslandi sem hana minnti að hefði verið kallaður Gedrus. Thomas hafi komið henni í kynni við Gedrus og Thomas gefið Gedrus símanúmerið hjá henni og upplýsingar um hvernig hann gæti haft samband við hana á netinu. Þessi strákur hafi spurt hana hvernig vinnu hún vildi fá á Íslandi og hversu há laun. Brotaþoli var spurð hvort hún hefði neytt áfengis eða fíkniefna eftir að hún kom til Íslands. Hún sagðist ekki hafa gert það. Henni var kynnt að fíkniefnapróf hjá lögreglu 16. september 2009 hefði sýnt svörun við metamfetamín. Hún kvaðst ekki geta útskýrt það en sagði að Donatas hafi fært henni djús sem hann hafi sagt henni að drekka. Hún hafi drukkið þennan djús á hverjum degi er hún dvaldi í íbúðinni og þá fundist allt mjög skemmtilegt. Í upplýsingaskýrslu lögreglu 20. október 2009 kemur fram að sá sem hún kallaði Donatas er í raun ákærði Tadas. Þá kemur jafnframt fram í þessari upplýsingaskýrslu að hún hafi einnig séð ákærða Gediminas í íbúðinni í Hafnarfirði þar sem hún taldi að hún hefði dvalið í um þrjár nætur. Þriðja lögregluskýrslan var tekin af brotaþola 30. október 2009. Þar var hún beðin um að greina nánar frá dvöl sinni í íbúðinni við Ateitisgötu 16 í Panevezys. Hún sagði að maður að nafni Ramunas hefði haft hana í haldi þar og gert henni að stunda vændi. Hún hafi ekki fengið neina peninga fyrir og stundum hafi hún verið send út í bæ til að stunda vændi. Íbúðin hafi verið læst og hafi hún ekki getað flúið en auk þess hafi alltaf verið maður sem hafi gætt hennar. Eitt sinn hafi komið maður í íbúðina og tekið af henni nektarmyndir. Brotaþola voru sýndar myndir frá athugun lögreglu á vettvangi og kannaðist hún við blokkina þar sem íbúðin er og umhverfið í kringum hana. Brotaþoli greindi frá því að maður að nafni G væri eigandi íbúðarinnar og héti kærasta hans H. Þau hafi reynt að hjálpa henni en ekki getað það þar sem þau hefðu þá lent í vandræðum vegna þess að flestir íbúar bæjarins væru glæpamenn og tilheyrðu mafíunni. Þau hafi ráðlagt henni að hlaupa út úr bílnum sem æki henni til karlmanna úti í bæ en hún hafi aldrei haft tækifæri til þess. Brotaþoli skýrði á sama veg og áður frá veru sinni í húsinu uppi í sveit. Henni var tjáð að lögregla hefði fundið hana samkvæmt ábendingu vegfaranda sem hefði heyrt öskur frá húsinu. Hún var spurð hvort hún kynni skýringu á því. Sagði hún þá að vel gæti verið að hún hefði öskað því henni hafi liðið svo illa eftir fíkniefnaneyslu og fundist hún vera að deyja. Brotaþoli sagði að eftir að lögreglan hafði náð í hana í húsið í sveitinni hafi hún farið til guðmóður sinnar. Síðan hafi hún farið með vinkonu sinni í annan bæ og síðar lent á þvælingi og einhvern veginn endað aftur í íbúðinni hjá G í Panevezys. Síðan hafi maður að nafni I ekið henni til Thomasar. I hafi sagt henni að hún væri að fara til Þýskalands þar sem henni yrði útveguð vinna. Hún kvaðst hafa vitað að þetta hefði verið að undirlagi Auksailis sem hafði komið henni áður í vændi. Thomas hafi klippt hana, litað hár hennar og afhent henni vegabréf. Hann hafi ekið henni út á flugvöll í Varsjá. Hún hafi haldið að hún væri að fara til Þýskalands en sessunautar hennar í flugvélinni hafi upplýst hana um að hún væri á leiðinni til Íslands. Meðan hún dvaldi í íbúðinni að Mánagötu í Keflavík hafi hún náð símasambandi við Thomas og hann keypt inneign inn á síma hennar. Hún hafi sagt honum frá öllu sem komið hafði fyrir hana. Thomas hafi sagt henni að bíða og hann myndi hringja í vini sína sem myndu svo ná í hana. Vinir Thomasar hafi hringt stuttu seinna og sagt henni að fara út úr húsinu. Þegar þeir fundu hana ekki hafi þeir sagt við hana að hún ætti að finna einhvern Íslending sem gæti sagt þeim til vegar. Hún gerði það og síðan komu tveir litháískir menn og sóttu hana og fóru með hana í íbúð. Hún sagði að þeir hefðu verið á nýlegum silfurlituðum smábíl. Brotaþoli kvaðst hafa verið í íbúðinni í þrjá eða fjóra daga uns Tadas hafi komið og ekið henni á hótel. Hann hafi verið á sama bíl og hún hafi verið sótt á til Keflavíkur. Brotaþoli sagði að þrír til fjórir karlmenn hafi komið í íbúðina. Taldi hún að þeir hafi verið Litháar og einn Íslendingur. Hún kvaðst ekki þekkja þá með nafni en taldi að hún myndi þekkja þá á mynd. Einn mannanna hafi verið með gifs á öðrum framhandlegg en hún treysti sér ekki til þess að muna á hvorum handlegg það var. Spurð um hvaða samskipti hún hafi átt við þessa menn sagði hún að hún hafi ekki þurft að taka þátt í kynlífi eða vændi í sambandi við heimsókn þeirra. Hún sagði að sér hefði ekki verið hótað eða hún beitt nokkurri nauðung, hvorki líkamlegri né andlegri. Hún sagði að í fyrstu hafi allir verið í íbúðinni en síðan hafi Tadas og vinur hans komið þangað. Brotaþoli upplýsti að annar mannanna sem sótti hana til Keflavíkur hefði verið með gifs á annarri hendi. Hún var spurð um hvað rætt hafi verið um í bifreiðinni á leiðinni frá Keflavík. Hún sagði að þeir hafi bara spurt hana hvað hefði komið fyrir og hversu gömul hún væri og hvaðan úr Litháen hún væri. Brotaþoli var spurð um hvort hún kannaðist við ákærða Gediminas. Hún kvað svo ekki vera en þá var henni sagt að það væri sá sem væri með gifs á handleggnum. Hún sagði þá að það væri maðurinn sem hefði sótt hana til Keflavíkur og komið með henni í íbúðina. Hún hafi talað við hann í síma hér á Íslandi. Henni var þá tjáð að Gediminas héldi því fram að hann hefði verið í netsambandi við hana í Litháen og að hún væri kærasta hans. Hún sagði að það væri rangt, enda hafi hún ekki haft aðgang að tölvu þegar hún var í Litháen og því ekki getað verið í netsambandi við neinn. Brotaþola voru nú sýndar myndir af ákærðu. Eftir að hafa séð mynd af ákærða Darius sagði hún að hann væri annar þeirra manna er hafi sótt hana til Keflavíkur og farið með hana í íbúðina. Hann hafi ekið bílnum og með honum hafi verið maðurinn með gifsið sem hún kannaðist við á mynd þegar henni var sýnd mynd af Gediminas. Brotaþoli kannaðist einnig við mynd af Deividas og sagði að hann hefði komið í íbúðina. Þá kannaðist brotaþoli við mynd af ákærða Tadas. Brotaþoli sagði að einn litháískur maður hafi til viðbótar komið í íbúðina. Hann hafi verið ungur, líklegast um tvítugt. Þann 3. nóvember 2009 var tekin dómsskýrsla af brotaþola. Skýrði hún þar á sama veg frá og í síðustu skýrslustöku hjá lögreglu. Í skýrslu sinni fyrir dómi við aðalmeðferð málsins sagði brotaþoli m.a. að hún væri fædd og uppalin í Litháen. Hún hafi búið hjá foreldrum sínum og systur en ekki átt góða æsku vegna þess að faðir hennar hafi verið ofbeldishneigður. Hún skýrði á sama veg frá og fram hefur komið í skýrslum lögreglunnar um veru sína í íbúðinni við Ateitisgötu 16 í Panevezys og síðar í húsi úti í sveit. Þá skýrði hún einnig á sama veg frá kynnum sínum af Thomasi og fluginu til Íslands. Kvaðst hún hafa drukkið of mikið áfengi í flugvélinni og ekki muna eftir sér fyrr en hún vaknaði á spítala. Spurð um af hverju hún hafi yfirgefið íbúðina í Keflavík svaraði hún því til að hún hafi verið skilríkjalaus og með falsað vegabréf og því talið betri kost að hafa samband við landa sína. Hún sagði að fimm strákar hafi verið íbúðinni þegar hún kom þangað. Hún hafi einungis þekkt Tadas og Gediminas. Hún hafi verið spurð hvað hún vildi mikla peninga fyrir vinnu sína á Íslandi og tveir mannanna hafi „prófað“ hana. Annar þeirra hafi verið Tadas og hafi hún átt munnmök við þá þar sem hún hafi verið á blæðingum. Hún kvaðst hafa látið þetta yfir sig ganga þar sem hún hafi ekki átt neitt val. Hún kvaðst ekki hafa reynt að fara út úr íbúðinni þar sem að hún hafi verið hrædd og ekkert vitað hvert hún ætti að fara. Hún kvaðst á þessari stundu hafa gert sér grein fyrir að hún ætti að stunda vændi á Íslandi. Fyrir dómi voru brotaþola sýndar myndir af ákærðu og sagðist hún þekkja Darius á myndinni sem einn af þeim sem hafi verið í íbúðinni og jafnframt minnti hana að hann hafi verið ökumaður í ferðinni frá Keflavík. Hún kvaðst þekkja mynd af Deividas og hafi hann verið annar þeirra sem hafi „prófað“ hana. Hún þekkti mynd af Gediminas og sagði að hann hafi verið í bílnum þegar hún var sótt til Keflavíkur og hafi hann komið í íbúðina í upphafi en ekki síðar. Hún kvaðst þekkja mynd af Sarunas og sagði að hann hafi verið í íbúðinni í umrætt sinn. Hún þekkti mynd af Tadas og sagði að hann hafi „prófað“ hana og farið með hana á Hótel [...] og skilið hana þar eftir. Framburður ákærðu. Ákærði Gediminas Lisauskas. Ákærði Gediminas sagði í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu 13. október 2009 m.a. að hann hefði kynnst brotaþola á internetinu og hafi þau verið í sambandi þar í u.þ.b. tvo mánuði. Hún hafi viljað koma til Íslands í frí til að skoða landið og hafi hann ákveðið að bjóða henni í slíkt frí. Hann kvaðst því vera mjög hissa á handtöku sinni. Ákærði kveðst hafa unnið við byggingavinnu en misst vinnuna í byrjun kreppu og verið síðan á atvinnuleysisbótum. Brotaþoli hafi ætlað að dvelja hér þrjá til fjóra mánuði, fyrst og fremst í fríi en síðan hafi hann ætlað að athuga fyrir hana hvort hún gæti fengið vinnu. Mamma vinar hans vinni á [...] og hafi hún lofað að tala við fólk þar til að athuga með vinnu. Hann kvaðst hafa borgað flugmiðann fyrir brotaþola. Til hafi staðið að hún gisti hjá honum í nokkra daga en færi síðan á hótel. Hann kvaðst ekki hafa getað sótt hana út á flugvöll þar sem hann hafi handleggsbrotnað og verið á spítala þess vegna. Þess vegna hafi hann beðið vini sína um að sækja hana. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 15. október 2009 sagði ákærði m.a. að það hafi verið misskilningur í síðustu skýrslutöku að hann hafi sagt að hann væri búinn að tala við móður vinar síns til að útvega brotaþola vinnu. Hið rétta væri að hann hafi ætlað að gera það. Varðandi kaup á flugmiða fyrir brotaþola sagði ákærði Gediminas að hann hafi greitt fyrir farmiðann með peningum en hann hafi sent vin sinn á söluskrifstofuna til þess að kaupa miða þar sem hann talaði ekki ensku. Hann vildi ekki gefa upp nafn þessa vinar síns. Hann kvaðst ekki vita hvernig brotaþoli hafi ferðast frá heimabæ sínum til Varsjá eða hver hafi greitt fyrir þá ferð. Ákærði sagði að tölvu sinni hefði verið stolið nokkrum dögum áður en brotaþoli hefði komið til Íslands. Ekki vildi ákærði gefa upp notandanafn sitt í sambandi við tölvuna né lykilorð til að opna netið. Ákærði var spurður um hjá hvaða símfyrirtæki tengingin væri og svaraði hann því til að hann vildi ekki segja það. Hann spurði jafnframt lögreglu af hverju hann þyrfti að gefa það upp. Honum var svarað að það væri til þess að lögreglan gæti sannað sakleysi hans með því að sýna fram á að hann hafi verið í samskiptum við brotaþola. Þá sagði ákærði: „Þú þarft ekki að búa til neitt kjaftæði, þú veist að ég er saklaus og að treysta lögreglunni er það sama og að virða ekki sjálfan sig.“ Spurður hvort samskipti þeirra hafi verið á Facebook eða í tölvupósti svaraði hann því til að hann vildi ekki upplýsa það. Þá vildi hann ekki upplýsa um netfang brotaþola. Hann var þá spurður hvort hann gæti á einhvern hátt sýnt fram á að hann hafi verið í samskiptum við brotaþola meðan hún var úti í Litháen. Hann kvaðst ekki geta gert það. Spurður hvort að hann hafi fengið smáskilaboð frá brotaþola eftir að hún kom til Íslands svaraði hann því til að hann vissi það ekki þar sem hann væri nýbúinn að skipta um síma. Hann kvaðst hafa farið á spítalann þar sem brotaþoli dvaldi þegar hann var sjálfur laus af spítala vegna handleggsbrotsins. Darius og Sarunas hafi farið með honum. Ákærði Gediminas sagði að Darius væri kunningi sinn en þeir hafi unnið saman í eitt ár. Hann kvaðst lítið þekkja Sarunas. Aðeins hitt hann nokkrum sinnum. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 28. október 2009 var ákærði m.a. spurður nánar um hver hefði farið á söluskrifstofu Iceland Express og keypt farmiða fyrir brotaþola. Hann kvaðst neita að svara þeirri spurningu. Hann hafi beðið Darius um að fara út á flugvöll að sækja brotaþola. Hann hafi upplýst Darius um hvernig brotaþoli liti út en brotaþoli hafi sagt honum það þegar þau hafi spjallað saman rétt áður en hún kom til landsins. Ákærði kvaðst ekki vita hvaða ferðaskilríki brotaþoli hefði haft undir höndum. Ákærði var spurður hvort hann þekkti meðákærða Tadas. Hann kvað svo ekki vera. Spurður hvort hann hafi talað í síma við brotaþola eftir að hún kom til landsins kvaðst hann ekki muna til þess. Ákærði kvaðst hafa farið aðfaranótt þriðjudagsins 13. október til Keflavíkur og sótt brotaþola. Með í för hafi verið Darius og Sarunas. Hann var spurður á hvaða bíl þeir hefðu verið en hann neitaði að svara því. Hann kvað þá hafa verið á tveimur bílum en neitaði að svara því á hvorum bílnum hann hafi verið. Hann og Darius hafi verið í öðrum bílnum en Sarunas í hinum. Brotaþoli hafi hitt einhvern Íslending sem hafi verið með henni þegar þeir komu og sóttu hana. Þegar hún hafi komið upp í bílinn til þeirra hafi hún verið mjög taugaóstyrk og sagt þeim að hún hafi verið á spítala og hjá lögreglu. Hún hefði sagt að það hefði liðið yfir sig í flugvélinni og þess vegna hafi hún farið á spítala. Hún hafi beðið ákærða um að keyra sig á hótel en ákærði kvaðst neita að tjá sig um hvaða hótel það væri. Hann var spurður hve lengi hún hafi dvalið á þessu hóteli en hann kvaðst ekki vita það. Hann var spurður hver hafi átt samskipti við brotaþola eftir að hún hafi verið komin á hótelið. Hann kvaðst ekki vita það. Hann var spurður hver hafi innritað hana á hótelið og sagði hann að hún hafi gert það sjálf. Hann var spurður um hvernig hann vissi það en þá sagðist hann neita að svara þeirri spurningu. Hann neitaði ennfremur að svara spurningu um hver hafi borgað hótelið. Hann kvaðst hafa skilið hana eftir á hótelinu og ekki hitt hana síðan. Ákærði var spurður um hvort Deividas hefði verið með þeim þessa nótt en hann neitaði að svara þeirri spurningu. Við skýrslutöku hjá lögreglu 3. nóvember 2009 var ákærða kynnt að brotaþoli hafi verið hneppt í mansal og gengið kaupum og sölu í Litháen og neydd til að stunda vændi. Hann kvaðst ekkert vita um það. Þá var honum kynnt að brotaþoli neitaði því að hafa verið í netsambandi við ákærða áður en hún kom til landsins. Hann svaraði því til að hann vissi ekkert um hennar líf áður en hún kom til landsins. Ákærði neitaði að svara spurningunni um hvort hann hefði verið í sambandi við einhvern í Litháen skömmu fyrir komu brotaþola til landsins. Honum var þá greint frá því að rannsókn málsins gæfi til kynna að hann hefði verið í símasambandi við mann að nafni Thomas, sem búi í Panevezys í Litháen, skömmu fyrir komu brotaþola til Íslands. Hann kvaðst ekki þekkja neinn Thomas í Litháen í tengslum við þetta mál. Þann 9. nóvember 2009 var tekin dómskýrsla af ákærða Gediminas. Hann sagði m.a. að hann þekkti Darius vel þar sem þeir hefðu unnið saman í u.þ.b. eitt ár. Hann þekkti Sarunas og Tadas minna, aðallega í gegnum Darius. Sama væri að segja um Deividas. Hann kvaðst hafa verið í sambandi við brotaþola í gegnum samskiptasíðuna One. Það hafi staðið yfir í tvo til þrjá mánuði og brotaþoli hafi lýst áhuga sínum á að koma til Íslands sem ferðamaður. Hann hafi líka ætlað að reyna að útvega henni vinnu. Hann var spurður hvort hann hefði haft símanúmer brotaþola áður en hún kom til landsins. Hann kvaðst hafa haft það og verið með símanúmer skráð á blað. Ákærða var þá kynnt að það væri ætlun lögreglu að hann hafi ekki verið í neinum tengslum við brotaþola áður en hún kom til landsins og að lögreglan hafi jafnframt upplýsingar um að brotaþoli hafi ekki verið í neinum samskiptum við hann. Hann kvaðst ekki vilja tala um brotaþola. Ákærði kvaðst hafa séð mynd af brotaþola er þau hafi haft samskipti á netinu með vefmyndavél. Tölvu hans hafi hins vegar verið stolið viku áður en brotaþoli kom til landsins. Ákærði kvaðst hafa fengið samlanda sinn, sem hann vildi ekki upplýsa frekar um, til að fara og kaupa flugmiða fyrir brotaþola sem hafi kostað 60.000 krónur. Ákærði kvaðst hafa farið til Keflavíkur að sækja brotaþola með Darius sem hafi verið á sínum bíl sem sé hvítur Audi. Sarunas hafi verið á sínum bíl sem sé af tegundinni Golf. Sarunas hafi bara slegist í för með þeim. Hann hafi verið einhvers staðar annars staðar og ákveðið að koma með. Ákærði kvaðst ekki vita hvort Tadas hefði verið með Sarunas í bílnum. Hann hafi ekki fylgst með því sérstaklega. Ákærða var þá kynnt að lögreglan hefði upplýsingar um að brotaþoli hafi farið inn í lítinn gráan bíl af tegundinni Toyota Yaris. Ákærði kvaðst ekkert vita um það. Ákærða var þá kynnt að lögreglan teldi að það hafi verið Tadas sem hafi komið á gráum Toyota Yaris til að sækja stúlkuna. Ákærði kvaðst ekkert vita um það. Ákærði kvað þá hafa farið með brotaþola á hótel í Reykjavík. Hann vildi ekki svara spurningu um hvaða hótel það væri eða hver hafi pantað hótelherbergið. Ákærða var nú kynnt að það væri upplýst í málinu að brotaþoli hafi farið í íbúð að [...] í Hafnarfirði. Ákærði kvaðst ekkert vita um það. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði á sama veg frá. Hann kvaðst hafa verið í samskiptum við brotaþola í tvo til þrjá mánuði á vefsíðunni One sem væri sambærileg síða og Facebook. Hann kvaðst ekki hafa verið í sambandi við neinn í Litháen vegna komu brotaþola fyrir utan það að vinur hennar hafi hringt í hann og sagt honum að brotaþoli væri að koma til landsins. Hann hafi aldrei heyrt í þessum manni áður. Hann kvaðst hafa fengið lánaðan síma hjá Deividas þetta kvöld vegna þess að hann hafi ekki átt innistæðu í sínum síma. Þess vegna hafi sími Deividas verið í samskiptum við Thomas í Litháen. Hann kvaðst sjálfur ekki hafa farið út á flugvöll til þess að sækja brotaþola þar sem hann hafi verið á spítala vegna handleggsbrots. Hann hafi verið búinn að sjá mynd af henni í tölvunni þar sem hún hafi verið með dökkt stutt hár. Hann kvaðst ekki vita af hverju hún hafi komið undir fölsku nafni og búið hafi verið að breyta útliti hennar. Hann kvaðst hafa beðið Darius um að sækja hana út á flugvöll og hafi hann farið þangað ásamt Sarunas. Brotaþoli hafi hringt í hann frá Mánagötu í Keflavík og beðið hann um að koma og sækja sig. Hann kvaðst hafa hringt í Darius sem hafi komið á sínum bíl en Sarunas hafi einnig komið með og hafi hann verið á bifreið af gerðinni Golf. Brotaþoli hafi komið upp í bílinn til hans og Dariusar og hafi þeir farið með hana á hótel í miðbæ Reykjavíkur. Hann kannaðist ekki við að hafa farið með hana í [...] í Hafnarfirði. Brotaþoli hafi komið til Íslands til að skoða landið en einnig hafi ákærði ætlað að útvega henni vinnu. Vinkona hans J hafi ætlað að hjálpa honum með það. Ákærði sagði að svo gæti verið að Sarunas hafi verið í Keflavík aðfaranótt 13. október en þeir hafi misst hvor af öðrum. Ákærða var kynnt að samkvæmt gögnum málsins hafi hann hringt úr sínum síma þetta kvöld og því stæðist ekki frásögn hans um að hann hafi verið innistæðulaus. Ákærði svaraði því til að hann hafi átt svo litla innistæðu eftir og þess vegna hafi hann notað síma Deividas. Ákærði Deividas Sarapinas. Ákærði Deividas skýrði svo frá í fyrstu skýrslu sinni hjá lögreglu þann 18. október 2009 að hann hafi verið að vinna við flísalagningar síðustu tvær til þrjár vikur en áður hafi hann unnið svart á ýmsum stöðum. Hann kvaðst búa hjá kærustu sinni, K, í Kópavogi en dótið hans væri hjá kunningja hans að [...] Kópavogi. Þar búi hann ásamt meðákærða Gediminas og bróður hans. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð brotaþola. Hann var þá spurður um hvernig stæði á því að hringt hefði verið úr hans síma í símanúmer brotaþola. Hann kvaðst ekki hafa hringt sjálfur og viti ekki hver hafi hringt. Líklegast væri að hann hafi lánað Gediminas símann sinn. Gediminas hafi ekki átt inneign og þess vegna hafi hann lánað honum símann sinn. Ákærði kannaðist við hafa farið með Darius og Sarunas út á Keflavíkurflugvöll til að sækja brotaþola. Hann kvað það hafa verið tilviljun eina að hann slóst í för með þeim. Hann hafi verið búinn að rífast við kærustu sína fyrr um kvöldið og þá hafi Darius komið til hans og boðið honum í bíltúr til Keflavíkur. Meira hafi hann ekki vitað um málið. Síðar hafi honum verið sagt að stúlkan væri vinkona Gediminas en Gediminas hafi ekki getað sótt hana þar sem hann hafi verið í aðgerð á spítala. Hann sagði að Gediminas hafi sagt sér að hann hefði kynnst brotaþola á netinu og hún hafi ætlað að koma í heimsókn til hans. Ákærði kvaðst hafa farið með Sarunas og Darius á lögreglustöðina í Keflavík til að spyrjast fyrir um brotaþola. Hann kvaðst þó hafa beðið í bílnum á meðan hinir hafi farið inn á lögreglustöðina. Hann kvaðst ekki hafa farið á lögreglustöðina í Reykjavík daginn eftir. Ákærði Deividas kvaðst þekkja ákærða X þar sem hann hafi unnið hjá honum. Engin samskipti séu milli þeirra fyrir utan vinnu. Hann kvaðst ekki vita hvort ákærði X hafi hjálpað til við að leita að brotaþola. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 28. október 2009 var ákærði Deividas m.a. spurður að því hvort hann hefði farið til Keflavíkur 12. október sl. og kvað hann svo ekki vera. Honum var þá sagt að samkvæmt gögnum málsins hafi sími hans verið staðsettur í Reykjanesbæ þennan dag og hann beðinn útskýringar á því. Hann sagði að það gæti ekki verið rétt. Í yfirheyrslum 4. nóvember 2009 var ákærði m.a. spurður um fjölda símtala við ákærða X á tímabilinu 6. október til 17. október. Hann svaraði því til að hann hafi aðallega hringt í ákærða X til að fá lánaða peninga hjá honum. Þá var hann jafnframt spurður um tíu símtöl frá 10. október til 13. október 2009 en hann kvaðst ekki muna neitt eftir þeim og ef til vill hafi hann lánað símann sinn. Ákærða var kynnt að rannsóknargögn sýndu að tvö símanúmer í Litháen hafi verið í samskiptum við brotaþola og jafnframt hann og Gediminas. Ákærði svaraði því til að líklegt væri að hann hafi lánað síma sinn í umrætt sinn. Spurður um af hverju Thomas í Litháen hafi gefið brotaþola upp símanúmer hans svaraði hann því til að hann vissi ekki hvernig á því stæði. Ákærði var spurður hvenær hann hafi lánað Gediminas farsíma sinn mánudagskvöldið 12. október. Hann kvaðst halda að það hafi verið um kl. 21:00 um kvöldið. Þetta kvöld kvaðst hann hafa verið að rífast við kærustuna sína en um kl. 19:00 hafi þau farið hvort til síns heima. Gediminas búi með honum að [...] og hafi hann lánað honum símann sinn. Ákærði kvaðst síðan hafa farið heim til kærustu sinnar og verið heima hjá henni það sem eftir lifði kvölds og mánudagsnóttina. Gediminas hafi þá verið með símann. Ákærða var nú kynnt að þessi framburður hans stangaðist á við framburð K, kærustu hans. Hún hafi sagt að þau hefðu rifist um kvöldmatarleytið en síðast sæst aftur og farið akandi í bæinn en komið að [...] um kl. 23:00. Þá hafi hún farið heim til sín. Milli kl. 23:30 og 00:00 hafi hún hringt í ákærða sem hafi sagt henni að hann væri heima hjá Darius og þar væru einnig Tadas og Sarunas. Ákærði Deividas kvaðst ekki muna þetta frekar. Þann 10. nóvember 2009 var tekin dómskýrsla af ákærða. Hann skýrði á sama veg frá og áður og einnig í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins. Hann neitaði ásökunum brotaþola um að hann hafi neytt hana til að hafa munmök við sig í íbúðinni að [...]. Ákærði Tadas Jasnauskas. Fyrsta lögregluskýrsla var tekin af ákærða Tadas 18. október 2009. Honum voru þá kynntar upplýsingar lögreglu um að talið væri að hann hafi komið með brotaþola á Hótel [...] 15. október 2009 og pantað fyrir hana herbergi. Hann neitaði að svara spurningum lögreglu í þessari yfirheyrslu. Í yfirheyrslu hjá lögreglu 27. október 2009 var ákærði áfram spurður um veru sína á Hóteli [...] 15. október. Hann neitaði að svara spurningum lögreglu. Þá var honum sýnd ljósmynd úr eftirlitsmyndavél á hótelinu og spurt hvort það væri hann sem væri á myndinni. Hann kvað svo vera. Þá var hann spurður hvaða kvenmaður það væri sem stæði við hliðina á honum. Hann kvaðst ekki þekkja hana og ekki muna hvort hann hefði séð hana áður. Þessi kona hafi ekki verið með honum. Ákærði kvaðst ekki þekkja meðákærðu X, Sarunas, Gediminas og Darius. Hann kvaðst þó þekkja Deividas lítillega. Hann var þá spurður um framburð X um að Tadas hafi starfað hjá fyrirtæki í eigu X sl. sumar. Ákærði neitaði því. Ákærða var nú kynnt að samkvæmt gögnum málsins hafi Deividas verið í miklu símsambandi við hann aðfaranótt 13. október sl. þegar brotaþoli var sótt til Keflavíkur. Ákærði kvaðst ekki hafa skýringu á þessu. Í skýrslutöku hjá lögreglu 3. nóvember 2009 neitaði ákærði Tadas að svara öllum spurningum lögreglunnar. Í skýrslu sinni fyrir dómi 10. nóvember 2009 sagði ákærði m.a. að hann þekkti ekki ákærða X. Hann kvaðst hins vegar þekkja Deividas og kannast við Darius þar sem þeir hafi hist nokkrum sinnum í líkamsrækt. Hann kvaðst ekki þekkja ákærða Sarunas og kannaðist ekki við frásögn Sarunas um að þeir væru vinir. Hann kvaðst ekki geta útskýrt hvers vegna sími hans hafi verið í samskiptum við Deividas, Sarunas, Darius og X skömmu fyrir handtöku hans. Honum var sýnd mynd af ákærða Gediminas en hann kvaðst ekki þekkja hann. Varðandi veru sína á Hótel [...] 15. október 2009 kvaðst ákærði hafa komið á hótelið til að spyrja hvað gisting kostaði. Hann hafi verið að velta fyrir sér að gista á hótelinu þar sem hann og mamma hans hefðu verið að rífast. Við aðalmeðferð skýrði ákærði svo frá að hann þekkti ekki Gediminas og hafi ekki komið að því að flytja brotaþola frá Keflavík í Hafnarfjörð á sínum tíma. Hann sagðist hafa afnot af bifreið móður sinnar sem væri af gerðinni Toyota Yaris, bleik að lit. Það væri rangt sem brotaþoli segði að hann hafi verið í íbúðinni í Hafnarfirði. Þá sé það einnig uppspuni hjá henni að hann hafi átt mök við hana þar. Ákærði neitaði því að hafa farið með brotaþola á Hótel [...]. Þegar honum var sýnd mynd sem tekin var í eftirlitsmyndavél á hótelinu sagði hann að þetta hljóti að vera einhver sem væri líkur honum. Hann kvaðst ekki þekkja stúlkuna á myndinni. Ákærði Darius Thomasevskis. Lögregluskýrsla var tekin af ákærða Darius 13. október 2009. Hann sagði að vinur hans Gediminas hefði beðið hann um að fara út á Keflavíkurflugvöll og sækja stúlku sem væri að koma frá Litháen. Gediminas hafi ekki komist sjálfur þar sem hann hafi verið í aðgerð á spítala. Hann sagði að Gediminas hafi ekki útskýrt þetta frekar fyrir honum en beðið hann um að sækja stúlkuna og koma með hana á spítalann. Þeim hafi skilist að eitthvað hefði komið fyrir brotaþola í flugvélinni og því hafi þeir spurst fyrir um það. Síðar hafi þeir fengið ákærða X til að grennslast fyrir um hjá lögreglu hvað hefði komið fyrir brotaþola. Þeir hafi ekkert vitað og enginn viljað tala við þá. Lögregluskýrsla var tekin aftur af ákærða Darius 15. október 2009. Hann kvaðst ekki vilja breyta fyrri framburði sínum. Hann hafi sagt allt sem hann viti um málið. Hann sagði Sarunas hafa farið með sér út á flugvöll en aðrir hefðu ekki verið með í för. Síðan hafi þeir farið til lögreglunnar í Keflavík sem hafi sagt þeim að brotaþoli væri nú á spítala í Reykjavík. Hann hafi einnig farið með Sarunas á slysavarðstofu til að athuga með brotaþola. Daginn eftir hafi þeir einnig farið á lögreglustöðina við Hverfisgötu í Reykjavík og spurst fyrir um hana. Þeir hafi gefið upp nafn og kennitölur en ekki fengið nein svör. Gediminas hafi einnig verið með þeim. Ákærði sagði að hann hefði unnið eitthvað hjá ákærða X og beðið hann um að aðstoða sig við að spyrjast fyrir um brotaþola. Á þessum tíma hafi þeir verið að hjálpa ákærða X að mála hús. Í skýrslutöku 28. október 2009 sagði ákærði m.a. að hann hefði ekki sótt brotaþola í íbúðina í Keflavík og kveðst ekki vita hverjir hefðu gert það. Í yfirheyrslu 3. nóvember 2009 var ákærði m.a. spurður um fjölda símanúmera sem hann hafði móttekið og hringt í en hann kvaðst ekki kannast við þessi símanúmer. Þá neitaði hann að hafa keypt flugmiða fyrir brotaþola til Íslands hjá Iceland Express. Þá sagði hann að Deividas hefði einnig verið með honum og Sarunas er þeir fóru á Keflavíkurflugvöll til að ná í brotaþola. Ákærða Darius var kynntur framburður Gediminas um að Darius hafi verið með Gediminas er þeir sóttu brotaþola í íbúð í Keflavík. Ákærði sagði að það væri rangt. Hann hafi ekki verið með í för. Þá var hann spurður um í hvern hann hefði verið að hringja í Litháen þegar brotaþoli hafi ekki skilað sér úr flugvélinni. Ákærði kvaðst ekki muna það. Þann 10. nóvember 2009 var tekin dómskýrsla af ákærða Darius. Hann var spurður um hvort hann þekkti Getis Masialis, sem hann kvaðst þekkja. Hann var spurður um af hverju hann hafi lagt 398,32 evrur inn á reikning hans 8. maí 2009. Ákærði sagði að hann hafi fengið lán hjá Getis fyrir u.þ.b. ári í Litháen og hafi hann verið að greiða skuldina. Hann kvaðst hafa verið í fríi í Litháen fyrir ári og þá hitt Getis. Honum var þá kynnt að samkvæmt gögnum málsins væri Getis einn af þeim sem væru grunaðir um að hafa hneppt brotaþola í ánauð í Litháen. Ákærði sagði þá að þetta væri í fyrsta skipti sem hann heyrði slíkt um Getis og hann tryði því ekki. Í dómskýrslu sinni við aðalmeðferð skýrði ákærði Darius á sama veg frá og áður. Ákærði Sarunas Urniezius. Ákærði Sarunas skýrði svo frá í skýrslu sinni hjá lögreglu 13. október 2009 að vinur hans Gediminas hefði beðið hann um að sækja stúlku út á Keflavíkurflugvöll þar sem Gediminas hafi verið á spítala. Spurður hvort að hann hafi verið einn í ferðinni til Keflavíkur kvaðst hann ekki vilja svara þeirri spurningu. Gediminas hafi sagt honum að hann hafi verið í sambandi við þessa stúlku á netinu. Hún hafi ætlað að koma í frí til að kynnast Gediminas betur og sjá hvernig sambandið þróaðist. Um tengsl sín við meðákærða X kvaðst Sarunas ekki vilja svara þeirri spurningu. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 27. október 2009 sagði Sarunas m.a. að hann vildi ekki svara spurningum um hverjir hefðu farið með honum út á Keflavíkurflugvöll í umrætt sinn. Hann staðfesti þó að Darius hefði verið með honum og hafi þeir verið á bíl Dariusar. Þeir hafi beðið eftir að brotaþoli kæmi úr komusal en þegar það hafi ekki gerst hafi þeir farið að spyrja starfsfólk um hana. Þeir hafi fengið þær upplýsingar að hún hafi farið á spítala og þeim sagt að fara til lögreglunnar í Keflavík og spyrjast fyrir um málið. Þeir hafi gert það, gefið upp nafn sitt og kennitölu en ekki fengið neinar frekari upplýsingar. Daginn eftir hafi þeir farið að sækja Gediminas á spítala og í leiðinni spurt um stúlkuna. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 3. nóvember 2009 sagði Sarunas m.a. að hann hefði farið út á Keflavíkurflugvöll 10. október 2009 til að sækja brotaþola en neitaði því að hafa verið með í för er brotaþoli var sótt til Keflavíkur aðfaranótt 13. október. Hann kvaðst þetta kvöld hafa verið að aka um höfuðborgarsvæðið með Darius en hann hafi ekki farið út fyrir höfuðborgarsvæðið. Þeir hafi verið á svartri bifreið af tegundinni Golf. Meðákærði X hafi átt bílinn en ákærði hafi ætlað að kaupa hann af honum á 400.000 krónur en ekki hafi verið búið að ákveða greiðslufyrirkomulag. Ákærða var þá kynnt að samkvæmt framburði Gediminas hafi ákærði verið í Keflavík umrætt kvöld. Sarunas sagði að það væri ekki rétt. Ákærða var þá kynnt að það væri ætlun lögreglu að hann hafi verið í Keflavík umrætt kvöld. Ákærði sagðist þá ekki muna þetta nákvæmlega þar sem hann hafi reykt kannabisefni þetta kvöld og það hafi áhrif á minnið. Hann kvaðst aðeins muna að hafa verið á rúntinum en hann muni ekki meir. Í skýrslu sinni fyrir dómi þann 9. nóvember 2009 sagði ákærði m.a. að hann hefði farið út á flugvöll í umrætt sinn ásamt Darius á bifreið Dariusar. Þeir hafi beðið eftir brotaþola en síðan fengið þær upplýsingar að hún hafi farið á spítala og best væri að fara á lögreglustöðina í Keflavík til að fá frekari upplýsingar. Þeir hafi gert það og síðan í framhaldi á spítalann án þess að hitta brotaþola. Daginn eftir hafi hann og Darius farið að sækja Gediminas á spítalann sem hafi beðið þá um að koma með sér á lögreglustöðina til að spyrjast fyrir um brotaþola. Gediminas tali enga ensku og þess vegna hafi hann beðið þá um að koma með sér. Þeir hafi beðið um fjórar klukkustundir á lögreglustöðinni án þess að fá nokkrar upplýsingar og því dottið í hug að fá X til þess að tala við lögregluna. Töldu þeir líklegt að lögreglan vildi ekki veita þeim frekari upplýsingar þar sem þeir væru útlendingar. Þeir hafi hins vegar ekki fengið neinar frekari upplýsingar og yfirgefið lögreglustöðina og farið hver til síns heima. Þeir hafi hitt X aftur næsta dag sem hafi hringt í lögregluna fyrir þá og reynt að afla upplýsinga. Kvöldið 12. október kveðst ákærði hafa verið á rúntinum með Darius en mundi ekki hvort hann hefði farið til Keflavíkur það kvöld þar sem hann hafi neytt kannabisefna. Við aðalmeðferð skýrði ákærði á sama veg frá og áður fyrir dómi. Gediminas hafi beðið hann um að fara út á flugvöll og hann hafi gert það ásamt Darius og Deividas. Þeir hafi farið á bifreið Dariusar. Þeir hafi síðan farið á lögreglustöðina og spurst fyrir um brotaþola og verið sagt að hún væri á spítala. Daginn eftir hafi þeir farið á lögreglustöðina í þeim tilgangi að fá upplýsingar um brotaþola. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með í Keflavíkurförinni 13. október 2009. Hann kvaðst ekki muna hvað hann gerði þessa nótt. Hafi hann verið að reykja maríhúana og muni því lítið eftir kvöldinu. Hann kvaðst hafa átt bifreið af gerðinni Golf en mundi ekki hvort hann hefði lánað einhverjum bílinn þessa nótt. Ákærði neitaði því að hafa komið í íbúðina [...] í Hafnarfirði. Ákærði X. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 13. október 2009 kvað ákærði X vera kunningsskap milli sín og Dariusar. Darius hefði unnið hjá honum sl. sumar. Hann kvaðst hins vegar ekki þekkja Gediminas eða Sarunas. Hann hafi verið beðinn um að hringja á lögreglustöðina og grennslast fyrir um vinkonu þeirra sem væri komin til landsins. Tekin var skýrsla af ákærða X 20. október, 23. október og 3. nóvember 2009. Hann svaraði á sama hátt og áður varðandi þátt sinn í málinu. Meðákærðu hafi beðið hann um að hringja í lögregluna og grennslast fyrir um brotaþola þar sem þeir hafi ekki fengið neinar upplýsingar um hana og töldu að meiri árangur fengist ef Íslendingur talaði við lögregluna. Þetta hafi verið eina aðkoma hans að málinu. Í málinu liggur fyrir upplýsingaskýrsla Guðmundar Baldurssonar lögreglufulltrúa þar sem segir m.a. að þann 5. nóvember 2009 hafi hann hitt gæsluvarðhaldsfangann X í Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg 9 í Reykjavík. Með honum hafi verið lögreglumaðurinn Vignir Elíasson og hafi tilefni verið að til stóð að X fengi að hitta eiginkonu sína. Að loknu samtali við eiginkonu sína hafi X óskað eftir því við Guðmund að þeir töluðu saman. Hafi X lýst sig reiðubúinn til að tjá sig um rannsóknina án viðveru lögmanns. Í upplýsingaskýrslunni segir að Guðmundur hafi spurt hann hvort hann gæti upplýst frekar um dvalarstað stúlkunnar frá Litháen. Þá hafi X verið reiðubúinn til að vísa lögreglunni á þann stað þar sem stúlkan hafi dvalið í íbúð í Hafnarfirði. Farin hafi verið ökuferð til Hafnarfjarðar og ákærði vísað á íbúð að [...], [...]. X hafi jafnframt upplýst að eigandi íbúðarinnar væri L, viðskiptafélagi hans, sem nú væri búsettur í [...]. Ákærði hafi sagt þeim að hann hefði verið með lykla að íbúðinni og jafnframt geymt bifreið fyrir L. Þá segir í upplýsingaskýrslu Guðmundar að X hafi sagt að hann hafi leyft Litháunum að fara með stúlkuna í íbúð L en þegar hann hafi séð mynd af stúlkunni í blöðunum og að hún væri eftirlýst hafi hann sagt Litháunum að þeir yrðu að fara með hana eitthvað annað. Hann hafi hins vegar aldrei hitt stúlkuna. Þá liggur jafnframt fyrir í málinu önnur upplýsingaskýrsla frá Guðmundi Baldurssyni lögreglufulltrúa, dagsett sama dag. Sú skýrsla fjallar um íbúð að [...] í Reykjavík sem ákærði X hafði á leigu. Dómskýrsla var tekin af ákærða X 9. nóvember 2009. Hann kvað alla meðákærðu hafa unnið eitthvað hjá sér fyrir utan ákærða Gediminas sem hann þekkti alls ekki neitt. M á [...] hafi beðið hann að taka þá í vinnu. Þeir hafi unnið hjá honum mjög slitrótt, sumir aðeins nokkra daga í senn og Darius hafi unnið minnst hjá honum, aðeins í nokkra daga í heild. Hann kvaðst ekki mikið umgangast þá fyrir utan vinnu. Þó hringdu þeir oft í hann, enda væru þeir oft blankir og hann væri stundum að lána þeim pening. Ákærði kvaðst hafa hringt í lögregluna fyrir meðákærðu til að spyrjast fyrir um stúlkuna. Þeir hafi sagt honum að þetta væri vinkona þeirra sem væri að koma til landsins. Hann hafi gefið lögreglu upp nafn sitt og kennitölu. Ákærði var spurður um íbúðina að [...] í Hafnarfirði. Hann kvaðst hafa sýnt lögreglumanni þessa íbúð sem viðskiptafélagi hans, L, ætti. L hafi verið staddur erlendis en Litháarnir hafi séð um að keyra L á Keflavíkurflugvöll og tekið síðan bílinn hans til baka og farið með hann í [...] í Kópavogi. Lyklar að íbúðinni hafi verið í þessum bíl og hann hafi frétt það að þeir hafi farið með brotaþola í íbúðina. Meðákærðu hafi sagt honum að stúlkan væri í íbúðinni og þegar hann hafi séð þetta allt í sjónvarpinu hafi hann talað við Deividas og sagt honum að þetta gengi ekki og hann yrði að koma stúlkunni út. Við aðalmeðferð málsins sagði ákærði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi ekkert vitað um brotaþola fyrr en meðákærðu hafi haft samband við hann og sagst vera í vandræðum þar sem þeir fengju engar upplýsingar hjá lögreglu um brotaþola. Hann hafi af þessu tilefni í fyrsta skipti hitt ákærða Gediminas. Meðákærðu hafi sagt við hann að þeir væru að sækja vinkonu sína. Þeir hafi beðið hann um að hringja í lögregluna og hafi hann gert það og gefið upp fullt nafn og kennitölu. Síðar hafi honum skilist að stúlkan væri vinkona Gediminas. Síðan hafi hann séð fréttir í sjónvarpi og spurt meðákærðu hvað væri eiginlega í gangi. Þá hafi þeir sagt honum að hún væri í íbúðinni hans L. Hann kvaðst þá hafa sagt þeim að fara með stúlkuna til lögreglu. Spurður um af hverju hann hafi ekki sagt lögreglu strax frá íverustað stúlkunnar svaraði hann því til að hann hafi ekki treyst neinum á þessum tíma og andlegt ástand sitt hafi verið mjög slæmt. Ákærði sagði að upplýsingaskýrsla Guðmundar Bjarnasonar lögreglufulltrúa væri byggð á misskilningi. Hann væri að rugla saman íbúðinni á [...] í Reykjavík og íbúðinni að [...], Hafnarfirði. Ákærði kvaðst aldrei hafa verið með lykla að þeirri síðarnefndu. Framburður vitna. N starfar í móttöku á Hótel [...]. Fyrir dómi var honum sýnd mynd úr eftirlitsmyndavél hótelsins og kannaðist hann við sjálfan sig á myndinni og sagði að þau sem stæðu fyrir framan afgreiðsluborðið væru það fólk sem lögreglan hefði komið að spyrjast fyrir um á sínum tíma. Fyrir liggur upplýsingaskýrsla lögreglu þar sem fram kemur að lögreglumaður hafi farið ásamt túlki á veitingastaðinn [...], [...], Reykjavík, til að ræða við J þar sem hún starfar. Hún var spurð hvort ákærði Gediminas hefði komið að máli við hana og óskað eftir aðstoð hennar við að útvega stúlku frá Litháen vinnu. Hún sagði það ekki rétt og þetta væri í fyrsta skipti sem hún heyrði það. Fyrir dómi sagði J aftur á móti í fyrstu að hún myndi þetta ekki nákvæmlega en vel gæti verið að Gediminas hafi spurt hana um vinnu. Síðar í yfirheyrslunni sagði hún að Gediminas hafi spurt hana um vinnu fyrir stúlku frá Litháen. Thomas Puskorius lögreglumaður í Vilnius í Litháen sagði m.a. í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði unnið 18 ár hjá lögreglunni og frá 2006 verið rannsóknarlögreglumaður í afbrotadeild sem fengist m.a. við mansalsmál. Hann skýrði svo frá að lögreglunni hefði borist nafnlaus ábending um að stúlku væri haldið nauðugri í íbúð við Ateitisgötu 16 í Panevezys og seld til vændis. Hann kvaðst hafa hafið rannsókn málsins en þá hafi stúlkan ekki verið lengur í íbúðinni. Rannsóknin hafi leitt til þess að staðfest hafi verið að brotaþoli væri stúlkan sem hefði verið í haldi í íbúðinni. Þegar það var ljóst hafi hann farið heim til stúlkunnar og hitt fyrir systur hennar, F, sem hafi sagt honum að brotaþoli væri farin að heiman og byggi í öðrum bæ. Hann hafi beðið viðkomandi lögregluyfirvöld að spyrjast fyrir um hana en engar frekari upplýsingar fengið. Hann staðfesti að hann hafi verið viðstaddur þegar lögregluskýrsla var tekin af F. Arnar Hauksson læknir staðfesti greinargerð sína sem lögð hefur verið fram í málinu. Hann kvaðst hafa skoðað brotaþola og hafi hún borið ytri einkenni kynsjúkdóma með kynsjúkdómavörtur við endaþarm og kynfæri. Við skoðun hafi hún verið lokuð, setið hnípin og verið hrædd. Andri Jón Heide læknir staðfesti einnig vottorð sitt. Hann kvað lögregluna á Suðurnesjum hafa beðið sig um að líta til brotaþola og aðstoða hana. Brotaþoli hafi borið einkenni áfallaröskunar. Hún hafi verið kvíðin, sofið illa, verið með sjálfsásakanir, fengið svitaköst og upplifað fortíðina í draumi og hugsun. Í símaskýrslu fyrir dómi sagði G að hann hafi leigt út íbúð foreldra sinna við Ateitisgötu 16 í Panevezys í Litháen. Sjálfur hafi hann verið að vinna annars staðar og komið einu sinni í viku í íbúðina. Maður að nafni P hafi leigt eitt herbergi í íbúðinni og beðið hann um að leyfa brotaþola að gista þar. Hann hafi samþykkt það en einn af nágrönnum hans hafi sagt honum að þegar hann væri ekki í íbúðinni kæmu alls konar menn í heimsókn þangað. Hjá honum hafi vaknað grunur um að brotaþoli væri notuð í vændi. Hann hafi viljað að brotaþoli færi úr íbúðinni en þá hafi honum verið sagt að skipta sér ekki af þessu, þetta væri ekki hans mál. Hann hafi lagt til við brotaþola að hún reyndi að flýja en hún hafi sagt að það vildi hún ekki því þá yrði honum gert mein. Lögreglumaðurinn Darius Zilys tók lögregluskýrslu af G. Darius gaf símaskýrslu fyrir dómi og staðfesti að hann hefði yfirheyrt vitnið G 12. nóvember 2009. Darius var jafnframt viðstaddur á lögreglustöðinni í Panevezys þegar símaskýrslan var tekin af G. E kvaðst hafa verið að koma heim til sín kl. 00.33 þann 13. október. Hann hafi lagt bifreið sinni við heimili sitt við [...] í Keflavík og þegar hann hafi verið búinn að opna hurðina hafi stúlka komið inn í ganginn til hans og reynt að segja eitthvað á ensku en síðan rétt honum síma. Í símanum hafi verið karlmaður sem hafi talað ensku með austur-evrópskum hreim. Maðurinn hafi spurt hvar stúlkan væri og kvaðst E hafa leiðbeint honum með það. Hann hafi boðið stúlkunni inn til sín og leyft henni að bíða uns hún var sótt. Um það bil 40 mínútum síðar hafi verið hringt í stúlkuna og sagt að grár Toyota Yaris biði fyrir utan verslunina [...]. E kvaðst hafa fylgt stúlkunni hálfa leið að bílnum og kvatt hana þar. Hann kvaðst hafa gefið sig fram við lögreglu þar sem hann hafi þekkt stúlkuna aftur þegar auglýst var eftir henni í fjölmiðlum. R var yfirflugfreyja í umræddri flugferð frá Varsjá til Keflavíkur. Hún sagði að allt hafi verið með felldu í upphafi ferðar uns u.þ.b. klukkutími hafi verið til lendingar. Þá hafi brotaþoli farið að láta ófriðlega. Reynt hafi verið að róa hana en það ekki tekist. Hún hafi stappað niður fótum, lamið innréttingar í flugvélinni og orðið tryllt. Hún hafi verið með peningabúnt á sér og sýnt af sér háttalag eins og hún væri að selja blíðu sína með því að stinga peningunum milli brjósta sér. Þess á milli hafi hún brotnað niður og grátið. R sagðist ekki hafa fundið vínlykt af brotaþola. Tekin var símaskýrsla fyrir dómi af S en hún er starfsmaður [...] sem eru kaþólsk mannréttindasamtök sem fjalla m.a. um mansal. Hún kvaðst ekki hafa hitt brotaþola en upplýsingar hefðu borist um að hún væri í haldi og væri notuð í vændi. Hún kvaðst hafa farið að hitta foreldra brotaþola og talað við föður hennar sem hafi virst áhugalaus um hagi dóttur sinnar. S upplýsti einnig að félagsmálayfirvöld hafi lengi fylgst með uppeldi brotaþola og systur hennar F. Núna fylgdust félagsmálayfirvöld með börnum F. Guðmundur Baldursson lögreglumaður sagði að ákærði X hafi oft viljað tala við hann utan hefðbundinnar skýrslugjafar. Hann hafi gert upplýsingaskýrslu 6. nóvember um það atvik er X hafi komið að máli við hann og vísað honum á íbúð að [...] í Hafnarfirði. X hafi sagt að hann hafi leyft Litháunum að geyma stúlkuna þarna. Lögreglumaðurinn Vignir staðfesti þessa frásögn Guðmundar og sagðist hafa verið með í ökuferðinni til Hafnarfjarðar þegar ákærði X hafi bent þeim á íbúðina að [...]. X hafi sagt þeim að hann hafi leyft Litháunum að geyma stúlkuna þar. Helga Einarsdóttir lögreglumaður sagði að lögreglukonur hafi gætt brotaþola allan sólarhringinn þar sem hún hafi verið talin í hættu. Hún kvað brotaþola hafa verið ráðvillta, órólega og hrædda fyrst í stað og fengið martraðir. Ef þær hafi farið út að ganga hafi hún kippst við að heyra litháísku talaða. T kvaðst hafa farið út á Keflavíkurflugvöll með litháískum manni, U að nafni, til að sækja bifreið L. L hafi boðið þeim að þeir mættu nota bílinn í fjarveru hans í tvær vikur meðan hann væri erlendis. Það hafi þó ekki komið til þess þar sem þeir hafi ekki þurft á bifreiðinni að halda. Bifreiðin hafi því staðið við [...] í Kópavogi í u.þ.b. tvær vikur. K kveðst hafa verið kærasta Deividas frá sumrinu 2008 en þau hafi þó aldrei búið saman. Hún sagði að Deividas hafi í fyrstu ekki viðurkennt fyrir henni að hafa farið út á Keflavíkurflugvöll að sækja brotaþola en síðar játað því og sagst hafa farið með Darius og Sarunas. Hún sagði að sér hafi þótt grunsamlegt þegar X hafi alltaf verið að hringja í Deividas og þá hafi Deividas skilið símann sinn eftir heima til að fara að hitta X. Eitt sinn hafi hún farið með Deividas að sækja úr hjá einhverjum strák. Þá hafi komið símtal frá X og Deividas farið að hitta hann við bensínstöðina við Engihjalla. Deividas hafi sagt henni að hann væri í litháísku mafíunni. K sagðist hafa hringt í Deividas laust fyrir miðnætti 12. október og þá hafi hann sagt henni að hann væri staddur heima hjá Darius ásamt þeim Tadas og Sarunas. Áður en ákærði hafi verið handtekinn hafi hann beðið hana um að taka símakort úr síma hans og henda því. L sagði að hann hefði einn verið með lykla að íbúðinni að [...], Hafnarfirði. Þegar hann hafi farið til [...] í um tvær vikur hafi hann skilið bílinn eftir úti á Keflavíkurflugvelli en hafi verið búinn að segja U að hann mætti nota bifreiðina ef hann þyrfti á henni að halda. Hann hafi skilið lyklana eftir í bílnum en einnig lykla að íbúðinni. Þegar hann hafi komið heim hafi [...] sótt hann út á flugvöll. Þá hafi lyklarnir ekki verið í bílnum. Íbúðin hafi hins vegar verið ólæst. G gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst þekkja ákærða Darius. Þeir hafi unnið saman í eitt ár og búið saman um sex mánaða skeið. Þann 12. október 2009 hafi þeir verið heima fram yfir miðnætti. Hann kvaðst muna þetta vegna þess að kærasta hans hafi átt afmæli 10. október og hafi verið haldið samkvæmi af því tilefni það kvöld. G gaf ekki skýrslu hjá lögreglu og var spurður fyrir dómi hvenær hann hefði verið beðinn um að gefa þessa vitnaskýrslu. Hann sagði að það hefði verið fyrir um þremur vikum eða jafnvel sé lengra síðan. Verjandi ákærða Dariusar hafði hins vegar áður upplýst að það hefði verið tveimur dögum áður. Lögreglumennirnir Haraldur Sigurðsson, Kristján Ingi Kristjánsson, Loftur Kristjánsson, Eiríkur Valberg og Hrannar Þór Arason gáfu skýrslu fyrir dómi og skýrðu frá sínum þætti við rannsókn málsins. Rannsóknargögn. Húsleitir fóru fram hjá ákærðu og var m.a. lagt hald á tölvur og tölvugögn hjá ákærðu. Ekkert saknæmt kom í ljós við þá rannsókn. Í málinu fór fram viðamikil rannsókn á símanotkun ákærðu. Við upphaf aðalmeðferðar komu fram athugasemdir af hálfu verjenda ákærðu við framlögð símagögn og var aðalmeðferð m.a. frestað til að fá skýringar á því sem verjendur töldu misvísandi í þeim rannsóknargögnum. Upplýsinga um símnotkun ákærðu, brotaþola og annarra er tengjast málinu í Litháen var aflað hjá símfyrirtækjum. Þessar upplýsingar voru flokkaðar af rannsóknarlögreglumönnum en síðan vann V, fulltrúi hjá upplýsinga- og áætlanadeild Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, greinargerð um tengsl og staðsetningu sakborninga út frá þessum símagögnum. Í greinargerð hans segir m.a. að markmiðið hafi verið að skoða hvort tengsl séu milli þeirra sem ákærðir séu í málinu og brotaþola. Metið sé hver séu tengsl milli þessara einstaklinga út frá símnotkun þeirra á tilteknu tímabili og upplýsingum úr símkorti í síma brotaþola. Þá hafi markmiðið verið að nota upplýsingar um staðsetningu síma til að greina hvort hinir ákærðu hefðu verið staðsettir í Keflavík aðfaranótt 13. október þegar brotaþoli var sótt þangað og flutt í Hafnarfjörð. Útskriftir af símanotkun náðu frá tímabilinu 1. ágúst til 17. október 2009. Helstu niðurstöður greiningarinnar leiddu í ljós að bein tengsl voru á milli sakborninga út frá símasamskiptum þeirra að því undanskildu að ekki voru samskipti í síma X og Gediminas. Í öðru lagi kom í ljós að Gediminas hringdi 29 sinnum í númer brotaþola og Deividas 10 sinnum. Í þriðja lagi kom í ljós að Gediminas og Deividas áttu í samskiptum við aðila í númeri sem kemur fram í símakorti brotaþola sem Thomas í Litháen. Í fjórða lagi sýndi rannsóknin að Deividas og Tadas voru báðir staðsettir í nágrenni við þann stað sem brotaþoli var sóttur á að Hafnargötu í Keflavík um kl. 01:20 aðfaranótt 13. október 2009. Loks var unnt að staðsetja síma Deividas á því svæði sem er í nágrenni við [...], Hafnarfirði, eftir að brotaþoli kom úr Keflavík. Í greinargerð V kemur ennfremur fram að milli kl. 23:00 þann 12. október og 00:34 aðfaranótt 13. október 2009 eru staðsetningar á símum Deividas, Tadas og Gediminas í miðborg Reykjavíkur. Eftir kl. 00:34 tengjast þessi númer ekki sendum á höfuðborgarsvæðinu fyrr en kl. 01:53 þegar símanúmer Deividas kemur inn í sendi í Hafnarfirði. Milli kl. 01:20:17 og 01:28:40 aðfaranótt 13. október 2009 er staðsetning á símanúmerum brotaþola, Deividas og Tadas í Keflavík skammt frá þeim stað þar sem brotaþoli bjó. Fram kemur að Deividas hringdi tvívegis í brotaþola kl. 01:20 og mínútu síðar í óþekkt númer í Litháen. Á meðan á þessum hringingum stendur er sími Deividas staddur í námunda við sendi á Hafnargötu 57 í Keflavík. Á sömu mínútu er hringt í brotaþola úr öðru óþekktu númeri í Litháen og kemur það númer inn á sama sendi og sími Deividas. Kl. 01:25:57 hringir Deividas í Tadas og kemur Deividas þá inn á sendinn við Hafnargötu 57, Keflavík, en Tadas á sendi við Hafnargötu 32, Keflavík. Um þetta leyti var brotaþoli sótt að versluninni [...] við Hafnargötu [...], Keflavík. Þá sýna gögnin að kl. 01:34:09 tengist sími Deividas sendi sem er staðsettur við símstöð á Keflavíkurflugvelli og aftur mínútu síðar. Kl. 01:53:42 kemur hann svo aftur inn á sendi sem staðsettur við Staðarhvamm 1 í Hafnarfirði, en það var einn af þeim sendum sem sími brotaþola tengdist á tímabilinu 13.-15. október eða á þeim tíma sem talið er að hún hafi verið staðsett að [...], Hafnarfirði. Meðal rannsóknargagna eru ennfremur myndupptökur úr eftirlitsmyndavél sem staðsett er við Hafnargötu í Keflavík. Á upptöku aðfaranótt 13. október sl., á þeim tíma sem hér um ræðir, sjást tvær bifreiðar aka til suðurs, önnur á eftir hinni. Lögregla telur að fyrri bifreiðin sé af gerðinni VW Golf 5 en sú seinni af gerðinni Toyota Yaris. Sjá má að sú fyrrnefnda er dökk að lit en sú síðarnefnda ljós að lit. Golfbifreiðinni er snúið og beygt á götunni á móts við Subway í Hafnargötu og fylgir Toyotan á eftir og upp að hlið Golfbifreiðarinnar, sem nú er kyrrstæð, eins og menn í bifreiðinni talist við um opna glugga. Síðan er báðum bifreiðunum ekið af stað í bifreiðastæði við Hafnargötu [...] þar sem verslunin [...] er til húsa. Greina má tvær manneskjur ganga á gangstétt eftir Hafnargötu til norðurs. Önnur gengur til baka en hin gengur yfir götuna að Toyotabifreiðinni. Afturhurð hennar er lokið upp innan frá áður en viðkomandi kemur að bifreiðinni. Síðan gengur persónan rakleitt að bifreiðinni og sest óhikað upp í hana. Í Toyotabifreiðinni má greina farþega í framsæti við hlið ökumanns. Báðar bifreiðarnar aka af stað á sama tíma. Niðurstaða. Framburður brotaþola hjá lögreglu var í fyrstu reikull og ruglingslegur. Hún sagði rangt til nafns í fyrstu skýrslu sinni 10. október 2009 og reyndi að villa um fyrir lögreglu í óformlegri skýrslu 16. október. Framburður hennar í skýrslu hjá lögreglu 18. október var einnig ruglingslegur á köflum. Árið 2000 samþykktu Sameinuðu þjóðirnar samning gegn fjölþjóðlegri og skipulagðri glæpastarfsemi. Stofnun á vegum Sameinuðu þjóðanna, United Nation Office on Drugs and Crime, UNOTC, framfylgir þessum samningi, þ. á m. svokölluðum Palermo-samningi sem m.a. fjallar um mansal. Í riti stofnunarinnar, An Introduction to Human Trafficing: Vulnerability, Impact and Action, sem saksóknari hefur lagt fram til hliðsjónar í málinu, kemur m.a. fram að fórnarlömb mansals verða fyrir sálrænu áfalli þegar þeim er hótað og þau beitt ofbeldi. Þau eru oft send félítil til annarra landa þar sem þau eru ólögleg og treysta sér ekki til að gefa sig fram við yfirvöld af þeim sökum. Þegar fórnarlömbin hafa verið brotin niður telja þau sig oft háða gerendum og treysta þeim betur en lögreglu. Meta verður framburð brotaþola í fyrstu skýrslum hjá lögreglu í þessu ljósi. Það var ekki fyrr en brotaþoli hafði öðlast traust á lögreglu og hafði gert sér grein fyrir að hún yrði ekki send til baka í þær aðstæður sem hún bjó við, að frásögn hennar varð trúverðug, eins og í skýrslu hennar hjá lögreglu 30. október 2009 og fyrir dómi 3. nóvember 2009 og við aðalmeðferð málsins. Eins og að framan er rakið fóru íslenskir rannsóknarlögreglumenn í þágu rannsóknar málsins til Litháen og nutu aðstoðar þarlendra lögregluyfirvalda við að afla sönnunargagna varðandi frásögn brotaþola. Lýsing hennar af vettvangi við íbúðina við Ateitisgötu 16 í Panevezys í Litháen og eins af vettvangi við húsið fyrir utan Panevezys, þar sem hún fannst og sagðist hafa verið í haldi, kemur heim og saman við frásögn brotaþola af aðstæðum á þessum slóðum. Framburður vitnisins G, sem leigði út íbúðina í Panevezys, er til styrktar framburði brotaþola hér fyrir dómi svo og framburður lögreglumannsins Thomas Puskorius sem kom fyrir dóm. Sagðist hann hafa fengið ábendingu um að stúlku væri haldið nauðugri í íbúð við Ateitisgötu 16 í Panevezys og seld í vændi. Hóf hann rannsókn málsins en þá var stúlkan farin úr íbúðinni. Rannsóknin leiddi í ljós að umrædd stúlka reyndist vera A, brotaþoli málsins. Í málinu liggur einnig fyrir lögregluskýrsla af systur brotaþola, F, sem staðfestir m.a. frásögn brotaþola um að tveir menn hafi komið á heimili F og ætlað að fara með brotaþola nauðuga á brott. Samkvæmt framansögðu verður talið að það sé hafið yfir allan vafa að brotaþoli hafi verið hneppt nauðug í vændi í Litháen. Brotaþoli hefur sagt að eftir að hún var komin í annað sinn í íbúðina í Panevezys hafi maður að nafni I ekið henni til Thomas sem hafi útvegað henni falsað vegabréf og breytt útliti hennar, að því er virðist til þess eins að villa á henni heimildir, og lagði síðan á sig ökuferð frá Panevezys í Litháen til Varsjá í Póllandi til þess að koma brotaþola í flug til Íslands. Thomas var síðan í símsambandi við brotaþola eftir að hún kom til Íslands og jafnframt ákærðu Gediminas og Deividas. Thomas þessi, sem ekki er vitað frekari deili á, virðist hafa tekið við brotaþola af þeim er höfðu hana í haldi í íbúðinni í Panevezys. Hann lét hana hafa flugmiða, sem ákærði Gediminas hafði greitt fyrir, breytti útliti hennar og lét henni í té falsað vegabréf og síma. Hún var síðan send félítil, án teljandi farangurs og án þess að ættingjar vissu af ferðum hennar til ókunnugs lands þar sem ókunnugir menn ætluðu að taka á móti henni. Um ástæðu þess að brotaþoli flýði ekki úr íbúðinni í Hafnarfirð, þar sem hún dvaldi, kvaðst hún hafa verið hrædd og ekki vitað hvert hún ætti að fara. Samkvæmt framansögðu þykir nægilega sannað í málinu að brotaþoli hafi með ólögmætum blekkingum verið flutt til landsins í þeim eina tilgangi að láta hana stunda vændi. Framburður ákærða Gediminas Lisauskas hefur verið fráleitur á köflum og fær engan veginn staðist. Hann kvaðst hafa verið í tölvusamskiptum við brotaþola í tvo til þrjá mánuði fyrir komu hennar til landsins. Samskiptin hafi farið fram á samskiptasíðunni One sem sé áþekk Facebook. Ákærði vildi ekki gefa upp notandanafn sitt eða lykilorð og sagði að tölvu sinni hefði verið stolið stuttu fyrir komu brotaþola til landsins. Brotaþoli hafi ætlað að koma sem ferðamaður til að skoða landið og jafnvel að fá sér vinnu. Samt var brotaþoli með lítinn farangur og nánast félaus. Ákærði var aftur á móti atvinnulaus á þessum tíma og bjó í lítilli íbúð ásamt fleirum. Fyrir liggur að ákærði Gediminas keypti farmiða fyrir brotaþola. Þá er upplýst í málinu að vegabréfi konu að nafni [...] var stolið 5. október 2009, sama dag og farmiði var keyptur fyrir brotaþola. Mynd af brotaþola var sett inn í vegabréf í [...]. Því stenst ekki sú frásögn ákærða að hann hafi verið í netsamskiptum við stúlku að nafni [...] í tvo til þrjá mánuði fyrir komu brotaþola til landsins. Samkvæmt rannsóknargögnum hringdi ákærði Gediminas 17 sinnum í Thomas í Litháen en hann hefur enga skýringu gefið á því. Fyrir liggur að ákærði Gediminas sendi meðákærðu Deividas, Darius og Sarunas út á Keflavíkurflugvöll til að sækja brotaþola 9. október 2009. Þá viðurkenndi ákærði, er hann hafði setið tvær vikur í gæsluvarðhaldi, að hann hefði farið til Keflavíkur að sækja brotaþola aðfaranótt 13. október og að Darius og Saruns hefðu verið með í för. Hann sagði að brotaþola hafi verið ekið á hótel en vildi ekki skýra frá hvaða hótel það hafi verið. Hann kannaðist ekki við íbúðina að [...], Hafnarfirði, en brotaþoli hefur borið að Gediminas hafi flutt hana þangað eftir að hafa sótt hana í Keflavík. Samkvæmt öllu framansögðu þykir framburður ákærða Gediminas í heild ótrúverðugur og stenst hann engan veginn gögn málsins. Þykir því hafið yfir vafa að ákærði Gediminas vissi að brotaþoli var blekkt til að koma til Íslands og að hún var fórnarlamb mansals. Ákærði Deividas Sarapinas fór út á Keflavíkurflugvöll til þess að sækja brotaþola og grennslaðist fyrir um hana hjá lögreglu á Suðurnesjum. Ákærði neitaði því að hafa verið með í för er brotaþoli var sótt í Keflavík aðfaranótt 13. október þrátt fyrir framburð ákærða Gediminas þar um. Samkvæmt gögnum málsins var sími ákærða Deividas hins vegar staðsettur í Keflavík á umræddum tíma og var þá m.a. hringt úr honum í Thomas í Litháen. Ákærði Deividas gaf þá skýringu að hann hefði lánað ákærða Gediminas símann sinn en sú skýring stenst ekki því kl. 00:33:03 hringdi Deividas úr sínum síma og á sömu mínútu hringdi Gediminas úr sínum síma sem þá var staddur annars staðar í Reykjavík. Samkvæmt framburði kærustu ákærða Deividas, K, hringdi hún í ákærða laust fyrir miðnætti og þá sagðist hann vera heima hjá Darius ásamt þeim Sarunas og Tadas. Samkvæmt símagögnum var ákærði Deividas staddur við Túngötu í Reykjavík kl. 23.40 og á þeim tíma hringdi K í hann. Ákærði Deividas hefur haldið því fram að meðákærði Gediminas hafi átt eftir litla innistæðu á síma sínum og þess vegna hafi hann fengið hans síma lánaðan. Samkvæmt gögnum málsins stenst sú fullyrðing ákærða ekki heldur, því Gediminas hringdi úr sínum síma þessa nótt, m.a. í brotaþola sem var með litháískt símanúmer sem er dýrara að hringja í. Frásögn ákærða Deividas um að hann hafi lánað meðákærða Gediminas símann sinn þykir því ótrúverðug. Auk þess hefur brotaþoli sagt að ákærði hafi verið staddur í íbúðinni í Hafnarfirði umrædda nótt og hann hafi verið annar þeirra sem „prófaði“ hana. Þegar allt framangreint er virt þykir komin fram viðhlítandi sönnun fyrir sekt ákærða Deividas. Varðandi ákærða Tadas Jasnauskas liggur frammi í málinu mynd úr eftirlitsmyndavél í móttöku Hótel [...] sem sýnir ákærða Tadas og brotaþola standa fyrir framan afgreiðsluborð að ræða við starfsmann hótelsins, N, sem hefur borið vitni í málinu. Augljóst er að myndin er af ákærða Tadas og brotaþola. Ákærði neitaði yfirleitt að svara spurningum lögreglu en kannaðist þó við í skýrslutöku hjá lögreglu 27. október 2009 að hann væri á myndinni. Hann kvaðst hins vegar ekki þekkja stúlkuna sem stóð honum við hlið. Þá kvaðst hann í þessari skýrslutöku heldur ekki þekkja meðákærðu X, Sarunas, Gediminas og Darius en sagðist þó þekkja Deividas lítillega. Spurður um af hverju hann hafi verið í miklu símsambandi við ákærða Deividas aðfaranótt 13. október, er brotaþoli var sótt til Keflavíkur, svaraði hann því til að hann kynni ekki skýringu á því. Þá gat hann heldur ekki gefið skýringu á því af hverju sími hans hafi verið í símsambandi við alla meðákærðu skömmu fyrir handtöku þeirra. Við aðalmeðferð sagði Tadas að myndin úr eftirlitsmyndavélinni hlyti að vera af einhverjum sem væri svona líkur honum. Af framansögðu má sjá að framburður ákærða Tadas er afar ótrúverðugur og fjarstæðukenndur á köflum. Rannsóknargögn sýna að sími hans var staðsettur í Keflavík, skammt frá þeim stað er brotaþoli bjó milli kl. 01:20:17 og 01:28:40 aðfaranótt 13. október 2009. Kl. 01:25:27 hringdi Deividas í Tadas og þá kemur sími Tadas inn á sendi við Hafnargötu 32, Keflavík, en um það leyti var brotaþoli við verslunina [...] við Hafnargötu [...], Keflavík. Brotaþoli og vitnið E hafa borið að brotaþoli hafi farið upp í bifreið af gerðinni Toyota Yaris í Hafnarstræti í Keflavík umrædda nótt, en móðir ákærða Tadas á slíka bifreið og fram hefur komið að Tadas fékk hana oft lánaða. Þá stenst ekki sú frásögn ákærða að hann þekki ekki meðákærðu. Af símagögnum má sjá að á tímabilinu 1. ágúst til 17. október 2009 var ákærði í miklum símasamskiptum við meðákærðu en þó minnst við ákærðu X og Gediminas. Þá fannst í fórum brotaþola miði með símanúmeri Tadas og brotaþoli heldur því fram að ákærði hafi verið í íbúðinni að [...], Hafnarfirði, þegar hún var keyrð þangað aðfaranótt 13. október og þá hafi ákærði „prófað“ hana. Samkvæmt öllu framansögðu þykir ákærði Tatas sannur að sök. Ákærði Darius Thomasevskis fór út á Keflavíkurflugvöll að sækja brotaþola ásamt Sarunas og Deividas. Sagðist Darius hafa gert það að beiðni Gediminas sem hafi verið á spítala þá stundina. Þeir hafi síðan farið á lögreglustöðina í Keflavík og því næst hafi hann og Sarunas farið á sjúkrahús í Reykjavík til að spyrjast fyrir um brotaþola. Darius fór einnig á lögreglustöðina í Reykjavík daginn eftir með Gediminas og Sarunas til að grennslast fyrir um brotaþola. Ákærði sagði það rangt hjá Gediminas að hann hafi verið með í för er brotaþoli var sótt til Keflavíkur aðfaranótt 13. október. Hann kvaðst ekki muna í hvern hann hafi hringt í Litháen þegar brotaþoli hafi ekki skilað sér úr flugvélinni. Fyrir dóminn kom vitnið G en hann og ákærði Darius bjuggu saman á þessum tíma. Hann sagði ákærða hafa verið heima kvöldið 12. október 2009 og fram yfir miðnætti. Þetta vitni kom óvænt fram við aðalmeðferð málsins. Virðist vitnið ekki hafa séð ástæðu til að skýra strax frá þessari vitneskju sinni þrátt fyrir að sambýlingur hans hefði verið hnepptur í gæsluvarðhald. Ber því að víkja þessum framburði alfarið til hliðar. Við mat á sönnun varðandi ákærða Darius þykir verða að leggja til grundvallar að hann tilheyrði hópi, þ.e. meðákærðu, sem eru í miklum daglegum samskiptum. Á tímabilinu 1. ágúst 2009 til 17. október 2009 hringdi Darius 237 sinnum í Deividas, 265 sinnum í Gediminas, 527 sinnum í Sarunas, 185 sinnum í Tadas og 120 sinnum í X. Ákærði Darius fór út á Keflavíkurflugvöll 9. október til að sækja brotaþola. Þegar hún skilaði sér ekki úr flugvélinni var erindi hans ekki lokið heldur hélt hann uppi eftirgrennslan um brotaþola á lögreglustöðinni í Keflavík, á Landspítala háskólasjúkrahúsi í Fossvogi og loks daginn eftir á lögreglustöð í Reykjavík. Hlutverk hans virðist því hafa verið meira en einungis að sækja vinkonu Gediminas út á flugvöll. Þegar framangreint er virt, sérstaklega hin miklu samskipti ákærðu í milli og virk eftirgrennslan ákærða eftir brotaþola, þykir hafið yfir vafa að hann hafi vitað hver var raunverulegur tilgangur með því að fá brotaþola til landsins. Framburður hans um að hann hafi einungis verið sendur að sækja farþega þykir ekki standast í ljósi þessa. Þegar málið er metið í heild og höfð hliðsjón af því að brotaþoli heldur því fram að ákærði Darius hafi verið ökumaður úr Keflavík aðfaranótt 13. október og fylgt henni í íbúðina að [...], jafnframt að Gediminas hefur sagt að Darius hafi verið með er brotaþoli var sótt, þykir framkomin viðhlítandi sönnun fyrir sekt ákærða Darius. Ákærði Sarunas Urniezius hefur viðurkennt að hafa farið út á Keflavíkurflugvöll til að sækja brotaþola. Hann vildi í fyrstu ekki greina frá hver hefði farið með honum en sagði þó í skýrslutöku 27. október 2009 að Darius hefði verið með. Hann hafi spurst fyrir um brotaþola hjá lögreglu í Keflavík og einnig á spítala daginn eftir og þá með Gediminas. Hann neitar því að hafa farið til Keflavíkur að sækja brotaþola aðfaranótt 13. október. Þegar honum var sagt að Gediminas héldi því fram að hann hafi verið með í Keflavíkurförinni sagðist ákærði ekki muna þetta nákvæmlega því að hann hafi reykt kannabisefni þetta kvöld og það hafi áhrif á minnið. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa verið á rúntinum með ákærða Darius kvöldið 12. október en mundi ekki hvort hann hefði farið til Keflavíkur. Hann hafi átt bifreið af gerðinni Golf en mundi ekki hvort hann hafði lánað einhverjum bílinn þetta kvöld. Framangreindur framburður ákærða Sarunas þykir ótrúverðugur í heild sinni. Dökklituð Golfbifreið, eins og ákærði átti, sást á eftirlitsmyndavél í Hafnargötu í Keflavík aðfaranótt 13. október en tvær bifreiðar komu þangað saman til að sækja brotaþola. Ákærði Gediminas hefur borið að ákærði Sarunas hafi farið með til Keflavíkur að sækja brotaþola og brotaþoli sagðist hafa séð hann í íbúðinni í Hafnarfirði eftir Keflavíkurförina. Þegar höfð eru í huga hin miklu og nánu tengsl ákærða við landa sína meðákærðu, sem getið er um hér að framan, þykir ótrúverðug sú frásögn Sarunas að hann hafi aðeins ætlað að sækja farþega út á Keflavíkurflugvöll og hann hafi ekki annað vitað um málið. Þá þykir minnisleysi hans varðandi atvik kvöldið 12. október og aðfaranótt 13. október með miklum ólíkindum. Að öllu framangreindu virtu þykir komin fram sönnun fyrir sekt ákærða Sarunas. Ákærði X sagði að eina aðkoma hans að málinu væri sú að meðákærðu, allir nema Gediminas, hefðu einhvern tímann unnið hjá honum og hann væri enn í sambandi við þá. Þeir hefðu óskað eftir aðstoð hans við að fá upplýsingar hjá lögreglu um brotaþola. Upplýsingaskýrsla Guðmundar Baldurssonar lögreglufulltrúa frá 6. nóvember 2009 væri algjörlega á misskilningi byggð. Þar væri ruglað saman tveimur íbúðum, [...] í Reykjavík annars vegar og íbúðinni að [...] í Hafnarfirði hins vegar. Hið rétta væri að hann hafi aldrei haft lykla að þeirri síðarnefndu. Með framburði vitnanna L og T þykir nægilega fram komið í málinu að lyklar að íbúðinni voru í bifreið L meðan hann var staddur erlendis. T fór að sækja bifreiðina með Litháa að nafni U en hann mun vera farinn úr landi og engar framburðarskýrslur af honum liggja fyrir í málinu. Brotaþoli hefur ítrekað sagt við skýrslutökur að hún hafi ekki séð ákærða X þegar henni voru sýndar myndir af honum. Hvorki símagögn, framburðarskýrslur meðákærðu eða vitna, né önnur rannsóknargögn benda til sektar ákærða að öðru leyti. Ákærði X verður því sýknaður af ákæru ríkissaksóknara í málinu fyrir brot gegn 1. tl. 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga. Þá þykir ákæruvaldið ekki heldur hafa sýnt fram á sök ákærða samkvæmt 1. mgr. 22. gr. laganna. Ákærði X verður því alfarið sýknaður af ákæru í málinu. Niðurstaðan verður því sú að ákærðu, aðrir en X, verða sakfelldir. Þykir sannað að þeir hafi í sameiningu flutt brotaþola til landsins með blekkingum og hýst hana, allt í þeim tilgangi að hagnýta sér hana kynferðislega. Skilyrðum 1. tl. 1. mgr. 227 gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er því fullnægt í málinu gagnvart þessum sakborningum, sbr. 5. gr. laga nr. 40/2003, sbr. nú lög nr. 149/2009. II. Ákæra dags. 11. janúar 2010 á hendur ákærða Deividas Sarapinas. 1. tl. ákæru. Málavextir eru þeir að 21. september 2009 var framið innbrot í verslunina [...] sem er í verslunarmiðstöðinni Firðinum í Hafnarfirði. Brotin hafði verið rúða í stigahúsi verslunarmiðstöðvarinnar og þar farið inn. Þá hafði verið brotin rúða og sýningarkassi við verslunina [...]. Kúbein hafði verið skilið eftir fyrir framan verslunina. Í lögregluskýrslu segir að á myndskeiði úr öryggismyndavél megi sjá tvo dökkklædda menn brjótast inn í stigahús verslunarmiðstöðvarinnar. Þaðan fari þeir upp á aðra hæð og að versluninni [...]. Þá sjáist hvar þeir brjóti rúður í versluninni og taki armbandsúr úr sýningarglugga og setji þau í poka. Úrin hafi verið af gerðinni Raymond Weil, Kenneth Cole og Reaction. Við rannsókn málsins hafi ekki tekist að finna hina brotlegu. Þann 17. október 2009 var gerð húsleit að [...] í Kópavogi í sambandi við rannsókn á meintu mansali en þar bjó kærasta ákærða Deividas, K. Þar fundust tvö Raymond Weil armbandsúr auk þess sem tveir verðmiðar fundust með upphæðunum 99.500 krónur og 97.875 krónur. Þessi armbandsúr voru falin inni í prentara á heimilinu. Við húsleit að [...] í Kópavogi, en þar bjó ákærði Deividas, Gediminas og yngri bróðir Gediminas, fundust armbandsúr af gerðinni Kenneth Cole. Við skýrslutöku hjá lögreglu sagði K að ákærði Deividas hefði gefið henni Raymond Weil armbandsúr og einnig hefði hann verið með úr af sömu gerð fyrir sig. Þessum úrum hafi fylgt verðmiði. Hún kvaðst hafa verið með Deividas þegar hann hafi fengið úrin afhent hjá manni uppi í Árbæ. Hún hafi ekki kannast við þennan mann. Með þeim í för hafi verið Tadas Jasnauskas. Þegar Deividas hafi ákveðið að gefa sig fram við lögreglu vegna mansalsmálsins hafi hann beðið hana um að fela úrin. Við skýrslutöku hjá lögreglu sagði Deividas að hann hefði keypt þrjú úr af manni í Kolaportinu. Hann sagðist ekki geta útskýrt það hvers vegna armbandsúr úr sama innbroti hafi fundist bæði við húsleit að [...] í Kópavogi og einnig við húsleit að [...] í Kópavogi. Þá gat hann ekki gefið skýringu á því hvers vegna verðmiði hafi verið á armbandsúrunum. Hann sagðist hafa ætlað að gefa K úr í afmælisgjöf. Ákærði skýrði á sama veg frá í skýrslu sinni fyrir dómi. Vitnið K skýrði einnig á sama veg frá fyrir dómi. Sagði hún að ákærði hefði beðið sig um að fela úrin þegar hann hafi farið til lögreglu til þess að gefa sig fram. Hún hafi falið þau í prentara á heimilinu en lögreglan hafi fundið úrin við húsleit. 2. tl.. ákæru. Í öðru lagi er ákærði Deividas ákærður samkvæmt þessari ákæru fyrir fjárkúgun með því að hafa í lok nóvember 2008 í félagi við C farið á heimili D að [...] í Reykjavík og með hótunum og ofbeldi þvingað D til að afhenda sér lykla að bifreiðinni [...], [...], árgerð 1996, sem ákærði Deividas hafi síðan tekið traustataki og ekið í heimildarleysi í nokkrar vikur. Vitnið D, [...], [...], sagði m.a. í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði verið atvinnulaus í Litháen þegar honum hafi verið boðin vinna á Íslandi. Maður að nafni [...], sem þá hafi búið á Íslandi, hafi útvegað honum vinnu og jafnframt keypt fyrir hann farmiða til Íslands. Hann hafi fengið vinnu við vegagerð og fljótlega hafi verið farið að rukka hann um lánið vegna farmiðans og jafnframt fyrir að hafa verið útveguð vinna á Íslandi. Hann hafi haft lítil laun á þessum tíma, u.þ.b. 100 þúsund á mánuði, og ekki verið aflögufær þegar ákærði Deividas hafi farið að krefja hann um greiðslu fyrir að fá að vera á Íslandi. Deividas hafi notað öll ráð til þess að búa til aðstæður þannig að hann þyrfti að borga sig út úr vandræðum. Eitt sinn hafi Deividas komið til hans í íbúð hans í [...], Reykjavík, ásamt tveimur öðrum Litháum, og hafi þeir viljað fá lánað sjónvarpið hans. Þeir hafi lamið hann og tekið bifreið hans af gerðinni [...] en þessa bifreið hafi íslenskur yfirmaður hans hjálpað honum að kaupa. Seinna kvaðst hann hafa endurheimt bílinn en þá hafi hann verið mikið skemmdur. Fyrir u.þ.b. ári hafi hann ákveðið ásamt kærustu sinni að flytja til [...] í þeim tilgangi að losna við þessar innheimtuaðgerðir. Deividas hafi síðar komið á [...] og verið að leita að honum en hann hafi ekki hitt hann. Vitnið D skýrði nokkuð á annan veg frá fyrir dómi. Ákærði og hann hafi búið í sömu íbúð á þessum tíma. Ákærði hafi tekið bílinn af honum án þess að greiða fyrir hann og ekið á honum um nokkurt skeið. Síðar hafi hann komið til hans ásamt C og krafið hann með hótunum um skráningarskírteini bifreiðarinnar. Svo hafi það gerst að lögreglan hafi stöðvað ákærða fyrir ölvunarakstur og tekið bifreiðina í sína umsjá. Síðan hafi lögreglan hringt í hann og hann þannig endurheimt bifreið sína. Hjá lögreglu og í skýrslu sinni fyrir dómi neitaði ákærði sök. Hann kvaðst hafa keypt bílinn af D á 70.000 krónur að hann minnti. Spurður um hvernig hann hafi greitt fyrir bílinn svaraði hann því til að hann hafi ekki greitt strax vegna þess að hann hafi þurft að selja sinn bíl fyrst. Fullur skilningur hafi verið á þessu þeirra í milli. Vitnið K, þáverandi kærasta ákærða Deividas, sagði að ákærði hefði sagt sér að hann hefði keypt bíl af D. Síðan hafi D tekið bílinn en í honum hafi verið alls konar dót sem þau hafi átt. Þess vegna hafi þau farið til [...] og talað við föður kærustu D sem hafi farið með þeim að athuga hvort dótið þeirra væri enn í bílnum. Svo hafi ekki verið. 3. tl. ákæru. Í þriðja lagi er ákærða Deividas gefin að sök líkamsárás með því að hafa laugardaginn 29. nóvember 2008 í félagi við C farið á heimili D að [...], Reykjavík, og veist að honum með ofbeldi og slegið hann margsinnis hnefahöggum og sparkað í höfuð hans og líkama. D leitaði til læknis daginn eftir og í vottorði læknis segir að hann hafi verið með maráverka, bæði á höfði, brjóstkassa og síðu. Hann hafi einnig verið með svokallaða blóðmigu. Fyrir dómi skýrði vitnið D svo frá að Deividas hafi komið laugardaginn 29. nóvember 2008 með C og hafi þeir ráðist á hann og slegið hann margsinnis með hnefahöggum og sparkað í hann. Þeir hafi borið upp á hann að hann hefði stolið sólgleraugum frá C en í raun hafi það verið tylliástæða til þess að kúga af honum fé. Þeir hafi báðir tekið þátt í árásinni en þó C meira. Borið var undir vitnið að samkvæmt lögregluskýrslu hafi hann sagt að ákærði Deividas hafi staðið við hurðina á meðan C hafi lamið hann og svarði vitnið því til að það geti verið, hann myndi þetta ekki svo glöggt. Aðspurður sagði hann að það gæti verið að ákærði hafi stöðvað árás C. Ákærði Deividas hefur alfarið neitað þessum sakargiftum. Niðurstaða. Varðandi meint hylmingarbrot þykir sannað að ákærði bað kærustu sína um að fela úrin og fundust þau við húsleit ásamt verðmiðum. Nægilega er því sannað að ákærði mátti vita að þau voru fengin með auðgunarbroti. Hylming telst því sönnuð og er þetta brot ákærða rétt fært til refsiákvæðis í ákæru. Frásögn vitnisins D af fjárkúgun hefur verið nokkuð ruglingsleg bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Ákærði hefur borið því við að hann hafi keypt bifreiðina af D en þeir bjuggu þá saman í íbúð. Engin önnur vitni komu fyrir dóm til að bera um atvik. Orð stendur því gegn orði hvað þennan ákærulið varðar og verður ákærði því sýknaður af þessum lið ákæru. Sama er að segja um þann lið ákæru sem snýr að líkamsárás á hendur D. Framburður hans hefur einnig þar verið nokkuð ruglingslegur og engin önnur vitni hafa komið fyrir dóminn þó að fram hafi komið í málinu að fleiri voru staddir í íbúðinni að [...] á þeim tíma sem hin meinta árás átti að hafa farið fram. Þykir því ekki komin fram sönnun fyrir þeim sakargiftum að ákærði hafi gerst sekur um líkamsárás. Niðurstaðan varðandi þessa ákæru er því sú að ákærði Deividas verður fundinn sekur um hylmingu, sbr. 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Ákæra dags. 11. janúar 2010 á hendur Darius Thomasevskis Í þessari ákæru er ákærða Darius gefin að sök hylming með því að hafa í lok september eða í október 2009 tekið við þremur armbandsúrum af tegundinni Raymond Weil, samtals að verðmæti 1.317.000 krónur, þrátt fyrir að honum væri ljóst að þeirra hefði verið aflað með auðgunarbroti en þessum úrum var stolið úr versluninni [...] í Hafnarfirði 21. september sama ár, og fundust úrin við leit lögreglu 17. október 2009 í bankahólfi ákærða. Þann 21. september 2009 var framið innbrot í verslunina [...] sem er í verslunarmiðstöðinni Firðinum í Hafnarfirði. Brotin hafði verið rúða í stigahúsi verslunarmiðstöðvarinnar og farið þar inn í húsið. Einnig var búið að brjóta rúður og sýningarkassa við verslunina [...]. Kúbein hafði verið skilið eftir á vettvangi. Í skýrslu lögreglunnar segir að á myndskeiði úr öryggismyndavél megi sjá tvo dökkklædda menn brjótast inn í stigahúsið og síðan inn í verslunina sem er staðsett á 2. hæð. Ákærði Darius sagði við skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði keypt úrin af manni og borgað 120.000 krónur fyrir öll úrin þrjú. Fyrir dómi skýrði ákærði svo frá að maður að nafni [...] hafi hringt í hann og boðið honum þessi úr til kaups ásamt tölvu og meðfylgjandi gögnum. Hann þekkti þennan mann mjög lítið. Hann hafi ákveðið að geyma úrin í bankahólfi þar sem reynt hafi verið stela frá honum. Ekki gat hann gefið skýringu á því hvers vegna meðákærði Deividas hafði einnig í vörslum sínum úr frá sama innbroti. Niðurstaða. Nægilega þykir sannað í málinu að ákærða átti ekki að dyljast að um þýfi var að ræða og með háttsemi sinni hélt hann munum ólöglega fyrir réttum eiganda. Hann hefur því gerst sekur um hylmingarbrot og er brot hans rétt fært til refsiákvæðis í ákæru. IV. Refsiákvörðun, skaðabætur og sakarkostnaður. Að mati dómsins bera allir sakfelldu refsiábyrgð í mansalsmálinu sem aðalmenn þótt aðild þeirra hafi verið verkskipt. Brot þeirra beindist gegn mikilsverðum hagsmunum og horfir það til refsiþyngingar, sbr. 1. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu sammæltust um framkvæmd verknaðarins og vilji þeirra var einbeittur. Horfir það einnig til refsiþyngingar, sbr. 2. mgr. og 1. tl. 1. mgr. sömu greinar. Ákærði Gediminas Lisauskas hefur samkvæmt sakavottorði frá Litháen verið kærður fyrir ölvun á almannafæri árið 2002, truflun á almennum hvíldartíma árið 2005, skrílslæti árið 2006, truflun á almennum hvíldartíma árið 2006 og þá var hann kærður fyrir minniháttar þjófnað árið 2007. Á Íslandi hefur ákærði hlotið tvo dóma fyrir ölvunarakstur, annars vegar 24. september 2008 og hins vegar 29. júní 2009. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009. Ákærði Deividas Sarapinas hefur hlotið dóm fyrir rán í Litháen. Á Íslandi hefur hann fjórum sinnum hlotið refsingu fyrir ölvunarakstur, 21. apríl 2008, 28. janúar 2009, 25. febrúar 2009 og 29. október 2009. Síðastgreindi dómurinn var kveðinn upp eftir að brot samkvæmt ákærum í þessu máli voru framin. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir mansal og hylmingu. Refsing á hendur ákærða Deividas verður því ákveðin með hliðsjón af 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009. Ákærði Tadas Jasnauskas hefur ekki áður hlotið refsingu svo vitað sé. Refsing hans ákveðst fangelsi í 5 ár. Frá refsingu hans dregst gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009. Ákærði Darius Thomasevskis hefur ekki áður hlotið refsingu svo vitað sé. Hann hefur verið sakfelldur í málinu fyrir mansal og hylmingu. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði Sarunas Urniezius var kærður í Litháen árið 1999 fyrir óspektir, árið 2001 fyrir ölvun á almannafæri og aftur fyrir sama brot árið 2008. Á Íslandi hefur hann fimm sinnum hlotið refsingu, árið 2008 fyrir þjófnað, sama ár fyrir brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni og þrisvar sinnum árið 2009 fyrir ölvunarakstur og fyrir að hafa ekið réttindalaus. Refsing hans nú þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október kemur til frádráttar refsingunni. Sem áður sagði er ákærði X sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Af hálfu brotaþola er sett fram skaðabótakrafa að fjárhæð 3.800.000 krónur og er hún reist á 26. gr. laga nr. 50/1993. Brot það sem ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir er almennt til þess fallið að valda miskatjóni. Miskabætur ber að ákveða eftir eðli verknaðarins og alvarleika brotsins. Brotaþoli er ung að árum og var send félítil til ókunnugs lands á fölsuðum skilríkjum. Hún var bjargarlaus og hrædd eins og fram kom í flugferðinni til landsins. Að þessu virtu þykja bætur til hennar hæfilega ákveðnar 1.800.000 krónur. Bera þær vexti eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt 216. gr. laga nr. 88/2008 telst til sakarkostnaðar þóknun verjanda og réttargæslumanns svo og ýmis annar kostnaður. Samkvæmt yfirliti saksóknara er sakarkostnaður í málinu 777.363 krónur. Við hefur bæst, undir rekstri málsins, flugfargjald vegna vitnis að fjárhæð 162.540 krónur og gistikostnaður að fjárhæð 21.200 krónur. Verða ákærðu, aðrir en ákærði X, dæmdir til að greiða þennan kostnað in solidum ásamt þóknun skipaðs verjanda réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 750.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti eða samtals 1.711.103 krónur. Að auki greiði ákærðu, aðrir en ákærði X, þóknun skipaðra verjenda sinna eins og í dómsorði greinir og er virðisaukaskattur einnig innifalinn í þeirri þóknun. Þóknun verjanda ákærða X, 2.100.000 krónur með virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gunnar Aðalsteinsson, Ragnheiður Bragadóttir og Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómarar kveða upp dóm þennan. Dómsorð Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Þóknun skipaðs verjanda hans, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., 2.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Gediminas Lisauskas, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Braga Björnssonar hdl., 2.100.000 krónur. Ákærði, Deividas Sarapinas, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009 komi til frádráttar refsingu. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Arnars Þórs Stefánssonar hdl., 1.300.000 krónur, og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi, Björgvins Jónssonar hrl, 560.000 krónur. Ákærði, Tadas Jasnauskas, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 18. október 2009 komi til frádráttar refsingu ákærða. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Hjálmars Blöndal hdl., 1.300.000 krónur og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi, Unnars Steins Bjarndal hdl., 560.000 krónur. Ákærði, Darius Thomasevskis, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009 kemur til frádráttar refsingu ákærða. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Eiríks Elís Þorlákssonar hrl., 1.300.000 krónur, og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi, Bjarna Haukssonar hrl, 560.000 krónur. Ákærði, Sarunas Urniezius, sæti fangelsi í 5 ár. Gæsluvarðhaldsvist hans frá 14. október 2009 komi til frádráttar refsingu ákærða. Ákærði greiði þóknun skipaðs verjanda síns, Maríu Kristjánsdóttur hdl., 1.300.000 krónur, og þóknun skipaðs verjanda síns á rannsóknarstigi, Brynjólfs Eyvindssonar hdl., 560.000 krónur. Ákærðu, Gediminas, Deividas, Tadas, Darius og Sarunas, greiði brotaþola, A, 1.800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 9. október 2009 til 11. febrúar 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Annan sakarkostnað, samtals að fjárhæð 1.711.103 krónur, greiði ákærðu Gediminas, Deividas, Darius, Tadas og Sarunas óskipt, þar með talda þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., 750.000 krónur.
|
Mál nr. 115/2017
|
Nauðungarsala Veðréttindi Þinglýsing Tilkynning Skaðabætur
|
Lífeyrissjóðurinn S höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem sjóðurinn taldi sig hafa orðið fyrir við að hafa ekki verið tilkynnt um framhald uppboðs á íbúð sem hann átti veðrétt í á grundvelli skuldabréfs. Skuldabréfið hafði upphaflega verið í eigu annars aðila sem tilgreindur var sem eigandi á þinglýsingarvottorði íbúðarinnar. Óumdeilt var að sýslumaður hafði hvorki tilkynnt S um framhald uppboðsins né hafði sjóðnum verið að öðrum sökum kunnugt um það eða nauðungarsöluna. Í héraði var fallist á að S ætti rétt á skaðabótum úr hendi Í en hann látinn bera helming tjóns síns sjálfur. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur ákvæði laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu um skyldu sýslumanns til að tilkynna gerðarþola og öðrum um fyrirtöku á beiðni um nauðungarsölu og meðferð hennar. Taldi rétturinn að af þeim ákvæðum yrði ráðið að veðhafar yrðu í meginatriðum að gæta sjálfir að því á grundvelli auglýsinga hvort nauðungarsala stæði yfir á eign sem þeir ættu veðréttindi í. Þá yrði skylda sýslumanns til að tilkynna veðhöfum um framhald uppboðs að byggja á skjölum sem þinglýst hefði verið á viðkomandi eign og eftir atvikum öðrum opinberum skráningum. Taldi rétturinn að sýslumaður hefði ekki getað náð til eiganda veðréttinda samkvæmt umræddu skuldabréfi með því að líta til efnis þess eða annarra opinberra skráninga. Yrði honum því ekki metið til gáleysis að hafa ekki aðhafst frekar en raun varð á við leit að eigendum veðréttinda í eigninni. Var Í því sýknað af kröfu S.
|
DómurHæstaréttar.Málþetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari, Gunnlaugur Claessenfyrrverandi hæstaréttardómari og Kristbjörg Stephensen landsréttardómari.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 17. febrúar 2017. Hann krefst sýknu af kröfugagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandiáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 3. maí 2017. Hann krefst þess aðaðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 5.626.863 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.ISamkvæmtgögnum málsins gaf nafngreind kona út skuldabréf 22. október 1999 tilByggingarfélags eldri borgara á Suðurnesjum að fjárhæð 2.589.764 krónur, sembundin var vísitölu neysluverðs og greiða átti með jöfnum mánaðarlegumafborgunum á 40 árum ásamt 5% ársvöxtum. Til tryggingar skuldinni var sett aðveði tiltekin íbúð að Hjallavegi 5 í Reykjanesbæ á eftir þremur verðtryggðum veðskuldumað upphaflegri fjárhæð samtals 1.772.000 krónur við Byggingarsjóð ríkisins, enþau skuldabréf tilheyra nú Íbúðalánasjóði. Að baki fyrstnefnda skuldabréfinuvar íbúðin síðan sett Íbúðalánasjóði að veði til tryggingar verðtryggðuskuldabréfi útgefnu 6. febrúar 2003 að upphaflegri fjárhæð 1.616.169 krónur. Áíbúðina var þinglýst 21. mars 2003 yfirlýsing frá 27. febrúar sama ár um aðönnur nafngreind kona hafi tekið yfir skuld samkvæmt skuldabréfinu, sem gefiðvar út 22. október 1999. Í yfirlýsingunni kom meðal annars fram að „núverandieigandi“ skuldabréfsins væri Lífeyrissjóður Austurlands, sem samþykkti þessaskuldskeytingu. Fyrir liggur að sá lífeyrissjóður hafi 28. júní 2007 sameinastLífeyrissjóði Norðurlands undir heiti gagnáfrýjanda og er skuldabréfið enn íeigu hans, en hann kveður það hafa verið í skilum þegar þau atvik gerðust ífebrúar 2014, sem hér á eftir greinir, og mun það þá hafa verið til innheimtu íbanka.Framkemur í gögnum málsins að vanskil hafi orðið frá 1. ágúst 2012 á öllumáðurnefndum skuldabréfum í eigu Íbúðalánasjóðs og virðist hann hafa krafistnauðungarsölu á íbúðinni að Hjallavegi 5 til fullnustu kröfum sínum. Ekkiliggur fyrir í málinu hvenær nauðungarsölunnar var krafist eða hún tekin fyrirfram að því að íbúðin var seld við framhald uppboðs 25. febrúar 2014, þar semÍbúðalánasjóður varð hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 3.000.000 krónur. Við framhalduppboðsins lýsti Íbúðalánasjóður kröfum að fjárhæð samtals 7.857.418 krónur ísöluverð íbúðarinnar á grundvelli skuldabréfa sinna, þar af alls 4.694.769krónur vegna skuldabréfa á 1., 2. og 3. veðrétti og 3.162.649 krónur vegnaskuldabréfs á 5. veðrétti. Að auki var lýst þar þremur lögveðkröfum vegnafasteignagjalda, vatnsgjalds og brunatryggingariðgjalda alls að fjárhæð 182.407krónur. Gagnáfrýjandi lýsti á hinn bóginn engri kröfu á grundvelliskuldabréfsins frá 22. október 1999, sem taldist hvíla á 4. veðrétti í íbúðinni.Óumdeilt er að hvorki hafi sýslumaður tilkynnt gagnáfrýjanda um framhalduppboðsins samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu né hafihonum af öðrum sökum verið kunnugt um það eða nauðungarsöluna. Sýslumaður gerði18. mars 2014 frumvarp til úthlutunar á söluverði íbúðarinnar. Samkvæmt þvíátti að verja 30.000 krónum af söluverðinu til greiðslu sölugjalds í ríkissjóðog 182.407 krónum til greiðslu fyrrnefndra lögveðkrafa, en eftirstöðvarnar,2.787.893 krónur, áttu að ganga upp í kröfur Íbúðalánasjóðs vegna skuldabréfa á1. og 2. veðrétti. Önnur veðbönd skyldu afmáð af íbúðinni, þar á meðalveðskuldabréfið í eigu gagnáfrýjanda. Ekki liggur annað fyrir en aðnauðungarsölunni hafi lokið á þessum grunni og afsal verið gefið út tilÍbúðalánasjóðs fyrir íbúðinni.Gagnáfrýjandikveðst fyrst hafa fengið vitneskju um nauðungarsöluna eftir að liðnir hafiverið allir frestir til að gæta þar réttinda sinna vegna skuldabréfsins frá 22.október 1999. Í matsgerð dómkvadds manns 19. nóvember 2015, sem gagnáfrýjandiaflaði, var komist að þeirri niðurstöðu að markaðsverð íbúðarinnar aðHjallavegi 5 hafi numið 11.000.000 krónum þegar hún var seld við framhalduppboðs 25. febrúar 2014. Á þeim grunni telur gagnáfrýjandi sýnt að markaðsverðíbúðarinnar hefði nægt til að greiða sölugjald vegna nauðungarsölu,lögveðkröfur og kröfur Íbúðalánasjóðs vegna skuldabréfa, sem hvíldu á 1., 2. og3. veðrétti, samtals 4.907.176 krónur. Markaðsverðið hefði að auki nægt fyrir kröfusamkvæmt skuldabréfinu frá 22. október 1999, en hún hafi numið 5.626.863 krónumað meðtöldum vöxtum og kostnaði þegar gagnáfrýjandi fékk gert árangurslaustfjárnám fyrir henni 18. mars 2015 hjá fyrrnefndri konu, sem tók að sér skuldinameð yfirlýsingunni um skuldskeytingu frá 27. febrúar 2003. Telur gagnáfrýjandisýslumann hafa valdið sér tjóni sem þessu nemur með því að hafa vanrækt að tilkynnasér um framhald uppboðs á íbúðinni, enda hefði gagnáfrýjandi annars getað mættþar og boðið nægilega háa fjárhæð til að eignast íbúðina á verði innan markaveðréttar síns eða tryggt að öðrum kosti að söluverð hennar hrykki fyrir kröfu sinni.Í málinu leitar gagnáfrýjandi skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda á þessum grunni.IIÞegarleyst er úr hvort gagnáfrýjandi eigi rétt til skaðabóta af framangreindumástæðum verður að gæta að því að samkvæmt 16. gr. laga nr. 90/1991 bersýslumanni, eftir að staðreynt hefur verið að beiðni um nauðungarsölu áfasteign fullnægi skilyrðum 13. gr. laganna, að tilkynna gerðarþola oggerðarbeiðanda hvenær beiðnin verði tekin fyrir, svo og að fá birta íLögbirtingablaði auglýsingu um nauðungarsöluna samkvæmt 19. og 20. gr. sömulaga. Sé ákveðið við þá fyrirtöku að eignin verði seld á uppboði skalsýslumaður tilkynna gerðarþola, hafi hann ekki verið staddur við fyrirtökuna,hvenær uppboðið byrji og jafnframt fá birta um það auglýsingu í dagblaði, á vefsýslumanna eða á annan samsvarandi hátt, sbr. 26. gr. laga nr. 90/1991. Sésíðan ákveðið við byrjun uppboðs að framhald verði á því ber sýslumanni enn aðtilkynna gerðarþola hvenær það verði gert, hafi hann ekki verið viðstaddurbyrjun uppboðsins, ásamt því að fá birta um það auglýsingu á framangreindanhátt, sbr. 35. gr. sömu laga. Að auki er mælt svo fyrir í 3. mgr. þeirrarlagagreinar að sýslumaður skuli með ábyrgðarbréfi, símskeyti eða öðrumsamsvarandi hætti tilkynna öllum öðrum aðilum að nauðungarsölunni, sem náð verðitil, um framhald uppboðs, en til þeirra teljast meðal annarra þeir, sem njótaþinglýstra réttinda yfir eigninni, sbr. 3. tölulið 2. gr. laganna. Af þessu erljóst að skyldur sýslumanns til tilkynninga við nauðungarsölu beinast einkum aðgerðarþola og í byrjun einnig að gerðarbeiðanda, en gagnvart öðrum aðilum aðhenni, þar með töldum veðhöfum í viðkomandi eign, kemur til engrar slíkrarskyldu fyrr en á lokastigum nauðungarsölu við framhald uppboðs og sætir súskylda jafnframt takmörkunum. Af þessu verður þannig ályktað að í lögum nr. 90/1991sé byggt á því að veðhafar verði í meginatriðum að gæta sjálfir að því hvortnauðungarsala standi yfir á eign, sem þeir eiga veðréttindi í, á grundvelliauglýsinga samkvæmt 19. gr., 20. gr., 2. mgr. 26. gr. og 5. mgr. 35. gr. laganna.Skyldasýslumanns til að tilkynna veðhöfum um framhald uppboðs samkvæmt 3. mgr. 35.gr. laga nr. 90/1991 er eins og áður greinir bundin við þá, sem náð verður til,svo sem komist er að orði í ákvæðinu. Þegar sýslumaður sinnir þessari skylduverður leit hans að veðhöfum, sem ekki hafa þegar gefið sig fram viðnauðungarsölu, eðli máls samkvæmt að byggja á skjölum, sem þinglýst hefur veriðá viðkomandi eign, og síðan eftir atvikum annars konar opinberum skráningum. Tilþess verður og að líta að vegna 1. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993tekur rannsóknarreglan í 10. gr. þeirra laga ekki til starfa sýslumanns viðframkvæmd nauðungarsölu. Í framlögðu þinglýsingarvottorði fyrir íbúðina aðHjallavegi 5 frá 24. febrúar 2014 var greint frá nafni þinglýsts eiganda hennarmeð tilvísun til tiltekins afsals, fimm veðskuldabréfum, sem hvíldu á eigninni,með tilgreiningu á veðhafa, fjárhæð þeirra, útgáfudegi, þinglýsingardegi ogþinglýsingarnúmeri skjalanna, eignaskiptayfirlýsingu frá tilteknum degi ásamtþinglýsingarnúmeri þess skjals og tveimur kvöðum á íbúðinni. Loks var getið undirfyrirsögninni: „Önnur þinglýst skjöl“ yfirlýsingarinnar um skuldskeytingu frá 27.febrúar 2003, yfirlýsingar um ótilgreint efni frá 2007 og húsaleigusamnings frá2010. Veðskuldabréfið í eigu gagnáfrýjanda, sem málið varðar, var sem fyrrsegir gefið út 22. október 1999 til Byggingarfélags eldri borgara á Suðurnesjumog var það félag tilgreint sem veðhafi í þinglýsingarvottorðinu. Samkvæmtgögnum frá fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra var félagið afskráð 1. desember 2004og gat því sýslumaður ekki náð í skilningi 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 tileiganda veðréttinda samkvæmt hljóðan skuldabréfsins með því að líta til efnisþess eða annarra opinberra skráninga. Þinglýsingarvottorðið bar ekki með sér aðyfirlýsingin um skuldskeytingu sneri að þessari tilteknu veðskuld. Að auki varekkert sýnilegt tilefni til að sýslumaður kannaði þetta skjal við leit að þeim,sem kynni að hafa eignast skuldabréfið með framsali frá Byggingarfélagi eldriborgara á Suðurnesjum, enda sneri skjalið eftir yfirskrift þess og tilgreininguá þinglýsingarvottorði að skuldaraskiptum en ekki kröfuhafaskiptum og stafaðiþað jafnframt frá tíma þegar félagið var enn skráð. Sýslumanni verður af þessumsökum ekki metið til gáleysis að hafa ekkert aðhafst frekar en raun varð á viðleit að eigendum veðréttinda í íbúðinni að Hjallavegi 5 til að koma framtilkynningum um framhald uppboðs samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991.Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.Rétter að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Aðaláfrýjandi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Stapa lífeyrissjóðs.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21.nóvember 2016.I Mál þetta, sem var dómtekið 3. nóvembersl., er höfðað 10. febrúar 2016 af Stapa lífeyrissjóði, Strandgötu 3 áAkureyri, gegn íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess að stefndi verðidæmdur til þess að greiða sér 5.626.863 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. maí 2015 til greiðsludags. Til vara er þesskrafist að viðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna mistaka sýslumannsins íKeflavík við uppboð á fasteigninni Hjallavegi 5, Njarðvík, eign skv.fasteignamati nr. 209-3444, en lokasala eignarinnar fór fram 25. febrúar 2014.Þá krefst stefnandi málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málskostnaði. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllumkröfum stefnanda auk málskostnaðar að mati dómsins. Jafnframt er þess krafistað varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er krafist verulegrarlækkunar kröfufjárhæðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. II Málavextir eru þeir að sýslumaðurinn íKeflavík mun hafa auglýst nauðungarsölu á íbúð nr. 209-3444 að Hjallavegi 5 íReykjanesbæ í Lögbirtingablaði í september 2013. Uppboð eignarinnar mun síðarhafa verið auglýst á vefnum nauðungarsolur.is. Framhald nauðungarsölufasteignarinnar var auglýst í Víkurfréttum 20. febrúar 2014 sem og íMorgunblaðinu. Fasteignin var seld nauðungarsölu hjá sýslumannsembættinu 25.febrúar 2014. Hæstbjóðandi var Íbúðalánasjóður með boð upp á þrjár milljónirkróna. Á íbúðinni hvíldi veðskuldabréf, dags.22. október 1999, að höfuðstólsfjárhæð 2.587.764 krónur, sem fyrrum eigandifasteignarinnar hafði gefið út til Byggingarfélags eldri borgara á Suðurnesjum.Stefnandi var eigandi þessa skuldabréfs þegar fasteignin var seldnauðungarsölu. Þá er ágreiningslaust að stefnandi fékk ekki tilkynningu um framhalduppboðs, sbr. 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. Kveðststefnandi ekki hafa heyrt af sölu eignarinnar fyrr en samþykkisfresti varlokið, en þá hafi verið orðið of seint að aðhafast nokkuð sem hefði getaðtakmarkað tjón stefnanda. Hann hafi þó reynt að innheimta kröfuna hjá greiðandaskuldabréfsins, en þeirri tilraun hafi lokið með árangurslausu fjárnámi 18.mars 2015. Með bréfi 24. mars 2015 var stefndikrafinn um skaðabætur af þessu tilefni. Með bréfi 9. júní 2015 hafnaði stefndibótaskyldu í málinu. Í kjölfarið fékk stefnandi dómkvaddan matsmann, Guðlaug H.Guðlaugsson, löggiltan fasteignasala, til þess að meta verðmæti fasteignarinnar25. febrúar 2014. Samkvæmt matsgerð hins dómkvadda matsmanns nam verðmætieignarinnar þann dag 11 milljónum króna.III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því aðsýslumanninum á Suðurnesjum, áður sýslumanninum í Keflavík, hafi borið að látasig vita af framhaldssölu á umræddri fasteign að Hjallavegi 5, þar semstefnandi sé eigandi veðskuldabréfs sem hvílt hafi á 3. veðrétti eignarinnar.Stefnandi hafi aldrei fengið vitneskju um framhaldssöluna eins og hann hafi átttilkall til samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. Þessvegna hafi ekki verið mætt af hálfu stefnanda við framhaldssölu eignarinnar tilað lýsa kröfum og halda uppi rétti stefnanda. Stefnandi bendir á að samkvæmtþinglýsingarvottorði, dags. 24. febrúar 2014, hafi Byggingarfélag eldri borgaraá Suðurnesjum verið skráður eigandi veðskuldabréfs á 3. veðrétti. Áveðbókarvottorðinu sé þó að finna skuldskeytingu, dags. 27. febrúar 2003, þarsem fram kemur að núverandi skuldari yfirtaki lán samkvæmt umrædduveðskuldabréfi. Í þessu skjali komi fram að Lífeyrissjóður Austurlands séeigandi veðskuldabréfsins. Þinglýsingarvottorðið hafi sýslumaður haft undirhöndum við söluna. Byggir stefnandi á því að stefndi hafi sýnt af sér gáleysimeð því að hafa ekki kannað nægilega þinglýst skjöl á eigninni sem hafi legiðnauðungarsölunni til grundvallar. Hafi það leitt til tjóns fyrir stefnanda semekki hafi getað varið hagsmuni sína við söluna og beri stefndi skaðabótaábyrgðá því. Um þá ábyrgð vísar stefnandi til 87. gr. laga nr. 90/1991, umnauðungarsölur, og almennra meginreglna skaðabótaréttar um bótaskyldu vegnagáleysis. Einnig sé bótaskylda stefnda byggð á reglum skaðabótaréttar umvinnuveitandaábyrgð. Stefnandi byggir jafnframt á því aðstefndi hafi ekki sýnt fram á að það hafi reynst honum ómögulegt að finna út aðstefnandi væri eigandi veðskuldabréfsins á 3. veðrétti eignarinnar, miðað viðþau gögn sem stefndi hafi haft undir höndum. Telur stefnandi að stefnda hafiborið að kanna skuldskeytinguna frekar svo tryggja mætti lögmæta framkvæmdlokasölunnar. Með einfaldri leit á internetinu hefði stefnandi getað séð aðstefnandi væri raunverulegur eigandi bréfsins. Bendir stefnandi á að þegarLífeyrissjóði Austurlands sé slegið upp í leitarvafranum „Google“ komi fram íefsta flipa að sjóðurinn heiti nú Stapi lífeyrissjóður eftir samrunasamning viðLífeyrissjóð Norðurlands 15. nóvember 2006. Fleiri og ítarlegri upplýsingar umþað atriði sé einnig „þarna og víðar að finna án mikillar fyrirhafnar“, eins ogsegir í stefnu. Stefnandi telur að framkomnar skýringarsýslumannsins fái ekki staðist. Í því sambandi áréttar stefnandi það sem rakiðhefur verið. Telur hann að sérhæft starfsfólk stefnda hafi átt að geta aflaðupplýsinga um Lífeyrissjóð Austurlands og finna út að hann hefði veriðsameinaður stefnanda. Þá kveður hann líklegt að framkomnar skýringar sýslumannsinsséu eftiráskýringar. Bendir hann m.a. á að í tölvuskeyti frá starfsmanniembættisins hafi komið fram að ranglega hafi verið ályktað að kröfuhafinn ábréfinu væri Íbúðalánasjóður og því hafi ekki verið hirt um að koma tilkynningutil rétts kröfuhafa. Þetta hafi verið fyrstu skýringar sem fengist hafi ámálinu frá sýslumanni. Gefi þetta til kynna að starfsmenn stefnda hafi sýnt afsér verulegt gáleysi og ekki viðhaft þau vinnubrögð sem almennt sé gerð krafaum við sambærilegar aðstæður við framkvæmd og meðferð nauðungarsölu. Stefnandi telur stefnda ekki geta boriðþví við að hann hafi fullnægt skyldu sinni með því að auglýsa framhald uppboðsí staðarblaði eða öðrum miðlum, enda hafi stefndi haft möguleika á því að kynnasér til hlítar hverjir væru eigendur þeirra veðskulda sem hvílt hafi áeigninni. Telur hann stefnda hafa sýnt af sér gáleysi með því að fara ekki aðsettum lögum við nauðungarsöluna og að það hafi valdið stefnanda tjóni. Stefnandi kveðst einnig byggja kröfursínar á því að rannsóknarreglan, sem sé meginregla í stjórnsýslurétti, hafiverið brotin. Hafi stefndi ekki séð til þess að málið væri nægjanlega upplýstáður en lokasala fasteignarinnar fór fram. Nauðsynlegt hafi verið að kanna hverværi kröfuhafi veðskuldabréfsins, sér í lagi ef stefndi hafi orðið þess áskynjafyrir uppboðið, eins og stefndi haldi fram, að ætlaður kröfuhafi væri afmáðurog hans nyti ekki við. Augljóst hafi verið að einhver annar hlyti að eigakröfuna. Bendir stefnandi í því sambandi á að veðskuldabréfið beri með sér aðvera gefið út árið 1999 til 40 ára, með 480 gjalddögum á 1 mánaðar fresti.Samkvæmt efni sínu hafi skuldabréfið því átt að hvíla á eigninni til ársins2039. Stefnandi bendir á að þegarnauðungarsalan hafi farið fram hafi krafa stefnanda á hendur greiðandaveðskuldabréfsins verið í skilum og hafi verið það fram að því. Ekkert tilefnihafi því verið fyrir stefnanda að vera á varðbergi gagnvart vanskilum greiðandaog því síður gagnvart yfirvofandi nauðungarsölu. Stefnandi kveðst hafa gripið til þeirraaðgerða sem af sanngirni megi ætlast til af honum til að takmarka tjón sitt.Hafi stefnandi meðal annars reynt árangurslaust að innheimta kröfuna hjágreiðanda hennar. Stefnandi hafi ekki haft tök á því að takmarka tjón sitt ogverði því að sækja fullar bætur til stefnda. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sínaenn fremur á fyrirliggjandi matsgerð Guðlaugs H. Guðlaugssonar, löggiltsfasteignasala. Samkvæmt henni hafi verðmæti íbúðarinnar á uppboðsdegi numið 11milljónum króna. Íbúðin hafi verið seld fyrir þrjár milljónir króna.Kröfulýsingar með rétthæð framar kröfu stefnanda hafi samtals numið 4.907.176krónum. Þá nemi sölukostnaður í ríkissjóð vegna uppboðsins 30.000 krónum. Krafastefnanda nemi samkvæmt árangurslausu fjárnámi 5.626.863 krónum, sem sé þaðtjón sem stefnandi hafi orðið fyrir. Samanlagt geri það 10.564.039 krónur,þannig að öll krafa stefnanda rúmast vel innan verðmætis fasteignarinnar. Meðmatsgerðinni telur stefnandi sig hafa sannað tjón sitt, en leggja verði tilgrundvallar að stefnanda hefði verið kleift að verja kröfu sína viðnauðungarsöluna og, eftir atvikum, selja eignina gegn matsvirði á frjálsummarkaði, hefði komið til þess að stefnandi hefði keypt eignina viðnauðungarsöluna. Hefði stefnandi því átt að fá kröfu sína greidda að fullu. Verði ekki fallist á aðalkröfustefnanda um greiðslu skaðabóta í heild eða að hluta er til vara gerð krafa umviðurkenningu á bótaskyldu stefnda gagnvart stefnanda. Kveðst stefnandi hafalögvarða hagsmuni af því að fá dóm um slíka bótaskyldu til að eiga þess kost aðsækja tjón sitt á hendur stefnda, enda verði þá ekki ágreiningur um annað enendanlega fjárhæð bóta. Heimild til að afla viðurkenningardóms sé að finna í 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Með því að afstaða verði tekin tilviðurkenningarkröfunnar, verði kveðið upp úr með það hvort umþrætt háttsemistefnda við nauðungarsölu Hjallavegar 5 leiði til bótaskyldu stefnda gagnvartstefnanda. Til stuðnings skaðabótakröfu vísarstefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, og almennra meginreglnaskaðabótaréttar þar á meðal sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð.Þá vísar stefnandi til meginreglna stjórnsýsluréttarins um vandaðastjórnsýsluhætti og meginreglna um meðferð opinbers valds. Um varnarþing vísarstefnandi til 3. mgr. 33 gr. laga nr. 91/1991. Einnig vísar stefnandi tilþeirra laga varðandi málsmeðferð, aðild o.fl. Um varakröfu um viðurkenningu áskaðabótaskyldu vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þá byggirstefnandi á 35. gr. og 87. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölur, einkum 3.mgr. 35. gr. laganna. Kröfu sína um vexti styður stefnandi við reglur laga umvexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, þ.m.t. við 1. mgr. 6. gr. þeirra laga, ogskaðabótalög nr. 50/1993. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við ákvæðiXXI. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, einkum við 129. og 130. gr.laganna. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun kveður stefnandistyðjast við lög nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur ogberi því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda.2. Málsástæður og lagarök stefnda Kröfu stefnanda um skaðabætur í heildeða að hluta er mótmælt af hálfu stefnda. Telur hann engar sannanir liggjafyrir um að stefndi hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum og ólögmætumhætti. Stefndi kveður sýknukröfu sína aðallegavera reista á því að öll skilyrð laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, hafi veriðuppfyllt þegar íbúðin að Hjallavegi 5 hafi verið seld framhaldssölu 25. febrúar2014. Vísar stefndi til þess að samkvæmt 3. mgr. 35. gr. þeirra laga skulisýslumaður, þegar ákvörðun um framhald uppboðs hefur verið tekin og svo fljóttsem verða má, tilkynna öllum aðilum nauðungarsölunnar, sem náð verður til, umhana. Skuli senda slíka tilkynningu í ábyrgðarbréfi eða símskeyti eða með öðrumsambærilegum hætti. Stefndi viðurkennir að slík tilkynning hafi ekki verið sendstefnanda enda hafi stefnda ekki verið kunnugt um aðild hans að viðkomandinauðungarsölu. Stefndi bendir á að stefnandi hafi ekki verið þinglýstur veðhafisamkvæmt þinglýsingarvottorði og kröfulýsing hafi ekki borist frá honum. Þvíhafi stefnda verið ókunnugt um að stefnandi ætti hagsmuni við þessanauðungarsölu eða væri aðili að henni. Því hafi ekki verið unnt að senda honumtilkynningu. Af hálfu stefnda er á það bent að umrætt skuldabréf beri meðsér að veðhafi sé Byggingarfélag eldri borgara á Suðurnesjum.Þinglýsingarvottorðið staðfesti hið sama. Meginregla íslensks réttar sé aðkröfuhafaskipti geti átt sér stað án samþykkis skuldara og ekki sé skylt aðlögum að þinglýsa yfirlýsingu um kröfuhafaskipti. Þegar um sé að ræða kröfu semtryggð sé með veði í fasteign samkvæmt þinglýsingalögum nr. 39/1978 sé þóeðlilegt að gera þá kröfu til veðhafa að hann fái þinglýst yfirlýsingu um hversé nýr eigandi kröfunnar, m.a. til að skuldari fái upplýsingar umkröfuhafaskiptin, sem og sýslumaður vegna hugsanlegrar nauðungarsölumeðferðarfasteignarinnar. Það sé megintilgangur þinglýsingalaga að greiðar og öruggarupplýsingar megi fá um réttindi yfir fasteignum. Tilkynni nýr kröfuhafi ekki umkröfuhafaskipti verði hann sjálfur að bera áhættu af því tjóni sem hugsanlegahljótist af því, enda hafi hann þá ekki tryggt réttindi sín með fullnægjandihætti. Stefndi bendir einnig á að hvorki sé áritun á bréfið sjálft um framsalné almenn yfirlýsing um kröfuhafaskipti á sambærilegum bréfum, eins og hafiháttað til í nokkrum málum sem komið hafi til kasta dómstóla á undanförnumárum. Í tilefni af röksemdum stefnanda erlúta að því að þinglýst skuldskeyting hafi átt að koma sýslumanni á sporiðtekur stefndi fram að hún beri ekki með sér með hvaða hætti eða hvenærLífeyrissjóður Austurlands hafi orðið eigandi skuldabréfsins. Ekki verði séð aðviðkomandi skuldabréf hafi fylgt þessari skuldskeytingu eða að frumrit bréfsinshafi verið áritað um þá skuldskeytingu. Stefndi bendir í þessu sambandi á 11.gr. þinglýsingalaga þar sem kveðið er á um að ef í einu og sama skjali erstofnað til fleiri réttinda en þeirra sem skjalinu er aðallega ætlað að veitaskuli athygli þinglýsingarstjóra sérstaklega vakin á því til hvaða réttindaþinglýsingin eigi að taka, t.d. með áritun á skjalið sjálft eða meðundirstrikunum í texta skjalsins. Tekurstefndi fram að skuldskeytingin lúti einungis að því að nýr skuldari komi ístað upphaflegs skuldara, en ekki að nýjum kröfuhafa. Stefndi vísar til þess aðframangreindri skuldskeytingu hafi verið þinglýst í apríl 2003, en aðnauðungarsalan hafi farið fram árið 2014. Þá hafi Lífeyrissjóður Austurlandsekki verið til enda hafi hann liðið undir lok árið 2007. Ekkert hafi legiðfyrir um með hvaða hætti eignum lífeyrissjóðsins hafi verið skipt eða hverjirhafi þá verið nýir kröfuhafar. Þannig hafi stefnda verið ómögulegt að komast aðþví með athugun á fyrirliggjandi gögnum hverjum ætti að senda tilkynningusamkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991. Stefndi telur að ekki hvíli sú skylda ásýslumanni að skoða alla leitarvefi sem til staðar séu og reyna þannig að finnaút hver sé kröfuhafi. Hins vegar sé það vinnuregla hjá viðkomandi embætti íslíkum tilvikum að fletta upp í opinberum skrám, þ.e. fyrirtækjaskrá, þegarleita þurfi að veðhöfum. Stefndi mótmælir því að útskýringar sýslumanns séueftiráskýringar og að starfsmenn embættisins hafi ekki sinnt starfi sínu oghirt um að tilkynna veðhafa um nauðungarsöluna. Hið rétta sé að ekki hafi veriðunnt að senda stefnanda tilkynningu um uppboðið vegna þess að skráður kröfuhafihafi ekki verið til, auk þess sem ekki hafi verið tilkynnt um kröfuhafaskiptinog þeim þinglýst á fasteignina. Stefndi kveður tilvísanir stefnanda tilmeginreglna stjórnsýsluréttar hafa takmarkað gildi enda segi í 1. mgr. 2. gr.stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, að lögin gildi ekki um nauðungarsölu. Einnigverði að hafa í huga við skoðun þessa máls að stefnandi sé stór lífeyrissjóðurá fjármálamarkaði og beri að fylgjast vel með og gæta hagsmuna sinna m.a. meðathugun á nauðungarsölum. Nauðungaruppboðið hafi verið auglýst með lögboðnumhætti. Því hafi stefnandi getað hvenær sem var látið vita af réttindum tilviðkomandi eignar og tryggt aðkomu sína og hagsmuni. Stefndi telur að vísa beri varakröfustefnanda frá dómi enda eigi sú krafa, byggð á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991, ekki við í þessu máli. Þegar fyrir liggi dómkrafa um greiðslu á tjóni sé óvíst hvaðalögvörðu hagsmuni stefnandi geti haft af sérstakri umfjöllum umviðurkenningarkröfu, enda þurfi að taka afstöðu til bótaskyldu við mat áaðalkröfu stefnanda. Því beri að vísa þessari kröfu frá enda fullnægi hún ekkiskilyrðum d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þessu til stuðningsvísar stefndi m.a. til Hæstaréttardóms í málinu nr. 146/2005. Til stuðnings kröfum stefnda ummálskostnað vísar hann í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum129. og 130. gr. þeirra laga. Þákveðst stefndi mótmæla kröfugerð og málsástæðum stefnanda í heild sinni, þar ámeðal kröfu um dráttarvexti og málskostnað.IV Stefnandi var eigandi skuldabréfs semhvíldi á 3. veðrétti fasteignar með fasteignanúmerið 209-3444 að Hjallavegi 5 íReykjanesbæ, þegar fasteignin var seld nauðungarsölu á uppboði 25. febrúar2014. Ágreiningslaust er að stefnanda var ekki send tilkynning um framhalduppboðs fasteignarinnar og kveðst hann ekkert hafa vitað af nauðungarsöluhennar fyrr en hún var um garð gengin. Með því kveðst stefnandi hafa orðiðfyrir tjóni sem rekja megi til vanrækslu starfsmanns stefnda við að senda honumtilkynningu samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. Fyrsti málsliður 3. mgr. 35. gr.laganna er svohljóðandi: „Þegar ákvörðun hefur verið tekin um framhald uppboðsskal sýslumaður svo fljótt sem verða má tilkynna öllum aðilum aðnauðungarsölunni sem verður náð til um hana, sbr. þó 2. mgr.“ Stefnandi átti sjálfkrafa aðild aðnauðungarsölu fasteignarinnar sem veðhafi samkvæmt skuldabréfinu sem hvíldi áhenni, sbr. 3. tölulið 2. gr. laga nr. 90/1991. Hið þinglýsta skuldabréf barhins vegar ekki með sér að stefnandi ætti þau réttindi yfir fasteigninni semhann átti, heldur upphaflegur kröfuhafi, Byggingarfélag eldri borgara áSuðurnesjum. Við athugun í opinberum skrám mátti ráða að þetta félag var ekkilengur starfandi. Engum skjölum hafði þó verið þinglýst um kröfuhafaskipti áskuldabréfinu. Þess ber þó að geta að engin skylda hvílir á nýjum kröfuhafa aðláta þinglýsa skjölum um kröfuhafaskipti. Með 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991 erlögð ákveðin skylda á sýslumann að afla upplýsinga um aðila nauðungarsölunnarþannig að tilkynna megi þeim um framhald uppboðs. Ber sýslumanni í því skyni aðrannsaka gögn málsins og kanna upplýsingar í aðgengilegum, opinberum skrám.Sýslumanni var ljóst að upphaflegur kröfuhafi var ekki lengur eigandi þessskuldabréfs sem um ræðir. Við þær aðstæður má ætlast til þess að sýslumaðurathugi þinglýst skjöl um skuldskeytingu skuldabréfsins, enda geturskuldskeyting ekki átt sér stað nema með samþykki þess kröfuhafa sem er eigandiskuldabréfsins á þeim tíma. Með því má varpa ljósi á hvort kröfuhafaskiptikunni að hafa orðið á bréfinu fyrir skuldskeytinguna og hver sé þá eigandiþess. Skuldskeytingu, dags. 27. febrúar 2003,hafði verið þinglýst á umrædda fasteign. Í skjali þessu kemur fram aðLífeyrissjóður Austurlands sé „núverandi eigandi“ skuldabréfsins og var bréfiðundirritað fyrir hönd þess sjóðs. Lífeyrissjóður Austurlands sameinaðiststefnanda árið 2007. Fyrir liggur að tilkynningar sem sendar eru á heimilisfangfyrrnefnda sjóðsins berast stefnanda. Þá koma fram upplýsingar um sameiningunaí vottorði frá fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra sem stefnandi lagði fram undirrekstri málsins. Í þessu ljósi verður að fallast á þaðmeð stefnanda að unnt hafi verið að ná til hans og að sýslumanni hafi borið aðsenda honum sem aðila að nauðungarsölunni tilkynningu um framhald uppboðs áfasteigninni samkvæmt 3. mgr. 35. gr. laga nr. 90/1991. Þar sem það var ekkigert verður á það fallist að stefndi beri skaðabótaábyrgð á grundvelli almennraskaðabótareglna á tjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir sökum vanrækslusýslumanns. Nauðungarsala á fasteignum er auglýst íLögbirtingablaði samkvæmt 19. og 20. gr. laga nr. 90/1991. Sýslumanni ber ennfremur að auglýsa uppboð með minnst þriggja daga fyrirvara í dagblaði, á vefsýslumanna eða á annan samsvarandi hátt, sbr. 26. gr. sömu laga. Framhalduppboðs er jafnframt auglýst með sama hætti, sbr. 5. mgr. 35. gr. laganna.Ágreiningslaust er að sýslumaður birti auglýsingar um nauðungarsölu umræddrarfasteignar í samræmi við framangreindar kröfur. Tilgangur auglýsinga um nauðungarsöluer að gefa þeim sem kunna að eiga réttindi í viðkomandi eign færi á því aðstanda vörð um þau réttindi sem ella kunna að falla niður að einhverju eða ölluleyti við nauðungarsöluna. Ætlast má til þess að lífeyrissjóður, sem ekki hefurþinglýst skjölum um réttindi sín yfir fasteign, láti fylgjast með auglýsingumum nauðungarsölur fasteigna til að honum sé unnt standa vörð um hagsmuni sínaog sjóðfélaga sinna. Stefnandi getur því ekki varpað allir ábyrgð á gæsluþeirra hagsmuna yfir á sýslumann í þeirri von að hann finni út hver sé réttureigandi áhvílandi skuldabréfs og tilkynni honum um framhald uppboðs. Af þessum sökumverður stefnandi látinn bera helming þess tjóns sem hann hefur orðið fyrir viðnauðungarsölu umræddrar fasteignar. Stefndi andmælir ekki röksemdumstefnanda fyrir því að sjóðurinn hafi orðið fyrir tjóni við nauðungarsölufasteignarinnar, sem nemur kröfu stefnanda á hendur skuldara við árangurslaustfjárnám sem gert var hjá honum, 5.626.863 krónur. Þannig er ágreiningslaust aðstefnandi hefði fengið þessa kröfu greidda að fullu hefði hann vitað afnauðungarsölunni og gætt þar hagsmuna sinna. Samkvæmt framansögðu ber aðfallast á að stefndi bæti stefnanda helming tjónsins. Verður stefnda því gertað greiða stefnanda 2.813.432 krónur í skaðabætur. Í ljósi þessarar niðurstöðu, sem rúmastinnan kröfugerðar og málsástæðna fyrir aðalkröfu stefnanda, kemur varakrafastefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda ekki til álita. Kemur þvíheldur ekki til álita að vísa þeirri kröfu frá dómi, eins og stefndi gerirkröfu um. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, bera skaðabótakröfur dráttarvexti að liðnum mánuði fráþeim degi er kröfuhafi sannanlega lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á tilað meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Dómstólar geta þó, ef sérstaklega stendurá, ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Eins og atvikum er háttað í máliþessu var ekki unnt að meta fjárhæð skaðabótakröfunnar fyrr en upplýsingar lágufyrir um verðmæti umræddrar fasteignar. Stefnandi staðreyndi verðmæti hennarmeð matsgerð dómkvadds matsmanns, sem er dagsett 19. nóvember 2015. Ekkert erfram komið um að stefnda hafi verið gerð grein fyrir niðurstöðu matsgerðar fyrren við höfðun málsins. Með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. niðurlag 4.mgr. 5. gr. sömu laga, skal skaðabótakrafa stefnanda bera dráttarvexti frá þvíað mánuður var liðinn frá málshöfðun. Stefndi hefur frá öndverðu alfariðneitað skaðabótaskyldu á þeim grundvelli að sýslumaður hafi ekki sýnt af sérsök í aðdraganda nauðungarsölunnar. Stefnanda var því nauðsynlegt að höfða máltil að fá tjón sitt bætt að hluta. Í ljósi niðurstöðu málsins og með vísan til3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnda þvígert að greiða stefnanda hluta þess kostnaðar sem stefnandi hefur haft afrekstri málsins. Þykir sá hluti hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda,Stapa lífeyrissjóði, 2.813.432 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 10. mars 2016 til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 849/2016
|
Kærumál Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var sjálfkrafa frá dómi kröfum G um skaðabætur og bætur vegna tapaðra leiguteikna vegna kaupa á bifreið af K. Var talið að kröfur G væru vanreifaðar og uppfylltu því ekki skilyrði e- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og EiríkurTómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru, sem barst héraðsdómi 19.desember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Norðurlands eystra 7. desember 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var að hlutavísað frá dómi.Kæruheimild er í j.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrirhéraðsdóm að taka málið í heild til efnismeðferðar. Þá krefst húnkærumálskostnaðar „líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila var veitt gjafsókn 12. apríl 2016, sem takmörkuð var viðrekstur málsins fyrir héraðsdómi, að undanskildum tilvikum samkvæmt 4. og 5.mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991, sem hér eiga ekki við. Að því gættu verðursóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Gunnhildur Ragnarsdóttir, greiði varnaraðila, KjartaniKjartanssyni, 200.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 7. desember 2016.Mál þetta var tekiðtil úrlausnar um mögulega sjálfkrafa frávísun hluta þess í dag. Það var höfðað 23. febrúar 2016.Stefnandi erGunnhildur Ragnarsdóttir, Efstahjalla 3, Kópavogi. Stefndi er KjartanKjartansson, Norðurgötu 28, Akureyri.Ágreiningur aðilasnýst í fyrsta lagi um kröfu stefnanda um greiðslu nánar tiltekinnar skuldar. Er ekki álitaefni hér að dæmt verði efnislegaum þann kröfulið.Í 2. liðkröfugerðar stefnanda er höfð uppi krafa um skaðabætur að fjárhæð 1.661.000krónur með nánar tilteknum vöxtum frá 27. apríl 2012. Kveðst stefnandi hafa keypt bifreið þann dagog greitt fjárhæðina fyrir hana. Hafistefndi þó náð að ,,plata“ hana til að skrá bifreiðina á hans nafn. Hafi stefndi síðan tekið bifreiðina í sínarvörslur í október 2014 og neitað að afhenda hana. Kveður stefnandi stefnda hafa slegið eignsinni á bifreiðina með ólögmætum hætti. Hafistefndi selt bifreiðina og sé gerð krafa um bætur að fjárhæð 1.661.000 krónurvegna kaupverðs hennar auk vaxta.Af þessu verðurráðið að stefnandi krefjist skaðabóta sem nemi kaupverði bifreiðarinnar árið2012, þrátt fyrir að hún hafi ekki misst vörslur hennar fyrr en árið 2014. Verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafihaft full not af bifreiðinni fram að því. Engin rök eru færð fyrir því að bifreiðin hafiekki rýrnað að verðmæti frá því að stefnandi keypti hana uns stefndi tók hana ísínar vörslur samkvæmt lýsingu stefnanda á atvikum og er ekki tekið fram að áþví sé byggt, heldur virðist miðað við að stefnandi hafi orðið fyrir tjóniþegar hún keypti bifreiðina.Að þessu gættuþykir bótakrafa stefnanda í þessum lið svo vanreifuð að hún uppfylli ekkiskilyrði e-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991 um skýran málatilbúnað. Verður þessum kröfulið vísað sjálfkrafa frádómi.Í 3. lið dómkrafnastefnanda er krafist bóta vegna tapaðra leigutekna vegna sömu bifreiðar sumarið2015. Miðast krafan við leigu að fjárhæð100.000 krónur á viku í 16 vikur, samtals 1.600.000 krónur. Er byggt á því að henni hafi verið gert tilboðum 100.000 krónur á viku. Þessu tilstaðfestingar er lagt fram skjal þar sem virðist hafa verið spurt á rafrænumsamskiptamiðli hvort stefnandi vildi leigja lyftubíl í viku á 100.000 krónur.Þykir ekki hafa verið með þessu lagður nægilegur grundvöllur að kröfustefnanda í þessum lið, sbr. e- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Verður þessum lið því einnig vísað sjálfkrafafrá dómi.ErlingurSigtryggsson kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Vísað er sjálfkrafafrá dómi liðum 2 og 3 í kröfugerð stefnanda, Gunnhildar Ragnarsdóttur, í máliþessu.Málskostnaður bíðurefnisdóms.
|
Mál nr. 822/2014
|
Námssamningur Stjórnsýsla Andmælaréttur Miskabætur Aðfinnslur
|
Á, sem I ohf. hafði vísað úr starfsþjálfun til flugumferðarstjóra, höfðaði mál á hendur I ohf. til heimtu skaðabóta vegna tjóns af völdum brottrekstursins og miskabóta vegna þess hvernig staðið hefði verið að honum. Talið var að ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 giltu um töku ákvarðana I ohf. um rétt eða skyldu manna innan hlutaðeigandi verksviðs. Þá var talið að Á hefði ekki staðist þær prófkröfur sem gerðar voru til árangurs í verklegum æfingum á námstímanum samkvæmt þeirri þjálfunaráætlun sem um nám hans gilti og að það úrræði að vísa Á úr námi af þeirri ástæðu hefði átt sér stoð í lögum. Í ljósi þeirra skilmála er giltu um námið og ástæðna sem lágu til grundvallar námslokum Á voru ekki talin skilyrði til að dæma honum bætur fyrir fjártjón. Á hinn bóginn var lagt til grundvallar að vegna þess hvernig staðið hefði verið að brottvísun Á úr náminu hefði hann orðið fyrir miska sem veitti honum rétt til bóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og voru þær ákveðnar 600.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2014 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 6.010.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. desember 2009 til 9. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2014. Mál þetta sem dómtekið var 24. september 2014, var höfðað 10. desember 2013, af hálfu Árna Svavars Arnarsonar, Sóleyjarima 23 í Reykjavík á hendur Isavia ohf., Reykjavíkurflugvelli í Reykjavík, til greiðslu skaðabóta og til viðurkenningar á skaðabótaábyrgð. Stefnandi krefst þess að stefndi greiði stefnanda 6.010.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 11. desember 2009 til 9. febrúar 2014, en frá þeim degi með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, til greiðsludags. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda á tjóni stefnanda vegna tekjumissis stefnanda út starfsævina, sem leiðir af ákvörðun stefnda um að vísa stefnanda frá starfsþjálfun til flugumferðarstjóra, dags. 11. desember 2009. Þá krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum málskostnað að mati dómsins. Stefndi krefst þess að kröfu stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð stefnda á tjóni stefnanda vegna tekjumissis hans út starfsævina verði vísað frá dómi, en stefndi að öðrum kosti sýknaður af þeirri kröfu. Stefndi krefst sýknu af öðrum kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi þá kröfu að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Málflutningur um allar framangreindar dómkröfur fór fram við aðalmeðferð málsins, sbr. 2. ml. 2. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Samkvæmt því sem fram kemur í lýsingu málavaxta í stefnu og greinargerð, öðrum gögnum málsins og því sem fram er komið fyrir dóminum eru atvik máls þau að stefnandi hóf starfsnám hjá stefnda 30. mars 2009 (þá Flugstoðir ohf.). Stefndi er eini aðilinn hérlendis sem hefur starfsleyfi frá Samgöngustofu til að bjóða upp á þjálfun fyrir flugumferðarstjóra. Stefnandi hafði lokið bóklegu námi í flugumferðarstjórn í Flugskóla Íslands 20. febrúar sama ár og var samþykktur af forvera stefnda til þjálfunarinnar ásamt sex öðrum umsækjendum. Í auglýsingu um námskeiðið kom fram að ekki væru greidd laun á námstímanum og að engin trygging væri fyrir starfi hjá Flugstoðum ohf. að loknu námi. Við upphaf starfsnámsins var haldin formleg kynning fyrir nemana. Þá var meðal annars farið yfir námsferlið og hvernig það skiptist í áfanga, kynnt að viðtöl yrðu eftir hvern áfanga og kynnt hverjir myndu kenna á námskeiðinu. Farið var yfir þjálfunaráætlun, sem Flugmálastjórn, nú Samgöngustofa, samþykkir fyrir hvern hluta starfsnámsins. Þar er fyrirkomulagi námsins ítarlega lýst, meðal annars um það hvaða lágmarkskröfur eru gerðar og hvernig árangur er metinn. Í þjálfunaráætlun fyrir NW- hluta námsins kemur meðal annars fram að vísa megi nema frá námi sé það samhljóða álit kennara þjálfunardeildar og ef við á, þjálfara hans í verklegu námi, að neminn sé óhæfur. Markmið námsins sé að ljúka þjálfunarferli svo nemi hafi sjálfsöryggi til að ljúka lokaprófi og hafi auk þess sjálfstraust til að vinna einn með réttindi og sé áhersla lögð á vönduð vinnubrögð og að taka á ósiðum sem nemi gæti hafa vanið sig á. Starfsnámið skiptist í þrjá meginþætti eftir flugstjórnarsvæðum, OCN (Oceanic Control), NW (norður-vestur) og loks SE (suður-austur) og er kennt í þessari röð sem mun vera í samræmi við erfiðleikastig. Stefnandi stóðst bókleg próf í OCN-hluta námsins, sem hann tók 8. maí 2009. Í verklegri þjálfun frá 11.-26. maí átti stefnandi í töluverðum erfiðleikum með æfingar og náði aðeins 10 af 16 æfingum, eða um 68,75%, en krafa er gerð um 80% árangur í verklegum æfingum að meðaltali samkvæmt þjálfunaráætlun. Á tímabilinu átti umsjónarkennari við hann tvö viðtöl um þær athugasemdir sem kennarar í hermi höfðu skráð hjá sér um styrkleika hans og veikleika. Ákveðið var að stefnandi tæki verklegt próf sem hann stóðst 26. maí s.á. og fékk hann þá OCN-áritun í nemaskírteini sitt. Stefnandi hóf réttindanám í NW-deild flugstjórnarmiðstöðvarinnar þann 27. maí 2009, en sá hluti námsins skiptist í þrjá áfanga. Eftir starfsþjálfun á vöktum frá 27. maí til 23. ágúst 2009 tóku við verklegar æfingar í hermi frá 24. ágúst til 4. september 2009. Eftir fyrstu fjórar æfingarnar í hermi héldu kennarar fund vegna stefnanda þar sem hann kom ekki vel út úr æfingunum. Á þessum fundi kom fram að kennararnir töldu rétt að gefa stefnanda tækifæri til að bæta sig, og var hann settur í meiri kennslu, auk þess sem hann fékk meiri stuðning og meira utanumhald en aðrir nemar þurftu og fengu. Stefnandi var með öðrum orðum settur í svokallaða „gjörgæslu“. Var þetta gert með það að leiðarljósi að styðja hann við að ná betri tökum á náminu. Var stefnanda hjálpað í gegnum æfingarnar og kennt hvernig ætti að leysa úr æfingunum þegar hann væri ekki viss. Þann 26. ágúst 2009 var tekið viðtal við stefnanda þar sem farið var yfir styrkleika hans og veikleika og fór annað slíkt viðtal fram 2. september s.á. Í viðtölum var reynt að efla sjálfstraust stefnanda með hvatningu og því áhersla lögð á jákvæða þætti, þó að þeir neikvæðu kæmu einnig til umræðu. Í lok fyrsta áfanga fór stefnandi í próf og stóðst það. Stefnandi hóf annan áfanga með starfsþjálfun á vöktum, frá 5. september 2009 til 15. nóvember s.á. Í byrjun október fékk hann nýjan starfsþjálfara. Áfram bar á skorti á sjálfstrausti hjá stefnanda, hann leitaði mikið eftir samþykki og var hvattur til að bæta sjálfstraust, vinnuhraða og skipulag. Var stefnanda gerð grein fyrir því í áfangaviðtali að breyting yrði að verða á getu hans til að framhaldið gæti gengið vel. Að starfsþjálfun lokinni tóku við verklegar æfingar í hermi, en stefnandi skilaði ekki tilætluðum árangri í þeim. Í viðtali við stefnanda 18. nóvember 2009, var honum gerð grein fyrir alvöru málsins. Stefnandi náði 10 af 14 æfingum í öðrum áfanga og var því með um 71% árangur. Hann stóðst lokapróf í áfanganum 27. nóvember 2009. Stefnandi hóf nám í þriðja áfanga NW-námsins í lok nóvember 2009. Fljótlega kom í ljós að námið gekk ekki betur en í fyrsta og öðrum áfanga. Stefnandi gerði enn alvarlegar villur, sem nemandi á því stigi námsins ætti ekki að gera. Starfsþjálfari stefnanda lýsti áhyggjum sínum af stöðu náms hans í bréfi til umsjónarkennara NW-námsins þann 10. desember 2009. Vegna þess sem þar kom fram var haldinn fundur í þjálfunardeild föstudaginn 11. desember s.á., þar sem farið var yfir feril og stöðu stefnanda í náminu. Fundinn sátu deildarstjóri þjálfunardeildar, þjálfunarstjóri, umsjónarkennari NW-námsins og deildarstjóri flugstjórnardeildar en starfsþjálfari stefnanda var einnig kallaður inn á fundinn til viðtals. Eftir ítarlega yfirferð yfir námsferil stefnanda var það einróma niðurstaða þjálfunardeildar að frekari þjálfun myndi ekki skila tilætluðum árangri og ekki væri forsvaranlegt að hann héldi áfram námi. Var því tekin sú ákvörðun að vísa stefnanda úr námi. Stefnandi var kallaður á fund sama dag þar sem honum var tilkynnt um þessa ákvörðun þjálfunardeildar. Var stefnanda boðið að fara heim og jafna sig, og koma svo aftur í viðtal þar sem farið yrði ítarlegar yfir málin. Stefnandi mætti ekki í slíkt viðtal en hins vegar mættu unnusta hans og móðir sem fulltrúar hans á fund þann 20. janúar 2010 þar sem þeim voru kynnt gögn málsins og spurningum þeirra svarað. Var þá búið að útbúa samantekt um nám og árangur og var hún kynnt þeim á fundinum, en ekki afhent. Lögmaður stefnanda kom á fund stefnda í mars 2010 og fékk skýringar. Hann óskaði einnig bréflega eftir rökstuðningi frá stefnda vegna brottrekstursins ásamt afriti af öllum gögnum. Stefndi hafnaði þeirri beiðni stefnanda á þeim grundvelli að félagið væri opinbert hlutafélag og því ættu ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og upplýsingalaga nr. 50/1996 ekki við um stofnunina, en bauð lögmanninum að koma ásamt stefnanda til fundar þar sem farið yrði aftur yfir málið. Stefnandi telur að ákvörðun stefnda um brottvísun úr námi, sem hann telur að sé stjórnvaldsákvörðun, hafi verið ólögmæt og að stefndi hafi með henni og framangreindri málsmeðferð brotið gegn reglum stjórnsýsluréttar. Ákvörðunin hafi valdið stefnanda tjóni, sem hann krefst að stefndi bæti honum. Stefndi hafnar því að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi, ákvörðunin hafi ekki verið ólögmæt eða saknæm, tjón stefnanda sé ósannað og ekki sé sýnt fram á orsakatengsl ætlaðs tjóns og athafna stefnda. Þá hafnar stefndi þeirri málsástæðu að stjórnsýslulög nr. 37/1993 eigi við um starfsemi stefnda. Ágreiningur aðila málsins snýst því um það hvort framangreind atvik og samskipti aðila, í aðdraganda og kjölfar ákvörðunar stefnda 11. desember 2009, og ákvörðunin sjálf skapi stefnanda rétt til skaðabóta úr hendi stefnda. Áður en mál þetta var höfðað hafði stefnandi leitað til stjórnvalda í því skyni að fá ákvörðun stefnda endurskoðaða. Gögn um þau samskipti lagði stefnandi fram við þingfestingu málsins og verður gerð grein fyrir þeim hér á eftir. Með bréfi 17. febrúar 2011 óskaði lögmaður stefnanda eftir því að Flugmálastjórn Íslands rannsakaði gögn stefnda og legði mat á það hvort stefnandi hefði uppfyllt kröfur í viðauka þágildandi reglugerðar nr. 404/2008 um skírteini flugumferðarstjóra. Flugmálastjórn Íslands hafnaði þeirri beiðni með bréfi 15. apríl 2011 á þeim grundvelli að það væri ekki hlutverk stofnunarinnar að leggja mat á það hvort einstaklingar uppfylltu skilyrði eða kröfur í reglugerðum um skírteini fyrr en sótt væri um útgáfu á slíku skírteini. Sama dag sendi lögmaður stefnanda bréf til Flugmálastjórnar Íslands og benti á að stefndi væri með starfsleyfi frá stofnuninni samkvæmt reglugerð nr. 404/2008 til að annast þjálfun nema í flugumferðarstjórn og var þess krafist að Flugmálastjórn Íslands rannsakaði hvort þjálfun og eftirfarandi brottrekstur stefnanda hefði samræmst umræddri reglugerð og stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Flugmálastjórn Íslands hafnaði því í bréfi 9. maí 2011 að ákvörðun stefnda hefði verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi laganna og yrði hún því ekki borin undir stjórnvöld. Hinn 20. október 2011 sendi lögmaður stefnanda erindi til umboðsmanns Alþingis þar sem hann óskaði þess að umboðsmaður tæki framangreind álitaefni til skoðunar og legði mat á það hvort og þá hvaða málsmeðferðarreglur hefðu verið brotnar í samskiptum stefnda við stefnanda. Lagði hann áherslu á að hann teldi ákvörðun stefnda vera stjórnvaldsákvörðun. Í svari umboðsmanns 28. nóvember 2011 var bent á að stefnanda væri rétt að bera synjun Flugmálastjórnar Íslands undir innanríkisráðuneytið áður en hann sendi kvörtun til umboðsmanns, enda þótt kærufrestur væri þá liðinn. Var það gert 9. desember 2011, en ráðuneytið vísaði kærunni frá með úrskurði 20. janúar 2012. Í úrskurðinum sagði að það væri ekki hlutverk Flugmálastjórnar að leggja á það mat hvort einstaklingar uppfylltu skilyrði eða kröfur í reglugerðum um skírteini fyrr en sótt væri um útgáfu þeirra. Synjun Flugmálastjórnar feli ekki í sér stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga þar sem álitaefnið falli utan lögbundinna verkefna stofnunarinnar. Ráðuneytið tók fram, með vísun til laga um hlutafélög nr. 2/1995 og lögskýringargagna um opinber hlutafélög, að ákvarðanir stefnda, Isavia ohf., væru ekki stjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga og yrðu þær því ekki bornar undir stjórnvöld á grundvelli laganna. Lögmaður stefnanda sendi samdægurs kvörtun til umboðsmanns Alþingis, sem óskaði með bréfi til innanríkisráðuneytisins 16. apríl 2012 eftir upplýsingum um starfsleyfi stefnda og hvort komið hefði verið á fót áfrýjunarkerfi, sbr. B-hluta viðauka II í reglugerð nr. 404/2008. Ráðuneytið sendi erindi til Flugmálastjórnar 19. október 2012, þar sem óskað var eftir afstöðu stofnunarinnar til þess hvort mál stefnanda félli undir eftirlitshlutverk hennar og ef svo væri hvort hún myndi taka mál stefnanda til umfjöllunar. Með bréfi Flugmálastjórnar Íslands til ráðuneytisins 21. desember 2012 var áréttað að stofnunin gæti ekki lagt mat á námsárangur nemenda, en hún gæti hins vegar farið yfir mál stefnanda með það að leiðarljósi að kanna hvort þjálfunarferlið hefði verið hlutlaust og óvilhallt, á grundvelli áfrýjunarkerfis sem verið væri að koma á fót í samræmi við reglugerðarviðaukann. Lögmaður stefnanda óskaði með tölvupósti 7. janúar 2013 eftir því að Flugmálastjórn Íslands kannaði hvort þjálfunarferli stefnda vegna stefnanda hefði verið hlutlaust og óvilhallt. Samkvæmt áliti áfrýjunarnefndar Samgöngustofu 30. ágúst 2013, en Samgöngustofa hafði þá tekið yfir starfsemi Flugmálastjórnar Íslands, var mat stefnda á námsárangri stefnanda talið óvilhallt og hlutlaust. Þann 29. nóvember 2013 mun stefnandi hafa kært þá niðurstöðu til innanríkisráðuneytisins, en ráðuneytið mun ekki hafa leyst úr því kærumáli þegar mál þetta var dómtekið. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu og móðir hans. Þá komu fyrir dóminn til skýrslugjafar þrír starfsmenn stefnda, deildarstjóri þjálfunar, verklagsstjóri þjálfunar og deildarstjóri kjaramála. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveði Flugstoðir ohf. hafa tekið þá ákvörðun sem sé upphaf og rót þessa máls. Þáverandi samgönguráðherra hafi stofnað nýtt opinbert hlutafélag, stefnda, sem tekið hafi við öllum rekstri, eignum og skuldbindingum Flugstoða ohf. 1. maí 2010, sbr. 1. gr. laga nr. 153/2009. Stefnandi telji engum vafa undirorpið að ákvörðun stefnda frá 11. desember 2009 hafi verið stjórnvaldsákvörðun og byggist sú niðurstaða á eftirfarandi sjónarmiðum. Starfsþjálfun nemenda til skírteinis flugumferðarstjóra sé verkefni allsherjarréttarlegs eðlis. Stefndi hafi verið og sé opinbert hlutafélag í 100% eigu ríkisins. Stefndi hafi með höndum flugleiðsöguþjónustu og flugvallarekstur. Þá hafi stefndi jafnframt með höndum deildarþjálfun nemenda til flugumferðarstjóra, sem einnig sé nefnd starfsþjálfun. Eitt af skilyrðum þess að hljóta skírteini flugumferðarstjóra sé að viðkomandi hafi lokið starfsþjálfun í flugstjórnardeild hjá veitanda flugumferðarþjónustu með fullnægjandi árangri ásamt því að standast viðeigandi próf. Heimild veitanda flugumferðarþjónustu til að sinna starfsþjálfun nemenda til flugumferðarstjóra sé bundin sérstöku starfsleyfi, sbr. ákvæði 18. gr. reglugerðar nr. 404/2008 um skírteini flugumferðarstjóra, en stefndi sé eini handhafi slíks leyfis. Starfsemi stefnda sé háð opinberu eftirliti og stjórn félagsins kosin af eiganda þess, fjármálaráðherra f.h. ríkisins, sem hafi virkt eftirlit með rekstri og starfsemi félagsins. Reglugerð nr. 404/2008 kveði á um þær kröfur sem gerðar séu til starfsnámsins. Sérstaklega sé kveðið á um eðli og innihald þjálfunaráætlana og skulu þær innihalda upplýsingar um ferla og tímasetningar starfsþjálfunar, alla þætti hæfnismatskerfisins, þ.m.t. vinnuframlag, framfaramat og próf, ásamt málsmeðferð fyrir tilkynningar til innlendra eftirlitsyfirvalda. Lengd deildarþjálfunar skuli jafnframt ákvörðuð í þjálfunaráætlun deildar. Loks skulu prófdómarar eða matsmenn, sem samþykktir hafi verið meta tilskilda fagþekkingu með viðeigandi prófum eða símatskerfi og vera óvilhallir og hlutlægir í mati sínu og í því skyni beri innlendum eftirlitsyfirvöldum að koma á fót áfrýjunarkerfi til að tryggja að umsækjendur fái sanngjarna meðferð. Eftirlit með störfum veitenda flugumferðarþjónustu og framkvæmd þjálfunarinnar hafi verið í höndum Flugmálastjórnar Íslands sem lúti yfirstjórn innanríkisráðherra. Stefnandi telji ljóst að stefnda, sem sé opinbert hlutafélag, hafi verið falið stjórnsýsluhlutverk samkvæmt lagaheimild, undir eftirliti stjórnvalds, sem sé liður í opinberri leyfisveitingu. Starfsþjálfunin sé liður í veitingu réttinda sem séu takmörkuð. Stefnandi og aðrir nemendur hafi sóst eftir því að fá starfsréttindi, sem hafi áhrif á atvinnuréttindi þeirra. Slík ákvörðun sé tekin af stefnda einhliða, í skjóli opinbers valds og beint að þeim sem hana fái og teljist þannig stjórnvaldsákvörðun. Þar sem starfsnámið sé ferli sem ljúki með stjórnvaldsákvörðun þá sé ákvörðun um það að vísa nemanda fyrirvaralaust úr starfsnámi, á hvaða tíma starfsnámsins sem er, stjórnvaldsákvörðun enda bindi hún enda á námið. Slík ákvörðun sé einhliða ákvörðun sem tekin sé í skjóli stjórnsýsluvalds og beint milliliðalaust út á við að tilteknum nemanda. Ákvörðunin varði jafnframt réttindi og skyldur nemandans í ákveðnu fyrirliggjandi máli, þar sem að hún varði rétt hans til þess að ljúka starfsnámi og þar með möguleika hans á að uppfylla skilyrðið til skírteinis flugumferðarstjóra. Því sé ljóst að ákvörðun um að vísa nemanda úr starfsnámi sé stjórnvaldsákvörðun sem sé jafnframt verulega íþyngjandi fyrir viðkomandi nemanda. Stjórnsýslulög nr. 37/1993 taki til allrar stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga þegar teknar séu stjórnvaldsákvarðanir. Ekki skipti máli hvort stjórnsýslan sé í höndum sérstakra stofnana á vegum ríkis eða stofnana félagaréttarlegs eðlis. Þurfi að ákveða hvort tiltekin ákvörðun teljist falla undir gildissvið laga nr. 37/1993, skuli leggja til grundvallar hvort um eiginlega stjórnsýslu sé að ræða. Þannig geti einkaaðili eða opinbert hlutafélag sem fengið hafi opinbert vald, lotið ákvæðum laganna a.m.k. í þeim tilvikum þegar hann tekur stjórnvaldsákvörðun. Stefndi hafi stjórnsýslu með höndum í þágu ríkisins, sem sé liður í ferli til veitingar opinbers leyfis. Stefndi verði í störfum sínum við starfsþjálfun nemenda til skírteinis flugumferðarstjóra að fylgja allsherjarréttarlegum reglum. Því sé ljóst að ákvörðun stefnda um frávísun nemanda úr starfsnámi til skírteinis flugumferðarstjóra sé stjórnvaldsákvörðun og um hana gildi ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá telji stefnandi ákvörðun stefnda um frávísun hans úr deildarþjálfun ólögmæta. Lögmætisreglan sé ein af meginreglum íslensks stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar og feli í sér að ákvarðanir stjórnvalda skuli almennt eiga sér stoð í lögum. Þá megi stjórnvöld ekki ganga í berhögg við önnur lög með ákvörðunum sínum. Brjóti ákvörðun í bága við lög sé hún ólögmæt að efni til og ógildanleg. Skýrt sé kveðið á um lögbundið efni þjálfunaráætlana í ákvæðum reglugerðar nr. 404/2008. Í reglugerðinni sé hvergi kveðið á um heimild til þess að vísa nemendum fyrirvaralaust úr starfsnámi á hvaða tíma starfsþjálfunarinnar sem er. Þrátt fyrir það hafi stefndi áskilið sér rétt þess efnis, í þjálfunaráætlun sinni, en í 2. kafla hennar sé að finna ákvæði með fyrirsögninni: Lágmarkseinkunnir og kröfur í verklegum æfingum. Þar segi að árangur nemenda í verklegum æfingum skuli vera a.m.k. 80% að meðaltali. Standist nemandi ekki þær kröfur sé kveðið á um að þjálfunardeild muni meta hvort lengja beri námið innan ákveðinna marka, eða víkja nema úr námi. Þá sé kveðið á um að vísa megi nema frá námi sé það samhljóma álit kennara þjálfunardeildar, og ef við eigi, þjálfara hans í verklegu námi, að neminn sé óhæfur. Taki stefndi ákvörðun þess efnis, þ.e. að víkja nemanda fyrirvaralaust úr starfsnámi, líkt og í tilviki stefnanda, sé um íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun að ræða. Með tilliti til lögmætisreglunnar verði slík stjórnvaldsákvörðun að byggjast á skýrri lagaheimild svo hún geti talist lögmæt. Engin slík heimild hafi verið fyrir hendi og hafi ákvörðun stefnda um að víkja stefnanda fyrirvaralaust úr starfsnámi þann 11. desember 2009 þannig verið ólögmæt. Stefndi hafi brotið gegn andmælarétti stefnanda. Þegar tekin sé stjórnvaldsákvörðun beri stjórnvaldi að hlíta skráðum og óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins, en þær stuðli að því að ákvarðanir séu byggðar á málefnalegum sjónarmiðum. Nauðsynlegt sé að tryggja að ákvarðanir stjórnvalda séu löglegar og réttar og byggðar á lögmætum forsendum þannig að réttindi borgaranna verði ekki skert og hagsmunum þeirra stefnt í voða með handahófskenndum ákvörðunum. Á grundvelli þessara réttaröryggissjónarmiða hafi verið talin þörf á því að tryggja málsmeðferð stjórnvalda, enda leiði vönduð málsmeðferð frekar til þess að endanleg ákvörðun verði efnislega rétt og lögmæt. Óvönduð málsmeðferð leiði til þess að ákvarðanir verði tilviljunarkenndar og þannig líklegri til þess að verða rangar og byggðar á röngum forsendum og sjónarmiðum. Reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, feli í sér réttaröryggisreglur í þágu þeirra sem ákvarðanir stjórnvalda beinist að og í þeim felist ákveðnar lágmarkskröfur til málsmeðferðar. Því sé mikilvægt að slíkum reglum sé fylgt í hvívetna. Grundvallarreglan um þátttöku borgaranna í málsmeðferð stjórnsýslumáls sé reglan um andmælarétt málsaðila. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 37/1993 skuli aðili máls eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvald taki ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Í athugasemdum með IV. kafla frumvarps þess er orðið hafi að lögum nr. 37/1993, segi að í reglunni felist að aðili máls skuli eiga þess kost að tryggja réttindi sín og hagsmuni með því að kynna sér gögn máls og málsástæður er ákvörðun muni byggjast á, leiðrétta fram komnar upplýsingar og koma að frekari upplýsingum um málsatvik áður en stjórnvald taki ákvörðun í máli hans. Fram komi að andmælareglan eigi ekki aðeins að tryggja hagsmuni aðila máls heldur sé tilgangur hennar einnig sá að stuðla að því að mál verði betur upplýst og tengist hún þannig rannsóknarreglunni. Afstaða stefnanda til frávísunarinnar hafi ekki legið fyrir í gögnum málsins við meðferð stefnda á máli hans. Þá hafi stefnanda ekki verið veittur kostur á að kynna sér gögn málsins og þær málsástæður sem stefndi hafi byggt ákvörðun sína á. Stefnanda hafi ekki verið veitt færi á að leiðrétta fram komnar upplýsingar eða koma að frekari upplýsingum um málsatvik. Stefndi hafi virt andmælarétt stefnanda að vettugi áður en félagið hafi tekið endanlega ákvörðun um að víkja stefnanda úr starfsnámi. Engar forsendur hafi verið til þess við meðferð málsins að víkja frá umræddum reglum. Þvert á móti hafi verið sérstakt tilefni til þess að veita andmælarétt enda um að ræða íþyngjandi ákvörðun er varðað hafi starfsréttindi og framtíð stefnanda. Stefnandi hafi haft augljósa og brýna hagsmuni af því að koma sínum sjónarmiðum að. Þegar brotið sé í bága við 13. gr. laga nr. 37/1993, þannig að aðila hafi ekki verið veitt færi á að tjá sig, teljist það almennt verulegur annmarki sem leiði til þess að íþyngjandi ákvörðun teljist ólögmæt. Stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglunni, rökstuðningsreglunni og meðalhófi. Rannsóknarregla 10. gr. laga nr. 37/1993 feli í sér að stjórnvald skuli sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Stefnda hafi borið að rannsaka mál stefnanda með fullnægjandi hætti áður en ákvörðun væri tekin um að vísa stefnanda úr starfsnámi. Í því felist m.a. að stefnda hafi borið að kalla eftir þeim upplýsingum og sjónarmiðum sem varpað gætu ljósi á þau atriði sem félagið teldi ekki nægilega rökstudd eða upplýst. Stefnanda hafi ekki verið veittur andmælaréttur og sú skýring sem stefnanda hafi verið veitt er honum hafi verið kynnt ákvörðunin, hafi verið að hann væri ekki rétti maðurinn í starf flugumferðarstjóra. Slíkt sjónarmið sé ómálefnalegt. Kröfu stefnanda um frekari rökstuðning fyrir ákvörðuninni hafi verið hafnað og það hafi ekki verið fyrr en eftir afskipti umboðsmanns Alþingis, þremur og hálfu ári eftir að stefnanda hafi verið kynnt ákvörðunin, sem stefndi hafi lagt fram greinargerð vegna málsins. Greinargerðin sé hvorki undirrituð né dagsett með fullnægjandi hætti. Stefnandi telji greinagerðina bera þess skýrlega merki að hafa ekki verið gerða áður en umrædd ákvörðun var tekin. Af greinagerðinni sé jafnframt ljóst að einn af kennurum stefnanda hafi myndað sér neikvæða skoðun á stefnanda frá upphafi samskipta þeirra. Athugasemdir hans virðist beinast fremur að persónu stefnanda en afköstum og getu hans í starfsnáminu. Kennarinn finni stefnanda allt til foráttu sem dragi bæði úr sjálfstrausti og afkastagetu stefnanda undir hans umsjón. Sjáist það vel af gögnum málsins þegar bornar séu saman umsagnir hans og annarra kennara stefnanda. Þannig hafi hann talið að allt skipulag færi út um gluggann hjá stefnanda, öfugt við ummæli annarra kennara sem hafi talið oft ganga best hjá stefnanda þegar sem mest pressa væri á honum. Þá hafi stefnandi staðist öll þau próf og verklegar æfingar sem fyrir hann hafi verið lögð samkvæmt kröfum þjálfunaráætlunar stefnda. Þannig hafi stefnanda verið vikið úr starfsnámi stefnda eftir 2. áfanga, þrátt fyrir að hafa staðist próf áfangans. Búið hafi verið að tilkynna stefnanda að hann ætti að fá nýjan kennara sem tæki við þjálfun hans um áramótin 2009/2010. Miðað við afstöðu fyrri kennara til stefnanda hefði verið rétt, m.a. samkvæmt meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993, að gefa stefnanda kost á að reyna sig með nýjum kennara. Í greinagerð stefnda sé byggt á því að yfir tímabilið 16.11.2009-27.11.2009 hafi stefndi náð 10 af 14 verklegum æfingum sem gefin hafi verið einkunn fyrir. Samanlögð einkunn stefnanda sé því sögð 71% úr þeim þætti og áréttað að í þjálfunaráætlun sé gerð krafa um 80% árangur. Séu ákvæði þjálfunaráætlunarinnar hins vegar skoðuð nánar sé kveðið á um að árangur í verklegum æfingum skuli vera a.m.k. 80% að meðaltali. Ljóst sé að til þess að meta hvort fullnægjandi árangur í verklegum æfingum hafi náðst, sé nauðsynlegt að leggja saman einkunnir hverrar einstakrar verklegrar æfingar og deila þeirri tölu með fjölda hinna verklegu æfinga. Þannig fáist út raunverulegt meðaltal árangurs í verklegum æfingum. Sé meðaltalið 80% eða hærra teljist nemandi hafa staðist lágmarkskröfur til árangurs úr viðkomandi æfingum. Af yfirliti yfir einkunnir stefnanda vegna umrædds tímabils sé ljóst að stefnandi hafi náð 78% árangri vegna æfinga nr. 8 og 13. Hins vegar hljóti hann 80% til 92% fyrir æfingar 1-7, 9-12 og 14-16. Af gögnum málsins sé því ljóst að stefnandi hafi staðist kröfur þjálfunaráætlunar stefnda um lágmarks námsárangur. Mat starfsþjálfara á nemanda við lok 2. áfanga leggi grundvöllinn að því hvort starfsþjálfari leggi til að nemi haldi áfram starfsþjálfun yfir í 3. áfanga. Við matið séu gefin stig vegna vinnuborðs, fjarskiptatækja, FDPS-tölvu, samræmingar, skipulags og aðskilnaðar. Byggist stigagjöf á skalanum 1-10, þar sem 10 sé hámarksárangur. Starfsþjálfari stefnanda við lok 2. áfanga annaðist mat á stefnanda. Stigagjöf hans vegna stefnanda hafi rokkað á milli skalans 6-9, en hann hafi jafnframt skrifað inn á matsblaðið eftirfarandi athugasemd: Erfitt er að gefa svona einstaka liði. Við höfum talað um áherslur síðustu vikur. Það þarf að bæta talsvert sjálfstraust, vinnuhraða og skipulag, sérstaklega þegar mikið er að gera. Þessi atriði verða að batna ef framhaldið á að ganga vel. Loks hafi það verið niðurstaða hans að hann legði til að stefnandi héldi áfram starfsþjálfun. Þann 27. nóvember 2009 hafi stefnandi staðist lokapróf úr 2. áfanga og hafi yfirþjálfari stefnanda sérstaklega tekið fram að stefnandi vinni ágætlega undir álagi. Þann 30. nóvember 2009 hafi starfsþjálfari stefnanda skráð í nemabók að verkleg æfing stefnanda hafi gengið vel. Þá hafi hann jafnframt ritað eftirfarandi athugasemd: Á næstu vikum rífum við svo saman upp sjálfstraust, vinnuhraða og skipulag og klárum þetta. Ekki sé að finna neikvæðar athugasemdir frá starfsþjálfaranum í nemabók stefnanda vegna verklegra æfinga dagana 4., 5., 6. eða 10. desember 2009. Skráðar athugasemdir þann 10. desember hafi verið tvær, en þann 11. desember hafi hann hins vegar sent sex margþættar athugasemdir til yfirþjálfara vegna vaktar þann 10. desember 2009. Hann hafi byggt þá skoðun sína að ekki ætti að hleypa stefnanda áfram í 3. áfanga á því að stefnandi væri langt fyrir aftan einhverja af samnemendum sínum bæði í sjálfstrausti og getu. Enginn staðfestur samanburður liggi hins vegar fyrir á stefnanda og öðrum nemendum sem styrki þá fullyrðingu. Samkvæmt þjálfunaráætlun stefnda felist 3. áfangi í tveggja vikna verklegum æfingum og markmið áfangans sé að ljúka þjálfunarferli svo nemi hafi sjálfsöryggi til að ljúka lokaprófi auk þess sem hann hafi sjálfstraust til að vinna einn með réttindi. Áhersla sé lögð á vönduð vinnubrögð og að taka á ósiðum sem nemi gæti hafa vanið sig á. Stefnanda hafi hins vegar ekki verið gefinn kostur á að sitja 3. áfanga, þrátt fyrir að hafa staðist próf 2. áfanga og þá staðreynd að markmið 3. áfanga virðist hafa verið sérsniðið til þess að taka á þeim atriðum sem starfsþjálfarinn hafi talið stefnanda skorta til að klára námið. Stefnanda hafi því aldrei verið gefinn kostur á því að ljúka þeim hluta námsins sem hefði að öllum líkindum bætt færni hans og sjálfstraust. Á stöðufundi þjálfunardeildar stefnda um stefnanda 11. desember 2009 sé vísað til þess í umræddri greinargerð stefnda að niðurstaðan hefði verið sú, eftir að hafa farið rækilega yfir allt er varðaði nám stefnanda að vonlaust væri að hann næði að ljúka námi með fullnægjandi hætti og því væri ekki réttlætanlegt að hann héldi því áfram. Hins vegar sé hvergi vísað til þess hvað átt sé við með allt er varðaði nám kæranda. Rökstuðningur sem þessi sé skólabókardæmi um ófullnægjandi rökstuðning. Ófullnægjandi rökstuðningur þyki jafnan benda til þess að málsmeðferð og einkum rannsókn hafi verið ófullnægjandi. Það leiði svo almennt til þess að efnisleg ákvörðun sé ólögmæt. Með öllu sé óljóst hvaða gögn hafi verið lögð til grundvallar og hvaða vægi þeim hafi verið gefið við töku ákvörðunarinnar. Stefndi verði þannig að teljast hafa brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. laga nr. 37/1993 og ljóst sé að mat stefnda á námsárangri stefnanda geti hvorki talist hafa verið óvilhallt né hlutlaust. Frávísun hafi ekki verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum. Í lögmætisreglu og réttmætisreglu stjórnsýsluréttar felist að málefnaleg sjónarmið verði að búa að baki ákvörðun stjórnvalda. Stefnda hafi borið að byggja ákvörðun um frávísun nemanda úr starfsnámi á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi telji ákvörðun stefnda hafa skort lagastoð. Jafnframt sé ljóst að samkvæmt ákvæðum þjálfunaráætlunar stefnda skyldi eingöngu koma til álita að víkja nema úr starfsnámi næði hann ekki a.m.k. 80% árangri að meðaltali úr verklegum æfingum. Stefndi hafi hins vegar ekki sýnt fram á það að stefnandi hafi ekki staðist þær kröfur. Þvert á móti hafi stefnandi náð öllum þeim prófum sem fyrir hann hafi verið lögð og aldrei komið til þess að hann þyrfti að nýta sér heimild sem einnig sé að finna í ákvæðum þjálfunaráætlunarinnar um að nemendur hafi einn upptökurétt standist þeir ekki verklegt próf í fyrstu tilraun. Ekki liggi fyrir á hvaða sjónarmiðum stefndi hafi byggt ákvörðun sína, eða hvert vægi þeirra hafi verið hvers fyrir sig. Það sé óskráð meginregla í stjórnsýslurétti að stjórnvöldum beri að sjá til þess að jafnan liggi fyrir í gögnum þeirra hvaða afgreiðslu erindi sem þau hafi til umfjöllunar hafi fengið. Þágildandi upplýsingalög nr. 50/1996 hafi kveðið á um að forsendur fyrir niðurstöðum mála lægju ávallt fyrir hjá þeim sem ákvörðun tækju. Í 23. gr. þágildandi upplýsingalaga hafi verið mælt fyrir um skyldu stjórnvalda til þess að skrá upplýsingar sem hefðu verulega þýðingu fyrir úrlausn mála og ekki væri að finna í öðrum gögnum. Ætli stjórnvald sér að byggja á ákveðnum sjónarmiðum og ljá þeim verulega þýðingu beri stjórnvaldinu að skrá þau niður ásamt öllum þeim upplýsingum og atriðum sem þeim tengist og máli hafi skipt við ákvörðunartökuna. Stefndi hafi ekki lagt fram nein slík gögn, að undanskilinni mjög svo síðbúinni greinargerð sem stefnandi hafi ekki fengið fyrr en rúmum þremur og hálfu ári eftir að honum hafi verið kynnt umrædd ákvörðun. Auk þess sé greinagerðin hvorki undirrituð né staðfest af þar til bærum aðilum og ekki verði skýrlega af henni ráðið hvaða sjónarmið hafi verið lögð til grundvallar ákvörðuninni eða innbyrðis vægi þeirra hvers um sig. Virðist raunar af gögnum málsins sem ákvörðunin hafi fyrst og fremst verið geðþóttaákvörðun stefnda. Stefndi hafi brotið jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga með því að meðhöndla stefnanda með öðrum hætti en aðra nemendur. Stefnda hafi borið að beita vægara úrræði en fyrirvaralausri brottvísun úr náminu, sbr. meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Telji stefnandi ljóst að ákvörðun stefnda um að vísa stefnanda úr starfsnámi hafi verið byggð á ómálefnalegum sjónarmiðum. Réttur stefnanda til óvilhalls og hlutlægs mats hafi ekki verið tryggður. Með sérstöku ákvæði í reglugerð nr. 404/2008 hafi átt að tryggja sérstaklega að nemendur þyrftu ekki að þola þá málsmeðferð sem stefnandi hafi hlotið, en í B-hluta viðauka II segi: Lengd deildarþjálfunar skal ákvörðuð í þjálfunaráætlun deildar. Prófdómarar eða matsmenn, sem hafa verið samþykktir, skulu meta tilskilda fagþekkingu með viðeigandi prófum eða símatskerfi og vera óvilhallir og hlutlægir í mati sínu. Í þessu skyni skulu innlend eftirlitsyfirvöld koma á áfrýjunarkerfi til að tryggja að umsækjendur fái sanngjarna meðferð. Þannig hafi verið skylt að koma á áfrýjunarkerfi til þess að tryggja að nemendur í starfsnámi til skírteinis flugmálastjórnanda, fengju sanngjarna meðferð. Skaðabótakrafa Þess sé krafist að stefndi bæti stefnanda allt það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir við það að honum hafi verið á ólögmætan hátt vikið úr starfsnámi til flugumferðarstjóra hjá stefnda, hinn 11. desember 2009. Frávísunin hafi verið ólögmæt enda bæði í andstöðu við ákvæði þjálfunaráætlunar stefnda og í bága við þau lagaákvæði sem reifuð hafi verið. Stefndi hafi sýnt af sér sök (ásetning eða í það minnsta gáleysi) þegar hann, án fyrirvara og áminningar og án andmælaréttar, hafi vikið stefnanda úr starfsnámi til flugumferðarstjóra. Tjón stefnanda megi rekja beint til háttsemi stefnda og sé sennileg afleiðing hennar. Ákvörðun stefnda hafi útilokað stefnanda frá frekara námi á háskólastigi, þar sem stefnandi hafi fjármagnað flugnám sitt og nám til flugumferðarstjóra með námslánum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Eftir frávísunina geti stefnandi ekki átt rétt á frekari námslánum. Frávísunin hafi leitt til þess að stefnandi hafi ekki getað lokið námi sínu og hafi orðið af því að öðlast réttindi til þess að verða flugumferðarstjóri. Tekjur hans og starfsöryggi sem flugumferðarstjóri hefðu verið mun meiri en tekjur og starfsöryggi stefnanda séu í dag. Krafist sé viðurkenningar á því tjóni en tjónið felist í mismun á launum flugumferðarstjóra og launum stefnanda út starfsævina. Gögn málsins bendi ekki til neins annars en þess að stefnandi hefði lokið náminu og hlotið starf sem flugumferðarstjóri. Stefnda beri að sýna fram á að stefnandi hefði ekki lokið náminu og hlotið starf, þrátt fyrir hina ólögmætu ákvörðun. Stefnandi geri þær kröfur á hendur stefnda að viðurkennt verði að hann eigi að verða eins settur fjárhagslega og ef hann hefði lokið náminu. Krafa um viðurkenningu á bótarétti byggist á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en verði fallist á þessa kröfu stefnanda megi búast við því að leitast verði við að ná samkomulagi um greiðslu bóta eða óskað eftir mati dómkvaddra matsmanna á ætluðu tjóni. Stefnandi hafi verið launalaus meðan á starfsnámi hans hjá stefnda hafi staðið. Stefnandi hafi verið í vinnu þegar námið hafi hafist en orðið að segja henni upp til að fara í námið. Stefnandi hafi þannig orðið af þeim tekjum sem hann hefði haft í óbreyttri vinnu. Stefnandi hafi greitt skólagjöld fyrir námið en sú greiðsla hafi ekki nýst honum og sé þannig hluti af tjóni hans. Krafa um miskabætur Kröfu sína um miskabætur byggi stefnandi á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Frávísunin hafi verið ólögmæt meingerð gegn friði, æru og persónu stefnanda. Stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að andmæla þeim ávirðingum sem á hann hafi verið bornar. Þá hafi stefnandi sætt einelti af hálfu starfsþjálfara síns, starfsmanns stefnda sem síðan hafi endað með frávísun stefnanda eftir samskipti hans við yfirmenn sína. Þá hafi frávísunin jafnframt verið gróf skerðing á heiðri stefnanda sem í kjölfar frávikningarinnar hafi ekki átt kost á að ljúka námi sínu til flugumferðarstjóra. Stefnandi hafi orðið fyrir verulegu áfalli við frávísunina enda hafi hún breytt framtíðaráformum stefnanda og sett svartan blett á náms- og starfsferil hans. Sundurliðun kröfugerðar Skólagjöld kr. 610.000 Launatap kr. 4.400.000 Miskabætur kr. 1.000.000 Samtals kr. 6.010.000 Jafnvel þótt litið yrði svo á að ákvörðun stefnda hafi ekki brotið gegn form- eða efnisreglum stjórnsýsluréttarins þá hafi hún engu að síður verið ólögmæt á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Aðilar hefðu gert samning um starfsþjálfun sem byggði á tilteknum forsendum. Stefndi hafi rift og/eða vanefnt þann samning án þess að hafa til þess lögmætar ástæður. Sú ráðstöfun hafi orðið til þess að stefnandi hafi ekki getað lokið námi sínu og bakað honum tjón. Krafa um almenna vexti á skaðabótakröfu eigi stoð í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvextir eigi stoð í III. kafla sömu laga. Upphaf almennra vaxta miðist við tjónsatburð en upphaf dráttarvaxta miðast við þingfestingu stefnu og dómskjala, sbr. 9. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Fyrirsvar eigi stoð í 4. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing stefnda sé vísað til 1. mgr. 33. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda Krafa um frávísun á kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu Krafa um sýknu Stjórnsýslulög eigi ekki við um starfsemi stefnda Stefndi hafni alfarið framangreindum málsástæðum stefnanda og telji reyndar að þær séu með öllu órökstuddar. Stjórnsýslulög nr. 37/1993 taki til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga, sbr. 1. mgr. 1. gr., og þau gildi þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt og skyldu manna, skv. 2. mgr. sömu greinar. Stefndi sé opinbert hlutafélag en slík félög teljist ekki stjórnvöld í skilningi stjórnsýslulaga. Mörk gildissviðs stjórnsýslulaganna séu mjög skýr hvað þetta varði. Með lögum nr. 102/2006 hafi verið gerð sú breyting á starfsemi og skipulagi Flugmálastjórnar að stofnað hafi verið sérstakt hlutafélag, Flugstoðir, um flugleiðsöguþjónustu og flugvallarekstur Flugmálastjórnar. Stjórnsýslustarfsemin, þ.m.t. eftirlitsstarfsemi Flugmálastjórnar, hafi hins vegar verið sett í sérstaka stofnun, Flugmálastjórn Íslands, nú Samgöngustofu. Það sé því Samgöngustofa sem fari með stjórnsýslu og eftirlit á sviði loftferða á Íslandi. Í 28. gr. b. laga nr. 60/1998 um loftferðir, sbr. lög nr. 15/2009, komi fram að aðili sem vilji hljóta vottun eða viðurkenningu til verklegrar kennslu, þjálfunar eða prófunar á sviði flugleiðsöguþjónustu og rekstrarstjórnunar flugumferðar, þ.m.t. stjórnunar flugumferðar, sbr. f-lið 1. mgr., skuli sækja um slíka vottun eða viðurkenningu til Flugmálastjórnar. Í 18. gr. þágildandi reglugerðar nr. 404/2008, sem sett hafi verið með stoð í framangreindum lögum, hafi komið fram að þjálfun fyrir flugumferðarstjóra væri háð starfsleyfi frá Flugmálastjórn Íslands. Kröfur til starfsleyfis til veitingar þjálfunar hafi komið fram í 1. lið IV. viðauka reglugerðarinnar. Umsækjendur skyldu sækja um starfsleyfi til Flugmálastjórnar Íslands og skyldi Flugmálastjórn Íslands gefa út starfsleyfi uppfylli viðkomandi þær kröfur sem kveðið væri á um í viðaukanum. Hver sem uppfyllti skilyrði viðauka reglugerðarinnar hefði því getað fengið slíkt starfsleyfi. Stefndi hafi sótt um slíkt starfsleyfi og fengið. Þó að stefndi sé eini handhafi slíks starfsleyfis í dag sé ekkert sem komi í veg fyrir að aðrir sem uppfylli skilyrði viðauka reglugerðarinnar fái slíkt leyfi. Stefnda hafi þannig ekki verið veittur einkaréttur til þess að fá slíkt starfsleyfi með lögum eða reglugerð. Því hafi ekki verið um það að ræða að stefnda hefði þannig verið falið stjórnsýsluhlutverk með lagaheimild eins og stefnandi byggi á. Það séu eingöngu stjórnvöld sem hafi að lögum heimild til að taka ákvarðanir um rétt og skyldu manna, svokallaðar stjórnvaldsákvarðanir. Slíkt vald verði ekki falið öðrum nema á grundvelli skýrrar lagaheimildar eða lögheimiluðu framsali. Stefndi sé hvorki stjórnvald né hafi honum verið fengið vald til að taka stjórnvaldsákvarðanir. Hvorki skráðar né óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttarins hefðu því átt við um ákvörðun stefnda. Yrði fallist á, þrátt fyrir framangreint, að ákvörðun stefnda um frávísun stefnanda úr starfsþjálfun flugumferðarstjóra hafi verið stjórnvaldsákvörðun, en stefnandi byggi ekki á öðru en því, sé því alfarið hafnað að brotið hafi verið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga eða meginreglum stjórnsýsluréttar við frávísun stefnanda úr námi. Þvert á móti hafi þeim verið fylgt í hvívetna. Stefndi hafi útbúið þjálfunaráætlun SKT 12-1 fyrir deildarþjálfun flugumferðarstjóra á Norður/Vestur svæði BIRD, í samræmi við kröfur í B-hluta reglugerðar nr. 404/2008 og hafi þjálfunaráætlunin verið samþykkt af Flugmálastjórn Íslands. Þar hafi verið tilgreindir ferlar og tímasetningar starfsþjálfunar sem ætlað hafi verið að tryggja þjálfun í beitingu verklagsreglna á staðbundnu svæði (N/W) undir leiðsögn starfsþjálfara á vinnustað. Þá hafi þar komið fram upplýsingar um alla þætti hæfnismatskerfisins, m.a. vinnufyrirkomulag, framfaramat og próf. Þar hafi komið fram að markmið þjálfunarinnar væri að gera nemendur hæfa og tilbúna til að starfa sem flugumferðarstjórar í Norður/Vestur deild flugstjórnarmiðstöðvarinnar í Reykjavík. Í kafla á bls. 4 í þjálfunaráætluninni, sem beri yfirheitið „Lágmarkseinkunnir og kröfur í verklegum æfingum“ komi fram að gerð væri krafa um a.m.k. 80% árangur í verklegum æfingum. Stæðist nemandi ekki þær kröfur myndi þjálfunardeild meta hvort lengja bæri námið innan ákveðinna marka, eða víkja nemanda úr námi. Heimilt væri að vísa nemanda úr námi væri það samhljóma álit kennara þjálfunardeildar og ef við ætti, þjálfara hans í verklegu námi, að nemandi væri óhæfur. Stefndi mótmæli sérstaklega þeim staðhæfingum stefnanda að hann hafi staðist öll þau próf og verklegar æfingar sem fyrir hann hafi verið lagðar samkvæmt kröfum þjálfunaráætlunar stefnda. Af gögnum málsins sé ljóst að stefnandi hafi ekki staðist allar æfingar sem fyrir hann hafi verið lagðar og hafi árangur stefnanda úr æfingum verið undir þeim lágmarkskröfum sem tilgreindar séu í þjálfunaráætlun. Þrátt fyrir að stefnandi hafi staðist próf 2. áfanga hafi árangur úr verklegum æfingum einungis verið um 71% og þær villur sem stefnandi hafi gert hafi verið mjög alvarlegs eðlis. Stefndi mótmæli þeim útreikningi er stefnandi byggi á sem röngum. Árangur í æfingum hafi verið metinn með hliðsjón af hlutfalli þeirra æfinga sem stefnandi hefði staðist, og áréttað sé að tilteknar villur í æfingum þýði sjálfkrafa fall án tillits til stigagjafar. Þá sé ekki um að ræða vegið meðaltal á einkunnagjöf, líkt og stefnandi haldi fram. Fyrir liggi að nám stefnanda hafi ekki gengið eins og skyldi. Hann hafi ekki uppfyllt skilyrði um 80% meðalárangur í verklegum æfingum, auk þess sem hann hafi ítrekað fallið á æfingum með því að gera svokallaðar sep loss og/eða technical villur, en slíkar villur þýði sjálfkrafa fall í æfingu. Stefnanda hafi verið gerð grein fyrir því í viðtölum við kennara að hann þyrfti að bæta sig hvað þetta varðaði til að hann gæti lokið námi sínu í flugumferðarstjórn. Starf flugumferðarstjóra sé í eðli sínu þannig að þar sé ekkert svigrúm fyrir þær villur sem stefnandi hafi ítrekað gert í æfingum. Slík mistök geti vissulega átt sér stað á fyrstu stigum námsins en eigi ekki að sjást í 3. áfanga námsins. Stefnandi hafi þannig ekki staðist þær kröfur sem gerðar hafi verið í samþykktri þjálfunaráætlun námsins. Af framangreindu leiði að ákvörðun stefnda um frávísun stefnanda úr starfsnámi hafi verið í samræmi við ákvæði samþykktrar þjálfunaráætlunar og hafi þannig ekki brotið gegn ákvæðum reglugerðar nr. 404/2008. Þá verði ekki séð að framangreind sjónarmið, er legið hafi að baki ákvörðun þjálfunardeildar stefnda, geti talist ómálefnaleg enda hafi stefnanda ekki tekist að sýna fram á annað. Stefndi byggi þannig á því að bæði lögmæt og málefnaleg sjónarmið hafi búið að baki umræddri ákvörðun um frávísun stefnanda úr starfsnámi. Þá telji stefndi að röksemdir stefnanda að því er varði skyldur stjórnvalda geti ekki átt við um stefnda, þar sem stefndi teljist ekki stjórnvald. Hvað sem öðru líði hafni stefndi því alfarið að brotið hafi verið gegn formreglum stjórnsýslulaga þegar ákvörðun hafi verið tekin um frávísun stefnda úr starfsnámi. Öllum málsástæðum stefnanda þar að lútandi sé því alfarið hafnað. Stefndi hafni þeirri málsástæðu stefnanda að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga. Málið hafi átt sér langan aðdraganda. Þegar stefnandi hafi verið kominn í þriðja og lokaáfanga námsins hafi hann enn verið að gera alvarlegar villur. Því hafi verið haldinn fundur hjá þjálfunardeild um stöðu hans í náminu. Á fundi þjálfunardeildar hafi verið farið ítarlega yfir allan námsferil stefnanda, æfingar og próf sem hann hefði þreytt og frammistaða hans í heild metin. Sérstaklega hafi verið farið yfir hvers eðlis þær villur hafi verið sem stefnandi hefði gert og gerði enn, en þær teldust alvarlegar („sep loss“ og „technical“). Allar tiltækar upplýsingar hefðu verið fyrir hendi við ákvarðanatöku og ákvörðunin hafi verið tekin af deildarstjóra þjálfunardeildar, umsjónarkennara og deildarstjóra flugstjórnardeildar. Afstaða stefnanda hafi legið skýrlega fyrir í málinu og hefði stefndi ekki talið þörf á frekari upplýsingum frá honum til að varpa ljósi á málið. Telji stefndi því að málið hafi verið nægjanlega upplýst þegar ákvörðun um frávísun stefnanda úr námi hafi verið tekin. Áréttað sé að þrátt fyrir að samantekt stefnda hefði ekki legið fyrir þegar hin umdeilda ákvörðun hafi verið tekin sé í henni að finna samantekt af upplýsingum er fyrir hafi legið við ákvörðun um frávísun stefnanda úr námi. Stefndi telji jafnframt að fyllsta meðalhófs hafi verið gætt við meðferð málsins. Vægari úrræði hafi ítrekað verið reynd án árangurs. Stefnanda hefði áður verið veitt meiri þjálfun og hann fengið meiri kennslu en gert hafi verið ráð fyrir í þjálfunaráætlun og hann hefði fengið meiri stuðning en aðrir nemendur í náminu. Samhliða hafi markvisst verið unnið að því að reyna að byggja upp sjálfstraust hans í því skyni að efla hann í því að taka sjálfstæðar ákvarðanir, sem sé nauðsynlegur eiginleiki í starfi flugumferðarstjóra. Hafi þetta allt verið gert með hliðsjón af fyrri reynslu reyndra kennara í náminu af því að stundum fari nemendur hægt af stað en nái sér svo á strik og verði góðir flugumferðarstjórar. Þá verði einnig að hafa í huga í þessu sambandi að þjálfun hvers og eins nemanda sé gríðarlega kostnaðarsöm fyrir stefnda. Það að vísa nemanda úr námi sé algjört þrautaúrræði enda þýði það tap sem nemi kostnaði við þjálfun nemandans fram að því. Með hliðsjón af þessu hafi stefnandi fengið að halda áfram námi lengur en ella þrátt fyrir að hafa í raun ekki náð þeim lágmarkskröfum sem gerðar hafi verið til áframhaldandi náms. Í þriðja og síðasta áfanga námsins hafi stefnandi enn verið að gera alvarlegar villur. Á þeim tíma í náminu sé gert ráð fyrir því að nemandi geti unnið nánast sjálfstætt við flugumferðarstjórn og kennari fylgist aðeins með. Þannig hafi staðan ekki verið hjá stefnanda. Þann 11. desember 2009 hafi því verið haldinn stöðufundur hjá þjálfunardeild um stöðu stefnanda og eftir mat á heildarframmistöðu stefnanda í námi hafi verið talið ljóst að hann myndi ekki ná að ljúka námi með fullnægjandi hætti og þar af leiðandi væri ekki réttlætanlegt að hann héldi áfram námi. Nýr kennari hefði að mati stefnda engu breytt um það. Stefndi telji að fyllsta meðalhófs hafi verið gætt enda hafi ákvörðun um brottvísun úr námi ekki verið tekin fyrr en önnur úrræði hafi verið fullreynd. Ljóst hafi verið frá upphafi að nám stefnanda hafi ekki gengið vel. Honum hafi ítrekað verið gerð grein fyrir námsframvindunni og ítrekað gefinn kostur á að taka sig á í náminu. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um að þrátt fyrir að hann hefði náð prófum í 1. og 2. áfanga, hefði hann ekki náð lágmarks árangri í verklegum æfingum. Stefnda hafi hins vegar verið ljós sú afstaða hans að hann vildi halda áfram námi. Ekkert komi fram í stefnu um að rangar upplýsingar hafi legið fyrir við töku umræddrar ákvörðunar, upplýsingar sem stefnandi hefði getað leiðrétt. Því sé mótmælt, sem fram komi í stefnu, að stefnandi hafi staðist allar verklegar æfingar og verið yfir lágmarks meðaltali í æfingum. Ekkert komi fram í stefnu um hvaða upplýsingar um málsatvik hafi skort að mati stefnanda, til að stefnda hefði verið unnt að taka ákvörðun í málinu. Öll gögn hafi legið fyrir varðandi frammistöðu stefnanda í náminu og þjálfunardeild hafi metið þau heildstætt áður en ákvörðunin hafi verið tekin. Ekki verði því séð að frekari andmæli stefnanda hefðu haft einhverja þýðingu í þessu sambandi. Þá hafni stefndi því alfarið að rökstuðningi með frávísun úr námi hafi verið áfátt. Stefnanda hafi verið gerð grein fyrir ástæðum frávísunar strax. Auk þess hafi stefnanda verið boðið að koma til ítarlegra viðtals við stefnda þegar hann hefði jafnað sig. Stefnandi hafi ekki þegið það boð sjálfur en hins vegar sent móður sína og unnustu sem fengið hafi skýringar og spurningum þeirra hafi jafnframt verið svarað. Greinargerð hafi verið tekin saman fyrir þann fund en um sé að ræða samantekt á athugasemdum kennara og starfsþjálfara yfir allan námsferil stefnanda hjá stefnda. Lögmaður stefnanda hafi einnig síðar komið á fund stefnda og fengið sömu skýringar. Það hafi því enginn skortur verið á rökstuðningi ákvörðunar stefnda. Samkvæmt 2. tl. 2. mgr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 39/1993 sé stjórnvöldum ekki skylt að veita rökstuðning þegar um sé að ræða einkunnir sem veittar séu fyrir frammistöðu á prófum. Oftast eigi nemendur bara rétt á munnlegum skýringum kennara. Telji stefndi að útilokað sé að frekari kröfur séu gerðar til hans, sem hlutafélags, hvað þetta varði, en til stjórnvalda samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga. Stefnanda hafi ítrekað verið gerð grein fyrir því í viðtölum hans og umsjónarkennara hans, að frammistaða hans í náminu væri áhyggjuefni og verulega úrbótavant. Þegar stefnanda hafi verið tilkynnt um ákvörðun þjálfunardeildar um að víkja honum úr námi hafi honum jafnframt verið gerð grein fyrir því af hverju sú ákvörðun var tekin. Stefnanda hafi því átt að vera fullljóst hvaða sjónarmið hafi legið að baki umræddri ákvörðun. Stefndi telji þá skyldu sem kveðið sé á um í B-hluta viðauka II í reglugerð nr. 404/2008, um að innlend eftirlitsyfirvöld skulu koma á áfrýjunarkerfi til að tryggja að umsækjendur fái sanngjarna meðferð, hvíli samkvæmt orðanna hljóðan á innlendum eftirlitsyfirvöldum en ekki á stefnda. Sú skylda sé því stefnda óviðkomandi. Stefndi telji hins vegar, og byggi á því, að það að slíku kerfi hafi ekki verið komið á fót þegar atvik þessa máls urðu, breyti engu um að umrædd ákvörðun hafi verið tekin á lögmætan, málefnalegan og hlutlausan hátt. Stefndi vísi á bug þeirri málsástæðu stefnanda að ákvörðun um að vísa stefnanda úr námi hafi verið ólögmæt á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Stefndi hafi haft réttmæta ástæðu til þess að vísa stefnanda úr námi og hafi það jafnframt átt sér stoð í þjálfunaráætlun og verið þannig hluti af samningi aðila. Krafa um skaðabætur í formi fjárkröfu Stefndi krefjist sýknu af fjárkröfu stefnanda. Grunnskilyrði skaðabótaábyrgðar, þ. á m. um ólögmæti og saknæmi, geti ekki talist uppfyllt eins og hér standi á. Þá hafi stefnandi hvorki sýnt fram á hvert tjón hans eigi að vera né að orsakasamhengi sé á milli þess og ákvörðunar stefnda um að vísa honum úr námi. Skilyrði skaðabótaábyrgðar að þessu leyti séu því heldur ekki uppfyllt í málinu að mati stefnda. Meintu ófjárhagslegu tjóni stefnanda, í formi miska, sé jafnframt mótmælt, og þá ekki hvað síst um fjárhæð, auk þess sem því sé almennt mótmælt að skilyrði miskabótakröfu geti talist uppfyllt yfirhöfuð. Engar ávirðingar hafi verið bornar á stefnanda heldur hafi verið um að ræða óvilhallt og hlutlaust mat starfsþjálfara og þeirra sem að námi stefnanda hafi komið. Þá sé því alfarið mótmælt af hálfu stefnda sem órökstuddu og ósönnuðu að stefnandi hafi sætt einhvers konar einelti af hálfu starfsþjálfara síns, líkt og haldið sé fram í stefnu. Þvert á móti hafi í lengstu lög verið reynt að halda stefnanda í náminu, með þeim ráðum sem stefnda hafi verið tiltæk. Það að stefnanda hafi verið vísað úr námi hjá stefnda geti ekki sjálfkrafa leitt til þess að um ólögmæta meingerð gagnvart stefnanda hafi verið að ræða. Ljóst megi vera miðað við öll atvik málsins að engar slíkar hvatir eða ástæður hafi legið að baki ákvörðun stefnda, sem leitt gætu til þess að ákvörðun stefnda teldist ólögmæt meingerð gegn stefnanda. Viðurkenningarkröfu stefnanda sé jafnframt sérstaklega andmælt, sbr. fyrri umfjöllun til stuðnings frávísunarkröfu, að breyttu breytanda. Stefndi bendi jafnframt á að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi verið útilokaður frá námi í flugumferðarstjórn um aldur og ævi. Hann hafi ekki staðist þær kröfur sem gerðar hafi verið í náminu en hvergi sé kveðið á um að menn geti ekki reynt aftur við námið. Hægt sé að afla sér slíkra réttinda erlendis, og það nám sé jafngilt námi hjá stefnda. Hins vegar þyrfti þá til viðbótar sérstaka þjálfun á starfssvæði stefnda. Því sé alfarið mótmælt að ákvörðun stefnda hafi „útilokað hann frá frekara háskólanámi“ þar sem hann hafi ekki átt rétt á frekari námslánum. Það sé engin almenn forsenda fyrir því að stunda háskólanám að tekin séu námslán hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna. Ekki taki allir háskólanemar slík lán og fjölmargir stundi nám með vinnu. Þá liggi ekkert fyrir um að stefnandi eigi ekki frekari lántökurétt hjá Lánasjóðnum. Stefndi telji ástæðu til að mótmæla sérstaklega þeim fullyrðingum í stefnu er lúti að einum af kennurum stefnda sem ómaklegum og jafnvel meiðandi. Kennarar á vegum stefnda reyni eftir fremsta megni að aðstoða og styðja nemendur sína í því skyni að auka hæfni þeirra og sjálfsöryggi. Markmiðið sé alltaf fyrst og fremst að nemendur verði hæfir flugumferðarstjórar. Það sé harmað að persóna eins kennarans skuli með þessum hætti dregin inn í málatilbúnað stefnanda en slíkt geti orðið til þess að hæfir og góðir kennarar stefnda hörfi frá kennslu. Niðurstaða Í máli þessu er um það deilt hvort brottvísun stefnanda úr þjálfunarnámi til flugumferðarstjóra hafi bakað stefnda skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Annars vegar gerir stefnandi kröfu um greiðslu skaðabóta og miskabóta og hins vegar gerir hann kröfu um að viðurkennd verði ábyrgð stefnda á fjártóni hans til framtíðar. Krafa stefnanda um viðurkenningu á skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna tekjumissis út starfsævina er byggð á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi krefst þess aðallega að þessari kröfu verði vísað frá dómi, en til vara sýknu. Samkvæmt ítrekuðum dómafordæmum Hæstaréttar er það forsenda þess að slík krafa sé dómtæk að leiddar séu nægilegar líkur að því að krefjandi hafi orðið fyrir tjóni, hann geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við ætlað skaðaverk. Í stefnu er því haldið fram að frávísun stefnanda frá starfsþjálfun í flugumferðarstjórn hafi útilokað hann frá frekara háskólanámi, því er haldið fram að sá munur sem sé á launum stefnanda nú og ótilgreindum launum flugumferðarstjóra sé fjártjón sem hann muni bera út starfsævina og því er loks haldið fram að tekjur hans og starfsöryggi væru meiri nú ef hann hefði lokið námi sínu sem flugumferðarstjóri. Þessar fullyrðingar eru engum gögnum studdar öðrum en skattframtölum stefnanda sjálfs og upplýsingum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna, en þau gögn færa engar sönnur að því sem haldið er fram. Fallast ber á það með stefnda að í stefnu var ekki gerð grein fyrir kröfunni og grundvelli hennar þannig að fullnægt væri d- og e-liðum 1. mgr. 80. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og áskilnaði 2. mgr. 25. gr. laganna um viðurkenningardóm. Stefnandi leiddi við höfðun málsins ekki nægilegar líkur að því að brotthvarf hans úr náminu muni valda honum fjártjóni til framtíðar, og gerði ekki nægilega grein fyrir því í hverju það felist og tengslum þess við háttsemi stefnda, til þess að leggja megi efnisdóm á viðurkenningarkröfu hans. Þegar af þeirri ástæðu er fallist á aðalkröfu stefnda um þessa kröfu og verður henni vísað frá dómi. Um þá starfsemi stefnda sem mál þetta er sprottið af fer samkvæmt lögum nr. 60/1998 um loftferðir, en stefndi hefur fengið heimild stjórnvalda til þjálfunar flugumferðarstjóra á grundvelli 28. gr. b í lögunum. Ráðherra setur samkvæmt lögunum reglugerð um slíka vottun eða viðurkenningu, um framkvæmd kennslu, þjálfunar og prófana, og ummenntun og hæfni kennara og þeirra er annast prófanir. Nú gilda um þetta efnisreglur reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar(ESB) nr. 805/2011, sem innleidd er með 7. gr. reglugerðar nr. 1044/2013, sbr. áður reglugerð nr. 404/2008. Vottun eða viðurkenning er veitt að fullnægðum skilyrðum laganna og reglugerða settum samkvæmt þeim, en taka má vottun eða viðurkenningu aftur ef aðili fullnægir eigi þeim kröfum og skilyrðum sem fyrir starfseminni eru sett. Þessi starfsemi stefnda er þannig bæði háð starfsleyfi og eftirliti stjórnvalda. Mælt var fyrir um það í B-hluta viðauka II í þágildandi reglugerð nr. 404/2008, að samþykktir prófdómarar eða matsmenn skuli meta tilskilda fagþekkingu með viðeigandi prófunum eða símatskerfi og vera óvilhallir og hlutlausir í mati sínu, en til þess að tryggja að umsækjendur fái sanngjarna málsmeðferð skyldu eftirlitsyfirvöld koma á áfrýjunarkerfi. Þegar stefnanda var vísað úr námi hjá stefnda hafði slíku áfrýjunarkerfi ekki verið komið á fót og var það ekki gert fyrr en undir lok ársins 2012. Þá var unnt að skjóta máli til Flugmálastjórnar Íslands, en Samgöngustofa hefur nú tekið við hlutverki hennar. Stefnandi hafði leitað til Flugmálastjórnar Íslands, umboðsmanns Alþingis og innanríkisráðuneytisins með kvörtun sína vegna ákvörðunar stefnda, svo sem rakið er í kafla um málsatvik hér að framan. Af þeim drætti sem varð á því að stjórnvöld kæmu slíku áfrýjunarkerfi á fót hafði stefnandi óhagræði, en fallast ber á það með stefnda að á því óhagræði ber stefndi ekki ábyrgð. Það var verkefni lögbærra yfirvalda, að koma á fót viðeigandi áfrýjunarkerfi í samræmi við þágildandi reglugerð, sbr. nú reglugerð nr. 1044/2013, sbr. g-lið 2. mgr. 22. gr. og II. viðauka reglugerðar framkvæmdastjórnarinnar (ESB) nr. 805/2011. Áfrýjunarnefnd Samgöngustofu veitti þann 30. ágúst 2013 álit sitt í tilefni af kvörtun stefnanda. Var það niðurstaða nefndarinnar, sem ekki hefur verið hnekkt af æðra stjórnvaldi, að mat stefnda á námsárangri stefnanda hafi verið óvilhallt og hlutlaust. Málavextir eru ítarlega raktir í sérstökum kafla hér að framan og vísast til þess sem þar kemur fram, m.a. um árangur stefnanda í verklegum æfingum á námstímanum. Stefnandi heldur því fram í málinu að hann hafi náð 80% árangri í verklegum æfingum og því staðist þær kröfur sem settar eru í samþykktri þjálfunaráætlun, en stefndi mótmælir því að það sé rétt. Í málatilbúnaði stefnanda er aðeins vísað til meðalfjölda stiga því til stuðnings að stefnandi hafi skilað viðunandi árangri. Þá er ekki tekið tillit til þess að tilteknar villur í verklegum æfingum, ein „sep loss“ villa eða tvær „technical“ villur, valda sjálfkrafa falli í æfingu samkvæmt reglum stefnda um einkunnagjöf. Um það var stefnanda kunnugt samkvæmt framburði hans fyrir dóminum. Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins og vitnisburði fyrir dóminum stóðst stefnandi því ekki umræddar kröfur. Þeirri málsástæðu að stefnandi hafi staðist þær kröfur sem settar eru um verklegar æfingar í þjálfunaráætlun fyrir námið verður, að virtum gögnum málsins, að hafna. Stefnandi krefst skaðabóta úr hendi stefnda og telur stefnandi skaðabótaskyldu hafa stofnast þegar stefndi hafi vikið honum með ólögmætum og saknæmum hætti úr starfsnámi. Telur stefnandi sig hafa við það orðið fyrir fjártjóni og miska sem rekja megi beint til háttsemi stefnda og sé sennileg afleiðing hennar. Stefnandi, sem ber sönnunarbyrði fyrir því að skilyrði bótaábyrgðar séu fyrir hendi, vísar um ólögmæti og saknæmi háttsemi stefnda einkum til þess að stefndi hafi við meðferð máls hans brotið gegn fyrirmælum stjórnsýslulaga og almennum reglum stjórnsýsluréttar. Stefnandi heldur því fram að ákvörðunin hafi verið fyrirvaralaus og að honum hafi ekki gefist kostur á að tala máli sínu áður en ákvörðun var tekin. Málið hafi ekki verið nægilega upplýst, ákvörðunin ekki nægilega rökstudd og brotið hafi verið gegn lögmætisreglu og reglu um meðalhóf. Í þessu sambandi er til þess að líta að samkvæmt 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 taka þau til stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og gilda þegar stjórnvöld taka ákvarðanir um rétt eða skyldu manna. Stefndi er opinbert hlutafélag. Í almennum athugasemdum við frumvarp sem varð að lögum nr. 90/2006 og breytti lögum nr. 2/1995 um hlutafélög að því er varðar opinber hlutafélög, er ráðagerð um að ákvæði stjórnsýslulaga eigi ekki að gilda „formlega um opinber hlutafélög“. Þótt ákvæði stjórnsýslulaga gildi samkvæmt framansögðu ekki „formlega“ um opinber hlutafélög getur það, hvernig staðið var að ákvörðun stefnda um að vísa stefnanda úr námi, haft áhrif þegar metið er hvort háttsemi stefnda hafi verið ólögmæt og saknæm þannig að bótaskylda stofnist. Gera verður þá kröfu að stefndi beiti heimildum sínum samkvæmt starfsleyfi með forsvaranlegum hætti og viðhafi vandaða málsmeðferð við ákvörðun sem varðar nemanda svo miklu. Við mat á því hvort vandað hafi verið til meðferðar máls verður almennt að líta til meginreglna stjórnsýsluréttarins. Gögn málsins bera það með sér að ákvörðun stefnda hafði langan aðdraganda, rætt hafði verið ítrekað við stefnanda um stöðu hans í náminu og stefnanda mátti vera ljóst að hann stóðst ekki lágmarkskröfur í verklegum æfingum. Þá liggur fyrir að stefnandi hafði notið sérstakrar aðstoðar við verklegar æfingar í fyrsta áfanga í öðrum hluta námsins (NW), sem hann fékk að hefja þótt árangur hans í verklegum æfingum í fyrsta hlutanum (OCN) hafi ekki verið fullnægjandi. Verður því ekki annað séð en að meðalhófs hafi verið gætt að því er stefnanda varðar. Stefnanda mátti vera ljóst að bætti hann ekki frammistöðu sína gæti það leitt til þess að hann fengi ekki að ljúka þjálfuninni. Þetta var honum sérstaklega kynnt í viðtali 18. nóvember 2009, þar sem honum var gerð grein fyrir alvöru málsins og því að til þess að hann gæti lokið náminu þyrfti að verða virkileg breyting á. Þá stóðu yfir verklegar æfingar í öðrum áfanga NW-námsins, þar sem stefnandi náði aðeins 10 af 14 æfingum sem gefin var einkunn fyrir, sem er 71% árangur, en lágmarkskrafa er 80%. Á annarri vakt sinni með starfsþjálfara í þriðja áfanga NW-námsins mun stefnandi hafa gert sex tilgreindar villur, sem þóttu svo alvarleg mistök miðað við það hve langt stefnandi væri kominn í þjálfuninni, að haldinn var fundur í þjálfunardeild um stöðu hans 11. desember 2009. Um frammistöðu sína, frá því að honum var kynnt alvara málsins í viðtalinu 18. nóvember s.á., mátti stefnanda vera fullkunnugt og það hvaða afleiðingar það hefði að frammistaðan hafði ekki batnað. Hafði stefnandi þá fullt tilefni til að koma því á framfæri í andmælaskyni ef hann teldi að eitthvað annað en frammistaða hans í náminu gæti haft áhrif á ákvörðun um framhald náms hans. Stefnandi heldur því fram að mat starfsþjálfara hans hafi ekki verið óvilhallt og hafi ekki gefið rétta mynd af frammistöðu hans. Til þess er að líta að fyrir fundi þjálfunardeildar 11. desember 2009 lágu niðurstöður verklegra æfinga stefnanda og skjámynd af vinnustöð hans frá starfsþjálfara. Í ljósi þeirra gagna sem fyrir lágu verður ekki séð að huglægt mat starfsþjálfarans á hæfi stefnanda hafi ráðið þeirri samhljóða niðurstöðu fundarins, eftir rækilega athugun alls sem varðaði nám hans, að vonlaust væri að hann næði að ljúka námi með fullnægjandi hætti og að ekki væri réttlætanlegt að hann héldi náminu áfram. Að öllu þessu virtu verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meginreglum stjórnsýsluréttar um andmælarétt og rannsókn máls við ákvörðun í máli stefnanda. Stefnandi heldur því fram að kröfu hans um rökstuðning fyrir ákvörðuninni hafi verið hafnað og að það hafi ekki verið fyrr en þremur og hálfu ári eftir að stefnanda hafi verið kynnt ákvörðunin, sem stefndi hafi lagt fram greinargerð vegna málsins. Upplýst þykir að stefnanda var boðið að koma til fundar deildarstjóra þjálfunardeildar, hvenær sem væri eftir brottvísunina til að ræða hana og rúmum mánuði síðar var honum sérstaklega boðið til fundar til þess að kynna sér forsendur hennar og fá svör við spurningum sínum. Móðir stefnanda og unnusta hans mættu til þess fundar, en stefnandi upplýsti fyrir dóminum að hann hefði ekki treyst sér til hans sjálfur. Á fundinum var greinargerð stefnda um feril stefnanda í þjálfuninni kynnt, en hún hafði verið tekin saman sérstaklega af því tilefni. Stefnandi átti því kost á ítarlegum rökstuðningi eftir að honum hafði verið kynnt ákvörðun stefnda. Flugmálastjórn Íslands, nú Samgöngustofa, samþykkti þjálfunaráætlun í samræmi við fyrirmæli reglugerðar, sem styðst við ákvæði laga um loftferðir, nr. 60/1998. Það úrræði, að vísa megi nema úr starfsnámi sem ekki telst hæfur samkvæmt samhljóða áliti kennara þjálfunardeildar, sem kveðið er á um í slíkri samþykktri þjálfunaráætlun, er því úrræði sem á sér stoð í lögum og því er hafnað þeirri málsástæðu stefnanda að ákvörðun stefnda hafi brotið gegn lögmætisreglu. Af gögnum málsins um námsferil stefnanda verður ekki annað ráðið en að kennarar þjálfunardeildar hafi fylgt samþykktri þjálfunaráætlun við starfsþjálfun hans og að þeir hafi beitt málefnalegu mati á hæfi hans í samræmi við frammistöðu hans og fylgt tilsettum skilyrðum og viðeigandi málsmeðferðarreglum við beitingu þess úrræðis að víkja honum úr náminu. Fyrir dóminum hefur stefnandi freistað þess að sýna fram á að mat á námsferli hans hafi ekki verið óvilhallt og hlutlaust. Stefnanda hefur ekki tekist sú sönnunarfærsla að mati dómsins. Stefnandi hefur ekki leitt sönnur að því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti vikið stefnanda úr námi. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um skaðabætur og miskabætur. Með vísan til 1. mgr. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber í ljósi niðurstöðu málsins að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað, eins og greinir í dómsorði. Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð
|
Mál nr. 165/2004
|
Börn Forsjá Gjafsókn
|
M höfðaði mál á hendur K til að fá sér dæmda forsjá dóttur þeirra A, sem er fædd 1992, en M hafði þá farið óslitið með forsjá hennar frá 1995, í samræmi við skilnaðarsamkomulag frá því ári. Í héraðsdómi var krafa M tekin til greina og lá fyrir að lögheimili A hafi verið flutt til M eftir uppkvaðningu héraðsdóms og hún hafi verið búsett hjá honum síðan. Í matsgerð kom fram að A vildi afdráttarlaust búa hjá M og ekki yrði merkt á máli hennar að hún væri að tjá annað en sína eigin afstöðu. Ekki hafði verið hnekkt þeirri niðurstöðu dómkvadds matsmanns að M jafnt sem K væri hæfur til að fara með forsjánna, svo og að hvorugt þeirra hefði yfirburðastöðu í þeim efnum í samanburði við hitt. Var héraðsdómur því staðfestur um forsjá M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. apríl 2004. Hún krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar hans hér fyrir dómi. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjanda til að fá sér dæmda forsjá dóttur þeirra, A, sem fædd er 1992, en áfrýjandi hafði þá farið óslitið frá 1995 með forsjá hennar í samræmi við samkomulag aðilanna við hjónaskilnað þeirra á því ári. Í héraðsdómi var krafa stefnda tekin til greina. Fram er komið fyrir Hæstarétti að lögheimili stúlkunnar var flutt til stefnda sama dag og hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp og mun hún hafa verið búsett hjá honum síðan. Samkvæmt beiðni áfrýjanda var Kolbrún Baldursdóttir sálfræðingur dómkvödd fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. júlí 2004 til að láta í ljós álit á því „hver sé afstaða telpunnar ... til þess máls sem rekið er um forsjá hennar, á hverju sú afstaða hennar byggir, þ.á m. hvort hún ráðist að einhverju leyti af vilja og afstöðu föður hennar, og hvort sú afstaða sem telpan lýsir sé í samræmi við það sem henni sé fyrir bestu.“ Í matsgerð 27. ágúst 2004 kom meðal annars fram að stúlkan hafi verið afdráttarlaus um það að hún vildi búa hjá stefnda, þótt henni þætti einnig mjög vænt um áfrýjanda og vildi eiga gott og náið samband við þau bæði. Kvað matsmaðurinn ekki unnt að útiloka að afstaða stúlkunnar til þessa máls hafi á einhverju stigi markast af áhrifum frá stefnda eða áfrýjanda ef því væri að skipta. Þótt órökrétt væri að útiloka áhrifamátt foreldra gagnvart barni við þessar aðstæður yrði ekki merkt á máli hennar að hún væri að tjá annað en sína eigin afstöðu, sem byggð væri á því sem hún teldi sér sjálfri fyrir bestu. Dró síðan matsmaðurinn saman niðurstöðu sína í svofelldri ályktun: „Það er því mat undirritaðrar eftir að hafa skoðað þetta mál ... að sú afstaða A að búa hjá föður og lúta forsjá hans sé henni fyrir bestu. Til að þetta fyrirkomulag megi verða farsælt er brýnt að A fái notið eðlilegrar og rúmrar umgengni við móður sína, bróður og fjölskyldu móður. Þetta er ekki hvað síst mikilvægt í ljósi þess að milli þeirra mæðgna ríkja djúp tilfinningatengsl enda A alin upp hjá henni þar til fyrir skemmstu. Þess utan er A nú að komast á unglingsárin og þarfnast þar af leiðandi samneytis við móður sína bæði sem félaga og fyrirmynd.“ Ekki hefur verið hnekkt þeirri niðurstöðu matsmanns, sem var dómkvaddur við meðferð málsins í héraði, að stefndi jafnt sem áfrýjandi sé hæfur til að fara með forsjá dóttur þeirra, svo og að hvorugt þeirra hafi yfirburðastöðu í þeim efnum í samanburði við hitt. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, lagði meðal annars þessa ályktun matsmanns til grundvallar, en lét afstöðu stúlkunnar, sem þótti vel ígrunduð miðað við aldur hennar og þroska, ráða niðurstöðu um að stefnda yrði falin forsjá hennar, enda væri hag hennar og þörfum þannig best borgið. Framangreind matsgerð, sem aflað var eftir áfrýjun héraðsdóms, styrkir þá niðurstöðu enn frekar. Samkvæmt framansögðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað þeirra fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna hennar, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 275.000 krónur, og Valborgar Þ. Snævarr hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, M, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 275.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2004. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi þann 24. f.m. er höfðað með stefnu útgefinn 11.nóvember 2002 og var málið þingfest þann 21. nóvember 2002. Stefnandi er M, [...]. Stefnda er K [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær, að honum verði dæmd forsjá dóttur hans og stefndu K, A, [...]. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Í upphafi var mál þetta jafnframt höfðað á hendur R, eiginmanni stefndu. Í munnlegum málflutningi féll stefnandi frá öllum kröfum á hendur honum, enda fram komið, að hjúskap hans og stefndu var þá slitið. Af hálfu þessa stefnda var samþykkt að málið væri fellt niður á hendur honum, án kostnaðar. Málavextir: Málavöxtum er svo lýst í stefnu, að stefnandi og stefnda hafi gengið í hjónaband á árinu 1991. Þau eignuðust dótturina A þann [...] 1992. Nokkrum árum seinna skildu þau og var leyfi til skilnaðar að borði og sæng gefið út 3. maí 1995. Samkvæmt því skyldi stefnda hafa forsjá barnsins. Leyfi til lögskilnaðar var gefið út 5. júní 1997. Stefnda hefur síðan gengið í hjónaband að nýju og eignast son, sem fæddur er [...] 2002. Þessu hjónabandi stefndu er nú slitið. Stefnandi höfðaði mál fyrir héraðsdómi í nóvember 1995 þar sem hann krafðist þess að honum yrði dæmd forsjá A. Í apríl eða maí 1996 tókust sættir með aðilum utan réttar þess efnis, að forsjáin yrði áfram hjá stefndu. Þá segir, að stefnandi hafi tvívegis síðan reynt að fá forsjá barnsins breytt með málsókn fyrir dómstólum, í nóvember 1996 og haustið 1998, þegar hann sótti um gjafsóknarleyfi, en þeirri beiðni var hafnað. Auk þessa hefur stefnandi rekið forsjármál fyrir sýslumanninum á Selfossi 1997 og í Hafnarfirði 1998. Stefnandi og stefnda gerðu með sér samkomulag hjá sýslumanninum í Reykjavík 23. júlí 1998 um umgengni stefnanda við barnið. Þar var kveðið á um reglulega umgegni. Stefnandi taldi stefndu hafa komið í veg fyrir umgengni hans og barnsins aða a.m.k. torveldað hana verulega. Hann hóf því umgengnisréttarmál fyrir sýslumanninum í Reykjavík í nóvember 1998. Stefnandi og stefnda munu hafa náð samkomulagi um umgengnina þann 15. mars 1999. Í stefnu er atburðum á árinu 2002 lýst svo, að frá 1999 til byrjunar ársins 2002 hafi samskipti stefnanda og stefndu gengið ágætlega og hafi stefnandi fengið tækifæri til að rækja umgengnisrétt sinn vel. Snemma á árinu 2002 hafi gerst eitthvað, sem valdið hefur mikilli vanlíðan hjá barninu. Þann 15. mars 2002 hafi barnið reynt að skaða sjálfa sig með því að vefja bandi um háls sér meðan það var í skólanum. Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur fóru með barnið á vinnustað stefnanda og hafði hann barnið hjá sér næstu 2 vikur og hafi stefnda ekki andmælt því. Barnavernd óskaði þess síðan að barnið færi á Barna- og unglingageðdeild Landsspítalans, þar sem hún dvaldi í um eina viku. Eftir það var hún send aftur til móður hennar, stefndu. Í lok maí 2002 hafi skólayfirvöld í [...]skóla haft samband við stefnanda og sagt honum, að barnið hefði að nýju reynt að skaða sig með sama hætti og í mars. Hafi stefnandi verið hvattur til að sækja barnið, sem hann og gerði. Hafi stefnda samþykkt, að barnið yrði hjá stefnda til 3. júní. Þann 7. júní hafi lögmaður stefndu beðið um aðför og krafist þess, að barnið yrði tekið af stefnanda. Beiðni stefndu um aðför var samþykkt þann 19. júní 2002 með úrskurði héraðsdóms. Við fyrirtöku málsins hjá sýslumanni þann 20. júní var barnið fengið stefndu. Stefnandi hafi ítrekað reynt að hafa samband við dóttur sína í síma næstu daga, en án nokkurs árangurs og hafi hann því farið að heimili stefndu þann 24. júní og hringt á dyrabjöllu. A hefði sjálf svarað og farið með honum með samþykki stefndu. Stefnda kærði stefnanda til lögreglu fyrir brot gegn 193. gr. laga nr. 19/1940. Að kvöldi þess 27. júní 2002 kom fulltrúi sýslumannsins í Hafnarfirði ásamt lögreglumönnum að heimili stefnanda og var ætlunin taka barnið af stefnanda með aðför. Sýslumaður og lögregla hvarf síðar um kvöldið frá og var barnið eftir það flutt á Landspítalann. Daginn eftir mun hafa verið farið með barnið til sálfræðings, sem tilkynnti um málið til barnaverndaryfirvalda í Reykjavík, sem svo fluttu barnið til stefndu. Um einni viku síðar var barnið sent að bænum Skarði í Suður-Þingeyjarsýslu, þar sem það dvaldi um nokkurra vikna skeið. Eftir þá dvöl hafi barnið verið hjá stefndu. Í þinghaldi þann 8. maí 2003 var Einar Ingi Magnússon, sálfræðingur dómkvaddur til þess að meta forsjárhæfni foreldra og fleiri atriði, sem hér verða nánar rakin eins og þau koma fram í matsgerðinni. Eftir að matsmaður hefur kannað aðstæður og gert sálfræðilegar prófanir á málsaðilum og A, lýkur hann matgerð sinni með eftirfarandi undir fyrirsögninni: Samantekt og ályktanir um forsjá A. „Niðurstöður og ályktanir matsmanns um atriðin byggja á niðurstöðum viðtala, viðhorfa, sem foreldrarnir og barnið, sem um er deilt, hafa látið í ljós og sálfræðilegra prófana, sem þau hafa gengist undir. Einnig hafa aðstæður á heimilum beggja foreldra verið kannaðar auk viðhorfs kennara barnsins og hafa ýmis gögn viðkomandi málinu verið skoðuð. Leitast er við að gefa eins stutt og hnitmiðað mat við hvert atriði og unnt er og reynt að forðast óþarfa endurtekningar. 1. Forsjárhæfni hvors foreldris um sig. Undirritaður telur að ekkert það hafi komið fram í könnun málsins , sem skerðir forsjárhæfni annars hvors foreldrisins þannig, að það sé vanhæft að sinna uppeldisskyldum sínum og að skapa barninu heimili, þótt persónulegar og félagslegar aðstæður þeirra séu ólíkar og margt megi betur fara s.s. í hegðun og samskiptum beggja. Matsmaður telur heldur ekki að annað foreldrið hafi yfirburðastöðu umfram hitt foreldrið, sem byggist þá á miklu meiri skilningi á þörfum barnsins og skilvirkum uppeldisaðferðum. 2. Hagir foreldra. a) Félagslegir hagir foreldranna eru almennt ólíkir. Fjölskylduhagir móður eru þeir, að hún er gift samlanda sínum og þau eiga saman 20 mánaða gamalt barn. K tjáði undirrituðum þann 10. september sl. að þau hjónin væru að skilja og maðurinn hefði flutt út þann 15. ágúst sl. Hún er því ein með A og litla barnið. K býr í 3 herbergja eignaríbúð í blokk að [...]. Hún er 75% öryrki vegna nýrnasjúkdóms og stundar nám í tölvu- og skrifstofutækni í Iðnskólanum í Reykjavík. Hún reykir hvorki né notar áfengi- og vímuefni. Faðir býr einn í eignaríbúð í fjórbýlishúsi í Hafnarfirði. Hann var í skamman tíma í sambúð með sér yngri konu, einstæðri móður, eftir skilnaðinn við K. Sú kona reykti allmikið og þoldi M illa reykinn, svo hún flutti annað. Náinn vinskapur er með þeim áfram, þótt sambúð sé ekki á döfinni. M hefur ellistyrk frá T.R. sér til framfærslu. Hann á einnig fiskibát og fer oft á sjó til þess að veiða sér í soðið. Báturinn er veiðiheimildalaus. M hvorki reykir né notar áfengi eða vímuefni. b) Sálfræðilegar prófanir sýna, að geðfræðilegir hagir foreldranna sýna allsterkar varnir og sjálfsfegrun hjá báðum. Þó koma augljóslega fram ákveðin frávik en hvorki geðveiki né persónuleikaraskanir mælast hjá þeim. 3. Uppeldisaðstæður á heimilum þeirra, þ.á m. hvort A sætir líkamlegu eða andlegu harðræði á heimili matsþola. Fram hefur komið í viðtölum við A að móðir hennar hafi í allmörg ár lagt á hana hendur. Hún greindi frá því að móðir sín hefði barið sig með belti og einu sinni með herðatré svo fast að herðatréð hafi brotnað. Líkamlegt ofbeldi af því tagi lauk fyrir fáeinum árum en hótanir um slíkt hafa komið í staðinn af hálfu móður A. Aukinheldur hefur móðir hennar um margra ára skeið klipið í eyrað á henni ef hún gerir eitthvað sem móður hennar líkar ekki. Það gerir hún enn A kvartar einnig undan því að móðir hennar geri lítið úr sér og ávíti sig í viðurvist annarra. Hún sé jafnframt oftsinnis reið án þess að A eigi þar sök að máli en það bitni óhjákvæmilega á henni. A hefur jafnframt orðið vitni að líkamlegu ofbeldi fósturföður síns gagnvart móður á heimilinu. Hún hringdi þá sjálf á lögreglu. Slíkir atburðir áttu sér stað í tvígang. 4. Tengsl A við foreldra sína og þeirra við hana. Tengslamynstur A innan fjölskyldunnar er rakið hér að framan. Hún myndar afar sterk, jákvæð tengsl við föður sinn og litla bróður en sterk, neikvæð tengsl við móður. K segir A verða vara við væntumþykju sína í látbragði og viðmóti sínu og þær eigi sér söng, dans og sund o.fl. sem áhugamál. M segir að A sjái væntumþykju sína og umhyggju sína fyrir henni í hegðun sinn og atlæti. Þau eru einnig mjög nánir félagar og eru sífellt saman að ástundun útiveru, skoðanaferða, íþróttaiðkana, sjóferða og ferðalaga að ónefndum söng og spili (harmonikka). 5. Tengsl A við fósturföður sinn. Tengsl A og R eru rýr, yfirborðsleg og neikvæð. Hún hafnar honum og lítið samband er á milli þeirra og yfirleitt þá neikvætt, þótt hún telji hann ekki alltaf slæman. 6. Þess er óskað að matsmaður kanni sérstaklega óskir A, afstöðu hennar til þess hvort foreldra hennar fari með forsjána og á hvaða grunni sú afstaða sé byggð. Í viðtölum og sálfræðilegum prófunum þá er afstaða A afar skýr og ákveðin, hún óskar þess eindregið að flytja til föður síns. Grunnurinn sem hún byggir á er mikil og gagnkvæm væntumþykja auk þess sem þau feðginin eru miklir félagar. Einnig er rétt að benda á að A hefur verið í umgengni hjá föður sínum stuttan tíma í einu og ekki þurft að rísa undir neinum sérstökum kröfum daglegs lífs, s.s. varðandi skóla, heimilisstörf, barnapössun o.fl. sem hún ber svo saman við heimili móður, móðurinni í óhag. Hún gefur sér jafnframt þá forsendu að ef hún flytjist til föður þá verði hún áfram í sama skóla, geti umgengist vinkonur sínar í [... ]hverfinu sem áður og umgengist litla bróður sinn að vild á heimili móður. Loks má nefna að A hefur látið í ljós vanlíðan á heimili móður og tilgreinir líkamlegt og andlegt ofbeldi og miklar skapsveiflur móður sinnar, sem bitni á henni. 7. Álit matsmanns á því, hvort A sé betur fyrir komið á fósturheimili en á heimilum foreldra. Matsmaður svarar þessu neitandi. Hans álit er að þau tengsl sem A, sem er á 12 aldursári, hefur myndað við hvort foreldri um sig, heimilin bæði og lítinn bróður sinn, séu þess eðlis að fósturheimili muni aldrei geta komið í þeirra stað, hvað þá að henni sé þar betur fyrir komið. Þessi tengsl eru þó mismunandi eins og rakið er annars staðar í álitsgerðinni. 8. Önnur atriði sem matsmaður kann að telja nauðsynlegt að tjá sig um vegna forsjármálsins. Matsmaður telur að öll megin atriði málsins séu fram komin en telja má víst að málsaðilar sjái stöðu málsins og atburðarásina á ólíka vegu. Það má ljóst vera að A líður illa við þá togstreitu sem hefur myndast og varað um langa hríð á milli foreldra hennar. Það væri hennar mesti hagur að foreldrarnir gætu sameinast um að ná eðlilegu jafnvægi í samskiptum sínum og draga úr þeirri “kvöð” á hana að þurfa að taka sífellt afstöðu með öðru foreldrinu og á móti hinu.” Stefnandi og stefnda gáfu bæði skýrslu fyrir dómi. Þá gaf hinn dómkvaddi matsmaður skýrslu. Fyrir aðalmeðferð ræddu dómarar við A. Undir rekstri málsins hafa átt sér stað sáttaumleitanir, sem meðal annars hafa leitt til þess, að gert hefur verið nýtt samkomulag um umgengni, dags. 3. nóvember 2003. Jafnframt lagði stefnandi þá fram tillögu um að samkomulag yrði gert um sameiginlega forsjá barnsins auk annarra atriða, sem tilgreind voru í sáttaboðinu. Þessu boði hafnaði stefnda. Málsástæður stefnanda: Stefnandi telur nýleg atvik í skóla staðfesta, að A líði mjög illa á heimili móður sinnar. Telur stefnandi gögn málsins sýna það, að stefnda hafi beitt barnið harðræði, kúgun og líkamlegu ofbeldi. Samkvæmt vottorði Helga Þórs Hjartarsonar, læknis, frá 28. júní 2002, hafi barnið sjálft lýst alvarlegu líkamlegu ofbeldi af hálfu móður og fósturföður. Í vottorði læknisins er frásögn barnsins talin trúverðug. Stefnandi telur, að vegna heimilisástandsins búi barnið við óöryggi heima við sem valdi því mikilli vanlíðan. Stefnandi telur gögn málsins sýna, að stefnda eigi mjög erfitt með að stjórna skapsmunum sínum. Í heift sinni hafi hún margsinnis á árum áður ráðist á stefnanda og veitt honum líkamsáverka. Stefnandi kveður stefndu hafa ítrekað brotið samkomulag þeirra um umgengni hans við barnið, sem honum sé að lögum rétt og skylt að rækja. Tilgangur hans með öllum þeim forsjár- og umgengnisréttarmálum, sem hann stóð í gagnvart stefndu á árunum 1995-1999, hafi verið að reyna að ná fram breytingu á atlæti barnsins undir forsjá stefndu, m.a. vegna þess ofbeldis og harðræðis, sem barnið sætti af hendi hennar. Stefnandi kveður aðgerðir sínar á árinu 2002 og fyrr allar hafa miðast við það að tryggja hagsmuni og velferð dóttur sinnar. Hafi hann reynt að fara rétt að miðað við aðstæður hverju sinni. Stefnandi telur atburði ársins 2002 sýna fram á nauðsyn þess að forsjánni verði breytt. Barnið, A, sé nú 11 ára gömul og á mjög viðkvæmu aldurs- og mótunarskeiði. Hún hafi brýna þörf fyrir gott atlæti og öryggistilfinningu á heimili, sem sé nauðsynlegt fyrir heilbrigðan þroska hennar.. Slíks njóti hún ekki hjá stefnanda í máli þessu að mati stefnanda. Stefnandi geri sér grein fyrir þörf barnsins fyrir góða og reglubundna umgengni við móður sína og hálfbróður. Mun stefnandi leitast við að efla þessi tengsl svo sem kostur er. Stefnandi óttast mjög um hag dóttur sinnar, A, hjá stefndu og telur sig knúinn til að leita dómsúrskurðar um breytingu á forsjá hennar. Stefnandi krefjist þess, að honum einum verði dæmd forsjá barnsins, þar sem dómur geti ekki ákveðið sameiginlega forsjá, enda sé sú skipan í bestu samræmi við hagi og þarfir þess, enda telur stefnandi sig hafa mun betri möguleika og aðstöðu en stefnda til að búa barninu það atlæti, sem hæfir þörfum þess og hagsmunum. Málsástæður stefndu: Stefnda byggir kröfur sínar á því, að skilyrðum 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992 sé ekki fullnægt í málinu. Þannig hafi aðstæður ekkert breyst með þeim hætti, að breyting þyki réttmæt með tilliti til hags og þarfa barnsins. Stefnda telji hagsmuni barnsins þvert á móti krefjast áframhaldandi forsjár hennar, enda hafi hún ávallt verið umönnunarforeldri hennar og hún því tengd henni sterkum tilfinningaböndum. Breytt forsjá mundi hafa í för með sér mjög alvarlega röskun á högum barnsins sem gæti reynst henni skaðleg að mati stefndu. Stefnda telji framkomu stefnanda á undanförnum árum ekki fela í sér breyttar forsendur í skilningi 35. gr., heldur þvert á móti sýni framkoma hans, að hann sé ófær um að fara með forsjá barnsins. Aðstæður stefndu séu mjög góðar. Hún hafi gengið í hjúskap með R í maí 2000 og eiga þau saman son, sem fæddist [...] 2002. Þau hafa nú skilið. Stefnda er öryrki vegna nýrnasjúkdóms, en stundar íslensku- og tölvunám í Iðnskólanum síðan í ágústmánuði 2002. Aðstæður stefnanda séu langt frá því að vera eins góðar og aðstæður stefndu. Þá sé hann eldri maður og einhleypur og geti því ekki boðið telpunni eðlilegar uppeldisaðstæður eins og stefnda geti. Eini þáttur uppeldis barnsins sem feli í sér óöryggi sé vegna framkomu stefnanda í hennar garð og undarlegrar framkomu hans hvað eftir annað í garð fjölskyldunnar í heild. Stefnda mótmæli því, að hún sé með einhverjum hætti vanhæf til að hafa forsjá barnsins eins og byggt er á í stefnu. Stefnandi hafi á hinn bóginn sýnt vanhæfni sína með hótandi og ofbeldisfullri framkomu, með því að virða ekki umgengnissamninga og neita að afhenda barnið til forsjárhafa. Slíkt sýni mikið dómgreindar- og hömluleysi. Ljóst sé, að stefnandi myndi aldrei stuðla að umgengni barnsins við stefndu, fengi hann forsjá. Jafnframt sé ljóst, að stefnandi er ekki í stakk búinn til að fullnægja þörf barnsins fyrir gott atlæti og öryggistilfinningu sem henni er nauðsynleg fyrir heilbrigðan þroska hennar, en þessum þörfum sé vel fullnægt hjá stefndu. Mótmælt er öllum málsástæðum, sem byggja á meintu ofbeldi af hendi stefndu, sem röngum og málatilbúnaði stefnanda mótmælt í heild sinni. Niðurstaða: Aðilar máls þessa gerðu með sér samkomulag fyrir sýslumanninum á Selfossi þann 19. apríl 1995, um að stefnda hefði forsjá barnsins A. Samkomulag þetta er staðfest í leyfi til skilnaðar að borði og sæng þann 3. maí 1995. Við úrlausn máls þessa ber að taka mið af 1. mgr. 35. gr. laga nr. 20/1992, sbr. 81. gr. laga nr. 76/2003. Samkvæmt því verður krafa stefnanda um breytta skipan á forsjá A því aðeins tekin til greina, að breyting þyki réttmæt vegna breyttra aðstæðna og með tilliti til hags og þarfa barnsins. Á þeim langa tíma, sem liðinn er frá því sá samningur var gerður, sem forsjáin hvílir á, hafa gengið yfir miklar breytingar á högum málsaðila. Er þar helst til að taka, að stefnda gekk í hjúskap í maí 2000 með R og á með honum son, sem fæddur er [...] 2002. Hjúskap þessum er nú slitið. Þá hefur verið upplýst, að stefnda hefur átt við að stríða nýrnasjúkdóm, en hefur nú fyrir nokkru undirgengist nýrnaígræðslu. Í matsgerðinni kemur fram, að afstaða A til þessa máls sé afar skýr og ákveðin, hún óski þess eindregið, að flytja til föður síns. Ekkert hefur komið fram, sem gefur tilefni til að efast um þessa niðurstöðu matsmansins og er þá meðal annars litið til þess samtals, sem dómendur áttu við A. Verður að telja, að ýmislegt það hafi breyst í aðstæðum málsaðila, sem geri það réttmætt að kanna, hvort breytt forsjá geti samrýmst þörfum A og þá ekki síst með tilliti til óska hennar sjálfrar. Í matsgerðinni kemur fram, að tengsl barnsins við föður sinn séu sterkari og jákvæðari en við móður og fær þetta álit matsmanns stuðning í sálfræðilegu prófi og í viðtölum barns við matsmann og við dómara. Hæfileikar föður til að setja sig í spor barnsins og þar með að vernda það, eru barninu jákvæðari. Af framburði móður og matsmanns við aðalmeðferð má ætla, að faðir hafi meira innsæi í þarfir barnsins en móðir. Móðir virðist afneita vanlíðan barnsins og fullyrðir við vitnaleiðslur, að stúlkan sé í góðu tilfinningalegu jafnvægi. Álit móður á líðan barns er ekki í samræmi við álitsgerð matsmannsins, viðhorf kennara eða framburð barnsins í samtali við dómara. Í framburði matsmannsins fyrir dómi kom fram, að hann telur stefnanda vera ákaflega góðan við dóttur sína og góður félagi hennar og geti sinnt henni vel. Þá fullyrðir matsmaðurinn, að stefnda verji ekki barnið og hafi lítið innsæi í þarfir þess. Eftir því, sem segir í matsgerð, hefur komið fram í viðtölum við A, að móðir hennar hafi í allmörg ár lagt á hana hendur. og vísast um nánari frásögn af þessu til matsgerðar. Þessu hafi lokið fyrir fáeinum árum, en hótanir um slíkt hafi komið í staðinn. Í skýrslu matsmanns fyrir dómi kom fram, að hann teldi frásögn barnsins trúverðuga. Fyrir dómi mælti matsmaðurinn með breyttri forsjá, ef um væri að ræða ofbeldi af hálfu móður. Dómurinn hefur undir rekstri málsins ítrekað beint því til málsaðila að reyna til þrautar að ná samkomulagi sín á milli um forsjá barnsins, enda telur matsmaður að mesti hagur A væri að foreldrarnir gætu sameinast um að ná eðlilegu jafnvægi í samskiptum sínum og draga úr þeirri kvöð á hana að þurfa sífellt að taka afstöðu með öðru foreldrinu og á móti hinu. Hefur þá helst verið horft til þess, að samkomulag gæti orðið um sameiginlega forsjá, sem væri þá líkleg til þess að draga úr þeirri togstreitu sem myndast hefur milli málsaðila. Ljóst má vera, að ekki er fyrir því nein trygging, að úr væringum drægi við þá skipan mála, en væri þó líklegra en við óskipta forsjá, hvorum megin sem hún félli. Af hálfu stefndu hefur ekki verið samþykkt að semja um sameiginlega forsjá. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 20/1992 á dómurinn ekki annan kost en að ákveða óskipta forsjá. Hinn dómkvaddi matsmaður hefur gefið það álit á forsjárhæfni hvors foreldris um sig, að ekkert hafi komið fram í könnun málsins, sem skerðir forsjárhæfni annars hvors foreldrisins þannig að það sé vanhæft að sinna uppeldisskyldum sínum og að skapa barninu heimili, þótt persónulegar og félagslegar aðstæður þeirra séu ólíkar og margt mætti betur fara svo sem í hegðun og samskiptum beggja. Þá telur matsmaður heldur ekki að annað foreldrið hafi í þessu efni yfirburðastöðu umfram hitt foreldrið. Dómurinn er þeirrar skoðunar, að sú afstaða A, sem orðin er tæpra 12 ára, að föður hennar verði falin forsjá hennar, sé vel ígrunduð miðað við aldur hennar og þroska. Verði að láta þessa afstöðu hennar ráða úrslitum í máli þessu. Með vísan til alls þessa er niðurstaða dómsins sú, að hag og þörfum barnsins A sé best borgið með því að stefnanda, M, verði falin forsjá þess. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Báðir málsaðilar hafa fengið gjafsókn í málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talinn matskostnaður 420.000 krónur og þóknun talsmanns hans, Marteins Mássonar hdl. 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin kostnaður við túlkun í réttinum, kr. 53.460 og þóknun talsmanns hennar, Valborgar Þ Snævarr hrl. 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Logi Guðbrandsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Odda Erlingssyni og Rögnu Ólafsdóttur, sálfræðingum. D ó m s o r ð: Stefnandi, M, skal fara með forsjá dóttur hans og stefndu K, A, sem fædd er 14. júní 1992. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talinn matskostnaður 420.000 krónur og þóknun talsmanns hans, Marteins Mássonar hdl. 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin kostnaður við túlkun í réttinum, kr. 53.460 og þóknun talsmanns hennar, Valborgar Þ Snævarr hrl. 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 368/1999
|
Eignardómsmál Frávísun frá héraðsdómi
|
Eigendur jarðarinnar H höfðuðu eignardómsmál og kröfðust þess að eignarréttur sinn að heiðarbýlinu V yrði viðurkenndur, en þeir töldu að V hefði fylgt með í kaupunum þegar forfaðir þeirra keypti H. Málinu var vísað frá héraðsdómi þar sem eignardómsstefnan var ekki talin fela í sér næga greinargerð um heimild að lögum til útgáfu hennar og eigendur H hefðu að svo komnu ekki sýnt nægilega fram á, hver nauðsyn hafi borið til að höfða málið sem eignardómsmál
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. september 1999. Hann krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara, að öllum kröfum stefndu verði synjað. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf jarðanefndar Norður-Múlasýslu til lögmanns stefnenda í héraði frá 7. september 1999. Þar kemur fram, að stefndi Sigvaldi Ragnarsson hefur keypt Hákonarstaði I í Jökuldal af Björgvin Sigvaldasyni, sem lést 29. júlí 1999. Samkvæmt upplýsingum lögmanns stefndu fóru þau kaup fram 14. maí 1999, skömmu fyrir uppsögu héraðsdóms. Er dánarbú Björgvins Sigvaldasonar því ekki aðili að málinu fyrir Hæstarétti. Í bréfi jarðanefndar kemur einnig fram, að Björgvin hafi selt stefndu báðum sinn hlut í Veturhúsum. Jarðanefnd bendir á, að í þinglýsingabókum séu Veturhús talin eign Jökuldalshrepps, þar til jörðin hafi verið sameinuð Hákonarstöðum. Leggur nefndin til, að gengið verði í að lagfæra þessi mál og „jarðirnar Hákonarstaðir, Víðihólar og Veturhús verði sameinaðar.“ II. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndu, Sigvaldi Ragnarsson og Gréta Dröfn Þórðardóttir, greiði áfrýjanda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 9. júlí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 11. júní sl., er höfðað fyrir héraðsdómi Austurlands af Bernhard Bogasyni hdl. f.h. Björgvins Sigvaldasonar, kt. 150327-3779, Lagarfelli 9, Fellabæ, Sigvalda Ragnarssonar, kt. 290668-3529, Hákonarstöðum 3, Jökuldalshreppi, og Grétu Drafnar Þórðardóttur, kt. 190558-2319, Hákonarstöðum 4, Jökuldalshreppi, með eignardómsstefnu útgefinni 13. janúar 1998. Stefnendur gera þær dómkröfur, að með dómi verði viðurkenndur eignarréttur stefnenda að Víðihólum, Jökuldalshreppi, Norður-Múlasýslu, ásamt öllum réttindum er fylgja jörðinni. Þá er krafist málskostnaðar eftir mati dómsins. Fjármálaráðherra og landbúnaðarráðherra tóku til varna vegna íslenska ríkisins og og eru dómkröfur varnaraðila: Aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að kröfum stefnenda verði synjað. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnendum verði gert að greiða stefnda hæfilegan málskostnað samkvæmt mati dómsins. Í greinargerð varnaraðila var tekið fram, að hann teldi engin tormerki á því að mál þetta væri flutt í einu lagi um aðalkröfu hans um frávísun frá dómi og um efnishlið málsins. Málavextir: Stefnendur lýsa málavöxtum svo að á landnámsöld hafi Hákon Hákonarson numið land í Jökuldal þar á meðal jörðina (heiðarbýlið) Víðihóla, sem var hjáleiga Hákonarstaða. Jörðin hefur mestmegnis verið byggð út eða nýtt af ábúendum og/eða eigendum Hákonarstaða í Jökuldal. Á árinu 1956 var heimaland Hákonarstaða skipt upp í þrjá hluta en úthögum, þ.á.m. Víðihólum, var ekki skipt upp og hafa eigendur Hákonarstaða I, II og III nýtt landið sameiginlega til beitar, veiða o.fl. Pétur Kristjánsson eignaðist jörðina Víðihóla á síðustu öld eftir móður sína Jakobínu Pétursdóttur. Pétur átti einnig heiðarbýlin Rangalón og Veturhús. Árið 1909 eignaðist Pétur Kristjánsson einnig Hákonarstaði og bjó hann þar en nýtti heiðarbýlin til búskapar síns auk þess sem töluverð veiði hefur alla tíð verið stunduð á heiðarbýlunum. Eignarheimildum Péturs fyrir heiðarbýlunum var aldrei þinglýst. Á árinu 1909 er Pétur veðsetti heiðarbýlin Landsbanka Íslands var veðskjölunum þinglýst með athugasemd um að veðsali hefði ekki þinglýsta eignarheimild fyrir hinu veðsetta. Veðskjalinu var þinglýst í fasteignabók á blað Hákonarstaða. Sérstök landamerkjalýsing er til fyrir Víðihóla frá árinu 1921, undirrituð af Pétri Kristjánssyni auk eigenda aðliggjandi landa. Pétur Kristjánsson lést á árinu 1921. Áður hafði hann selt heiðarbýlið Veturhús. Á árinu 1942 voru Veturhús seld til Kjartans Ólafssonar með afsali útgefnu af sýslumanni Norður-Múlasýslu, skv. heimild Dómsmálaráðuneytis, f.h. dánarbús Önnu Einarsdóttur, síðasta ábúanda að Veturhúsum. Afsalinu var þinglýst og var það í fyrsta sinn sem eignarheimild fyrir jörðinni var þinglýst og var þá útbúið sérstakt blað í fasteignabók fyrir jörðina. Hinn 11. júní 1940 seldi Guðný Torfadóttir, ekkja Péturs Kristjánssonar, jörðina Rangalón til Jóns Þórarinssonar og gaf út afsal því til staðfestu. Því afsali var þinglýst og var þá fyrst útbúin blaðsíða í fasteignabók fyrir Rangalón. Guðný Torfadóttir seldi Sigvalda Torfasyni Hákonarstaði þann 13. október 1941. Stefnendur eru öll afkomendur Sigvalda. Sölunni til Sigvalda fylgdi jörðin Víðihólar auk allra annarra réttinda er fylgdu Hákonarstöðum, án þess, að þess væri að neinu getið í afsali. Víðihólar hafa samkvæmt framangreindu að meginstefnu til allt til til dagsins í dag fylgt Hákonarstöðum og verið nýttir með Hákonarstöðum. Stefnendur, sem allir eru ábúendur Hákonarstaða, og þeir sem stefnendur rekja rétt sinn til hafa því nýtt jörðina Víðihóla, greitt fasteignagjöld af Víðihólum, svarað til fjallskila og farið með full og óskoruð eignarráð yfir Víðihólum í áratugi. Þar sem ekki er sérstakt þinglýsingarblað í fasteignabók fyrir Víðihóla og vegna þess að eignarheimildir þeirra er stefnendur rekja rétt sinn til yfir jörðinni Víðihólum voru ekki skriflegar telja stefnendur nauðsynlegt að höfða mál þetta til að fá skriflega eignarheimild yfir jörðinni. Málsástæður stefnenda: Stefnendur, sem eru eigendur Hákonarstaða, kveðast rekja eignarrétt sinn yfir jörðinni Víðihólum frá Pétri Kristjánssyni, sem hafi eignast jörðina (heiðarbýlið) á síðustu öld en aldrei haft skriflega þinglýsta eignarheimild fyrir jörðinni. Ekkja Péturs Kristjánssonar hafi selt Sigvalda Torfasyni, forföður stefnenda, Hákonarstaði og allt það sem þeirri jörð fylgdi, þ.á.m. Víðihóla, enda Víðihólar frá byrjun þessarar aldar og fyrr á tímum verið nýttir með Hákonarstöðum og taldir fylgja Hákonarstöðum. Með vísan til 122. gr. laga nr. 91/1991 séu því skilyrði til að kveðinn verði upp eignardómur í málinu að kröfu stefnanda. Stefnandi byggir einnig á að eignarréttur þeirra að Víðihólum hafi stofnast fyrir hefð þar sem stefnendur og þeir er stefnendur rekja rétt sinn til hafi haft alger og óskoruð yfirráð yfir jörðinni í fullan hefðartíma. Málsástæður varnaraðila: Til stuðnings aðalkröfu byggir varnaraðili á því að mjög skorti á að nægjanlega skýr grein sé gerð í eignardómsstefnu eða framlögðum málsgögnum fyrir þeim eignarrétti sem stefnendur krefjast dóms um. Ekki komi nægjanlega skýrt fram hver eru mörk jarðarinnar Víðihóla eða hver afnotaréttindi stefnendur telja að aðrir en þeir kunni að eiga eða hafa nýtt. Engin heimildarbréf eða nægjanleg sönnunargögn fyrir eigninni geti hafa réttlætt útgáfu eignardómsstefnu samkvæmt 122. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verði ekki ráðið af þeim gögnum sem stefnendur hafa lagt fram að sennilegt sé að einn þeirra eða fleiri eigi tilkall til heiðarbýlisins Víðihóla. Fjármálaráðherra fari með málefni sem varða eignir ríkisins almennt, sbr. 5. gr. auglýsingar um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96/1969. Vísast einnig til dómaframkvæmdar er varðar ágreining um jarðir og lönd þar sem vafi hefur verið um einstaklingsbundinn eignarrétt og ríkissjóður hefur átt aðild. Til fyrirsvars fyrir varnaraðila sé einnig landbúnaðarráðherra vegna málefna um afréttir og jarðir, sbr. jarða- og ábúðarlög, en óljóst sé hvort Víðihólar hafi talist lögbýli fyrr eða síðar. Varnaraðili sem handhafi almannavalds hafi lögvarinna hagsmuna að gæta í máli þessu þar sem ekkert í málatilbúnaði stefnenda bendi til að jörðin Víðihólar sé eða hafi verið undirorpin einstaklingsbundnum eða beinum eignarrétti stefnenda. Verði við svo búið að leggja til grundvallar að jörðin sé eign ríkisins að allsherjarrétti með því að ríkið hafi umráða og ráðstöfunarrétt yfir þeim jörðum sem enginn annar hafi sannað eignarrétt sinn að. Allt að einu hafi Alþingi heimild til að kveða á um rástöfun eða eignarhald slíkra eigna með lögum og komi í hlut varnaraðila að gæta þeirra almannahagsmuna er lúti að jörðum sem ekki sýnast háðar lögmætum grunneignarrétti annarra en ríkisins sem almannaeignar. Umráðaréttur og vald til að ráðstafa almenningum sé að forræði ríkisvaldsins. Stefnendur hafa lagt fram allnokkur skjöl sem varða jörðina Hákonarstaði og byggja kröfur sínar á eignarrétti að þeirri jörð. Hins vegar fullyrða stefnendur að jörðin Víðihólar hafi fylgt jörðinni Hákonarstöðum. Þessu er mótmælt af hálfu varnaraðila sem röngu og ósönnuðu. Engu breyti í þessu efni, hvort stefnendur eða fyrri eigendur Hákonarstaða hafi nýtt Víðihóla til beitar eða veiða eins og fullyrt er í stefnu. Þau afnot geri ekki líklegan beinan grunneignarrétt að jörðinni. Þótt í heimildum komi fram vísbendingar um að eigendur Hákonarstaða hafi nýtt landssvæðið Víðihóla, sé ekkert í gögnum málsins sem geri sennilegt að Víðihólar hafi verið hluti af Hákonarstöðum. Í frá 1941 um jörðina Hákonarstaði sé ekki minnst á Víðihóla. Verði að gera ráð fyrir að svo hefði verið gert ef hún hefði verið seld með, enda hafi þá verið til lýsing landamerkja fyrir Víðihóla undirrituð í desember 1921 af tveimur öðrum landeigendum. Landskiptagerð frá 1956 milli eigenda Hákonarstaða bendi einnig til þess að þeir hafi einungis talið um beitarafrétt væri að ræða sem þeim væri ekki heimilt að skipta enda landið ekki undirorpið eignarrétti þeirra. Í stefnu er greint frá því að í raun sé um úthaga að ræða. Landið Víðihóla sé ekki að finna í gömlum fasteignamatsskrám, en skráð í fasteignamat 1938 sem auð og enginn ábúandi þar tilgreindur. Í ritinu "Ný jarðabók fyrir Ísland" frá 1861 séu aðeins nefndar tvær hjáleigur Hákonarstaða (Sænautasel og Veturhús), en Víðihóla ekki getið. Í jarðaskrám landbúnaðarráðuneytis frá 1959 sé jörðin tilgreind án búskapar, en sögð auð í jarðaskrá 1964 - 1965. Jörðin sé ekki tilgreind í jarðaskrám frá 1967 - 1968. Hafi jörðin einhvern tíma talist til lögbýla hafi hún um langan aldur talist í óbyggðra landa, sbr. 2. mgr. 1. gr. eldri ábúðarlaga nr. 36/1961. Ekki sé komið fram hvort eða á grundvelli hvaða heimilda landið hafi verið byggt eða að eignarheimildir hafi færst yfir til stefnenda. Af hálfu varnaraðila er því mótmælt, að viðurkenningarkrafa stefnenda verði tekin til greina á grundvelli hefðar. Stefnendur hafa ekki sannað óskoruð yfirráð yfir jörðinni Víðihólum í fullan hefðartíma. Það eitt sé komið fram í málinu að eigendur Hákonarstaða hafi nýtt jörðina til beitar og veiða, en slík afnot geti ekki helgað grunneignarrétt fyrir hefð. Ekki sé til úrslausnar í málinu hvort eða hvað miklu leyti afnotaréttur kynni að hafa stofnast fyrir hefð. Ekki sé fram komið að stefnendur hafi nýtt jörðina á þann hátt sem leiða myndi af fullkomnum eignarrétti eða eignarhaldi, t.d. með því að koma fyrir húsakosti stunda þar ræktun og hirða arð af jörðinni. Engir eignayfirfærslugerningar um jörðina styðja heldur eignarhald í hefðartíma samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Um frekari lagarök vísar varnaraðili til almennra reglna eignarréttar og dómaframkvæmdar um tilkall og hagsmuni ríkisins varðandi almenninga og eignir sem ekki eru háðar grunneignarrétti annarra. Til stuðnings kröfu varnaraðila um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða: Verður nú tekin afstaða til frávísunarkröfu varnaraðila. Stefndi hefur rökstutt kröfu sína um frávísun málsins frá dómi, með því, að mjög skorti á að nægjanlega skýr grein sé gerð í eignardómsstefnu eða framlögðum málsgögnum fyrir þeim eignarrétti, sem stefnendur krefjast dóms um. Ekki komi nægjanlega skýrt fram hver séu mörk jarðarinnar Víðihóla, eða hver afnotaréttindi stefnendur telji að aðrir en þeir kunni að eiga eða hafa nýtt. Engin heimildarbréf eða nægjanleg sönnunargögn fyrir eigninni hafi getað réttlætt útgáfu eignardómsstefnu samkvæmt 122. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki ráðið af þeim gögnum, sem stefnendur hafa lagt fram, að sennilegt sé að einn þeirra eða fleiri eigi tilkall til heiðarbýlisins Víðihóla. Í 122. gr. l. nr. 91/1991 kemur fram, að nægilegt er til þess að leita eignardóms, að stefnandi geri sennilegt, að hann hafi öðlast þann rétt sem hann krefst staðfestingar á. Það er hins vegar ekki skilyrði, að hann hafi við upphaf málshöfðunar fært fullar og óyggjandi sönnur á rétt sinn, enda mundi vöntun á slíkri sönnun eiga að leiða til synjunar á kröfum hans en ekki frávísun. Samkvæmt ákvæðum 122. gr. l. nr. 91/1991 er grunnskilyrði þess, að eignardómsmál verði höfðað, að stefnanda skorti skilríki fyrir rétti sínum. Skortur á skilríkjum fyrir þessum rétti getur þannig ekki leitt til þess að synjað sé um útgáfu eignardómsstefnu, eða frávísunar málsins frá dómi. Í þeim gögnum sem fram eru lögð í málinu, sem og í stefnu, eru réttindi þau sem krafist er staðfestingar á afmörkuð með nafni jarðarinnar auk þess sem fram er lögð landamerkjalýsing, sem dagsett er 24. október 1921 og árituð um að allir aðilar sem undir hana hafa ritað hafi gert það ágreiningslaust. Skjalið er þinglesið á manntalsþingi 27. júlí 1922. Er jarðarinnar einnig marggetið í fasteignabókum og jarðaskrám, bæði hrepps og landbúnaðarráðuneytis, án þess, að nokkur vafi virðist leika á, um hvaða eign sé að ræða. Verður því ekki talið að neitt skorti á að eign þeirri, sem krafist er eignardóms fyrir, sé nógu skilmerkilega lýst. Þá verður það ekki talið varða frávísun málsins, að ekki séu tilgreind í stefnu hugsanleg afnotaréttindi annarra en stefndu að landinu, einkum ef ekki er kunnugt um slík afnotaréttindi. Að öllu þessu athuguðu verður aðalkröfu varnaraðila um að málinu verði vísað frá dómi hafnað. Í skjölum og öðrum gögnum er hin umdeilda jörð ýmist nefnd Víðirhólar, Víðihólar eða Víðihóll. Nú mun algengast að rita Víðihólar og mun því haldið í dóminum, nema um sé að ræða beinar tilvitnanir. Í ritinu Austurland, safn austfirskra fræða, undir ritstjórn Halldórs Stefánssonar og Þorsteins M. Jónssonar, Akureyri 1947, segir á bls. 167: „Landnám heiðarinnar stóð tímabilið 1841 til 1862. Fyrsta býlið á heiðinni var numið 1841, það var býlið Háreksstaðir. Tveim árum síðar byggðist Sænautasel við suðurenda Sænautavatnsins og enn næsta vor Rangárlón við norðurenda vatnsins og Gestreiðarstaðir í dalnum samnefnda. Þremur árum þar á eftir (1847) byggðust Veturhús og Víðihólar í Suðurheiðinni.” Í sama riti bls. 168 segir: „... Víðihólar og Sænautasel voru byggð úr Hákonarstaðalandi,...” Í Jarðamatsbók frá 1849 er lýst Hákonarstöðum með „afbýlunum Sæneitaseli og Veturhúsum.” Víðihóla er þar ekki getið. Jörðin með afbýlunum er þá virt á 1200 rbd. Pétur Pétursson er þá eigandi jarðarinnar. Í Nýrri Jarðabók fyrir Ísland, að því er virðist frá 1861, er getið meðal jarða í Jökuldals og Hlíðar hreppi, Hákonarstaða og undir þeim hjáleigurnar Sænautasel og Veturhús og er jörðin og hjáleigurnar metin saman til 16 hundraða að fornu tali en 39,5 að nýju tali. Víðihóla er þar ekki getið. Eiganda er ekki getið. Í skjölum, sem lögð hafa verið fram í máli þessu, er Víðihóla fyrst getið 1874 í afsali, þar sem Sigfinnur Pétursson selur Sveini Magnússyni Hákonarstaði, en í afsalinu segir: „Landamerki milli Grundar, Víðirhóla og Hákonarstaða sjást á bréfi því, er hér hefur áður verið samið og eg nú afhendi Sveini.” Virðist mega af þessu sjá, að Víðihólar séu þá orðnir sérgreind jörð, hvort sem hún hefur verið í eigu Sigfinns eða ekki og jafnframt, að hún fylgir ekki í kaupum þeirra. Í landamerkjaskýrslu frá 1885 fyrir Hákonarstaði segir m.a: „Ennfremur eiga Hákonarstaðir, Grund og Víðirhólar, að tiltölu eftir dýrleika hverrar jarðar, hval og allan reka... ”, en undir skrifa: Sveinn Magnússon- eigandi Hákonarstaða - Kristján Jón Sigurðsson - eigandi Víðirhóla - og Bjarni Rústíkusson (eigandi Grundar). Í Hreppaskilabók fyrir Jökuldalshrepp 1899-1909 eru Víðihólar taldir með eyðibýlum í eign Péturs Kristjánssonar, árin 1906, 1907 og 1908. Hinn 21. júní 1908 selur Sigurður Guðjónsson Pétri Kristjánssyni Hákonarstaði og er afsali þinglýst án athugasemda 5. júlí 1909. Eru þá jarðirnar báðar komnar í eigu Péturs Kristjánssonar, en hvað Víðihóla varðar nýtur engra gagna um það annarra en þess, sem skráð er í hreppaskilabókina. Í Gjörðabók fasteignamatsefndar í Norður-Múlasýslu á fundi, sem dagsettur virðist vera 15. júní 1916, segir svo: „Hákonarstaðir. Eigandi og ábúandi Pétur bóndi Kristjánsson. Dýrleiki eftir jarðamat 1861, ásamt með hjáleigunum Sæmundarseli og Veturhúsum og eyðibýlinu Víðirhólum, 3,9 hndr.” Síðan er skotið inn í textan neðanmáls: „Meðan eyðibýlið Víðirhólar voru í byggingu, var landskuld greidd með Kr. 40,00; og árið 1912 var býlið virt til lántöku Kr. 500,00. - Fyrir 13 árum síðan lagðist býlið í eyði, og öll hús voru niðurrifin. Verður býli þetta því metið með aðaljörðinni,-Hákonarstöðum.” Ekki virðist vera til að dreifa neinum þinglýstum gerningum varðandi Víðihóla, öðrum en veðsetningum Péturs Kristjánssonar, en þeim er þinglýst á blaðsíðu Hákonarstaða í fasteignaregistri. Pétur Kristjánsson lést árið 1921. Ekki hafa verið lögð fram nein gögn um skipti á dánarbúi hans, en með afsali hinn 13. október 1941 selur ekkja Péturs, Guðný Torfadóttir, bróður sínum, Sigvalda Torfasyni, Hákonarstaði. Í því afsali er Víðihóla að engu getið. Afsalinu er þinglýst með þeirri einu athugasemd, að umboð Guðnýjar skorti, en afsalið hefur verið undirritað fyrir hennar hönd af syni þeirra Péturs, Hákoni Péturssyni. Síðustu skráningar um eignarhald á Víðihólum, sem fram eru lagðar, er að finna í Hreppstjórabók Jökuldalshrepps 1931-1953, en þar er skráð fyrir árin 1942-1943, að eigandi Víðihóla sé, Guðný Torfadóttir, en ábúandi Hákonarstaða er meðal annarra Sigvaldi Torfason. Guðný er síðan í þessari bók skráð eigandi Víðihóla á hverju ári og síðast 1950-1951. Guðný lést árið 1948. Árið 1951-1952 er í sömu heimild Hákon Pétursson nefndur eigandi, en 1952-1953 er Sigvaldi Torfason nefndur eigandi. Engar skýringar fylgja nafnabreytingum þessum í Hreppstjórabókinni. Ekki liggja fyrir neinar upplýsingar um skipti eftir Guðnýju Torfadóttur. Í Skrá um tilkynningar til skiptaréttarins um mannslát í Reykjavíkurbæ árið 1948, er skráð, að Kristján Pétursson, hafi tilkynnt lát Guðnýjar Torfadóttur, 59 ára að aldri, til heimilis á Elliheimilinu Grund í Reykjavík og í búi hennar séu engar eignir. Samkvæmt framburðum aðila og vitna hefur það land, sem talið er til Víðihóla, verið nýtt af ábúendum Hákonarstaða, að minnsta kosti frá tímum Péturs Kristjánssonar, eins og fram kemur í ofangreindri gjörðabók fasteignamatsnefndar. Nytjarnar eru að sögn þessara aðila einkum beit, en landið, einkum svokallaðir Hákonarstaðaflóar, er talið mjög gott beitiland og er nýtt bæði til vetrarbeitar sem og til vor og sumarbeitar. Í fyrstu var einnig um að ræða slægjuafnot, en þeim var hætt snemma á öldinni, eftir því sem engjasláttur lagðist af almennt. Fjallagrös voru nýtt til heimilisnota. Veiði hefur verið stunduð í stöðuvatni því er Gripdeild nefnist og í Víðidalsá. Þá hafa ábúendur Hákonarstaða að eigin sögn sleppt silungi í ræktunarskyni bæði í Gripdeild og Stúfatjörn á milli 1970 og 1980. Þá hefur komið fram hjá þeim aðilum, sem fyrir dóm komu sem og vitnum, að fjallskil Víðihóla og Hákonarstaða hafi Hákonarstaðaábúendur annast og annist einir. Í vottorði frá Jökuldalshreppi kemur fram, að stefnandi Björgvin Sigvaldason hafi staðið skil á fasteignagjöldum til Jökuldalshrepps af jörðinni Víðirhólum í Jökuldalsheiði sem skráð hafi verið hans eign á fasteignamatsskrá. Þá liggur fyrir í málinu Matsvottorð Fasteignamats ríkisins um jörðina Víðihóla, sem þar er auðkennd með númeri, sem gefur til kynna, að um sé að ræða skráða eign. Jörðin Víðihólar er þekkt sem afmörkuð eign sem sjá má af landamerkjabréfi frá 1921. Þetta hefur verið staðfest af Fasteignamati ríkisins sem hefur jörðina í mati hjá sér undir sérstöku númeri. Í öðrum opinberum skrám virðist lítil regla vera á um hvort Víðihólar eru skráð sem sérstök jörð. Þannig er Víðihóla að engu getið í Fasteignabók fjármálaráðuneytisins 1932, en í sams konar bók 1942-1944 er hennar getið, talin í einkaeign og auð. Enn er Víðihóla getið 1957, eignarhalds ekki getið, en jörðin talin auð. Í svokölluðum jarðaskrám, sem varnaraðili segir stafa frá landbúnaðarráðuneytinu, er Víðihóla ýmist getið eða ekki og er engin skýring til á því, hvers vegna breyting verður á. Enginn vafi leikur á því, að jörð þessi hefur í upphafi verið hluti af Hákonarstöðum og orðið sjálfstæð afmörkuð bújörð um 1847. Í fyrstu í leiguábúð í eigu eiganda Hákonarstaða, en síðar í einkaeigu. Verður ekki séð, að eignarhaldi á Víðihólum hafi nokkru sinni verið þinglýst. Þannig mun Pétur Kristjánsson, sem hafði þinglýsta eignarheimild fyrir Hákonarstöðum, aldrei hafa haft þinglýsta eignarheimild fyrir Víðihólum. Nægilega er sannað að nýting Víðihóla eftir að Pétur eignaðist báðar jarðirnar, hefur verið sem Víðihólar væru hluti Hákonarstaða. Eftir andlát Péturs var Guðný Torfadóttir talin eigandi beggja jarðanna og mun hafa leigt þær til Sigvalda Torfasonar, þar til hann keypti Hákonarstaði 1941. Frá því að Sigvaldi Torfason eignaðist Hákonarstaði árið 1941 hefur hann og þeir, sem eignast hafa jörðina eftir hann, nytjað Víðihóla og greitt af henni skatta og skyldur. Þeir hafa litið á jörðina sem sína eign. Þá hafa þeir, sem í nágrenni búa, þar á meðal stjórnendur Jökuldalshrepps, talið að Víðihólar væru eign stefnenda. Stefnandi, Björgvin Sigvaldason, hlaut eignarhluta sinn að arfi eftir föður sinn, Sigvalda Torfason. Stefnandi, Sigvaldi Ragnarsson, keypti eignarhluta sinn af föður sínum, Ragnari Sigvaldasyni, sem hlaut hann í arf eftir föður sinn, Sigvalda Torfason. Stefnandi Gréta Dröfn Þórðardóttir, keypti eignarhluta sinn af föður sínum, Þórði Sigvaldasyni, sem hlaut hann í arf eftir föður sinn, Sigvalda Torfason. Verður því með vísan til 1. gr., 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. laga nr. 46/1905 að telja að stefnendur hafi, með því að hafa jörðina Víðihóla í Jökuldalshreppi í óslitnu eignarhaldi í að minnsta kosti 56 ár, unnið fullan eignarrétt hennar fyrir hefð. Er með vísan til þessa viðurkenndur eignarréttur stefnenda að jörðinni Víðihólum, Jökuldalshreppi, Norður-Múlasýslu ásamt öllum réttindum, sem jörðinni fylgja. Stefnendur kröfðust málskostnaðar við aðalmeðferð málsins, en þau áskildu sér rétt til að gera slíka kröfu er greinargerð varnaraðila var lögð fram. Er þessi krafa því tímanlega fram komin og er rétt að varnaraðili greiði hluta af málskostnaði stefnenda með kr. 200.000. Er virðisaukaskattur innifalinn. Mál þetta dæmir Logi Guðbrandsson, dómstjóri, dómsformaður, ásamt Auði Þorbergsdóttur, héraðsdómara, og Jóni Finnbjörnssyni, héraðsdómara. Dómsorð: Framkominni frávísunarkröfu er hafnað. Viðurkenndur er eignarréttur stefnenda, Björgvins Sigvaldasonar, Sigvalda Ragnarssonar og Grétu Drafnar Þórðardóttur, að jörðinni Víðihólum, Jökuldalshreppi, Norður-Múlasýslu, ásamt öllum réttindum, er jörðinni fylgja. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði stefnendum kr. 200.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 198/2017
|
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs
|
ÍB lýsti kröfu í söluverð fasteignar við nauðungarsölu hennar vegna veðskuldabréfs sem hvíldi á 1. veðrétti eignarinnar, en skuldarar samkvæmt skuldabréfinu höfðu fengið frestun á greiðslu skulda í samtals fimm ár á grundvelli laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Sýslumaður lækkaði kröfu ÍB á þeim grundvelli að samkvæmt b. lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð væru aðeins tryggðir með aðalkröfu vextir af skuld sem fallið hefðu í gjalddaga einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu væri sett fram. ÍB bar ákvörðun sýslumanns undir héraðsdóm sem staðfesti hana, m.a. með vísan til þess að reglur um greiðsluskjól samkvæmt lögum nr. 101/2010 högguðu ekki við skýru ákvæði b. liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 22. mars 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. aprílsama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. mars 2017, þar semákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um úthlutun uppboðsandvirðisfasteignarinnar Lóuás 6, Hafnarfirði, var staðfest og hafnað var kröfusóknaraðila „um að ákvörðun sýslumanns um úthlutun uppboðsandvirðis vegnafasteignarinnar að Lóuási 6, Hafnarfirði, verði breytt þannig að sóknaraðili fáiað fullu úthlutað upp í veðkröfu sína á 1. veðrétti eins og kröfunni var lýst áuppboðsdegi 24. maí 2016, þannig að 48.280.645 krónum verði úthlutað í kröfunaá 1. veðrétti, 6.191.955 krónum verði úthlutað í kröfu varnaraðila Arion bankahf. á 2. veðrétti og engu úthlutað í kröfu varnaraðila Íslandsbanka á 3.veðrétti.“ Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þákrefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Íbúðalánasjóður, greiðivarnaraðila, Íslandsbanka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9.mars 2017.Með tilkynningu samkvæmt 52. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, sem barst Héraðsdómi Reykjaness 5. september 2016, leitaðisóknaraðili úrlausnar dómsins á grundvelli XIII. kafla laganna um gildiákvörðunar sýslumanns um frumvarp að úthlutunargerð fasteignarinnar að Lóuási6, Hafnarfirði. Sóknaraðili er Íbúðalánasjóður en varnaraðili Íslandsbanki hf. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun sýslumanns um úthlutunuppboðsandvirðis vegna fasteignarinnar að Lóuási 6, Hafnarfirði, verði breyttþannig að sóknaraðili fái að fullu úthlutað upp í veðkröfu sína á 1. veðréttieins og kröfunni var lýst á uppboðsdegi, 24. maí 2016, þannig að 48.280.645krónum verði úthlutað í kröfuna á 1. veðrétti, 6.191.955 krónum verði úthlutaðí kröfu varnaraðila Arion banka hf. á 2. veðrétti og engu úthlutað í kröfuvarnaraðila Íslandsbanka á 3. veðrétti. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar aðskaðlausu að mati dómsins.Varnaraðili gerir þær dómkröfur að öllum köfum sóknaraðilaverði hrundið og að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um úthlutunuppboðssandvirðis vegna fasteignarinnar Lóuás 6, Hafnarfirði, verði staðfest.Þá er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnaðað mati dómsins.IÞann 3. desember 2010sóttu X og Y um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara. Í samræmi viðbráðabirgðaákvæði laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga hófsttímabundin frestun greiðslna samkvæmt 11. gr. laganna sama dag, þ.e. viðmóttöku umsóknar. Með ákvörðun umboðsmanns skuldara 25. júlí 2011 var umsóknþeirra samþykkt og í kjölfarið birt innköllun í Lögbirtingablaðinu þann 29.júlí 2011. Þann 5. desember 2013 tók umboðsmaður skuldara ákvörðun um að fellaniður greiðsluaðlögunarumleitanir í málinu. Sú ákvörðun var kærð af hálfuskuldara á grundvelli 1. mgr. 15. gr. laga nr. 101/2010 til kærunefndargreiðsluaðlögunarmála. Í samræmi við bráðabirgðaákvæði laganna framlengdistfrestun greiðslna þar til ákvörðun nefndarinnar lá fyrir. Með úrskurði 10.desember 2015 staðfesti kærunefndin ákvörðun umboðsmanns og féll þá frestungreiðslna úr gildi. Var sú niðurstaða tilkynnt til sóknaraðila með tölvupósti13. janúar 2016.Sóknaraðili hófinnheimtu með greiðsluáskorun 15. janúar 2016. Í kjölfarið varnauðungarsölubeiðni, dags. 15. febrúar 2016, send til sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu. Þann 24. maí 2016 fór fram framhald uppboðs á fasteigninni.Gerðarbeiðendur voru sóknaraðili, BYKO og varnaraðili Íslandsbanki hf.Hæstbjóðandi í eignina var varnaraðili og var kaupverð 55.500.000 krónur.Sóknaraðili lýsti einni kröfu á 1. veðrétti, samtals 48.280.645 krónum. Með frumvarpi aðúthlutunargerð á söluverði eignarinnar tók sýslumaður þá ákvörðun að úthlutaekki að fullu til sóknaraðila þótt lýst veðkrafa hans hefði verið innankaupverðs uppboðsins. Ástæðan var sú að sýslumaður taldi hluta af vöxtum afgjalddögum í vanskilum hafa misst forgang með aðalkröfunni, sbr. b lið 1. mgr.5. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997. Sóknaraðili mótmælti því að fá ekki aðfullu úthlutað upp í veðkröfu sína með tölvupósti til sýslumanns 20. júlí 2016.Sýslumaður boðaðihlutaðeigendur til fundar 31. ágúst 2016 en fundarefnið voru mótmælisóknaraðila. Sóknaraðili mætti á fundinn og mótmælti að hann fengi ekki aðfullu greitt fyrir lýstar kröfur sínar. Sýslumaður hafnaði því að breyta frumvarpinuog tók ákvörðun um að það skyldi standa óbreytt. Á fundinum lýsti fulltrúisóknaraðila því yfir að ákvörðun sýslumanns yrði borin undir dómsóla. IISóknaraðili byggir kröfu sína á því að það séu engireftirstæðir vextir til staðar á kröfum hans, sbr. b lið 1. mgr. 5. gr.samningsveðlaga nr. 75/1997. Málsástæður sóknaraðila megi greina í tvo liði. Ífyrsta lagi að sóknaraðila hafi verið óheimilt og ómögulegt að lögum að sendanauðungarsölubeiðni til sýslumanns. Í öðru lagi er byggt á tilgangi reglunnarum eftirstæða vexti. Sóknaraðila byggir á því aðhonum hafi verið ómögulegt að senda nauðungarsölubeiðni til sýslumanns ogþannig koma í veg fyrir að vextir misstu forgang með aðalkröfunni. Til þess aðhægt sé að senda nauðungarsölubeiðni til sýslumanns verði að beinagreiðsluáskorun til gerðarþola, sbr. 9. gr. um nauðungarsölu nr. 90/1991.Samkvæmt a lið 11. gr. laga nr. 101/2010 sé lánadrottni óheimilt að krefjastgreiðslu á kröfum sínum. Sóknaraðili hafi því ekki getað sent og birtgreiðsluáskorun fyrir skuldara og þannig sent nauðungarsölubeiðni til að koma íveg fyrir forgangsmissi vaxta. Aukinheldur telur sóknaraðili að sýslumaðurhefði ekki tekið við slíkri nauðungarsölubeiðni, þótt hún hefði verið send.Í 12. gr. laga umnauðungarsölu nr. 90/1991 sé regla laganna um slit fyrningar kröfu lögð aðjöfnu við slit á forgangsmissi vaxta. Í 2. mgr. 10. gr. laga um fyrningukröfuréttinda nr. 150/2007 segi: „Ef ekkier unnt að rjúfa fyrningu á grundvelli íslenskra eða erlendra laga eða sökumannarrar óyfirstíganlegrar hindrunar, sem ekki byggist á atvikum er varðakröfuhafa sjálfan, hefst fyrning í fyrsta lagi einu ári eftir þann dag erhindruninni lauk.“ Hægt sé að jafna tilvitnuðu ákvæði fyrningalaga við slitá forgangsmissi vaxta, enda eiga sömu rök við þar en sóknaraðili hafi hafiðinnheimtu um leið og synjun umboðsmanns skuldara á umsókn A og B var staðfestaf kærunefnd greiðsluaðlögunarmála en með þeirri synjun hafi frestun greiðslnalokið, sbr. bráðabirgðaákvæði laga nr. 101/2010. Túlkun þessi sé í fullusamræmi við það sem áður segir um 12. gr. laga nr. 90/1991. Í þessu samhengimegi benda á að ákvæði 12. gr. laga nr. 90/1991 hafi áður verið skýrt rýmra enefni þess gefa til kynna, sbr. dóma Hæstaréttar frá 1996, bls. 1992 (mál nr.200/1996) og í dómi réttarins í máli nr. 465/2016.Þá megi benda á aðtil séu óskráðar undantekningar frá fyrirmælum 5. gr. laga um samningsveð nr.75/1997 og 12. gr. nauðungarsölulaga nr. 90/1991 um hvernig hægt sé að slítaforgangsmissi vaxta. Sem dæmi megi nefna að í þeim tilfellum, þegar ekki liggifyrir nauðungarsölubeiðni frá kröfuhafa vegna nauðungarsölu, njóti vextir, semeru yngri en ár frá nauðungarsöludegi, forgangs með aðalkröfunni við úthlutunsöluandvirðis. Telja verði að sú regla styðjist við 3. mgr. 49. gr. laga nr.90/1991 en sú grein tiltaki einungis að kröfulýsing slíti fyrningu kröfu semlýst er áður en fyrningafrestur er liðinn. Í lagaákvæðinu eðalögskýringargögnum sé ekki tiltekið að það sama eigi við um eftirstæða vexti enhér sé komið skýrt dæmi um rýmkaða lögskýringu eða lögjöfnun sem notuð sé viðframkvæmd laganna.Auk þess sé vert aðlíta til þess að þegar fjárnámi sé þinglýst, eftir að nauðungarsölubeiðni fráveðkröfuhafa hefur verið móttekin, njóti eftirstæðir vextir veðkröfuhafans, semkunna að vera til staðar, forgangs við úthlutun gagnvart fjárnáminu, sbr.Hæstaréttardóm frá 1994, bls. 1834 (mál nr. 382/1994). Í ljósi allsframanritaðs megi ljóst vera að sterk rök séu fyrir því að vextir af veðkröfumsóknaraðila ættu ekki að missa forgang sinn með aðalkröfunni í þessu máli þarsem sóknaraðila hafi verið ómögulegt lögum samkvæmt að sendanauðungarsölubeiðni fyrr en samningurinn hafi verið ógiltur. Innheimta hafihafist nánast um leið og samningurinn hafði verið ógiltur og sóknaraðili því ekkisýnt af sér nokkurt tómlæti, heldur þvert á móti. Hann hafi hafiðinnheimtuaðgerðir um leið og honum var kunnugt um að það væri heimilt lögumsamkvæmt.Áður en frumvarp að lögum um samningsveð varð að lögum hafilög nr. 23/1901 gilt um forgangsrétt veðhafa fyrir vöxtum. Ákvæði laganna sésvohljóðandi: „Sé skuldunaut veitturgjaldfrestur á vöxtum af skuld, sem fasteignaveð er fyrir, eftir að þeir erukomnir í gjalddaga, þá helst eigi forgangsréttur til veðsins fyrir vöxtumþessum gagnvart síðari veðhöfum lengur en eitt ár frá því þeir komu ígjalddaga.“ Eins og áður hafi komið fram hafi það ekki verið ætlunin aðbreyta þessari reglu þegar lög um samningsveð tóku gildi, sbr. athugasemdir við5. gr. frumvarpsins sem varð að lögum nr. 75/1997 um samningsveð. Aflögskýringargögnum að dæma hafi það verið markmið laganna að fremriveðkröfuhafar geti ekki rýrt veðrétt seinni kröfuhafa með því að láta vextina ákröfum sínum safnast saman. Ákvæðið sé því til verndar síðari veðkröfuhöfumgegn athafnaleysi fremri veðkröfuhafa að innheimta vextina meðfullnustuaðgerðum. Sóknaraðili hafi ekki sýnt athafnaleysi í máli þessu, heldurfrekar varnaraðilar. Ljóst sé af lestrilögskýringargagna með lögum nr. 23/1901 að þingmenn höfðu áhyggjur af því aðvextir, sem væru eldri en ársgamlir, nytu ekki forgangs ef langan tíma tæki aðinnheimta veðskuld. Telja verður þó að sá skilningur hafi orðið ofan á að efkröfuhafi innheimti kröfu, t.d. með atbeina dómstóla, myndu þeir vextir, er þáféllu til, ekki glata forgangsrétti sínum. Hafi þetta m.a. komið fram í ræðulandshöfðingja í þingumræðum. Ljóst sé því að það hafi ekki verið markmiðlaganna að veðkröfuhafi, sem reyni að innheimta veðkröfu sína, þurfi að þola aðvextir missi forgang á meðan. Þá komi ekki fram í lögskýringargögnum með 5. gr.frumvarpsins, sem hafi orðið að lögum nr. 75/1997, að ætlunin hafi verið aðhverfa frá þessu, heldur sé þvert á móti tekið fram að tilgangurinn hafi ekkiverið að breyta gildandi rétti hvað reglu laga nr. 23/1901 varðar að öðru leytien að víkka gildissvið reglunnar þannig að hún væri ekki einskorðuð viðfasteignaveð.Í þessu samhengi sévert að hafa í huga þann tilgang b liðar 5. gr. laga nr. 75/1997, sem lýst séhér að framan, þ.e. að koma í veg fyrir að kröfuhafar veiti óhóflega gjaldfrestiá kostnað síðari veðhafa. Í þessu máli sé það ekki svo að sóknaraðili hafiveitt slíka gjaldfresti, heldur hafi sóknaraðila, líkt og öðrum kröfuhöfum,verið gert ómögulegt að innheimta gjaldfallnar afborganir þar sem gerðarþolisótti um lögbundin úrræði. Megi því segja að upp hafi komið lagalegurforsendubrestur að því er varðar ákvæði b liðar 5. gr. laga nr. 75/1997. Íljósi þessa beri að fallast á kröfur sóknaraðila.Um lagarök vísar sóknaraðili til nauðungarsölulaga nr.90/1991 og samningsveðlaga nr. 75/1997, auk laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga. Um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.IIIVarnaraðili byggir kröfu sína um að öllum kröfum sóknaraðilaverði hrundið og að ákvörðun sýslumanns um úthlutun uppboðsandvirðis verðistaðfest á því að ákvörðun sýslumanns sé rétt og athugasemdir sóknaraðila séu ámisskilningi byggðar.Samkvæmt skýru ákvæði b liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr.75/1997 um samningsveð séu vextir af kröfu tryggðir með aðalkröfunni í eitt árfrá því að beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignar er sett fram. Vextirsóknaraðila, fallnir á kröfuna meira en ári frá því að nauðungarsölubeiðni varsend sýslumanni, séu því ekki tryggðir með aðalkröfunni og víki fyrir kröfumvarnaraðila.Það að sóknaraðila var óheimilt og ómögulegt að lögum aðsenda nauðungarsölubeiðni til sýslumanns fyrr en gert var, sé ekki atriði semréttlæti það að reglu 5. gr. laga nr. 75/1997 verði vikið til hliðar. Með lögumnr. 50/2009 um tímabundnagreiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði hafi löggjafinn sett þessa reglu ogtelji sóknaraðili að með því sé sóknaraðili að tapa réttindum ætti sóknaraðiliað beina kröfugerð sinni að ríkisvaldinu.Sóknaraðili byggi kröfugerð sína á því að í 12. gr. laga nr.90/1991 um nauðungarsölu sé regla laganna um fyrningu lögð að jöfnu við slit áforgangsmissi vaxta og byggist m.a. á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda, þ.e. að ef ekki sé unnt að rjúfa fyrningu á grundvelliíslenskra eða erlendra laga eða sökum annarra óyfirstíganlegrar hindrunar, semekki byggist á atvikum sem varði kröfuhafa sjálfan, hefjist fyrning í fyrstalagi einu ári eftir þann dag er hindruninni lauk. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007 tóku lögin gildi 1.janúar 2008 og gildi einvörðungu um þær kröfur sem stofnast eftir gildistökulaganna. Krafa sóknaraðila byggist á skuldabréfi útgefnu til Frjálsafjárfestingabankans í mars 2005 og gildi lög nr. 150/2007 því ekki um kröfurnar.Sambærilegt ákvæði hafi ekki verið í lögum nr. 14/1905. Varnaraðili mótmælirþví að fallist verði á kröfu sóknaraðila á grundvelli laga sem ekki gilda umkröfur þær sem málið varðar.Þá byggi sóknaraðili á óskráðum undandtekningum fráfyrirmælum 5. gr. laga nr. 75/1997 og 12. gr. laga nr. 90/1991 og nefni semdæmi að í þeim tilfellum, þegar ekki liggi fyrir nauðungarsölubeiðni frákröfuhafa vegna nauðungarsölu, njóti vextir, sem séu yngri en eins árs fránauðungarsöludegi, forgangs með aðalkröfunni við úthlutun söluverðs.Varnaraðili hafnar því að hér sé um einhverja óskráðaundantekningu frá 5. gr. laga nr. 75/1997 að ræða. Samkvæmt skýru ákvæðilaganna njóti vextir yngri en ársgamlir forgangs með aðalkröfunni. Varnaraðili hafnar málsástæðum sóknaraðila um lagasetningu íupphafi tuttugustu aldar og að umræða um þá lagasetningu eigi að leiða til þessað regla 5. tl. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997 eigi ekki við um úthlutunsöluverðs 115 árum síðar.Varnaraðili hafnar því einnig að með því að varnaraðili hafihvorki krafist ógildingar á greiðsluaðlögunarsamningi gerðarþola, né krafistnauðungarsölu á eign gerðarþola, eins og sóknaraðili gerði, hafi varnaraðilisýnt af sér tómlæti sem eigi að leiða til þess að skýru ákvæði 5. gr. laga75/1997 verði vikið til hliðar og eftirstæðum vöxtum sóknaraðila verði veitturforgangur umfram kröfu varnaraðila. IVTil grundvallar kröfu sóknaraðila er skuldabréf útgefið 8.janúar 2009 sem fór í vanskil. Skuldarar samkvæmt skuldabréfinu fengu frestun ágreiðslu skulda samkvæmt 11. gr. laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga sem stóð samtals í fimm ár, frá 3. desember 2010 til 10. desember2015. Á meðan var sóknaraðila óheimilt samkvæmt a og c liðum 11. gr. laganna aðkrefjast greiðslu á kröfu sinni eða fá eign skuldara selda nauðungarsölu. Íkjölfar þess að sóknaraðili fékk tilkynningu 13. janúar 2016 um aðgreiðsluaðlögunarumleitanir hefðu verið felldar niður hóf hann innheimtukröfunnar. Í b lið 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð segir aðvextir af skuld, sem fallið hafa í gjalddaga á einu ári áður en beiðni umnauðungarsölu veðsettrar eignar var sett fram, séu tryggðir með aðalkröfunninema annað leiði af samningi þeim sem til veðréttarins stofnaði. Sóknaraðilitelur sig vegna framangreinds ákvæðis laga um samningsveð hafa tapað vöxtummeðan skuldarar voru í greiðsluskjóli og honum var gert ókleift vegna ákvæðlaga um greiðsluaðlögun einstaklinga að innheimtakröfu sína. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að lögum nr.75/1991 um samningsveð segir um b lið 5. gr. laganna að tilgangur með því aðforgangsréttur veðhafa fyrir vöxtum gagnvart síðari veðhöfum haldist ekkilengur en í eitt ár sé að koma í veg fyrir að veðhafi geti veitt skuldaraóhæfilegan gjaldfrest á kostnað annarra veðhafa. Reglan auðveldi einnig mönnumað ganga úr skugga um hverjar skuldbindingar hvíli á tilteknum veðrétti eignar.Með fyrrnefndum ákvæðum 11. gr. laganr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga ákvað löggjafinn að óheimilt sé aðkrefjast greiðslu af kröfu meðan greiðslum er frestað og leitað ergreiðsluaðlögunar. Löggjafinn bjó svo um hnútana að greiðsluaðlögun tæki aðeinsskamman tíma, sbr. ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna þar sem segir að umboðsmaðurskuldara skuli taka ákvörðun um afgreiðslu á umsókn skuldara innan tveggja viknafrá því að hún liggur fyrir fullbúin og sbr. ákvæði 8. gr. laganna þar semsegir að tímabil greiðsluaðlögunarumleitana geti orðið allt að þrír mánuðir.Önnur varð hins vegar raunin í þessu máli eins og að framan er rakið. Þaðhaggar þó ekki ákvæði b liðar 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð sem kveðurskýrt á um að forgangsréttur veðhafa fyrir vöxtum gagnvart síðari veðhöfumhaldist ekki lengur en í eitt ár nema annað leiði af samningi þeim sem tilveðréttarins stofnaði en á því er ekki byggt í málinu. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að skýra megi ákvæði12. gr. og 3. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu rýmkandilögskýringu eða að lögjöfnun frá þessum ákvæðum sé tæk. Niðurstaða málsins er því sú að kröfum sóknaraðila í málinuer hafnað en ákvörðun sýslumanns um úthlutun söluverðs staðfest. Eftir þessari niðurstöðu verður sóknaraðili úrskurðaður tilþess að greiða varnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000krónur.Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskuð þennan.ÚrskurðarorðHafnað er kröfusóknaraðila, Íbúðalánasjóðs, um að ákvörðun sýslumanns um úthlutunuppboðsandvirðis vegna fasteignarinnar að Lóuási 6, Hafnarfirði, verði breyttþannig að sóknaraðili fái að fullu úthlutað upp í veðkröfu sína á 1. veðréttieins og kröfunni var lýst á uppboðsdegi 24. maí 2016, þannig að 48.280.645 kr.verði úthlutað í kröfuna á 1. veðrétti, 6.191.955 krónum verði úthlutað í kröfuvarnaraðila Arion banka hf. á 2. veðrétti og engu úthlutað í kröfu varnaraðilaÍslandsbanka á 3. veðrétti.Ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu um úthlutunuppboðssandvirðis fasteignarinnar Lóuás 6, Hafnarfirði, er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Íslandsbankahf., 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 228/2009
|
Hlutafélag Hlutabréf Jafnræði Skaðabætur
|
Á hluthafafundi í G 30. apríl 2007 voru Þ o.fl. kjörin í stjórn félagsins. Sama dag lét B af starfi forstjóra með því að gera samning um starfslok við nýkjörna stjórn. Þá voru einnig gerðir tveir samningar af einkahlutafélögum í eigu B um kaup G á samtals 234.957.500 hlutum í félaginu og var hver hlutur seldur fyrir 29 krónur. V, hluthafi í G, höfðaði mál og krafðist skaðabóta, þar sem Þ o.fl. sem stjórnarmenn í G hefðu meðal annars brotið gegn 76. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og óskráðri meginreglu félagaréttar um jafnræði félagsmanna með því að gera áðurnefnda samninga við tvö einkahlutafélög í eigu B um kaup á hlutum þeirra í G fyrir 29 krónur hvern þegar meðalgengi í viðskiptum í kauphöll hefði verið 26,66 krónur á hlut. Samkvæmt 76. gr. laga nr. 2/1995 er stjórn hlutafélags óheimilt að gera neinar þær ráðstafanir, sem bersýnilega eru fallnar til að afla ákveðnum hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Talið var að jafnframt yrði að líta til þess að í 55. gr. laganna væri hlutafélagi heimilað að eignast með kaupum eigin hluti, sem mættu þó ekki vera fleiri en 10% af hlutfé þess, en til slíkra ráðstafana þyrfti heimild hluthafafundar til félagsstjórna, þar sem einnig væri afmarkað hæsta og lægsta fjárhæð sem félagið mætti greiða. Í ákvæðinu fælist að hluthafafundur gæti að lögum heimilað stjórn að taka ákvörðun um að félag greiddi í kaupum á eigin hlutum hærra eða lægra verð en næmi markaðsvirði hverju sinni. Þannig fæli 55. gr. laga nr. 2/1995 í sér frávik frá 76. gr. sömu laga. Þegar Þ o.fl. hefðu gert samninga um kaup félagsins á eigin hlutum af einkahlutafélögum B hefði verið í gildi heimild, sem aðalfundur 20. febrúar 2007 hefði veitt stjórninni til slíkra ráðstafana. Áskilnaði 3. mgr. 55. gr. laganna um lægstu og hæstu fjárhæð hefði verið fullnægt með því að setja stjórn félagsins þær skorður að kaupverð eigin hluta mætti ekki víkja meira frá markaðsverði hlutanna í kauphöll en sem svaraði 10% á hverjum tíma, hvort heldur til lækkunar eða hækkunar. Að þessu virtu voru ráðstafanir Þ o.fl. taldar innan þeirra takmarka sem ákvæði laga nr. 2/1995 og samþykkt aðalfundar G 20. febrúar 2007 settu stjórn félagsins með tilliti til jafnræðis milli hluthafa við kaup þess á eigin hlutum. Voru Þ o.fl. því sýknaðir af kröfum V.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. mars 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 22. apríl 2009 og var áfrýjað öðru sinni 12. maí sama ár. Þau krefjast sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að áfrýjendur verði dæmd í sameiningu til að greiða sér 30.290 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2007 til 29. maí 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins varð Bjarni Ármannsson forstjóri Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. í september 1997, en við sameiningu hans við Íslandsbanka hf., sem síðar varð Glitnir banki hf., tók Bjarni við sama starfi þar. Í málinu liggur ekkert fyrir um ráðningarkjör Bjarna í þeim störfum. Á aðalfundi Glitnis banka hf. 20. febrúar 2007 var meðal annars samþykkt samhljóða svofelld tillaga stjórnar félagsins: „Aðalfundur Glitnis banka hf. veitir stjórn heimild til þess að kaupa eigin hluti í félaginu eða taka þá að veði. Heimild þessi standi í 18 mánuði og takmarkist við að samanlögð kaup og veðsetning hluta fari ekki yfir 10% af heildarhlutafé félagsins á hverjum tíma. Kaupverð hluta skal vera lægst 10% lægra og hæst 10% hærra, en skráð kaup- eða sölugengi í Kauphöll Íslands hf.“ Á sama fundi var einnig samþykkt samhljóða tillaga stjórnar félagsins um starfskjarastefnu þess, sbr. 79. gr. a. laga nr. 2/1995 um hlutafélög eins og þeim var breytt með 3. gr. laga nr. 89/2006. Í henni sagði meðal annars eftirfarandi: „Til viðbótar við föst laun er heimilt að veita forstjóra og stjórnendum kaupaukagreiðslur, starfsfríðindi og annan efnahagslegan ábata sem hér fer á eftir (en er þó ekki tæmandi talinn): ... Kaup og söluréttir á hlutabréfum í Glitni banka hf. og/eða dótturfélögum hans. Gerð er grein fyrir slíku í ársskýrslu félagsins, eftir atvikum með ópersónugreinanlegum hætti, með staðfestingu aðalendurskoðanda þegar við á. Kaupréttir starfsmanna geta á hverjum tíma numið allt að 5% af útgefnu hlutafé bankans. ... Greiðslur til stjórnenda við starfslok skulu að jafnaði einungis byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Bankanum er þó heimilt við sérstakar aðstæður, ef slík ráðstöfun er í þágu bankans, að gera sérstaka starfslokasamninga við stjórnendur. Þessi starfskjarastefna er leiðbeinandi fyrir stjórn Glitnis banka hf. mæli lög ekki fyrir um annað og tekur í aðalatriðum til þeirra þátta er nefndir eru hér að ofan, án þess þó að takmarkast af þeim.“ Á hluthafafundi í félaginu, sem haldinn var 30. apríl 2007, voru áfrýjendur kjörin í stjórn þess. Þau skiptu með sér verkum þannig að áfrýjandinn Þorsteinn M. Jónsson varð formaður stjórnarinnar og aðrir áfrýjendur meðstjórnendur, en úr þeirra röðum höfðu Jón Sigurðsson og Skarphéðinn Berg Steinarsson átt sæti í fráfarandi stjórn. Þennan sama dag lét Bjarni Ármannsson af starfi forstjóra félagsins með því að gera samning um starfslok við hina nýkjörnu stjórn á fyrsta fundi hennar, en í beinu framhaldi af því gerði hún samning við annan nafngreindan mann um ráðningu hans í starfið. Samningurinn um starfslok Bjarna hefur ekki verið lagður fram í málinu, en á hinn bóginn kaupsamningar, sem hann gerði 30. apríl 2007 í nafni tveggja einkahlutafélaga sinna um kaup Glitnis banka hf. á samtals 234.957.500 hlutum í félaginu. Áfrýjendur undirrituðu þessa samninga af hálfu kaupandans, en í þeim var meðal annars kveðið á um að hver hlutur væri seldur fyrir 29 krónur og skyldi kaupverðið, samtals 6.813.767.500 krónur, greitt með reiðufé í síðasta lagi 18. maí 2007. Óumdeilt er að þessir samningar voru efndir. Samkvæmt vætti Bjarna Ármannssonar fyrir héraðsdómi áttu lok starfs hans hjá Glitni banka hf. þann aðdraganda að hann hafi í byrjun apríl 2007 tekið ákvörðun um að láta af því og leitað til Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, sem hafi verið fulltrúi stærsta hluthafans í félaginu, FL Group hf., til að ræða það frekar. Þegar liðið hafi á þann mánuð hafi áfrýjandinn Jón, sem þá starfaði hjá síðastnefndu félagi, einnig komið að viðræðum um starfslok Bjarna. Fyrir hafi legið fimm dögum fyrir hluthafafundinn að sjálfkjörið yrði í nýja stjórn Glitnis banka hf. og hafi áfrýjandinn Þorsteinn þá bæst í hóp viðmælenda Bjarna sem tilvonandi formaður stjórnarinnar. Með starfslokasamningi 30. apríl 2007 hafi verið ákveðið að Bjarni fengi greidd laun til loka þess árs og hafi heildarlaun hans á árinu því numið 90.000.000 krónum, en að auki hafi hann samkvæmt samningnum fengið greiddar 100.000.000 krónur í launaauka og innleystan kauprétt að hlutum í félaginu með greiðslu á 381.571.000 krónum. Bjarni kvaðst ekki líta svo á að fyrrnefndir samningar frá 30. apríl 2007 um kaup á hlutum einkahlutafélaga hans í Glitni banka hf. hafi verið hluti af starfslokasamningi hans við félagið, en kaupin hafi verið „hluti af starfslokunum“ með því að þau hafi verið mikilvægur þáttur í því að skilja milli hans og félagsins. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst áfrýjandinn Þorsteinn hafa komið að viðræðum um starfslok Bjarna Ármannssonar „einhverjum dögum“ fyrir hluthafafund í Glitni banka hf. 30. apríl 2007 þegar legið hafi ljóst fyrir að þar yrði sjálfkjörið í stjórn, en honum hafi ekki verið kunnugt um hvenær þessar viðræður, sem stjórnarformaður og aðstoðarforstjóri FL Group hf. hafi tekið þátt í, hafi byrjað. Samningur um starfslokin hafi síðan „fengið stutta kynningu“ á fundi, sem tilvonandi stjórnarmenn í Glitni banka hf. hafi haldið daginn fyrir hluthafafundinn, en eftir kjör stjórnarinnar hafi yfirlögfræðingur félagsins komið á fund hennar og lýst áliti sínu á kaupsamningunum, sem síðan hafi verið undirritaður af áfrýjendum. Þessir samningar við einkahlutafélög í eigu Bjarna um kaup á hlutum í Glitni banka hf., sem hafi verið tæplega 2% af heildarhlutafé í félaginu, hafi ekki verið hluti af starfslokasamningnum við hann, heldur „bara viðskipti tveggja aðila.“ Þessir kaupsamningar hafi verið gerðir í ljósi þess að félagið og Bjarni hafi verið einhuga um að æskilegt væri að rjúfa öll tengsl milli þeirra og hafi stjórn félagsins talið betra að það keypti hlutina en að Bjarni byði þá til sölu á markaði, enda hefði „þá myndast offramboð á bréfum og þá náttúrulega, samkvæmt lögmáli framboðs og eftirspurnar, þá lækkar verðið og það þjónar ekki hagsmunum hluthafa.“ Gengi hlutanna í þessum kaupum hafi átt rætur að rekja til hugmynda Bjarna, sem hann hafi stutt „gildum rökum“, og hafi verið „fallist á þau rök“, en skömmu áður hafi gengið verið talsvert hærra en það var 30. apríl 2007 og hafi staðið væntingar til að það myndi hækka frekar, sem hafi orðið raunin. Fyrir héraðsdómi gáfu einnig aðilaskýrslur áfrýjendurnir Björn Ingi Sveinsson, Haukur Guðjónsson og Katrín Pétursdóttir, en ekki er ástæða til að rekja efni þeirra. Í málinu liggur fyrir að meðalgengi í viðskiptum með hluti í Glitni banka hf. í kauphöll hafi 30. apríl 2007 verið 26,66 krónur, en hæsta verð þann dag 26,95 og það lægsta 26,50 krónur. Fyrir þennan tíma hafi verðið komist þar hæst í 28,80 krónur 23. febrúar 2007, en á tímabilinu frá 28. júní til 9. ágúst 2007 og aftur 3. til 16. október sama ár hafi hæsta verð í viðskiptum verið um eða yfir 29 krónur á hlut og náð hámarki 19. júlí í 30,95 krónum. Í lok árs 2007 hafi meðalverð í viðskiptum í kauphöll á hinn bóginn verið 21,95 króna á hlut í Glitni banka hf. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn félagsins frá og setti skilanefnd yfir það á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, en á aðalfundi í félaginu 20. febrúar 2008 höfðu áfrýjendur aðrir en Björn Ingi Sveinsson og Jón Sigurðsson gengið úr stjórn þess og aðrir tekið sæti þeirra. Eftir gögnum málsins má telja sýnt að hlutir í félaginu séu nú verðlausir. II Samkvæmt yfirliti frá Glitni banka hf., sem stefndi hefur lagt fram í málinu, gerðist hann hluthafi í félaginu 20. október 2004 og átti þar orðið 812.582 hluti 30. apríl 2007. Í fundargerð aðalfundar í félaginu 20. febrúar 2008 kom meðal annars fram að stefndi hafi tekið þar til máls í umræðum um skýrslu stjórnar um starfsemi félagsins á árinu 2007 og reikninga þess, gert athugasemdir um þau efni og greint frá því að hann hygðist „höfða mál gegn stjórnarmönnum bankans vegna starfsloka fyrrverandi forstjóra.“ Af því lét stefndi verða með því að höfða mál þetta 21. maí 2008 og beindi kröfum sínum fyrst í stað aðallega að áfrýjendum og til vara Glitni banka hf., en í þinghaldi 14. janúar 2009 féll hann frá kröfum á hendur félaginu. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda telur hann áfrýjendur sem stjórnarmenn í félaginu hafa á fundi 30. apríl 2007 brotið gegn ákvæðum 76. gr. laga nr. 2/1995 og óskráðri meginreglu félagaréttar um jafnræði félagsmanna með því að gera áðurnefnda samninga við tvö einkahlutafélög í eigu Bjarna Ármannssonar um kaup á hlutum þeirra í Glitni banka hf. fyrir 29 krónur hvern þegar meðalgengi í viðskiptum í kauphöll hafi verið 26,66 krónur á hlut, en kaupverðið hafi þannig orðið 549.800.550 krónum hærra en markaðsverði nam. Einnig hafi stjórn félagsins skort viðhlítandi heimild til að láta það kaupa eigin hluti og virt að vettugi með kaupunum, sem hafi verið hluti af starfslokasamningi fráfarandi forstjóra, starfskjarastefnuna sem samþykkt hafi verið á aðalfundi 20. febrúar 2007, en að auki hafi í þessu efni verið brotið gegn svonefndri ráðdeildarreglu félagaréttar. Á þessum grunni krefur stefndi áfrýjendur um skaðabætur aðallega að fjárhæð 1.901.442 krónur, sem svari til mismunar á verðmæti áðurnefndra 812.582 hluta hans í Glitni banka hf. 30. apríl 2007 ef annars vegar er miðað við meðalgengi slíkra hluta í kauphöll þann dag, 26,66 krónur, og hins vegar kaupverðið í samningum félagsins við einkahlutafélög í eigu Bjarna Ármannssonar, 29 krónur. Stefndi skýrir varakröfu sína þannig að hann hafi átt 0,00551% hlutafjár í Glitni banka hf. 30. apríl 2007 þegar áfrýjendur hafi sem stjórnarmenn ákveðið að láta félagið greiða fyrir hluti í eigu einkahlutafélaganna tveggja 549.800.550 krónum meira en svaraði markaðsverði, en framangreint hlutfall af þeirri fjárhæð geri 30.290 krónur, sem stefndi krefst í skaðabætur að aðalkröfu frágenginni. III Samkvæmt 76. gr. laga nr. 2/1995 er stjórn hlutafélags óheimilt að gera neinar þær ráðstafanir, sem bersýnilega eru fallnar til að afla ákveðnum hluthöfum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Um gildissvið þessa ákvæðis, sem tekur mið af almennri reglu um að stjórn hlutafélags beri að gæta jafnræðis milli hluthafa, verður að líta til þess að í 55. gr. laganna er hlutafélagi heimilað að eignast með kaupum eigin hluti, sem megi þó ekki vera fleiri en sem svarar 10% af hlutafé þess, en til slíkra ráðstafana þurfi heimild hluthafafundar til félagsstjórnar, sem aðeins megi veita tímabundið. Áskilið er í þessari lagagrein að heimild hluthafafundar þurfi að taka til hámarksfjölda hluta, sem félagið megi eignast, og „lægstu og hæstu fjárhæð“, sem reiða megi fram sem endurgjald. Í þessu felst að hluthafafundur getur að lögum heimilað stjórn að taka ákvörðun um að félag greiði í kaupum á eigin hlutum hærra eða lægra verð en nemur markaðsverði hverju sinni. Eðli máls samkvæmt felur 55. gr. laga nr. 2/1995 þannig í sér frávik frá fyrirmælum 76. gr. laganna um bann við því að félagsstjórn mismuni hluthöfum, enda getur félag ekki keypt eigin hluti af öðrum en hluthafa, sem eftir framansögðu má gera fyrir hærra eða lægra verð en markaðsverð í skjóli heimildar hluthafafundar. Með því að 55. gr. laganna setur hlutafélagi jafnframt þær skorður að eigin hlutir þess megi ekki fara fram úr 10% af hlutafénu er og ljóst að stjórn þess hvorki getur boðið né ber að bjóða öllum hluthöfum að ganga til slíkra kaupa með sömu kjörum. Þegar áfrýjendur gerðu 30. apríl 2007 sem stjórnarmenn í Glitni banka hf. samninga um kaup félagsins á eigin hlutum af einkahlutafélögum Bjarna Ármannssonar var í gildi áðurgreind heimild, sem aðalfundur 20. febrúar sama ár hafði veitt stjórninni til slíkra ráðstafana. Í heimildinni var tekið fram að félagið mætti ekki eignast meira en 10% af hlutafé sínu, svo og að kaupverð eigin hluta mætti lægst verða 10% lægra og hæst 10% hærra en gengi á hlutunum í Kauphöll Íslands hf. Í málinu hefur því ekki verið borið við að kaupin, sem hér um ræðir, hafi orðið til þess að Glitnir banki hf. hafi eignast hærra hlutfall af hlutafé sínu en hluthafafundur hafði ákveðið og mælt var fyrir um í 1. mgr. 55. gr. laga nr. 2/1995. Með því að setja stjórn félagsins þær skorður að kaupverð eigin hluta mætti ekki víkja meira frá markaðsverði hlutanna í kauphöll en sem svaraði 10% á hverjum tíma, hvort heldur til lækkunar eða hækkunar, var jafnframt efnislega fullnægt þeim áskilnaði 3. mgr. sömu lagagreinar að tilgreina skuli í heimild hluthafafundar lægstu og hæstu fjárhæð, sem félag megi reiða fram í þessu skyni. Að þessu virtu voru ráðstafanir áfrýjenda, sem hér um ræðir, innan þeirra takmarka, sem ákvæði laga nr. 2/1995 og samþykkt aðalfundar Glitnis banka hf. 20. febrúar 2007 settu stjórn félagsins með tilliti til jafnræðis milli hluthafa við kaup þess á eigin hlutum. Verður því ekki fallist á með stefnda að þessar ráðstafanir hafi falið í sér brot á jafnræðisreglu gagnvart honum, sem varðað geti skaðabótaskyldu áfrýjenda. Hér áður er í helstu atriðum greint frá málsástæðum, sem stefndi reisir málsókn sína á, en þeim er jafnframt nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ef frá er talin málsástæða hans, sem lýtur að broti gegn reglum um jafnræði hluthafa og afstaða hefur þegar verið tekin til, er þeim það sammerkt að þær eru reistar á ávirðingum í garð áfrýjenda vegna starfa þeirra í stjórn Glitnis banka hf., sem gætu ef réttar væru fellt á þau skaðabótaábyrgð gagnvart félaginu eða eftir atvikum refsiábyrgð, en ekki skaðabótaskyldu gagnvart einstökum hluthöfum. Verða áfrýjendur því sýknuð af kröfum stefnda. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjendur, Þorsteinn M. Jónsson, Björn Ingi Sveinsson, Haukur Guðjónsson, Jón Sigurðsson, Katrín Pétursdóttir, Pétur Guðmundarson og Skarphéðinn Berg Steinarsson, eru sýkn af kröfum stefnda, Vilhjálms Bjarnasonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem var dómtekið 14. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Vilhjálmi Bjarnasyni, Hlíðarbyggð 20, Garðabæ, á hendur Þorsteini M. Jónssyni, Laufásvegi 73, Reykjavík, Birni Inga Sveinssyni, Kelduhvammi 12b, Hafnarfirði, Hauki Guðjónssyni, Sævarlandi 20, Reykjavík, Jóni Sigurðssyni, Unnarbraut 17, Seltjarnarnesi, Katrínu Pétursdóttur, Bakkavör 40, Seltjarnarnesi, Pétri Guðmundarsyni, Urriðakvísl 26, Reykjavík og Skarphéðni Berg Steinarssyni, Melhaga 1, Reykjavík, með stefnu birtri 21. maí 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda 1.901.442 kr. með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2007 til þingfestingardags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Til vara að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda 30.290 kr. með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2007 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Að stefndu verði dæmd in solidum til þess að greiða stefnanda málskostnað að mati réttarins. Dómkröfur stefndu eru þær að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður, auk virðisaukaskatts, úr hans hendi. Málavextir. Frá miðjum september 1997 hafði Bjarni Ármannsson verið forstjóri Glitnis banka hf. og forvera hans, Fjárfestingabanka atvinnulífsins. Hann lét af störfum 30. apríl 2007 og er mál þetta tilkomið vegna starfsloka hans. Á aðalfundi Glitnis hf. 20. febrúar 2007, var samþykkt tillaga stjórnar þess efnis að aðalfundur veitti stjórninni heimild til þess að kaupa eigin hluti í félaginu. Heimildin var samþykkt til 18 mánaða. Kaupverð skyldi vera lægst 10% lægra og hæst 10% hærra en skráð kaup- eða sölugengi í Kauphöll Íslands hf. Á fundinum var einnig samþykkt tillaga stjórnar um starfskjarastefnu bankans til samræmis við 79. gr. a laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þar kom fram að heimilt væri að veita forstjóra til viðbótar við föst laun, kaupaukagreiðslur, starfsfríðindi og árangurstengdar kaupaukagreiðslur. Í starfskjarastefnunni var að finna eftirfarandi ákvæði: „Greiðslur til stjórnenda við starfslok skulu að jafnaði einungis byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Bankanum er þó heimilt við sérstakar aðstæður, ef slík ráðstöfun er í þágu bankans, að gera sérstaka starfslokasamninga við stjórnendur.“ Hinn 30. apríl 2007 var haldinn hluthafafundur í Glitni hf. og ný stjórn kosin. Hana skipuðu Þorsteinn M. Jónsson, Björn Ingi Sveinsson, Haukur Guðjónsson, Jón Sigurðsson, Katrín Pétursdóttir, Pétur Guðmundarson og Skarphéðinn Berg Steinarsson, þ.e. stefndu málsins. Lárus Welding var ráðinn bankastjóri. Daginn áður komu stefndu til óformlegs fundar og var þeim þá m.a. kynntur samningur við Bjarna Ármannson, sem gerður hafði verið með fyrirvara um samþykki stjórnar. Hinn 30. apríl 2007 tók stjórnin þá ákvörðun að samþykkja samninginn um kaup á hlutum Bjarna Ármannssonar í bankanum en það voru 234.957.500 hlutir. Kaupverð á hlut var 29 kr. Þannig nam kaupverðið 6.813.767.500 kr. Sama dag, þ.e. 30. apríl, voru skráð 98 viðskipti í OMX Kauphöll Íslands með bréf í bankanum. Meðalverð á hlut var 26.66 kr. Hæsta verð þennan dag var 26.95 kr. og lægsta verð kr. 26.50. Hinn 30. apríl 2007, var stefnandi hluthafi í Glitni hf. og átti hann 812.582 hluti. Á aðalfundi Glitnis hf. hinn 20. febrúar 2008, tók stefnandi til máls og tilkynnti fundarmönnum að hann gerði athugasemdir og að hann hygðist höfða mál gegn stjórnarmönnum vegna starfsloka fyrrverandi forstjóra. Þannig óskaði hann þess að bókað yrði að hann greiddi atkvæði gegn ársreikningi bankans. Einnig óskaði hann ítarlegra svara um starfskjarastefnu bankans. Hinn 11. apríl 2008 sendi lögmaður stefnanda bréf til Glitnis banka hf. og óskað m.a. upplýsinga um hvort að baki viðskiptunum með hlutabréfin hafi legið eldri samningur. Í svari Glitnis hf. frá 30. apríl 2008, kom fram að samningur um kaupin hefði verið gerður í tengslum við starfslok Bjarna Ármannssonar hinn 30. apríl 2007. Að baki viðskiptunum hefðu ekki legið fyrir eldri samningar. Hinn 14. apríl 2008 óskaði lögmaður stefnanda eftir nánar tilgreindum upplýsingum frá OMX Kauphöll Íslands um viðskiptin með hlutabréfin. Í bréfi kauphallarinnar frá 23. apríl 2008 kom fram að kauphöllinni væri ekki kunnugt um samninga er legið hefðu að baki þessum viðskiptum. Þá kom fram í svarinu að fjöldi hluta hafi verið 234.957.500 og verð pr. hlut hefði verið 29, en meðalverð pr. hlut í stefnda Glitni hf. hinn 30. apríl 2007, var 26.66 kr. Hinn 8. maí 2008 voru stefndu sendar kröfur um greiðslu skaðabóta til handa stefnanda. Með bréfi 14. maí 2008 var óskað eftir frekari skýringum á útreikningi kröfunnar. Hann var sendur hinn 15. maí 2008. Skaðabótaábyrgð stefndu var síðan hafnað með bréfi 16. maí 2008. Því er mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir fyrst og fremst á því að brotin hafi verið jafnræðisregla félagaréttar sem aftur leiði til skaðabótaábyrgðar. Í fyrsta lagi er byggt á því að stjórn Glitnis hf. sem hlutafélags, sem skráð er á opinberum hlutafélagamarkaði, sé háð ákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög, ákvæðum laga um fjármálastarfsemi nr. 161/2002 og skráðum jafnt sem óskráðum grunnreglum um verðbréfaviðskipti fjármálafyrirtækja. Þannig sé það grunnregla félagaréttar að stjórnum félaga sé óheimilt að mismuna einstökum hluthöfum og gera þannig betur við aðra á kostnað hinna. Þessa reglu má finna í 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995: „Félagsstjórn, framkvæmdastjóri og aðrir þeir er hafa heimild til að koma fram fyrir hönd félagsins mega ekki gera neinar þær ráðstafanir sem bersýnilega eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins.“ Í athugasemdum við frumvarp að hlutafélagalögum nr. 32/1978, kemur fram að með greininni sé verið að lögfesta þá meginreglu félagaréttar, að félagsstjórn beri að gæta hagsmuna allra hluthafa félagsins. Þá verður að krefjast þess af stjórn viðskiptabanka að viðskipti hennar með hluti í félaginu séu gerð af trúverðugleika, þannig að gætt sé fulls jafnræðis og hlutlægni, sbr. 6. gr. laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti sem í gildi voru á þessum tíma. Þau viðskipti sem að framan eru rakin, þar sem stjórn bankans kaupir hluti fyrrverandi forstjóra á 549 milljónum króna yfir meðalverði geta varla talist samrýmast þessum meginreglum. Að greiða slíka fjárhæð að óþörfu til eins hluthafa feli í sér bersýnilega mismunun og aflar einum hluthafa ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað hinna. Þannig mátti stjórn Glitnis hf. ekki taka einn hluthafa þess út, jafnvel þótt hann hefði gegnt stöðu forstjóra, og gera við hann samning um kaup á bréfum hans á yfirverði sem öðrum hluthöfum bauðst ekki. Þannig mismunaði stjórnin hluthöfum og gerði betur við einn en aðra. Þannig braut stjórn Glitnis hf. grunnreglu félagaréttar um jafnræði og 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Í öðru lagi er byggt á því að stjórn Glitnis hf. geti ekki vísað um heimild sína til kaupheimildar á eigin hlutum sem samþykkt var á aðalfundi Glitnis hf. Sú heimild stríði gegn skýru lagaákvæði 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995. Þá stríði sú heimild gegn óskráðri jafnræðisreglu félagaréttar sem á við um hlutafélög. Þá hafi heimildin ekki verið í samræmi við 3. mgr. 55. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995, þar sem engin fjárhæð hafi verið tilgreind sem efri eða neðri mörk, heldur einungis hundraðshluti. Slíkt sé í andstöðu við skýrt orðalag ákvæðisins. Þá verði að túlka slíka heimild eftir ráðdeildar- og jafnræðisreglu. Þannig hafi stjórnin einungis notað heimild sína gagnvart einum hluthafa á kostnað hinna. Slíkt megi hún ekki út frá grunnreglu félagaréttar um jafnræði hluthafa. Í þriðja lagi er byggt á því að það geti ekki talist eðlilegt þegar stjórn hlutafélags kaupi hluti af forstjóra þess á yfirverði sem nemur um 8,77 hundraðshlutum af meðalverði þess dags sem kaupin fóru fram. Þannig hafi stjórn félagsins greitt fyrir hluti fyrrverandi forstjóra félagsins 549.800.550 kr. umfram það verð sem viðgengst á markaði þann dag sem viðskiptin fóru fram. Stjórn félagsins sé falið að fara vel með fjármuni bankans og það geti varla talist eðlileg ráðstöfun né ráðvönd að kaupa hluti á yfirverði sem nemur rúmum 549 milljónum króna. Stjórnarmönnum Glitnis hf. bar á þessum tíma að sýna ráðdeild og henni bar þannig að hafa hagsmuni félagsins og hluthafa í huga áður en slík viðskipti voru ákveðin. Þessi ákvörðun beri þess ekki merki heldur sé með henni verið að ausa úr sjóðum bankans fjármunum sem hefði verið hægt að ávaxta með betri hætti eða greiða út sem arð til hluthafa. Þá er á því byggt að félagið Glitnir hf. hafi enga þörf haft fyrir það að kaupa hluti Bjarna Ármannssonar, hvað þá á 8,77% yfirverði. Þannig sé um óþarfa eyðslu að ræða hjá stjórninni sem hún beri ábyrgð á skv. ráðdeildarreglu félagaréttar. Hér sé ekki um einsdæmi að ræða í ráðdeildarleysi stjórnarinnar. Þannig hafi 510 milljónir verið greiddar Frank O. Reite, við starfslok hans, en hann gegndi stöðu framkvæmdastjóra hjá bankanum í Noregi í 3 ár. Um sé að ræða ólögmæt sjálfsafgreiðsluviðskipti milli forstjóra og stjórnar bankans sem leitt hafi til tjóns fyrir bankann og hluthafa hans. Stjórn félagins hafi borið að láta hagsmuni félagsins og hluthafa ganga fyrir hagsmunum forstjórans. Viðskiptin bendi ekki til þess að svo hafi verið gert, þvert á móti. Í fjórða lagi byggir stefnandi á því að samningur sá sem gerður var við Bjarna Ármannsson, hafi brotið gegn þeirri starfskjarastefnu sem bankinn hafði sjálfur sett sér með heimild í 79. gr. a laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þannig hafi sá samningur sem gerður var ekki verið innan þeirra heimilda sem starfskjarastefnan fól í sér. Í starfskjarastefnu bankans segi að greiðslur til stjórnenda við starfslok skuli að jafnaði einungis byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Bankinn hafi nú staðfest að sá samningur hafi ekki að geyma ákvæði um kaup á yfirverði og því hafi stjórnarmönnum og bankanum verið óheimilt að semja um slíkt yfirverð. Þannig hafi samningur stjórnarmanna og bankans við fyrrverandi forstjóra ekki verið í þágu bankans, heldur þvert á móti. Stefnandi heldur því fram að stjórn Glitnis hf. beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Þannig hafi stjórnin ekki gætt hagsmuna hluthafa er hún gekk frá umræddum viðskiptum. Hún hafi mismunað einstökum hluthöfum, ekki sýnt ráðdeild við meðferð á eignum félagsins og þannig valdið félaginu og um leið einstökum hluthöfum tjóni. Hún hafi þannig ekki virt þá grunnreglu sem er að finna í 76. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 og eigi því með vísan til 134. gr. sömu laga að greiða skaðabætur til stefnanda. Stefnandi telur að tjón sitt megi beinlínis rekja til athafna stefndu. Það hafi verið fyrirsjáanlegt bæði fyrir stefnanda og aðra hluthafa. Ef stjórn Glitnis hf. hefði boðið stefnanda að kaupa 812.582 hluti hans á genginu 29 í stað 26.66 hefði hann hagnast um 1.901.442 kr. Þannig er það í raun það tjón sem hann varð fyrir. Á sama hátt urðu aðrir hluthafar fyrir tjóni og þannig braut stjórn félagsins grunnregluna um jafnræði sem ríkja á milli hluthafa almenningshlutafélags sem skráð er á markaði. Þannig er á því byggt að stjórnarmenn Glitnis hf., þ.e. stefndu, hafi á ólögmætan hátt, af ásetningi eða gáleysi, brotið skráðar sem óskráðar reglur hlutafélagaréttar, ákvæði laga nr. 2/1995 um hlutafélög og grunnreglu félagaréttar um jafnræði hluthafa og eigenda félaga. Með þessu hafi stjórnin valdið stefnanda tjóni sem stjórnarmenn eigi með vísan til almennu sakarreglunnar og ákvæðis 134. gr. laga nr. 2/1995 að bæta þeim. Aðalkrafa stefnanda miðast við að hann hafi hinn 30. apríl 2007, átt 812.582 hluti í Glitni hf. Þann dag keypti stjórn bankans hluti forstjórans og hluthafans Bjarna Ármannssonar á genginu 29. Ef hún hefði boðið stefnanda að kaupa af honum hans hluti á þessum tíma hefði söluverð numið 23.564.878 kr. Sama dag hefði hann svo getað keypt þessa hluti aftur á genginu 26.66 eða fyrir 21.663.436 kr. og hagnast þannig um 1.901.442. Varakrafa stefnanda miðast við að heildarhlutafé Glitnis hf. hafi þennan dag verið 14.880.701.303 kr. Stjórn Glitnis hf. stóð hinn 30. apríl 2007 að kaupum á 234.957.500 hlutum forstjórans og hluthafans Bjarna Ármannssonar á genginu 29 en ekki 26,66 sem var meðalgengi þess dags. Þannig rýrnaði fé bankans að óþörfu um 549.800.550 kr. Hlutur stefnanda í heildarhlutafé bankans nam á þessum degi 0,00551 hundraðhlutum. Tap stefnanda sem hluthafa nam 30.290 kr. Málsástæður og lagarök stefnda Krafa stefndu um sýknu er byggð á því að sú ákvörðun stjórnar á stjórnarfundi Glitnis banka hf., hinn 30. apríl 2007, að samþykkja samning um kaup á hlutabréfum fráfarandi forstjóra, hafi verið tekin með hagsmuni hluthafa og bankans í huga og byggðist hún á upplýstu mati stjórnarmanna á efnislegu innihaldi þess samnings er samþykktur var, að teknu tilliti til þess félags er átti í hlut og þeirra heimilda er stjórnarmenn höfðu. Stefndu telja að því fari fjarri að stefnanda hafi tekist að sanna að hann hafi orðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni vegna verka stefndu, en ljóst er að um kröfu stefnanda gilda almennar skaðabótareglur, auk 2. ml. 1. mgr. 134. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995. Sönnunarbyrði um sök stefndu og tjón stefnanda hvílir alfarið á stefnanda og sú sönnun hefur ekki tekist. Stefnandi byggir mál sitt á nokkrum málsástæðum. Í fyrsta lagi er á því byggt að stefndu hafi brotið grunnreglu félagaréttar um jafnræði og 76. gr. hlutafélagalaga. Í öðru lagi er á því byggt að stefndu geti ekki vísað um heimild sína til kaupheimildar á eigin hlutum sem samþykkt var á aðalfundi Glitnis banka hf. Sú heimild stríði gegn skýru lagaákvæði 76. gr. hlutafélagalaga, auk þess sem heimildin hafi ekki verið í samræmi við 3. mgr. 55. gr. hlutafélagalaga. Í þriðja lagi er á því byggt að það geti ekki talist eðlilegt að kaupa hlutabréf á hærra gengi en meðalverði viðskiptadags. Um hafi verið að ræða óþarfa eyðslu og ólögmæt sjálfsafgreiðsluviðskipti. Í fjórða lagi byggir stefnandi á að samningurinn hafi brotið gegn starfskjarastefnu Glitnis banka hf. sem sett var með heimild í 79. gr. a hlutafélagalaga Öllum málsástæðum stefnanda er mótmælt sem tilhæfulausum. Þar sem stefnandi rekur málið sem skaðabótamál ber honum að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni og það tjón megi rekja til sakar stefndu. Sönnunarbyrðin er alfarið á hendi stefnanda. Sú sönnun hefur ekki tekist. Í stefnu er ekki reifað með hvaða hætti kaup Glitnis banka hf. á umræddum hlutabréfum leiddi til tjóns stefnanda. Ekki er reynt að sýna fram á hvernig hagur hluthafa versnaði vegna aðgerða stefndu og/eða Glitnis banka hf. eða af hverju hækkun bréfa í bankanum kom ekki stefnanda til góða eins og öðrum hluthöfum. Að mati stefnanda vantar í málsókn þessa rökstuðning fyrir framangreindu svo samhengi sé á milli málsástæðna og krafna stefnanda. Mun nú farið í hverja og eina málsástæðu stefnanda fyrir sig, en fyrstu tveimur málsástæðunum verður svarað saman. Um fyrstu og aðra málsástæðu stefnanda. Í 76. gr. hlutafélagalaga segir að þeir sem komi fram fyrir fyrirtæki megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem bersýnilega eru til þess fallnar að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Enginn ágreiningur er um nauðsyn þessarar lagareglu. Því er aftur á móti harðlega mótmælt að stefndu hafi brotið jafnræðisreglu félagaréttar gagnvart stefnanda. Stefndu telja augljóst að sú ákvörðun þeirra að samþykkja samning sem gerður var við Bjarna Ármannsson hafi ekki falið í sér ákvörðun sem var bersýnilega til þess fallin að afla honum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda, annarra hluthafa eða Glitnis banka hf. Stefndu telja rétt að skýra aðdraganda forstjóraskiptanna. Hinn 30. apríl 2007 var Lárus Welding ráðinn forstjóri Glitnis banka hf. Tók hann við starfinu af Bjarna Ármannssyni sem hafði gegnt starfi forstjóra í 10 ár. Bankinn er í dag íslensk-norsk bankasamstæða með starfsemi í fjölda landa, sem þjónar viðskiptavinum víðsvegar að. Gefur að skilja að vanda þurfti vel til verka við forstjóraskiptin, enda er verðmyndun bankans á markaði, auk þess sem bankinn lýtur eftirliti hinna ýmsu aðila og matsfyrirtæki meta hann með reglubundnum hætti, meðal annars lánshæfismati. Allar verulegar breytingar geta haft áhrif á skoðun markaðsaðila og matsfyrirtækja á bankanum og því nauðsynlegt að forstjóraskipti gangi greiðlega fyrir sig, ekki síst í ljósi þess að fráfarandi forstjóri var búinn að vera í starfi í 10 ár. Viðræður fóru því af stað um það gengi sem nota átti til viðmiðunar kaupunum, en ljóst var af hálfu Glitnis banka hf. að líta þyrfti til markaðsgengis bréfanna og þróunar verðmætis þeirra. Þess ber að geta að á tímabilinu frá byrjun maí 2006 fram í byrjun apríl 2007 hafði gengi bréfa bankans hækkað frá 17 og upp í 27, eða um 60%, en gengið hafði hæst farið í 28.80 hinn 23. febrúar 2007. Á þeim tíma var talið líklegt að gengi bankans myndi hækka frekar. Síðar kom í ljós að það mat manna var rétt, enda fór gengi bréfa í bankanum hæst í tæplega 31 um miðjan júlí 2007, eða um tveimur og hálfum mánuði eftir umrædd viðskipti með bréf fráfarandi bankastjóra. Með allt þetta í huga var ákvörðun tekin um að bera undir fyrsta fund nýrrar stjórnar bankans, en í henni sátu stefndu, umræddan samning við fráfarandi forstjóra sem gerður hafði verið með fyrirvara um samþykki stjórnar. Umsamið var að hlutabréf fráfarandi forstjóra yrðu keypt á genginu 29, en gengi bréfa í bankanum hafði farið hæst í tæplega þá fjárhæð síðustu vikurnar fyrir viðræður, auk þess sem væntingar aðila stóðu til frekari hækkana bréfanna, sem síðar gekk eftir. Með vísan til þessa, eðlis starfseminnar og þess að fráfarandi forstjóri hafði samþykkt að vinna að því, í samstarfi við bankann og nýjan forstjóra, að forstjóraskiptin gengju greiðlega fyrir sig, þar með talið með þeim ferðalögum til viðskiptavina, lánveitenda og matsaðila er því fylgdu, þá tók ný stjórn þá upplýstu ákvörðun að samþykkja umræddan samning. Þess ber að geta að fundinn sat sem ritari stjórnar þáverandi yfirlögfræðingur bankans, Einar Páll Tamimi. Aðspurður upplýsti hann stjórnarmenn um að það væri skoðun hans að umræddur samningur bryti ekki í bága við lög, samþykktir félagsins og fyrri ákvarðanir hluthafafundar. Ákvörðun stjórnarmanna var því tekin með hagsmuni bankans að leiðarljósi og fól í sér það mat stjórnarmanna að samningur við Bjarna Ármannsson væri til hagsbóta fyrir bankann, innan heimilda stjórnar og í samræmi við þróun gengis bréfa í bankanum og væntingar aðila um frekari vöxt hans. Við mat á viðmiðunargengi í viðskiptunum var tekið mið af markaðsgengi bréfanna, þróunar þeirra mánuðina þar á undan og væntingar stjórnenda bankans til gengisþróunar. Samningsaðilar voru sammála um að eðlilegt væri, að teknu tilliti til þess að Bjarni var að láta af störfum eftir 10 ára stjórnun bankans, að Glitnir banki hf. keypti verulegan hluta hlutabréfa hans. Það var grundvallarforsenda beggja aðila. Hvorki jafnræðisregla félagaréttar né 76. gr. hlutafélagalaga gera það að skilyrði að viðskipti bankans með eigin bréf eigi sér ætíð stað á markaði á því gengi sem er þá stundina í kauphöll. Í 55. gr. hlutafélagalaga kemur það skýrt og greinilega fram að það samræmist jafnræðisreglu félagaréttar og 76. gr. hlutafélagalaga að hlutafélagi sé veitt heimild til að kaupa eigin bréf á hærra eða lægra verði en gerist á markaði. Ef slíkt væri talið ósamrýmanlegt jafnræðisreglu félagaréttar stæðist ákvæði laganna ekki. Viðurkennt er að hluthafafundi sé heimilt að veita stjórn félags heimild til að kaupa eigin bréf. Ákvæði laganna um kaup á eigin bréfum er að rekja til annarrar félagaréttartilskipunar EB og er því fyrrgreint ekki einskorðað við Ísland. Á grundvelli fyrrgreindrar heimildar var bankanum heimilt að kaupa hlutabréf fráfarandi forstjóra á hærra eða lægra gengi en markaðsgengi viðskiptadags, svo framarlega sem slíkt væri ekki bersýnlega til þess fallið að afla fráfarandi forstjóra ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda og annarra hluthafa. Svo var ekki í því tilviki sem hér um ræðir. Er þessari málsástæðu stefnanda því mótmælt. Stefnandi heldur því einnig fram að umrædd heimild hafi ekki verið í samræmi við 3. mgr. 55. gr. hlutafélagalaga, þar sem engin fjárhæð hafi verið tilgreind sem efri eða neðri mörk. Slíkt sé í andstöðu við skýrt orðalag ákvæðisins. Því er mótmælt. Þegar félög eru skráð á opinberum markaði þá er ekki nauðsynlegt að tiltaka sérstaka fjárhæð sem efri og neðri mörk heldur er nægilegt að tiltaka viðmið við kaup/sölugengi í kauphöll. Með slíkri tengingu er hámarks- og lágmarksfjárhæð skýr og greinileg á hverjum tíma. Ástæða þessa er sú að þar sem verðmyndun í Glitni banka hf. á sér stað á markaði, og því háð stöðugum breytingum, þá er ómögulegt að ákvarða hæsta og lægst verð í krónum. Réttara er að tiltaka í heimild hluthafafundar hlutfall af markaðsverði á hverjum tíma, líkt og gert var. Þessari málsástæðu er því mótmælt. Um þriðju málsástæðu stefnanda. Þessari málsástæðu stefnanda er mótmælt. Það hefur þegar verið rakið hvernig lög um hlutafélög gera ráð fyrir því að félag geti keypt eigin hluti á hærra og lægra verði en meðalverði viðskiptadags. Stefndu benda einnig á að það var sameiginleg forsenda samningsaðila að Glitnir banki hf. myndi kaupa stóran hluta af hlutabréfaeign fráfarandi forstjóra í félaginu. Var því eðlilegt þegar um slíkt er að ræða að líta til gengisþróunar bréfa í Glitni banka hf., annarra atriða tengdum starfslokum og væntingar til gengisþróunar. Því er mótmælt að um ólögmæt sjálfsafgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða milli forstjóra og bankans, auk þess sem því er mótmælt að stefndu hafi látið hagsmuni fráfarandi forstjóra ganga fyrir hagsmunum bankans og hluthafa. Stefndu telja einn besta mælikvarðann á ákvörðun þeirra vera viðbrögð markaðarins við forstjóraskiptunum og tilkynningum um kaup á hlutabréfum forstjóra. Telji hluthafar félagsins að forstjóraskipti og uppgjör við starfslok forstjóra, í þessu tilviki á hlutafjáreign hans, hafi skaðað félagið eða valdið því tjóni þá er það fljótt að koma í ljós í viðskiptum með hlutabréf í bankanum. Í kjölfar umræddra viðskipta lækkuðu hlutabréf ekki í bankanum. Í raun hækkaði gengi bréfanna ört og fór hæst í tæplega 31 þann 19. júlí 2007, sem er um 16% hækkun á tveimur og hálfum mánuði. Sýnir þetta að mati stefndu svo ekki verður um villst að fjárfestar á markaði töldu umræddan samning ekki neikvæðan fyrir bankann. Það sem skiptir einna mestu máli hvað varðar meinta skaðabótaábyrgð stefndu er að ákvörðun stjórnar sem byggð er á mati þeirra, mati sem framkvæmt er á upplýstan hátt í góðri trú um réttmæti ákvörðunar og með hagsmuni hluthafa og félags að leiðarljósi, hefur ekki í för með sér skaðabótaskyldu, þrátt fyrir að síðar komi í ljós að matið hafi verið rangt. Í því tilfelli sem hér um ræðir var matið rétt og framkvæmt með hagsmuni hluthafa og bankans í huga. Gengi hlutabréfa í bankanum hækkaði eftir að ákvörðun var tekin og því ómögulegt að gera sér grein fyrir því tjóni sem stefnandi kveður sig hafa orðið fyrir. Málsástæðu þessari er því mótmælt. Um fjórðu málsástæðu stefnanda. Því er haldið fram af hálfu stefnanda að ákvörðun stefndu um að samþykkja samning um kaup á hlutafé fráfarandi forstjóra bankans hafi brotið gegn starfskjarastefnu sem samþykkt var á aðalfundi bankans hinn 20. febrúar 2007. Þessu er mótmælt. Eins og fram kemur í fundargerð aðalfundar Glitnis banka hf., nær starfskjarastefnan yfir helstu grundvallaratriði í starfs- og launakjörum forstjóra og stjórnenda bankans. Greiðslur til stjórnenda við starfslok skulu að jafnaði einungis byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Bankanum sé þó heimilt við sérstakar aðstæður, ef slík ráðstöfun er í þágu bankans, að gera sérstaka starfslokasamninga við stjórnendur. Kemur síðan fram að starfskjarastefnan sé leiðbeinandi fyrir stjórn bankans. Af þessu er ljóst að það að gera samning við fráfarandi forstjóra, sem stjórnaði bankanum í 10 ár með þeim árangri að virði hans tuttugufaldaðist, um kaup á hlutabréfum í hans eigu á genginu 29 braut ekki í bága við samþykkta starfskjarastefnu. Fyrir það fyrsta eru reglur starfskjarastefnunnar leiðbeinandi og greiðslur stjórnenda skuli að jafnaði byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Með vísan til þess getur ákvörðun stjórnar sem ekki byggist á starfskjarastefnunni, sem á þó ekki við hér, aldrei bakað stjórnarmeðlimum skaðabótaskyldu vegna brots á starfskjarastefnunni, enda er hún leiðbeinandi. Í tilviki stefndu var mat þeirra, meðal annars með vísan til heimildar hluthafafundar byggðri á 55. gr. hlutafélagalaga, að um mjög sérstakar aðstæður væri að ræða, auk þess sem ákvörðun um kaup á hlutafé fráfarandi forstjóra var að mati stefndu í þágu hluthafa og Glitnis banka hf. samanber það sem fyrr hefur komið fram. Ekkert í málinu sýnir að fyrrgreint mat stefndu hafi verið rangt, óskuldbindandi eða baki þeim skaðabótaskyldu gagnvart hluthöfum bankans, hvorki með vísan til almennra skaðabótareglna né 134. gr. hlutafélagalaga Er málsástæðum þessum því mótmælt. Að lokum vilja stefndu ítreka að samkvæmt meginreglum félagaréttar þá skapar ákvörðun stjórnenda félags, ákvörðun sem tekin er samkvæmt mati þeirra, í góðri trú og með hagsmuni hluthafa og félags að leiðarljósi, þeim ekki skaðabótaskyldu. Þarf frekari rökstuðnings við eigi skaðabótaskylda að koma til. Stefndu fylgdu samþykktum bankans, ákvörðunum hluthafafundar, eigin samvisku og lögum nr. 2/1995 í hvívetna er ákvörðun var tekin um að samþykkja kaup á hlutafé fráfarandi bankastjóra á genginu 29. Sú ákvörðun var upplýst, tekin eftir mat á eðli viðskiptanna, gengisþróun hlutafjár í bankanum og eftir upplýsingar yfirlögfræðings bankans um að samningurinn bryti ekki í bága við samþykktir félagsins, lög og ákvarðanir hluthafafundar. Vilja stefndu árétta og leggja áherslu á að markaðir hafa breyst gríðarlega síðastliðið ár. Aðstæður í þjóðfélaginu, og í raun heiminum öllum, eru allt aðrar en þær voru í lok apríl 2007. Mat á því hvort ákvörðun sé skaðabótaskyld eða ekki verður að miðast við aðstæður á þeim tíma sem ákvörðun er tekin en ekki á þeim tímapunkti sem málshöfðun á sér stað eða síðar. Viðskipti með hlutabréf eru í eðli sínu áhættufjárfesting. Gengi bréfa getur breyst ört og þarf það á engan hátt að endurspegla hæfni stjórnenda félagsins, fremur markaðsaðstæður hverju sinni. Stefnandi hefði hæglega getað selt hlutabréf sín tveimur mánuðum eftir umrædd viðskipti og hagnast verulega að teknu tilliti til þess gengis er samþykkt var í viðskiptum við fráfarandi bankastjóra. Stefnandi kaus þó, eftir því sem stefndu best vita, að selja ekki bréf sín á því tímamarki og verður að bera hallan af því. Því er alfarið mótmælt að stefnandi geti, rúmlega ári eftir ákveðin viðskipti og þegar gengi hlutabréfa hefur lækkað umtalsvert, komið og krafist skaðabóta sér til handa á grundvelli viðskiptanna. Benda má á að stefnandi samþykkti á aðalfundi hinn 20. febrúar 2007, bæði heimild til kaupa á eigin bréfum félagsins á 10% hærra og lægra gengi en markaðsgengi og starfskjarastefnu félagsins. Getur hann því ekki komið í dag og sagt heimild og starfskjarastefnu ólögmæta. Slíkt gengur ekki og er ekki í samræmi við lög og reglur um viðskipti með hlutabréf. Stefnanda, sem gefur sig út fyrir að vera sérfræðingur á sviði hlutafjárviðskipta, ætti að vera þetta kunnugt. Um dómkröfur stefnanda. Aðalkrafa stefnanda að fjárhæð 1.901.442 krónur er byggð á mismun söluverðs hlutafjár stefnanda í Glitni banka hf. miðað við gengið 29 annars vegar og hins vegar gengið 26.66. Varakrafa stefnanda að fjárhæð 30.290 krónur er byggð á meintu tjóni hans af umþrættum viðskiptum að teknu tilliti til hlutdeildar hans í heildarhlutafé bankans. Báðum kröfum stefnanda er mótmælt. Fyrir það fyrsta vilja stefndu benda á að ómögulegt er fyrir þá að gera sér grein fyrir því hvort fjárhæðir krafna stefnanda séu byggðar á hlutafjáreign stefnanda í bankanum. Ástæða þessa er sú að í gögnum málsins eru engar upplýsingar um hlutafjáreign stefnanda. Stefndu geta því ekki gert sér grein fyrir því hvort stefnandi hafi átt 812.582 hluti í Glitni banka hf. hinn 30. apríl 2007, meira eða minna. Við þetta má bæta að það er meginregla í skaðabótarétti að einungis ber að bæta sannað tjón en ekki ímyndað eða áætlað. Sönnunarbyrðin um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni er alfarið hjá stefnanda sjálfum, meintum tjónþola. Slík sönnun hefur ekki tekist. Báðar kröfur stefnanda eru byggðar á ímyndaðri atburðarrás, það er hefðu ákveðnir atburðir gerst þá hefði tjón stefnanda orðið að ákveðinni fjárhæð. Slíkt er ekki í samræmi við sönnunarreglur skaðabótaréttar, enda ber stefnanda að sanna raunverulegt tjón sitt af meintri skaðabótaskyldri ákvörðun. Hvað varðar kröfu um skaðabætur á grundvelli almennra skaðabótareglna þá er markmið skaðabóta að gera tjónþola eins settan og hann var fyrir tjónið. Stefndu sjá ekki, með vísan til þessa markmiðs skaðabóta, hvaða tjóni stefnandi hefur orðið fyrir. Eftir umþrætt viðskipti var staða stefnanda sú sama, það er hann átti sama eignarhluta í bankanum, virði þess eignarhluta skertist ekki, þvert í mót jókst virði eignarhluta hans. Stefnandi var því eins eða betur settur fyrir og eftir umræddan samning. Ekkert tjón er til staðar og engin orsakatengsl milli starfshátta bankans og meints tjóns. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hefði selt hlutafé sitt á genginu 29 hefði honum verið það boðið. Hafi stefnandi haft áhuga á því að selja hlutafé sitt á umræddu gengi hinn 30. apríl 2007 eða næstu daga þar á eftir og teldi hann stefndu eða bankann hafa brotið á rétti sínum með samningi við fráfarandi forstjóra, þá hefði verið hægur leikur fyrir stefnanda að krefjast þess þá þegar að bankinn keypti hlutafé hans á umræddu gengi. Það gerði hann ekki og hefur í raun ekki enn krafist þess. Sönnunarbyrði um að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni liggur alfarið hjá honum og sú sönnun hefur ekki tekist. Sé það rétt að stefnandi teldi umrætt gengi, það er 29, það hagstætt, þá er erfitt að sjá af hverju hann seldi ekki hlutafé sitt í bankanum einhvern tíma á tímabilinu 28. júní 2007 til 9. ágúst 2007, en þann tíma var gengi hlutafjár í bankanum yfir 29 og fór hæst í tæplega 31. Að mati stefndu sýnir þetta að stefnandi hafði trú á Glitni banka hf., líkt og stefndu, og hafði ekki hug á því að selja bréf sín í bankanum og því varð hann ekki fyrir tjóni hinn 30. apríl 2007. Að mati stefndu er því fullljóst að hvorki skilyrði sakarreglunnar né 134. gr. hlutafélagalaga eru uppfyllt. Ekki er um brot á samþykktum Glitnis banka eða lögum nr. 2/1995 að ræða. Gáleysi er ekki sannað, ólögmætið er ekkert og tjónið ekki til staðar. Orsakatengsl á milli háttsemi bankans og meints tjóns er vanreifað í stefnu og ómögulegt fyrir bankann að gera sér grein fyrir því. Hvað varðar varakröfu stefnanda þá virðist hún byggð á því að hlutafjáreign hans hafi orðið verðminni eftir viðskiptin en fyrir. Er ómögulegt að sjá rökin að baki því, enda er krafan ekki rökstudd á nokkurn hátt í stefnu. Verðmæti hlutafjár stefnanda jókst þvert á móti næstu daga, vikur og mánuði eftir viðskiptin. Það að félag á markaði kjósi að nota hluta fjármuna sinna í viðskipti sem hluthafar þess eru ekki sáttir með gerir það ekki að verkum að stjórnarmenn í félaginu verði skaðabótaskyldir gagnvart hluthöfum. Verk stjórnarmanna eru metin á markaði og markaðurinn leit þau ekki neikvæðum augum. Með vísan til framangreinds er öllum málsástæðum og rökum stefnanda því mótmælt. Varðandi dráttarvaxtakröfu stefnanda þá er henni mótmælt, enda enn ekki komnar fram þær upplýsingar sem þörf er á til að meta fjárhæð bóta, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað vísa stefndu til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefndu eru ekki virðisaukaskattskyld og því ber þeim nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefndu, sem skipuðu stjórn Glitnis banka hf., hafi verið heimilt að kaupa fyrir hönd bankans hlut Bjarna Ármannssonar í Glitni banka hf. á genginu 29. Og ef ekki, hvort þau hafi bakað sér skaðabótaábyrgð. Stefndu voru kosin í stjórn Glitnis banka hf. á hluthafafundi 30. apríl 2007. Samkvæmt 68. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 fer stjórnin með málefni félagsins og ber meðal annars að gæta þess að starfsemi félagsins sé í réttu og góðu horfi. Meginverkefni stjórnar og jafnframt skylda hennar er því að gæta hagsmuna félagsins og einnig þar með að gæta hagsmuna allra hluthafa. Samkvæmt 76. gr. hlutafélagalaga er félagsstjórn ekki heimilt að gera neinar þær ráðstafanir sem bersýnilega eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagins. Stefnandi byggir á því að með þeirri ráðstöfun sinni að kaupa hlutabréf Bjarna Ármannsson í Glitni banka hf. á genginu 29 hafi stefndu brotið gegn 76. gr. hlutafélaga. Hinn 30. apríl 2007 lét Bjarni Ármannsson af starfi sem forstjóri Glitnis banka hf. eftir tíu ára starf. Samkvæmt gögnum málsins fékk hann m.a. við starfslok sín í sinn hlut 571 milljón króna en inni í þeirri fjárhæð eru laun hans allt árið 2007, þ.e. 90 millj. kr. Fyrir dómi upplýsti Bjarni að hann hefði þegar endurgreitt bankanum 370 millj. kr. Vegna starfsloka Bjarna óskaði hann eftir því að hlutir hans í bankanum yrðu keyptir á 29 kr. hver hlutur, en meðalmarkaðsvirði þann dag var 26.66. Fyrir öll hlutabréfin á genginu 29 fékk Bjarni greiddar rúmar 6,813 milljónir kr. Vegna þessa mismunar á genginu fékk hann í sinn hlut 549.800.550 kr. og lýtur ágreiningur málsins að þeirri fjárhæð. Við starfi Bjarna tók Lárus Welding. Samkvæmt kaupréttarsamningi bankans við hann var verð á hverjum hlut til hans 26.66 Sá samningur var gerður 2. maí 2007. Að mati dómsins brutu stefndu ákvæði 76. gr. hlutafélagalaga með því að gera samning við Bjarna Ármannsson um kaup á hlutum hans á genginu 29. Öðrum hluthöfum var ekki boðið slíkt verð fyrir sína hluti. Dómurinn lítur svo á að ráðstöfun þessi sé bersýnilega fallin til þess að afla Bjarna óhæfilegra hagsmuna á kostnað bankans og annarra hluthafa í bankanum. Þá hafa stefndu ekki sýnt fram á með haldbærum rökum að þörf hafi verið fyrir bankann að greiða Bjarna yfirverð fyrir hluti hans í bankanum. Hér er um gífurlegar fjárhæðir að ræða sem stjórnin samþykkti að greiða Bjarna. Skiptir hér engu máli þótt þetta sé aðeins lítill hluti af markaðsvirði bankans. Ágreiningslaust er að meðalgengi hluta í Glitni banka hf. hinn 30. apríl 2007 var 26.66. Bjarni vildi hins vegar fá 29 kr. á hlut. Því hefur ekki verið haldið fram að stjórnin hafi reynt að semja við Bjarna um lægri fjárhæð, heldur hafi hún einfaldlega orðið við kröfu Bjarna. Af þessu tilefni er rétt að líta á gengi hluta í bankanum og er hér miðað við dagslokaverðið. Í ársbyrjun 2007 var gengið 23.60 og í árslok 21.95. Fyrstu fjóra mánuði ársins 2007 fór gengið hæst í 28.30, hinn 26. febrúar 2007 eða tveimur mánuðum fyrir starfslok Bjarna. Þann eina dag var gengi bankans yfir 28. Gengið var t.d. 25.50 hinn 25. apríl 2007 og fór annars hæst að öðru leyti á þessum mánuðum í 27.70, þ.e. hinn 8. mars 2007. Að jafnaði var gengið á milli 26 og 27.10 á þessu tímabili. Það var einungis á tímabilinu 10. júlí8. ágúst 2007 og aftur 4.15. október 2007 sem gengið var 29 og hærra og endaði svo eins og áður segir í 21.95 í árslok 2007. Miðað við gengi hluta fyrstu fjóra mánuði ársins voru engin rök til þess hjá stefndu að kaupa hlutabréfin á genginu 29. Að mati dómsins var hér um ólögmæta ákvörðun að ræða. Þótt Bjarni Ármannsson hafi, að áliti stefndu, staðið sig vel í starfi og það hafi verið sameiginlegur vilji bankans og Bjarna Ármannssonar að slíta á tengsl hans við bankann við starfslok hans, þá var það ólögmætt að greiða honum yfirverð fyrir hluti hans í bankanum. Hann hafði gegnt störfum í bankanum í tíu ár og eins og framan greinir fengið í sinn hlut við starfslokin rúmar 6,835 millj. kr. Það að greiða Bjarna til viðbótar yfirverð fyrir hluti sína í bankanum við þessar aðstæður er ráðstöfun sem bersýnilega er fallin til þess að afla honum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað bankans og annarra hluthafa og fellur undir háttsemi þá sem 76. gr. hlutafélagalaga tekur til. Dómurinn hafnar þeirri málsástæðu stefndu, að ef stjórnin hefði ekki gengið að kaupum á hlut Bjarna á yfirgengi þá hefði hann sett bréfin í sölumeðferð sem hefði leitt til offramboðs bréfa með þeim afleiðingum að gengi bréfanna hefði lækkað. Að mati dómsins er hér um hreinar getgátur að ræða og ekki trúverðugar. Engin rök eru fyrir þessari málsástæðu og er hún haldlaus. Samkvæmt 2. mgr. 55. gr. hlutafélagalaga getur félag aðeins eignast hluti í félaginu samkvæmt heimild hluthafafundar. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar verður í heimildinni að greina lægstu og hæstu fjárhæð sem félagið má reiða fram sem endurgjald fyrir hlutina. Á aðalfundi bankans hinn 20. febrúar 2007 veitti hluthafafundur stjórn bankans heimild til að kaupa eigin hluti í félaginu. Þar er miðað við lægst 10% lægra verði og hæst 10% hærra verði en skráð kaup- eða sölugengi í Kauphöllinni er. Ljóst er að hér er um misræmi að ræða þar sem lögin kveða á um að heimildin verði að vera bundin við fjárhæð en ekki tilgreindan hundraðshluta miðað við skráð kaup- eða sölugengi. Þótt stefndu hafi borið því við að auðveldara sé að miða við hundraðshluta af markverðsverði og það sé gert í dönskum rétti, þá breyti það því ekki að ákvæði 3. mgr. 55. gr. hlutafélagalaganna kveða á um ákveðnar fjárhæðir. Engin mörk eru tilgreind í ákvæðinu og er því hluthafafundi heimilt að tilgreina hvaða fjárhæðir sem er. Stjórnin verður eftir sem áður að miða ráðstafanir sínar við hagsmuni félagsins og hlutahafa. Í ljósi þess hvernig heimild hluthafafundar frá 20. febrúar 2007 er orðuð og með vísan til 3. mgr. 55. gr. hlutafélagalaganna lítur dómurinn svo á að stjórninni hafi einnig af þessum orsökum skort heimild til að kaupa hlut Bjarna í bankanum á yfirverði. Með lögum nr. 89/2006, sem tóku gildi 1. október 2006, var gerð breyting á lögum um hlutafélög nr. 2/1995. Við hlutafélagalögin frá 1995 bættist ný grein, þ.e. 79. gr. a. Þar er kveðið á um skyldu stjórnar félags til að samþykkja starfskjarastefnu félags varðandi laun og aðrar greiðslur til forstjóra og annarra æðstu stjórnenda félagsins. Samkvæmt 79. gr. a skal jafnframt koma fram í starfskjarastefnunni hvort og þá við hvaða aðstæður og innan hvaða ramma heimilt sé að greiða eða umbuna stjórnendum og stjórnarmönnum til viðbótar grunnlaunum, m.a. eins og segir í 3. tl. 1. mgr. 79. gr. a, í formi: „Hlutabréfa, kaup- og söluréttar, forkaupsréttar og annars konar greiðslna sem tengdar eru hlutabréfum í félaginu eða þróun verðs á hlutabréfum í félaginu.“ Samkvæmt 2. mgr. 79. gr. a er starfskjarastefnan bindandi fyrir félagsstjórnina að því er varðar greiðslur skv. fyrrgreindum 3. tölul. 1. mgr. Að öðru leyti er starfskjarastefnan leiðbeinandi fyrir félagsstjórnina nema ákveðið hafi verið í samþykktum félagsins að hún skuli vera bindandi. Í athugasemdum með frumvarpinu sem lagt var fram á Alþingi árið 2006 kemur fram að ástæða þessa ákvæðis séu hneykslismál sem komið hafi upp erlendis vegna óhóflegra starfskjarasamninga stjórnenda. Þessi mál hafi einnig átt þátt í því að vekja menn til umhugsunar um það hvernig fyrirtækjum sé stjórnað hér að landi og hvernig koma megi í veg fyrir að svipuð hneykslismál komi upp hérlendis. Hneykslismálin dragi úr trausti almennings og fjárfesta á viðskiptalífinu og fjármálamörkuðum. Markmiðið með þessu nýja ákvæði var meðal annars að styrkja íslenskt efnahagslíf. Á aðalfundi Glitnis banka hf. hinn 20. febrúar 2007 var samþykkt starfskjarastefna bankans. Þar segir m.a. að starfskjarastefnan nái yfir helstu grundvallaratriði í starfs- og launakjörum forstjóra og stjórnenda. Svo segir: „Greiðslur til stjórnenda við starfslok skuli að jafnaði einungis byggjast á viðeigandi ráðningarsamningi. Bankanum er þó heimilt við sérstakar aðstæður, ef slík ráðstöfun er í þágu bankans, að gera sérstaka starfslokasamninga við stjórnendur.“ Þá segir að starfskjarastefnan sé til leiðbeiningar fyrir stjórn Glitnis banka hf. mæli lög ekki fyrir um annað. Fram kom við skýrslutöku fyrir dómi af Þorsteini M. Jónssyni og Bjarna Ármannssyni að bankinn gerði starfslokasamning við Bjarna Ármannsson er hann hætti störfum. Samningurinn liggur ekki fyrir í málinu, en báðir báru það fyrir dómi að um trúnaðarmál væri að ræða. Fyrir dómi hafa stefndu neitað því að kaup bankans á hlutabréfum Bjarna hafi verið hluti af starfslokasamningnum. Við blasir að kaupin voru gerð vegna starfsloka Bjarna hjá bankanum. Gegn neitun stefndu, og með vísan til þess að samningurinn hafi ekki verið lagður fram, og þess sem að framan greinir, lítur dómurinn svo á að ósannað sé að kaup bankans á hlutabréfunum á yfirverði sé ekki hluti af samningskjörum Bjarna við starfslok hans. Í fyrirliggjandi yfirlýsingu frá Glitni banka hf. frá 30. apríl 2008 kemur fram að ekki aðrir samningar en þeir sem gerðir voru 30. apríl 2007 lágu til grundvallar kaupum bankans á bréfum Bjarna Ármannssonar. Samkvæmt framangreindri starfskjarastefnu Glitnis hf. var engin heimild til þess fyrir stjórn bankans að kaupa hlutabréf Bjarna á yfirverði við starfslok hans. Braut því þessi ráðstöfun stefndu einnig í bága við 1. og 2. mgr. 79. gr. a hlutafélagalaganna. Samkvæmt 4. mgr. 79. gr. a hlutafélagalaganna skal rökstyðja í gerðabók félagsstjórnar ef vikið er frá starfskjarastefnu félagsins. Gerðabókin liggur ekki fyrir í málinu, en aðspurður fyrir dómi minnist ritari stjórnar, Einar Páll Tamimi, þess ekki að svo hafi verið gert. Stefndu byggja á því að þeir hafi tekið ákvörðun um kaup á hlutum Bjarna Ármannssonar eftir að yfirlögfræðingur bankans hafi lagt blessun sína yfir samninginn. Að mati dómsins er málsástæða þessi haldslaus. Stefndu skipuðu stjórn hlutafélagsins. Á þeim hvíldu skyldur samkvæmt hlutafélagalögum. Á þeim hvílir einnig ábyrgð samkvæmt sömu lögum. Því þýðir ekki fyrir stefndu að skýla sér á bak við starfsmann bankans, þótt yfirlögfræðingur sé. Þegar á allt framangreint er litið er það niðurstaða dómsins að stjórn Glitnis banka hf., þ.e. stefndu, hafi hvorki gætt hagsmuna bankans né hluthafa er hún gekk frá kaupum á hlutum Bjarna Ármannssonar á yfirverði. Stjórnin mismunaði einnig hluthöfum bankans. Henni bar að sýna ráðdeild við meðferð eigna bankans en það gerði hún ekki í þessu tilfelli. Niðurstaða dómsins er því sú að stefndu hafi bakað sér skaðabótaábyrgð með samningsgerð þessari og beri því með vísan til 134. gr. hlutafélagalaga og almennu skaðabótareglunnar að greiða stefnanda bætur. Aðalkrafa stefnanda byggist á því að honum beri bætur að fjárhæð 1.901.442 kr. þar sem honum hafi ekki verið gefinn kostur á því að selja bankanum hlutabréf sín á genginu 29 og kaupa þau aftur á genginu 26.66. Þar sem stjórn Glitnis hf., þ.e. stefndu, öfluðu Bjarna Ármannssyni ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa og félagsins, þá mismunuðu þau hluthöfum bankans. Stefndu bera ábyrgð á því. Með því að fyrir liggur gengi er hlutir Bjarna Ármannsonar voru keyptir á, svo og meðalverð á hvern hlut samkvæmt gengi í Kauphöllinni þennan dag, þá telst nægjanlega sannað að stefnandi hafi orðið af hagnaðarvon vegna þessarar ólögmætu ráðstöfunar stefndu. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Ber því að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Bæturnar skulu bera vexti skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2007 til þingfestingardags sem var 21. maí 2008, en dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi og til greiðsludags Með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu in solidum að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 900.000 kr. og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðni Á. Haraldsson hrl. Af hálfu stefndu flutti málið Ólafur Eiríksson hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, Þorsteinn M. Jónsson, Björn Ingi Sveinsson, Haukur Guðjónsson, Jón Sigurðsson, Katrín Pétursdóttir, Pétur Guðmundarson og Skarphéðinn Berg Steinarsson, greiði stefnanda, Vilhjálmi Bjarnasyni, in solidum 1.901.442 kr. með vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2007 til 21. maí 2008, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 900.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 119/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. mars 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 12. mars 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að varnaraðili verði einungis látinn sæta farbanni. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til föstudagsins 26. mars 2010 klukkan 16 en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms og kemur aðalkrafa hans því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 490/2003
|
Kærumál Skattur Skattskylda Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur Gjafsókn
|
M krafðist þess að sá hluti úrskurðar héraðsdóms er laut að ákvörðun skattstjórans um álagningu tekjuskatts og útsvars á sóknaraðila vegna tekjuársins 2001 yrði felldur úr gildi. Tekið var fram að tekjur M umrætt ár, sem mynduðu stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars, hefðu verið fengnar sem laun frá hlutafélagi, bætur úr almannatryggingum og loks sem ellilífeyrir frá Lífeyrissjóðnum Framsýn en sá þáttur nam tæplega fimmtungi af samanlögðum tekjum M. Sakarefni málsins varðaði aðeins álagningu skatts á þennan hluta tekna M og þá einungis að því leyti, sem lífeyrisgreiðslur gætu talist vera vextir, verðbætur og önnur ávöxtun af innborguðum iðgjöldum en M vefengdi ekki að skattur væri réttilega lagður á meginhluta tekna hennar umrætt ár. Í ljósi þess að málsókn M var reist á því að fá skattálagningu endurskoðaða að því er varðaði eitt tiltekið atriði var talið að krafa hennar hefði gengið langt út yfir markmiðið með málsókninni. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar og 9. janúar 2004. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að sá hluti hins kærða úrskurðar er lýtur að ákvörðun skattstjórans í Reykjavík 31. júlí 2002 um álagningu tekjuskatts og útsvars á sóknaraðila vegna tekjuársins 2001 verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka hann til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að hún hafi greitt iðgjöld til lífeyrissjóðs á árunum 1980 til 1995 að báðum árum meðtöldum, en hafið töku ellilífeyris árið 1997 hjá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Hafi hún greitt iðgjöld til þess sjóðs og áður forvera hans, Lífeyrissjóðs Dagsbrúnar og Framsóknar. Við útborgun lífeyrisins og síðar skattálagningu 2002 hafi verið lagður tekjuskattur og útsvar á lífeyri hennar árið 2001 eins og lagt var á launatekjur almennt með 38,78% skatti. Telur sóknaraðili það ekki standast, heldur hafi átt að skipta lífeyrisgreiðslum upp þannig að annars vegar væri höfuðstóll, sem innborguð iðgjöld hennar og atvinnurekanda höfðu myndað, og hins vegar vextir, verðbætur og önnur ávöxtun af iðgjöldunum. Af síðarnefnda hlutanum, sem hún telur hafa numið 81% af lífeyrisgreiðslunum í heild, hafi ekki átt að greiða tekjuskatt og útsvar, heldur 10% fjármagnstekjuskatt samkvæmt lögum nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Með stefnu til héraðsdóms krafðist sóknaraðili þess að ákvörðun skattstjórans í Reykjavík 31. júlí 2002 um álagningu tekjuskatts og útsvars á sig vegna tekjuársins 2001 yrði felld úr gildi. Hún krafðist þess jafnframt að viðurkennt yrði að við álagningu tekjuskatts og útsvars á greiðslur til hennar úr Lífeyrissjóðnum Framsýn tekjuárið 2001 beri varnaraðila að skattleggja þann hluta greiðslnanna, sem fól í sér vexti, verðbætur og aðra ávöxtun innborgaðs iðgjalds til lífeyrissjóðsins, með sömu skattprósentu og aðrar fjármagnstekjur. Varð niðurstaða málsins sú að báðum kröfuliðum var vísað frá dómi. Forsendur héraðsdómara fyrir frávísun fyrri kröfunnar voru reistar á því að í henni fælist að álagning tekjuskatts og útsvars á sóknaraðila yrði felld úr gildi í heild sinni og að sú kröfugerð væri of víðtæk og ekki í samræmi við málsástæður sóknaraðila. Í kæru til Hæstaréttar lýsir sóknaraðili yfir að hún uni að svo stöddu niðurstöðu héraðsdóms að því er seinni kröfuna varðar þannig að einungis sé krafist endurskoðunar úrskurðarins um hina fyrri. Er jafnframt tekið fram að þessi háttur á kæru horfi til einföldunar við úrlausn málsins fyrir dómi, enda dugi fyrri dómkrafan fyllilega að mati sóknaraðila til að fá efnisdóm um álitaefnið, sem sé ólögmæt mismunun við skattlagningu. II. Sóknaraðili mótmælir því að krafan í málinu sé of víðtæk eins og héraðsdómari hafi komist að niðurstöðu um. Þvert á móti geti dómkrafan ekki öðruvísi verið eigi hún að vera dómhæf. Bendir hún á að ákvörðun skattstjóra við álagningu skatta hennar samkvæmt 95. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með áorðnum breytingum hafi verið byggð á útreikningsaðferð, sem lýst sé í 1. mgr. 67. gr. laganna. Eftir þeirri aðferð hafi verið fundinn tekjuskattsstofn, sem allar samanlagðar tekjur mynduðu ósundurgreint að teknu tilliti til heimilla frádráttarliða. Á þann stofn hafi verið lagður tekjuskattur og útsvar. Þetta sé grundvallaratriði í málinu og því óhjákvæmilegt að dómkrafan sé á þann veg að ákvörðun skattstjóra verði felld úr gildi í heild sinni. Að öðrum kosti væri krafan ekki dómhæf. Að þessu leyti sé nauðsynlegt að greina á milli annars vegar ákvörðunar skattstjóra samkvæmt 95. gr. laga nr. 75/1981 og hins vegar til dæmis úrskurða yfirskattanefndar í einstökum málum, sem stundum sé krafist ógildingar á að hluta. Þeir skiptist oft í marga sjálfstæða þætti þar sem fjallað sé um óskyld atriði. Þegar svo hátti til sé eðlilegt að krefjast þess að úrskurður verði felldur úr gildi að því leyti, sem hann taki til ákveðins atriðis, sem deilt sé um. Á þessu tvennu sé grundvallarmunur. Málsástæðum fyrir frávísunarkröfu varnaraðila er lýst í hinum kærða úrskurði. III. Tekjur sóknaraðila 2001, sem mynduðu stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars, námu samtals 1.223.484 krónum. Voru þær fengnar sem laun frá hlutafélagi, bætur úr almannatryggingum og loks sem ellilífeyrir frá Lífeyrissjóðnum Framsýn, en síðastnefndi þátturinn nam 242.642 krónum og þar með tæplega fimmtungi af samanlögðum tekjum sóknaraðila umrætt ár. Sakarefni málsins varðar aðeins álagningu skatts á þennan hluta tekna sóknaraðila og þá einungis að því leyti, sem lífeyrisgreiðslur geti talist vera vextir, verðbætur og önnur ávöxtun af innborguðum iðgjöldum. Sóknaraðili vefengir ekki að skattur sé réttilega lagður á meginhluta tekna hennar umrætt ár. Engu að síður krefst hún þess að skattálagningin verði felld úr gildi í heild sinni, en ekki að hún verði endurskoðuð með tilliti til þess að tekið verði mið af þeirri aðferð við skattálagningu, sem hún telur rétta að því er varðar hluta lífeyrisgreiðslunnar. Málsóknin er þannig ekki á því reist að skattálagningu beri að hnekkja í heild sinni af forms- eða efnisástæðum eða að krafist sé skattfrelsis sóknaraðila til handa, heldur er tilgangur með henni sá að fá skattálagningu endurskoðaða að því er varðar eitt tiltekið atriði. Krafa sóknaraðila gengur því langt út yfir markmiðið með málsókninni. Að þessu virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, 250.000 krónur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 7. október sl., er höfðað 22. október 2002. Stefnandi er María H. Guðmundsdóttir, Lindargötu 61, Reykjavík, Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur Í málinu eru af hálfu stefnanda gerðar eftirfarandi kröfur: Að ákvörðun skattstjórans í Reykjavík frá 31. júlí 2002 um álagningu tekjuskatts og útsvars á stefnanda, Maríu H. Guðmundsdóttur, vegna tekjuársins 2001, sbr. álagningarseðil 2002, verði felld úr gildi. Að viðurkennt verði með dómi, að við álagningu tekjuskatts og útsvars á greiðslur stefnanda úr Lífeyrissjóðnum Framsýn tekjuárið 2001, beri stefnda að skattleggja þann hluta greiðslnanna, sem fól í sér vexti, verðbætur og aðra ávöxtun innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn, með sömu skattprósentu og aðrar fjármagnstekjur, sbr. 3. og 4. mgr. 67. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 7. gr. laga nr. 97/1996, sbr. l.- 8. tölulið C-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988 eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi gerir þær kröfur aðallega að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Hinn 7. október sl. fór fram munnlegur málflutningur um framkomna frávísunarkröfu stefnda. Er einungis sá þáttur hér til umfjöllunar. Í þessum þætti málsins er sú krafa gerð af hálfu stefnda að málinu verði vísað frá dómi og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Verði frávísunarkröfu hafnað er sú krafa gerð að ákvörðun málskostnaðar verði látin bíða efnisdóms í málinu. Af hálfu stefnanda er þess krafist að frávísunarkröfu stefnda verði hafnað og að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað, auk virðisaukaskatts, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Til vara að ávörðun um málskostnað verði látin bíða efnisdóms. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hún sé fædd árið 1925 og hafi starfað lengi sem launþegi á almennum vinnumarkaði og hafi greitt um margra ára skeið iðgjöld í lífeyrissjóð, svo sem skylt hafi verið samkvæmt lögum nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, og áður lögum nr. 9/1974, um starfskjör launþega o.fl., en nú samkvæmt lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Nánar tiltekið hafi stefnandi greitt iðgjald til Lífeyrissjóðsins Framsýnar (og áður forvera hans, Lífeyrissjóðs Dagsbrúnar og Framsóknar) frá og með janúarmánuði 1980 til ársloka 1995. Stefnandi hafi hafið töku lífeyris 1. janúar 1997. Í skyldutryggingu lífeyrisréttinda samkvæmt ofangreindum lögum felist að öllum launamönnum hafi verið rétt og skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði, samkvæmt nánari ákvæðum í lögunum. Hið sama hafi gilt um þá sem stundað hafi atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi frá 9. júní 1980. Iðgjald til öflunar lífeyrisréttinda hafi borið að ákveða í sérlögum, kjarasamningi, ráðningarsamningi eða með öðrum sambærilegum hætti. Lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs hafi verið 10% af iðgjaldsstofni (heildarfjárhæð greiddra launa og endurgjalds fyrir hvers konar störf). Um skiptingu iðgjaldsins milli launamanns og launagreiðanda hafi farið eftir þeim kjarasamningi, sem ákvarðað hafi lágmarkskjör í viðkomandi starfsgrein, eða sérlögum ef við hefur átt. Samkvæmt 5. tölulið A-liðar 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 2. gr. laga nr. 30/1995 og a-lið 2. gr. laga nr. 141/1997, séu iðgjöld launþega, sem greidd séu til lífeyrissjóða samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, frádráttarbær frá tekjum að hámarki 4% af iðgjaldsstofni (sbr. þó nú svonefnda viðbótartryggingarvernd). Þessi regla, um frestun á skattgreiðslum af iðgjaldi til lífeyrissjóðs, hafi lengst af gilt að meginstefnu til, þó að frátöldu árabilinu 1988 til 1995, sbr. lög nr. 45/1987 og 30/1995, þegar heimild til frádráttarins var felld niður. Þá hafi framlag atvinnurekanda til lífeyrissjóðs ekki talist til tekna hjá launþega, sbr. nú 28. gr. laga nr. 7511981, sbr. b-lið 17. gr. laga nr. 133/2001, og jafnframt verið frádráttarbær rekstrarkostnaður hjá atvinnurekanda, sbr. nú 1. tölulið 31. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 7. gr. laga nr. 86/2000. Í framangreindum reglum felist, að vinnuveitendur hafi dregið 4% af launum starfsmanna eins og stefnanda og greitt til lífeyrissjóðs ásamt 6% mótframlagi, sem hafi verið hluti af launakjörum. Lengst af hafi ekki verið greiddur skattur af þessum 4% af launum, fyrr en við útgreiðslu lífeyris úr lífeyrissjóði. Þetta feli m.ö.o. í sér að lengst af hafi einvörðungu verið greiddur skattur af 96% af launatekjum, þegar þær falla til, en skattgreiðslum hafi verið frestað af þeim 4% af launum, sem greidd séu sem iðgjald til lífeyrissjóðs, þar til við útborgun úr sjóðnum. Við útborgun lífeyris úr lífeyrissjóði hafi lífeyrisþegum, þ. á m. stefnanda, verið gert að greiða skattinn, ekki eingöngu af höfuðstólnum, sem innborgað iðgjald launþega og atvinnurekanda hafi myndað, heldur einnig af vöxtum, verðbótum og annarri ávöxtun, sbr. 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, en í því ákvæði séu eftirlaun og lífeyrir tilgreind meðal skattskyldra tekna, sbr. og 6. tölulið 2. mgr. 8. gr. sömu laga, sbr. 1. gr. laga nr. 97/1996 og b-lið 1. gr. laga nr. 154/1998. Skattprósentan hafi verið sú sama og af launatekjum, 38,78% í Reykjavík vegna tekjuársins 2001, og eigi það bæði við um höfuðstólinn og tekjur af honum, þ.e. fjármagnstekjurnar, sbr. annars vegar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. 3. gr. laga nr. 122/1996 og 6. gr. laga nr. 144/2000, sbr. og ákvæði nr. V til bráðabirgða í lögum nr. 4/1995, sbr. a-lið 7. gr. laga nr. 144/2000, sbr. og hins vegar 1. mgr. 67. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 9. gr. laga nr. 49/1987, 4. gr. laga nr. 117/1989 og 1. gr. laga nr. 15012004. Samkvæmt 6. tölulið 4. gr. laga nr. 75/1981 séu lífeyrissjóðir undanþegnir skattskyldu og greiði því ekki tekjuskatt af ávöxtun lífeyris fyrir lífeyrisþega eins og stefnanda. Með lögum nr. 97/1996, um breyting á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 75/1981, með áorðnum breytingum, hafi verið mælt fyrir um sérstakan skatt á fjármagnstekjur. Meginefni þeirra reglna, sem í lögunum fólst, hafi verið eftirfarandi, að því er varðar skattskyldu, skattstofn og skattfjárhæð: Í fyrsta lagi hafi verið tekin upp skattlagning vaxtatekna einstaklinga utan rekstrar, en þær hafi áður verið skattfrjálsar. Þar hafi verið um að ræða vexti, verðbætur og aföll. Einnig arð upp að ákveðinni fjárhæð og söluhagnað af íbúðarhúsnæði að vissum skilyrðum uppfylltum. Einstaklingum skyldi heimilt að nýta ónýttan persónuafslátt sinn til greiðslu fjármagnstekjuskatts, en ekki hafi verið gert ráð fyrir sérstöku frítekjumarki vegna fjármagnstekna. Í öðru lagi skyldu fjármagnstekjur einstaklinga skattlagðar á samræmdan hátt, þ.e. greiddur skyldi 10% skattur, en í því hafi falist skattalækkun á húsaleigu, á arð og á söluhagnað hlutabréfa, lausafjármuna og íbúðarhúsnæðis. Af upptöku skattsins hafi leitt að fimm flokkar mismunandi tekjuskattsprósentu á fármagnstekjur, sem áður hafi verið gert ráð fyrir í lögum um tekjuskatt og eignarskatt, voru felldir saman í einn. Í þriðja lagi hafi skattskyldan verið rýmkuð, þannig að lögaðilar, svo sem ríkið, sveitarfélög, stofnanir og félög, sem áður hafi verið undanþegnir skattskyldu, skyldu greiða 10% skatt af fjármagnstekjum sínum, eins og einstaklingar utan rekstrar. Á hinn bóginn hafi verið ákveðið að nokkrar tilgreindar stofnanir skyldu undanþegnar fjármagnstekjuskatti. Þar hafi verið um að ræða stofnanir, sem atvinnu hafi af útlánum og greiði skatt í samræmi við almenn lög á því sviði, svo og lífeyrissjóði. Í fjórða lagi hafi verið gerðar breytingar á því hvað væri heimilt að draga frá tekjum manna utan atvinnurekstrar við ákvörðun skattstofns, en þar hafi einkum verið um að ræða að felldir hafi verið niður ýmsir sérfrádrættir. Í lögum nr. 97/1996 hafi hvorki verið gert ráð fyrir að útsvar samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga legðist á fjármagnstekjurnar né aðrir skattar á einstaklinga, sem taki mið af tekjuskattsstofni. Ekki hafi heldur verið gert ráð fyrir tengslum milli fjármagnsteknanna sem skattstofns og annarra laga, t.d. almannatryggingalaga, laga um félagslega aðstoð o.fl. laga, nema umrædd lög kvæðu á um slíkt sérstaklega. Tekið sé fram, að frá gildistöku laganna hafi verið gerðar á þeim breytingar með lögum nr. 137/1996, 141/1997, 95/1998, 154/1998, 29/1999, 49/2000 og 86/2000. Tilgangurinn með lögum nr. 97/1996, þar sem lögtekinn var sérstakur 10% skattur á fjármagnstekjur, hafi fyrst og fremst verið samræmd skattlagning allra fjármagnstekna einstaklinga. Nauðsyn á samræmingu í þessu efni hafi af löggjafans hálfu einkum verið rökstudd með vísan til efnahagslegra forsendna, tekjujöfnunar og jafnræðis. Þrátt fyrir þennan tilgang hafi 10% fjármagnstekjuskatturinn ekki verið látinn taka til vaxta, verðbóta og annarrar ávöxtunar af iðgjaldi til lífeyrissjóða. Hafi það verið eini flokkur fjármagnstekna einstaklinga, sem ekki hafi fallið undir hinn sérstaka fjármagnstekjuskatt. Stefnandi telji að framangreint fyrirkomulag fari í bága við 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. gr. viðauka nr. I við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. sáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994 og 25/1998. Nánar tiltekið, að það feli í sér ólögmæta mismunun með tilliti til skerðingar á stjórnskipulega vernduðum eignum stefnanda að skattleggja ávöxtunarhluta greiðslna hans úr lífeyrissjóði með sömu skattprósentu og launatekjur, en ekki með sömu skattprósentu og tekjur af öðru fjármagni, þ.e. 10% fjármagnstekjuskatti. Hagsmunafélag stefnanda, Félag eldri borgara í Reykjavík og nágrenni, hafi um árabil látið mál þetta til sín taka og hafi leitað fyrir hönd félagsmanna sinna eftir stuðningi við sjónarmið sín í málinu hjá framkvæmdarvaldinu, sbr. bréf lögmanns stefnanda til fjármálaráðherra, dags. 7. desember 1999, en með þeim hafi fylgt álitsgerðir prófessoranna dr. Gunnars G. Schram og Sigurðar Líndal, dags. 4. apríl 1999 og 3. desember 1999, sbr. og ítrekunarbréf dags. 1. febrúar 2000. Þær umleitanir hafi ekki borið árangur, sbr. svarbréf fjármálaráðuneytisins, dags. 9. febrúar 2000, ásamt meðfylgjandi útreikningum Talnakönnunar hf., dags. í febrúar 2000. Með ákvörðun þann 31. júlí 2002 á grundvelli 95. gr. laga nr. 75/1981, sem tilkynnt var stefnanda með álagningarseðli (skatt- og innheimtuseðli) 2002, hafi skattstjórinn í Reykjavík lagt tekjuskatt á stefnanda vegna tekna á árinu 2001. Þar hafi ávöxtunarhluti lífeyrisgreiðslna stefnanda verið skattlagður með sömu skattprósentu og almennar launatekjur, þ.e. 38,78% skatti. Þar sem ekki hafi fengist lausn á málinu, sjái stefnandi sig tilneydda til þess að leita úrlausnar um kröfur sínar og sjónarmið hjá dómstólum með því að höfða mál þetta. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að það standist ekki 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og l. gr. viðauka nr. I við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. sáttmálans, að skattleggja þann hluta greiðslna stefnanda úr lífeyrissjóði, sem til sé kominn vegna vaxta, verðbóta og annarrar ávöxtunar iðgjalda til lífeyrissjóðs, við útborgun, með sömu skattprósentu og launatekjur, en ekki með sömu skattprósentu og tekjur af öðru fjármagni, þ.e. 10% fjármagnstekjuskatti. Eins og málum sé nú háttað njóti iðgjöld til lífeyrissjóða og ávöxtun þeirra að vísu að nokkru leyti sérstöðu og hagræðis, að því er varðar skattskyldu. Þannig hafi iðgjöld launamanna og atvinnurekenda til lífeyrissjóða lengst af verið frádráttarbær frá tekjum, áður en almennur tekjuskattur hafi verið á þær lagður. Þá séu lífeyrissjóðir ekki skattskyldir. Þeir greiði því ekki tekjuskatt af ávöxtun lífeyris fyrir lífeyrisþega. Þetta haggi því þó ekki að lífeyrisgreiðslur skattleggist sem tekjur hjá lífeyrisþega við útborgun, með almennu tekjuskattshlutfalli, og eigi það bæði við um inngreidd iðgjöld og fjármagnstekjur af þeim. Samkvæmt þessu sé ljóst að af þeim hluta lífeyrisgreiðslna, sem eiga rót að rekja til iðgjalda, hafi lengst af ekki verið greiddur skattur, hvorki almennur tekjuskattur né sérstakur fjármagnstekjuskattur. Eðlilegt sé því og sjálfsagt að lífeyrisþegar, eins og stefnandi, greiði skatt við útborgun lífeyris, en skylt sé að haga álagningu hans þannig að jafnræðis sé gætt. Í 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, sé mælt fyrir um vernd eignarréttarins. Ákvæðið banni auðvitað ekki skatta, sbr. 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Hins vegar felist í ákvæðinu sérstök jafnræðisregla. Þá feli skatthugtakið í sér það skilyrði að skatta verði að leggja á eftir almennum, efnislegum mælikvarða og jafnræðisreglu. Með 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 hafi jafnræðisreglan verið lögfest í 65. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 1. mgr. hennar skulu allir vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til þeirra atriða, sem talin séu upp í ákvæðinu. Þannig sé óheimilt að mismuna mönnum með lögum, m.a. á grundvelli efnahags og stöðu að öðru leyti. Með lögfestingunni hafi jafnræðisreglan fengið ákveðnari og rýmri merkingu en sú óskráða meginregla, sem áður hafi gilt. Því sé haldið fram að eftir lögfestinguna beri að gera auknar kröfur til þess að jafnræðis sé gætt í samskiptum ríkisvaldsins við borgarana. Jafnframt að þessi aukna réttarvernd hafi þýðingu, bæði með beinum hætti og við skýringu á 72. gr. stjórnarskrárinnar, að því er taki til mismununar við álagningu skatta. Í l. gr. viðauka nr. I við mannréttindasáttmála Evrópu sé eignarrétturinn verndaður. Með 14. gr. sáttmálans sé lagt bann við mismunun gagnvart þeim réttindum, sem sáttmálinn verndi, m.a. á grundvelli þjóðfélagsstöðu, eigna eða annarrar stöðu. Sáttmálinn hafi verið tekinn í íslensk lög, sbr. lög nr. 62/1994 og 25/1998. Stefnandi byggir á því, að áðurnefnt fyrirkomulag samkvæmt tilgreindum ákvæðum skattalaga standist ekki gagnvart umræddum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Grundvallist það á því, í fyrsta lagi, að tekjur í formi vaxta, verðbóta og annarrar ávöxtunar af iðgjaldi í lífeyrissjóð, séu skattlagðar með annarri og miklu hærri skattprósentu en tekjur af öðru fjármagni. Mismunandi skattprósenta á samkynja eða eðlislíkar tekjur, þ.e. fjármagnstekjur, feli í sér mismunun sem ekki fái staðist nema málefnaleg sjónarmið liggi henni að baki. Með þessu sé þeim, sem á hverjum tíma þurfa að greiða hærri skatt af tekjum af einni tegund fjármagns, þ.e. af ávöxtunarhluta lífeyris, mismunað gagnvart öðrum sem á sama tíma greiði miklu lægri skatt af tekjum af öðru fjármagni. Þannig sé stefnanda í þessu máli mismunað, en henni hafi verið lögskylt að greiða í lífeyrissjóð. Í öðru lagi er byggt á því, að fyrirkomulagið feli í sér mismunun gagnvart stefnanda vegna stöðu hans sem lífeyrisþega í dag. Í því sambandi skipti höfuðmáli að áður en öllum varð skylt að greiða tiltekinn hluta tekna sinna í lífeyrissjóð, hafi t.d. sumir þeir sem ekki voru launþegar í starfi fyrir aðra, getað lagt fyrir sparnað til efri áranna eingöngu með því að fjárfesta í hlutabréfum, svo dæmi sé tekið, en greitt ekkert í lífeyrissjóð. Stefnandi, sem verið hafi launþegi, hafi ekki haft þetta val, heldur hafi hún verið tilneydd að leggja fyrir í lífeyrissjóð eftir því sem henni hafi verið það skylt. Í dag, þ.e. eftir gildistöku laga nr. 97/1996, standi stefnandi hins vegar frammi fyrir því að löggjafinn hafi ákveðið að greiða skuli 10% fjármagnstekjuskatt af öllum fjármagnstekjum öðrum en ávöxtunarhluta lífeyris. Í ljósi forsögunnar felist í þessu ótvíræð mismunun milli þeirra sem hafi fjármagnstekjur af lífeyrissparnaði eins og stefnandi, og hinna, sem hafi (einnig) tekjur af öðru fjármagni. Í þriðja lagi reisir stefnandi mál sitt á því að núverandi fyrirkomulag á skattlagningu ávöxtunarhluta lífeyris feli í sér mismunun gagnvart stefnanda eftir efnahag hans. Af áðurnefndum ákvæðum skattalaga leiði að þeir efnaminni, eins og stefnandi, eigi þess ekki kost að ávaxta tekjur sínar á þann hátt að þeir eigi möguleika á að geta "notið" þeirrar skattprósentu, sem öðrum efnameiri "stendur til boða", að því er varðar skattlagningu tekna af öðru fjármagni. Hinum efnameiri sé m.ö.o. gefinn kostur á að ávaxta fé umfram það sem þurfi til framfærslu og lagt hafi verið til iðgjalda, og greiða af því lægri skatt, nánar tiltekið einungis 10% skatt af fjármagnstekjunum. Stefnandi, sem hafi ekki átt fjármuni framyfir það sem gengið hafi til framfærslu og lagt hafi verið til iðgjaldagreiðslu, greiði almennan tekjuskatt af útborguðum lífeyri. Á þennan hátt sé stefnanda mismunað gagnvart hinum efnameiri. Grundvallaratriði sé í þessu sambandi, að stefnanda hafi verið skylt, samkvæmt lögum, að greiða í lífeyrissjóð. Stefnandi hafi þannig ekki haft neitt val um með hvaða hætti hún hefur ávaxtað það fé, sem hún hefur verið skylduð til með lögum að leggja í sparnað. Engu máli skipti þess vegna þótt hinir efnameiri kunni fyrst að hafa greitt almennan tekjuskatt af þeim tekjum, sem þeir síðar fjárfesti í öðru fjármagni, t.d. hlutabréfum. Hér sé í reynd um að ræða tilvik, þar sem útkoman verði sú sama og ef um væri að ræða stighækkandi skatt eftir því sem efnahagur manna sé lakari. Skattaálögur, sem leggist þannig sérstaklega þungt á einstaka menn eða fámennan hóp manna, standast ekki gagnvart tilvitnuðum ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi teljist óumdeilanlega til þeirra hópa í þjóðfélaginu sem búi við hvað lökust kjör og hafi haft hvað lægstar tekjur í gegnum tíðina. Stefnandi hafi í dag tekjur sem dugi ekki til lágmarksframfærslu. Vegna þessa hafi stefnandi notið aðstoðar Félagsþjónustu Reykjavíkur. Samkvæmt skattframtali 2002, vegna tekjuársins 2001, hafi stefnandi haft 12.000 krónur í launatekjur frá Íslenska Sjónvarpsfélaginu hf. Þá hafi stefnandi fengið greiddar úr Lífeyrissjóðnum Framsýn samtals 242.642 krónur og lögbundnar greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins samtals að fjárhæð 968.842 krónur. Af þessum greiðslum sé stefnanda gert að greiða samtals 171.527 krónur í skatta samkvæmt ákvörðun skattstjórans í Reykjavík sem krafist sé ógildingar á. Hér megi til hliðsjónar benda á útreikninga ríkisskattstjóra á tekjum og sköttum þeirra, sem eldri séu en 67 ára, fyrir árið 2000. Bjarni Þórðarson, tryggingastærðfræðingur, hafi gert samanburð á skattgreiðslum stefnanda af lífeyrisgreiðslum árið 2001 samkvæmt "gildandi" skattareglum, annars vegar, og skattgreiðslunum eins og þær ættu að vera ef fallist yrði á sjónarmið stefnanda, hins vegar. Samkvæmt útreikningum hans séu vextir, verðbætur og önnur ávöxtun 81% af útborguðum lífeyri frá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Samkvæmt því teljist fjármagnstekjur vera 196.540 krónur af greiðslum frá sjóðnum árið 2001. Niðurstaða Bjarna sé sú, að skattgreiðsla stefnanda ætti að vera 114.963 krónur ef fallist yrði á sjónarmið stefnanda eða lægri sem nemur 56.564 krónur á ársgrundvelli. Miðað við núverandi kerfi sé það lækkun um hvorki meira né minna en 33%. Áhersla sé lögð á að í málatilbúnaði stefnanda felist ekki krafa um að hún fái fjárgreiðslur úr ríkissjóði umfram aðra. Þvert á móti. Málatilbúnaðurinn lúti að því, með hvaða hætti ríkisvaldinu sé heimilt með sköttum að taka af henni hluta þess fjár sem hún hafi unnið sér inn með störfum sínum. Málið lúti m.ö.o. meðal annars að því að ekki sé heimilt að tengja saman reglur um skattgreiðslur í ríkissjóð og reglur um skyldu til að leggja fyrir hluta af eignum til efri áranna, ef afleiðingarnar verði þær sem raun beri vitni að menn eins og stefnandi verði, á grundvelli efnahags síns og stöðu að öðru leyti, svo miklu lakar settir en aðrir. Gagnvart öllum áðurnefndum ástæðum, sem feli í sér mismunun, gildi auðvitað einu þótt með upptöku sérstaks, "samræmds" fjármagnstekjuskatts hafi dregið úr þeirri miklu mismunun, sem áður hafi verið látin viðgangast við skattlagningu af fjármagni. Þess sé krafist að afstaða verði tekin til ástæðnanna sem hafi í sér fólgna mismunun, í þeirri röð sem þær séu upp taldar. Í því efni beri að hafa í huga að stefnandi reisi mál sitt á því, aðallega, að hver og ein af ástæðunum sem haldið sé fram að feli í sér mismunun, fari sjálfstætt í bága við stjórnarskrárverndina en til vara að þær geri það tvær eða fleiri saman, enda helgist þær ekki af málefnalegum sjónarmiðum. Ekki leiki vafi á að markmið með skattlagningu fjármagnstekna sem slíkra hafi verið málefnaleg og efnahagslegt mat löggjafans um það efni sé ekki véfengt af hálfu stefnanda. Ljóst sé hins vegar að umrætt fyrirkomulag á skattareglum helgist ekki af neinum málefnalegum, hlutlægum, nauðsynlegum eða eðlilegum ástæðum gagnvart stefnanda, þegar tekið sé mið af þeim afleiðingum, sem mismununin hafi. Þvert á móti sé fyrirkomulagið ómálefnalegt og því ólögmætt. Eins og áður sé vikið að hafi ávöxtunarhluti lífeyrisgreiðslna verið eini flokkur fjármagnstekna einstaklinga, sem ekki hafi verið felldur undir hinn "samræmda" 10% fjármagnstekjuskatt með lögum nr. 97/1996. Engar beinar skýringar finnist á því í undirbúningsgögnum frá löggjafanum. Á hinn bóginn sé þar fjallað um hvers vegna lífeyrissjóðirnir sjálfir skyldu undanþegnir skattinum, þ.e. ávöxtunartekjur lífeyrissjóðanna sjálfra. Hafi það fyrirkomulag verið talið "eðlilegt". Hins vegar skipti ástæður löggjafans í því efni auðvitað engu máli gagnvart þeirri mismunun sem stefnandi hafi þurft að sæta og fjallað sé um í þessu máli. Þannig breyti engu þótt sambærilegt fyrirkomulag kunni, í meginatriðum, að vera í öðrum löndum og lífeyrissjóðir kunni þar að vera undanþegnir skattinum. Þá skipti heldur engu máli í þessu sambandi, þótt svo kunni að hátta til, að lífeyrissjóðir á almennum markaði njóti ekki bakábyrgðar ríkis eins og ávöxtun sjóða opinberra starfsmanna. Eina röksemdin, sem löggjafinn tefli fram sem virðist geta falið í sér afstöðu til skattlagningar á lífeyrisgreiðslurnar sjálfar, þegar þær koma til útborgunar, sé sú að skattlagning, bæði ávöxtunar lífeyrissjóðanna sjálfra og útborgaðs lífeyris, fæli í sér tvísköttun. En þessi röksemd sé augljóslega að hluta til byggð á misskilningi. Þannig hefði t.d. mátt koma í veg fyrir tvísköttun með því að fella niður almenna tekjuskattsskyldu af þeim hluta lífeyrisgreiðslna, sem jafngildi uppsöfnuðum fjármagnstekjum. Þar væri um útfærsluatriði að ræða. Hugleiðingar í þessa veru hafi komið fram í umsögn Sambands íslenskra viðskiptabanka til efnahags- og viðskiptanefndar og hafi framsögumaður minnihluta nefndarinnar nefnt þetta sérstaklega í umræðum um frumvarpið á Alþingi. Samkvæmt því verði að álykta sem svo að þetta hafi hlotið að vera löggjafanum ljóst. Ekkert verði á hinn bóginn fullyrt um hver raunveruleg ástæða hafi þá verið fyrir því að þetta fyrirkomulag hafi orðið niðurstaðan. Hins vegar leiði þetta þá til þeirrar ályktunar að hlutlægt metið hafi þetta fyrirkomulag í reynd ekki verið óhjákvæmilegt til að ná þeim markmiðum sem stefnt hafi verið að með lögunum. Raunar virðist vera á reiki hvert markmiðið með lögunum hafi verið, að því er snertir þetta atriði. Að hinu leytinu fari ekkert milli mála að engu breyti, varðandi umrædda mismunun gagnvart stefnanda í þessu máli, þótt lífeyrissjóðir greiði enga skatta og það kunni að koma lífeyrisþegum almennt til góða, m.a. með þeim sjálfsagða hætti að tekjur þeirra séu ekki tvískattaðar. Þá sé ljóst, að ekkert samband sé á milli frestunar á skattgreiðslum af iðgjaldi til lífeyrissjóðs og tilkomu 10% fjármagnstekjuskatts. Heimildin til þess að draga iðgjaldið frá skattstofni, áður en almennur tekjuskattur sé á lagður, hafi verið til staðar áður en sérstakur, "samræmdur" fjármagnstekjuskattur hafi verið tekinn upp með lögum nr. 97/1996. Meginástæðan fyrir þeirri heimild hafi enda fyrst og fremst verið tilgreind sú, að hvetja til lífeyrissparnaðar. Þá beri að hafa í huga að frestunin komi auðvitað öllum lífeyrisþegum til góða, hvort sem þeir séu í góðum efnum eða efnalitlir eins og stefnandi. Löggjafinn geti hvenær sem er afnumið heimildina til frestunar, ef hann kjósi svo, og þess séu reyndar dæmi að hún hafi ekki verið í lögum um tíma, svo sem áður hafi verið nefnt. Frestun á skattgreiðslum af iðgjaldi til lífeyrissjóðs sé þannig ekki heldur forsenda fyrir núverandi skipan á skattgreiðslum af lífeyri. Frestunarheimild þessi breyti, samkvæmt framansögðu, engu um þá ólögmætu mismunun, sem felist í reglum um skatt á lífeyrisgreiðslur að öðru leyti. Ennfremur breyti hér vitaskuld engu þótt stefnandi fái lögbundnar greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar, eins og aðrir ellilífeyrisþegar. Stefnandi telji sig hafa leitt í ljós, umfram skyldu, að engin hlutlæg eða málefnaleg sjónarmið liggi að baki umræddum skattlagningarreglum. Hvað sem því líði sé byggt á því að stefndi verði að sýna fram á að einhver hlutlæg og málefnalega sjónarmið hafi getað réttlætt svo hróplega mismunun, sem rakin sé að framan. Jafnframt að það fyrirkomulag sem valið hafi verið hafi verið óhjákvæmilegt til þess að ná lögmætum markmiðum, sem kunni að hafa verið stefnt að. Með vísan til framangreindra málsástæðna og lagaraka telji stefnandi að umrædd skipan á skattlagningu lífeyris samrýmist ekki jafnræðisreglu og eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og tilgreindum ákvæðum mannréttindasáttmála Evrópu. Því beri að taka þá kröfu hans til greina að ákvörðun skattstjórans í Reykjavík frá 31. júlí 2002, um álagningu tekjuskatts á stefnanda vegna tekjuársins 2001, verði felld úr gildi, enda sé hún byggð á margnefndum skattareglum. Byggt er á því að til þess að kröfum 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. viðauka nr. I við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. hans, um jafnræði, sé fullnægt gagnvart stefnanda við álagningu tekjuskatts á greiðslur úr Lífeyrissjóðnum Framsýn tekjuárið 2001, beri stefnda að skattleggja þann hluta greiðslnanna, sem hafi falið í sér vexti, verðbætur og aðra ávöxtun innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn, með sömu skattprósentu og aðrar fjármagnstekjur, þ.e. með 10% skatti, sbr. 3. og 4. mgr. 67. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 7. gr. laga nr. 97/1996, sbr. 1.- 8. tölulið C-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Því beri að taka til greina kröfu um viðurkenningu í þá átt. Svo sem fram sé komið byggi stefnandi kröfur sínar á 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. gr. viðauka nr. I við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 14. gr. sáttmálans, sbr. lög nr. 62/1994 og 25/1998. Heimild til þess að hafa uppi viðurkenningarkröfu með þeim hætti, sem gert sé, sé í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en stefnandi hafi ótvírætt lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um réttarstöðu sína í þessu tilliti. Krafa um málskostnað sé reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Áskilinn sé réttur til að leggja fram málskostnaðarreikning á síðari stigum málsins. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, en samkvæmt þeim sé lögmönnum skylt að innheimta 24,5% virðisaukaskatt ofan á þóknun sína. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld og ber henni því nauðsyn til að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda til þess að verða skaðlaus af málsókn þessari. Um aðild vísist til dómvenju og um fyrirsvar til 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. og 8. gr. laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, sbr. reglugerð nr. 96/1969, 5. gr., tölulið 14. Um varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök varðandi frávísunarkröfu Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að samkvæmt 1. tölulið A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 teljist lífeyrisgreiðslur til tekna. Um tekjuskatt af launagreiðslum fari eftir 1. mgr. 67. gr. sömu laga. Samkvæmt gildandi lögum sé alveg skýrt hvernig skattleggja beri lífeyrisgreiðslur. Greiðslur úr lífeyrissjóðum falli undir tekjuhugtak A-liðar 7. gr. laganna og um skattlagningu þeirra fari samkvæmt almennu hlutfalli, sbr. l. mgr. 67. gr. laganna. Þær falli ekki undir 3. og 4. mgr. 67. gr. um tekjuskatt af fjármagnstekjum. Samkvæmt gildandi lögum sé því ótvírætt að lífeyrisgreiðslur teljist ekki til fjármagnstekna. Þá er sérstaklega kveðið á um það í 6. tölulið 2. mgr. 8. gr. laganna að "vextir, verðbætur og önnur ávöxtun af lífeyrissparnaði samkvæmt lögum um skyldutryggingar lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða teljist til tekna sem lífeyrir skv. A-lið 7. gr. þegar slíkar greiðslur eru greiddar út." Stefnandi geri þá kröfu að álagning tekjuskatts vegna tekjuársins 2001 verði felld úr gildi. Stefndi byggir á því að dómkröfur stefnanda málsins hljóti að teljast ódómhæfar af nokkrum ástæðum og fari þannig í bága við 24., 25. og 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo og meginreglur einkamálaréttarfars. Tekjuskattsstofn stefnanda gjaldárið 2002, vegna tekna árið 2001, sé myndaður af þremur þáttum. Í fyrsta lagi sé um að ræða launagreiðslu að fjárhæð 12.000 krónur frá hlutafélagi, í öðru lagi bætur úr almannatryggingum að fjárhæð 968.842 krónur og í þriðja lagi lífeyri frá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Sé framtalinn tekjuskattsstofn þannig 1.223.484 krónur á skattframtali og við álagningu hafi verið lagður á þær tekjuskattur og útsvar. Sakarefni málsins varði hins vegar brot af einum lið þessara tekna, sem þó sé ókleift að skilgreina sem sérgreinda hagsmuni eða fjárhæð á þann hátt sem stefnandi seti sakarefnið fram. Dómkrafa stefnanda um að ákvörðun skattstjóra um álagningu verði felld úr gildi sé þannig of víðtæk og almenn þannig að dómur verði á hana lagður. Hafi stefnandi engin rök fært fram fyrir því að ógilda beri álagningu tekjuskatts eða útsvars í heild. Ekki verði séð að málsástæður þær sem stefnandi styðji kröfugerð sína geti í neinum tilvikum réttlætt að felld verði úr gildi álagning á bætur þær sem stefnandi hafi fengið frá almannatryggingum eða greiðslu frá hlutafélagi. Þá nái málsástæður stefnanda ekki til þess hluta sem hún telji hafa verið höfuðstólshluta lífeyrisins. Rétt sé að nefna í þessu sambandi að bæturnar sem stefnandi hafi fengið árið 2001 úr almannatryggingum, að fjárhæð 968.842 krónur, hafi verið vel yfir skattleysismörkum. Með vísan til þessa verði ekki annað séð en verulegt ósamræmi sé á milli kröfugerðarinnar að þessu leyti og þeirra efnislegu forsendna sem hún sé reist á í stefnu. Í öðru lagi geri stefnandi þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að "við álagningu tekjuskatts á greiðslur stefnanda úr Lífeyrissjóðunum Framsýn fyrir tekjuárið 2001 beri að skattleggja þann hluta greiðslnanna sem feli í sér vexti, verðbætur og aðra ávöxtun innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn, með sömu skattprósentu og aðrar fjármagnstekjur" eins og það sé orðað í stefnu. Fyrst sé að nefna að ekki sé á valdsviði dómstóla að leggja á skatta og gjöld eins og annar kröfuliður stefnanda feli sérstaklega í sér og í raun kröfugerðin öll. Í stefnu sé ekki að finna ótvíræðar tölulegar forsendur fyrir þessari kröfu, þ.e. hvaða hluta teknanna stefnandi telji vera fjármagnstekjur og hvaða hluta ekki, heldur sé í málsástæðum vísað til bréfs tryggingafræðings sem geymi útreikning, byggðan á ýmsum gefnum og óvissum forsendum og háður ýmsum fyrirvörum. Hér sé um að ræða óþekkta stærð; óþekkta hagsmuni, sem hvorki stefnandi, stefndi eða Lífeyrissjóðurinn Framsýn hafi getað eða geti metið sérstaklega til fjár sem skilgreindan hluta lífeyrisgreiðslna. Nefndu bréfi tryggingafræðings mótmæli stefndi sem röngu og þýðingarlausu, enda sé útreikningur sá miðaður við alls kyns óvissuþætti og háður miklum fyrirvörum. Stefndi telji ástæðu til að mótmæla nefndu bréfi og útreikningum tryggingafræðings sérstaklega bæði vegna frávísunarkröfu og vegna sýknukröfu. Í nefndu bréfi tryggingafræðings sé þess freistað, að beiðni lögmanns stefnanda, að meta með útreikningum hvernig lífeyrisgreiðslur hennar á árinu 2001 skiptust annars vegar í höfuðstól eða uppsöfnuð iðgjöld og hins vegar verðbætur og vexti. Stefndi mótmæli þessum útreikningi þar sem hann eigi sér ekki stoð í raun, enda sé lífeyrisgreiðslum stefnanda frá Framsýn tekjuárið 2001 ekki skipt upp með þessum hætti. Í mati tryggingafræðingsins séu settir mikilvægir fyrirvarar, t.d. þeim að sjóðurinn greiði einnig örorku-, maka- og barnalífeyri. Fullyrt sé að mestur hluti iðgjalda fari þó í ellilífeyri. Í matinu sé einnig sagt að "enda þótt réttindin í samtryggingasjóði séu ekki eins fastbundin við einstaklinginn og í séreignasjóði [megi] líta svo á að hver sjóðfélagi eigi tiltekinn hlutfallslegan rétt til eignar sjóðsins og nemur áunnum rétti hans í hlutfalli við þann heildarrétt sem áunninn er." Þessi forsenda sé að sjálfsögðu ekki alls kostar rétt miðað við samþykktir Lífeyrissjóðsins Framsýnar. Í útreikningi tryggingafræðingsins segi einnig að hin umbeðna skipting sé metin með þeim hætti að taka iðgjöld stefnanda ár fyrir ár og framreikna þau til loka ársins 1996 með vöxtum og verðbótum. Séu síðan lagðir til grundvallar nafnvextir sjóðsins og raunvextir miðað við vísitölur lánskjara og neysluverðs. Þessi forsenda sé gefin en í raun samrýmist hún eða matið að örðu leyti ekki samþykktum Framsýnar og ákvæðum 10. og 11. kafla þeirra, en þar sé fjallað um með hvaða hætti réttur stefnanda og annarra til ellilífeyris úr samtryggingasjóði sé fundinn út. Meginniðurstaða tryggingafræðingsins um skiptinguna 19% / 81%, og töluleg framsetning stefnanda, á því hlutfalli byggð, séu samkvæmt framansögðu rangar þar sem hún sæki enga stoð í réttarsamband stefnanda við Lífeyrissjóðinn Framsýn að lögum eða samkvæmt samþykktum sjóðsins. Útreikningur hans sé því samkvæmt framansögðu byggður á allt öðrum forsendum en samþykktir Framsýnar gefi til kynna, fyrir utan það að vera ekki í samræmi við raunveruleikann, þar sem sjóðurinn geri enga skilagrein fyrir vöxtum eða verðbótum eða skilgreini slík réttindi sem hluta af lífeyrisgreiðslum. Með vísan til framangreinds varði dómkröfur stefnanda í raun ímyndað álitaefni og hagsmuni sem ekki séu skilgreindir sem hluti af þeim lífeyrisgreiðslum sem stefnandi hafi fengið frá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Af framangreindum ástæðum krefjist stefndi þess að málinu verði vísað frá dómi. Fyrsta dómkrafa stefnanda sé í ósamræmi við málatilbúnað hennar þar sem hún taki til álagningar skatta að stærstum hluta, víðtækari en sakarefni málsins gefi til kynna. Sé krafan þannig of víðtæk og almenn til að uppfyllt sé skilyrði 25. gr. laga nr. 9I/1991. Önnur krafa stefnanda sé óljós af þeim ástæðum sem að framan greini og í raun aðeins beiðni um álit lögfræðilegs eðlis andstætt 24. gr. og 25. gr. nefndra laga. Krafan feli ekki í sér áþreifanlegt eða raunhæft sakarefni sem unnt sé að dæma um. Dómkröfur stefnanda í heild og málatilbúnaður feli í reynd í sér ímyndað álitamál, en ekki tiltekið, áþreifanlegt sakarefni, réttindi eða réttarsamband, sem dómstólum sé unnt að leggja efnisdóm á. Fyrri krafa stefnanda lýtur að því að ákvörðun skattstjórans í Reykjavík frá 31. júlí 2002 um álagningu tekjuskatts vegna tekjuársins 2001 verði felld úr gildi. Samkvæmt álagningarseðli skattstjórans í Reykjavík nemur stofn stefnanda til útreiknings tekjuskatts og útsvars 1.233.484 krónum. Í skattframtali stefnanda 2002 kemur fram að tekjur stefnanda eru þríþættar. Er þar um að ræða greiðslur frá Íslenska sjónvarpsfélaginu hf., greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins og svo greiðslur frá Reiknistofu lífeyrissjóða ehf., þ.e. frá Lífeyrissjóðnum Framsýn. Saman mynda þessar greiðslur tekjuskattsstofninn. Í tilkynningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar til stefnanda, dags. 28. desember 2001, um greiðslur úr lífeyrissjóðnum árið 2001 segir einungis að greiðslur til stefnanda hafi numið 242.642 krónum. Er þar ekki að finna neina sundurliðun á því hve stór hluti greiðslnanna sé vegna innborgaðra lífeyrisgreiðslna eða hver sé hluti vaxta og verðbóta eða hver sé hluti ávöxtunar innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn. Af málatilbúnaði stefnanda verður ekki ráðið að stefnandi telji á sér brotið við álagningu tekjuskatts og útsvars að öðru leyti en tekur til vaxta, verðbóta og annarrar ávöxtunar innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn. Þrátt fyrir það er gerð sú krafa að álagning skattstjórans í Reykjavík um álagningu tekjuskatts og útsvars á stefnanda verði felld úr gildi í heild sinni. Telst þessi kröfugerð of víðtæk og er hún ekki í samræmi við málsástæður stefnanda í málinu. Ber því að vísa þessum kröfulið frá dómi. Síðari kröfuliður lýtur að því að viðurkennt verði með dómi að við álagningu tekjuskatts og útsvars á greiðslur stefnanda úr Lífeyrissjóðnum Framsýn tekjuárið 2001, beri stefnda að skattleggja þann hluta greiðslnanna, sem fól í sér vexti, verðbætur og aðra ávöxtun innborgaðs iðgjalds í lífeyrissjóðinn, með sömu skattprósentu og aðrar fjármagnstekjur. Eins og áður er getið er í tilkynningu Lífeyrissjóðsins Framsýnar til stefnanda um greiðslur úr lífeyrissjóðnum árið 2001 ekki að finna neina sundurliðun á því hve stór hluti greiðslnanna sé vegna innborgaðra lífeyrisgreiðslna eða hver sé hluti vaxta, verðbóta eða annarrar ávöxtunar. Í stefnu er ekki að finna ótvíræðar tölulegar forsendur fyrir kröfunni, þ.e. hvaða hluta teknanna stefnandi telur vera fjármagnstekjur. Hins vegar vísar stefnandi í málatilbúnaði sínum til útreiknings Bjarna Þórðarsonar tryggingastærðfræðings, en að beiðni stefnanda var óskað eftir mati Bjarna á því hvernig ellilífeyrisgreiðslur Maríu á árinu 2001 skiptust annars vegar í höfuðstól og hins vegar í verðbætur og vexti. Eins og segir í greinargerð stefnda er útreikningur Bjarna Þórðarsonar byggður á ýmsum gefnum og óvissum forsendum og háður ýmsum fyrirvörum, enda hefur Lífeyrissjóðurinn Framsýn ekki metið vexti og verðbætur sérstaklega til fjár sem skilgreindan hluta lífeyrisgreiðslna. Telja verður að krafa stefnanda samkvæmt þessum kröfulið sé ekki nægilega skýr til þess að dómur verði á hana lagður. Hafa þeir hagsmunir sem stefnandi krefst dóms um ekki verið skilgreindir, enda skilgreinir Lífeyrissjóðurinn Framsýn ekki sérstaklega í lífeyrisgreiðslum sínum hlutfall vaxta og verðbóta, eins og áður segir. Felur krafan því ekki í sér áþreifanlegt eða raunhæft sakarefni sem unnt er að dæma um heldur fremur ímyndað álitaefni. En þar sem kröfur stefnanda eru svo samtvinnaðar ber, með því að fyrri kröfulið stefnanda er vísað frá dómi, þegar af þeirri ástæðu að vísa síðari kröfulið í stefnu frá dómi. Samkvæmt framansögðu er máli þessu vísað frá dómi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Guðmundssonar hdl., 300.000 krónur, og útlagður kostnaður stefnanda, 121.388 krónur, eða samtals 421.388 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Guðmundssonar hdl., 300.000 krónur, og útlagður kostnaður stefnanda, 121.388 krónur, eða samtals 421.388 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 228/2004
|
Víxill Aðild
|
Lánastofnunin K hf. krafðist þess að H yrði gert að greiða sér nánar tiltekna fjárhæð samkvæmt víxli sem var gefin út af E, samþykktur af F ehf. og ábektur af H. Taldi H meðal annars að K hf. hafi skort heimild til að fylla út víxileyðublaðið, að víxillinn sem áritaður var með orðunum án “afsagnar” hafi ekki verið sýndur innan setts frests og að víxillinn hafi ekki verið á fullnægjandi hátt samþykktur af H fyrir hönd F ehf. Talið var að K hf. hafi haft fulla heimild til að ljúka útfyllingu víxileyðublaðsins á grundvelli sérstakrar yfirlýsingar sem var áföstu víxlileyðublaðinu. Þá var H ekki talinn hafa sýnt fram á að víxillinn hafi ekki verið sýndur innan setts frests. Að því er snerti samþykki H fyrir hönd F hf. staðfesti H fyrir dómi undirritun sína. Samkvæmt þessu var fallist á kröfu K hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júní 2004. Hann krefst þess krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Bú áfrýjanda var tekið til gjaldþrotaskipta 28. september 2004. Hefur áfrýjandi lagt fram yfirlýsingu skiptastjóra í þrotabúinu þar sem kemur fram að hvorki þrotabúið né lánardrottnar muni taka við aðild að málinu samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Áfrýjandi rekur því málið samkvæmt 2. mgr. 130. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hjalti Jósefsson, greiði stefnda, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 26. mars 2004. Mál þetta höfðaði stefnandi, Kaupþing-Búnaðarbanki hf., Austurstræti 5, Reykjavík, gegn stefnda, Hjalta Jósefssyni, Melavegi 5, Hvammstanga, 8. desember 2003. Kröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða bankanum 15.298.923 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 28. október 2003 til greiðsludags. Krefst stefnandi vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. nefndra laga er leggist við höfuðstól. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Mál þetta er til komið vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr. 0312-26-0151 í útibúi Búnaðarbanka Íslands hf. (nú Kaupþings-Búnaðarbanka hf.) í Búðardal. Til tryggingar yfirdrættinum undirritaði Erik Jensen, Lóni, Hörgárbyggð, víxileyðublað sem útgefandi, samþykkjandi var Ferskar Afurðir ehf. og þá ritaði stefndi nafn sitt sem ábekingur. Á víxileyðublaðið var rituð fjárhæðin 22.000.000 króna og þá voru orðin „án afsagnar“ í prentuðum texta þess. Framangreindir aðilar undirrituðu einnig yfirlýsingu, dags. 30. maí 2002, en í henni sagði: „Viðfest víxileyðublað er hér með afhent Búnaðarbanka Íslands hf. til tryggingar á yfirdráttarskuld samþykkjanda á tékkareikningi hans nr. 151 við bankann. Víxileyðublaðið er útfyllt með fjárhæð kr. __________ og áritað af samþykkjanda og útgefanda (og ábekingum), en óútfyllt hvað varðar útgáfudag og gjalddaga. Verði vanskil á yfirdráttarskuldinni er Búnaðarbanka Íslands hf. heimilt að breyta skuldinni ásamt dráttarvöxtum og kostnaði í víxilskuld með útfyllingu þessa víxileyðublaðs að því er varðar útgáfudag og gjalddaga og gera það þannig að fullgildum víxli. Útfyllingarheimild þessi er óafturkallanleg og gildir til 3. júlí 2004.“ Yfirdráttarskuld á áðurnefndum tékkareikningi fór í vanskil og lauk stefnandi þá við að fylla út víxileyðublaðið með þeim hætti að útgáfudagur var ritaður 13. október og gjalddagi 21. október 2003. Stefnda var ritað innheimtubréf þann 5. nóvember 2003 vegna skuldarinnar og skorað á hann að greiða hana. Það gerði stefndi ekki og höfðaði stefnandi því mál þetta. II. Stefnandi segir mál þetta rekið sam kvæmt XVII. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Tekur bankinn sérstaklega fram að hann heimili ekki aðrar varnir í málinu en heimilar séu samkvæmt ákvæðum nefnds kafla laganna. Stefnandi kveður kröfur sínar byggja á einum víxli sem útgefinn hafi verið af Erik Jensen, 13. október 2003, til tryggingar á yfirdráttarheimild á tékkareikningi. Víxillinn sé að fjárhæð 22.000.000 króna og hafi hann verið samþykktur til greiðslu af Ferskum Afurðum ehf., sem nú sé orðið gjaldþrota, og ábektur af stefnda. Eftirstöðvar til innheimtu 28. október 2003 hafi numið 15.298.923 krónum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til víxillaga nr. 93/1933, einkum VII. kafla laganna um fullnustu vegna greiðslufalls. Þá tekur stefnandi fram að bankinn sé ekki virðisaukaskattskyldur en til þess verði að líta sem og skyldu hans til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, sbr. ákvæði laga nr. 50/1988, við ákvörðun málskostnaðar bankanum til handa. III. Stefndi heldur því fram að skjal það sem stefnandi segi víxil, fullnægi ekki formskilyrðum víxillaga. Í 1. - 8. tl. 1. gr. víxillaga nr. 93/1933 sé tæmandi talið hvað í víxli skuli greina. Tilvitnað skjal hafi hins vegar fleiri yfirlýsingar að geyma svo sem „yfirlýsingu um heimild til útfyllingar“. Skjal þetta sé því ekki víxill heldur samkomulag um hvernig ákveðið víxileyðublað eigi að fylla út ef til vanskila komi. Þá segi í yfirlýsingunni að víxileyðublaðið sé útfyllt með krónu, sbr. bókstafina kr. Með vísan til þessa segir stefndi umrætt skjal ekki hafa víxilgildi, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 93/1933, og því séu ekki skilyrði til að höfða málið sem víxilmál samkvæmt 117. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi vísar til þess að í „yfirlýsingu um heimild til útfyllingar“ sé ekki veitt heimild til að fylla víxilinn út með fjárhæðinni 22.000.000 króna. Með því að rita nefnda fjárhæð á víxilinn hafi stefnandi farið út fyrir þá heimild sem stefndi hafi veitt honum. Fullyrðir stefndi að málsástæða þessi komist að þar sem yfirlýsing sú sem mótmælin byggi á sé lögð fram í málinu með víxileyðublaðinu. Í þessu sambandi vísar stefndi jafnframt til grundvallarreglu viðskiptabréfaréttarins um að beri viðskiptabréf mótbáru með sér þá sé hún tæk sem varnir í málinu af hálfu skuldara bréfsins. Þá byggir stefndi á því að um greiðslu víxla og fullnustu vegna greiðslufalls gildi strangar reglur, sbr. VI. og VII. kafla víxillaga. Þegar þeim ákvæðum sleppi taki við reglur kröfuréttarins um viðskiptabréf. Stefndi segir að þó útgefandi víxilsins hafi gefið hann út með því að skrifa undir áritunina „án afsagnar“ hafi hann átt rétt á að fá tilkynningu um hvenær og hvar greiða ætti víxilinn og bendir stefndi sérstaklega á í þessu sambandi að um sé að ræða svokallaðan eyðuvíxil. Þessa tilkynningu hafi stefndi aldrei fengið. Þá verði að hafa í huga að um tryggingarvíxil sé að ræða sem ekki hafi haft neinn gjalddaga er stefndi ritaði nafn sitt á víxileyðublaðið. Af þessum sökum hafi stefndi ekki fengið vitneskju um að skjalið hafði verið sett í innheimtu og þá hafi hann ekki fengið tilkynningu um að greiða ætti víxilinn 21. október 2003 í útibúi stefnanda í Búðardal. Stefndi heldur því fram að hið umdeilda skjal hafi fyrir gjalddagann, 21. október 2003, verið sent Kristni Hallgrímssyni hrl., Suðurlandsbraut 18, Reykjavík, til innheimtu á yfirdráttarskuld Ferskra Afurða ehf. Víxillinn hafi því ekki verið á greiðslustað á greiðslutíma og af þeim sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, sbr. ákvæði 1. mgr. 53. gr. víxillaga. Um þetta atriði kveður stefndi stefnanda hafa sönnunarbyrði samkvæmt grunnreglum viðskiptabréfa en víxillinn og yfirlýsingin beri það ekki með sér að hafa verið til staðar í útibúi stefnanda þann 21. október 2003. Stefnandi verði að leggja fram fullgilda sönnun þess að víxillinn hafi verið í útibúinu á greindum degi. Sú staðreynd að víxillinn hafi verið án afsagnar leysi stefnanda ekki undan þeirri skyldu heldur auki hún þvert á móti þýðingu skyldunnar, sbr. ákvæði 2. mgr. 46. gr. víxillaga, sbr. 53. gr. laganna. Stefndi kveðst einnig reisa sýknukröfu sína á því að víxillinn hafi engan útgáfudag. Fram komi á skjalinu að útgáfudagur sé 13. október en ártal skorti. Verði það hins vegar niðurstaða dómsins að skjalið hafi útgáfudag þá verði að telja hann 30. maí 2002. Þar sem víxileyðublaðið hafi verið afhent 30. maí 2002 sé sá dagur hinn raunverulegi útgáfudagur og ekki sé heimilt að semja um annað, sbr. ákvæði 34. gr. víxillaga. Frá síðastnefndum degi til 21. október 2003 sé meira en eitt ár og því hafi skjalið ekki víxilgildi. Af hálfu stefnda er jafnframt á því byggt að víxillinn hafi ekki verið samþykktur. Aðeins hafi verið stimplað á víxilinn með prentstöfum „pr. pr. Ferskar Afurðir ehf.“. Víxileyðublaðið sé því ekki undirritað af greiðanda víxilsins. Þrátt fyrir að stefndi hafi skrifað á víxileyðublaðið sem ábekingur felist ekki í þeirri áritun samþykki víxilsins fyrir hönd Ferskra Afurða ehf. eða að stefndi eða útgefandi hafi undirritað víxilinn fyrir greiðanda hans. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefndi auk þess sem þegar hefur verið rakið til meginreglna kröfuréttarins um viðskiptabréf, svo sem þeirrar meginreglu að greiðslustaður sé á heimili kröfuhafa viðskiptabréfs sem staðfesti mikilvægi þess að skuldari sé látinn vita á gjalddaga um hvar bréfið sé varðveitt svo hægt sé að koma greiðslu til kröfuhafa með sannanlegum hætti og helst árita bréfið um greiðsluna. IV. Í málinu er upplýst að 13. október 2003 lauk Stefán Jónsson, útibústjóri stefnanda í Búðardal, við að fylla út víxileyðublað það sem bankanum var afhent 30. maí 2002, til tryggingar á yfirdrætti á tékkareikningi nr. 151 í bankanum, með því að rita á eyðublaðið útgáfudag, 13. október, og gjalddaga, 21. sama mánaðar. Það gerði útibústjórinn á grundvelli yfirlýsingar, dags. 30. maí 2002, sem áföst er hinum umdeilda víxli en efni yfirlýsingarinnar er rakið orðrétt í kafla I hér að framan. Stefnandi hafði samkvæmt efni ofangreindrar yfirlýsingar heimild til að ljúka við útfyllingu víxileyðublaðsins. Með því að rita útgáfudag og gjalddaga á skjalið gerði útibústjóri bankans það að fullgildum víxli enda skjalið að útfyllingu lokinni í fullu samræmi við kröfur þær sem gerðar eru til víxla í 1. gr. víxillaga nr. 93/1933. Í greinargerð er á því byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi ekki haft heimild til þess að fylla víxilinn út með fjárhæðinni 22.000.000 króna. Þar sem stefndi upplýsti sjálfur fyrir dómi að búið hefði verið að rita nefnda fjárhæð á víxileyðublaðið þegar hann ritaði á það sem ábekingur er ekki byggjandi á umræddri málsástæðu í málinu. Sönnun þess að víxill, sem áritaður er með orðunum „án afsagnar“, hafi ekki verið sýndur innan setts frests hvílir á þeim er bera vill það fyrir sig gagnvart víxilhafa, sbr. lokamálslið 2. mgr. 46. gr. víxillaga nr. 93/1933. Í málinu hefur stefnandi lagt fram afrit bréfs útibús bankans í Búðardal til Fulltingis ehf., lögfræðiþjónustu, dags. 28. október 2003. Samkvæmt móttökustimpli var bréfið móttekið af Fulltingi ehf. 31. sama mánaðar, en af efni bréfsins má ráða að því hafi fylgt frumrit hins umdeilda víxils. Þá hefur stefnandi einnig lagt fram afrit tilkynningar sem ber með sér að víxillinn hafi verið sendur í lögfræðiinnheimtu 29. október 2003. Stefndi hefur hvorki leitt vitni né lagt fram gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu að frumrit víxilsins hafi ekki verið í útibúi stefnanda í Búðardal á gjaldaga, en samkvæmt áritun á víxilinn var útibúið greiðslustaður víxilsins. Stefán Jónsson útibústjóri fullyrti hins vegar fyrir dómi að víxillinn hefði verið í útibúinu á gjalddaga. Þá benda áðurnefnd afrit til þess að víxillinn hafi verið sendur frá útibúi stefnanda 28. eða 29. október 2003. Fullyrðing stefnda um að víxillinn hafi ekki verið á greiðslustað á gjalddaga er því ósönnuð. Frumrit víxilsins ber með sér að útgáfudagur hans var 13. október 2003. Fyrir dómi lýsti Stefán Jónsson útibústjóri því yfir að hann hefði lokið við að fylla víxileyðublaðið út þennan dag og meðal annars ritað útgáfudag víxilsins. Að þessu virtu, og þar sem fullyrðing stefnda um að ártalið 2003 hafi verið ritað síðar á víxilinn er engum gögnum studd, þykir við úrlausn málsins verða að miða við að víxillinn hafi verið gefinn út 13. október 2003 eins og frumrit hans ber skýrlega með sér. Á víxlinum og hinni viðfestu yfirlýsingu gefur að líta stimpil með árituninni „pr.pr. Ferskar Afurðir ehf. kt. 590500-2590“. Stefndi staðfesti fyrir dómi að hann hefði ritað stafina „H Jós“ ofan í þennan stimpil og má greinilega sjá þá stafi á umræddum skjölum. Samkvæmt þessu liggur fyrir í málinu að víxillinn var á fullnægjandi hátt samþykktur af stefnda fyrir hönd Ferskra Afurða ehf. en óumdeilt er í málinu að til þess hafði hann fulla heimild. Í málinu liggur ekki fyrir sönnun þess að stefnda hafi borist vitneskja um gjalddaga og greiðslufall víxilsins fyrr en með innheimtubréfi Fulltingis ehf., dags. 5. nóvember 2003, en stefndi staðfesti fyrir dómi að hann hefði fengið bréf þetta í hendur, en óljóst er hvenær það var nákvæmlega. Að því virtu og með vísan til 3. og 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 þykir rétt að miða upphafsdag dráttarvaxta við málshöfðunardag, þ.e. 8. desember 2003. Í 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er kveðið á um að ef vaxtatímabil er lengra en tólf mánuðir án þess að vextir séu greiddir skal leggja þá við höfuðstól og reikna nýja vexti af samanlagðri fjárhæð. Því er óþarft að kveða á um höfuðstólsfærslu vaxta á tólf mánaða fresti í dómsorði. Samkvæmt öllu því sem rakið hefur verið dæmist stefndi til að greiða stefnanda stefnufjárhæð málsins, 15.298.923 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. desember 2003 til greiðsludags. Með vísan til úrslita málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar þykir rétt að taka mið af því að samhliða máli þessu var rekið mál á hendur útgefanda hins umdeilda víxils, mál nr. E-9/2004, stefnandi gegn Erik Jensen. Að því virtu þykir málskostnaður til handa stefnanda úr hendi stefnda hæfilega ákvarðaður 250.000 krónur. Benedikt Bogason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Hjalti Jósefsson, greiði stefnanda, Kaupþingi-Búnaðarbanka hf., 15.298.923 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 8. desember 2003 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 718/2012
|
Óvígð sambúð Fjárslit Kærumál
|
Kærður varúrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði viðopinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar.Tilteknum kröfum M hafði verið vísað frá héraðsdómi án efnislegrar úrlausnar oggat M því ekki haft þær uppi fyrir Hæstarétti. Með vísan til ýmissa atriðavarðandi sambúð og fjármál M og K og gagna um framlög hvors þeirra um sig tilbyggingar fasteignar í þinglýstri eigu M var hafnað kröfu K um hlutdeild hennarí fasteigninni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2012, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 9. nóvember 2012, þar sem leyst var úr nánar tilgreindumágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðila vegna lokaóvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skiptiá dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfum varnaraðila umhlutdeild í eignum sóknaraðila og allar eignir bús sóknaraðila komi í hans hlutvið búskiptin. Þá er þess krafist að varnaraðila verði gert að greiðasóknaraðila 1.000.000 krónur vegna muna sem varnaraðili fjarlægði úrfasteigninni A við lok samvistarslita. Ennfremur krefst sóknaraðili aðvarnaraðili greiði kostnað við fjárslitin. Loks krefst hann málskostnaðar íhéraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. I Með dómi Hæstaréttar 23. mars 2012 í máli nr. 147/2012 var leyst úrágreiningi aðila þessa máls um það hve lengi óvígð sambúð þeirra hafi staðið oghvort skilyrði væru að lögum fyrir því að opinber skipti vegna slita á óvígðrisambúð færu fram. Í dóminum var komist að þeirri niðurstöðu að sambúð hafivarað í sem næst fimm ár og að skilyrði fyrir opinberum skiptum væru uppfyllt. Samkvæmt hinum kærða úrskurði var vísað frá dómi kröfu sóknaraðila um aðallar eignir bús hans komi í hans hlut við fjárslit milli aðila. Hinu samagegndi um kröfu sóknaraðila þess efnis að varnaraðili greiði honum 1.000.000krónur vegna fjárslitanna. Ennfremur var vísað frá dómi kröfum beggja málsaðilaum að hinn skuli greiða kostnað við fjárslitin. Samkvæmt því hefur ekki veriðleyst efnislega úr framangreindum kröfum í héraði og leiðir af því aðsóknaraðili getur enga þeirra haft uppi fyrir Hæstarétti. Er samkvæmt því tilúrlausnar í málinu hvernig fari um eignarrétt að fasteigninni A við fjárslitin. II Húseignin að A var reist á sambúðartíma málsaðila á lóð, sem skipt var útúr sameiginlegri landareign sóknaraðila og systkina hans. Sóknaraðili kveðsthafa greitt nafngreindum lögmönnum fyrir vinnu við landskiptin og hefur lagtfyrir Hæstarétt tvo reikninga frá þeim því til sönnunar. Þá hafi hann lagt tilalla fjármuni sem mannvirkið kostaði en það hafi hann gert með lántökum hjáÍbúðalánasjóði, eigin tekjum og sparnaði sem hafi verið fyrir hendi í óskiptubúi sem hann sat í eftir látna eiginkonu sína. Húsið hafi að öllu leyti veriðbyggt af verktökum, sem hann hafi samið við um verkið, og greiðslur fyrir þaðhafi komið frá honum. Þá kveður hann engin fjárframlög hafa komið frávarnaraðila í þágu þessara framkvæmda. Eiginleg eignamyndun hafi ekki orðið ásambúðartíma á annan hátt en með ávöxtun fjármuna í fasteigninni, sem þegarvoru til í eigu sóknaraðila og annarra erfingja eiginkonu hans. Sóknaraðili erþinglýstur eigandi A. Sóknaraðili mótmælir jafnframt að óbein framlög varnaraðila, svo sem viðheimilisstörf, hafi verið þess háttar að í þeim hafi falist framlag tileignamyndunar. Hann kveður sambúð þeirra hafa hafist þegar bæði voru komin áefri ár. Hann hafi sjálfur dvalist löngum utan heimilisins alla virka daga ogstundum einnig um helgar í starfi sínu við brúasmíði eins og hann hafi gertáður en sambúðin hófst. Öll innkaup til heimilisins hafi hann sjálfur greittutan þess sem varnaraðili hafi eytt í matarkaup í fjarveru hans. Varnaraðilihafi annast þrif á heimilinu, en líta verði til þess að hún hafi stundaðhundarækt og jafnan haft fjölda hunda í fasteigninni með óþrifnaði sem slíkufylgi. Vegna mikillar fjarveru hans hafi ekki síst verið í þágu hennar sjálfrarað þrífa húsið. Framlag hennar til heimilisstarfa hafi engin áhrif haft á að hannhafi af þeim sökum verið í betri færum til að afla tekna utan heimilis en ella.Þá hafi vinnuframlag varnaraðila vegna húsbyggingarinnar takmarkast við minniháttar samskipti við aðra og að einhverju leyti við að gera blómabeð við húsið,hvort tveggja án beiðni hans um aðstoð. Starfsorka hennar hafi verið takmörkuðvegna örorku. Ef unnt sé þrátt fyrir allt að líta svo á að óbein framlögvarnaraðila hafi leitt til eignamyndunar hafi það fyllilega verið bætt meðfjárframlögum hans til hennar, samtals að fjárhæð tæplega 1.700.000 krónum, ogendurgjaldslausum afnotum af fasteigninni eftir að hann flutti úr henni viðsambúðarslit. Í úrskurði héraðsdóms er rakið hver framlög varnaraðili telur sig hafa inntaf hendi vegna húsbyggingarinnar. Í greinargerð til Hæstaréttar kveðst hún hafatekið þátt í rekstri heimilisins og húsbyggingunni með tekjum sínum ogvinnuframlagi og haft yfirumsjón með framkvæmdunum og annast öll samskipti viðverktaka. Þá hafi hún séð um að mála allt húsið að innan, fúaverja það að utan ogséð um lóðina og gerð hennar. III Við slit sambúðar ber að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæðaeinstaklinga og sú meginregla þá talin gilda að hvor þeirra tekur þær eignirsem hann átti við upphaf sambúðar eða eignaðist meðan á sambúðinni stóð. Þáheldur hvor þeim eignum, sem hann er skráður eigandi að, nema sönnun takist ummyndun sameignar. Þinglýsing, sem er opinber tilgreining eignarréttar, veitirlíkindi fyrir eignarrétti og sá sem heldur fram að sameign hafi stofnast ísambúðinni ber sönnunarbyrði fyrir því að svo sé. Sóknaraðili er einnþinglýstur eigandi fasteignarinnar A, en hér að framan og í úrskurði héraðsdómsgreinir frá fjárframlögum og óefnislegum framlögum, sem krafa varnaraðila erstudd við, og hún heldur fram að hafi stuðlað að eignamyndun á sambúðartímanum. Málsaðilar voru komin á miðjan aldur þegar þau hófu sambúð á árinu 2005.Verkaskipti við rekstur heimilisins virðast hafa verið á þann veg að húsverkhafi hvílt á varnaraðila en bæði lagt fram fé til framfærslu þeirra þótt á milliberi í hvaða mæli varnaraðili tók þátt í því. Ekki verður ráðið að um annaðheimilisfólk hafi verið að ræða en þau ein. Aðilar töldu allan tímann fram tilskatts hvort fyrir sig. Tekjur sóknaraðila voru verulega hærri öll árin, entekjur varnaraðila voru frá og með árinu 2007 eingöngu frá lífeyrissjóðumkomnar. Ekki er fram komið að um sameiginlega bankareikninga hafi verið að ræðaeða fjármál þeirra samtvinnast að öðru leyti en varðar rekstur heimilisins.Sóknaraðili lagði til lóð undir húsið, tók lán fyrir því og greiddi einn afþeim á sambúðartímanum. Varnaraðili hefur engum gögnum stutt þær staðhæfingarsínar að hún hafi lagt til fjárframlög vegna húsbyggingarinnar. Hvað varðarvinnuframlag hennar í þágu framkvæmdanna ber verulega á milli aðila, en eins ogmálið liggur fyrir hefur varnaraðili ekki sýnt fram á að það hafi verið svonokkru nemi með öðrum hætti en þeim sem sóknaraðili heldur fram. Samkvæmt ölluframanröktu verður hafnað þeim málatilbúnaði varnaraðila að hún hafi átt þátt íog eignast hlut í eignaaukningu sóknaraðila með fjárframlögum, störfum áheimili eða vinnuframlagi við húsbygginguna. Samkvæmt því verður hafnað kröfuvarnaraðila um hlutdeild í eigninni A. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðili dæmd til að greiða sóknaraðilamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi einsog segir í dómsorði. Dómsorð: Viðopinber skipti til fjárslita telst sóknaraðili, M, einn vera eigandifasteignarinnar A. Varnaraðili, K, greiði sóknaraðila samtals 450.000krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands9. nóvember 2012. Mál þetta sem var þingfest þann 26. júní2012 barst til dómsins með bréfi Jóhannesar Ásgeirssonar hrl., dags. 6. júní2012, skiptastjóra í búi aðila, sem var tekið til opinberra skipta með úrskurðidómsins 14. febrúar sl., sem var staðfestur með dómi Hæstaréttar uppkveðnum 23.mars 2012 í málinu nr. 147/2012. Dómkröfur sóknaraðila samkvæmtgreinargerð eru aðallega þær að henni verði dæmd helmings hlutdeild (50%) ífasteigninni að A sem sé með fastanúmerið [...], ásamt fylgifé þ.m.t.lóðarréttindum. Til vara krefstsóknaraðili þess að henni verði dæmdur annar og lægri eignarhlutur ífasteigninni að A ásamt fylgifé þ.m.t. lóðarréttindum. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendivarnaraðila að viðbættum virðisaukaskatti.Við aðalmeðferð krafðist sóknaraðili þess jafnframt að úrskurðað verðiað skiptakostnaður greiðist af varnaraðila og lagðist varnaraðili ekki gegn þvíað krafan kæmist að. Dómkröfur varnaraðila eru aðallega aðöllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að kveðinn verði upp úrskurður um aðallar eignir bús varnaraðila komi í hans hlut að óskiptu við búskiptin og aðskiptakostnaður verði greiddur alfarið af sóknaraðila. Jafnframt krefst varnaraðili þess að ákveðiðverði að sóknaraðili skuli greiða varnaraðila alls kr. 1.000.000 vegna muna semhún fjarlægði úr fasteigninni A við lok samvista aðila. Þá er gerð krafa um að ákveðið verði aðsóknaraðili skuli aflétta ábyrgð af varnaraðila vegna sjálfskuldarábyrgðar hansá yfirdráttarláni hennar á reikningi nr. [...], í Landsbanka Íslands, nú um kr.1.400.000. Þá krefst varnaraðilimálskostnaðar úr hendi varnaraðila skv. reikningi. Fór aðalmeðferð málsins fram 25.september sl. og var málið tekið til úrskurðar að henni lokinni. Fyrir uppkvaðningu úrskurðar var gætt ákvæða1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Í téðu bréfi skiptastjóra, dags. 6. júnísl., segir að krafist sé þess að héraðsdómur leysi úr ágreiningi við skiptin,skv. 122. gr., sbr. 112. gr., laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Kemur fram að varnaraðili hafi átt eigniráður en til sambúðar kom snemma á árinu 2005, en sóknaraðili geri ekki kröfutil þeirra og verði þær því ekki tíundaðar frekar í bréfi skiptastjóra. Í beiðni sóknaraðila og kröfugerð komi framað hún geri kröfu til eignarhlutdeildar í eignum sem hafi myndast ásambúðartímanum. Eru þær tilgreindarfasteign að A, Ölfusi, allt innbú að A, en frá dragist áhvílandi veðskuldir á1. og 2. veðrétti fasteignarinnar að A.Í hnotskurn snúist ágreiningur aðilanna um kröfu sóknaraðila tilviðurkenningar á hlutdeild í eignum sem hún telji að hafi orðið til ásambúðartímanum fyrir tilverknað beggja aðila, en fasteignin að A sé þinglýsteign varnaraðila. Nánar tiltekið sé umrædd fasteign156,4 fm íbúð og fasteignamat sé kr. 29.550.000 en verðmat hafi ekki fariðfram. Samkvæmt veðbandayfirliti 31. maí2012 hvíli tvö veðlán á íbúðinni, bæði frá Íbúðalánasjóði. Á 1. veðrétti upphaflega að fjárhæð kr.12.000.000, staða 31. desember 2012 [sic.] kr. 12.704.925 og á 2. veðréttiupphaflega að fjárhæð kr. 5.000.000, staða 31. desember 2012 [ sic.] kr.5.233.979. Fasteignin sé þinglýst eignvarnaraðila og telji hann sig eiga hana einn og óskipt, en sóknaraðili krefjistþess að viðurkenndur verði allt að 50% eignarhlutur hennar í fasteigninni. Um innbú segir í bréfi skiptastjóra að ekkiverði merkt á kröfugerð aðilanna að ágreiningur sé um innbúið að öðru leyti enþví að varnaraðili krefji sóknaraðila um skil á háfi í eldhúsi og baðinnréttingueða jafnvirði þessara hluta í peningum, kr. 1.000.000. Telji varnaraðili að hlutir þessir hafi veriðskeyttir varanlega við húsið og því óheimilt að fjarlægja þá, auk þess að hannhafi sannanlega greitt fyrir þá.Fjárhæðin miðist við kaupverð sambærilegra hluta. Segir í bréfi skiptastjóra aðekki sé um að ræða annan ágreining en að framan greini. Ekkiliggja fyrir í gögnum málsins skýrar upplýsingar um hver hefur verið kostnaðurvið byggingu hússins. Er heldur ekki upplýst hvert var virði lóðarinnar semhúsið reis á. Í gögnum málsins er skjalfrá GH heildverslun með yfirskriftinni „Tilboð“ um ýmsa muni s.s flísar,innréttingar og ljós að fjárhæð kr. 4.616.088.Segir að verðið miðist við gengi 1. ágúst 2007 og er skjalið dagsettþann dag, en sent með tölvupóstum sem fylgja og eru dagsettir 28. desember2010. Fyrir liggur hins vegar að B ehf.varð gjaldþrota og að skiptum lauk í nóvember 2009. Fylgir þessu bréf frá C um að þarna sé rétttilgreint verð og að varnaraðili hafi greitt af því kr. 1.000.000, ensóknaraðili hafi gengið frá eftirstöðvunum, án þess að tekið sé fram hvernigþað hafi verið. Er skjali þessu mótmæltaf hálfu varnaraðila sem röngu og ekki hafi verið greitt samkvæmt því heldurreikningi, dags. 5. nóvember 2008, sem liggur einnig fyrir í málinu um kr.761.000, en ekki eru allir sömu hlutir tilgreindir á skjölunum. Kveðst varnaraðili hafa greitt þann reikningog liggur fyrir kvittun um það. Þáliggur fyrir frá varnaraðila yfirlit yfir byggingakostnað, að fjárhæð kr.15.384.613, sem sagt er ekki tæmandi, en hefur verið vefengt og mótmælt afhálfu sóknaraðila sem rangt og of hátt.Hefur sóknaraðili m.a. sagt að á yfirliti þessu séu fjárhæðir tvíteknarog vísar t.d. til tveggja greiðslna til D, dags. 29. desember 2008 og 5. janúar2009, önnur að fjárhæð kr. 509.455 og hin kr. 509.315 og kveður sóknaraðililjóst að um sé að ræða sömu fjárhæð að viðbættu seðilgjaldi gíróseðils. Er yfirlitið án fylgiskjala og fylgja t.a.m.hvorki reikningar, bankayfirlit né kvittanir.Á yfirlitinu kemur ekki fram kaupverð eininganna sem húsið er byggt úren fyrir liggur samningur milli varnaraðila og E hf. um að varnaraðili kaupihúseiningarnar af félaginu fyrir kr. 9.100.000.Þá liggur fyrir hreyfingalisti varnaraðila hjá Árvirkjanum ehf. frá 1.janúar 2007 til 3. maí 2010 að fjárhæð kr. 1.902.998, en ekki kemur fram fyrirhvað er þar greitt. Þá liggur fyrirreikningur frá Steypustöðinni ehf. á varnaraðila, dags. 30. september 2008, aðfjárhæð kr. 350.688. Þá liggur fyrirtölvupóstur frá E hf. um að varnaraðili hafi greitt kr. 9.328.509 til félagsinsýmist með korti eða millifærslu, alls í 5 greiðslum. Varnaraðilikveðst hafa fjármagnað bygginguna með bankainnistæðum sem hann hafi átt. Samkvæmt framlögðum skattframtölumvarnaraðila voru slíkar eignir í árslok 2002 rúmlega 720.000 kr., ekkert íárslok 2003, tæplega 900.000 kr. í árslok 2004, ekkert í árslok 2005, ekkert íárslok 2006, ekkert í árslok 2007, rúmlega 3,3 milljónir króna í árslok 2008,rúmar 2 milljónir króna í árslok 2009 og á þriðja hundrað þúsund krónur íárslok 2010. Á sama tíma eru fasteignirvarnaraðila skv. skattframtölum metnar á rúmar 11 milljónir króna í árslok2002, tæplega 12,5 milljónir króna í árslok 2003, rúmar 14 milljónir króna íárslok 2004, rúmar 17 milljónir króna í árslok 2005, rösklega 18,5 milljónir krónaí lok árs 2006, ríflega 20,5 milljónir króna í árslok 2007, í árslok 2008rúmlega 21,5 milljónir króna, í lok árs 2009 ríflega 50 milljónir króna og íárslok 2010 tæplega 44 milljónir króna. Fyrirliggja í málinu skattframtöl sóknaraðila fyrir tekjuárin 2005 til og með2010. Er þar engra eigna getið nemabifreiðar sem hafi verið keypt árið 2010, að frátöldum fáeinum krónum á bankareikningum árin 2008, 2009 og2010. Sóknaraðililýsir málavöxtum þannig að hún hafi kynnst varnaraðila á árinu 2001. Þá hafi hún búið í F og varnaraðili veriðtíður helgargestur hjá henni, en auk þess hafi hann eytt frítíma sínum meðhenni. Hafi hann þannig verið að mikluleyti í fríu fæði og húsnæði hjá sóknaraðila í nokkur ár. Hann hafi þá haft lögheimili á G. Þau hafi hafið sambúð með því að flytja íleiguhúsnæði í H í apríl 2005. Þáfljótlega hafi þau í sameiningu farið að huga að byggingu nýs húss ogframkvæmdir hafist eftir að þau hafi verið flutt í I. Einbýlishúsið að A hafi verið tilbúið í lokársins 2008 og þau þá flutt inn og búið þar saman uns varnaraðili hafi farið afheimilinu í september 2010. Sóknaraðilihafi svo flutt út í janúar 2011 og þá aftur í I. Aðdragandi þess að sóknaraðili hafi flutt úr Ahafi verið sá að varnaraðili hafi krafist leigugreiðslna og í kjölfarið krafistútburðar á sóknaraðila. Straxvið flutning í I hafi verið farið að hefjast handa og hafi sóknaraðili fengiðlögmann sinn, Þórð Clausen hrl., til að vinna að skiptingu landsins, sem hafiverið í óskiptri sameign með varnaraðila og systkinum hans, eins og staðfesthafi verið í Héraðsdómi Suðurlands í fyrra máli aðila. Hafi sóknaraðili alfarið séð um uppgjör viðÞórð vegna þeirrar vinnu, sem hafi verið talsverð vinna vegna ósættis millisystkinanna. Síðan hafi verið sótt umleyfi til byggingarinnar og hafi sóknaraðili séð um það að mestu. Hafi verið keypt einingahús af E. ogkaupverðið verið 9,1 milljón króna. Hafiþetta verið í ágúst 2008 og til að fjármagna kaupin hafi verið tekin tvö lánhjá Íbúðalánasjóði, annars vegar kr. 5.000.000 og hins vegar kr.12.000.000. Samkvæmt yfirlitiskiptastjóra hafi þessar áhvílandi skuldir staðið í kr. 17.938.904 miðað viðáramótin 2011/2012, en bæði lánin séu með veði í A og þinglýst á eignina. Verðmat fasteignasala sé um 37 milljónirkróna og fasteignamat kr. 29.550.000. Varnaraðilivísar til greinargerðar sinnar til skiptastjóra og greinargerðar í hinu fyrramáli milli aðila, en gerir ekki sérstaka grein fyrir málavöxtum. Málsástæður sóknaraðila Kröfusína um helmingshlutdeild í umræddri fasteign kveðst sóknaraðili styðja þeimrökum að hún hafi, ásamt varnaraðila, hannað og fullbyggt húsið og innréttaðþað glæsilega. Sóknaraðili hafi lagtfram, ásamt varnaraðila, fjármuni, vinnu og innréttingar. Þannig eigi hún jafnt tilkall til eignamyndunará sambúðartímanum og varnaraðili, enda hafi blandast saman fjármunir og eignirog úr hafi orðið fjárhagsleg samstaða þeirra.Umrætt hús hafi verið hannað, fullbyggt og klárað á sambúðartímanum ogsé því eignamyndun aðilanna jafnmikil. Tekin hafi verið lán fyrir byggingunniupp á um 17 milljónir króna, en eigið fé í húsinu, sem raunar hafi ekki veriðmikið, hafi ýmist verið greitt af sóknar- eða varnaraðila með launatekjum ísameiningu. Sóknaraðili hafi auk þesslagt fram innréttingar og vinnu umfram varnaraðila, en líkur séu hins vegar tilþess að varnaraðili hafi einn séð um að að greiða afborganir af skuldum viðÍbúðalánasjóð í einhvern tíma. Þó séuverðmæti framlags sóknaraðila í formi vinnu og innréttinga líklega meiri en þærafborganir, en látið sitja við að krefjast viðurkenningar á 50%eignarhlutdeildar. Þá hafi fasteigninhækkað mikið í verði á sambúðartímanum en lítið eða ekki eftir að sambúðlauk. Hljóti því sóknaraðili að njótaeignaaukningar sem orðið hafi á sambúðartímanum, enda hafi hún bæði lagt framfé og önnur verðmæti. Annað væri rangtog ósanngjarnt. Engin gögn hafi veriðlögð fram um það af hálfu varnaraðila að hann hafi nýtt fjármuni úr óskiptu búisínu og látinnar eiginkonu sinnar til að fjármagna bygginguna. Þvert á móti liggi það fyrir að fasteigninhafi að mestu verið fjármögnuð með framangreindum tveimur lánum fráÍbúðalánasjóði sem hafi nánast dekkað greiðslur fyrir húsið. Er tekið fram í málsástæðum sóknaraðila aðgangi kröfur hennar eftir sé gert ráð fyrir að skuldir verði yfirteknar í sömuhlutföllum. Vísarsóknaraðili til þess að hún hafi haft ásættanlegar tekjur í formi örorkubótaallan sambúðartímann og þó að varnaraðili hafi að mestu haft hærri tekjur þáhafi tekjur hennar verið allnokkrar og stöðugar og hafi hún greitt kostnaðheimilisins til jafns við varnaraðila meðan sambúðin hafi varað. Hafi tekjur sóknaraðila á árunum 2005 2010skv. skattframtölum verið kr. 14.954.081 en varnaraðila á sama tímabili kr.27.770.063. Sé því ekki rétt sem haldiðhafi verið fram af hálfu varnaraðila að tekjur sóknaraðila hafi veriðóverulegar, en þvert á móti hafi tekjur hennar verið all nokkrar og hafi húnauk þess haft tíma til þess á daginn að sinna öðrum verkefnum við uppbyggingufasteignarinnar meðan varnaraðili hafi stundað sína vinnu. Þákveðst sóknaraðili hafa séð um ýmis verkefni, þ. á m. að fjármagna vinnulögmanns við að skipta landinu sem A var byggður á, séð um ýmsaundirbúningsvinnu vegna húsbyggingarinnar, sótt um bætur vegnaSuðurlandsskjálftans, unnið við uppslátt hússins og málningu, sem og hönnun,teikningu og framkvæmdir vegna garðs sem leitt hafi til mikillarverðmætaaukningar á eigninni. Hafi þettaallt verið staðfest í hinu fyrra máli milli aðila, en jafnframt sé þettastaðfest af framkvæmdastjóra E hf. Þáhafi sóknaraðili séð um öll húsverk allan sambúðartímann. Þávísar sóknaraðili til þess að vegna vörukaupa hjá B, sem hafi verið vegnainnréttinga, gólfefna, tækja, flísa og o.fl. sem keypt hafi verið í húsið, hafivarnaraðili aðeins þurft að greiða kr. 10.000.000 og tæplega það, en hún hafiséð um mismuninn en reikningurinn hafi verið að fjárhæð kr. 4.616.088, en aukþessa hafi hún lagt til gufugleypi og baðinnréttingu að verðmæti um kr.200.000. Hafi hún þannig lagt til megniðaf innréttingum og megi ekki vænta þess að það hefði hún gert ef hún hefði ekkitalið þetta vera framtíðarheimili sitt og í eigu hennar ásamt varnaraðila. Fasteigninsé að öllu leyti skráð sem eign varnaraðila, en fordæmi séu fyrir því að ísambúð geti sambúðaraðilar eignast hlutdeild í eignamyndun á sambúðartíma,jafnvel þótt eign sé aðeins skráð á annan sambúðaraðilann með formlegumhætti. Við mat á því þurfi að kannaframlag hvors fyrir sig til sameiginlegs heimilis, vinnu, lengd sambúðartíma,fjárhagslega samstöðu og sameiginleg not af eignum og tekjum aðila. Sóknaraðili hafi lagt fram tekjur sínar ogönnur verðmæti eins og að framan greini.Sambúðartími sé langur og hafi aðilar búið saman sem hjón væru frá 2005og til 2010, en áður hafi þau verið saman allt frá 2001. Þá sé mikið atriði að öll eignamyndunin hafiátt sér stað eftir að aðilar málsins hafi farið að búa saman og hafi henniverið lokið áður en fjárslit hafi átt sér stað milli þeirra, en til þess hafiverið litið í dómum Hæstaréttar hvaða eignir hafi orðið fullbúnar ásambúðartíma og skipti máli að eign verði til frá grunni og verði fullbúin ásambúðartímanum. Þáhafnar sóknaraðili því að henni beri að skila háfi, eða gufugleypi, ogbaðinnréttingu, eða greiða ella kr. 1.000.000, en fyrir liggi að þessir hlutirhafi verið í hennar eigu. Varakröfusína kveðst sóknaraðili byggja á sömu rökum. Vísarsóknaraðili til meginreglna um fjárskipti við sambúðarslit og dómaframkvæmdar,sem og til grundvallarreglna á sviði eigna- og kröfuréttar. Þá vísar sóknaraðili til XXI. kafla laga nr.91/1991 vegna málskostnaðarkröfu sinnar, en krafa um virðisaukaskatt ámálsflutningsþóknun er studd vísun til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður varnaraðila Varnaraðilivísar til þess að hann hafi verið í óskiptu búi þegar samband aðila hófst. Allar eignir hans, þegar samband aðila hófst,megi því rekja til hins sameiginlega fjárfélags með látinni eiginkonu hans ogeigi börn þeirra erfðarétt gagnvart eignunum.Meðan samband aðila hafi staðið hafi aðeins orðið sú breyting á samsetningueigna varnaraðila að hann hafi nýtt sparifé sem hann hafi átt eftir eiginkonusína, sem og lántöku, til að byggja margnefnt hús að A, á landi sem hann hafiátt í óskiptri sameign með systkinum sínum, en meginhluti landsins sé enn íóskiptri sameign. Eignirbús varnaraðila séu fasteignin að A með áhvílandi veðskuldum sem nú séu um19.000.000 kr., að hluta í vanskilum, land í A í óskiptri sameign með systkinumvarnaraðila og íbúð að J, en báðar síðasttöldu eignirnar hafi varnaraðili áttlöngu áður en hann kynntist sóknaraðila. Meðan ásambandi aðila hafi staðið þá hafi varnaraðili verið útivinnandi með ágætartekjur eins og sjáist á skattframtölum hans og hafi hann fjármagnað byggingu A,m.a. með þeim tekjum. Hann hafi greittallan heimiliskostnað og ýmsan sérkostnað sóknaraðila meðan þau hafi búiðsaman, en hún ekki lagt neitt fé til heimilisins á sama tíma, hvorki tilrekstrar heimilisins né heldur byggingarkostnaðar. Aðilarhafi verið komin á efri ár þegar samband þeirra hafi hafist og þau ekki áttnein börn saman og því sameiginlegt heimilishald í lágmarki, enda varnaraðilimikið fjarverandi vegna vinnu sinnar.Mótmælir varnaraðili því sérstaklega að hann hafi einhvern tíma verið áframfæri sóknaraðila, enda hafi hann alltaf greitt allan matarkostnað og annankostnað fyrir sjálfan sig. Aldrei hafiverið sameiginlegt fjárfélag með aðilum s.s. sameiginlegir bankareikningar eðaannað, en þau hafi t.a.m. alltaf talið fram til skatts hvort í sínu lagi. Kröfurvarnaraðila byggist á því að hann eigi allar eignir sem hann sé skráður fyrirað óskiptu, en ekki í sameign með sóknaraðila og þ.a.l. eigi hún ekki rétt tilhlutdeildar í þeim eignum. Ásamvistatíma þeirra hafi ekki orðið nein eignamyndun hjá varnaraðila helduraðeins eignabreyting þar sem hann hafi fært eign í formi bankainnistæðu íhúsbygginguna og bætt við lántöku, en ekki myndað nýja eign. Því geti ekki komið til krafa sóknaraðila umhlutdeild í eignum enda hafi hún ekkert greitt eða lagt til myndunar eðabreytingar þeirra eigna. Samkvæmtáratugalangri dómaframkvæmd Hæstaréttar byggist eignaskipti sambýlisfólksannars vegar á almennum reglum um sameign og hins vegar á reglu um gagnkvæmahlutdeild í eignamyndun á sambúðartíma.Ef krafa um hlutdeild í eignum byggi á reglum um sameign, eins og sóknaraðiligeri, þá þurfi viðkomandi eign að vera skráð eign beggja, en það eigi ekki viðí þessu tilfelli, eða að aðilar hafi staðið sameiginlega að kaupum á eign meðsameiginlegu fjárframlagi og ekki eigi það heldur við enda hafi umrædd jörðverið í eigu varnaraðila áður en aðilar kynntust og tekjur hans af lóðasöluhafi farið beint í fasteignina sem hann hafi látið byggja á sínu landi, en þessvegna geti sóknaraðili ekki haldið fram kröfu um eignahlut í umræddri jörð eðafasteign. Reglan um gagnkvæma hlutdeildí eignamyndun á sambúðartíma geti heldur ekki átt við þar sem eignir sem falliundir bú hans hafi að mestum hluta verið til áður en samvistir hófust. Varðandikröfu sóknaraðila vegna A kveðst varnaraðili byggja á því að samkvæmt hinnidómstólamynduðu reglu þá eigi hún aðeins við um þær eignir sem verða til ísambúðinni og þar með falli aðrar eignir utan skipta, s.s. íbúð varnaraðila að J,sparifé sem aðilar áttu við upphaf samvista og land varnaraðila að A sem hann áí sameign með systkinum sínum. Hlutiumrædds lands hafi verið seldur og sá hluti andvirðisins sem kom í hlutvarnaraðila hafi verið notaður til að fjármagna byggingu A. Annan hluta byggingakostnaðarins hafivarnaraðili greitt af eigin fé sínu, með sparifé sem hann hafi fengið m.a.eftir látna eiginkonu sína, með launatekjum sínum og með tryggingabótum eftirSuðurlandsskjálftann 2008, svo og með lántöku.Verulegur hluti byggingakostnaðar sé enn ógreiddur sem áhvílandi veðlán.Ekkert hafi sóknaraðili greitt af byggingakostnaði og ekki heldur neinn annankostnað vegna heimilisrekstrarins s.s. rafmagn og hita. Ekki hafi sóknaraðili lagt fram nokkurtvinnuframlag vegna húsbyggingarinnar enda hafi varnaraðili samið við verktakaum húsbygginguna og sóknaraðili sé ekki fagaðili í húsbyggingum. Þá hafi varnaraðili aldrei beðið sóknaraðilaum að koma að vinnu við húsbygginguna eða sinna öðrum hlutum sem henni tengdustenda með fagmenn í vinnu við það allt saman, þannig að hafi sóknaraðili hafteinhver afskipti af húsbyggingunni, eins og hún haldi fram, þá sé þar um aðtefla óbeðinn erindisrekstur sem skapi henni engan rétt til greiðslu. Eignir sem sóknaraðili geri kröfu til séuþannig allt eignir sem varnaraðili hafi átt fyrir samvistatímann og eigi þvísóknaraðili ekki rétt til hlutdeildar í þeim. Þábendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi haft mjög lágar tekjur á þeim tíma semkynni þeirra hafi staðið og hann því staðið undir kostnaði við mat og annað semþurfti fyrir heimilið þegar hann hafi dvalið hjá sóknaraðila um helgar. Tekjur hennar á þeim tíma hafi ekki getaðstaðið undir eignamyndun. Kröfusína um endurgreiðslu vegna muna, sem sóknaraðili hafi fjarlægt úr A, kveðstvarnaraðili byggja á því að hlutirnir, sem voru baðinnrétting og háfur, hafiverið varanlega skeyttir við húsið og því ekki heimilt að fjarlægja þá ánleyfis húseigandans. Varnaraðili hafigreitt fyrir umrædda hluti og hafi þeir því tilheyrt honum einum, sem og ölleignin. Kveðst varnaraðili meta hlutinaá kr. 1.000.000 en það sé innkaupsverð samsvarandi hluta í dag. Kröfu sínaum að sóknaraðili aflétti ábyrgð sem varnaraðili hafi gengist undir íLandsbankanum kveðst varnaraðili byggja á því að ábyrgðin hafi átt að veratímabundin af hans hálfu og þá sé hún byggð á loforði sóknaraðila um frágangmálsins án tjóns fyrir varnaraðila.Byggir varnaraðili jafnframt á því að samband þeirra hafi verið algjörforsenda fyrir áframhaldandi ábyrgðum hans fyrir hana og þ.a.l. beri henni aðaflétta ábyrgðinni án tafar. Þátelur varnaraðili að hafi sóknaraðili átt einhvern rétt til skipta á eignum ámóti varnaraðila þá hafi hún þegar fengið í sinn hlut ríflega það sem hún hafiátt rétt á með greiðslum af hálfu varnaraðila fyrir sóknaraðila meðan sambandþeirra stóð og með töku sóknaraðila á hlutum og innréttingum úr húsinu að A viðlok sambands þeirra. Þá hafi hún haftendurgjaldslaus afnot af húsinu í lengri tíma eftir að samvistum þeirra hafilokið. Varnaraðilikveðst aðallega vísa til dómafordæma um skiptingu á gagnkvæmri eignamyndun ásambúðartíma svo og meginreglna samninga- kröfu og eignaréttar um stofnuneignaréttar og lögvernd kröfuréttinda.Þá vísar varnaraðili til dóms Hæstaréttar í máli nr. 211/2001 um sönnunfyrir eignarétti. Um málskostnað vísar varnaraðili til 129. og130. gr. laga nr. 91/1991. Skýrslur fyrir dómi Sóknaraðiligaf skýrslu við aðalmeðferð og skýrði frá því að hún hafi kynnst varnaraðila áárinu 2001 og þau hafið samband. Þauhafi búið saman í I frá árinu 2005 og eftir það í A, en áður hafi varnaraðilimikið verið á heimili hennar. Ekki hafisérstaklega verið rætt um eignarhald á húsinu að A. Hún hafi komið að byggingu þess húss ogundirbúningi og ákvarðanatökum, enda hafi hún ekki verið neins konar ráðskonahjá varnaraðila heldur hafi þau verið saman.Aðspurð um lista yfir byggingakostnað hússins að A í gögnum málsins kvaðsóknaraðili listann vera kolrangan. Verðséu þar rangt færð og tvítekin. Aðspurðum reikning eða tilboð frá B heildverslun, í gögnum málsins, kvaðst sóknaraðilihafa fengið þessar vörur á góðum kjörum og varnaraðili hafi aðeins þurft aðgreiða eina milljón kr. af rúmlega 4,6 miljónum. Hún hafi samið um mismuninn við Bheildverslun. Þessar vörur séu enn íhúsinu. Taldi sóknaraðili að varnaraðilihafi ekki greitt meira í byggingu hússins en það sem tekið hafi verið að láni. Hennar vinnuframlag hafi verið mikið. Baðinnrétting og gufugleypir hafi veriðafmælisgjöf til hennar og þessa hluti hafi hún tekið úr húsinu þegar hún hafiflutt úr því. Hafi verið skorað á hanaaf lögmanni varnaraðila að fjarlægja allt sitt úr húsinu. Aðspurð kvaðst sóknaraðili ekki hafa tekiðísskáp úr húsinu. Hennar aðkoma aðbyggingu hússins og þeirra málum hafi ekki verið á grundvelli óbeðinserindreksturs, heldur hafi þau verið par.Hún hafi séð um að hanna og gera garðinn að A. Hún hafi greitt að langmestu leyti reikningfyrir afruglara, síma og sjónvarpskostnað.Hún hafi haft frumkvæði að því og aðstoðað við að sækja bætur vegnaskemmda eftir jarðskjálfta vorið 2008, en varnaraðili hafi verið ákvarðanafælinn. Hún hafi séð um alla matseld og öll þrif áheimilinu. Varnaraðili hafi greitt hitaog rafmagnsreikninga. Byggingakostnaðurhafi verið greiddur með láni sem varnaraðili hafi tekið. Ekki kvaðst sóknaraðili hafa greittbyggingarkostnað, en hún hafi þó keypt ýmislegt s.s málningu, ýmis verkfærio.fl. Aðspurð kannaðist sóknaraðili viðað hafa fengið lánaðar í nokkra daga kr. 30.000 hjá varnaraðila vegna tryggingavegna hunds. Hafi hún einnig skuldfærtmeð símgreiðslum á greiðslukort varnaraðila í örfá skipti, með samþykkihans. Aðspurð kannaðist sóknaraðili viðað verktakar hafi komið að byggingu hússins að A. Hún hafi verið á staðnum allan tíman og eingrunnmálað húsið að innan, en málarar hafi séð um seinni umferðina. Hún hafi ekki greitt af lánum. Varnaraðili hafi oftlega beðið sig að hjálpasér með ýmislegt. Hafi hún t.a.m.dúklagt grunn sem húsið hafi verið byggt á og slegið upp með varnaraðila. Hún hafi unnið með varnaraðila í grunninumþar til platan hafi verið steypt.Aðspurð kvaðst sóknaraðili hafa mikla reynslu af húsbyggingum. Ekki minnti sóknaraðila að varnaraðili hafigreitt sér sérstaklega fyrir einhver viðvik við húsbygginguna. Aðspurð kvaðst sóknaraðili hafa haft fjárráðtil að kaupa málningu og slíkt. Varnaraðilikom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að landið í A hafi verið í eiguhans og systkina hans sem arfur eftir föður þeirra. Hafi varnaraðili lengi haft hug á að byggjaþarna en verið hættur að hugsa um það.Það hafi verið deila milli systkinanna þegar hann hafi viljað byggjaþar. Hann hafi fjármagnað húsbyggingunameð fé úr óskiptu búi sínu og látinnar eiginkonu sinnar. Hann og systkini hans hafi átt land á [...],eftir föður sinn, sem hafi verið selt rétt fyrir „hrun“ á 30 milljónir króna oghans hlutur hafi verið 3 milljónir. Þaðhafi hann lagt í bygginguna. Hann hafitekið 18 milljón króna lán fyrir byggingakostnaði. Aldrei hafi verið rætt að hann og sóknaraðilihafi átt að eiga húsið að A saman, enda hafi hann ekkert mátt það þar sem þaðhafi verið fjármagnað með hinu óskipta búi.Kvaðst varnaraðili ekki vita til að sóknaraðili hafi lagt neitt fé íhúsbygginguna. Þetta hafi verið síneign. Hann hafi borgað allt saman. Sóknaraðili hafi aldrei beðið um að veraskráður eigandi með honum að húsinu og það hafi aldrei komið til greina. Hann hafi alltaf verið hræddur viðsóknaraðila sem hafi verið ráðrík og viljað stjórna. Hann hafi leyft henni það, en hún hafi írauninni tekið stjórnina án þess að hann bæði hana um það. Þau hafi farið saman til ýmissa erinda endaverið vinir. Sér hafi fundist það eðlilegt. Hann hafi hjálpað henni með ýmislegt, s.s.hafi hún verið með hundarækt og hann hafi byggt fyrir hana tvö hundahús. Hann hafi greitt kostnað vegna hundanna. Kvaðst varnaraðili hafa greitt mikinnpersónulegan kostnað fyrir sóknaraðila meðan þau hafi verið saman. Hún hafi alltaf verið í peningavandræðum fráþví að þau hafi kynnst og sér hafi verið það ljóst. Honum hafi þótt vænt um hana og viljað hjálpahenni. Kvaðst telja að hann hafi greittkannski miljón krónur á ári vegna sóknaraðila.Hann hafi oftlega verið að leggja inn á reikninginn hennar. Sóknaraðili hafi notað greiðslukorthennar. Sjónvarp og sími hafi allt samanverið á hans greiðslukorti án þess að hann vissi. Kvaðst varnaraðili hafa greitt allan kostnaðvið rekstur heimilisins að A, en hann hafi verið á ágætum launum. Kvað varnaraðili rangt hjá sóknaraðila að þauhafi flutt í I 2005, en hið rétta sé að það hafi verið 2007 og hafi hann greittleigu vegna þess. Hann hefði ekkertþurft að fara þangað. Það hafi verið alfariðvegna sóknaraðila þar sem hún hafi verið með hundaræktun. Hann hafi verið í ágætri íbúð á [...] oghefði ekki þurft að fara í I.Sóknaraðili hafi ekki viljað koma til hans. Hafi hann þó ekki hafa talið sig vera ísambúð enda átt sitt heimili og lögheimili á J.Kvaðst varnaraðili yfirleitt hafa keypt í matinn á A. Þegar komu gestir hafi hann séð uminnkaup. Hann hafi staðið undir megninuaf reksturskostnaði heimilisins og aukinheldur lagt fé á reikning sóknaraðila. Vegna jarðskjálftabóta tók varnaraðili framað það hafi komið hálf miljón króna og þá hafi sóknaraðili verið í ferðalagi áÍtalíu og hafi hann sent henni alla peningana þangað inn á reikning. Hafi sóknaraðili í tvígang hringt í sig meðaná ferðalaginu stóð og hafi hann jafn oft lagt inn á reikning hennar. Hafi hún verið að hjálpa sér eitthvað sé húnbúin að fá það margborgað. Aðspurðurkvaðst varnaraðili sjálfur hafa unnið við grunninn að A og sjálfur settdúkinn. Sóknaraðili hafi ekki komiðnálægt því verki. Hún hafi beðið sig aðleyfa barnabarni hennar að vinna eitthvað og fá einhvern pening. Hann hafi leyft þeim báðum að vinna viðgrunninn og laga til. Þau hafi bæðifarið út að vinna og fengið kr. 5.000 hvort.Þau hafi verið að hreinsa til.Sóknaraðili hafi haft nóg að gera við hundaræktunina. Ekki sé að undra að sóknaraðili hafi séð umþrif innandyra enda hafi hún verið með allt að 10 hunda ýmist í íbúðarhúsinu ogúti, en töluvert þurfi að þrífa eftir slíkan fjölda hunda. Kannaðist varnaraðili við að sóknaraðili hafiséð um samskipti við byggingafulltrúa.Hún hafi ekkert verið beðin um það en viljað þetta sjálf og haft á þessuáhuga. Það hafi verið deila viðskipulagsyfirvöld vegna hundahúsa og hún hafi staðið m.a. í þeirri deilu. Hafi sóknaraðili fengið tvo smiði til aðinnrétta húsið og greitt laun fyrir það.Þeir hafi átt að mála líka. Einahelgi hafi þau saman farið út að mála, en hætt eftir 10 mínútur vegna illinda. Sóknaraðili hafi enga málningu keypt, þaðhafi hann séð sjálfur um. Hugsanlega hafi hún keypt einhverja málningu fyrir I,eða gróðurhús þar, enda hafi það hús verið fyrir hana og hundana, enda hafihann átt heima á J. Ekki vissi hannheldur til þess að sóknaraðili hafi verið að kaupa verkfæri. Sóknaraðili hafi verið vinkona hans og aldreihafi þau verið í sambúð. Aðspurðurkvaðst hann hafa kynnst sóknaraðila árið 2001 og verið hrifinn af henni ogverið tilbúinn að kynnast henni meira. Aldrei hafi þetta orðið almennilegtsamband. Hann hafi komið á heimilihennar í Reykjavík um helgar en hann hafi ekki átt heima þar. Kvaðst varnaraðili hafa verið með lögheimiliá J. Aðspurður um jarðskjálftabæturvegna J kvað varnaraðili að það hafi runnið til húsbyggingarinnar í A, en þaðhafi verið um ein og hálf milljón króna.Ekki hafi varnaraðili vitað hvað sóknaraðili hafi verið að gera þegarhann var fjarverandi vegna vinnu. Ekkigeti hann útilokað að hún hafi þá málað eitthvað. Sóknaraðili hafi haft ánægju af garðvinnu oghafi hann ekki lagst gegn því að hún sinnti henni, en hann hafi staðið undirkostnaði vegna garðsins við A.Varnaraðili kannaðist við að þeir hlutir, flísar og innréttingar, semtilgreindir eru á yfirliti frá B hafi farið í húsið að A og séu þar. Sóknaraðili hafi endilega viljað fara í B oghafi varnaraðili samþykkt að kaupa það sem tilgreint er þaðan, en hann hafigreitt það allt saman. Aðspurður umyfirlit yfir byggingakostnað vegna A kvaðst varnaraðili hafa greitt fyrir húsiðog tekið lán. Lánið hafi að miklu leytifarið í að innrétta húsið. Hann hafiborgað allt sem hann hafi átt að borga.Ljósin og háfurinn hafi verið keypt í B af frænda sóknaraðila á kr.200.000 og hafi varnaraðili borgað það.Hafi verið keyptir 2 ísskápar þar líka, og hafi þeir verið gamlir ogkostað kr. 100.000 hvor. Annar skápurinnhafi farið til dóttur varnaraðila. Þaðsé fjarri lagi að ísskáparnir hafi kostað fleiri hundruð þúsund hvor eins ogtilgreint sé á yfirliti frá B. Hafivarnaraðili greitt kr. 200.000 til B eða C fyrir gufugleypi eða háf og ljós ogþar sé kominn háfurinn sem sóknaraðili segist hafa fengið í afmælisgjöf. Sóknaraðili hafi svo tekið með sér öll ljóssem hún hafi getað, gufugleypinn, allt leirtau hnífapör og slíkt. Hún hafi líka tekið allt innbú sem hún hafiviljað og m.a.s. málverk sem honum hafi verið fært í sjötugsafmælisgjöf. Hann hafi ekkert skipt sér af því hverthennar tekjur hafi runnið. Þá kvaðvarnaraðili að hann hafi greitt ýmsan kostnað vegna sóknaraðila. Vitnið O,framkvæmdastjóri B, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins og staðfestiyfirlýsingu sína í gögnum málsins um að aðilar málsins hafi komið sameiginlegafram gagnvart fyrirtækinu vegna húsbyggingar að A. Ekki hafi orðið vart við að þau væru ótengdog að sóknaraðili hafi tekið virkan þátt í ferlinu. Hafi þau virst vera að koma sér uppsameiginlegu heimili sem sambýlingar.Hann hafi verið byggingastjóri hússins og verkefnastjóri félagsins. Hafi aðilar báðir haft samskipti við félagiðvegna húsbyggingarinnar, en þau hafi oft verið saman. Á verksamningi hafi aðeinsvarnaraðili verið viðsemjandi félagsins en þau hafi virst taka ákvarðanirsameiginlega. Ekki mundi vitnið hvenærhúsið hafi verið tilbúið til afhendingar. Vitnið Pkom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafa búið að I þegar aðilarhafi verið þar. I sé næsta hús við A. Hafi vitninu fundist sóknaraðili taka fullanþátt í því að verið væri að byggja húsið.Hafi aðilar virst vera sambýlingar. Kvaðst vitnið hafa séð sóknaraðilataka þátt í vinnu á verkstað þegar húsið hafi verið í byggingu og hafi hann séðhana vera að bera timbur og ýmislegt.Ekki mundi vitnið eftir samtölum þar sem fram hafi komið eitthvað umeignarhald á húsinu. Vitnið Rkom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að sóknaraðili hafi „alltaf“verið á staðnum til að byrja með þegar húsið að A var í byggingu. Einu sinni hafi hún verið að mála innan hússog verið „alltaf“ í garðinum og alltaf verið að. Kvaðst vitnið muna eftir að hafa einu sinniorðið var við varnaraðila við vinnu á byggingarstað. Fannst vitninu að sóknaraðili hafi klárlegaunnið meira á staðnum en varnaraðili.Kvað vitnið að aðilar hafi klárlega búið þarna saman og eins í I, sem séeign föður vitnisins. Sóknaraðili hafistandsett íbúðina í I alveg áður en flutt hafi verið inn. Hafi vitnið komið þarna a.m.k. vikulega yfirsumartímann. Vitnið S,sonur varnaraðila, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að þegar Avar í byggingu hafi vitnið búið í Danmörku.Hafi hann fylgst með þessu og verið í sambandi við fjölskylduna ogfengið sendar myndir. Kvað vitniðvarnaraðila hafa fjármagnað byggingu hússins með sínum eigin peningum og úrarfi eftir föður sinn og úr lóð sem hafi verið seld. Ekki mundi vitnið til þess að rætt hafi veriðað aðilar myndu eiga húsið saman eða að fram hafi komið að sóknaraðili legði féí framkvæmdina. Þvert á móti hafi veriðtalað um að varnaraðili stæði einn að framkvæmdinni. Sóknaraðili hafi aldrei verið beðin um aðtaka þátt í húsbyggingunni eftir því sem vitnið vissi til. Vitnið kvaðst telja að sóknaraðili hafi veriðleigjandi að A. Vitnið Q,bróðir varnaraðila, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hann hafifylgst með húsbyggingu varnaraðila að A.Hafi varnaraðili oftlega komið til sín og þeir rætt þetta. Hafi vitnið ekið fram hjá byggingarstað, envarnaraðili ekki verið heima. Þegarlandi sem varnaraðili og systkin hans hafi erft eftir föður sinn hafi veriðskiptar skoðanir en það hafi endað í góðu.Þegar húsið hafi verið byggt hafi varnaraðili fengið tjónabætur u.þ.b.eina milljón króna fyrir bíl og það hafi farið í bygginguna. Varnaraðili hafi líka fengið einhverjapeninga fyrir sölu á lóðarbleðli. Hannhafi líka verið í góðri vinnu. Taldivitnið að sóknaraðili hafi ekki borgað krónu í byggingu A. Hafi vitnið orðið var við að varnaraðili hafigreitt ýmislegt fyrir sóknaraðila. Hafisóknaraðili notfært sér veikleika og góðmennsku varnaraðila til að láta hannborga fyrir sig. Hafi sóknaraðili notaðvarnaraðila „alveg miskunnarlaust“. Hafivarnaraðili oft komið til sín niðurbrotinn og svefnlaus. Kom fram hjá vitninu að honum hafi ekkilitist á það að varnaraðili væri alltaf að stækka bygginguna og byggjadýrara. Hafi vitnið óttast aðvarnaraðili kæmi sér í ógöngur með því ráðslagi. Hafi varnaraðili sagst vera að byggja þettaeinn og hafi vitnið ráðlagt honum að hafa húsið á sínu nafni. Aldrei hafi vitnið rætt eignarhald á húsinuvið sóknaraðila. Vitninu hafi ekkifundist þau búa saman sem hjón, en varnaraðili hafi þó haldið viðsóknaraðila. Þau hafi í mesta lagi veriðkærustupar sem hittust á balli, en eftir að flytja í I hafi mátt líta á þau semsambýlisfólk. T komfyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hann hafi komið u.þ.b. tvisvar ábyggingarstað þegar A var í byggingu.Ekki hafi komið til tals milli hans og varnaraðila hvernig bygginginværi fjármögnuð. Taldi að varnaraðilihafi fjármagnað bygginguna með eigin fé, enda hafi hann erft land eftirforeldra sína og þá sæti varnaraðili í óskiptu búi eftir móður vitnisins. Hafi vitnið talið varnaraðila vera að ávaxtasitt pund. Ekki hafi komið fram aðaðilar ættu húsið sameiginlega. Ekkiminntist vitnið þess að sóknaraðili hafi rætt fjármál sín við hann. Ekki mundi vitnið til að hafa séð aðila vinnasjálf að byggingunni meðan húsið var reist.Kvaðst telja að varnaraðili hafi engar kröfur gert til sóknaraðila umbyggingu hússins, enda hafi varnaraðili sjálfur átt og fjármagnað húsið. Hann hafi ekki viljað setja nafn sóknaraðilaá húsið. Ekki kvaðst vitnið vitanákvæmlega um fjármögnun hússins en það hafi verið tekið stórt lán. Ekki hafi hann séð neitt um það hvað fórumiklir peningar úr óskipta búinu til húsbyggingarinnar. Á fyrstu árum sambúðar aðilanna hafi vitniðhaft góð kynni af sóknaraðila og hafi hún reynst vitninu vel. Ekki hafi sambúðin þó verið skráð. Hafi vitnið fyrst talið sóknaraðila veraleigjanda hjá varnaraðila, en seinna hafi tekist vinátta eða samband meðþeim. Ekki kvaðst vitnið geta sagt tilum hvenær sambúð hófst. Vitnið Ukom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafa verið verkstjórivarnaraðila frá árinu 2002 og í 8 ár eftir það.Vinnan hafi verið 8-10 mánuði úti á landi í vinnubúðum. Þá hafi verið unnið virka daga og farið heimum helgar eða farið heim 3-4 daga í senn eftir lengra úthald. Annars hafi þeir verið að vinna í Vík. Hafi varnaraðili ekki alltaf farið heim umhelgar. Kvaðst vitnið hafa vitað að varnaraðili væri í sambandi meðsóknaraðila. Kvaðst hafa vitað að aðilarhafi leigt saman hús í I og að þau hafi verið saman í nýja húsinu envarnaraðili hafi talað um sóknaraðila sem „vinkonu sína“. Hann hafi ekki beint upplifað þau semsambýlisfólk. Oft hafi hann rættvæntanlega húsbyggingu við varnaraðila.Hafi varnaraðili lítið unnið sjálfur við húsbygginguna. Hafi varnaraðili talað um að þetta væri sitthús og hann væri að byggja þetta og hafi hlakkað til að þau yrðu þarsaman. Vitnið V,dóttir varnaraðila, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og skýrði frá því að kynniaðila hafi tekist árið 2001. Ekki taldivitnið að þau hafi farið að búa saman fljótlega eftir það og hafi varnaraðiliekki búið með sóknaraðila í Reykjavík.Þá hafi hann búið að J. Ekki hafiþau heldur búið saman í I, enda varnaraðili þá með lögheimili annars staðar, enhann hafi þó verið í A þegar hann hafi ekki verið að vinna. Mjög oft hafi slitnað upp úr vinskapaðilanna. Þegar það hafi gerst hafivarnaraðili gist annars staðar. Kvaðvitnið að bygging hússins að A hafi verið fjármögnuð með peningum semvarnaraðili hafi átt inni á reikningi, erfðafé sem hann hafi fengið eftir móðursína, auk fjár sem hafi komið úr sölu á lóð við J. Kvaðst vitnið hafa séðreikninga og fengið um þetta upplýsingar frá varnaraðila. Fyrir lóðina hafi fengist 3 milljónir krónaog 400.000 krónur í arf. Þá hafisóknaraðili fengið jarðskjálftabætur.Kvaðst vitnið vita til að sóknaraðili hafi ekki greitt kostnað vegnabyggingar hússins. Hafi vitnið oft komiðá byggingarstað og aldrei séð sóknaraðila við vinnu í húsinu. Vitnið kvaðst hafa séð sóknaraðila vinna ígarðinum við A og hafi séð um blómabeð.Hafi varnaraðili greitt fyrir möl og steina sem hafi farið í það. Ekki hafi vitnið séð varnaraðila vera aðvinna í húsinu heldur. Það hafi veriðiðnaðarmenn í öllum störfum. Kvaðstvitnið vita til að varnaraðili hafi látið sóknaraðila hafa fé í tengslum viðutanlandsferðir sóknaraðila. Þá hafivarnaraðili greitt hundatryggingar fyrir sóknaraðila og greitt leigu fyrirsóknaraðila meðan hún bjó í Reykjavík.Sóknaraðili hafi ekki haft mikið fé milli handa, en hún hafi m.a. fengiðsmálán hjá vitninu. Sóknaraðili hafihaft aðgang að visakorti varnaraðila og notað það í búðum. Þá hafi hún haft reikningsnúmer varnaraðila íHúsasmiðjunni. Aðspurð kvaðst vitniðtelja að aðilar hafi verið saman í A um 15 mánaða skeið, en samband þeirra hafiþó ekki verið stöðugt allan þann tíma.Aðilar hafi bæði annast innkaup til heimilisins. Vitnið kannaðist við að hafa fengiðútlitsgallaðan og bilaðan ísskáp frá B fyrir 100.000 krónur. Á sama tíma hafi varnaraðili líka keyptísskáp frá B á sama verði. Aldrei hafiverið rætt að ísskáparnir kostuðu mörg hundruð þúsund krónur hvor. Kvað vitnið að sóknaraðili hafi séð ummatseld. Sambandið hafi verið eins ogunglingasamband, eins og „kærustupar“ sundur og saman. Oft hafi vitnið komið á heimili varnaraðilaog hafi aldrei verið rætt að sóknaraðili ætti hluta hússins og hafi sóknaraðilioft sagt í sín eyru að hún hefði engan áhuga á eignum varnaraðila. Hafi sóknaraðili ekki tjáð sig um að hún ættihluta hússins. Sóknaraðili hafi lítiðkomið að byggingu hússins, en hún hafi aðstoðað varnaraðila í upphafi ísamskiptum við byggingafulltrúa og slíkt, en um það hafi hún þó aldrei veriðbeðin. Vitnið Y,tengdasonur varnaraðila, kom fyrir dóminn við aðalmeðferð og bar um það að hafakomið alloft á byggingarstað þegar A var í byggingu, meira en vikulega. Mjög lítið hafi varnaraðili sjálfur verið aðvinna í húsinu, en ekki hafi vitnið séð sóknaraðila vinna við bygginguna. Ekki vissi vitnið til þess að varnaraðilibæði sóknaraðila að sinna einhverjum verkum vegna hússins. Sóknaraðili hafi gróðursett blóm við A. Ekkikvaðst vitnið vita með vissu hvernig bygging hússins hefði verið fjármögnuð, envarnaraðili hafi átt til peninga og lóð sem hann hafi erft eftir foreldra sínaog væntanlega hafi hann notað þessi verðmæti til að fjármagna húsið. Hafi varnaraðili alltaf talað um að hann hafibyggt húsið og ætti það einn. Ekki hafisóknaraðili talað um að hún ætti neitt í húsinu, heldur hafi hún þvert á mótieinhvern tíma skrifað bréf þar sem hún hafi talað um að hún ætlaði ekki aðfalast eftir einu eða neinu sem varnaraðili ætti. Ekki hafi aðilar verið skráð í sambúð, en þauhafi verið „kærustupar“ og verið sundur saman, en ekki hafi hann séð milliþeirra samband sem væri byggt á einhverjum stoðum. Margoft hafi slitnað upp úr á milli þeirra. Niðurstaða Ekkiþarf í máli þessu að kanna hvort um sé að ræða sameiginlegt bú milli aðila eðahvort skilyrði séu til að það bú sæti opinberum skiptum. Þeim álitaefnum var svarað með dómiHæstaréttar í framangreindu máli milli aðila, sem upp var kveðinn 23. mars 2012. Meginkrafa sóknaraðila í þessu máli er að fá viðurkenndan helmingseignarhlut íumræddri fasteign að A, ásamt því sem eigninni fylgir, en til vara krefst húnþess að henni verði ákvarðaður annar og lægri hluti í umræddri fasteign. Upplýster að sambúð aðila lauk í september 2010 þegar varnaraðili flutti afsameiginlegu heimili þeirra að A. Einsog lýst var í framangreindum dómi Hæstaréttar hófst samband aðilanna ekki síðaren á árinu 2002. Fram hefur komið hjásóknaraðila að sambúð þeirra hafi hafist ekki síðar en árið 2005 þegar þau hafiflutt í I og nýtur það stuðnings í öðrum framburðum í málinu. Fullyrðing varnaraðila við aðalmeðferð um aðþau hafi ekki flutt í I fyrr en 2007 er ekki í samræmi við þetta og verður hérmiðað við að sambúð þeirra hafi hafist á árinu 2005, eins og fram kom í fyrramáli milli aðila, og staðið til september 2010 þegar varnaraðili flutti afheimilinu, en óljós og skammvinn tímabil ósættis geta ekki breytt þessu. Fyrirliggur að varnaraðili er einn skráður eigandi fasteignarinnar að A og ber hannjafnframt einn skuldir þær við Íbúðalánasjóð sem á eigninni hvíla og notaðarvoru til að fjármagna kaupin á húsinu.Jafnframt liggur fyrir að húsið sem á eigninni stendur var byggt ásambúðartíma aðilanna og fullbyggt á þeim tíma. Fyrirliggur í gögnum málsins verðmat á umræddu húsi frá fasteignasala og er miðaðvið áætlað söluverð kr. 36.800.000.Verðmat þetta er óstaðfest og hefur viðkomandi fasteignasali ekki komiðfyrir dóm og verður ekki byggt á mati þessu við úrlausn málsins. Samkvæmt gögnum málsins er fasteignamathússins kr. 29.550.000 fyrir árið 2012 og verður hér miðað við þá fjárhæð semverðmæti eignarinnar. Á húsinu hvíla tvölán, samtals að fjárhæð kr. 17.938.904 miðað við stöðu lánanna 31. desember2011, en nýrri útreikningur liggur ekki fyrir.Verður því að miða við að hrein eign í húsinu sé að fjárhæð kr.11.611.096. Samkvæmtþví sem að framan greinir um það sem upplýst er um byggingarkostnað hússins ogeignir varnaraðila verður að telja að eignamyndun hafi orðið á sambúðartímaaðila málsins, en ekki einungis breytingar á eignasamsetningu hans. Fyrirliggur að varnaraðili greiddi af húsnæðislánum sem tekin voru til að kostabyggingu hússins. Þá liggur fyrir aðvarnaraðili greiddi kostnað vegna rafmagns og hita. Fyrirliggur að sóknaraðili hefur ekki lagt fram fé til byggingar á margnefndu húsi,hvorki með beinum framlögum né lántöku.Það er upplýst að hennar framlag var fólgið í því að veita aðstoð ísamskiptum við byggingar- og skipulagsyfirvöld og þá fékk hún lögmann til aðaðstoða við skiptingu á landi því sem varnaraðili átti í sameign með systkinumsínum og húsið var byggt á. Þá liggurfyrir að sóknaraðili sá um að útbúa og hanna garð kringum húsið eða beð, envarnaraðili mun hafa staðið straum af kostnaði við það. Óljóst og ósannað þykir hins vegar hversumikið vinnuframlag hennar var við beinar byggingaframkvæmdir hússins og frágangþess, enda fram komið að ráðnir voru iðnaðarmenn til verksins. Gegn mótmælum varnaraðila þykir ósannað að framlag sóknaraðila í formiinnréttinga og annars frá B hafi verið að verðmæti 4,6 milljónir króna, aðfrátöldum kr. 1.000.000 sem varnaraðili hafi greitt, en ekki nýtur við í málinuneins framburðar um þetta frá C eða öðrum fráumræddri heildverslun, en framlögð gögn um þetta eru nokkuðmisvísandi. Þá liggur fyrir aðsóknaraðili sá um þrif og matseld og önnur heimilisstörf. Þá hefur komið fram að sóknaraðili hafi haftnokkra forgöngu um að sækja bætur vegna jarðskjálftatjóns. Þá verður ekki annað séð en að öðru leytihafi þau sameiginlega staðið að rekstri heimilisins með tekjum beggja. Varnaraðilihefur vísað til þess að hafa setið í óskiptu búi á sambúðartímanum og allarhans eigur tilheyri þannig hinu óskipta búi.Á þetta verður ekki fallist. Ídómi Hæstaréttar í hinu fyrra máli girtitilvist hins óskipta bús ekki fyrir opinber skipti milli aðila þessa máls. Verður þannig ekki séð að allar eigurvarnaraðila falli undir hið óskipta bú. Ekkiþykja þannig vera fram komin rök til að fallast á að viðurkenna helmingseignarhlut sóknaraðila í umræddri fasteign.Með hliðsjón af því að nokkur fjárhagsleg samstaða þykir hafa myndastmilli aðila á sambúðartímanum, sem stóð í 5 ár, þykja sanngirnisrök á hinnbóginn standa til þess að sóknaraðili, sem sá um heimilið og tók fullan þátt íað undirbúa gerð þess og frágang, fái viðurkenndan nokkurn hlut í eignamyndun ásambúðartímanum, sem stóð í 5 ár, og þykir hann hæfilega áætlaður 15% affasteigninni A, enda fylgi þeim eignarhluta ábyrgð á skuldum sem á eigninnihvíla að sama marki. Báðiraðilar krefjast þess að þess að úrskurðað verði að skiptakostnaður greiðist afhinum aðilanum. Í málinu er ekki fallistá kröfu sóknaraðila um að fá viðurkenndan helmingseignarhlut í umræddrifasteign og ekki heldur fallist á kröfu varnaraðila um að kröfu sóknaraðila umviðurkenningu á hlutdeild í eigninni verði alfarið hafnað. Í 4. mgr. 101. gr. skiptalaga nr. 20/1991 erkveðið á um að krafa um opinber skipti sé háð því að eignir nægi fyrirskiptakostnaði eða að sá sem krefst skipta setji tryggingu fyrir honum, en ellaábyrgist sá greiðslu skiptakostnaðar sem krefst skiptanna. Ekki liggur fyrir í málinu hvernigskiptastjóri muni krefjast greiðslu skiptakostnaðar og kemur ekkert fram íerindi skiptastjóra að um þetta sé ágreiningur.Úrlausnarefni þessa máls þykja afmörkuð við það ágreiningsefni sem framkemur í bréfi skiptastjóra til dómsins, sbr. 1. mgr. 122. gr . laga nr.20/1991. Þykja því ekki efni til aðúrskurða um þetta og verður kröfunni vísað frá ex officio. Varnaraðili krefst þess í málinu að úrskurðaðverði að allar eignir bús hans komií hans hlut að óskiptu viðbúskiptin. Ekki er gerð nein greinfyrir þessari kröfu í málatilbúnaði varnaraðila, s.s.til hvaða eigna hún tekuro.s.frv. Það er mat dómsinsað krafa þessi sé vanreifuðsbr. d oge liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Þá horfir krafa þessi til búsvarnaraðila en ekki til sameiginlegs bús aðila málsþessa. Ekkert kemur framum það í bréfi skiptastjóratil dómsins að ágreiningur sé um aðrar eigniren A. Úrlausnarefni þessa máls þykja afmörkuðvið það ágreiningsefnisem framkemur í bréfi skiptastjóra til dómsins, sbr. 1. mgr. 122. gr . laganr. 20/1991. Eraf þessumsöku óhjákvæmilegt að vísa kröfuþessari frá dómi ex officio. Varnaraðilikrefst þess að úrskurðað verðiað sóknaraðili greiði varnaraðila kr. 1.000.000 vegna muna sem hún hafitekið úr húsinu við A viðlok samvista aðila. Krafan er sett fram á grundvelli kröfuréttarlegra sjónarmiða, sem innheimtukrafavegna muna sem hafi veriðfjarlægðir úr eign sem varnaraðilieigi einn. Að ofan var komist að þeirriniðurstöðu að sóknaraðila beri 15% eignarhlutdeild í margnefndri húseign. Krafan er ekkisett fram semkrafa vegna búskipta á þann veg að sú staðreyndað hlutirnir voru fjarlægðir hafi áhrif á hlutsóknaraðila við skiptin. Í þessu máli verður aðeins leystúr ágreiningi um það hvaða verðmætikomi í hlut hvors fyrir sig, en ekki verður leystúr því í slíku máli aðannar hvor skuli greiða hinumskuld. Þá er þessað geta aðfjárhæð kröfunnar er með ölluósönnuð ogvanreifuð, en í greinargerðvarnaraðila segir aðeins um þetta að varnaraðili meti hluti þessaá kr. 1.000.000 en það sé innkaupsverð samsvarandi hluta í dag, en um þetta liggur ekkert fyrir. Ber að vísa kröfunni frá dómiex officio. Þágerir varnaraðili kröfu um að sóknaraðiliskuli aflétta ábyrgð afvarnaraðila vegna sjálfskuldarábyrgðar hans á yfirdráttarláni hennar á reikningi nr. [...], í LandsbankaÍslands, „nú um kr.1.400.000.“ Í gögnum málsinskemur fram yfirlýsing Landsbankans, dagsett 4. maí2012, um að ábyrgðin sé í gildi til1. október 2012. Er húnsamkvæmt því fallin niður og er ekki lengur til. Verður ekki séð að varnaraðili hafi af þvílögvarða hagsmuni að fá um þetta úrskurð, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991. Þá kemur ekkert fram um það íbréfi skiptastjóra til dómsins að ágreiningur sé um þetta milli aðila, en úrlausnarefni þessa máls þykja afmörkuð viðþað ágreiningsefni sem fram kemur í bréfi skiptastjóra til dómsins, sbr. 1.mgr. 122. gr . laga nr. 20/1991. Berþví að vísa þessari kröfu frá dómi ex officio. Með hliðsjón af málsúrslitumþykir rétt að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991. SigurðurG. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Vísaðer frá dómi kröfum beggja aðila um að úrskurðað verði að hinn aðilinn skuligreiða skiptakostnað. Vísaðer frá dómi kröfu varnaraðila, M, um að allareignir bús hans komi í hans hlut að óskiptu við búskiptin. Vísað er frá dómi kröfuvarnaraðila um að sóknaraðili, K, skuligreiða varnaraðila kr. 1.000.000. Vísað er frá dómi kröfuvarnaraðila um að sóknaraðili skuli aflétta ábyrgð af varnaraðila vegnasjálfskuldarábyrgðar hans á yfirdráttarláni hennar á reikningi nr. [...], íLandsbanka Íslands. Við skipti á búi aðila skalsóknaraðili teljast vera eigandi að 15% eignarhluta í fasteigninni A. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 145/2004
|
Viðskiptabréf Veðleyfi Loforð Greiðsla
|
G var handhafi veðskuldabréfa, sem voru tryggð með fyrsta veðrétti í fasteign í eigu H ehf. Gaf G út veðleyfi til H ehf. fyrir láni frá Í allt að 330.000.000 krónum, og var tekið fram að K hf. tæki að sér að greiða upp veðskuldabréfin „að uppgreiðsluverði kr. 59.000.000.-“. Þegar til kom reyndist lánið aðeins nema hluta af þeirri fjárhæð sem gert var ráð fyrir, og var andvirði þess ráðstafað til greiðslu annarra krafna en samkvæmt umræddum bréfum. Fór svo að G veitti H ehf. annað veðleyfi fyrir láni að fjárhæð 46.250.000 krónur. Var tekið fram að veðleyfið væri bundið því skilyrði að nettó andvirði lánsins yrði greitt inn á reikning í eigu G. Þar sem milliganga með lánið færi fram í gegnum K hf. myndi nafngreindur starfsmaður þess félags tryggja að greiðslan yrði lögð inn á umræddan reikning. Greiddi K hf. síðan 44.466.827 krónur til G, en skuldari bréfanna 14.533.827 krónur. Afhenti G bréfin skuldara þeirra, en áskildi sér rétt til að innheimta hjá K hf. dráttarvexti af þeim frá þeim degi er hann hafði veitt H ehf. fyrra veðleyfið. Taldi G að K hf. hafi gefið sér sjálftætt loforð með undirritun sinni á veðleyfið, sem myndað hafi gagnkvæmt kröfuréttarsamband milli þeirra. Hæstiréttur taldi að undirritun K hf. á veðleyfið fæli í sér ábyrgð félagsins á greiðslu skuldabréfanna sem slíkra en ekki skuldbindingu til greiðslu á 59.000.000 krónum óháð bréfunum. Hafi G, sem sé löglærður, verið í lófa lagið að taka það skýrlega fram ef hann vildi binda veðleyfið skilyrði um að K hf. tæki að sér greiðsluskuldbindingu, sem óháð væri veðskuldabréfunum. Geti hann ekki byggt kröfur á bréfunum eftir að hann afhenti þau skuldara þeirra og gaf út kvittun fyrir þeim. Var kröfu G á hendur K hf. um greiðslu dráttarvaxta því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 14. apríl 2004. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 6.239.368 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. desember 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins gáfu Yl-hús ehf. 21. september 1998 út veðskuldabréf til handhafa samtals að nafnverði 35.000.000 krónur, sem voru tryggð með 1. veðrétti í fasteigninni Hraunbæ 107 í Reykjavík. Munu bréfin hafa verið hluti af greiðslu þess félags til Arnars Sigurðssonar seljanda lóðarinnar að Hraunbæ 107. Munu í framhaldi af því hafa verið reist íbúðarhús á lóðinni. Yl-hús ehf. greiddu ekki veðskuldabréfin á gjalddaga þann 15. september 1999 og fyrir dómi kvaðst seljandi lóðarinnar hafa reynt að „halda í“ bréfin eins lengi og hann gat í því skyni að forðast gjaldþrot félagsins. Ekki er upplýst hvenær áfrýjandi tók við bréfunum að öðru leyti en því að hann var handhafi þeirra í desember 2001. Hinn 11. desember 2001 veitti áfrýjandi, sem handhafi umræddra veðskuldabréfa, Hraunbæ 107 ehf. veðleyfi fyrir láni til leiguíbúða frá Íbúðalánasjóði allt að 330.000.000 krónum, en upplýst var við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að skuldaraskipti hefðu þá farið fram á veðskuldabréfunum. Mátti lánið vera verðtryggt. Var tekið fram að veðleyfið væri „bundið því skilyrði og háð þeirri forsendu að Kaupþing hf. ... taki að sér að greiða upp ofangreind skuldabréf, að uppgreiðsluverði kr. 59.000.000.-“ Skyldi upphæðin greidd inn á nánar tiltekin reikning í eigu áfrýjanda. Auk áfrýjanda var ritað undir veðleyfið af hálfu Kaupþings hf. og Hraunbæjar 107 ehf. Þegar til kom reyndist lánið frá Íbúðalánasjóði aðeins nema hluta af þeirri fjárhæð sem gert var ráð fyrir og mun andvirði þess um 187.000.000 krónum hafa verið ráðstafað til greiðslu annarra krafna en samkvæmt umræddum bréfum. Fór svo að áfrýjandi veitti Hraunbæ 107 ehf. annað veðleyfi 11. júní 2002 fyrir láni að fjárhæð 46.250.000 krónur, sem vera mátti verðtryggt. Var tekið fram að veðleyfið væri „bundið því skilyrði og háð þeirri forsendu að nettó andvirði eða söluverð lánsins verði allt greitt“ inn á reikning í eigu áfrýjanda. Þá var tekið fram að þar sem „milliganga“ með lánið fari fram í gegnum Kaupþing banka hf. muni nafngreindur starfsmaður hans tryggja að greiðslan verði lögð inn á framangreindan reikning. Undir veðleyfi þetta ritaði áfrýjandi auk þess sem það var undirritað af hálfu Kaupþings banka hf. og Hraunbæjar 107 ehf. Í tengslum við gerð síðara veðleyfisins rituðu áfrýjandi, Hraunbær 107 ehf. og Kaupþing hf. undir yfirlýsingu 13. sama mánaðar. Í upphafi yfirlýsingarinnar var vikið að fyrra veðleyfinu 11. desember 2001. Var tekið fram að forsenda þess veðleyfis hafi verið sú „að Kaupþing hf. ... tæki að sér að greiða upp framangreind skuldabréf sem voru þá að uppgreiðsluverði kr. 59.000.000“ en greiðsla hefði enn ekki borist. Þá var í yfirlýsingunni tekið fram að til „þess að hliðra til lausnar á máli þessu“ hafi handhafi bréfanna samþykkt að veita Hraunbæ 107 ehf. nýtt skilyrt veðleyfi fyrir láni að fjárhæð 46.250.000 krónur. Þar kom einnig fram að hið nýja veðleyfi væri „veitt með sömu forsendum og fyrra veðleyfið, þ.e. að Kaupþing hf. muni ábyrgjast að nettóandvirði“ lánsins samkvæmt síðarnefnda veðleyfinu verði greitt inn á bankareikning áfrýjanda. Er jafnframt tekið fram að með hinu nýja veðleyfi sé ekki fallið frá ábyrgð Kaupþings hf. á þeim skilyrðum sem sett hafi verið í fyrra veðleyfinu. Með tveimur greiðslum 1. og 3. júlí 2002 greiddi Kaupþing hf. samtals 44.466.827 krónur til áfrýjanda. Þá greiddu Yl-hús ehf. 2. október sama árs 14.533.173 krónur til áfrýjanda. Gaf áfrýjandi sama dag út kvittun til Yl-húsa ehf. Þar kemur fram að höfuðstóll bréfanna sé 35.000.000 krónur og umsamdir vextir fram til 11. desember 2001 séu 24.000.000 krónur eða samtals 59.000.000 krónur. Kaupþing hf. hafi innt fyrrnefndar tvær greiðslur af hendi og séu eftirstöðvar 14.533.173 krónur. Síðan segir: „Eftirstöðvar kr. 14.533.173 greiddar þann 2/10 af Yl-húsum ehf. og fær Yl- hús ehf. jafnframt afhent framangreind skuldabréf og kvittar fyrir móttöku þeirra hér undir. Undirritaður áskilur sér allan rétt til að innheimta hjá Kaupþingi hf. áfallna dráttarvexti af veðskuldabréfum þessum frá 11/12 2001 til fullnaðs greiðsludags með vísan til ábyrgðar Kaupþings hf. skv. skilyrtu veðleyfi dags. 11. des. 2001 og yfirlýsingu dags. 13/6 2002.“ Sigurður Þórarinn Sigurðsson, stjórnarmaður í Yl-húsum ehf. bar vitni fyrir héraðsdómi. Lýsti hann atvikum svo að umrædd greiðsla af hálfu félagsins hafi veið innt af hendi á lögmannsstofu áfrýjanda að Arnari Sigurðssyni viðstöddum. Hafi forsvarsmenn félagsins talið sig vera að inna af hendi lokagreiðslu og því viljað fá skuldabréfin í hendur. Hafi hluti skuldabréfanna verið á staðnum en ekki öll bréfin þar eð hluti þeirra hafi verið heima hjá Arnari. Hafi verið samþykkt að afhenda bréfin gegn framangreindri greiðslu og hafi Arnar farið heim til sín til að ná í bréfin sem á vantaði. Bar Ágúst Bjarnason stjórnarformaður Yl-húsa ehf. á svipaðan veg um þetta atvik fyrir héraðsdómi. Staðfesti Arnar Sigurðsson fyrir héraðsdómi að nokkur bréf hafi vantað upp á þegar forsvarsmenn Yl-húsa ehf. hugðust greiða og hafi Arnar sótt þau heim til sín og komið þeim til áfrýjanda. Með bréfi 4. október 2002 krafði áfrýjandi Kaupþing hf. um greiðslu dráttarvaxta af 59.000.000 krónum frá 1. janúar 2002 til 1. júlí sama árs og af 14.533.273 krónum frá 3. júlí 2002 til 3. október sama árs samtals að fjárhæð 7.289.325 krónur ásamt kostnaði. Stefndi hafnaði kröfunni. Höfðaði áfrýjandi mál þetta til heimtu hennar. Stefnufjárhæðin, 6.239.368 krónur er miðuð við dráttarvexti af sömu fjárhæðum og fyrir sömu tímabil og gert var í fyrrnefndu bréfi þó þannig að dráttarvextir af 59.000.000 krónum eru reiknaðir frá 1. febrúar 2002. II. Fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á því að krafa hans sé ekki byggð á margnefndum skuldabréfum heldur sjálfstæðu loforði, sem myndað hafi gagnkvæmt kröfuréttarsamband milli aðila. Vísar hann þar fyrst og fremst til fyrra veðleyfisins 11. desember 2001, sem að framan er lýst. Veðleyfið hafi verið veitt með því skilyrði að stefndi greiddi skuldabréf að uppgreiðsluvirði 59.000.000 krónur og hafi stefndi samþykkt það skilyrði. Með því að veita veðleyfið hafi áfrýjandi staðið við sína skyldu samkvæmt hinu gagnkvæma samkomulagi. Skylda stefnda til greiðslu á framangreindum 59.000.000 krónum hafi orðið virk þegar við samþykki hans og í síðasta lagi þegar hann fékk í hendur greiðslur vegna láns Íbúðarlánasjóðs, en þá greiðsluskyldu hafi stefndi vanefnt. Stefndi byggir hins vegar meðal annars á því að umrædd veðleyfi hafi falið í sér skilmálabreytingu á skuldabréfunum. Geti krafa um dráttarvexti af skuld samkvæmt veðskuldabréfunum ekki staðið ein sér og óháð þeim. Skuldari bréfanna hafi neitað að greiða lokagreiðslu samkvæmt þeim nema gegn afhendingu þeirra allra. Óumdeilt sé að þau hafi öll verið afhent skuldara við lokagreiðslu og verði því frekari kröfur ekki reistar á veðskuldabréfum þessum. Eins og að framan er rakið gaf áfrýjandi út tvö skilyrt veðleyfi sem samþykkt voru af stefnda. Síðara veðleyfið 11. júní 2002 var fyrir láni að fjárhæð 46.250.000 krónur og bundið því skilyrði að nettó andvirði lánsins yrði greitt inn á tilgreindan reikning áfrýjanda. Greiddi stefndi samtals 44.466.827 krónur til áfrýjanda í byrjun júlí 2002. Verður ekki betur séð en að með því hafi stefndi staðið við skuldbindingar þær, sem fólust í undirritun hans undir síðara veðleyfið. Ágreiningur aðila snýst því um hvernig skilja beri þá skuldbindingu stefnda, sem fólst í fyrra veðleyfinu 11. desember 2001. Þar var tekið fram að veðleyfið væri bundið því skilyrði að stefndi „taki að sér að greiða upp ofangreind skuldabréf, að uppgreiðsluverði kr. 59.000.000“. Samkvæmt þessu orðalagi fólst í því skilyrði, sem stefndi undirgekkst með undirritun á veðleyfið, að hann tók að sér að greiða upp skuldabréfin. Verður að telja að í því hafi falist ábyrgð hans á greiðslu skuldabréfanna. Það orðalag yfirlýsingarinnar 13. júní 2002 að forsenda margnefnds veðleyfis hafi verið að stefndi „tæki að sér að greiða upp framangreind skuldabréf sem voru þá að uppgreiðsluverði kr. 59.000.000“ styður einnig eindregið að í umræddri yfirlýsingu hafi falist ábyrgð stefnda á greiðslum samkvæmt skuldabréfunum sem slíkum en ekki skuldbinding hans til greiðslu á 59.000.000 krónum óháð skuldabréfunum eins og áfrýjandi heldur fram. Verður einnig að líta til þess að áfrýjandi, sem er löglærður, samdi bæði veðleyfið og yfirlýsinguna og var honum því í lófa lagið að taka það skýrlega fram ef hann vildi binda veðleyfið skilyrði um að stefndi tæki að sér greiðsluskuldbindingu, sem óháð væri umræddum veðskuldabréfum. Eins og að framan er rakið afhenti áfrýjandi útgefanda skuldabréfanna þau öll 2. október 2002 gegn greiðslu 14.533.173 króna og gaf út framangreinda kvittun þar sem tekið var fram að „eftirstöðvar“ bréfanna væru greiddar og bréfin afhent greiðanda. Gat hann ekki eftir það byggt kröfur á skuldabréfunum. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Guðmundur Þórðarson, greiði stefnda, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2003. Mál þetta sem dómtekið var 4. nóvember sl. er höfðað með stefnu birtri 16. desember 2002. Stefnandi er Guðmundur Þórðarson, Ármúla 20, Reykjavík. Stefndi er Kaupþing Búnaðarbanki hf. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 6.239.368 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum 24,5% sérstökum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að málinu verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda. Til þrautavara krefst stefndi verulegrar lækkunar á stefnukröfu. Í öllum tilvikum gerir stefndi kröfu um málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins að meðtöldum virðisaukaskatti. MÁLSATVIK Þann 11. desember 2001 veitti stefnandi, sem handhafi veðskuldabréfa nr. B-16874 til og með 16905, samtals að nafnvirði 35 milljónum króna, tryggðum með 1. veðrétti í fasteigninni að Hraunbæ 107 Reykjavík, einkahlutafélaginu Hraunbæ 107 veðleyfi fyrir láni til leiguíbúða frá Íbúalánasjóði fyrir allt að 330 milljónum króna og mátti lánið vera vísitölutryggt. Veðleyfi þetta var skilyrt og háð þeirri forsendu að Kaupþing hf., nú stefndi, tæki að sér að greiða upp framangreind skuldabréf að uppgreiðsluverði 59 milljónir króna. Veðleyfi þessu var þinglýst af hálfu stefnda þann 31. janúar 2002 og munu þá um 187 milljónir króna hafa verið greiddar af Íbúðalánasjóði. Ekkert var greitt til stefnda af þeirri fjárhæð. Þann 11. júní 2002 veitti stefnandi aftur skilyrt veðleyfi til að hliðra til fyrir samskonar láni og áður með samskonar skilmálum. Því veðleyfi var þinglýst 20. júní 2002. Þann 1. júlí 2002 barst síðan greiðsla frá stefnda að fjárhæð 36.466.827 krónur og síðan önnur þann 3. júlí 2002 að fjárhæð 8 milljónir króna, eða samtals 44.466.827 krónur. Þann 3. október greiddi síðan Yl-hús ehf., útgefandi umræddra veðskuldabréfa, 14.533.173 krónur til stefnda. Alls höfðu þá verið greiddar 59 milljónir króna. Við móttöku á síðastnenfdu greiðslunni gerði stefnandi þann fyrirvara að áskilinn væri allur réttur til að innheimta hjá stefnda áfallna dráttarvexti af veðskuldabréfunum til fullnaðs greiðsludags. Þann 18. október 2002 útbjó stefnandi vaxtareikning þar sem vextir eru reiknaðir frá 2. febrúar 2002 sem er sá tími sem stefndi fékk greiðslur í hendur út á hið skilyrta veðleyfi. Vitnið Sigurður Þórarinn Sigurðsson, húsasmíðameistari kom fyrir dóminn. Sagði hann Arnar Sigurðsson hafa selt Yl-húsum ehf. lóðina Hraunbæ 107. Hafi verið greitt fyrir lóðina með skuldabréfi sem tryggt var með veði í lóðinni. Sagði hann Arnar hafa komið mikið á framkvæmdatímanum og sagst styðja við bakið á þeim við framkvæmdina. Sagði hann sumar kröfur hafa verið í uppnámi ef lánið frá Íbúðalánasjóði hefði ekki komið til. Um lokagreiðslu Yl-húsa ehf. sagði hann Arnar hafa verið staddan þar. Þeir hafi viljað fá skuldabréfin afhent en Arnar hafi viljað halda sumum þeirra eftir til að innheimta dráttarvexti. Það hafi þeir ekki samþykkt og niðurstaðan orðið sú að Arnar hafi sótt bréfin og afhent þeim þau. Þeir hafi litið á þessa greiðslu sem lokagreiðslu frá sér. Sagði hann Arnar hafa komið fram sem eigandi bréfanna. Vitnið Ágúst Bjarnason, stjórnarformaður Yl-húsa ehf., kom fyrir dóminn. Sagði hann Yl-hús ehf. hafa keypt Hraunbæ 107 af Arnari Sigurðssyni með skuldabréfum. Hafi Arnar sagst ætla að styðja við bakið á þeim og ekki fara í harðar innheimtuaðgerðir. Sagði hann allt hafa stefnt í uppboð á eigninni ef lánið frá Íbúðalánasjóði og skilyrta veðleyfið hefði ekki komið til. Hann hafi litið á greiðsluna sem lokagreiðslu og þeir fengið öll skuldabréfin afhent. Arnar hafi ætlað að halda bréfunum eftir en fulltrúar Yl-húsa ehf. ekki tekið það í mál og fengið öll bréfin afhent. Fyrir dóminn kom Arnar Sigurðsson, seljandi lóðarinnar Hraunbæ og upprunalegur eigandi veðskuldabréfanna. Sagði hann sig eiga hluta veðskulda-bréfanna sem um ræðir, en handhafabréf geti skipt daglega um hendur og því erfitt að fullyrða neitt um slíkt. Staðfesti hann þó að hann ætti eitthvað af umræddum bréfum. Myndi hann ekki að hafa verið viðstaddur þegar lokagreiðslan frá Yl-húsum ehf. var afhent. Sagðist hann hafa gert kröfu um dráttarvexti við lögmann sinn, sem sé stefnandi í máli þessu. MÁLSÁSTÆÐUR STEFNANDA Stefnandi kveður kröfu sína vera byggða á reikningi vegna vaxta dagsettum 18. október 2002 að fjárhæð 6.239.368 krónur. Stefnandi kveður veðleyfið frá 11. desember 2001 hafa verið skilyrt og háð þeirri forsendu að stefndi tæki að sér að greiða veðskuldabréfin og hafi stefnandi reiknað með að greiðsla yrði komin fyrir jólin 2001. Sú greiðsla hafi ekki átt sér stað. Stefnandi kveður seinna veðleyfið einungis hafa verið veitt til að hliðra til fyrir því klúðri sem átt hefði sér stað og það veitt með því skilyrði að með útgáfu þess væri ekki verið að falla frá ábyrgð stefnda á þeim skilyrðum sem sett hafi verið í fyrra veðleyfi heldur einungis til að minnka ábyrgð stefnda og hafi yfirlýsing þess efnis verið undirrituð af stefnda. Stefndi hafi svo greitt tvær greiðslur, aðra 1. júlí 2002 að fjárhæð 36.466.827 krónur og hina 3. júlí 2002 að fjárhæð 8 milljónir króna eða samtals 44.466.827 krónur. Útgefandi veðskuldabréfanna hafi svo greitt 14.533.173 krónur til stefnda 3. október 2002 en við móttöku á þeirri greiðslu hafi stefnandi gert þann fyrirvara að áskilinn væri allur réttur til að innheimta hjá stefnda áfallna dráttarvexti samkvæmt skilyrtu veðleyfunum. Byggir stefnandi á því að eftir sé að greiða dráttarvexti af fjárhæð þeirri frá 1. febrúar 2002 eða frá þeim tíma sem stefndi fékk greiðslur í hendur út á hið skilyrta veðleyfi og til fullnaðs greiðsludags og byggist vaxtareikningur stefnanda á þeim útreikningi. Stefnandi kveður stefnda hafa skilyrðislaust hafa átt að greiða stefnda umrædda fjárhæð þegar greiðsla fékkst út á skilyrta veðleyfið. Stefnandi mótmælir frávísunarkröfu stefnda, kveður málið vera einfalt og skýrt. Kveður hann prentvillu hafa slæðst inn í stefnuna í vísun til vaxtalaga, það leiðrétti hann fyrir dómi. MÁLSÁSTÆÐUR STEFNDA Stefndi kveður frávísunarkröfu sína vera byggða á því að ekki verði komist hjá því að vísa málinu frá dómi sökum óskýrleika í stefnu, tilgreiningu stefnanda á dómkröfum, lýsingu stefnanda á málsástæðum og öðrum atvikum málsins og tilvísunum stefnanda til lagaákvæða. Stefndi kveður dómkröfur stefnanda ekki vera sundurliðaða með þeim hætti sem gera þurfi kröfu um, m.a. komi ekki fram við hvaða vexti eða dráttarvexti (vaxtaprósentu) sé miðað og því ekki unnt að verjast kröfu stefnanda á þeim forsendum að útreikningar séu rangir. Stefndi kveður að eins og krafan sé sett fram verði ekki betur séð en að stefnandi höfuðstólsfæri vextina innan 12 mánaða. Þá séu málsgrundvöllur stefnanda í heild óljós og hugtökin “skuld auk dráttarvaxta”, “vextir” og “dráttarvextir” notuð á víxl um dómkröfur stefnanda. Ennfremur kveður stefndi að framsetning á málsástæðum og málsatvikum séu ekki svo skýr sem nauðsynlegt verði að teljast til að unnt sé að verjast kröfum stefnanda á fullnægjandi hátt, auk þess sem skýran rökstuðning fyrir kröfum um meinta greiðsluskyldu stefnda skorti. Þá kveður stefndi stefnanda ekki hafa sýnt nægilega fram á umboð sitt til málshöfðunar auk þess sem ekki hafa verið gefnar viðhlítandi skýringar eða upplýsingar um hvers vegna stefnandi höfði málið í eigin nafni. Loks sé innbyrðis ósamræmi í tilvísunum til dagsetninga í tengslum við kröfuna í stefnunni auk þess sem tilvísanir til vaxtalaga séu misvísandi en ýmist sé vísað til vaxtalaga nr. 25/1987 og laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af því að krefjast dóms í málinu. Stefndi kveður Arnar Sigurðsson vera eiganda kröfunnar og hann hafi komið fram sem eigandi gagnvart starfsmönnum stefnda og Yl-húsum ehf. og átt margvísleg samskipti við þá sem hafa verulega þýðingu í því máli sem sé til umfjöllunar. Stefndi kveður aðildarskort stefnanda því eiga að leiða til sýknu. Stefnandi svo og raunverulegur eigandi kröfunnar hafi bæði með háttsemi sinni og berum orðum gefið rækilega í skyn að hann myndi ekki krefjast dráttarvaxta af kröfunni. Þeir hafi samþykkt 59 milljónir króna sem fullnaðargreiðslu og ekki gert neinar breytingar á þeirri kröfu fyrr en við lokagreiðslu. Stefnandi og raunverulegur eigandi kröfunnar hafi augljóslega valdið stefnda tjóni með háttsemi sinni ef ætlunin hefði verið að krefjast dráttarvaxta af kröfunni. Stefndi hafi engra sérstakra hagsmuna haft að gæta af nýtingu veðleyfanna og augljóst að hann hefði ekki farið út í að nýta umrætt veðleyfi ef stefnandi og raunverulegur eigandi kröfunnar hefðu lagt fram kröfu um dráttarvexti á þeim tíma sem afgreiðsla lánsins fór fram. Þegar háttsemi þeirra og samskipti þeirra við stefnda og Yl-hús ehf. séu höfð í huga sé eðlilegt að gera ríkar kröfur til þess að krafa þeirra um dráttarvexti hefði verið sett fram með skýrum hætti strax og ljóst var að afgreiðsla lánsins myndi dragast. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að forsendur veðleyfisins hafi ekki gengið eftir þar sem lánafyrirgreiðsla hafi ekki verið á þann veg sem gert var ráð fyrir. Stefndi kveður þetta óhjákvæmilega hafa leitt til þess að ekki var unnt að greiða eiganda á þeim tíma sem upphaflega hafi verið stefnt að og hlaut óhjákvæmilega að leiða til þess að stefndi hafði ekki nægja fjármuni til að ráðstafa greiðslum eins og hann hafði tekið að sér samkvæmt veðleyfinu. Stefndi kveður einu skyldur stefnda hafa verið þær að tryggja að slík ráðstöfun færi ekki í bága við veðröð veðhafa á eigninni. Þetta hafi stefnanda og raunverulegum eiganda kröfunnar mátt vera ljóst. Stefndi kveður úthlutun sína á því fjármagni sem fékkst á grundvelli veðleyfanna hafa verið í samræmi við þær forsendur sem lagðar hafi verið til grundvallar og hafi það ekkert tjón haft í för með sér fyrir stefnanda og raunverulega eiganda, heldur þvert á móti. Einnig byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi afhent Yl-húsum ehf., útgefanda veðskuldabréfanna, bréfin við greiðslu á 14.533.173 krónum sem fullnaðargreiðslu. Stefndi kveður rétt stefnanda og raunverulegs eiganda kröfunnar byggja á umræddum bréfum og geti þeir því ekki öðlast betri rétt á hendur stefnda en þeir höfðu á hendur útgefanda bréfanna. Í upphaflegu veðleyfinu hafi ekkert verið tekið fram um það hvenær stefndi ætti að inna umrædda greiðslu samkvæmt veðleyfinu af hendi. Stefndi kveður gjalddaga ekki hafa verið ákveðinn fyrirfram og engin tímamörk verið sett af hálfu stefnanda eða raunverulegs eiganda þegar ljóst varð að fyrirgreiðslan myndi dragast. Loks byggir stefndi sýknukröfu sína á því að yfirlýsing dagsett 13. júní 2002 frá stefnda um að andvirði láns eigi að renna upp í greiðslu á skuld vegna bréfanna hafi ekki haft að geyma neina fyrirvara um dráttarvexti. Stefndi kveður að líta megi á þá yfirlýsingu sem staðfestingu á því að stefndi og Yl-hús ehf. hafi ekki þurft að búast við frekar kröfum. Stefndi vekur athygli á orðalagi kvittunar sem stefnandi gaf út til Yl-húsa ehf. þar sem fyrirvari um dráttarvaxtakröfu á hendur stefnda er sett fram á kvittun til þriðja aðila. Stefndi kveður varakröfu sína vera byggða á því að stefnanda hafi ekki verið heimilt að reikna dráttarvexti á umrædda fjárhæð fyrr en eftir að hann hafi komið því á framfæri við stefnda að hann hygðist krefja stefnda um dráttarvexti þann 4. október 2002. Stefndi kveður að fram að þeim tíma geti krafan ekki borið aðra vexti en í mesta lagi samningsvexti. Auk þess sé byggt á því að útreikningar stefnanda á stefnukröfu standist ekki ákvæði vaxtalaga sem leiði til lækkunar á kröfunni. Þá sé málskostnaðarkröfu stefnanda mótmælt. NIÐURSTAÐA Enda þótt málatilbúnaði stefnanda sé í nokkru áfátt þykir hann hafa náð að gera kröfur sínar og málatilbúnað skýrari þannig að ekki séu efni til þess að vísa því frá dómi að svo búnu. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt veðleyfi sem stefnandi gaf út og samþykkt var af stefnda. Í veðleyfinu kemur hvorki fram hvenær greiðsla á láninu átti að fara fram né hvort greiða ætti dráttarvexti ef sú greiðsla drægist, einungis að veðleyfið væri háð því skilyrði að stefndi tæki að sér að greiða af veðskuldabréfum að uppgreiðsluverði 59 milljónir króna. Yl-hús ehf var útgefandi og skuldari nefndra bréfa. Ekki er sýnt fram á að stefndi hafi fyrir skuldskeytingu orðið skuldari bréfanna. Krafa stefnanda um dráttarvexti kom ekki fram fyrr en eftir að Yl-hús ehf. greiddu lokagreiðslu til stefnanda, en þá þegar hafði stefndi greitt stóran hluta uppgreiðsluverðsins samkvæmt veðleyfinu til stefnanda. Þegar sú greiðsla var innt af hendi var gefin út kvittun til útgefanda skuldabréfanna, Yl-húsa ehf., og þau afhent skuldara. Í kvittuninni er áskilnaður um að krefja stefnda um dráttarvexti. Þeirri kröfu var ekki beint að stefnda fyrr en eftir að bréfin voru afhent. Veðleyfið, sem stefndi samþykkti, gefur stefnanda ekki eitt og sér sjálfstæðan rétt til greiðslu úr hendi stefnda umfram það sem stefnandi fékk greitt. Krafa stefnanda um dráttarvexti hlýtur ávallt að vera reist á veðskuldabréfum þeim, sem greiða átti samkvæmt veðleyfinu. Eftir að bréfin hafa verið afhent skuldara getur stefnandi ekki gert frekari kröfur, byggðar á þeim, þar sem hann hefur þau ekki í handhöfn sinni lengur. Þegar til þessa er litið svo og þess að samkvæmt framansögðu skapar veðleyfið stefnanda ekki sjálfstæðan rétt til þess að krefjast greiðslu dráttarvaxta úr hendi stefnda, ótengt veðskuldabréfunum, verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Kröfu stefnda um frávísun er hafnað. Stefndi, Kaupþing Búnaðarbanki hf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Guðmundar Þórðarsonar. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 2/2023
|
Neytendakaup Pakkaferðir Afpöntun Force majeure Endurgreiðsla
|
G höfðaði mál á hendur F ehf. og krafðist endurgreiðslu vegna ferðar sem hann hafði bókað hjá F og greitt að fullu til Norður-Ítalíu en afpantað daginn fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs. Hæstiréttur taldi ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hefðu aðstæður á ákvörðunarstað verið bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar og haft veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar G í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Ekki var talið hafa úrslitaþýðingu hvort íslensk stjórnvöld hefðu formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu á þeim degi sem ferðin var afpöntuð heldur væri nægilegt að vissar líkur væru á áhættu fyrir heilbrigði G og fjölskyldu hans vegna farsóttar. Þá var ekki fallist á að lagafyrirmæli um rétt G til endurgreiðslu og beiting hennar við þessar aðstæður væru óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi F í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefndu að. Var því talið að skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 til að afpanta ferðina með rétti til fullrar endurgreiðslu væru uppfyllt og að F bæri áhættuna af því að ferð væri afpöntuð af þessum ástæðum. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um rétt G til fullrar endurgreiðslu ásamt dráttarvöxtum frá því að 14 dagar voru liðnir frá afpöntun ferðarinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2023. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort stefndi eigi rétt til endurgreiðslu úr hendi áfrýjanda vegna ferðar til Norður-Ítalíu 29. febrúar til 7. mars 2020 sem hann hafði greitt fyrir að fullu en afpantaði kvöldið fyrir brottför vegna útbreiðslu COVID-19 faraldurs þar í landi. Aðilar deila um hvernig beri að skýra fyrirmæli laga nr. 95/2018 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun um að ferðamaður geti afpantað pakkaferð vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna og fengið heildarverð hennar endurgreitt við þær aðstæður.5. Með héraðsdómi 27. janúar 2021 var fallist á kröfur stefnda um að áfrýjandi skyldi endurgreiða honum heildarverð pakkaferðarinnar og var sú niðurstaða staðfest 11. nóvember 2022 með hinum áfrýjaða dómi.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 10. janúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-141, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um rétt til endurgreiðslu vegna afpöntunar pakkaferðar.Málsatvik7. Tildrög málsins eru að 19. nóvember 2019 pantaði stefndi skíðaferð hjá áfrýjanda fyrir sig, eiginkonu og tvö börn til Madonna di Campiglio á Norður-Ítalíu vikuna 29. febrúar til 7. mars 2020. Bókunin var hluti stærri ferðabókunar þar sem foreldrar og tvö systkini stefnda ásamt fjölskyldum voru einnig með í för, alls þrettán manns. Bókað var flug með Icelandair frá Keflavík til Verona á Ítalíu og til baka, rútuferðir frá Verona til Madonna di Campiglio og til baka og hótelgisting. Heildarverð bókunar stefnda nam 1.125.131 krónu og var það greitt áfrýjanda að fullu 13. janúar.8. Laust fyrir miðnætti 28. febrúar 2020 sendi bróðir stefnda tölvubréf til áfrýjanda þar sem hann tilkynnti að í ljósi frétta dagsins, mikillar fjölgunar COVID-19 smita á Ítalíu og þar sem flest smit sem borist hefðu um Evrópu mætti rekja þangað hefði verið tekin ákvörðun um að fjölskyldan færi ekki næsta morgun í fyrirhugaða ferð til Madonna. Áfrýjandi staðfesti með tölvubréfi 2. mars móttöku tilkynningar um afpöntun en tók fram að samkvæmt skilmálum yrði ekki um neina endurgreiðslu að ræða af hans hálfu.9. Stefndi sendi áfrýjanda bréf 10. mars 2020 fyrir hönd allra fjölskyldumeðlima sem bókaðir voru í ferðina og krafðist endurgreiðslu. Vísað var til þess að fyrsta tilfelli COVID-19 hefði greinst á Íslandi 28. febrúar en sá einstaklingur hefði verið á skíðum í bænum Andalo í Trentino-héraði á Norður-Ítalíu. Hefði landlæknisembættið áður mælt gegn ónauðsynlegum ferðum til Norður-Ítalíu og ráðlagt þeim sem kæmu frá þessum svæðum að fara í 14 daga sóttkví. Frá 29. febrúar hefði embætti landlæknis skilgreint Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu auk þess sem öllum sem komu með flugi Icelandair frá Verona 29. febrúar og 7. mars hefði verið skipað í sóttkví. Ljóst væri að óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður hefðu verið uppi í skilningi laga nr. 95/2018 sem yfirgnæfandi líkur hefðu verið á að myndu hafa afgerandi áhrif á ferðalög til Ítalíu. Af þessum ástæðum og með vísan til 5. mgr. 15. gr. laganna var farið fram á að áfrýjandi endurgreiddi stefnda það sem hann hafði greitt fyrir ferðina.0. Áfrýjandi hafnaði kröfu stefnda og fjölskyldu hans með bréfi 13. mars 2020. Þar var tekið fram að á brottfarardegi 29. febrúar hefði embætti landlæknis ekki lagst gegn ferðum til Madonna di Campiglio. Lög nr. 95/2018 gerðu ekki ráð fyrir að hægt væri að afpanta ferð með nokkurra klukkustunda fyrirvara enda væri við slíkar aðstæður ekki hægt að reka ferðaskrifstofu. Óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður vegna smitsjúkdóma hefðu ekki skapast fyrr en yfirvöld hefðu lagt bann við ferðalögum eða mælt eindregið gegn því að farið yrði í ferðalög til ákveðinna svæða en þær aðstæður hefðu ekki verið fyrir hendi þegar ferðin var afpöntuð að kvöldi 28. febrúar 2020.1. Í málum nr. 3 og 4/2023 sem flutt eru samhliða þessu máli er leyst úr hliðstæðum kröfum á hendur áfrýjanda vegna ferðabókana annarra fjölskyldumeðlima stefnda. Löggjöf2. Lög nr. 95/2018 fjalla um tilhögun pakkaferða, þar á meðal um afpöntun og aflýsingu slíkrar ferðar fyrir brottför og hvenær ferðamenn öðlast rétt til endurgreiðslu við afpöntun. Með lögunum var innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Hún leysti af hólmi Evróputilskipun 90/314/EBE um ferðapakka, orlofspakka og skoðunarferðapakka sem hafði verið innleidd hér á landi með lögum nr. 80/1994 um alferðir.3. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 95/2018 er markmið þeirra að tryggja neytendavernd við kynningu, gerð og efndir samninga um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Í skýringum við ákvæðið í greinargerð frumvarps sem varð að lögunum og umfjöllun um markmið þess er vísað til tilskipunar (ESB) 2015/2302 sem ætlað hafi verið að færa reglur um pakkaferðir til samræmis við aðrar nýlegar tilskipanir á sviði neytendaréttar. Réttindum ferðamanna sé lýst með ítarlegri og skýrari hætti en í eldri tilskipun og lögum, þar á meðal hvenær ferðamaður eigi rétt á að afpanta ferð.4. Í 4. gr. laganna eru skýringar á ýmsum hugtökum og í 11. tölulið eru óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður skilgreindar svo:Aðstæður sem eru ekki á valdi þess aðila sem ber þær fyrir sig og ekki hefði verið hægt að komast hjá jafnvel þótt gripið hefði verið til réttmætra ráðstafana.5. Í greinargerð frumvarpsins um þessa grein er tekið fram til frekari skýringar að í eldri tilskipun hafi beinlínis verið vísað til „force majeure“ aðstæðna og sé rétt að túlka ákvæðið með það hugtak í huga.6. Í 15. gr. laganna er fjallað um afpöntun pakkaferðar og er greinin svohljóðandi: Ferðamaður getur afpantað pakkaferð áður en ferðin hefst gegn greiðslu sanngjarnrar þóknunar. Í samningi um pakkaferð er heimilt að tilgreina sanngjarna þóknun fyrir afpöntun ferðar sem tekur mið af því hversu löngu fyrir upphaf ferðarinnar afpantað er og áætluðum tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Sé ekki kveðið á um staðlaða þóknun vegna afpöntunar í samningi um pakkaferð skal þóknunin samsvara tekjumissi skipuleggjanda eða smásala.Skipuleggjandi eða smásali á ekki rétt á greiðslu þóknunar af hendi ferðamanns ef afpöntun er vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna sem hafa veruleg áhrif á framkvæmd pakkaferðar eða flutning farþega til ákvörðunarstaðar, eða verðhækkunar umfram 8%, sbr. 12. gr.Ferðamaður á ekki rétt til frekari skaðabóta við aðstæður skv. 3. mgr. Skipuleggjandi eða smásali skal endurgreiða ferðamanni greiðslur sem honum ber skv. 1.–3. mgr. innan 14 daga frá afpöntun.7. Í greinargerð með frumvarpi til laganna segir í skýringum við 15. gr. að með óvenjulegum og óviðráðanlegum aðstæðum í 3. mgr. geti til dæmis verið átt við stríðsástand, útbreiðslu farsótta eða sjúkdóma, hryðjuverk, pólitískan óstöðugleika eða aðrar aðstæður sem hafi afgerandi áhrif á ferðalög til viðkomandi staða. 8. Ákvæði 15. gr. laganna er ætlað að innleiða 12. gr. fyrrgreindrar tilskipunar (ESB) 2015/2302 en 2. mgr. hennar, sem svarar til 3. mgr. 15. gr. laganna, er svohljóðandi: Þrátt fyrir 1. mgr. skal ferðamaður hafa rétt til að rifta pakkaferðarsamningi áður en pakkaferðin hefst án þess að greiða riftunargjald, ef upp koma óhjákvæmilegar og óvenjulegar aðstæður á ákvörðunarstað eða í næsta nágrenni, sem hafa veruleg áhrif á pakkaferðina eða hafa veruleg áhrif á farþegaflutning til ákvörðunarstaðar. Ef pakkaferðarsamningi er rift samkvæmt þessari málsgrein skal ferðamaðurinn eiga rétt á að fá fulla endurgreiðslu allra greiðslna sem hann hefur innt af hendi fyrir pakkaferðina, en skal ekki eiga rétt á frekari skaðabótum.9. Í 31. lið formálsorða tilskipunarinnar er varpað frekara ljósi á inntak réttar ferðamanna til að falla frá samningi við þær aðstæður sem lýst er í 2. mgr. 12. gr. Tekið er fram að þær geti meðal annars náð yfir hernað, önnur alvarleg öryggisvandamál, svo sem hryðjuverk, umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðar eða náttúruhamfarir á borð við flóð, jarðskjálfta eða veðurskilyrði sem geri það að verkum að ekki sé hægt að ferðast með öruggum hætti til ákvörðunarstaðar eins og umsamið var í pakkaferðarsamningi.20. Í frumvarpinu sem varð að lögum nr. 95/2018 er fjallað um samræmi þess við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Áréttað er að því sé ætlað að hafa í för með sér aukna neytendavernd. Þá segir að efni frumvarpsins gefi ekki sérstaka ástæðu til að ætla að það fari gegn ákvæðum stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í því samhengi er tekið fram að markmið og þær aðferðir sem tillögur eru gerðar um í frumvarpinu séu innan þess ramma sem Alþingi hafi til að setja reglur um atvinnustarfsemi.Niðurstaða21. Sem fyrr segir greinir aðila á um hvernig skýra beri framangreind ákvæði laga nr. 95/2018. Áfrýjandi byggir á því að 3. mgr. 15. gr. eigi ekki við um atvik málsins. Umrætt ákvæði sé hefðbundið force majeure ákvæði eins og var að finna í eldri Evróputilskipun um pakkaferðir og lögum nr. 80/1994. Það feli í sér að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik sem séu sérstök í eðli sínu og valdi því að ómögulegt eða því sem næst sé að efna samningsskuldbindingu eigi að hafa áhrif á efndaskyldu. 22. Áfrýjandi heldur því fram að engar óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna hafi verið komnar upp þegar stefndi afpantaði ferðina að kvöldi 28. febrúar 2020, liðlega sjö klukkustundum fyrir brottför. Enn fremur hafi engin áhrif aðstæðna verið komin fram á framkvæmd ferðarinnar sem hafi verið farin samkvæmt áætlun 29. febrúar. Á þeim tíma hafi aðeins verið í gildi tilmæli embættis landlæknis frá 25. sama mánaðar sem mæltu gegn ónauðsynlegum ferðum til fjögurra héraða á Ítalíu en ferð stefnda hafi ekki verið áformuð til þeirra. Huglæg afstaða ferðamanns til hættu eða ástands geti ekki ráðið för við beitingu ákvæðisins þannig að hann geti hvenær sem er afpantað ferð og öll áhætta af því lendi á veitanda ferðaþjónustu. 23. Við skýringu 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 ber að líta til lögskýringargagna sem rakin eru að framan um markmið laganna og tilskipunar (ESB) 2015/2302 um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun. Verða málsatvik einnig metin í því ljósi að þau áttu sér stað við upphaf COVID-19 farsóttarinnar í Evrópu árið 2020. Við útbreiðslu hennar sköpuðust fordæmalausar aðstæður í Evrópu og heiminum öllum sem höfðu veruleg áhrif á ferðaþjónustu og efndaskyldu á samningsskuldbindingum bæði ferðaþjónustuaðila og ferðamanna.24. Sem fyrr var lýst er í greinargerð með lögum nr. 95/2018 vísað til orða hliðstæðs ákvæðis eldri tilskipunar 90/314/EBE um rétt ferðamanns til afpöntunar vegna force majeure aðstæðna og tekið fram að túlka beri orðin óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður með það hugtak í huga. Í þessari eldri tilskipun eru force majeure aðstæður skilgreindar sem óvenjulegar og ófyrirsjáanlegar aðstæður sem sá sem ber þær fyrir sig fái engu um ráðið og hefði ekki getað komið í veg fyrir afleiðingar þeirra þótt öll aðgát hefði verið viðhöfð.25. Samkvæmt framansögðu verður að skýra almenn sjónarmið sem fólgin eru í force majeure hugtaki kröfuréttar í samræmi við þær aðstæður sem falla undir lög nr. 95/2018. Við það ber að líta til markmiða að baki reglum um afpöntun ferðapakka vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra aðstæðna samkvæmt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018. Einnig ber að líta til sérstakra réttaráhrifa sem force majeure regla kann að hafa á réttarsviði um neytendavernd sem birtist í því að efndaskylda kunni að falla varanlega niður neytanda að vítalausu en leiði ekki aðeins til tímabundins brottfalls hennar. Um mismunandi áhrif force majeure reglunnar eftir samhengi og þýðingu hennar á sviði löggjafar um pakkaferðir má til hliðsjónar benda á dóm Evrópudómstólsins 8. júní 2023 í máli C-407/21 þar sem fjallað var um skýringu hugtaka í hliðstæðri grein 2. mgr. 12. gr. tilskipunar (ESB) 2015/2302.26. Við afmörkun á efnislegu inntaki almennrar force majeure reglu hefur verið litið til þriggja þátta. Í fyrsta lagi þurfa ákveðin atvik að vera fyrir hendi. Í öðru lagi þarf að meta orsakatengsl, það er hvernig atvikin hafi áhrif á möguleika skuldara til að efna samningsskuldbindingu. Í þriðja lagi er litið til fyrirsjáanleika, það er hvort þýðingu hafi að skuldari hefði mátt sjá slík atvik fyrir við samningsgerð. Réttaráhrif reglunnar eru almennt þau að efndaskylda frestast á meðan fyrrgreint ástand varir. Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn vanefna samningsskyldur sínar á því tímabili.27. Atvik sem falla undir regluna verða ekki tæmandi talin. Þar hefur einkum verið vísað til náttúruhamfara og stríðsátaka en einnig hafa farsóttir verið taldar falla þar undir. Í máli þessu er ótvírætt, einnig þegar litið er til lögskýringargagna að baki 3. mgr. 15. gr., að útbreiðsla farsótta eða sjúkdóma eru aðstæður sem geta fallið undir ákvæðið.28. Stefndi byggir á því að í upphafi COVID-19 faraldursins, dagana fyrir afpöntun hans á ferðinni 28. febrúar, hafi legið fyrir aðgengilegar upplýsingar um að smit á Ítalíu væru í veldisvexti og neyðarástand í uppsiglingu á ítölskum sjúkrahúsum. Fyrsta COVID-19 smitið hefði greinst á Íslandi sama dag hjá ferðamanni sem kom frá Norður-Ítalíu og hafði dvalið á stað utan skilgreinds hættusvæðis. Enn fremur sé ljóst að fyrsti áfangastaður ferðarinnar hafi verið Verona í Veneto-héraði, einu þeirra fjögurra héraða sem embætti landlæknis hafði frá 25. febrúar varað við ferðum til. 29. Samkvæmt framangreindum lagafyrirmælum, skýringargögnum og fyrirliggjandi gögnum í málinu er ótvírætt að þegar ferðin var afpöntuð hafði farsótt breiðst út á ákvörðunarstað og aðstæður því bæði óvenjulegar og óviðráðanlegar í skilningi 3. mgr. 15. gr. laganna. 30. Við mat á orsakatengslum verður ekki gerð sú krafa að stefnda hafi með öllu verið ómögulegt í bókstaflegri merkingu að fara í ferðina að morgni 29. febrúar eða ferðin hafi fallið niður. Væri slíkt skilyrði þess að vernd 3. mgr. 15. gr. ætti við myndi ákvæðið missa marks enda væri þá engin þörf á að ferðamaður félli frá ferðasamningi, sbr. hins vegar fyrirmæli 16. gr. laganna um þá aðstöðu þegar skipuleggjandi eða smásali aflýsir pakkaferð.31. Við skýringu á orðunum „veruleg áhrif“ aðstæðna á „framkvæmd pakkaferðar“ í 3. mgr. 15. gr. verður enn leitað fanga í greinargerð með ákvæðinu og formálsorðum tilskipunar (ESB) 2015/2302. Segir þar að réttur ferðamanna til að falla frá pakkaferðarsamningi án þess að greiða þóknun verði virkur hafi ferðin umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði manna á borð við uppkomu alvarlegs sjúkdóms á ákvörðunarstað ferðarinnar sem leiði til þess að ekki sé hægt að ferðast þangað með öruggum hætti eins og samið var um. 32. Eins og aðstæður voru 28. febrúar 2020 með ört fjölgandi COVID-19 smitum á Norður-Ítalíu er ljóst að fyrirhuguð ferð þangað fól í sér umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans. Sú áhætta var staðfest enn frekar degi síðar, á áætluðum brottfarardegi, þegar embætti landlæknis skilgreindi Ítalíu alla sem svæði með mikla smitáhættu. Sem fyrr segir var fyrsti áfangastaður ferðar stefnda Verona á Ítalíu sem embætti landlæknis hafði 25. febrúar mælt gegn ferðum til. Auk þess reyndust margir Íslendingar sem komu með flugi frá Verona 29. febrúar og 7. mars eftir skíðaferð til Norður-Ítalíu smitaðir og var farþegum sem komu þaðan til landsins 7. mars skipað í 14 daga sóttkví. Hefðu stefndi og fjölskylda hans sannanlega verið í þeim hópi. Er samkvæmt öllu framangreindu vafalaust að aðstæður á ákvörðunarstað við afpöntun höfðu veruleg áhrif á framkvæmd fyrirhugaðrar ferðar stefnda í skilningi 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018.33. Í málinu er deilt um hvort sérstaka þýðingu hafi að íslensk stjórnvöld höfðu ekki formlega skilgreint alla Ítalíu sem svæði með mikla smitáhættu þegar stefndi afpantaði ferðina 28. febrúar. Í því sambandi bendir áfrýjandi á að útbreiðsla COVID-19 sjúkdómsins hafi fyrst orðið óvenjulegar og óviðráðanlegar aðstæður í skilningi laga nr. 95/2018 eftir að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti sóttina heimsfaraldur 11. mars 2020 og íslensk stjórnvöld gerðu bindandi ráðstafanir um ferðalög til og frá landinu 19. sama mánaðar. 34. Ekki verður fallist á að slík formskilyrði ráði úrslitum um hvort réttur ferðamanns samkvæmt 3. mgr. 15. gr. geti orðið virkur og ekkert sem styður þá staðhæfingu áfrýjanda að skýra beri ákvæðið með þeim hætti. Verða ekki gerðar mjög strangar kröfur til ferðamanna um sönnun á raunverulegum aðstæðum á ferðasvæði en nægilegt er að vissar líkur séu á áhættu fyrir heilbrigði þeirra vegna farsóttar. Rétt stefnda til að afpanta ferðina á grundvelli 15. gr. laga nr. 95/2018 verður þannig að meta á grundvelli fyrirliggjandi staðreynda á þeim tíma sem afpöntun var gerð, þar á meðal þeirra mögulegu afleiðinga við heimkomu að þurfa að sæta sóttkví. Á það ótvírætt við í máli þessu um aðstæður á Ítalíu svo sem lýst hefur verið að framan.35. Þegar litið er til hins stutta fyrirvara á afpöntun stefnda á ferðinni, liðlega sjö klukkustundum fyrir upphaf hennar, sem miðast við brottför flugs Icelandair til Verona að morgni 29. febrúar 2020, verður einnig að hafa í huga að ferðamaður getur samkvæmt 1. mgr. 15. gr. afpantað ferð allt þar til hún hefst án þess að getið sé neinna tímamarka og gildir það sama um afpöntun samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Auk þess höfðu aðstæður breyst svo ört bæði á Norður-Ítalíu og hér á landi daginn fyrir brottför að tæplega var fyrr hægt að slá föstu að ferðin hefði umtalsverða áhættu fyrir heilbrigði stefnda og fjölskyldu hans vegna aðsteðjandi ógnar af COVID-19 á ákvörðunarstað. 36. Hin ófyrirséða og hraða þróun COVID-19 sjúkdómsins á síðustu dögum febrúarmánaðar 2020 undirstrikar jafnframt að þegar stefndi bókaði pakkaferð til Madonna di Campiglio í nóvember 2019 og greiddi að fullu 13. janúar 2020 gat hvorki hann né nokkur annar séð fyrir að atvik yrðu með þeim hætti sem raunin varð fyrirhugaðan brottfarardag 29. febrúar 2020. Má jafnframt slá því föstu að hefði ástandið á Norður-Ítalíu þá verið fyrirsjáanlegt hefði það haft afgerandi áhrif á ákvörðun stefnda um að bóka ferðina og greiða heildarverð hennar til áfrýjanda.37. Áfrýjandi hefur loks byggt á því að túlka verði undartekningarákvæði 3. mgr. 15. gr. laga nr. 95/2018 þröngt í ljósi þess að það skerði kröfuréttindi hans á hendur farþegum samkvæmt gildum samningi sem verndar njóti samkvæmt eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Löggjafanum séu settar þröngar skorður við því að veita öðrum aðila samningssambands rétt til að losna undan skuldbindingum sínum bótalaust.38. Markmið laga nr. 95/2018 er að auka vernd neytenda, þar á meðal með skýrari heimild ferðamanns til að afpanta ferð gegn fullri endurgreiðslu. Svo sem fram kemur í lögskýringargögnum mat löggjafinn leiðir að þessu markmiði út frá kröfum stjórnarskrár og þeim ramma sem hann hefur til að setja reglur um atvinnustarfsemi. Verður ekki fallist á að umrædd lagaregla eða beiting hennar við þessar aðstæður séu óhóflega íþyngjandi fyrir eignarrétt eða atvinnustarfsemi áfrýjanda sem fyrirtækis í ferðaþjónustu í ljósi þeirrar neytendaverndar sem lögin stefna að.39. Í samræmi við það sem hér hefur verið rakið voru uppfyllt skilyrði 15. gr. laga nr. 95/2018 fyrir því að stefndi afpantaði 28. febrúar 2020 pakkaferð til Madonna di Campiglio sem fyrirhuguð var 29. febrúar til 7. mars sama ár með rétti til fullrar endurgreiðslu. Áfrýjandi ber áhættu af því þegar ferð er afpöntuð af þessum ástæðum og á ekki rétt til greiðslu þóknunar samkvæmt skýrum fyrirmælum 3. mgr. greinarinnar. Bar áfrýjanda því samkvæmt 5. mgr. að endurgreiða stefnda ferðina að fullu innan fjórtán daga frá afpöntun hennar.40. Að öllu framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, þar sem vísað er til forsendna héraðsdóms, verður niðurstaða Landsréttar staðfest.41. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og fram kemur í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að stefndi flutti mál sitt sjálfur, svo og að samhliða því eru flutt tvö mál sem eiga rætur að rekja til sömu málsatvika. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ferðaskrifstofa Íslands ehf., greiði stefnda, Grétari Má Ólafssyni, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=a2fcd2c1-3835-42c9-968d-0f1d58cc1196&verdictid=4a0b6671-3468-487d-93f1-0b59a3da3491
|
Mál nr. 107/2017
|
Skaðabótamál Líkamstjón Uppgjör Fyrirvari Endurupptaka bótaákvörðunar
|
A höfðaði mál gegn B og S hf. til heimtu frekari bóta vegna afleiðinga líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi árið 2003. S hf. greiddi bætur til A á árinu 2006 á grundvelli álits tveggja lækna og tók hún við þeim bótum með fyrirvara um endurmat kæmi til þess að afleiðingar slyssins reyndust verri en gert hefði verið ráð fyrir í matinu. S hf. féllst á beiðni A árið 2013 um að bera ekki við tíu ára fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 vegna hugsanlegrar endurupptöku ákvörðunar um bætur til A með þeim fyrirvara að bætur kynnu þegar á þeim tíma að vera fyrndar eftir ákvæðinu um fjögurra ára fyrningu. Í dómi Hæstaréttar var talið að upphafsdagur fjögurra ára fyrningarfrestsins hefði verið í árslok 2010 en A hefði leitað til sérfræðings vegna versnandi einkenna um mitt það ár og hefði krafa A því ekki verið fyrnd þegar S hf. samþykkti að bera ekki fyrir sig fyrningu. Var talið sannað með matsgerðum að ástand A hefði versnað frá árinu 2006 og var krafa A því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Eyvindur G. Gunnarssonprófessor.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2017. Hún krefst þess að stefndu verðióskipt gert að greiða sér 2.019.325 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 11. júní 2011til 11. júlí 2015 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. IÁfrýjandi lentií umferðarslysi 27. janúar 2003 þegar stefndi B ók framan á bifreið hennar semhún hafði stöðvað á gatnamótum […] og […] á […]. Bifreiðin sem hann ók vartryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Áfrýjandi ogstefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. leituðu sameiginlega eftir því við tvo læknaað þeir létu í ljós álit sitt á afleiðingum slyssins fyrir áfrýjanda og hvenærekki hefði verið að vænta frekari bata af þeim meiðslum sem hún hlaut. Í álitiþeirra 25. febrúar 2006 var komist að þeirri niðurstöðu að batahvörf hefðuverið 1. október 2003. Jafnframt töldu læknarnir varanlegan miska vegnaslyssins vera 10 stig og varanlega örorku 10%. Að fenginni þessari niðurstöðu ritaðiáfrýjandi kröfubréf 23. mars 2006 til stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. meðsvofelldum fyrirvara: „Tekið verður á móti bótunum með fyrirvara um endurmatkomi til þess að afleiðingar slyssins reynist verri en gert er ráð fyrir ífyrirliggjandi mati. Eru hér einkum höfð í huga ... höfuðverkjaköst sem [A]hefur átt við að glíma og rakin eru til slyssins. Þekkt er að slík meiðsl kunnaað reynast varasöm hvað þetta varðar.“ Í kjölfarið greiddi stefndi bætur tiláfrýjanda 18. maí 2006 á grundvelli álits læknanna, en uppgjörið af hennarhálfu var samþykkt „með vísan til fyrirvara í kröfubréfi dags. 23.06.06“.Á árinu 2010sneri áfrýjandi sér til sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum, vegna afleiðingaslyssins. Samkvæmt vottorði 20. mars 2013 leitaði áfrýjandi til sérfræðingsins23. júlí 2010 vegna versnandi verkja í höfði og hnakka. Við skoðun hefðiáfrýjandi haft eymsli í hnakkavöðvafestu vinstra megin. Samkvæmt vottorðinu leitaðiáfrýjandi aftur til sérfræðingsins 1. mars 2013 en verkirnir hefðu fariðstöðugt versnandi frá árinu 2010. Hún væri með verk daglega í höfði ogsjúkraþjálfun hefði ekki borið árangur. Í vottorði sérfræðingsins 23. ágúst2013 kom fram að sprautumeðferð hefði aðeins hjálpað tímabundið og lyfjameðferðverið hætt vegna aukaverkana. Þá sagði að áfrýjandi hefði daglegan seyðing íhöfði sem versnaði við álag. Um horfur var tekið fram að ástandið væri varanlegt.Áfrýjandi aflaði mats dómkvaddra manna um afleiðingar slyssins og skiluðuþeir mati sínu 15. febrúar 2014. Samkvæmt því var varanlegur miski áfrýjandatalinn 15 stig og varanleg örorka 15%. Áfrýjandi aflaði síðan yfirmatsgerðar 11.febrúar 2015 þar sem komist var að sömu niðurstöðu um varanlegan miska ogvaranlega örorku hennar. IIFallist er ániðurstöðu héraðsdóms um þýðingu fyrirvara sem áfrýjandi gerði í fyrrgreindu bréfi23. mars 2006 til stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. þess efnis að áfrýjandiáskildi sér frekari bætur ef í ljós kæmi að afleiðingar slyssins breyttust tilhins verra frá því sem var í upphaflegri álitsgerð. Leikur heldur enginn vafi áþví að við uppgjör bóta til áfrýjanda 18. maí 2006 var vísað til fyrirvarans.Af matsgerð 15.febrúar 2014 verður ráðið að einkenni áfrýjanda hafi farið versnandi eftirbótauppgjörið á árinu 2006. Við mat á varanlegum miska lögðu matsmenn tilgrundvallar að höfuðverkir hefðu aukist frá því sem áður var og mátu miskannhærri um 5 stig. Hvað varanlega örorku varðar töldu matsmennirnir að starfsgetaáfrýjanda væri skert af völdum slyssins og þá umfram það sem gert var ráð fyrirí því áliti sem lá til grundvallar uppgjörinu á árinu 2006. Töldu matsmennirnirað 5% skerðing á starfsgetu væri komin til eftir það tímamark. Með yfirmati varþessum atriðum ekki hnekkt, en þar var komist að sömu niðurstöðu um afleiðingarslyssins eins og áður er rakið. Samkvæmt þessu er sannað að ástand áfrýjandahafi versnað frá árinu 2006 þegar henni voru greiddar bætur. Með tölvubréfi 25. janúar 2013 féllst stefndi Sjóvá-Almennar tryggingarhf. á beiðni áfrýjanda um að bera ekki við tíu ára fyrningu samkvæmt 99. gr.umferðarlaga nr. 50/1987 fram til 27. apríl 2013 vegna hugsanlegrar endurupptökuákvörðunar um bætur til áfrýjanda. Þetta var þó bundið þeim fyrirvara að bæturkynnu þegar að vera fyrndar. Samkvæmt gögnum málsins var áhrifum fyrningarfrestað nokkrum sinnum með sama fyrirvara. Þannig fólst ekki í fyrirvaranumáskilnaður um að bera fyrir sig fyrningu gegn kröfum sem voru ófyrndar. Einnigkom fram í tölvupósti stefnda 17. apríl 2015 að tilgangurinn með því að fallafrá að bera fyrir sig fyrningu væri til að gefa áfrýjanda kost á að aflamatsgerðar og til að gefa svigrúm til að taka afstöðu til hennar. Að þessu gættuverða yfirlýsingar stefnda um að falla frá fyrningu ekki taldar hafa veriðbundnar við tíu ára frest í síðari málslið 99. gr. umferðarlaga þannig aðkröfur hafi fyrnst á fjórum árum eftir fyrri málslið sömu greinar.Svo sem hér hefur verið rakið versnuðu einkenni áfrýjanda á árinu 2009eða 2010 og leitaði hún af því tilefni um mitt ár 2010 til sérfræðings í heila-og taugasjúkdómum. Miða verður við að áfrýjandi hafi þá fyrst átt þess kost aðleita fullnustu kröfu um frekari bætur. Af þessu leiðir að upphafsdagur fjögurra árafyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlög telst vera í árslok 2010. Samkvæmtþessu var krafa áfrýjanda ekki fyrnd þegar stefndi Sjóvá-Almennar tryggingarhf. samþykkti að bera ekki fyrir sigfyrningu. Þá er þess að gæta að stefndi B hefur ekki borið fyrir sig fyrningu áöðrum grunni en stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Samkvæmt þessu verðurekki fallist á að kröfur áfrýjanda á hendur stefndu séu fyrndar.Samkvæmt þeim fyrirvara sem áfrýjandi gerði við uppgjör bóta til hennar áárinu 2006 og með vísan til fyrrgreindra matsgerða verða kröfur á hendurstefndu teknar til greina eins og þær eru settar fram, en ekki er tölulegurágreiningur með aðilum.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest.Stefndu verður gert að greiða málskostnað í héraði, eins og í dómsorðigreinir, og rennur hann í ríkissjóð. Stefndu verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði segir.Dómsorð:Stefndu, B ogSjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði óskipt áfrýjanda, A, 2.019.325 krónur með4,5% ársvöxtum frá 11. júní 2011 til 11. júlí 2015 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degitil greiðsludags.Ákvæðihéraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Stefndu greiðióskipt 970.000 krónur í málskostnað í héraði sem rennur í ríkissjóð.Stefndu greiðióskipt áfrýjanda 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 18. nóvember 2016.Mál þetta, sem var dómtekið 28.september sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af A, […] á hendur B, […] og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni5 í Reykjavík með stefnu birtri 11. júní 2015. Stefnandikrefst þess að stefndu verði dæmd sameiginlega og óskipt til að greiða sér2.019.325 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 11. júní 2011 til 11. júlí 2015, en meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún greiðslu málskostnaðar úr hendiþeirra eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndukrefjast þess aðallega að verða sýknaðir af kröfum stefnanda og að stefnandiverði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. Til vara krefjast stefndu þess aðdómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldurniður.MálsatvikStefnandi lenti íumferðarslysi þann 27. janúar 2003. Atvik voru með þeim hætti að stefnandihafði stöðvað bifreið sína á gatnamótum […] og […] á […] þegar stefndi B komakandi eftir […] og ók framan á bifreið hennar. Bifreiðin sem B ók vartryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá meðstefnda Sjóvá-Almennum tryggingumhf. og er greiðsluskylda hans óumdeild. Tryggingafélagið og stefnandi öfluðusameiginlega matsgerðar frá læknunum C og D til að meta afleiðingar slyssinssamkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Helstu niðurstöður matsgerðarþeirra, sem dagsett er 25. febrúar 2006, voru þær að stefnandi hafi hlotiðhálstognunaráverka með allútbreiddum einkennum, sérstaklega tíðum höfuðverkjumog töldu þeir varanlegan miska hennar í skilningi 4. gr. skaðabótalaga metinn10 stig og varanlega örorku 10%. Lögmaður stefnandagerði kröfu á hendu tryggingafélaginu á grundvelli framangreindrar matsgerðar meðbréfi dagsettu 23. mars s.á. Í bréfinu er að finna svohljóðandi fyrirvara:„Tekið verður á móti bótunum með fyrirvara um endurmat komi til þess að aðafleiðingar slyssins reynist verri en gert er ráð fyrir í fyrirliggjandi mati.Eru hér einkum höfð í huga svo höfuðverkjaköst sem [A] hefur átt við að glímaog rakin eru til slyssins. Þekkt er að slík meiðsl kunna að reynast varasömhvað þetta varðar.“ Félagið sendi lögmanninum fullnaðaruppgjör, dagsett 18. maís.á. sem hann undirritar með svohljóðandi athugasemd: „Samþykkt með vísa tilfyrirvara í kröfubréfi dags. 23.06.06.“ Stefnandi byggir á því að hér sé ummisritun að ræða og tilvísunin eigi við um fyrirvarann í bréfi lögmannsins frá23. mars 2006. Sjóvá-Almennar tryggingar hf. greiddi stefnanda síðanskaðabæturnar, samtals að fjárhæð 4.976.800 krónur. Á kvittun frá félaginusegir að um fullnaðar- og lokagreiðslu sé að ræða vegna framangreinds slyss.Jafnframt segir að endurupptaka málsins komi því aðeins til álita að það verðileitt af almennum réttarreglum og er tekið fram að réttur til endurupptöku séháður ströngum skilyrðum og því aðeins talin koma til greina að afleiðingarslyss verði í verulegum atriðum aðrar og meiri en gera mátti ráð fyrir þegarfullnaðaruppgjörið fór fram. Kvittunin er ódagsett og óundirrituð af hálfulögmanns stefnanda en gert er ráð fyrir því í forprentuðum texta að hann ritiundir kvittunina. Stefnandi heldur þvífram að á árinu 2010 hafi farið að bera á versnandi verkjum og aukinni þreytu.Í vottorði E, dagsettu 20. mars 2013, kemur fram að stefnandi hafi komið ástofu til hennar 23. júlí 2010 vegna versnandi verkja vinstra megin í höfði oghún hafi einnig verið með verki í hnakka. Er haft eftir stefnanda að sl. mánuðhafi verkir verið stöðugir og þrýstingur og sláttur í höfði. Við skoðun erueymsli við hnakkavöðvafestu vinstra megin. Stefnandi fékk beiðni umsjúkraþjáfun. Í sama vottorði læknisins er greint frá komu stefnanda á stofuþann 1. mars 2013. Áfram er lýst verkjum sem ekki hafi batnað frá 2010. Meðferðhnykkjara hafi hjálpað tímabundið en sjúkraþjálfunarmeðferð ekki sögð hafadugað. Að áliti læknisins gæti verið um „occipitalis neuroalgia“ að ræða og húnráðgerði depomedrol spautur. Í vottorðinu er getið um að stefnandi hafi fengiðslíkar sprautur í tvígang í mars 2013. Í lokavottorði sama læknis, dagsettu 23.ágúst s.á., kemur fram að stefnandi hafi haft tímabundinn bata af sprautum.Einnig að reynd hafi verið lyfjameðferð við höfuðverkjunum en þeirri meðferðhafi verið hætt vegna alvarlegra aukaverkana. Kveðst læknirinn ekki hafa fleiriráð til að meðhölda stefnanda og telur að um varanlegt ástand sé að ræða. Þann 25. janúar 2013féllst tryggingafélagið á beiðni lögmanns stefnanda um að 10 árafyrningafresturskv. 99. gr. umferðarlaga yrði framlengdur um þrjá mánuði eða fram til 27.apríl 2013. Félagið samþykkti beiðnina samdægurs en gerði fyrirvara um aðkrafan kynni þó þegar að vera fyrnd. Fresturinn var síðan framlengdur í nokkurskipti að beiðni lögmanns stefnanda, síðast til 12. júní 2015. Þann 1. október 2013lagði stefnandi fram í dómi beiðni um dómkvaðningu matsmanna til að leggja matá afleiðingar slyssins. F læknir og G hrl. voru dómkvaddir til verksins. Íniðurstöðu matsgerðar þeirra, sem dagsett er 15. febrúar 2014, kemur fram aðþeir telja varanlegan miska stefnanda í skilningi 4. gr. skaðabótalaga vera 15stig og varanlega örorku 15%. Stefnandi óskaði yfirmats sem unnið var af þeim Hog I læknum og J hrl. Niðurstaða þeirra, sem fram kemur í matsgerð dagsettri11. febrúar 2015, er sú að varanlegur miski og varanleg örorka sé sú sama ogundirmatsmenn komust að. Helstumálsástæður og lagarök stefnandaMálssókn stefnanda er reist áskaðabótalögum, 1. mgr. 88. gr., 89. gr., 90. gr., 91. gr. og 95. gr., sbr. 97.gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og meginreglu skaðabótaréttar, um fullar bætur tiltjónþola. Bifreið tjónvalds hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjástefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Krafa um skaðabætur er byggð á ákvæðumskaðabótalaga og niðurstöðum í matsgerðum dómkvaddra matsmanna. Stefndi B hafiverið umráðamaður og eigandi bifreiðarinnar […] og því sé málið einnig höfðað áhendur honum.Stefnandi byggir á því að varanlegurmiski hennar af völdum slyssins sé 15 stig og þess vegna eigi hún rétt á að fágreiddar viðbótarskaðabætur sem nemur fimm stigum, en stefndi Sjóvá-Almennartryggingar hf. hafi áður greitt henni miskabætur vegna 10 stiga miska.Stefnandi byggir einnig á því að varanleg örorka hennar af völdum slyssins er15% og að hún eigi rétt á að fá greiddar viðbótarskaðabætur úr hendi stefndasem nemur 5 prósentustigum, en stefndi hafi áður greitt henni bætur vegna 10%örorku. Krafa stefnanda byggir á matsgerðum dómkvaddra matsmanna, bæði undir-og yfirmati. Matsgerðir þessar sanni að miski og varanleg örorka hennar sé meðþeim hætti sem hún byggi kröfu sína á og sönnunargildi þessara matsgerða hafiekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Kröfur stefnanda í málinu byggi ekki á11. gr. skaðabótalaga um endurupptöku bótaákvörðunar, svo sem stefndiSjóvá-Almennar tryggingar hf. haldi nú fram, heldur á fyrirvara sem stefnandi gerðivið uppgjörstillögu félagsins. Sá fyrirvari, sem hafi verið mjög skýr og setturítrekað fram, hafi kveðið á um að frekari kröfur yrðu gerðar kæmi síðar í ljósað afleiðingar slyssins yrðu verri en metnar hafi verið í frummati. Hafi hiðstefnda félag ekki hreyft neinum andmælum við fyrirvaranum og með því fallist áhann. Greiðslan sem félagið innti af hendi árið 2006 hafi því augljóslega ekkifalið í sér fullnaðar- eða lokagreiðslu. Skilyrði 11. gr. skaðabótalaganna, umað ófyrirsjáanlegar breytingar verði að hafa orðið sem valdi verulegri hækkun ámiska- og/eða örorkustigi tjónþola, hafa því hvorki þýðingu í málinu né áhrif ákröfu stefnanda um frekari skaðabætur þar sem það lagaákvæði eigi því aðeinsvið að máli sé lokið með endanlegum dómi eða samningi aðila. Stefnandibyggir á því að kröfur hennar séu ófyrndar. Hún hafi leitað til læknis vegnaversnandi einkenna árið 2010, svo sem staðfest sé með vottorði E, heila- ogtaugalæknis, dagsettu 20. mars 2013. Í vottorðinu segi m.a. „Kom á stofu23.07.2010 versnað af verk vinstra megin í höfði og einnig verkur í hnakka.S.l. mánuð stöðugur verkur, þrýstingur og sláttur á höfði.“ Stefnandi hafisíðan verið til meðferðar hjá E þar til í ágúst 2013, sbr. vottorð læknisinsdags. 23. ágúst 2013, sem engan árangur hafi borið. E þekki mjög vel tilheilsufars stefnanda og einkenna fyrstu árin eftir slysið, sbr. vottorð hennar26. apríl og 2. september 2005. Þegar afleiðingar slyssins hafi veriðmetnar að nýju með undirmatsgerð og síðar yfirmatsgerð, hafi einkenni stefnandaverið svipuð og á árinu 2010 þegar hún leitaði til E. Einkenni hafi veriðtalsvert verri þegar þau voru metin að nýju heldur en þau voru í upphafi árs2006, þegar stefnandi sat fund með frummatsmönnum. Samanburður á einkennumstefnanda, annars vegar eins og þeim er lýst í yfirmatsgerð og hins vegar þeimsem komu í ljós við skoðun frummatsmanna og lýst er í matsgerð þeirra,staðfesti það. Þar sem einkenni stefnanda hafi versnað árið 2010, án þess aðmeðferð hafi skilað árangri, sé varanlegur miski hennar og varanleg örorkahærri en frummatið geri ráð fyrir. Stefnandi mótmælir staðhæfingum stefndu umað möt dómkvaddra matsmanna feli í sér mat á sömu einkennum og frummatið lútiað. Einkennin hafi versnað á árinu 2010 og mat dómkvaddra matsmanna endurspegliþað og staðfesti að varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda sé meiri enfram komi í niðurstöðu frummatsins.Sú meginregla gildi í íslenskum rétti aðskaðabótakröfur fyrnist á 10 árum frá slysdegi. Þessa reglu sé m.a. að finna ílokamálsgrein 99. gr. umferðarlaga. Stefnandi hafnar því að kröfur hennar séufyrndar skv. undantekningareglu 99. gr. umferðarlaga. Samkvæmt ákvæðinu erupphafstími fjögurra ára fyrningareglunnar lok þess almanaksárs sem tjónþolifékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar.Þegar bæði skilyrðin séu uppfyllt byrji fyrningarfrestur að líða. Versnandieinkenni stefnanda komu fyrst fram í ársbyrjun 2010, sbr. umfjöllun hér aðframan. Fyrsti mögulegi upphafstími fyrningarinnar er því 1. janúar 2011. Önnursíðari tímamörk koma hugsanlega til greina, t.d. þegar árangurslausri meðferð áversnandi einkennum lauk á árinu 2013, þegar vottorð E lágu fyrir á árinu 2013eða þegar undirmatsgerð lá fyrir 15. febrúar 2014, enda hafi stefnandi þá fyrstleitað fullnustu kröfu sinnar. Sé stefnanda gefinn umþóttunartími og möguleikitil að reyna meðferð eftir að versnandi einkenni komu fram, sé fyrsti mögulegiupphafstími fjögurra ára fyrningareglunnar 1. janúar 2012. Þar sem lok fjögurraára fyrningarfrestsins séu, miðað við fyrsta mögulega tímamarkið, meira en tíuárum eftir að slysið átti sér stað, kemur sú fyrningarregla ekki til álita ímálinu, heldur aðeins tíu ára fyrningarreglan í 99. gr. umferðarlaganna.Upphafstími fyrningafrests samkvæmt tíu ára reglunni er slysdagurinn 27. janúar2003 og lok fyrningafrestsins því 27. janúar 2013. Hið stefnda félag hafi frá25. janúar 2013 til 12. júní 2015 veitt stefnanda skuldbindandi yfirlýsingar umað bera ekki fyrir sig fyrningu skv. 99. gr. umferðarlaga. Af þessu leiði aðkrafa stefnanda um frekari skaðabætur vegna afleiðinga umferðarslyssins þann27. janúar 2003 hafi ekki verið fyrnd þegar málið hafi verið höfðað.Framangreint byggi einnig á orðalagi 99. gr. umferðarlaga og eðli máls samkvæmter fjögurra ára fyrningafresturinn þýðingarlaus eftir að tíu ár eru liðin fráslysdegi. Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndubyggja á því að farið hafi fram fyrirvaralaust fullnaðaruppgjör milli stefnandaog stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf. þann 18. maí 2006. Lögmaður stefnandahafi samþykkt uppgjörið fyrir hönd stefnanda og hið stefnda félag innt af hendigreiðslu í samræmi við uppgjörið. Þá byggja stefndu á þvíað fyrirvarinn sem lögmaður stefnanda gerði í kröfubréfi, dagsettu 23. mars2006, hafi ekkert gildi gagnvart stefndu. Sá fyrirvari sem lögmaðurinn ritaði áfullnaðaruppgjörið vísi til kröfubréfs dagsetts 23. júní 2006 en ekkertkröfubréf með þeirri dagsetningu liggi fyrir í málinu. Verði stefnandi að berahallann af hinni óskýru og röngu tilvísun. Með vísan tilframangreinds byggja stefndu á því að ekki sé unnt að taka upp bótauppgjörstefnanda vegna umferðarslyssins nema skilyrði fyrir endurupptöku málsinssamkvæmt 11. gr. skaðbótalaga nr. 50/1993, séu fyrir hendi. Hvorki sé gerðkrafa um endurupptöku á grundvelli nefndrar lagagreinar né færð fyrir því rökaf hálfu stefnanda að skilyrði greinarinnar séu fyrir hendi. Beri þegar afþeirri ástæðu að sýkna stefndu. Jafnvelþótt framangreindu verði hafnað beri að sýkna stefndu á grundvelli þess aðfyrirvarinn í kröfubréfinu frá 23. mars 2006 sé bæði ófullkominn og óskýr ogheimili stefnanda ekki að setja fram frekari kröfur vegna slyssins. Fyrirvarinnvísi aðeins til þess að tekið sé á móti bótum með fyrirvara um endurmat en ekki vikið að því aðstefnandi kunni að eiga frekari kröfur á hendur stefndu. Mótmælt séstaðhæfingum stefnanda um annað orðalag í fyrirvaranum. Samkvæmt viðurkenndumskýringaraðferðum á sviði samningaréttar og sjónarmiðum á sviði bótaréttar berialmennt að skýra slíka fyrirvara við bótauppgjör þröngt. Styðjist sú afstaðaeinnig við almennar reglur fjármunaréttar og heimildina í 11. gr. skaðabótalaga,nr. 50/1993. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að afleiðingar slyssins hafireynst verri en gert var ráð fyrir í mati læknanna C og D þann 25. febrúar2006, svo sem gerður er fyrirvari um. Sönnunargildi matsgerða hinna dómkvöddumatsmanna er mótmælt að því leyti sem þau stangast á við samtímagögn umheilsufar stefnanda, s.s. læknisvottorð. Matsgerðirnar sanni ekki að heilsufarstefnanda hafi versnað eftir að frummat var unnið. Stefndu byggja á því aðhinir dómkvöddu matsmenn hafi endurmetið með heildrænum hætti þær afleiðingarsem umrætt slys hafði í för með sér fyrir stefnanda og þær matsgerðir virðistleiða í ljós að upphaflegt mat hafi verið of lágt eða rangt, án þess að hægt séað festa hendur á því að afleiðingar af slysinu séu verri en gert hafi veriðráð fyrir í upphaflegu mati. Geti fyrirvari sá sem lögmaður stefnanda settifyrir bótagreiðslum þar af leiðandi ekki tekið til viðbótarkrafna stefnanda núenda byggjast þær ekki á „verri afleiðingum umferðarslyssins“. Fyrirvarinn takiekki til þess að upphaflega matið hafi ranglega vanmetið afleiðingar slyssinsog geti því ekki verið forsenda frekari kröfugerðar stefnanda nú. Jafnvel þóttfyrirvarinn teldist fullgildur verði eftir sem áður að líta til sömu sjónarmiðavarðandi mögulegan bótarétt stefnanda nú og gilda um endurupptöku á grundvelli11. gr. skaðabótalaganna, þ.e. sýna verði fram á að ófyrirsjánalegar breytingarhafi orðið á heilsufari stefnanda og miska- og örorkustig sé verulega hærra enfyrri bótaákvörðun miði við. Ella væri með auðveldum hætti hægt að koma sér hjáhinum ströngu skilyrðum sem finna má í 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 meðþví að gera alltaf fyrirvara við bótauppgjör. Meðhliðsjón af framangreindu mótmæla stefndu kröfum stefnanda um viðbótarbæturvegna varanlegs miska og varanlegrar örorku, þar sem ósannað sé að afleiðingarumferðarslyssins þann 27. janúar 2003 hafi reynst verri en gert var ráð fyrir ímati þeirra C og D, dags. 25. febrúar 2006. Eins og atvikum er hér háttað geturumræddur fyrirvari ekki heimilað stefnanda að setja fram viðbótarkröfur vegnameintra verri afleiðinga af umferðarslysinu. Þá er ljóst að miska- ogörorkustig stefnanda uppfyllir ekki það skilyrði að vera verulega hærra en viðfyrri bótaákvörðun. Íþriðja lagi byggja stefndu á því að orsakatengsl á milli slyssins og þeirraafleiðinga líkamstjóns, sem stefnandi kveður það hafa valdið sér, séu með ölluósönnuð. Kunna ýmis önnur ytri atvik að hafa haft áhrif á ætluð versnandieinkenni stefnanda en umferðarslysið 27. janúar 2003. Þannir er því hafnað aðsannað sé að slysið hafi valdið stefnanda meiri miska og varanlegri örorku enfrummatið leiddi í ljós og þegar greiddar bætur tóku mið af. Ífjórða lagi byggja stefndu á því að krafa stefnanda hafi verið fyrnd þegarmálið var höfðað með birtingu stefnu 11. júní 2015. Bótakrafan sé reist áákvæðum XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, en um fyrningu slíkra krafnagildi sérákvæði 99. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist krafa stefnanda áhendur stefndu á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem hún fékk vitneskjuum kröfuna og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Samkvæmt skýrridómaframkvæmd beri að miða við að upphaf fyrningarfrests sé í lok þess ársþegar stöðugleikatímapunktur hefur verið ákveðinn af matsmönnum eða þaðtímamark þegar tjónþola mátti fyrst vera ljóst að hann hefði hlotið varanlegmein af slysinu og þar með átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar. Íöllum fyrirliggjandi matsgerðum sé stöðugleikapunktur talinn vera 1. október2003. Fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga hafi hafist í árslok 2003og krafan fyrnd fjórum árum síðar, í árslok 2007. Fallist dómurinn ekki áframangreint viðmið byggja stefndu á því að upphaf fyrningarfrest beri að miðavið upphaf ársins 2010. Vísa stefndu til þess að stefnandi lýsi sjálf versnandieinkennum sínum á árinu 2009. Verði á það fallist að stefnandi hafi haft slíkversnandi einkenni, verði að miða við að hún hafi á árinu 2009 haft tilefni tilað láta meta þær auknu afleiðingar frá þeim tíma og upphaf fyrningarfrests beriþví að miða við upphaf ársins 2010 út frá þessari forsendu. Í öllu falli séekki hægt að ákvarða upphaf fjögurra ára fyrningarfrests síðar en þann 1.janúar 2011, sé höfð hliðsjón af því að þann 23. júlí 2010 leitaði stefnanditil læknis vegna meintra versnandi verkja í höfði. Með því hafi stefnanda áttað gefast tilefni til að láta meta hin meintu versnandi einkenni þannig aðfyrningarfrestur verður talinn hefjast ekki síðar en 1. janúar 2011. Að öllu framangreinduvirtu telja stefndu að það skipti ekki máli hver af framangreindum upphafsdögumfyrningar sé notaður til viðmiðunar, þar sem niðurstaðan verði alltaf sú aðhinn fjögurra ára fyrningarfrestur 99. gr. umferðarlaga hafi verið liðinn áðuren stefnandi höfðaði mál þetta með áritun á stefnu þann 11. júní 2015. Séviðbótarkrafa stefnanda á hendur stefndu þar af leiðandi fallin niður fyrirfyrningu og ber af þeim sökum að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Ífimmta lagi telja stefndu að, verði stefnandi talin hafa átt lögmætarviðbótarkröfur í málinu þá séu þær fallnar niður fyrir tómlæti. Stefnandi hafiekki gert nokkurn reka að því að láta meta versnandi einkenni sín fyrr en áárinu 2013 eða um fjórum árum eftir að hún telur sjálf að verkir hafi fariðversnandi. Verður þar af leiðandi að sýkna stefndu af kröfum stefnanda ágrundvelli almennra reglna um tómlætisáhrif. Varakröfuum lækkun kröfu byggja stefndu á sömu sjónarmiðum og aðalkröfuna, eins og aðframan er rakið, og því að varanlegar afleiðingar slyssins séu ofmetnar ímatsgerðum dómkvaddra matsmanna. Þá erþess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð sem nemur öðrum greiðslum fráþriðja manni sem stefnandi hefur fengið eða á rétt á og eiga að koma tilfrádráttar skaðabótum með vísan til 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá mótmæla stefndu alfarið kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dómsuppsögudegimeð vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Niðurstaða Í máli þessu er deilt um hvort stefnandi eigi rétt tilfrekari greiðslu skaðabóta úr hendi stefndu vegna umferðarslyss sem hún lenti í27. janúar 2003. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafa þegar greitthenni skaðabætur vegna slyssins á grundvelli matsgerðar sem aðilar öfluðusameiginlega á árinu 2006. Niðurstaða þeirrar matsgerðar var sú að varanlegurmiski stefnanda væri 10 stig og varanleg örorka 10%. Í fyrirliggjandimatsgerðum dómkvaddra matsmanna og yfirmatsmanna er niðurstaðan hins vegar súað varanlegur miski hennar sé 15 stig og varanleg örorka 15%. Deilt er um þaðhvort stefnandi hafi með gildum hætti gert fyrirvara um frekari bætur og hvortmatsgerðir dómkvaddra matsmanna feli í sér mat á breyttum einkennum eða annaðmat á þeim einkennum sem metin voru í upphaflegri matsgerð. Þá er ágreiningurum það hvort möguleg krafa stefnanda sé fyrnd og er í því efni bæði deilt umlengd fyrningarfrest og við hvaða tíma beri að miða upphaf fyrningarfrests. Hvaðvarðar fyrirvarann sem stefnandi ber fyrir sig, þá liggur fyrir að þáverandilögmaður hennar setti fram kröfu um greiðslu skaðabóta með bréfi tilSjóvá-Almennra trygginga dagsettu 23. mars 2006. Byggði hann kröfuna á þeirrimatsgerð sem aðilar höfðu aflað sameiginlega. Í kröfubréfinu setti hann frameftirfarandi fyrirvara: „Tekið verður á móti bótunum með fyrirvara um endurmatkomi til þess að að afleiðingar slyssins reynist verri en gert er ráð fyrir ífyrirliggjandi mati. Eru hér einkum höfð í huga svo höfuðverkjaköst sem [A]hefur átt við að glíma og rakin eru til slyssins. Þekkt er að slík meiðsl kunnaað reynast varasöm hvað þetta varðar.“ Lögmaðurinn ritar svo á fullnaðaruppgjörfélagsins samþykki „með vísan til fyrirvara í kröfubréfi dags. 23.6.2006.“ Ímálinu liggja ekki fyrir önnur gögn sem varpa ljósi á skilning aðila á þessumfyrirvara eða afstöðu stefndu til hans. Að mati dómsins verður að skiljaframangreindan fyrirvara, með hliðsjón af orðalagi hans, á þann hátt aðstefnandi áskilji sér frekari bætur, ef í ljós kemur að afleiðingar slyssinsbreytist til hins verra frá því sem var þegar upphaflega matsgerðin var unnin.Ekki er fallist á þá málsástæðu stefnda að skilyrði slíks fyrirvara sé aðeinkenni verði að versna verulega og að það hafi verið ófyrirséð að þau myndugera það, svo sem á við þegar krafist er endurskoðunar bóta á grundvelli 11.gr. skaðabótalaga. Fyrirvarinn er einmitt settur fram til að gera tjónþola unntað krefjast bóta án þess að skilyrði 11. gr. séu fyrir hendi enda er engin þörfá að hafa uppi slíkan fyrirvara til að öðlast rétt til endurskoðunarbótaákvörðunar á grundvelli þeirrar greinar. Þá getur það ekki valdið vafa aðlögmaðurinn vísaði til þessa fyrirvara með áritun sinni á fullnaðaruppgjörið,þótt dagsetning hafi misritast, enda ekki öðru kröfubréfi eða öðrum fyrirvarafyrir að fara í málinu. Með vísan til þessa er hafnað málsástæðum stefnda semlúta að því að fyrirvarinn hafi ekki gildi. Kemurþá næst til skoðunar hvort stefnandi hafi sýnt fram á að afleiðingar slyssinshafi í reynd versnað frá því upphaflega matsgerðin var unnin. Stefnandistaðhæfir, og byggir málatilbúnað sinn á því, að einkenni sín hafi versnað áárinu 2010 og verið verri upp frá því. Til stuðnings þessari staðhæfingu hefurhún lagt fram ýmis gögn, m.a. tvö vottorð E, heila- og taugalæknis. Fyrravottorðið er sent lögmanni stefnanda 20. mars 2013. Þar kemur fram að stefnandihafi leitað til læknisins 23. júlí 2010 vegna versnandi verkja í höfði oghnakka og segir í vottorðinu að verkir séu stöðugir og þrýstingur og sláttur séí höfði. Við skoðun hafi stefnandi haft eymsli í hnakkavöðvafestu vinstramegin. Í þessari skoðun fékk stefnandi beiðni um sjúkraþjálfun, auk þess semlæknirinn bókar að grunur sé um „occipitalis neuralgia“ (hnakkataugarverkur)vinstra megin. Aftur leitar stefnandi til sama læknis 1. mars 2013 og segir aðverkir hafi ekki batnað frá síðustu komu og reyndar farið stöðugt versnandi.Sagt er frá því að stefnandi hafi leitað til sjúkraþjálfara en sú meðferð hafiekki borið árangur. Í kjölfar þessarar heimsóknar fær stefnandi „depomendrol“sprautur tvisvar sinnum, 8. og 20. mars sama ár vegna taugaverkjanna og kemurfram að meta skuli árangur af þeirri meðferð í byrjun júní. Í síðaravottorðinu, sem sent er lögmanni stefnanda 23. ágúst 2013, er því lýst aðsprauturnar hafi einungis virkað tímabundið, reynd hafi verið lyfjameðferð, semhafi verið hætt vegna verulegra aukaverkana. Segir um ástand stefnanda að húnsé með daglegan seyðing vinstra megin í höfði sem versni mikið við álag. Um séað ræða varanlegt ástand og ekki séu frekari meðferðarúrræði fyrir hendi. Íniðurstöðu undirmatsgerðar segir m.a. varðandi varanlegan miska stefnanda aðhún hafi höfuðverki sem rekja megi til hálstognunar og einnig taugræna verkifrá vinstri hnakkataug, svonefnda occipital neuralgia eða hnakkataugarverk. Þásé stefnandi með allútbreidd vöðvaeymsli um ofanverðan líkama, leiðniverk ogdofa í vinstri griplim sem rekja megi til vöðvaspennu í hálsi og herðavöðvum.Telja matsmenn þessi einkenni tengjast slysinu. Telja þeir varanlegan miska 15stig. Um varanlega örorku segir í niðurstöðu matsgerðar að starfsgeta stefnandasé verulega skert vegna slyssins „umfram það sem gert var ráð fyrir í fyrramati frá því á árinu 2006“. Varanlega örorku telja matsmenn vera 15% og íniðurstöðu er tekið fram að „5% [sé] vegna skerðingar á starfsgetu sem komin ertil eftir fyrra mat frá 26.02.2006“. Þaðsem að framan er rakið úr vottorðum E og undirmatsgerðinni styður staðhæfingarstefnanda um að einkenni hennar hafi versnað á árinu 2009 eða 2010 og megi m.a.rekja það til taugrænna verkja frá vinstri hnakkataug. Að þessu er ekki vikið íyfirmatgerðinni sem þó er samhljóða undirmatsgerð að því er varðar mat ávaranlegum afleiðingum slyssins á heilsufar og örorku stefnanda. Dómkvaddirmatsmenn voru hins vegar ekki beðnir um að svara þeirri spurningu hvorteinkenni stefnanda hefðu versnað eftir að upphaflega matið var unnið, heldur einvörðunguað svara því hver sé varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda. Aðmati dómsins gefa framangreind gögn vísbendingar um að ástand stefnanda hafi íreynd versnað frá því að upphafleg matsgerð var unnin á árinu 2006. Á hinnbóginn er ekki þörf á að taka afstöðu til þess hvort stefnanda hafi tekist fullsönnun þessarar staðhæfingar nema það sé niðurstaða dómsins að krafa hennar séófyrnd. Umfyrningu kröfu stefnanda gilda ákvæði 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 en þarsegir: „Allar bótakröfur samkvæmt þessum kafla, bæði á hendur þeim, sem ábyrgðber, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélags, fyrnast áfjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfusína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Kröfur þessar fyrnastþó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði.“ Samkvæmt þessu er almennareglan sú að kröfur samkvæmt nefndu ákvæði fyrnast á fjórum árum fráskilgreindu tímamarki, þó þannig að kröfur fyrnist í síðast lagi á 10 árum fráslysdegi. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 150/2007, um fyrningukröfuréttinda, er fyrningu slitið þegar mál telst höfðað, sbr. 93. gr. laga nr.91/1991, sbr. og 1. mgr. 11. gr. eldri fyrningarlaga nr. 14/1905. Óháð þvíhvort talið verði að krafa máls þessa hafi orðið til fyrir eða eftir gildistökuyngri fyrningarlaga er óumdeilt að fyrningu var slitið með áritun stefndu umbirtingu stefnu þann 11. júní 2015. Svosem að framan er rakið fær staðhæfing stefnanda, um að einkenni hennar hafiversnað á árinu 2010, stoð í ýmsum gögnum málsins, m.a. framangreindu vottorði Efrá 20. mars 2013 sem staðfestir að stefnandi hafi leitað til hennar um mitt ár2010 vegna versnandi einkenna. Í báðum matsgerðum er haft eftir henni aðeinkennin hafi farið að versna þegar á árinu 2009. Með hliðsjón af þessu verðurvið það að miða að á árinu 2010, þ.e. eftir að stefnandi leitaði til læknisvegna versnandi einkenna og henni var vísað í sjúkraþjálfun til að reyna aðmeðhöndla þau einkenni, hafi henni mátt vera kunnugt um þau atvik sem krafahennar byggir á, þ.e. að afleiðingar slyssins hafi orðið meiri en komin voru íljós þegar upphaflega matið var gert. Þá verður jafnframt að líta svo á að ásama tíma hafi verið tímabært að hefjast handa við að afla gagna til aðstaðreyna það tjón og setja fram kröfu þar að lútandi á grundvelli fyrirvara umþað, sem stefnandi gerði á sínum tíma. Stefnandi gerði hins vegar ekki reka aðþví að afla gagna til stuðnings kröfu sinni fyrr en ríflega þremur árum síðar,eða í október 2013 þegar hún lagði fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna, enskömmu áður hafði verið óskað eftir lokavottorði frá lækni hennar. Enginskýring er á því hvers vegna stefnandi hófst ekki handa við gagnaöflun fyrr ogengin haldbær rök eða gögn hafa verið færð fyrir dóm um að það hafi ekki veriðunnt að leggja mat á ástand hennar fyrr. Breytir það ekki þeirri niðurstöðuþótt fyrir liggi að reynt hafi verið að meðhöndla höfuðverki stefnanda meðnýjum aðferðum á árinu 2013. Með hliðsjón af öllu framansögðu verður að matidómsins að miða við það að skilyrði þess að fjögurra ára fyrningarfrestursamkvæmt 99. gr. laga nr. 50/1988 hafi byrjað að líða við árslok 2010 og krafastefnanda hafi því fyrnst í árslok 2014. Það er áður en hið stefndatryggingafélag gaf fyrst yfirlýsingu um að bera ekki fyrir sig 10 árafyrningarfrestinn og áður en fyrningu kröfunnar var slitið með málshöfðunþessari þann 11. júní 2015. Verða stefndu því sýknaðir af kröfu stefnanda. Meðhliðsjón af atvikum máls, og vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ermálskostnaður milli aðila felldur niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar og greiðistþví allur gjafsóknarkostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hennar, Styrmis Gunnarssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðinn 970.000krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kvað upp þennan dóm. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115.gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð: Stefndu,B og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, A.Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun Styrmis Gunnarssonar hdl., 970.000krónur.
|
Mál nr. 56/2012
|
Kærumál Hjón Opinber skipti Kaupmáli Séreign
|
Við slit á hjúskap M og K var deilt um hvort söluandvirði fyrirtækisins A ehf. teldist séreign M. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að í framhaldi sölunnar hefði samblöndun orðið á hjúskapareign aðila og þeim hluta söluandvirðisins sem hefði getað talist séreign M. Var því fallist á með K að fjármunirnir teldust hjúskapareign við slit á hjúskap aðila.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. janúar 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. janúar 2012, þar sem kveðið var á um að eftirstöðvar söluandvirðis í [A] ehf., samtals 35.192.085 krónur, sem geymdar eru á nánar tilgreindum bankareikningum, skuli koma til helmingaskipta við slit á búi málsaðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennt verði að fyrrgreindir fjármunir teljist séreign sín, til vara að þeim verði skipt þannig að í sinn hlut komi 65% fjárhæðarinnar en að því frágengnu að við helmingaskipti verði í stað fyrrgreindrar fjárhæðar miðað við 18.367.257 krónum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en til vara, að nefndar eftirstöðvar söluandvirðis í [A] ehf., sem greinir í kröfu sóknaraðila, skiptist þannig að í hlut hennar komi 35% fjárhæðarinnar. Varnaraðili krefst og málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur krafa hennar um málskostnað í héraði því ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum er lýst í hinum kærða úrskurði. Svo sem þar greinir gerðu málsaðilar með sér kaupmála, sem skrásettur var í kaupmálabók [...] 2002, og gengu þau í hjúskap 8. ágúst sama ár. Í kaupmálanum var ákvæði um að 30% eignarhluti sóknaraðila í [...] ehf., [...], skyldi vera séreign hans. Í hinum kærða úrskurði er rakið hvernig fyrirtækið var sameinað öðru og að lokum selt 4. apríl 2007. Hjónin munu hafa leitað eftir skilnaði en komust ekki að samkomulagi um skiptingu eigna og krafðist sóknaraðili opinberra skipta með bréfi 25. júní 2010. Úrskurður var kveðinn upp um opinber skipti til fjárslita málsaðila í Héraðsdómi Reykjaness 5. október sama ár. Skiptastjóri vísaði þessum þætti ágreiningsins til héraðsdóms 4. febrúar 2011. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn kærumálskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Kristjáns B. Thorlacius hæstaréttarlögmanns, 250.000 krónur.
|
Mál nr. 472/2004
|
Kærumál Lögbann
|
I Ltd. kafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumanns um að leggja ekki lögbann við því að N hf. og S ehf. notuðu, afrituðu og dreifðu, með eða án endurgjalds tilteknum tölvuforritum sem hann væri rétthafi að og taka ekki úr vörslum þeirra muni sem nýttir hefðu verið eða ætlaðir til þeirra nota sem lögbanns var krafist við. Við fyrirtöku sýslumanns hafði lögmaður N hf. og S ehf. lýst því yfir að ekki væri andmælt að I Ltd. væri rétthafi að umræddum tölvuforritum. Þá höfðu verið lagðar fram skriflegar yfirlýsingar um að félögin myndu ekki aðhafast það, sem lögbanns væri krafist við. Í Hæstarétti var tekið fram að I Ltd. hefði ekki fært neitt fram til að sanna eða gera sennilegt gagnstætt þessum yfirlýsingum að N hf. og S ehf. myndu nota umrædd tölvuforrit, afrita þau eða dreifa þeim eða að yfirvofandi væri að þeir myndu gera það. Væri því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. til þess að verða við kröfum I Ltd. Var úrskurður héraðsdómara staðfestur um annað en málskostnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 5. október sama ár um að leggja ekki lögbann við því að varnaraðilar noti, afriti og dreifi, með eða án endurgjalds, tölvuforritunum GEMSlite, WINGLOAD og Active TMS, sem sóknaraðili sé rétthafi að, og taka ekki úr vörslum varnaraðila muni, sem nýttir hafi verið eða ætlaðir séu til nota við þær athafnir, sem lögbanns var krafist við. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að sýslumanni verði gert að leggja á umbeðið lögbann, svo og að taka úr vörslum varnaraðila þá muni, sem nýttir hafi verið eða bersýnilega séu ætlaðir til nota við þá athöfn, sem krafist sé lögbanns við. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Kemst krafa þeirra um málskostnað í héraði því ekki að fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir aðalkröfu sinni um frávísun málsins frá héraðsdómi. Verður þeirri kröfu því hafnað. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði tók sýslumaður fyrir 5. október 2004 beiðni sóknaraðila um lögbann við framangreindum athöfnum varnaraðila og að umræddir munir yrðu teknir úr vörslum þeirra. Við gerðina lýstu varnaraðilar því yfir að ekki væri andmælt að sóknaraðili væri rétthafi að áðurnefndum tölvuforritum. Að framkominni áskorun sýslumanns til varnaraðila um að láta af þeirri háttsemi, sem lögbanns var krafist við, voru lagðar fram skriflegar yfirlýsingar af þeirra hálfu um að þeir muni ekki nota eða afrita tölvuforrit þessi eða dreifa þeim, með eða án endurgjalds. Við svo búið lauk sýslumaður gerðinni án þess að lögbann væri lagt á. Sú leið, sem sýslumaður fór, er í samræmi við ákvæði 1. mgr. 27. gr. laga nr. 31/1990, enda fólst í efni framangreindra yfirlýsinga varnaraðila að þeir myndu ekki aðhafast það, sem lögbanns var krafist við. Í máli þessu hefur sóknaraðili ekki fært neitt fram til að sanna eða gera sennilegt, gagnstætt þessum yfirlýsingum, að varnaraðilar noti umrædd tölvuforrit, afriti þau eða dreifi þeim eða að yfirvofandi sé að þeir muni gera það. Er því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 24. gr. áðurnefndra laga til þess að verða við kröfum sóknaraðila. Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta barst dóminum 8. október 2004. Það var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 27. október sl. Sóknaraðili er Ingenico (UK) Limited, Ridge Way, Donibristle Industrial Estate, Dunfermline, Skotlandi. Varnaraðilar eru Nýherji hf., kt. 530292-2079, Borgartúni 37, Reykjavík, og Simdex ehf., kt. 610900-2590, sama stað. Sóknaraðili gerir þær kröfur að ákvörðun sýslumanns um að synja framgangi lögbanns verði felld úr gildi og að lagt verði fyrir hann að leggja á lögbann í samræmi við beiðni sóknaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að sú ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að synja framgangi lögbannsins verði staðfest og að hafnað verði kröfu sóknaraðila um að lagt verði fyrir sýslumann að leggja á lögbann. Til þrautavara krefst varnaraðili þess að kæra hans til æðra dóms fresti lögbanni og að sóknaraðila verði gert að leggja fram tryggingu er nemi a.m.k. 5.000.000 króna. Með aðal- og varakröfu krefst varnaraðili málskostnaðar, en annars krefst hann þess að málskostnaður falli niður. Lögbannsbeiðni sóknaraðila er dagsett 29. september sl. Þar er þess krafist að lagt verði lögbann við því að varnaraðilar noti, afriti og dreifi, með eða án endurgjalds, tölvuforritunum GEMSlite, WINGLOAD og Active TMS, sem sóknaraðili sé rétthafi að. Þá var þess krafist að sýslumaður taki úr vörslum varnaraðila þá muni sem nýttir hafi verið eða bersýnilega séu ætlaðir til nota við þá athöfn sem lögbanns sé krafist við. Beiðnin var sett fram í nafni sóknaraðila „fyrir sína hönd og Ingenico SA, Quai De Dion, Bouton, Cedex, Frakklandi.” Í kæru til dómsins er um röksemdir fyrir lögbanni vísað til beiðni er lögð var fram hjá sýslumanni. Þar er því lýst að varnaraðilinn Simdex ehf. sé dótturfyrirtæki varnaraðilans Nýherja hf. Sóknaraðili sé alþjóðlegt fyrirtæki sem sérhæfi sig í rafrænum greiðslumiðlum. Hann selji vél- og hugbúnað til rafrænna viðskipta í yfir 80 löndum. Aðilar máls þessa hafi á árinu 2002 samið um þróun hugbúnaðar. Smartkort hf. hafi einnig verið aðili að því samstarfi. Við þá vinnu hafi varnaraðila verið látið í té afrit af forritinu GEMSlite. Honum hafi ekki verið veitt nytjaleyfi, heldur hafi einungis verið leyfð þau nauðsynlegu afnot sem vörðuðu vinnu við þróun annars forrits. Aðilar hafi orðið ósáttir við framkvæmd þessa samnings og segir sóknaraðili að allri notkun varnaraðila á forritinu skyldi hætt í síðasta lagi í júlí 2003. Sóknaraðili segir að varnaraðilar hafi byrjað að selja hugbúnað í Danmörku um mitt ár 2004 Sóknaraðili segir að í samtali starfsmanns hans og Harðar Þórðarsonar, fyrrverandi starfsmanns Smartkorta hf., hafi komið fram að varnaraðilar notuðu umrædd forrit við sölu posavéla frá Ingenico, einkum í Danmörku. Bendir sóknaraðili á að varnaraðilar hafi engar heimildar til að nýta þessi forrit. Þann 24. september 2004 hafi skoskir lögmenn sóknaraðila krafist þess bréflega að varnaraðilar hættu allri notkun forritanna, auk þess sem þeir kröfðust þess að eintökum af forritunum yrði eytt, varnaraðilar upplýstu hvernig forritin hefðu komist í þeirra hendur, að þeir samþykktu að greiða hæfilegar bætur o.fl. Hafi varnaraðilum verið veittur frestur til 28. september til að verða við kröfum þessum. Ekkert svar hafi borist. Sóknaraðili segist eiga allan höfundarétt að umræddum forritum. Nánar er tekið svo til orða í lögbannsbeiðni að „[sóknaraðili] þ.m.t. móðurfélagið Ingenico, S.A. og systurfélagið Ingenico Transaction Systems” eigi allan höfundarétt að forritunum. Varnaraðilum sé óheimil notkun þeirra. Það liggi fyrir ótvírætt samkvæmt yfirlýsingu Harðar Þórðarsonar að gerðarþolar noti umrædd forrit í starfsemi sinni. Nánar er því lýst að forritin séu notuð til að setja hugbúnað sem varnaraðilar framleiði inn á posavélar sem sóknaraðili framleiði, en varnaraðilar selji í samkeppni við sóknaraðila, að minnsta kosti í Danmörku. Hagnýting forritanna sé skýrt brot á höfundarréttindum sóknaraðila. Þá geti dreifing eldri útgáfa af forritunum skaðað vörumerkjaréttindi hans, en posavélarnar séu seldar undir vörumerkin Ingenico. Í beiðni er vísað til ýmissa ákvæða höfundalaga nr. 73/1972 með síðari breytingum. Telur sóknaraðili að skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990 sé fullnægt. Þá krefst sóknaraðili þess að gerðarþoli verði sviptur öllum ólögmætum afritum af forritunum. Vísar sóknaraðili hér til þess að varnaraðili nýti hugbúnaðinn til að koma við ólögmætri dreifingu. Þá styður hann kröfuna við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 31/1990. Í samræmi við óskir sóknaraðila tók sýslumaður beiðnina fyrir á starfsstöð varnaraðila án þess að tilkynna um það fyrirfram. Eftir að gerðinni hafði verið frestað í eina klukkustund var hún tekin fyrir á ný og var þá mættur lögmaður af hálfu varnaraðila. Er bókun svohljóðandi: „Af hálfu sýslumanns er skorað á gerðarþola að láta af þeirri háttsemi sem krafist er lögbanns við þ.e. nota ekki, afrita eða dreifa ... Lögmaður gerðarþola leggur fram nr. 10 og 11 yfirlýsingu ... Lögmaður gerðarþola kveðst ekki mótmæla því að gerðarbeiðandi sé rétthafi að umræddum þremur tölvuforritum en kveðst jafnframt ekki vita til þess að umbjóðendur sínir hafi notað eða ætlað að nota forritin. Af þessu leiðir að gerðarþola er óheimilt að nota, afrita eða dreifa með eða án endurgjalds tölvuforritunum GEMSlite, WINGLOAD og Active TMS. Af hálfu lögmanns gerðarbeiðanda er þrátt fyrir þetta ítrekuð krafa um að lögbann verði lagt á umrædda háttsemi. Með vísun til framangreindrar yfirlýsingar lögmanns gerðarþola er eðli málsins samkvæmt ekki skilyrði til að leggja lögbann við umræddri athöfn þar sem gerðarþoli hefur fallist á að framkvæma hana ekki. Málinu er lokið með þessum hætti og af þeim sökum er trygging til bráðabirgða kr. 5.000.000 sem lögð var fram við upphaf gerðarinnar afhent lögmanni gerðarbeiðanda á ný. Lögmaður gerðarþola gerir ekki athugasemdir við að tryggingu sé skilað til gerðarbeiðanda.” Í bréfi sóknaraðila til dómsins segir að hann telji afgreiðslu sýslumanns á lögbannsbeiðninni í andstöðu við lög nr. 31/1990 og að rök sýslumanns réttlæti ekki stöðvun á framgangi gerðarinnar. Síðan er fjallað í bréfinu um hvernig beri að túlka niðurstöðu sýslumanns. Vitnar sóknaraðili þá til tölvupóstsamskipta við sýslumann eftir að gerðinni lauk. Er ekki ástæða til að rekja þær tilvitnanir. Telur sóknaraðili ljóst að sýslumaður hafi synjað um lögbann vegna yfirlýsingar varnaraðila. Sóknaraðili segir að ágreiningur málsins snúist fyrst og fremst um það hvort yfirlýsing varnaraðila skuli leiða til þess að gerðinni verði synjað. Telur hann að yfirlýsingin dugi ekki, enda skuldbindi hún ekki varnaraðila samkvæmt reglum laga nr. 31/1990 og veiti honum sjálfum heldur ekki þann rétt sem lögin veiti til að haldið verði uppi lögbanni. Bendir hann á að ekki sé einfalt að staðreyna hvort varnaraðili hafi látið af gerðum sínum. Telur hann að áskilja verði að gerðarbeiðandi samþykki að gerðin fái ekki frekari framgang til að ljúka megi máli eins og gert var. Þá telur sóknaraðili að gera verði kröfu til þess að sýslumaður taki forritin úr vörslum varnaraðila. Í greinargerð varnaraðila segir að samskipti Simdex og sóknaraðila megi rekja aftur til ársins 2001. Lýsir hann nokkrum samskiptum aðila. Simdex hafi sinnt ýmsum verkefnum fyrir sóknaraðila. Við þá vinnu hafi umrædd þrjú forrit verið í vörslum Simdex. Varnaraðilar segja að í kjölfar bréfaskrifa sóknaraðila, einkum eftir að bréf hans frá 24. september sl. barst hafi öllum eintökum af hugbúnaðinum sem voru í vörslu Simdex verið eytt. Þeir neita því að þeir hafi hagnýtt sér með ólögmætum hætti hugbúnað sóknaraðila. Þeir þurfi ekki þennan hugbúnað og auk þess séu þær útgáfur sem þeir höfðu afrit af ófullkomnar og sennilega ónothæfar, eins og sóknaraðili haldi fram. Þeir taka fram að bréf sóknaraðila 24. september hafi einungis verið sent til Nýherja, en ekki til Simdex. Bréfinu hafi verið svarað 12. október sl. Varnaraðilar segja að lögbannsbeiðni sóknaraðila sé liður í ófrægingarherferð. Varnaraðilar hafi stefnt sóknaraðila til greiðslu á viðskiptaskuld. Varnaraðilar segja að lögmaður þeirra hafi lýst því yfir við fyrirtöku sýslumanns að varnaraðilar myndu ekki nota umrædd forrit. Ekki sé ástæða til að véfengja umboð lögmannsins, en til öryggis leggi þeir fram þessar yfirlýsingar að nýju, nú undirritaðar af forsvarsmönnum. Varnaraðilar segja að yfirlýsing Harðar Þórðarsonar, sem sóknaraðili byggir á, sé óskýr um margt. Mótmæla þeir henni sem rangri og óstaðfestri. Frávísunarkröfu byggja varnaraðilar á tvennu. Annars vegar á því að ákvörðun sýslumanns hafi lotið af framkvæmd gerðarinnar og því hafi borið að kæra þegar við gerðina, sbr. 2. mgr. 33. gr. laga nr. 31/1990. Hins vegar hafi sóknaraðilar einungis krafist úrlausnar dómsins um synjun sýslumanns á framgangi lögbanns. Það standist ekki ef telja beri ákvörðun sýslumanns stöðvun gerðarinnar. Varakrafa er studd því að skilyrði lögbanns séu ekki uppfyllt. Sú athöfn sem krafist sé lögbanns við hafi ekki verið og sé hvorki byrjuð né yfirvofandi. Varnaraðilar hafi ekki hafist handa við hana og muni ekki gera það. Þá hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á að réttindi hans fari forgörðum eða spillist bíði hann dóms. Varnaraðilar mótmæla því að umræddu hugbúnaður sé nauðsynlegur fyrir starfsemi þeirra. Þá séu staðhæfingar um að þeir hafi hagnýtt sér hugbúnaðinn með ólögmætum hætti rangar, í það minnsta ósannaðar. Þrautavarakröfu skýra varnaraðilar því að þeir vilji með vörn í þessu máli fyrst og fremst verja orðspor sitt og traust viðskiptavina sinna. Lögbannskrafan sé fyrst og fremst lögð fram í áróðursskyni. Verði fallist á lögbannskröfu muni úrskurði verða skotið til æðra dóms. Hagsmunir sínir af því að fá úrlausn æðra dóms áður en lögbann verði lagt á séu mun meiri en hagsmunir sóknaraðila af lögbanni. Því sé þessi krafa sett fram og vísa varnaraðilar til 3. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 35. gr. laga nr. 31/1990. Forsendur og niðurstaða. Ákvörðun sýslumanns verður ekki skýrð á annan veg en þann að hann hafi synjað framgangi lögbanns. Hann vísar í bókun sinni skýrt til atvika sem leiða til þess að synja skuli um lögbann samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 27. gr. laga nr. 31/1990. Tilvitnanir lögmanns sóknaraðila til samskipta sinna við sýslumann og ummæla hans eftir að gerðinni lauk eru máli þessu óviðkomandi. Sóknaraðili staðhæfir að varnaraðilar nýti hugbúnað þann sem tilgreindur er án heimildar. Þessari staðhæfingu til stuðnings er bréf er fyrrverandi starfsmaður Smart-korta ritar, að því virðist til starfsmanns sóknaraðila. Bréf þetta er eins og varnaraðilar benda á óstaðfest og ber ekki með sér að bréfritari hafi vitað að það yrði lagt fram hjá sýslumanni eða fyrir dómi. Efni bréfsins andmæla varnaraðilar með yfirlýsingum hjá sýslumanni og fyrir dómi. Þá fullyrðir sóknaraðili að vélar sem hann segir að varnaraðilar selji í Danmörku séu ónothæfar nema hugbúnaður hans sé notaður. Þessa fullyrðingu skýrir hann ekki nánar og varnaraðilar segja hana ranga. Í samræmi við þessa niðurstöðu verður sóknaraðila gert að greiða málskostnað til varnaraðila. Ákveðst hann 100.000 krónur til hvors varnaraðila um sig. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Kröfu sóknaraðila, Ingenico UK Ltd. um lögbann er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðilum, Nýherja hf. og Simdex ehf., hvorum um sig 100.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 338/1999
|
Verksamningur Vanefnd Skaðabótamál
|
Samhliða kaupum M á bókaútgáfu F var gert samkomulag um að F tæki að sér prentun á bókum, sem M hyggðist gefa út á fyrri hluta næstkomandi árs. Sagði í samkomulaginu, að aðilar stefndu á að prenthluti þessara viðskipta næmi 6.000.000 krónum eða meira. F taldi M hafa vanefnt samkomulagið með því að ekki hefði átt að telja með greiðslur til hans fyrir setningu, umbrot, filmuvinnu, plötugerð, pappír, bókband eða frágang bóka og krafði M um bætur vegna tapaðrar framlegðar af þessum sökum. Ekki var á það fallist með M, að samkomulagið hefði aðeins verið viljayfirlýsing eða M gæti nú borið það fyrir sig, að það væri óbundið af samningnum vegna vanefnda F. Lagt var til grundvallar, að með orðinu prenthluti í samkomulagi aðilanna hefði verið átt við alla þætti í fullvinnslu bóka að frátöldu bókbandi. Samkvæmt þessu var M talið hafa vanefnt samkomulagið með þvi að láta hjá líða að fela F verk, sem hefðu að frátöldum kostnaði af bókbandi kostað mismun á 6.000.000 króna og 1.666.484 krónum, en það var sú fjárhæð, sem M hafði greitt F að frádregnum kostnaði af bókbandi. Talið var, að verulegur munur væri á hlutfallstölum við kostnaðarskiptingu, sem lagðar voru til grundvallar í matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem F reisti kröfur sínar á, og því sem fyrir lá um kostnað af verkum F. Þótti matsgerðin ekki reist á staðreyndum, sem F hefði verið í lófa lagið að leggja fyrir hina dómkvöddu menn, heldur á reikningslegum forsendum, sem stæðu í engum beinum tengslum við atvik málsins. Varð ekki við matsgerðina stuðst við úrlausn málsins, hvorki að því er varðaði hugsanlegt tjón F í heild né einstaka þætti þess. Talið var, að F hefði mátt vera ljóst að með því krefjast efnisdóms eingöngu á grundvelli matsgerðarinnar og án annarra viðhlítandi sönnunargagna um tjón sitt hætti hann á að M yrði sýknaður af kröfu hans, en máli F um sama sakarefni hafði einu sinni áður verið vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar vegna vanreifunar, sem meðal annars gætti á kröfugerð F. Eins og F hafði gert málið úr garði varð ekkert ráðið um hvort þau verk, sem hann vann fyrir M, hefðu í reynd skilað honum neinni framlegð. Enn síður varð séð hvort þau verk, sem M vanrækti að fela F, hefðu orðið F til ábata. Var tjón F því talið ósannað og M sýknað af skaðabótakröfu hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. ágúst 1999. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 23. september 1999. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.360.877 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. nóvember 1994 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Síðari hluta árs 1993 leituðu aðaláfrýjandi, sem hét þá Mál og menning, bókmenntafélag, og gagnáfrýjandi, sem þá nefndist Ísafoldarprentsmiðja hf., samninga um kaup þess fyrrnefnda á bókaútgáfu þess síðarnefnda. Áttu meðal annars að fylgja í kaupunum útgáfuréttindi og höfundaréttindi gagnáfrýjanda, svo og birgðir af prentuðum bókum, filmur og tölvutækt efni í tengslum við útgáfuna. Undanskilið átti hins vegar að vera allt, sem sneri að rekstri gagnáfrýjanda á prentsmiðju. Kaupsamningur milli málsaðilanna um framangreint var undirritaður 30. desember 1993. Átti aðaláfrýjandi að greiða alls 40.000.000 krónur fyrir hið selda. Í málinu liggur fyrir skjal, undirritað af aðilunum, sem þeir nefndu samkomulag. Það var ódagsett, en ætla verður að það hafi verið gert samhliða kaupsamningnum. Meginmál þess var svohljóðandi: „Ísafoldarprentsmiðja tekur að sér prentun á eftirtöldum bókum (sbr. yfirlit sem samið verður í byrjun janúar) sem Mál og menning hyggst frumútgefa eða endurprenta á fyrri hluta næsta árs. Ísafoldarprentsmiðja skilar bókum af sömu gæðum og sambærilegar bækur hafa fengist frá öðrum prentsmiðjum, þ.e. pappírsgæði, prentgæði, bókband og stærð bóka. Ávallt skal liggja fyrir samþykkt nákvæm verklýsing fyrir efni sem notað verður við framleiðslu bókanna s.s. pappír og bókbandsefni, upplag, brot og a.þ.h. Endanleg verð skulu liggja fyrir áður en hvert verkefni fer af stað. Verðin skulu vera sambærileg og MM getur fengið annarsstaðar í íslenskum prentsmiðjum. Þá skal og liggja fyrir hvaða verkþætti Ísafoldarprentsmiðja annast sjálf, hvaða verkþætti undirverktakar á vegum Ísafoldar annast og hvort MM fái reikninga beint frá undirverktökum eða hvort reikningur komi frá Ísafold fyrir allt verkið. Ef MM á að annast einhverja verkþætti eftir prentun skal það vera ljóst fyrirfram. Greiðslur skulu vera með 3 mánaða víxli, nema bækur sem sannanlega hefði ekki þurft að prenta fyrr en síðsumars - þær skulu gerðar upp með víxli eða skuldabréfi með gjalddaga 25. september 1994. Aðilar stefna á að prenthluti þessara viðskipta verði á tímabilinu 1.1.94 fram til 1.3.94 að upphæð samtals 6.000.000 eða meira.“ Gagnáfrýjandi telur aðaláfrýjanda hafa vanefnt þetta samkomulag. Með samkomulaginu hafi verið ætlast til að gagnáfrýjandi fengi verkefni frá aðaláfrýjanda í þeim mæli að fyrir prentun eina og sér yrðu greiddar að minnsta kosti 6.000.000 krónur. Hafi þá ekki átt að telja með greiðslur til hans fyrir setningu, umbrot, filmuvinnu, plötugerð, pappír, bókband eða frágang bóka. Gagnáfrýjandi staðhæfir að í þessum skilningi hafi „prenthluti“, sem um ræddi í samkomulaginu, ekki orðið meiri í viðskiptum aðilanna en svo, að fyrir hann hafi aðaláfrýjandi greitt alls 1.110.250 krónur. Hafi aðaláfrýjandi þannig vanefnt að fela sér verkefni, þar sem greiddar hefðu verið 4.889.750 krónur eingöngu fyrir prentun. Slík verkefni hefðu fært gagnáfrýjanda tekjur umfram breytilegan kostnað af prentuninni, svokallaða framlegð, að fjárhæð 2.475.202 krónur. Að auki hefði gagnáfrýjandi notið framlegðar af öðrum áðurnefndum verkþáttum, sem hefðu um leið komið í hans hlut, að fjárhæð 1.885.675 krónur. Þessar fjárhæðir eru studdar við mat dómkvaddra manna frá 10. september 1997. Samtala þeirra er sú sama og fyrrnefnd dómkrafa gagnáfrýjanda. II. Í samkomulagi aðilanna um prentun, sem greinir hér áður, var mælt fyrir á ákveðinn hátt um ýmsar skyldur, sem hvor þeirra tók að sér varðandi meðal annars undirbúning einstakra verka, gæði þeirra, heimildir gagnáfrýjanda til að leggja þau í hendur annarra og greiðslur til hans og undirverktaka. Í lokaorðum samkomulagsins fólst jafnframt að viðskipti aðilanna ættu að ná þargreindu lágmarki, en með því voru lagðar skyldur á herðar þeirra beggja. Í kjölfar þessa samkomulags vann gagnáfrýjandi ýmis verk fyrir aðaláfrýjanda. Því hefur ekki verið haldið fram að sérstakur samningur hafi verið gerður um hvert þessara verka hvað varðar þau atriði, sem mælt var fyrir um í samkomulaginu. Verður því ekki annað séð en að aðilarnir hafi báðir hagað gerðum sínum eins og þar hafi verið um að ræða samning á milli þeirra. Af þessum sökum eru ekki efni til að fallast á með aðaláfrýjanda að samkomulagið hafi aðeins verið viljayfirlýsing, sem lagði engar skuldbindingar á aðilana, þótt að sönnu hafi gætt þar óvissu bæði um hvaða bækur yrðu prentaðar hjá gagnáfrýjanda og hvort eða hversu viðskiptin gætu orðið meiri en sem svaraði áðurnefndu lágmarki. Samkvæmt gögnum, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram í málinu, fól hann gagnáfrýjanda að prenta alls ellefu bækur í kjölfar samkomulags þeirra. Í einu tilviki mun aðaláfrýjandi hafa afhent gagnáfrýjanda gögn til að hefja prentun um miðbik janúar 1994 og gerði sá síðarnefndi reikning fyrir það verk 9. næsta mánaðar. Í níu tilvikum kveðst aðaláfrýjandi hafa 13. febrúar 1994 komið til gagnáfrýjanda filmum til að nýta við prentunina, en í einu enn 1. mars sama árs. Lauk gagnáfrýjandi við prentun sex þessara síðastnefndu bóka og beindi til aðaláfrýjanda reikningum vegna þeirra 2. maí 1994. Þá prentaði gagnáfrýjandi tæpan helming einnar bókar til viðbótar og gaf út reikning til aðaláfrýjanda vegna þess verks 13. júlí 1994. Að öðru leyti færðust áðurnefnd verk til annarra, enda hafði gagnáfrýjandi selt prentsmiðju sína og afhent hana nýjum eiganda 25. mars 1994. Aðaláfrýjandi fól ekki gagnáfrýjanda önnur verk í skjóli samkomulags þeirra en að framan var getið. Í málinu liggur fyrir að á árinu 1994 fann gagnáfrýjandi margsinnis að þessu bréflega við aðaláfrýjanda, fyrst í stað með óskum um að hann beindi til sín frekari verkefnum í þeim mæli, sem um var samið, en síðan með kröfu um skaðabætur. Af fyrirliggjandi gögnum verður ekki séð að aðaláfrýjandi hafi svarað þessu fyrr en með bréfi 2. janúar 1995, þar sem hann gerði verulegar athugasemdir um gæði verka gagnáfrýjanda og tafir á þeim. Hann hélt því þar fram að hann hafi af þessum sökum ekki talið sér fært að eiga meiri viðskipti við gagnáfrýjanda en raun varð á. Fram að þessu hafði aðaláfrýjandi ekki aðeins látið hjá líða að svara ítrekuðum tilmælum gagnáfrýjanda, heldur greiddi aðaláfrýjandi að auki verklaun samkvæmt reikningum gagnáfrýjanda án þess að bera við vanefndum af hans hálfu. Þegar af þessum ástæðum er aðaláfrýjanda með öllu haldlaust að bera nú fyrir sig að hann hafi mátt telja sig óbundinn af samningi aðilanna vegna vanefnda gagnáfrýjanda. III. Aðilarnir deila um hvað átt hafi verið við með orðinu prenthluti í niðurlagi samkomulags þeirra, sem áður greinir. Aðaláfrýjandi heldur því fram að skilja eigi orðið svo að með því hafi verið átt við fullvinnslu bóka. Hafi þannig í heild átt að fela gagnáfrýjanda verk fyrir það verð, sem greindi í samkomulaginu, að öllum verkþáttum meðtöldum. Sem fyrr segir telur gagnáfrýjandi á hinn bóginn að í þessu ákvæði samkomulagsins hafi aðeins verið fjallað um kostnað af prentun, þannig að til viðbótar hafi átt að koma greiðslur eftir atvikum fyrir setningu, umbrot, filmuvinnu, plötugerð, pappír, bókband og frágang bóka. Í málinu hafa aðilarnir hvor fyrir sitt leyti lagt fram vottorð ýmissa manna, sem starfa á vettvangi bókagerðar, um hvaða skilning þeir leggi í orðið prenthluti. Að efni til skiptast vottorðin að mestu í tvö horn, enda er í þeim flestum tekið undir skilning málsaðilans, sem eftir þeim leitaði. Verður að álykta af þessu að ekki sé til viðtekinn og almennur skilningur á merkingu þessa orðs í umræddri atvinnugrein. Að virtu samkomulagi aðilanna í heild er ljóst að orðið prenthluti getur þar ekki átt við alla þætti í fullvinnslu bóka, enda hefði þá ekki þurft að grípa til þessa orðs, heldur mátt vísa til þess að heildarviðskipti aðilanna ættu að nema þargreindri fjárhæð að lágmarki. Á þessum grunni verður að hafna þeim skilningi á orðinu, sem aðaláfrýjandi heldur fram. Meðal gagna málsins er bréf gagnáfrýjanda 20. janúar 1994, þar sem hann staðfesti við aðaláfrýjanda að hann gæti tekið að sér prentun nánar tiltekinna bóka fyrir ákveðið verð. Var þar meðal annars getið um bókina Flóru Íslands, sem gagnáfrýjandi bauðst til að gera í 3.000 eintökum fyrir 1.500.000 krónur. Þess var þó einnig getið að gagnáfrýjandi gæti tekið að sér „prentþátt“ sömu bókar fyrir 969.500 krónur. Í málflutningi fyrir Hæstarétti var því lýst að gagnáfrýjandi liti svo á að tilvitnað orð væri sömu merkingar og orðið prenthluti. Í málinu liggur fyrir tilboð, sem gagnáfrýjandi gerði aðaláfrýjanda 17. janúar 1994 um fullvinnslu sömu bókar í 3.000 eintökum fyrir 1.710.625 krónur. Í tilboði þessu voru kostnaðarþættir sundurliðaðir og meðal annars greint að ráðgert væri að prentun bókarinnar myndi kosta 680.000 krónur. Óhjákvæmilegt er að álykta af þessu að við gerð tilboðsins 20. janúar 1994 hafi gagnáfrýjandi ekki lagt þann skilning í orðið prenthluti, sem hann nú heldur fram. Hlýtur þá að hafa gegnt sama máli við gerð samkomulagsins. Við skýringu á samkomulagi aðilanna verður að gæta að því að aðaláfrýjandi skuldbatt sig þar til að fela gagnáfrýjanda verk að ákveðnu lágmarki. Ósennilegt er að aðaláfrýjandi hefði gengist undir þá skuldbindingu án þess að tryggt væri að hann gæti staðreynt sjálfur hversu sér miðaði að efna hana. Í málinu liggur fyrir að gagnáfrýjandi gat og hugðist annast innan prentsmiðju sinnar aðra þætti við fullvinnslu bóka fyrir aðaláfrýjanda en bókband, sem varð því að leita til annarra um. Aðaláfrýjandi hefði samkvæmt því hæglega getað fengið í hendur viðhlítandi gögn til að staðreyna þann þátt í heildarkostnaði af hverju verki. Á hinn bóginn virðist sem öðru máli hefði gegnt um aðra verkþætti, en um sundurliðun kostnaðar af þeim hefði aðaláfrýjandi væntanlega við fátt annað getað stuðst en orð gagnáfrýjanda ein. Getur vart staðist að aðaláfrýjandi hefði haft í hyggju að leggja nánast í hendur gagnáfrýjanda ákvörðun um hversu mörg verk þyrfti til að efna samkomulag þeirra. Gögn málsins gefa engar nánari vísbendingar um hvernig skilja eigi orðið prenthluti í samkomulaginu. Í ljósi þessa verður að leggja til grundvallar að með orðinu hafi verið átt við alla þætti í fullvinnslu bóka að frátöldu bókbandi. Samkvæmt gögnum, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram, greiddi hann alls 2.747.974 krónur vegna framleiðslu bókanna, sem gagnáfrýjandi annaðist prentun á. Af þeirri fjárhæð virðist 1.081.490 krónum hafa verið varið til greiðslu kostnaðar af bókbandi. Gagnáfrýjandi hefur ekki fært fram rökstudd mótmæli gegn réttmæti þessara gagna. Eftir framangreindum skilningi fól þannig aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda verk, sem kostuðu hvað prenthluta varðar mismun þessara fjárhæða, eða 1.666.484 krónur. Samkvæmt þessu vanefndi aðaláfrýjandi samkomulag aðilanna með því að láta hjá líða að fela gagnáfrýjanda frekari verk, sem hefðu að frátöldum kostnaði af bókbandi kostað mismun á 6.000.000 krónum og umræddum 1.666.484 krónum, eða 4.333.516 krónur. IV. Gagnáfrýjandi reisir kröfu sína um skaðabætur sem fyrr segir á matsgerð dómkvaddra manna. Til samræmis við þær spurningar, sem gagnáfrýjandi lagði fyrir hina dómkvöddu menn, var í matsgerðinni látið uppi álit um framlegð, sem hann gæti talist hafa farið á mis við vegna vanefnda aðaláfrýjanda, annars vegar af vinnslu í prentvél og hins vegar af öðrum verkþáttum. Í matsgerðinni var lagt til grundvallar að með réttu hafi átt að skilja orðið prenthluti í samkomulagi málsaðila á þann hátt, sem gagnáfrýjandi hefur haldið fram. Þegar af þeirri ástæðu getur matsgerðin ekki komið að haldi við ákvörðun skaðabóta handa gagnáfrýjanda fyrir missi framlegðar af prentun, eins og samkomulagið hefur verið skýrt hér að framan, en að þessu leyti er niðurstaða hins áfrýjaða dóms reist á röngum forsendum. Í mati á framlegð af öðrum verkþáttum en prentun, sem gagnáfrýjandi gæti hafa orðið af, byggðu hinir dómkvöddu menn á því, sem þeir nefndu algenga kostnaðarskiptingu í prentvinnslu „samkvæmt upplýsingum úr greininni að meðaltali“, en þá skiptingu kváðu þeir vera á þann veg að 18% heildarkostnaðar stafi af filmu- og plötuvinnu, 23,5% af prentun, 38,5% af bókbandi og 20% af pappír. Þá gáfu matsmenn sér að algengt væri að skilvís fyrirtæki í prentiðnaði gætu náð álagningu eða umboðslaunum af helstu aðföngum. Við útreikning á tjóni gagnáfrýjanda lögðu þeir til grundvallar að hann hafi farið á mis við álagningu eða umboðslaun sem svaraði 12,5% af verði af filmu- og plötuvinnu, 12,5% af verði bókbands og 10% af verði pappírs. Að því takmarkaða leyti, sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram gögn í málinu um sundurliðun kostnaðar af verkum fyrir aðaláfrýjanda í einstaka þætti, er að sjá verulegan mun á hlutfallstölunum, sem matsmenn lögðu til grundvallar, og því, sem raun ber vitni um kostnað af verkum gagnáfrýjanda. Þá hefur aðaláfrýjandi lagt fram yfirlýsingar frá flestum þeim, sem gögn málsins bera með sér að gagnáfrýjandi hafi leitað til um afmarkaða þætti í verkum fyrir aðaláfrýjanda, um að engin umboðslaun hafi verið greidd gagnáfrýjanda í þeim viðskiptum. Matsgerðin er því að þessu leyti ekki reist á staðreyndum, sem gagnáfrýjanda var þó í lófa lagið að leggja fyrir hina dómkvöddu menn, heldur á reikningslegum forsendum, sem standa í engum beinum tengslum við atvik málsins. Kemur matsgerðin þannig ekki að haldi til sönnunar á tjóni gagnáfrýjanda af þessum rótum. Af þeim ástæðum, sem að framan greinir, gætir þess svo mjög að umrædd matsgerð sé reist á ótækum forsendum að ekki verður við hana stuðst við úrlausn málsins, hvorki að því er varðar hugsanlegt tjón gagnáfrýjanda í heild né einstaka þætti þess. V. Gagnáfrýjandi höfðaði upphaflega mál um þetta sakarefni á hendur aðaláfrýjanda 5. september 1995. Því lauk með dómi Hæstaréttar 18. september 1997, sem er birtur á bls. 2368 í dómasafni þess árs. Með honum var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi vegna vanreifunar, sem gætti meðal annars á kröfugerð gagnáfrýjanda, en hún var þar byggð á eigin útreikningum hans á tjóni sínu. Við flutning þess máls fyrir Hæstarétti lá fyrir sú matsgerð dómkvaddra manna, sem fjallað var um hér að framan, en á henni byggði gagnáfrýjandi að eigin sögn aðeins til frekari stuðnings dómkröfu sinni. Í nefndum dómi Hæstaréttar var sérstaklega á það bent að niðurstaða matsgerðarinnar um missi gagnáfrýjanda á framlegð af öðrum verkþáttum en prentun styddist við forsendur, sem væru ekki í neinu samræmi við fyrirliggjandi gögn um verk gagnáfrýjanda í þágu aðaláfrýjanda. Þrátt fyrir framangreint kaus gagnáfrýjandi við höfðun þessa máls að reisa kröfu sína eingöngu á niðurstöðum matsgerðarinnar. Í greinargerð fyrir héraðsdómi krafðist aðaláfrýjandi þess að málinu yrði vísað frá dómi og varð héraðsdómari við þeirri kröfu með úrskurði 23. október 1998. Sá úrskurður var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 25. nóvember 1998, sem er birtur í dómasafni þess árs á bls. 3821. Var þar tekið fram að með því að miða dómkröfu sína við matsgerð dómkvaddra manna hafi gagnáfrýjandi bætt úr þeirri vanreifun hennar, sem hafi leitt til frávísunar fyrra máls hans. Úr aðfinnslum aðaláfrýjanda við matsgerðina yrði hins vegar að leysa með tilliti til þess hvort hún nægði gagnáfrýjanda til sönnunar kröfum hans. Vegna þessa mátti gagnáfrýjanda vera ljóst að með því að krefjast efnisdóms eingöngu á grundvelli matsgerðarinnar og án annarra viðhlítandi sönnunargagna um tjón sitt hætti hann á að aðaláfrýjandi yrði sýknaður af kröfu hans ef ekki yrði fært að reisa niðurstöðu málsins á matsgerðinni, en um frávísun þess gæti ekki aftur orðið að ræða. Eins og áður greinir greiddi aðaláfrýjandi á árinu 1994 samtals 2.747.974 krónur fyrir gerð bóka, þar sem gagnáfrýjandi annaðist prentun og eftir atvikum fleiri verkþætti. Samkvæmt gögnum, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram og gagnáfrýjandi hefur ekki mótmælt, nam kostnaður af bókbandi í þessum tilvikum alls 1.081.490 krónum, en af pappír 862.128 krónum. Stóðu þannig eftir af verklaunum 804.356 krónur til að mæta öðrum kostnaði, sem gagnáfrýjandi hlýtur að hafa borið. Gagnáfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn um afrakstur sinn af þessum verkum nema hvað varðar tvær af þeim rúmlega sjö bókum, sem hér um ræðir. Með samanburði á þeim gögnum og upplýsingum, sem fundnar verða í fyrrnefndum gögnum frá aðaláfrýjanda um sömu bækur, virðist sem verklaun til gagnáfrýjanda fyrir aðra bókina hafi aðeins verið 1.989 krónum hærri en sem nam útlögðum kostnaði hans vegna pappírs og bókbands, en í hinu tilvikinu 3.603 krónum lægri en sömu kostnaðarliðir. Til samans virðist gagnáfrýjandi því ekkert hafa borið úr býtum til að standa straum af kostnaði vegna eigin framlags síns til þessara tveggja verka. Af hinum verkunum fimm fékk gagnáfrýjandi sýnilega verklaun umfram beinan útlagðan kostnað, en ekkert liggur hins vegar fyrir um hvort þau hafi hrokkið fyrir kostnaði hans sjálfs. Eins og gagnáfrýjandi hefur gert málið úr garði verður því ekkert ráðið um hvort þau verk, sem hann vann fyrir aðaláfrýjanda, hafi í reynd skilað honum neinni framlegð. Enn síður verður þá séð hvort þau verk, sem aðaláfrýjandi vanrækti að fela gagnáfrýjanda, hefðu orðið honum til ábata. Er tjón gagnáfrýjanda af vanefndum aðaláfrýjanda því alls ósannað. Samkvæmt framansögðu skortir skilyrði til að dæma gagnáfrýjanda skaðabætur úr hendi aðaláfrýjanda, sem verður því að sýkna af kröfu hans. Eins og atvikum málsins er háttað er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri þess í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Mál og menning hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Fjallkonunnar ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað fyrir dómþinginu af Fjallkonunni ehf., kt. 660169-0329, Óðinsgötu 4, Reykjavík á hendur Máli og menningu hf., kt. 450570-0289, Laugavegi 18, Reykjavík, með stefnu þingfestri hinn 19. mars 1998. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða 4.360.877 krónur ásamt dráttarvöxtum, þ.m.t. vaxtavöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, frá 30. nóvember 1994 til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær kröfur, að stefndi verði dæmdur til greiðslu annarrar fjárhæðar, lægri, ásamt sömu dráttarvöxtum til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi gerir þær dómkröfur að hann verði sýknaður, en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar sér til handa, eftir mati dómsins. Málinu var vísað frá dómi hinn 23. október 1998, en með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 25. nóvember sl. var úrskurðurinn felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Málið var flutt munnlega hinn 19. mars sl., en endurupptekið og flutt að nýju hinn 19. maí sl. Málið var dómtekið þann dag. II. Málavextir eru þeir, að með samningi milli stefnanda, sem þá var Ísafoldarprentsmiðja hf., og stefnda í árslok 1993, keypti stefndi bókaútgáfu stefnanda að meðtöldum nánar tilgreindum réttindum í tengslum við starfsemina. Umsamið kaupverð var 40.000.000 króna. Aðilar gerðu jafnframt með sér samkomulag samhliða þessum samningi, þar sem sagði eftirfarandi: „Ísafoldarprentsmiðja tekur að sér prentun á eftirtöldum bókum ( sbr. yfirlit sem samið verður í byrjun janúar) sem Mál og menning hyggst frumútgefa eða endurprenta á fyrri hluta næsta árs. Ísafoldarprentsmiðja skilar bókum af sömu gæðum og sambærilegar bækur hafa fengist frá öðrum prentsmiðjum, þ.e. pappírsgæði, bókband og stærð bóka. Ávallt skal liggja fyrir samþykkt nákvæm verklýsing fyrir efni sem notað verður við framleiðslu bókanna s.s. pappír og bókbandsefni, upplag, brot og a.þ.h. Endanleg verð skulu liggja fyrir áður en hvert verkefni fer af stað. Verðin skulu vera sambærileg og MM getur fengið annars staðar í íslenskum prentsmiðjum. Þá skal og liggja fyrir hvaða verkþætti Ísafoldarprentsmiðja annast sjálf, hvaða verkþætti undirverktakar á vegum Ísafoldar annast og hvort MM fái reikninga beint frá undirverktökum eða hvort reikningur komi frá Ísafold fyrir allt verkið. Ef MM á að annast einhverja verkþætti eftir prentun skal það vera ljóst fyrirfram. Greiðslur skulu vera með 3 mánaða víxli, nema bækur sem sannanlega hefði ekki þurft að prenta fyrr en síðsumars þær skulu gerðar upp með víxli eða skuldabréfi með gjalddaga 25. september 1994. Aðilar stefna á að prenthluti þessara viðskipta verði á tímabilinu 1.1.94 fram til 1.3.94 að upphæð samtals 6.000.000 eða meira.” Stefnandi kveður, að á árinu 1993 hafi þáverandi framkvæmdastjóri stefnda og stjórnarformaður stefnanda rætt lauslega saman um kaup stefnda á bókaútgáfu stefnanda, en mikið hafi borið í milli varðandi verðhugmyndir. Síðla hausts hafi framkvæmdastjóri stefnda haft samband við stjórnarformann stefnanda og lýst áhuga sínum á að ganga frá kaupunum fyrir áramót, vegna skattalegra forsendna. Hafi niðurstaða þeirra viðræðna verið sú, að kaupverðið skyldi vera 50.000.000 króna. Í kjölfar þess hafi stefnandi útbúið uppkast af kaupsamningi milli aðila, sem endurskoðaður hafi verið nokkrum sinnum af hálfu beggja aðila. Stefnandi kveðst hafa samþykkt það munnlega, en beðið hafi verið með undirskrift samningsins, þar til ljóst hafi verið hvernig fara ætti með fyrir fram greidd höfundarlaun í samningnum. Síðar hafi framkvæmdastjóri stefnda lýst því yfir, að stefndi teldi sig ekki bundinn af samningnum, þar sem hann væri ekki undirritaður og viljað lækka kaupverðið í 40.000.000 krónur. Stjórnarformaður stefnanda hafi þá haft samband við stjórnarformann stefnda, sem í framhaldi af því hafi boðað til fundar með forsvarsmönnum aðila. Stjórnarformaður stefnda hafi á þeim fundi sett fram þá tillögu að lausn málsins, að stefnandi tæki að sér hluta þeirra prentverka, sem stefndi þyrfti að láta prenta fyrir sig. Á þeim tíma hafi stefnandi verið búinn að selja prentsmiðju sína Frjálsri fjölmiðlun og hafi afhending átt að fara fram 1. mars 1994. Þar sem ekki hafi verið búið að selja tæki og búnað prentsmiðjunnar hafi stefnendur ekki þurft að reikna með afskriftum eða vélaafnotum inn í rekstrarkostnað og því hafi allt bent til að framlegð yrði mjög góð vegna fyrirhugaðs verkefnis. Samningurinn um prentunina hafi verið forsenda þess að aðilar náðu saman. Stefnandi kveður, að á þeim fundi er samningar náðust hafi verið rætt nánar um framkvæmd fyrirhugaðrar prentunar. Hafi framkvæmdastjóri stefnda ætlað að útbúa lista yfir þau verk, sem ætti að prenta og einnig verkefni, sem raunverulega þyrfti ekki að prenta fyrr en síðar á árinu. Stjórnarformaður stefnanda hafi með ýmsum hætti undirbúið fyrirhugaða prentun. Hann kveðst hafa haft samband við prentsmiðjustjóra stefnanda. Prentsmiðjustjórinn hafi haft samband við tvo prentara, sem ekki hafi verið í vinnu, og beðið þá að vera viðbúna mikilli vinnu auk þess sem bæði prentsmiðjustjórinn og aðrir prentarar hjá stefnanda hafi lýst sig reiðubúna til aukinnar vinnu. Fyrrgreindur listi yfir bækur, sem prenta þurfti fyrir stefnda, hafi ekki borist stefnanda fyrr en 11. janúar 1994, eða þegar 1/6 hluti fyrirhugaðs vinnslutíma hafi verið liðinn. Stefnandi hafi í framhaldi af því, eða 13. janúar 1994 gert stefnda tilboð um að prenta bókina Keith Richards, sem hafi í kjölfarið verið prentuð hjá stefnanda. Í bréfi sínu, dagsettu 20. janúar, 1994 tilgreinir stefnandi hvaða bækur af lista stefnda hann geti prentað og á hvaða verði. Eftir prentun bókarinnar Keith Richards hafi komið í ljós galli, en hluta texta hafi vantað á eina síðu bókarinnar. Galli þessi hafi ekki orðið tilefni til sérstakrar umkvörtunar, enda hafi verið um að kenna tæknilegum mistökum. Stefnandi kveður að dregist hafi að önnur verkefni kæmu til stefnanda þrátt fyrir að stjórnarformaður og prentsmiðjustjóri stefnanda hafi ítrekað haft símsamband við framkvæmdastjóra stefnda. Þá hafi forsvarsmenn aðila hist á fundi 3. febrúar 1994, þar sem m.a. hafi verið rætt um efndir samningsins. Í bréfi stefnanda til stefnda dagsettu, 9. febrúar 1994, sé athygli framkvæmdastjóra stefnda vakin á, að einungis 19 dagar séu eftir af þeim tíma, sem aðilar hafi gefið sér til prentunar og illa hafi gengið að fá á hreint hjá stefnda hvaða verkefni ætti að prenta. Hinn 25. febrúar 1994, hafi stefnandi sent stefnda bréf, þar sem stefndi sé minntur á, að prentsamningurinn sé stutt á veg kominn. Hinn 3. mars 1994 hafi stjórnarformaður stefnanda farið á fund stjórnarformanns stefnda og haft með sér ljósrit af fyrrgreindu bréfi. Aðilar hafi síðan átt fund saman hinn 25. apríl 1994, þar sem rætt hafi verið um framhald prentunar í prentsmiðjunni, sem þá hafi verið flutt og komin í notkun hjá nýjum eiganda. Á þeim fundi hafi framkvæmdastjóri stefnda verið afhent yfirlit yfir verkefni, sem stefnandi hafi unnið fyrir stefnda, samtals að fjárhæð 1.110.250 krónur. Fjárhæðin sé samtala þess kostnaðar, sem stefnda hafi verið gefinn upp við tilboðsgerð og stefnandi kveður falla undir skilgreininguna „prentþáttur”. Stefnandi kveður raunverulegan prenttíma hafa verið styttri og kostnað stefnanda vegna prentunarinnar því minni, en þar sem stefnda hafi verið gefin upp tiltekin fjárhæð hafi stefnandi haldið sig við hana. Stefnandi kveður aðila hafa hist a.m.k. tvisvar í maímánuði 1994 til þess að ræða prentun einstakra verka og möguleika á framhaldi prentunar, en án niðurstöðu. Hinn 7. júlí 1994 hafi stefnandi enn ritað stefnda bréf, þar sem óskað hafi verið eftir viðræðum um lok málsins, en stefnandi hafi þá verið búinn að gera samkomulag við nýjan eiganda prentsmiðjunnar um áframhaldandi vinnu fyrir stefnda með von um hlutdeild í framlegð. Forsvarsmaður stefnanda hafi ritað stjórnarformanni stefnda bréf hinn 30. nóvember 1994, þar sem vakin sé athygli á að prentsamningurinn hafi verið ákvörðunarástæða þess, að útgáfan var seld. Í bréfi þessu víki stefnandi og að væntanlegri framlegð af fyrirhugðari prentun og láti í ljós, að framlegð hafi numið a.m.k. 2/3 hluta þess fjár, sem fyrir prentunina hefði verið greitt. Engin svör hafi borist frá stefnda við þessum erindum stefnanda og hafi því lögmaður stefnanda ritað stefnda bréf, dagsett 29. desember 1994, þar sem krafist hafi verið bóta vegna vanefnda á samningi aðila. Því bréfi svaraði stefndi 2. janúar 1995, þar sem m.a. hafi verið látið að því liggja að verkstjórn í prentsmiðju stefnanda hefði verið ábótavant. Hinn 24. janúar 1995 ritaði lögmaður stefnanda stefnda bréf, þar sem m.a. séu rakin prentverk, sem unnin hafi verið og fullyrt að bækur hafi ekki komið til prentunar fyrr en eftir ítrekanir prentsmiðjustjóra stefnanda. Öll verk hafi verið unnin samkvæmt beiðni á umsömdum tíma og aldrei verið kvartað af hálfu stefnda yfir verkhraða. Stefndi kveður aðila hafa hafið viðræður um kaup stefnda á bókaútgáfu stefnanda árið 1991. Í samningaviðræðum aðila hafi mörg samningsuppköst gengið á milli aðila og reynt að hnýta alla lausa enda í samningsákvæðunum áður en verð hafi verið rætt. Verðhugmyndir hafi komið frá forsvarsmanni stefnanda. Í fyrrgreindum samningsdrögum sé kaupverðið yfirleitt nefnt 50.000.000 króna, en á síðari stigum hafi verið ritað 45.000.000 króna og síðast 40.000.000 króna. Slitnað hafi upp úr samningaviðræðum, en að frumkvæði forsvarsmanns stefnanda hafi viðræður verið teknar upp aftur eftir nokkurra vikna hlé. Niðurstaða þeirra hafi orðið samningur um endanlegt verð, 40.000.000 króna, með tilheyrandi skilmálum og uppgjörsaðferðum. Stefnandi mótmælir því, að samningurinn um prentverk hafi orðið til sem liður í kaupum stefnda á bókaútgáfu stefnanda. Um hafi verið að ræða tvö óskyld mál, ella hefði kaupsamningurinn átt að geyma ákvæði um sérstakan verksamning milli aðila, en svo hafi ekki verið. Þá mótmælir stefndi því, að þáttur stjórnarformanns stefnda í fyrrgreindum samningi hafi verið með þeim hætti, sem stefnandi lýsi. Stefndi kveður niðurstöðu viðræðna aðila um prentun hafa verið skilyrta viljayfirlýsingu. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á ódagsettu samkomulagi aðila, sem gert hafi verið samhliða kaupsamningi þann 30. desember 1993, og matsgerð dagsettri 10. september 1997. Tveir samningar hafi verið gerðir samtímis vegna viðskipta aðila, annars vegar kaupsamningur og hins vegar samningur um prentun. Aðeins kaupsamningurinn beri dagsetninguna 30. desember 1993. Þar sem sá samningur hafi verið lengi í smíðum og verið tilbúinn í tölvu stefnda hafi prentsamningurinn ekki verið felldur inn í kaupsamninginn. Samkomulagið kveði á um, að stefnandi taki að sér prentun bóka, þar sem prenthlutinn nemi tiltekinni lágmarksfjárhæð og skili af sér bókum af sömu gæðum og sambærilegar bækur, sem stefnandi hafi áður fengið frá öðrum prentsmiðjum, þ.e. hvað varði pappírsgæði, prentgæði, bókband og stærð bóka. Prentsamningurinn hafi verið forsenda þess, að forsvarsmenn stefnanda hafi samþykkt tilboð stefnda í bókaútgáfu stefnanda, enda hafi tilboðið lækkað úr 50 milljónum í 40 milljónir. Prentsamningnum hafi verið ætlað að bæta stefnanda upp þann mun, a.m.k að hluta. Í lok samningsins sé tekið fram að :„prenthluti þessara viðskipta”, sem tryggja hafi átt stefnanda, nemi samtals sex milljónum eða meira. Samkvæmt þessu skýra orðalagi hafi prenthlutinn einungis verið hluti viðskipta aðila enda sé í samningnum talað um fleiri þætti, sem komi við sögu við vinnslu bóka, sbr. 4.mgr. þar sem segi, að ávallt skuli liggja fyrir verklýsing fyrir efni, sem notað verði við framleiðslu bókanna, s.s. pappír og bókbandsefni, upplag og annað þess háttar. Þá sé í 5. mgr. samningsins kveðið á um það, að liggja skuli fyrir hvaða verkþætti stefnandi annist sjálfur og hvaða verkþætti undirverktakar annist. Greinilegt sé því, að samningurinn feli í sér meira en prentþáttinn einan. Sá þáttur hafi hins vegar verið sérstaklega tekinn út og verðlagður. Þeir þættir sem óhjákvæmilega fylgi prentuninni séu t.d. kostnaður við setningar- umbrot- og filmuvinnu, plötugerð, pappír og bókband. Stefnandi telur því að báðir aðilar hafi gert sér, eða mátt gera sér grein fyrir því, að samningi um beina prentun fylgi að jafnaði aðrir þættir, eins og þeir sem raktir hafi verið. Forsvarsmenn stefnanda hafi ekki eingöngu horft á samninginn um prentþáttinn því báðum aðilum hafi verið ljóst, að ná mætti verulegri framlegð út úr öðrum þáttum en beinum prentkostnaði. Lögmaður stefnanda óskaði eftir því við Þórarinn Gunnarsson, skrifstofustjóra Samtaka iðnaðarins, Sæmund Árnason og Kristján Inga Einarsson, framkvæmdastjóra prentsmiðjunnar Leturprents, að þeir upplýstu um skilning sinn á orðinu „prenthluti” í síðustu málsgrein samningsins. Telur stefnandi skýringar þeirra vera fyrrgreindu til stuðnings, en í bréfi Þórarins Gunnarssonar, skrifstofustjóra Samtaka iðnaðarins, dagsettu 21. október 1997, telji hann eðlilegt að draga þá ályktun af samningnum, að orðið prenthluti vísi einungis til prentunar bókanna og að samið sé um verð fyrir prentunina. Sæmundur Árnason telji að átt sé við prentunina sjálfa, þ.e. að renna pappírnum í gegnum prentvél. Þá telji framkvæmdastjóri prentsmiðjunnar Leturprents orðið „prenthluti” vísa til þess, sem fram fari í prentvél, þ.e.a.s. innsetningar í prentvélina og stilling ásamt rennsli í gegnum hana, stundum kallað „rönn”, en eigi ekki við t.d. setningu, filmuvinnu, pappír eða bókband. Þegar samið hafi verið um það milli aðila, að stefnandi prentaði fyrir stefnda þannig að prentþáttur viðskiptanna næmi a.m.k. 6.000.000 króna, hafi aðeins verið um að ræða beinan prentkostnað, en ekki annan kostnað svo sem setningar-, umbrots- og filmuvinna, plötugerð, pappír og bókband. Framlegð stefnanda út úr prentþætti samningsins og öðrum þáttum hafi verið ætlað að koma í stað 10 milljón króna lækkunar á tilboði stefnda úr 50.000.000 króna í 40.000.000 króna. Stefnandi hafi í fyrstu ekki viljað ganga að síðara tilboðinu og þess vegna hafi tillaga um lágmarksprentun, ásamt þeim þáttum sem prentuninni óhjákvæmilega fylgi, komið frá stefnda. Stefnandi hafi gert sér vonir um verulega framlegð vegna annarra þátta til viðbótar við framlegð af prentþættinum. Hafi stefnandi gert sér vonir um að hagnaður vegna beinnar prentunar annars vegar og vegna annarra þátta hins vegar myndi vega upp lækkun á kaupsamningnum. Forsvarsmönnum stefnda, sem sé með stærstu kaupendum prentverks hér á landi, hafi einnig átt að vera þetta ljóst og að með hagkvæmni hlyti stefnandi að fá framlegð úr öðrum þáttum vinnslunnar, en ekki aðeins prentuninni, t.d. með beinum innflutningi á pappír, góðum viðskiptasamningum við bókbandsstofur og birgja. Stefnandi vísar til matsgerðar dómkvaddra matsmanna frá 10. september 1997 varðandi tölulegar forsendur kröfugerðar sinnar. Byggir hann bótakröfu sína á matsgerðinni. Matsgerðin, sem sé ítarlega rökstudd, meti líklega framlegð stefnanda af þeim hluta prentsamningsins, sem ólokið hafi verið, 2.497.684 krónur ef vinnslan hefði farið fram með Roland prentvél, en 2.451.720 krónur hefði Heidelberg prentvél verið notuð. Þar sem litlu muni á framlegð eftir því hvor vélin hefði verið notuð og þar sem hægt hefði verið að vinna prentunina á hvora vélina sem var, sé krafist meðaltals af ofangreindum tölum, eða 2.475.202 króna. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir mun meira tjóni eins og fram komi í dómkröfum hans, er mál þetta hóf fyrst göngu sína. Þá hafi verið varið mun lengri tíma til prentunar en matsmenn gangi út frá og því ekki þurft að vinna eins mikið á vöktum og byggt sé á í mati. Kostnaður hafi því ekki orðið eins mikill og matsmenn reikni með og hagnaður orðið meiri. Þá hafi matsmenn lýst því yfir að þeir hafi verið varkárir í útreikningum sínum og því hafi tekjuliðir verið í lægri kantinum og kostnaðarliðir í hærra lagi. Eins og fram komi hjá kaupanda búnaðarins, Sveini R. Eyjólfssyni, hefði verið unnt fyrir stefnanda að fá frestað flutningi búnaðar síns um nokkrar vikur til viðbótar, ef þörf hefði verið á. Tölur í matsgerð sýni samkvæmt þessu aðeins lágmarkstjón stefnanda vegna vanefnda stefnda á samningnum. Stefnandi bendir og á að matsmenn miði við, að útseld klukkustund Roland vélar hafi verið 3.540 krónur, sem sé nokkuð lágt metið, en í samræmi við tilboð stefnanda í einstök verk fyrir stefnda. Stefnandi bendir og á að samkvæmt bréfi frá Leturprenti, dagsettu 13. mars 1998, hafi útseldur tími á hliðstæðri vél í þeirra eigu verið 4.000 krónur í ársbyrjun 1994. Í bréfi Sverris Davíðs Haukssonar prentsmiðjunni Grafík hf, komi og fram, að prentvél með álíka stóran prentflöt og Roland Prava, hafi verið seld á 3.500 4.500 krónur á klukkustund. Stefnandi mótmælir því, að öll verk er stefnanda hafi verið falin hafi tafist eða verið stórlega ábótavant og það sé skýringin á því hvers vegna samningurinn um prentun hafi ekki verið efndur. Fyrir mistök við prentun bókarinnar Keith Richards, sem bætt hafi verið úr þegar í stað, hafi stefndu ekki kvartað á verktímanum. Hafi stefndu talið, að verk stefnanda hafi verið gallað hafi þeir sýnt af sér mikið tómlæti með því að kvarta ekki við stefnanda. Öll bréfasamskipti, frá því að samningurinn hafi verið gerður hinn 30. desember 1993 og þar til framkvæmdastjóri stefnda hafi svarað bréfi lögmanns stefnanda í janúar 1995, séu frá stefnanda til stefnda, þar sem stefnandi sé sífellt að inna stefnda eftir efndum samningsins og vekja athygli hans á að tíminn sé á þrotum. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna íslensks samningaréttar og laga nr. 97/1991, einkum IX. kafla. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti byggir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að niðurstaða af þeim viðræðum, sem stefnandi kjósi að kalla samning, en sé í raun yfirlýsing, sé skilyrt í bak og fyrir. Í fyrsta lagi sé það skilyrði, að vinna stefnanda skuli vera jafngóð og annarra prentsmiðja hvað varðar pappír, bókbandsefni, bókband og stærð bóka. Í örðu lagi sé það krafa að við upphaf verks skuli liggja fyrir nákvæm verklýsing vegna efnis, þ.e. pappírs, bókbandsefnis o.fl. og skilyrði séu um fyrir fram vitneskju um upplag, brot o.fl. atriði. Í þriðja lagi sé það skilyrði að endanleg verð skuli ávallt liggja fyrir við upphaf verks og skilgreining á því hvaða verk stefnandi skuli annast og hvaða verkþættir skuli fela undirverktökum. Í lokamálsgrein segi síðan „Aðilar stefna á að prenthluti þessara viðskipta verði á tímabilinu 1.1.94 fram til 1.3.94 að upphæð samtals kr. 6.000.000 eða meira.” Það sé því ljóst að ekki sé um niðurnjörvaðan samning að ræða heldur aðeins viljayfirlýsingu sem bundin sé mörgum fyrirvörum og skilyrðum og ljóst að ef þeim yrði ekki fylgt féllu þessi viðskipti þar með niður. Því er sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda að yfirlýsing um prentverk hafi orðið til sem liður í kaupum stefnda á bókaútgáfu stefnanda. Um tvö óskyld mál sé að ræða. Stefnandi hafi ekki í neinu farið að ákvæðum viljayfirlýsingarinnar. Án nokkurs fyrirvara og án samþykkis stefnda, eins og áskilið var, hafi tekið að berast reikningar frá m.a. pappírsheildsölum og bókbandsstofum, sem hafi talið sig vera í viðskiptum við stefnda en ekki stefnanda og hafi stefndi ekki séð sér annað fært en að taka við þeim reikningum og greiða án þess að fyrir fram samþykkis væri aflað. Fyrsta prentverkið sem stefnandi hafi tekið að sér fyrir stefnda hafi verið bók um Keith Richards. Þegar stefnandi skilaði því verki hafi komið í ljós að alvarlegur galli hafi verið á prentuninni, þar sem á eina síðu hafi vantað stóran hluta textans, en hann hafi fallið niður í filmugerð prentsmiðjunnar þrátt fyrir að hafa verið í frágenginni próförk, en filmuvinnan hafi verið á ábyrgð prentsmiðjunnar. Bók þessi hafi verið auglýst sem bók febrúarmánaðar 1994 og hafi stefnda verið nauðugur einn kostur að senda hana frá sér þannig útbúna að sá texti sem vantaði hafi verið límdur inn á viðkomandi síðu. Frágangur þessi geti ekki talist sambærilegur ógallaðri bók og auðvitað hafi verið gerðar athugasemdir við þessa handvömm stefnanda. Þrátt fyrir þetta hafi stefnanda verið falin fleiri verkefni en allt hafi borið að sama brunni, mistök hafi átt sér stað, pantað hafi verið efni og vinna hjá undirverktökum án samráðs við stefnda og verkum skilað seint og illa og raunar í sumum tilvikum alls ekki. Á vormánuðum 1994 hafi stefnandi selt prentvélar sínar og þá hafi hann auðvitað verið ófær um að skila verkefnum. Samstarfi aðila hafi verið sjálfhætt vegna vanefnda og getuleysis stefnanda. Í málinu sé byggt á fjárhæðum byggðum á matsgerð og séu þær ekki í samræmi við raunveruleikann í viðskiptum aðila, eins og hann komi fram í skjölum málsins. Fjárhæðir séu því ósannaðar og þær fjárhæðir, sem tengist „framlegð annarra þátta” í hróplegu ósamræmi við staðreyndir málsins. Þá sé hugtakanotkun stefnanda, og raunar matsmanna einnig, vafasöm og ljóst sé, að í viðskiptum þessum hafi stefndi haft annan skilning á því sem ætlunin hafi verið að gera. Skilningur stefnanda geti ekki ráðið niðurstöðum hér heldur verði að túlka samninginn eins og stefndi hafi leitt rök að, enda hafi stefndi ekki ætlað að binda þriðjung viðskipta sinna við stefnanda. Krafa stefnanda um missi framlegðar vegna viljayfirlýsingar um „prenthluta” sé byggð á mati. Matsmenn komist að þeirri niðurstöðu eftir útreikninga og forsendur, sem stefnandi gefi þeim, sbr. beiðni. Í upphafi beiðnarinnar sé beðið um mat á „líklega framlegð prentþáttarins eingöngu” og svo á „framlegð annarra þátta er gjarnan falli til við prentun”. Síðar í matsbeiðni sé svo að vísu beðið um „líklegar nettótekjur” og er væntanlega þá um annað hugtak að ræða. Í beiðninni sé haldið fram skilningi stefnanda á orðinu „prenthluti” og miðað við þrengsta skilning þess orðs og þann skilning sem henti stefnanda best. Í annan stað sé staðhæft að í þessum skilningi hafi stefnandi prentað í þágu stefnda fyrir 1.110.250 krónur af alls 6.000.000 króna, en hvergi í gögnum málsins sé að finna gögn um hvernig þessi fjárhæð sé reiknuð. Þá séu lagðir fram með matsbeiðni verkseðlar, sem stefnandi hafi útbúið fyrir sjálfan sig, og útreikningar Árna Tómassonar löggilts endurskoðanda, sem sé gerður að fyrirmælum og forskrift forsvarsmanns stefnanda. Bæði þessi skjöl taki matsmenn góð og gild í niðurstöðum mats síns. Matsmenn hafi ákveðið að vinna með þessum hætti þrátt fyrir að hafa fengið í hendur skjal, þar sem rakin séu í fimm liðum ýmis atriði, sem taka þurfi tillit til í væntanlegri matsgerð. Þá virðist matsmenn ekki hafa fengið í hendur öll skjöl frá stefnanda, sem taka hafi þurft tillit til við gerð matsins, en stefnandi hafi átt að koma öllum gögnum fyrra matsins til matsmanna hins síðara mats og kunni þetta að hafa ráðið miklu um niðurstöður þeirra. Ef skjöl málsins séu skoðuð komi í ljós, að stefnandi hafi prentað 9 tilgreindar bækur og bókahluta fyrir stefnda og geri stefnanda reikning fyrir samtals 2.747.974 krónum vegna þess. Séu tölur þessar sundurgreindar komi í ljós, að samanlagðar greiðslur til handa stefnanda séu 309.543 krónur af samtals 2.151.160 krónum, en mismunurinn hafi farið í pappírs og bókbandskostnað. Samkvæmt þessu hafi stefnandi haft fyrir vinnu sína tæp 15% af heildarfjárhæðinni. Stefndi kveður stefnanda hafa þurft að bera ýmsan aukakostnað vegna vinnu við bókina Íslensk flóra, en stefndi kveðst ekki hafa nákvæmar upplýsingar um hvernig þeim hlutum hafi reitt af. Af þessu megi ljóst vera að matsmenn hafi ekki haft að leiðarljósi raunveruleg viðskipti aðila, heldur búið til einhvers konar „ídealt prentverk”, eins og stefndi kýs að kalla það, en svari ekki spurningum um raunverulegt tjón stefnanda, sem sé jafnósannað og áður. Þá séu stefnukröfur miðaðar við þrengsta skilning á orðinu „prenthluti” og matsmenn taki mið af þeim skilningi í niðurstöðum sínum. Forsvarsmaður stefnda hafi annan skilning á hugtakinu „prenthluti”, þ.e. að með prentun bóka sé átt við allt verkið þar til bók er fullbúin, en þó hugsanlegt að undanskilja bókbandshluta prentunar. Þá beri að líta til þess, að ef skilningur forsvarsmanna stefnanda sé látinn ráða þá þýði það, að stefndi hafi ætlað stefnanda allt að þriðjungi allrar bókaútgáfu sinnar það árið, en stefndi hafi látið fullgera bækur fyrir u.þ.b. 100.000.000 króna og 6.000.000 króna í þrengsta skilningi, sem í sundurgreiningu í verkhluta geri u.þ.b. 30.000.000 króna í fullbúnum bókum. Það sé auðvitað fjarri öllu lagi, að sú hafi verið ætlunin og sýni svo ekki verði um villst, að skilningur forsvarsmanna stefnda, sem fram komi í skjölum málsins, sé sá skilningur sem eigi að ráða í málinu. Í skjölum málsins komi fram skilningur ýmissa á hugtakinu prentun. Framkvæmdastjóri stærstu prentsmiðju landsins lýsi þeim skilningi sínum á hugtakinu, að það nái yfir alla þætti bókagerðar. Fram komi hjá honum, að orðið „prenthluti” hafi ekki verið notað í þessum viðskiptum, en þó ætti pappírskostnaður að falla þarna undir. Í sama streng taki framkvæmdastjóri Prenthönnunar hf. og fyrrum framkvæmdastjóri prentsmiðjunnar Korpusar hf., en hann vilji þó nota orðið „prentvinnsla” sem samheiti um alla þætti bókagerðar. Prentsmiðjustjóri Litrófs hf., Svansprents hf. og Grafíkur hf., skilji orðið „prenthluti” þannig, að það eigi við alla þætti bókagerðar fram að bókbandi. Stefndi heldur því fram, að hvorki hafi verið í ljós leitt, það sem Hæstiréttur biðji um í dómi sínum, á hvaða skilningi orðalagsins hafi verið byggt af hálfu beggja aðila við gerð samkomulags þeirra, né hafi stefnandi aflað gagna um venju á þessu sviði viðskipta eða hliðstæðu í öðrum samningum til stuðnings staðhæfingu sinni um þetta efni. Samkvæmt öllu framansögðu sé því meint tjón stefnanda ósannað og þær forsendur sem kröfugerð hans byggi á, þ.e.a.s. þær forsendur sem hann hafi gefið matsmönnum um tekjur sínar af prentun fyrir stefnda, miðaðar við hans eigin skilning á orðinu „prenthluti” standist ekki dóm Hæstaréttar Íslands frá 19. september 1997. Í fyrrgeindum dómi Hæstaréttar segi svo m.a. um kröfu stefnanda um bætur vegna framlegðarmissis annarra þátta: „Gagnáfrýjandi hefur ekki leitast við að skýra frekar en hér segir hvernig fjárhæð þessa kröfuliðar er fundin, hvorki í héraðsdómsstefnu né öðrum gögnum. Skilja verður málflutning gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti svo að hann kjósi að miða ekki fjárhæð þessa liðar kröfugerðar sinnar við fyrrgreinda niðurstöðu um þetta efni í matsgerð 10. september 1997, en til þess er einnig að líta að sú niðurstaða er reist á forsendum um algenga skiptingu kostnaðar í einstaka þætti og um framlegð af tilboðsverkum, sem virðist ekki vera í neinu samræmi við fyrirliggjandi gögn um verk gagnáfrýjanda í þágu aðaláfrýjanda í skjóli umrædds samkomulags þeirra. Þegar að þessu gættu er ófært að leggja efnisdóm á þennan kröfulið gagnáfrýjanda.” Stefndi kveður Hæstarétt vera að vísa til skjala, er geymi yfirlýsingu allra þeirra fyrirtækja, sem stefnandi hafi ákveðið að eiga viðskipti við vegna svonefndra „annarra þátta”, sem fallið hafi til vegna viðskipta hans við stefnda. Af þessum skjölum verði ráðið að stefnandi hafi ekki getað vænst neinna umboðslauna hjá öðrum né þóknana í einhverri mynd. Þessi kröfuliður stefnanda sé út í hött og lítið stoði að vísa til matsgerðar, sem taki einungis á ímynduðum eða fræðilegum möguleika á slíkum þóknunum. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að viðskipti stefnda við stefnanda hafi numið 2.747.974 krónum. Viðskipti, að fjárhæð 840.500 krónur hafi verið flutt til nýrra eigenda véla stefnanda og prentað hafi verið hjá öðrum aðilum fyrir 675.000 krónur, sem stefnandi hafi sannanlega getað gert fyrir stefnda, en hafi aldrei komið í verk. Samtals séu þessar fjárhæðir 4.263.474 krónur og til að mæta sjónarmiðum um hugtakið „prenthluti” megi taka af þessari fjárhæð 1.081.490 krónur, þ.e. vegna bókbands og sé þá hægt að miða við fjárhæðina 3.181.984 krónur, í þeirri hugarleikfimi sem til þurfi til að finna út meint tjón stefnanda. Í málinu sé gengið út frá fjárhæðinni 1.110.250 krónur, en sú fjárhæð sé ekki studd gögnum og sé í raun í ósamræmi við önnur skjalleg gögn. Þá bendi ekkert til að stefnandi hafi reynt að draga úr meintu tjóni sínu, t.d. með því að afla sér annarra viðskipta, en slíkt hafi honum verið skylt samkvæmt reglum skaðabótaréttar. Sönnunarbyrðin sé hjá stefnanda vegna allra krafna hans og einnig til þess að sýna fram á að tilraunir hafi verið gerðar til að afstýra meintu tjóni. Ekkert slíkt hafi verið lagt fram í málinu. Þá telur stefndi, að öll skilyrði séu til að færa niður fjárhæðir að áliti dómsins og fella niður málskostnað, sbr. 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi mótmælir sérstaklega vaxtakröfu og auknum málskostnaðarkröfum. Það hafi alfarið verið á valdi stefnanda hvernig og hve hratt mál þetta hafi verið rekið. Það sé á ábyrgð stefnanda, að málið hafi ekki verið réttilega lagt fyrir dóm þannig að nauðsynlegt hafi verið að vísa málinu frá vegna óljósrar kröfugerðar. Stefnandi hafi síðan beðið í heilt misseri með að stefna málinu aftur og því sé ekki rökrétt að ákveða vaxtaáfall fyrr en í fyrsta lagi við þingfestingu síðari stefnu, eða 19. mars 1998. Stefndi telur sig ekki geta borið á því ábyrgð að brösulega hafi gengið að reka smiðshöggið á kröfugerð stefnanda, enda hafi hann ekki þurft að eiga þar hlut að. Stefnandi verði sjálfur að bera kostnað af misgóðum matsgerðum, sem hann hafi sjálfur beðið um, en gagnist þó ekki í málinu. Stefndi kveður flestöll framlögð skjöl stefnanda stafa frá honum sjálfum og þar sé að finna einhliða túlkun forsvarsmanna stefnanda á atburðum og sjónarmiðum, sem hér skipti máli. Skjöl þessi, hvort sem um sé að ræða lauslega minnispunkta eða bréf til forsvarsmanna stefnda, sanni hvorki rök stefnanda né málsástæður hans. Um lagarök vísar stefndi til reglna kauparéttar, sbr. lög nr. 39/1922 og laga nr. 7/1936 og þeirrar meginreglu að samninga beri að halda. V. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda á ætluðum vanefndum stefnda á ódagsettu samkomulagi, sem aðilar gerðu um prentun bóka, að ætla má í árslok 1993. Ber að líta svo á, að með samkomulagi þessu hafi stefndi skuldbundið sig til þess að láta stefnanda prenta fyrir sig bækur á tímabilinu frá 1. janúar1994 til 1. mars 1994, að fullnægðum vissum skilyrðum. Í málinu liggur frammi ódagsett skjal frá stefnda, sem ber yfirskriftina „Bækur til prentunar hjá Ísafold. Eru þar tilgreindar 16 bækur og fjöldi eintaka hvers bókartitils. Stefndi kveðst hafa fengið bréf þetta 11. janúar 1994. Hinn 13. janúar 1994 gerði stefnandi stefnda tilboð í eina af þessum bókum og hinn 20. janúar 1994 samþykkti stefnandi að prenta 7 aðrar bækur af fyrrgreindum lista, samkvæmt verði sem stefndi hefði gefið upp og gerði stefnandi stefnda jafnframt tilboð í „prentþátt” fimm bókartitla af listanum auk tilboða í þrjár aðrar bækur. Ekkert liggur fyrir um svör stefnda við þessu. Fram er komið að mistök urðu við prentun fyrstu bókarinnar, sem stefnandi prentaði fyrir stefnda, samkvæmt fyrrgreindu og einnig liggur fyrir að ýmsir gallar urðu á öðrum verkum stefnanda. Hins vegar liggur ekkert fyrir um að stefndi hafi kvartað formlega yfir þessum ágöllum, eða að hann hafi sagt upp samkomulagi aðila eða krafist riftunar á því. Samkvæmt fyrrgreindu samkomulagi skyldi „prenthluti” viðskipta aðila vera að fjárhæð a.m.k. 6.000.000 króna, en aðila greinir á um hvað felist í orðinu „prenthluti”. Af framlögðum gögnum eða yfirheyrslum fyrir dómi verður ekki séð hvaða skilning aðilar lögðu í þetta orðalag samkomulagsins. Í málinu liggja frammi yfirlýsingar frá ýmsum mönnum, sem fást við viðskipti sem þessi. Af þeim gögnum verður ráðið, að ekki stendur venja til að nota orðið „prenthluti” um ákveðna þætti prentunar. Ekki verður heldur fyllilega séð af gögnum þessum hvaða þættir heyri undir prentun bóka, þ.e.a.s. hvort þar sé átt við alla þætti prentunarinnar, eða hvort einhverjir þættir hennar séu þar undanskildir. Hins vegar má ráða, þegar litið er til orðalags samkomulags aðila, að með orðavalinu „prenthluti” sé verið að vísa til þess að einhverjir hlutar prentunarinnar séu þar undanskildir og ekki sé þar átt við allt sem tilheyrir bókagerð. Með hliðsjón af því og fyrrgreindum yfirlýsingum verður samkomulag aðila túlkað svo, að undanskilið hafi verið bókband, það er að segja sá kostnaður við gerð bókar, sem kemur til eftir að bók hefur verið prentuð í prentsmiðju. Samkvæmt þeirri túlkun og framlögðum gögnum prentaði stefnandi fyrir stefnda, fyrir 1.964.700 krónur, þar af pappírskostnaður 854.450 krónur, samkvæmt tölum úr bókhaldi stefnda. Stefnandi varð því af prentvinnu fyrir 4.035.300 krónur. Samkvæmt framlögðum afritum af bréfum stefnanda til stefnda kemur fram, að stefnandi reyndi ítrekað að fá stefnda til að uppfylla samkomulag aðila um prentunina, en ekkert liggur fyrir um að erindum þessum hafi verið svarað af hálfu stefnda eða að stefndi hafi borið fyrir sig vanefnd stefnanda á samkomulagi þeirra. Leggja verður til grundvallar, að þar sem stefndi stóð ekki við samninginn hafi stefnandi misst af framlegð vegna prentunarinnar. Stefnandi byggir kröfur sínar á framlagðri matsgerð dómkvaddra matsmanna. Samkvæmt framlagðri matsgerð er reiknaður út breytilegur kostnaður stefnanda við prentunina og þar miðað við að önnur prentvélin hafi verið af gerðinni Roland og hin af gerðinni Heidelberg. Samkvæmt útreikningi matsmanna er framlegð 50,14% af tímagjaldinu ef Roland vélin er notuð, en 51,08% ef Heidelberg vélin er notuð. Stefnandi miðar kröfugerð sína við meðaltal þessara % talna. Við ákvörðun bóta samkvæmt þessum kröfulið stefnanda ber að leggja til grundvallar framlagða matsgerð, enda hefur henni ekki verið hnekkt af stefnda. Samkvæmt matsgerðinni hefði framlegð stefnanda vegna vanefndrar prentunar samkvæmt samkomulagi aðila orðið 2.061.231 krónur, ef vinnslan hefði farið fram með Roland vél, en 2.023.299 krónur, ef vinnslan hefði farið fram með Heidelberg vél. Verður fallist á, að forsendur séu til að unnt sé að nota meðaltal þessara talna við ákvörðun missis framlegðar, eins og krafa stefnanda byggir á. Ber því að dæma stefnda til að greiða stefnanda 2.042.265 krónur. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á það með framlögðum gögnum, að með vanefnd stefnda á samkomulaginu hafi hann orðið af framlegð vegna annarra prentþátta. Verður því ekki byggt á framlagðri matsgerð um þetta efni, enda byggir matsgerðin um þennan þátt á algengri kostnaðarskiptingu og álagningu. Ber því að sýkna stefnda af þessum kröfulið stefnanda. Með vísan til þess, sem að framan er rakið verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 2.042.265 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, mánuði eftir dagsetningu innnheimtubréfs stefnanda, eða 29. janúar 1995. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Mál og menning hf., greiði stefnanda, Fjallkonunni ehf., 2.042.265 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 29. janúar 1995 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 329/2004
|
Lögreglumaður Kjarasamningur
|
Lögreglumaðurinn J slasaðist í íþróttakappleik milli lögregluvakta. Í máli sem J höfðaði á hendur Í krafðist hann greiðslu skaðabóta á þeim grundvelli að hann hafi ekki fengið greiddar slysabætur samkvæmt lögum um almannatryggingar. Í málinu var óumdeilt að J hafi verið að störfum í þágu Í, enda þótt slysið hafi borið að með framangreindum hætti. Því var hins vegar hafnað að Í hafi með kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna skuldbundið sig til greiðslu slysabóta samkvæmt lögum um almannatryggingar. Þá var J ekki talinn hafa sýnt fram á samningsbundinn rétt sinn til frekari greiðslna frá Í en hann hafði fengið úr launþegatryggingu og tryggingu sem Landssamband lögreglumanna hafði tekið hjá vátryggingarfélaginu V hf., en íslenska ríkið greiddi helming iðgjalds hennar. Var Í því sýknað af kröfu J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. ágúst 2004. Hann krefst greiðslu 430.324 króna með vöxtum samkvæmt 2. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2003 til 22. maí sama ár, og dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Áfrýjandi slasaðist í íþróttakappleik milli lögregluvakta 14. janúar 1999. Fyrir Hæstarétti hefur stefndi fallist á að áfrýjandi hafi verið að störfum í hans þágu, enda þótt slysið hafi borið að með þessum hætti. Hafa honum verið greiddar bætur úr launþegatryggingu, sbr. grein 7.1.11 í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, svo og bætur úr tryggingu sem sambandið tók hjá Vátryggingafélagi Íslands hf., en stefndi greiddi helming iðgjalds hennar. Tryggingastofnun ríkisins hafnaði því hins vegar að greiða honum bætur vegna slyssins þar sem talið var að þátttaka í íþróttakappleik félli ekki undir almenn skilyrði 22. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar um að slys hafi orðið við vinnu eða í beinum tengslum við vinnu. Með dómi Hæstaréttar Íslands 20. febrúar 2003 í máli nr. 421/2002 var fallist á þennan skilning Tryggingastofnunar. Áfrýjandi heldur því fram að vegna þessarar höfnunar stofnunarinnar á greiðsluskyldu verði hann að sækja stefnda um efndir á áður tilvitnuðum kjarasamningi, en með grein 7.5.2 sé mælt fyrir um að lögreglumenn skuli teljast við vinnu þegar þeir slasast við þátttöku í íþróttum og kappleikum á vegum félaga lögreglumanna. Byggir hann rétt sinn á því að með kjarasamningnum hafi meðal annars verið samið um rétt til greiðslu slysabóta samkvæmt almannatryggingalögum. Af hálfu stefnda er ekki fallist á skilning áfrýjanda á kjarasamningnum. Samningsaðilar hafi ekki verið að semja um hvað þriðji aðili ætti eða ætti ekki að greiða í slysatilvikum heldur einungis að ríkisjóður skuli greiða bætur fyrir það tjón, sem hinn slasaði hafi orðið fyrir. Er því haldið fram að það tjón hafi stefndi þegar bætt, sbr. það sem áður segir um greiðslur tryggingabóta. Af þeim ákvæðum kjarasamninga, sem áfrýjandi vitnar til, verður ekki ráðið að stefndi hafi skuldbundið sig til greiðslu slysabóta samkvæmt lögum nr. 117/1993. Þá hefur áfrýjandi ekki með öðrum hætti sýnt fram á að hann eigi samningsbundinn rétt til frekari greiðslna frá stefnda en þegar hafa verið inntar af hendi. Verður héraðsdómur því staðfestur. Hvor aðili beri sinn hluta kostnaðar af áfrýjun málsins. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2004. I. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi hinn 20. apríl sl., var höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu hinn 13. júní 2003, af Jóhannesi Sigfússyni, Grundargerði 7b, Akureyri, á hendur íslenska ríkinu. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 430.324 krónur, með vöxtum samkvæmt 2. mgr. 8. gr., sbr. 1. málsl. 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. mars 2003 til 22. maí 2003, og dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að mati dómsins, auk útlagðs kostnaðar og virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að stefndi yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krafðist stefndi máls-kostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu. Með úrskurði, dagsettum 5. febrúar 2004, var frávísunarkröfu stefnda hafnað. Hinn 14. janúar 1999 var stefnandi að keppa í árlegri vaktakeppni í innanhússknattspyrnu á vegum sýslumannsembættisins á Akureyri. Keppnin var háð í íþróttasal KA-heimilisins að Dalsbraut á Akureyri á föstum æfingatíma lögregluembættisins, en sýslumannsembættið greiddi fyrir leigu á salnum. Þátttakendur í keppninni voru starfsmenn embættisins og til leiks mættu bæði lögreglumenn sem voru á vakt og aðrir sem ekki voru á vakt meðan keppnin fór fram. Stefnandi var ekki á vakt þegar keppni þessi fór fram. Í keppninni slasaðist stefnandi á hægra hné er hann lenti í samstuði við annan leikmann. Við áreksturinn fann stefnandi til mikils sársauka í hnénu og féll í gólfið. Hann var fluttur á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri þar sem búið var um hægra hné hans og hann boðaður til frekari rannsókna síðar. Við hnéspeglun hinn 21. janúar 1999 kom í ljós að stefnandi var með slitið krossband í hné. Hinn 16. mars 1999 var gerð krossbandsaðgerð á stefnanda á bæklunardeild Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar og var stefnandi útskrifaður af sjúkrahúsinu 19. sama mánaðar. Eftir það var stefnandi í sjúkraþjálfun fram í júlí 1999. Hinn 22. maí 2000 skilaði Atli Þór Ólason dr. med. örorkumati stefnanda vegna slyss þessa. Niðurstaða læknisins var að stefnandi hefði hlotið 10% varanlega örorku vegna slyssins. Slysið var tilkynnt til Tryggingastofnunar ríkisins 24. janúar 1999. Í reit 12 á eyðublaði tilkynningarinnar var gerð grein fyrir dagsetningu slyssins, tíma og merkt við að slysið hefði orðið utan vinnutíma/í frítíma. Með bréfi Tryggingastofnunar ríkisins, dagsettu 2. febrúar 1999, var umsókn stefnanda um slysabætur hafnað á þeirri forsendu að slys í frítíma falli ekki undir slysatryggingu almannatryggingalaga. Með bréfi, dagsettu 27. apríl 1999, kærði lögmaður stefnanda höfnun stefnda til tryggingaráðs. Úrskurðarnefnd almannatryggingalaga kvað upp úrskurð 16. júní 1999, þar sem synjun Tryggingastofnunar ríkisins var staðfest. Mál var höfða á hendur Tryggingastofnun ríkisins hinn 3. febrúar 2000, en því var vísað frá dómi án kröfu hinn 29. júní 2000. Aftur var höfðað mál á hendur Tryggingastofnun ríkisins hinn 28. júní 2001. Með dómi Hæstaréttar Íslands, dagsettum hinn 20. febrúar 2003, var kröfum stefnanda hafnað. Með bréfi stefnanda, dagsettu 22. apríl 2003, var stefndi krafinn um greiðslu bóta, sem Tryggingastofnun ríkisins hafði verið sýknuð af kröfum um með áðurgreindum dómi Hæstaréttar. Með bréfi, dagsettu 3. júní 2003, hafnaði stefndi kröfu stefnanda. Krafa stefnanda er um bætur úr hendi stefnda vegna líkamstjóns, sem hann varð fyrir sem lögreglumaður, á íþróttaæfingu á vegum sýslumannsembættisins á Akureyri hinn 14. janúar 1999. Byggir hann á því, að samkvæmt kjarasamningi fjármála-ráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, sem undirritaður var hinn 19. október 1995, beri stefnanda að fá bætur vegna þessa tjóns. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings hafi stefnandi átt að vera slysatryggður, og beri stefnda að uppfylla þær skyldur sem hann hafi tekið á sig með umræddum kjarasamningi, sbr. grein 7.1.11. í kjarasamningnum. Stefnandi byggir á því, að með þátttöku sinni í umræddum kappleik teljist hann hafa verið við vinnu hjá embætti sýslumannsins á Akureyri, þar sem hann hafi verið að sinna skyldu sinni sem á honum hvíli sem lögreglumanni, til að stunda líkamsæfingar. Sé það í fullu samræmi við ákvæði kjarasamningsins. Þegar lögreglu-maður slasist við íþróttaiðkun á vegum embættis síns verði að líta til þeirrar sérstöðu sem starf hans hafi og einnig þeirra sérstöku tengsla sem séu á milli líkamsþjálfunar og starfs hans. Þessi tengsl séu frábrugðin því sem gerist hjá flestum öðrum starfsstéttum, enda sé það hluti af starfsskyldum lögreglumanna að halda sér í góðu líkamlegu formi. Ástæðu fyrir þessum sérstöku skyldum lögreglumanna megi rekja til eðlis starfs þeirra. Til þess að gera lögreglumönnum mögulegt að uppfylla starfsskyldur sínar hafi þeim verið uppálagt að stunda líkamsæfingar sem hluta af starfi sínu. Einnig hafi verið sett áðurgreind ákvæði í kjarasamninga sem eigi að auðvelda lögreglumönnum að uppfylla þessa starfsskyldu. Þær sérstöku reglur sem gildi um réttindi lögreglumanna vegna slysa við íþróttaæfingar byggi, á því mati ríkisvaldsins að mikilvægt sé að þeir sem gegni almennum löggæslustörfum séu í góðu líkamlegu ástandi. Lögreglumenn hafi því verið hvattir af vinnuveitanda sínum til að stunda reglulega líkamsæfingar og ákvæði hafi verið sett í kjarasamninga sem eigi að auðvelda lögreglumönnum að uppfylla þessa starfsskyldu. Sýslumannsembættið á Akureyri hafi í þessum tilgangi tekið á leigu og greitt fyrir tíma í KA-heimilinu við Dalsbraut. Þessir íþróttatímar séu á fyrirfram ákveðnum dögum og því tilviljunum háð hvort þá beri upp á vaktdaga einstakra lögreglumanna eða frítíma þeirra. Þá verði íþróttaæfingum ekki alltaf viðkomið á vinnutíma vegna mikilla anna. Lögreglumenn hafi því mætt til íþrótta-æfinga og keppni á vegum embættisins utan vakta þegar öðru hafi ekki verið við komið. Af þessu sé ljóst að það sé vinnuveitandi stefnanda og starfsmenn á hans vegum sem standi fyrir, skipuleggi og greiði kostnað vegna þeirra æfinga sem stefnandi hafi verið í þegar hann slasaðist. Þessi háttur hafi verið hafður á líkamsæfingum lögreglumanna vegna fjárskorts embættanna og aðstöðuleysis. Vegna þeirrar sérstöku skyldu sem vinnuveitandi lögreglumanna, íslenska ríkið, hafi lagt á þá til líkamsæfinga, umfram aðra starfsmenn, sé það eðlileg krafa að þeir séu tryggðir við framkvæmd þeirra skylduverka eins og annarra verkefna, sem þeim sé gert að fást við. Í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna sé kveðið á um starfsskyldur lögreglumanna og komi þar skýrt fram að lögreglumenn skuli teljast að störfum þegar þeir stundi lögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna, sbr. grein 7.5.2 í samningnum. Stefnandi hafi slasast á skipulagðri íþróttaæfingu á vegum vinnuveitanda síns og íþróttafélags lögreglumanna á Akureyri. Æfingin hafi farið fram í umsjón yfirmanna og falist í keppni milli vakta embættis sýslumannsins á Akureyri, sem haldin sé reglulega af fyrrgreindum aðilum. Sú staðreynd að það sé sérstaklega tekið fram í kjarasamningi við íslenska ríkið að lögreglumenn skuli teljast að störfum við áðurgreindar athafnir eigi sér þá einföldu skýringu að með því hafi verið ætlað að tryggja lögreglumönnum rétt til bóta ef þeir slasist við þessar aðstæður. Ljóst sé af þessum ákvæðum að gert sé ráð fyrir að lögreglumaður sé að störfum þegar hann stundi íþróttakappleiki og einnig að hann sé að fullu slysatryggður. Þessi kjarasamningsbundna slysatrygging komi fram í samningi Landssambands lögreglumanna við stefnda, kafla 7.1.11., 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2. Samkvæmt almennum meginreglum samningaréttar um að samninga skuli halda beri stefnda nú að uppfylla þær skyldur sem hann hafi tekið á sig með umræddum kjarasamningi. Stefndi hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast um greiðslu bóta fyrir slys sem verði við fyrrgreindar aðstæður. Þar sem Hæstiréttur Íslands hafi fallist á það að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að hafna kröfu stefnda um greiðslu samkvæmt almannatryggingalögum verði stefndi sjálfur að efna þær skuldbindingar sem hann hafi gengist undir með gerð kjarasamnings við Landssamband lögreglumanna. Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Bætur fyrir 10% varanlega örorku skv. ákvæðum almannatryggingalaga kr. 430.324 Lögmannsþóknun kr. 56.516 24,5% virðisaukaskattur kr. 13.486 Útlagður kostnaður vegna útreiknings kr. 14.940 Samtals kr. 515.626 Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttarins. Einnig vísar stefnandi til kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna, sem undirritaður var hinn 19. október 1995. Þá vísar stefnandi til lögreglulaga nr. 90/1996. Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að engin slík tengsl séu á milli kjarasamnings fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna og laga nr. 117/1993, að það veiti stefnanda rétt til bóta úr hendi stefnda, eins og krafist sé. Hæstiréttur hafi hafnað kröfu stefnanda til bóta úr hendi Tryggingastofnunar ríkisins með dómi 421/2002. Hafi Hæstiréttur í því máli þegar leyst úr því ágreiningsefni hvort stefnandi eigi rétt til bóta úr hendi Tryggingastofnunar ríkisins. Engin rök séu til þess að stefnandi geti krafið stefnda um það sem honum hafi verið synjað um í dómi Hæstaréttar. Það að stefnandi hafi ekki náð fram kröfum sínum í málinu leiði ekki til þess að hann hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum. Mál stefnanda sé höfðað sem skaðabótamál, en stefndi hafi ekki valdið stefnanda tjóni og beri því ekki ábyrgð að neinu leyti á kröfu stefnanda. Stefnandi hafi þegar fengið greitt úr slysatryggingu launþega, samkvæmt kjarasamningi, en greiðslan hafi numið 263.280 krónum og verið innt af hendi í júní árið 2000, en einnig muni stefnandi hafa fengið greitt um 525.560 krónur til viðbótar frá tryggingafélagi vegna umrædds slyss. Að mati stefnda séu ekki skilyrði til greiðslu frekari bóta en stefndi hafi þegar innt af hendi vegna slysatryggingar launþega, sem að framan sé lýst. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt til frekari bóta á grundvelli kjarasamnings eða annarra reglna. Bótagrundvöllur sem stefnandi byggi á sé mjög óljós og málið að auki verulega vanreifað. Ekki liggi fyrir hvort stefnandi hafi reynt að sækja bætur úr hendi þess sem hann hafi lent í samstuði við. Stefnandi vísi og til kafla 7.1.11., 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2., í kjarasamningi máli sínu til stuðnings. Fyrir liggi að stefnandi hafi þegar fengið fullar bætur samkvæmt lið 7.1. úr slysatryggingu launþega. Þá mótmælir stefndi því sem röngu að stefnandi eigi rétt samkvæmt gr. 7.4.1., 7.5.1. og 7.5.2. í kjarasamningi. Stefndi hafnar því og sem röngu, að hann hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast greiðslu bóta fyrir slys sem verði við fyrrgreindar aðstæður. Einnig vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar um niðurfellingu skaðabótakröfu vegna eigin sakar og áhættutöku með þátttöku í umræddum íþróttaleik. Stefndi kveðst og hafna þeirri lögskýringu stefnanda, að íþróttaiðkun í frítíma baki stefnda bótaskyldu og byggir á því, að í umrætt sinn, er stefnandi hafi slasast, hafi hann hvorki verið við vinnu eða að störfum og stefnandi hafi ekki orðið fyrir meiðslum eða tjóni starfs síns vegna. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu útlagðs kostnaðar og byggir á því, að ekki séu lagaskilyrði til að taka hana til greina. Þrautavarakröfu sína byggir stefndi á því, að taka beri tillit til eigin sakar stefnda og áhættutöku í þátttöku í umræddum íþróttaleik. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um bætur vegna slyss, sem hann varð fyrir í vaktakeppni í innanhússknattspyrnu hinn 14. janúar 1999. Byggir stefnandi á því að hann eigi samningsbundinn rétt til bóta vegna umrædds slyss, úr hendi stefnda. Stefndi hafi ætlað Tryggingastofnun ríkisins að annast greiðslu bóta fyrir slys sem verði við þær aðstæður sem voru þegar stefnandi hafi slasast. Þar sem Hæstiréttur Íslands hafi fallist á það að Tryggingastofnun ríkisins sé heimilt að hafna kröfu stefnanda um greiðslu samkvæmt almannatryggingalögum verði stefndi sjálfur að efna þær skuldbindingar sem hann hafi gengist undir með kjarasamningi Landssambands lögreglumanna. Í ákvæði 7.1.11. segir svo: „Lögreglumenn sem starfa í þjónustu ríkissjóðs, skulu slysatryggðir samkvæmt almennum slysatryggingaskilmálum og í samræmi við slysatryggingu ríkisstarfsmanna með eftirfarandi viðbótarréttindum: 1. 9.gr.- aðrar takmarkanir á bótaskyldu-, a) og f) liður eru ekki undanþegnir bótaskyldu þegar lögreglumaður gegnir störfum. 2. 5.gr. íþróttir og flugferðir-, verði ekki undanþegin bótaskyldu vegna íþróttaæfinga á vegum lögreglumanna svo og vegna íþróttakappleikja á vegum samtaka lögreglumanna. Ábyrgð þessi er í gildi meðan lögreglumaður er á launaskrá ríkisins og skal ríkissjóði frjálst að kaupa slíka tryggingu eða hafa ábyrgð í eigin hættu.” Í ákvæði 7.4.1. er kveðið á um að ríkið bæti lögreglumanni þau útgjöld sem hann kunni að verða fyrir af völdum slyss á vinnustað og slysatryggingar almannatrygginga bæti ekki samkvæmt 27. gr. laga nr. 117/1993. Í kjarasamningi þar sem fjallað er um skaðabótaskyldu ríkissjóðs segir svo að lögreglumenn skuli teljast að störfum auk venjulegrar vinnuskyldu þegar þeir eru á leið í eða úr vinnu, sitji lögregluskóla og lögreglunámskeið eða stunda lögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna. Fyrir liggur, að stefnandi fékk greiddar bætur frá stefnda vegna umrædds slyss, úr launþegatryggingu, samkvæmt bótarétti opinberra starfsmanna, og bætur úr tryggingu, sem stefndi hafði keypt hjá Sjóvá-Almennum tryggingum. Þó svo að fallast megi á að samkvæmt ákvæði 7.5.2. í kjarasamningi hafi stefnandi talist að störfum er umrætt slys varð, verður ekki séð af fyrrgreindum ákvæðum, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, að samið hafi verið um rétt til slysabóta samkvæmt almannatryggingalögum nr. 117/1993, eða að stefnandi eigi samningsbundinn rétt til frekari bóta frá stefnda vegna slyssins. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhannesar Sigfússonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 412/1999
|
Vátrygging Sjómaður Skaðabótamál
|
Útgerðarmaðurinn E slasaðist í bílslysi. Taldi hann að Landssambandi smábátaeigenda (L) hefði borið að sjá til þess að hann væri slysatryggður samkvæmt samningi sem L hafði gert við tryggingarfélagið T. Samkvæmt ákvæðum siglingalaga, sem vísað var til í samningi L og T, hvíldi skylda til að kaupa tryggingu á útgerðarmanni. Í samningnum var ekki kveðið á um skyldu L til þess að annast um að félagsmenn væru slysatryggðir og lög kváðu ekki á um slíka skyldu. Ekki var heldur sýnt fram á að L hefði sérstaklega tekið að sér að tryggja E samkvæmt samningnum en ekki varð séð að félagið hefði getað bundið útgerðarmenn við samninginn án atbeina þeirra. Var því sýknað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 6. október 1999. Hann krefst þess að stefndi greiði 4.198.994 krónur með ársvöxtum samkvæmt 7. gr., sbr. 8. gr., vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. júlí 1993 til 10. september 1998, en með dráttarvöxtum samkvæmt 15. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist að málskostnaður falli niður. Áfrýjandi hafði gjafsókn í héraði og hefur einnig gjafsókn fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að fjárkrafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt ljósrit úr handbók Landssambands smábátaeigenda 1992 1993. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Kemur þar fram að áfrýjandi slasaðist 22. júlí 1992 þegar hann missti stjórn á bifreið sinni. Hann var þá á leið til skips frá Reykjavík til Patreksfjarðar. Hefur honum verið metin 65% varanleg örorka af völdum slyssins. Sækir hann stefnda um bætur vegna þess, þar sem hann telur að trygging hans samkvæmt samningi stefnda og Tryggingamiðstöðvarinnar hf. frá 31. janúar 1992 um slysa- og líftryggingar hafi fallið niður vegna saknæmra mistaka stefnda. Heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi tekið að sér að tryggja hann og greiða iðgjald tryggingarinnar af fjármunum sem stefndi hafði fengið vegna áfrýjanda af svonefndum greiðslumiðlunarreikningi samkvæmt 6. gr. og 8. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Fyrir Hæstarétti vitnar hann, auk þess er greinir í héraðsdómi, sérstaklega til handbókar stefnda en þar segir um þessa tryggingu: „Eins og á síðasta ári geta félagsmenn tryggt sig og skipverja sína gegnum L.S. Endurnýjaður hefur verið samningur við Tryggingamiðstöðina hf. sams konar og gilti á síðasta ári. Hann kveður á um að allir þeir sem greiða í gegnum „greislumiðlunarkerfið“ á þessu ári verði sjálfkrafa slysatryggðir á því tímabili sem róðrar fara fram. Þess ber þó að geta að samningurinn nær einungis til þeirra sem eru óslysatryggðir. Það er því ekki um tvítryggingu að ræða.“ Stefndi heldur því hins vegar fram að samkvæmt samningnum og skilmálum tryggingarinnar hafi skyldan til að halda tryggingunni við hvílt á áfrýjanda sjálfum enda hafi þar verið vitnað til 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem skyldar útgerðarmann til að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum. Fullyrðir stefndi að hvorki samkvæmt lögum né samningnum hafi hvílt skylda á sér til þess að tryggja áfrýjanda án frumkvæðis hans. II. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að stefndi hafi tekið að sér gagnvart honum sérstaklega að tryggja hann samkvæmt samningnum. Væri hann hins vegar tryggður átti stefndi að greiða iðgjaldið. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefndi hafi greitt iðgjald án þess að útgerðarmenn óskuðu eftir tryggingunni. Verður heldur ekki séð að félagið hafi getað bundið útgerðarmenn við samninginn án atbeina þeirra. Verður að skoða tilvitnuð orð handbókarinnar í þessu ljósi. Með þessari athugasemd en annars með skírskotun til raka héraðsdóms ber að staðfesta hann. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af áfrýjun málsins. Gjafsóknarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns áfrýjanda, 200.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 28. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Einari Einarssyni, kt. 280455-4589, Hjaltastöðum, Hjaltastaðahreppi, gegn Landssambandi smábátaeigenda, kt. 650985-0959, Klapparstíg 27, Reykjavík, með stefnu birtri 27. júlí 1998. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaðabætur að upphæð 4.198.994 kr. með vöxtum skv. 7. gr., sbr. 8. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30 júlí 1993 til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. 15. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi fékk gjafsóknarleyfi með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins dags. 8. júní 1998. Stefnandi krefst þess að dráttarvextir leggist við málskostnaðinn á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 15 dögum eftir dómsuppsögudag. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. Stefnandi málsins var sjómaður á trillu og gerði út bátinn Sif HF 247 frá Patreksfirði. Þann 22. júlí 1992 slasaðist stefnandi alvarlega í umferðarslysi er hann missti stjórn á bifreið sinni JY 650 með þeim afleiðingum að hún lenti utan vegar. Áverkar hans voru upphaflega taldir vera slit á hliðarliðböndum utarlega á vinstri þumalfingri og tognun á mjóbaki. Síðar kom í ljós skrið á neðsta mjóhryggjarlið sem leiddi síðar til þess að framkvæmd var spengingaraðgerð þar sem spengdir voru tveir neðstu hryggjarliðir í mjóbaki. Ragnar Jónsson læknir, sem framkvæmdi spengingaraðgerðina, taldi stefnanda ekki færan um að vinna sína fyrri vinnu sem sjómaður þó svo að aðagerðin myndi takast og gróa vel. Björn Önundarson læknir mat læknisfræðilega slysaörorku stefnanda þann 15. september 1993 varanlega 65% og það sama gerðu læknarnir Jónas Hallgrímsson og Grétar Guðmundsson 18. febrúar 1993. Tildrög þessa máls eru þau að þann 31. janúar 1992 gerði stefndi í þessu máli samning við Tryggingamiðstöðina hf. (TM), sem fól í sér að TM tók að sér að slysa- og líftryggja áhafnir á smábátum allt að 9,99 brúttórúmlestum sem stunduðu fiskveiðar í atvinnuskyni. Trygging samkvæmt þessum samningi skyldi ná til þeirra sem legðu upp hjá framleiðendum sjávarafurða og öðrum fiskkaupendum, er greiddu inn á greiðslumiðlunarreikning smábáta, sbr. 6. og 8. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Trygging þessi tók til þeirra sem voru ekki slysatryggðir hjá öðru vátryggingafélagi. Samkvæmt ákvæðum laganna var fiskkaupanda skylt að halda eftir 10% af hráefnisverði hvers skips við uppgjör og leggja það inn á reikning hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa. Hluti greiðslunnar, eða 47%, voru greiddar inn á tryggingareikning hjá stefnda, þannig að hver smábátur eignaðist með þessu sérreikning hjá stefnda. Stefndi greiddi síðan iðgjaldskröfur tryggingafélaganna fyrir þá félagsmenn sem ekki voru tryggðir annars staðar, annars vegar vegna húftryggingar og hins vegar vegna slysatryggingar. Slysatryggingin átti hins vegar alltaf að vera greidd á undan húftryggingu. Hins vegar gátu félagsmenn óskað eftir að fá inneign á reikningi þeirra hjá stefnda greidda, þótt þeir hefðu ekki keypt slysatryggingu annars staðar enda var um þeirra eign að ræða. Stefnandi fór í dómsmál við TM til greiðslu skaðabóta vegna slyssins á grundvelli fyrrgreinds samnings en félagið sýknað á þeirri forsendu að stefnandi hafi ekki verið slysatryggður hjá TM þegar slysið varð. Þegar stefnandi slasaðist hafði hann ekki keypt sér frjálsa slysatryggingu og var þ.a.l. ekki tryggður þegar slysið bar að höndum. Þann 10. ágúst 1992, eftir slysið, þegar stefnandi kom á skrifstofu stefnda, óskaði hann eftir því að fá slysatryggingu sem gilda skyldi til áramóta það ár. Tryggingunni sagði stefnandi fljótlega upp en iðgjald vegna hennar var greitt þann 25. september s.á. Haldið var eftir 5.000 kr. inn á reikningi stefnanda og var þeim ráðstafað til greiðslu húftryggingar vegna báts stefnanda. Stefnandi gerði kröfur á hendur stefnda þessa máls með bréfi, dags. 25. nóvember 1997, þar sem óskað var afstöðu til bótaskyldu stefnda. Því bréfi var hins vegar ekki svarað og hefur stefnandi því höfðað mál þetta á hendur stefnda til greiðslu skaðabóta vegna slyssins. II Stefnandi byggir á því að þær lögbundnu greiðslur af skiptaverðmæti þess afla sem hann lagði upp hjá framleiðendum sjávarafurða hafi verið greiddar inn á reikning hjá stefnda til að standa skil á iðgjaldagreiðslum samkvæmt samningi stefnda við TM. Jafnframt telur stefnandi að stefndi hafi tekið að sér að ganga frá tryggingamálum fyrir stefnanda þar sem hann hefði ekki tryggt sig sjálfur með öðrum hætti. Stefnandi telur að ákvæði 8. gr. laga nr. 24/1986 séu fortakslaus og að stefnda hafi, sem vörslumanni fjármunanna, borið að sjá til þess að uppsöfnuðu fé væri ráðstafað til greiðslu iðgjalda af lögboðinni slysa- og örorkutryggingu. Það hafi farist fyrir hjá starfsmönnum stefnda og á þeirri handvömm starfsmanna stefnda, að stefnandi hafi hvorki verið slysa- né örorkutryggður þegar hann lenti í umferðarslysi á leið til skips þann 22. júlí 1992, skuli stefndi bera ábyrgð. Telur stefnandi að þegar hann hafi keypt frjálsa tryggingu þann 10. ágúst 1992, eftir slysið, hafi starfsmenn stefnda vitað eða mátt vita að tryggingin tæki ekki til liðins tíma, enda hafi tryggingin verið keypt fyrir milligöngu stefnda og greitt fyrir hana af tryggingareikningi stefnanda hjá stefnda. Starfsmönnum stefnda hafi borið að ganga úr skugga um hvort stefnandi hafi verið slysatryggður áður en hann keypti trygginguna og stefnda hafi borið að nota þá fjármuni sem safnast hefðu inn á tryggingareikning stefnanda til greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu í samræmi við 8. gr. laga nr. 24/1986 a.m.k. til þess tíma er hin frjálsa slysatrygging tók gildi. Það væri tilgangur nefndra laga að tryggja að bátasjómenn væru ávallt slysatryggðir og að sú trygging rofnaði ekki. Fyrir mistök hafi nefndri fjárhæð, sem fara hafi átt til greiðslu slysatryggingar, verið ráðstafað til greiðslu skuldar vegna húftryggingar báts stefnanda. Á þessu beri stefndi ábyrgð. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi tekið að sér að gæta velferðar smábátasjómanna í tryggingamálum í samræmi við lög nr. 24/1986 og stefndi hafi því það hlutverk að uppfylla ákvæði laganna um slysatryggingu bátasjómanna. Sú handvömm sem hafi orðið hjá stefnda leiði til skaðabótaábyrgðar hans. Starfsmenn stefnda hafi hvorki átt né mátt, undir neinum kringumstæðum, ráðstafa fjárhæðum tryggingareiknings stefnanda með öðrum hætti en kveðið væri á um í lögunum eða láta hjá líða að greiða iðgjöld slysatryggingar sjómanna. Það hafi hins vegar verið gert og beri stefndi skaðabótaábyrgð á því á grundvelli húsbóndaábyrgðar. Bótakrafan á hendur stefnda er byggð á þeim bótagreiðslum sem stefnandi varð af vegna þess að stefndi hafi ekki greitt iðgjöld vegna slysa- og örorkutryggingar stefnanda samkvæmt samningi við TM. Krafan sundurliðast því eins og segir í samningi stefnda og TM frá 31. janúar 1992. Stefnufjárhæðin byggist á niðurstöðum matsgerðar Björns Önundarsonar læknis (65 % örorka) og læknanna Jónasar Hallgrímssonar og Grétars Guðmundssonar ( 65 % örorka) og á bótaákvæðum tryggingasamnings sem í gildi var á milli stefnda og TM þegar stefnandi varð fyrir líkamstjóni í slysinu 22. júlí 1992. Dagpeninga er krafist í 52 vikur frá 30. júlí 1992 til 29. júlí 1993, sbr. skilmálar slysatryggingar sjómanna hjá TM. Örorkubóta er krafist skv. sömu skilmálum, sbr. tryggingarsamningur stefnda og TM frá 30. júlí 1993. Krafist er vaxta skv. 7. gr. sbr. 8. gr. laga nr. 50/1987 frá 30. júlí 1993 til þingfestingardags, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags skv. 15. gr. vaxtalaga. Engu breyti um ábyrgðina þótt stefnandi kunni sjálfur að hafa talið að trygging væri óþörf. Tryggingasamningurinn milli stefnda og TM hafi átt að tryggja að stefnandi væri tryggður í samræmi við ákvæði laganna. Stefnandi byggir kröfur sínar á ólögfestri meginreglu skaðabótaréttar um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna, sk. húsbóndaábyrgðarreglu. Málskostnaðarkrafan er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988 og reglugerð nr. 562/1989. Stefndi byggir á því að það hafi ekki hvílt á honum skylda samkvæmt lögum að tryggja stefnanda. Stefnandi hafi sjálfur haft ráðstöfunarrétt á tryggingarmálefnum sínum og borið að annast um þau, enda þótt hann hafi getað gengið að handbæru fé til greiðslu iðgjalds vegna slysa- og húftryggingar á reikningi sínum hjá stefnda. Það sé eigin sök stefnanda að vilja ekki slysatryggingu og því beri að sýkna stefnda af skaðabótakröfu stefnanda. Megintilgangur ákvæða 5.-11. gr. laga nr. 24/1986 hafi verið sá að auðvelda útgerðarmönnum að hafa handbært fé til greiðslu nokkurra mikilvægra þátta í rekstri útgerðar, svo sem vátrygginga og lífeyrisiðgjalda. Samkvæmt 2. tl. 8. gr. laganna hafi 47% af greiðslufénu átt að sundurgreinast og renna til greiðslu vátryggingariðgjalda, annars vegar greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu skipverja og hins vegar vátryggingu báts. Með þessu móti gæti útgerðarmaður gengið að fjármunum til greiðslu iðgjalda, sem til væru komin vegna reksturs hans. Skylda til að kaupa viðkomandi tryggingar hafi verið í höndum viðkomandi útgerðarmanns, sbr. 2. tl. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 um skyldu útgerðarmanns til að kaupa tryggingu fyrir dánar- og slysabótum og 2. gr. laga nr. 18/1976 um skyldu til að vátryggja skip undir 100,49 brúttórúmlestum. Ákvæði laga nr. 24/1986 feli ekki í sér skyldu fyrir stefnda til að kaupa tryggingar fyrir viðkomandi útgerðarmenn, sem lögin taki til. Það sé á ábyrgð þeirra sjálfra og áhættu að annast um sínar tryggingar og sjá um þær með réttum hætti. Ef ætlunin með fyrrgreindum lögum hefði verið sú að leggja slíka skyldu á stefnda, hefði þurft að taka það sérstaklega fram. Engin lagaskylda hvíldi því á stefnda til að gera samning við tryggingafélag um tryggingu fyrir félagsmenn sína eða skylda stefnda til að greiða sjálfstætt iðgjöld samkvæmt samningi. Hér hafi verið um að ræða þjónustu stefnda við félagsmenn sína, án allrar lagaskyldu. Það hafi ekki getað hvílt sú skylda á stefnda að kalla eftir gögnum eða rengja félagsmenn sína þegar þeir skýrðu frá því hvort þeir væru tryggðir eða ekki, enda hafi hér verið um að ræða þjónustu umfram lagaskyldu. Skylda til að tryggja sig hafi hvílt á félagsmönnunum sjálfum og stefndi hafi því ekki getað annað en treyst upplýsingum frá þeim um tryggingamál. Í sumum tilvikum hafi félagsmenn óskað eftir því að fá inneign á reikningum sínum greidda þrátt fyrir að þeir væru ekki slysatryggðir og hafi stefnda þá ekki verið stætt á að gera nokkuð í slíkum málum þar sem engin lagaheimild hafi verið fyrir hendi og inneignir félagsmanna á reikningum þeirra hafi tilheyrt þeim sjálfum. Samkvæmt ákvæði 8. tl. samnings stefnda við TM hafi um uppgjör og iðgjaldagreiðslur vegna samningsins verið farið eftir nánara samkomulagi. Í samningnum hafi ekkert verið kveðið á um skyldu stefnda til að ganga eftir upplýsingum frá félagsmönnum eða hvernig að því skyldi staðið. Engar skuldbindingar hafi því hvílt á stefnda. Við uppgjör hafi venjan hins vegar verið sú, að byggt hafi verið á upplýsingum frá félagsmönnunum sjálfum. Þegar stefnandi hafi komið á skrifstofu stefnda í mars 1993 og óskað eftir greiðslu inneignar sinnar hafi hann verið sérstaklega spurður um hvort hann væri slysatryggður. Hafi stefnandi veitt þær upplýsingar að tryggingamál hans væru í lagi og inneign hans því ráðstafað í samræmi við upplýsingar hans en þar sem hann hafi átt ógreitt iðgjald af húftryggingu báts síns hafi inneignin runnið til greiðslu þess. Stefndi hafi við þetta byggt á upplýsingum stefnanda en stefnda hafi ekki borið nein skylda til að ganga úr skugga um að stefnandi hefði verið slysatryggður áður en hann hafi keypt slysatrygginguna 10. ágúst 1992 eins og haldið sé fram af hálfu stefnanda. Stefnandi hafi sjálfur mátt vita að hann væri ekki slysatryggður á þeim tíma er hann varð fyrir slysi og átti þá að upplýsa um það. Það hafi hann ekki gert og verði því að bera ábyrgð á því sjálfur. Einnig verði að hafa í huga að stefnandi hafi verið útgerðarmaður og hafi átt að vera ljósar skyldur hans að lögum. Á árinu 1991 hafi stefnandi sjálfur gengið frá sínum tryggingamálum og starfsmenn stefnda hafi því enga ástæðu haft til að rengja hann. Engu máli skipti þótt stefnandi haldi því fram að hann hafi ekki vitað af samningi stefnda og TM. Þá telur stefndi að stefnandi hafi mátt vita af umræddum samningi, enda hafi hann verið kynntur í fréttabréfum stefnda. Þá byggir stefndi á því að slys stefnanda hefði fallið utan gildissviðs samnings stefnda og TM og þar af leiðandi geti stefnandi ekki byggt kröfur sínar á ákvæðum hans. Í samningnum sé tekið fram að um slysatryggingu sjómanna gildi ákvæði 172. gr. siglingalaga. Í skilmálum áhafnartryggingar segi svo um slysatryggingu sjómanna: „Slysatrygging sjómanna samkvæmt lögum nr. 34/1985 vátryggir sjómenn, sem ráðnir eru í skipsrúm og útgerðarmenn sem fiska á eigin bát, ef slys ber að höndum er hlutaðeigandi var staddur á báti eða vann í beinum tengslum við rekstur báta.“ Stefndi telur ljóst að slysið hafi ekki verið í beinum tengslum við rekstur báts og mótmælir því að ákvæði samningsins geti tekið til ferða stefnanda í bifreið hans, enda hafi hann þá notið tryggingar samkvæmt umferðarlögum. Stefndi tekur fram að samningur stefnda og TM geti jafnframt ekki tekið til stefnanda þar sem hann hafi verið slysatryggður samkvæmt lögboðinni slysatryggingu umferðarlaga þegar slysið varð. Samningnum hafi einungis verið ætlað að taka til þeirra tilvika er útgerðarmenn voru ekki tryggðir hjá öðrum vátryggingafélögum, sbr. ákvæði hans um tvítryggingu, og stæðu þeir því uppi ótryggðir ef slys yrði við útgerðarstörf. Þar sem stefnandi byggi kröfu sína á samningi stefnda og TM verði hann að lúta takmörkunum þess samnings og tilætlan samningsaðila. Þá telur stefndi að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi annars vegar við veitingu upplýsinga um tryggingamál sín og hins vegar við akstur bifreiðar sinnar þegar hann varð fyrir slysinu. Stefnandi hafi sjálfur gefið þær upplýsingar sem á hafi verið byggt og á honum hafi hvílt sú sjálfsagða skylda sem atvinnurekanda og útgerðarmanns að ganga úr skugga um sín tryggingamál. Þá verði að líta til þess með hvaða hætti sjálft slysið hafi orðið. Ástæða þess hafi verið sú að stefnandi gætti ekki að sér við akstur bifreiðar sinnar og hægði ekki á hraða hennar þrátt fyrir að tilefni væri til. Stefnandi hlaut að þekkja aðstæður á þeim slóðum er slysið varð enda hafi hann gert út trillu sína frá Patreksfirði. Slysið hafi því verið rakið til stórkostlegs gáleysis af hans hálfu og því beri að sýkna stefnda. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafi fengið tjón sitt bætt að fullu. Samkvæmt upplýsingum frá TM hafi stefnanda verið greiddar skaðabætur úr lögboðinni slysatryggingu ökumanns og eiganda vegna slyssins. Hafi heildarbætur vegna tímabundinnar örorku, varanlegrar örorku, miska o.fl. numið 9.028.320 kr. Þar sem um skaðabótakröfu sé að ræða geti stefnandi ekki fengið meiri bætur en sem nemi tjóni hans sem hafi verið að fullu gert upp með bótagreiðslum TM úr slysatryggingu ökumanns. Ef stefnandi hefði verið slysatryggður á þeim tíma er slysið varð hefðu greiðslur úr slíkri tryggingu komið til frádráttar við uppgjör tjónsbóta úr slysatryggingu ökumanns. Tjón stefnanda sé því ekkert. Stefnandi hafi jafnframt verið slysatryggður samkvæmt ákvæði d-liðar 1. mgr. 29. gr. laga nr. 67/1971 um almannatryggingar, sbr. nú c-lið 1. mgr. 124. gr. laga nr. 117/1993. Þær greiðslur sem stefnandi hafi þegið frá almannatryggingum vegna slyssins beri jafnframt að draga frá skaðabótakröfu hans. Enn fremur efast stefndi um að þau örorkumöt, sem stefnandi hafi lagt fram og byggi kröfu sína á, gefi rétta mynd af afleiðingum slyssins á heilsu stefnanda og fjárhag. Stefnandi bendir í því sambandi m.a. á að í mati eins læknisins sé t.d. byggt á upplýsingum stefnanda sjálfs um minnisskerðingu og einbeitningarleysi, án þess að sjálfstætt mat sé lagt á ástand viðkomandi. Stefndi byggir jafnframt á því að tómlæti stefnanda við að halda fram rétti sínum leiði til þess að sýkna beri stefnda. Slysið hafi orðið 22. júlí 1992. Á árinu 1994 hafi kröfur verið settar fram gegn TM árið 1994 og síðan farið í dómsmál, án þess að gera samhliða kröfur á hendur stefnda. Niðurstaða í því máli hafi legið fyrir 17. janúar 1996. Það hafi hins vegar ekki verið fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda 25. nóvember 1997 sem því sé haldið fram að stefndi beri ábyrgð á tjóninu. Slíkt tómlæti leiði til sýknu. Þá mótmælir stefndi vaxta- og dráttarvaxtakröfum stefnanda, bæði að því er varðar upphafstíma og vaxtafót. Stefndi vísar til 6. og 8. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, 2. gr. laga nr. 18/1976 um bátaábyrgðarfélög, d-lið 1. mgr. 29. gr. laga nr. 67/1971 um almannatryggingar, sbr. nú c-lið 1. mgr. 24. gr. laga nr. 117/1993 um sama efni, og almennra reglna skaðabótaréttarins. Málskostnaðarkrafa stefnda styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991. Í máli þessu er ágreiningur um það hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir af völdum umferðarslyss þann 22. júlí 1992. Kröfur sínar í málinu byggir stefnandi á því að stefnda hafi borið skylda til að annast um tryggingamál stefnanda á grundvelli laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins og samnings við Tryggingamiðstöðina hf. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 24/1986 kemur fram að megintilgangur ákvæða laganna um greiðslumiðlun var að tryggja örugga greiðslu á nokkrum mikilvægum þáttum í útgerðarrekstrinum, svo sem vöxtum og afborgunum, vátryggingum fiskiskipa, lífeyrisiðgjöldum sjómanna ásamt framlögum til samtaka sjómanna og útvegsmanna. Samkvæmt 2. tl. 8. gr. laganna skyldi 47% af fé því sem safnaðist á greiðslumiðlunarreikning sundurgreinast og renna til greiðslu vátryggingariðgjalda, annars vegar greiðslu iðgjalda af slysa- og örorkutryggingu skipverja og hins vegar vátryggingu báts. Með þessu móti gæti útgerðarmaður gengið að fjármunum til greiðslu iðgjalda, sem til væru komin vegna reksturs hans. Í lögunum er ekki kveðið á um skyldu til kaupa á þeim tryggingum, sem greiðslumiðlun tekur til. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi verið skylt að slysatryggja hann samkvæmt samningi sem stefndi gerði við Tryggingamiðstöðina hf. þann 31. janúar 1992 og var í gildi er stefnandi lenti í nefndu slysi. Í 2. tl. samningsins segir að um slysatryggingu sjómanna fari eftir 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Í 1. mgr. nefndrar greinar segir að útgerðarmaður beri ábyrgð á kröfum vegna lífs- eða líkamstjóns þeirra sem ráðnir séu í skipsrúm hjá honum, hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi hafi verið staddur á skipi eða unnið í beinum tengslum við rekstur skipsins. Í 2. mgr. segir síðan: „Skylt er útgerðarmanni að kaupa tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum er á hann kunna að falla samkvæmt 1. mgr. “ Samkvæmt lagaákvæði þessu, sem vísað er til í samningi stefnda og TM, kemur skýrt fram að skylda til að kaupa tryggingu hvíli á útgerðarmanni. Í samningnum er ekki kveðið á um skyldu stefnda til þess að annast um að félagsmenn væru slysatryggðir og lög nr. 24/1986 kveða ekki á um slíka skyldu. Það er á ábyrgð og áhættu útgerðarmanna sjálfra að annast um sínar tryggingar og ganga frá þeim með réttum hætti. Fyrir liggur að stefndi hafði ekki sjálfur gengið frá slysatryggingu sinni þegar hann varð fyrir slysi hinn 22. júlí 1992. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Málskostnaður verður felldur niður en allur gjafsóknarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hdl., 200.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Landssamband smábátaeigenda, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Einars Einarssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður málsins, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hdl., 200.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 288/1999
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júlí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 22. september 1999 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 220/2009
|
Ráðningarsamningur Sveitarfélög Riftun Skaðabætur Stjórnsýsla
|
S sótti um starf hjá slökkviliði A í kjölfar auglýsingar, sem birt var í febrúar 2007. Var honum tilkynnt með bréfi 15. mars sama ár að ákveðið hefði verið að ráða hann til starfa og varð samkomulag um að hann hæfi störf 11. maí sama ár. S sagði upp starfi sínu hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins og festi kaup á fasteign á Akureyri. Um atvik í framhaldi af þessu bar mjög í milli með aðilum, en S mætti ekki á fyrirhugaða vakt 11. maí 2007. Höfðaði hann mál á hendur A og krafðist bóta vegna riftunar á ráðningarsamningi. Fram kom í málinu að S hefði í apríl 2007 heyrt orðróm þess efnis að hann væri ekki velkominn til starfa hjá slökkviliði A. S kannaðist við að slökkviliðsstjóri A hefði hringt til sín eftir að hafa hitt að máli eiginkonu S síðla í apríl 2007. Ágreiningur var um efni þessara samtala, en S og eiginkona hans báru fyrir dómi að rætt hefði verið um að þau væru leið yfir því að hann væri ekki velkominn til starfa. Slökkviliðsstjórinn bar að hann hefði beðið S í símtali þeirra að segja sér í síðasta lagi 30. apríl 2007 hvort hann kæmi til starfa. Var lagt til grundvallar að þessi orð hefðu fallið í samtalinu. Talið var að ekki hefði verið leitt í ljós að kvittur um að S væri ekki velkominn til starfa hefði verið frá slökkviliðinu kominn. S snéri sér ekki til slökkviliðsstjórans til að grennslast fyrir um stöðu sína heldur fékk hann varabæjarfulltrúa til að kanna þennan orðróm í byrjun maí. Þá hafði S látið hjá líða að tilkynna fyrir 30. apríl 2007 hvort hann kæmi til starfa og jafnframt hefði honum verið kunnugt um að reynt hefði verið eftir það að ná til hans símleiðis. Slökkviliðsstjórinn hefði ennfremur fengið 9. maí 2007 upplýsingar um að S hefði dregið uppsögn sína til baka hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins. Var talið að fella yrði á S sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði þegar hann loks hringdi í slökkviliðsstjórann 10. maí 2007 í reynd ætlað að staðfesta komu sína til starfa næsta dag og að honum hefði verið það kleift vegna ráðningarsambands á öðrum vettvangi. Þeirri sönnunarbyrði hefði S ekki fullnægt og var því ekki fallist á með honum að slökkviliðsstjórinn hefði ranglega hafnað vinnuframlagi hans. Ekki væri unnt að líta svo á að slökkviliðsstjóra hefði borið að aðhafast eitthvað frekar til að ganga úr skugga um hvað S hygðist gera. Var A sýknaður af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 2009 og krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda en til vara að hún verði lækkuð. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 24. júní 2009. Hann krefst aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.613.161 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. júní 2008 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins starfaði gagnáfrýjandi sem slökkviliðs- og sjúkraflutningamaður hjá slökkviliði aðaláfrýjanda, fyrst í afleysingum 1988 til 1992 en síðan fastráðinn á árunum 1997 til 2005. Ósætti hafði þá komið upp milli gagnáfrýjanda og þáverandi slökkviliðsstjóra, en fyrir atbeina bæjarstjóra aðaláfrýjanda var gerður samningur um starfslok gagnáfrýjanda 22. apríl 2005. Hann réði sig til slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins í september 2005. Slökkvilið aðaláfrýjanda auglýsti 13. febrúar 2007 laus störf slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna og var umsóknarfrestur til 23. sama mánaðar. Í auglýsingunni voru meðal annars raktar hæfniskröfur og einnig tekið fram að eftir sex mánaða reynslutíma yrði tekin ákvörðun um fastráðningu eftir að umsækjandi hefði gengist undir próf í þeim þáttum sem tilgreindir væru í hæfniskröfum. Fimmtán umsóknir munu hafa borist um þessi störf, þar á meðal frá gagnáfrýjanda. Hann ásamt fjórum öðrum umsækjendum töldust uppfylla hæfniskröfur og voru þeir boðaðir í viðtal. Slökkviliðsstjóri aðaláfrýjanda bar fyrir héraðsdómi að hann hafi í viðtalinu við gagnáfrýjanda farið „vel í gegnum þær áherslur sem við erum að leggja á með liðið þegar á þessum tímapunkti. Við vorum sem sagt að byggja liðið upp úr starfi þar sem hafði verið mikið svona illindi og leiðindi í liðinu og það var svona uppbyggingarstarf í gangi og ég kynnti vel fyrir honum að fortíð og gömul mál væru hlutir sem menn hefðu ákveðið að leggja til hliðar og leggja af stað í nýtt ferðalag með liðinu.“ Gagnáfrýjandi hafi tekið vel í þetta og lýst áhuga á að koma til þessara starfa til að vera nær fjölskyldu sinni, en faðir hans byggi á Akureyri. Gagnáfrýjandi sagði upp starfi sínu hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins með bréfi 28. febrúar 2007. Slökkviliðsstjóri aðaláfrýjanda tilkynnti gagnáfrýjanda með bréfi 15. mars 2007 að ákveðið hafi verið að ráða hann og þrjá aðra nafngreinda umsækjendur til starfa. Tekið var fram að allir nýráðnir starfsmenn fengju „6 mánaða tímabundna ráðningu til að byrja með og framtíðar ráðning síðan metin í starfsmanna samtali undir lok tímabundinnar ráðningar.“ Í framhaldinu mun hafa verið rætt um hvenær gagnáfrýjandi gæti hafið störf. Slökkviliðið mun hafa óskað eftir að hann gerði það 1. maí 2007, en gagnáfrýjandi farið fram á að það yrði 11. sama mánaðar. Samkomulag mun hafa tekist um að hann hæfi störf á næturvakt þann dag og yrði gengið frá ráðningarsamningi þegar hann kæmi til starfa. Gagnáfrýjandi gerði ásamt eiginkonu sinni og föður samning um kaup á fasteign á Akureyri 17. mars 2007 og seldu þau tvö fyrstnefndu fasteign sína í Hafnarfirði 30. apríl sama ár. Gagnáfrýjandi kveður þau hafa flutt búslóð sína norður í byrjun apríl 2007. Um atvik í framhaldi af þessu ber mjög í milli með aðilum. Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda er því lýst að í apríl 2007 hafi slökkviliðsstjóri tilkynnt að lausar væru til umsóknar nokkrar stöður varðstjóra og aðstoðarvarðstjóra við slökkviliðið og hafi auglýsing um þetta eingöngu verið birt á starfstöð þess. Slökkviliðstjórinn lýsti því í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi að þessar stöður hafi einungis boðist þeim, sem þar hafi þegar verið í starfi. Eftir að ráðið hafi verið í stöðurnar hafi gagnáfrýjandi, sem þá hafi ekki verið kominn til starfa, rætt um þetta við sig og spurt hvort „það væri verið að girða fyrir hans innkomu í liðið.“ Slökkviliðsstjórinn kvaðst hafa útskýrt fyrir gagnáfrýjanda að þetta væru tvö óskyld mál og talið að gagnáfrýjandi hafi verið sáttur við útskýringar sínar, en svo hafi það gerst í lok apríl að hann hafi hitt eiginkonu gagnáfrýjanda. Hann hafi spurt hana hvort ekki væri „kominn spenningur í þau að koma norður“ og hún svarað með því að það væri nú ekkert víst, því hann hefði „svikið Sigurð um varðstjórastöðu sem hann ætti rétt á.“ Slökkviliðsstjórinn hafi þá sagst mundu ræða þetta við gagnáfrýjanda, en hún svarað með þeim orðum að „það þyrfti ekkert að ræða það neitt meira því þau kæmu ekkert norður.“ Þetta hafi komið honum í opna skjöldu og hann því hringt í gagnáfrýjanda og spurt hvort hann væri hættur við að koma. Gagnáfrýjandi hafi þá sagt að „áhugi sinn hefði dvínað, hann væri að skoða málið.“ Þar sem stutt hafi verið þar til hann ætti að koma til vinnu hafi slökkviliðsstjórinn beðið hann um að láta sig vita á mánudeginum 30. apríl hvað hann hygðist gera. Það hafi gagnáfrýjandi ekki gert og hafi því verið reynt að ná til hans í síma en hann ekki svarað. Aðstoðarslökkviliðsstjóri hafi sent gagnáfrýjanda smáskilaboð 8. maí í farsíma og spurt hvort hann kæmi ekki á vaktina en ekkert svar hafi borist. Daginn eftir hafi þeir verið orðnir verulega órólegir og hafi því aðstoðarslökkviliðsstjórinn hringt í starfsbróður sinn við slökkviliðið á höfuðborgarsvæðinu, sem hafi upplýst að gagnáfrýjandi hefði dregið til baka uppsögn sína úr starfi þar. Í framhaldinu hafi slökkviliðsstjórinn leitað staðfestingar á þessu, sem hafi komið að vörmu spori. Þennan dag, 9. maí, hafi orðið að gera ráðstafanir til að manna vaktina 11. sama mánaðar þar sem fyrirséð væri að gagnáfrýjandi myndi ekki koma. Gagnáfrýjandi hafi svo hringt 10. maí og staðfest að hann hafi dregið uppsögn sína til baka, en farið síðan að tala um að „það hefði komið einhver orðrómur á kreik um að hann væri ekki velkominn“. Slökkviliðsstjórinn kvaðst hafa sagt að sér þætti mjög einkennilegt að heyra þetta degi áður en gagnáfrýjandi ætti að taka til starfa, en sagt honum að búið væri „að gera aðrar ráðstafanir og hann þyrfti ekki að koma.“ Í kjölfarið sendi slökkviliðsstjórinn gagnáfrýjanda bréf 16. maí 2007, þar sem óskað var eftir staðfestingu á því að hann afþakkaði starfið svo að auglýsa mætti það og komast hjá frekari kostnaði við að manna vaktir með aukastörfum. Þessu bréfi mun ekki hafa verið svarað. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst gagnáfrýjandi ekki hafa litið svo á að ummæli í tilkynningunni 15. mars 2007 um sex mánaða tímabundna ráðningu ættu við um sig, þar sem hann væri fullmenntaður slökkviliðs- og sjúkraflutningamaður og með reynslu í slíkum störfum, enda hafi forsvarsmenn slökkviliðsins aldrei minnst á þetta. Hann kvað það vera ósatt að hann hafi sagt við slökkviliðsstjóra að hann teldi sig eiga rétt á varðstjórastöðu. Einnig væri rangt að hann hafi sagt við slökkviliðsstjórann, þegar sá hafi hringt í sig eftir að hafa talað við eiginkonu hans í lok apríl 2007, að hann væri að íhuga að koma ekki til starfa. Hann kvað það og vera rangt að slökkviliðsstjórinn hafi beðið sig um að láta vita fyrir 30. apríl hvort hann ætlaði að koma til starfa. Hann hafi hins vegar skýrt út fyrir slökkviliðsstjóranum að hann hafi heyrt að hann væri ekki velkominn til starfa vegna þess að hann hafi áður gert starfslokasamning og þætti sér leitt að heyra af þeirri umræðu. Þegar hann hafi heyrt þennan orðróm hafi hann einnig haft samband við nafngreindan varafulltrúa í bæjarstjórn aðaláfrýjanda og óskað eftir að hann kannaði þetta, sem sá maður hafi gert og síðan tjáð sér að fyrir lægi að hann væri velkominn til starfa. Gagnáfrýjandi kvaðst þá hafa hringt í slökkviliðsstjórann 10. maí og sagt að hann væri að koma til starfa, en sá hafi verið fámáll og áhugalaus og sagst hafa heyrt að gagnáfrýjandi hefði dregið uppsögn sína til baka hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins. Gagnáfrýjandi væri fortíðardraugur og hefði slökkviliðsstjórinn ekki áhuga á að fá slíka menn til starfa. Aðspurður kannaðist gagnáfrýjandi við að slökkviliðsstjórinn og varaslökkviliðsstjórinn hefðu árangurslaust reynt að ná til hans í síma áður en þetta samtal hans við þann fyrrnefnda fór fram 10. maí. Eftir það samtal hafi gagnáfrýjandi aftur haft samband við varabæjarfulltrúann og þeir fengið nokkru síðar fund með slökkviliðsstjóra og varaslökkviliðsstjóra, en þar hafi gagnáfrýjandi aðallega setið undir svívirðingum. II Eins og rakið hefur verið kannast gagnáfrýjandi við að slökkviliðsstjóri aðaláfrýjanda hafi hringt til sín eftir að hafa hitt að máli eiginkonu gagnáfrýjanda síðla í apríl 2007. Ágreiningur er um efni þessara samtala, en gagnáfrýjandi og eiginkona hans hafa borið að rætt hafi verið um að þau væru leið yfir því að hann væri ekki velkominn til starfa. Slökkviliðsstjórinn bar sem áður segir fyrir dómi að hann hafi beðið gagnáfrýjanda í símtali þeirra um að segja sér í síðasta lagi 30. apríl hvort hann kæmi til starfa. Varaslökkviliðsstjórinn bar fyrir dómi að slökkviliðsstjórinn hafi greint sér frá þessu. Miðað við aðstæður og þann stutta tíma sem þá var fram að fyrirhuguðu upphafi á starfi gagnáfrýjanda verður að leggja til grundvallar að þessi orð hafi fallið í símtalinu. Í málinu hefur gagnáfrýjandi lýst því að hann hafi í apríl 2007 heyrt orðróm þess efnis að hann væri ekki velkominn til starfa hjá slökkviliði aðaláfrýjanda. Ekkert er í ljós leitt að þessi kvittur hafi verið frá slökkviliðinu kominn. Gagnáfrýjandi sneri sér ekki af því tilefni til slökkviliðsstjórans til að grennslast fyrir um stöðu sína, heldur fékk hann fyrrnefndan varabæjarfulltrúa til að kanna þennan orðróm. Sá maður hefur borið að þetta hafi gerst í byrjun maí og hafi hann 10. þess mánaðar rætt við bæjarstjóra aðaláfrýjanda, sem hafi sagt að gagnáfrýjandi væri velkominn til starfa, en um þetta hafi hann svo látið gagnáfrýjanda vita. Þegar þarna var komið sögu hafði gagnáfrýjandi látið hjá líða að verða við ósk slökkviliðsstjórans um að tilkynna fyrir 30. apríl 2007 hvort hann kæmi til starfa og jafnframt var honum kunnugt að reynt hafi verið eftir það að ná til hans símleiðis. Að auki hafði slökkviliðsstjórinn fengið 9. maí 2007 upplýsingar um að gagnáfrýjandi hefði dregið til baka uppsögn sína hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins og væri þar við störf. Vegna starfsreynslu sinnar gat gagnáfrýjanda ekki dulist að vissa þyrfti að vera um hvort hann kæmi til vinnu hjá slökkviliði aðaláfrýjanda þannig að tryggt væri að vakt yrði mönnuð í tíma. Að þessu virtu verður að fella á gagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi þegar hann loks hringdi í slökkviliðsstjórann 10. maí í reynd ætlað að staðfesta fyrirhugaða komu sína til starfa næsta dag og að honum hafi verið það kleift vegna ráðningarsambands á öðrum vettvangi. Þeirri sönnunarbyrði hefur gagnáfrýjandi ekki fullnægt og verður því ekki fallist á með honum að slökkviliðsstjórinn hafi ranglega hafnað vinnuframlagi hans með því að tjá honum í samtali þeirra 10. maí að ráðstafanir hefðu verið gerðar til að manna næturvakt 11. þess mánaðar og hann þyrfti því ekki að koma til vinnu. Ekki er unnt að líta svo á að aðaláfrýjanda hafi borið að aðhafast eitthvað frekar til að ganga úr skugga um hvað gagnáfrýjandi hygðist gera, enda lá þá fyrir að hann væri enn við störf á öðrum stað. Af þeim sökum verður því hafnað að aðaláfrýjandi hafi með ólögmætum hætti rift ráðningarsamningi við gagnáfrýjanda og bakað sér þannig skaðabótaskyldu gagnvart honum. Verður aðaláfrýjandi því sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Akureyrarkaupstaður, er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Sigurðar Lárusar Sigurðssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. febrúar 2009. Mál þetta, sem var dómtekið 17. desember sl., höfðaði Sigurður Lárus Sigurðsson, Einihlíð 13, Hafnarfirði, hér fyrir dómi þann 29. maí sl. gegn Akureyrarkaupstað. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.413.161 krónu í skaðabætur og 1.200.000 krónur í miskabætur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júní 2008 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda eða kröfur hans verði lækkaðar verulega og málskostnaðar að skaðlausu. Frávísunarkröfu stefnda var hrundið með úrskurði upp kveðnum 10. nóvember sl. I. Stefnandi er slökkviliðsmaður. Hann starfaði hjá slökkviliði stefnda frá maí 1997 til 22. apríl 2005, en þá var gerður við hann samningur um starfslok. Er staðhæft af stefnda að veturinn 2004-2005 hafi samskipti stefnanda og þáverandi slökkviliðsstjóra verið erfið og hafi borið á ósætti milli þeirra. Hafi bæjarstjóri leitað sátta og þeim umleitunum lokið með samningnum. Stefnandi réð sig til slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins í september 2005. Hinn 13. febrúar 2007 voru auglýst laus störf við slökkvilið stefnda. Stefnandi sótti um starf og fékk bréflega tilkynningu 15. mars 2007 um að ákveðið hefði verið að ráða hann og þrjá aðra umsækjendur. Segir stefnandi að nokkru áður hafi slökkviliðsstjóri stefnda hringt til sín og tjáð honum að umsókn hans hefði verið samþykkt. Hafi hann þá sagt upp störfum hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins. Fyrir liggur að það gerði hann með bréfi dagsettu 28. febrúar 2007. Hinn 17. mars 2007 keypti stefnandi fasteign á Akureyri ásamt fjölskyldu sinni. Jafnframt seldu hann og eiginkona hans fasteign sem þau höfðu átt í Hafnarfirði. Kveður stefnandi þau hafa flutt búslóð sína norður í byrjun apríl 2007. Stefnandi kveðst hafa heyrt orðróm þess efnis í byrjun maí 2007 að ekki væri allt á hreinu með ráðningu hans. Hann hafi því rætt við yfirmann sinn í Reykjavík og tjáð honum að hann þyrði ekki annað en að draga uppsögn sína til baka uns annað kæmi á daginn. Kveðst hann síðan hafa haft samband við Þórarin B. Jónsson varabæjarfulltrúa og beðið hann að kanna hvort ekki væri allt eins og um hefði verið samið. Hinn 10. maí hafi Þórarinn hringt til sín, eftir að hafa talað við bæjarstjóra og tjáð sér að svo væri. Kveðst stefnandi þá hafa hringt til slökkviliðsstjóra og staðfest við hann að hann kæmi til starfa klukkan 19:30 þann 11. maí. Slökkviliðsstjórinn hafi verið fámáll og sagst vita að stefnandi hefði dregið uppsögn sína hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins til baka. Þá hefði ekki náðst í stefnanda næst liðna daga. Þá hafi komið fram í samtalinu að slökkviliðsstjóri teldi stefnanda vera fortíðardraug og að hann reiknaði ekki með honum til vinnu daginn eftir. Stefnandi hafi lýst óánægju með þessa framvindu og hafi símtalinu lokið þannig. Hinn 16. maí 2007 sendi slökkviliðsstjóri stefnda stefnanda bréf þar sem kemur fram að ákveðið hafi verið í samráði við stefnanda og aðstoðarslökkviliðsstjóra að stefnandi kæmi til starfa inn á næturvaktir þann 11. maí 2007. Í lok apríl 2007 hafi hann fengið upplýsingar í gegnum þriðja aðila að stefnandi væri hættur við að koma til starfa. Er síðan vísað til símtals við stefnanda sem hafi átt sér stað í framhaldi af þessu. Hafi stefnandi þar staðfest að áhugi hans á starfinu væri dvínandi. Hafi samtalinu lokið með ósk um að stefnandi léti vita 30. apríl hvort hann kæmi til starfa eða ekki. Stefnandi tekur fram að hann kannist ekki við þetta. Síðan segir í bréfinu að staðfesting hafi fengist á því að stefnandi hefði dregið uppsögn sína í Reykjavík til baka. Er þess síðan farið á leit við stefnanda að hann tilkynni bréflega að hann afþakki starfið. Stefnandi kveðst hafa átt fund með slökkviliðsstjóra og aðstoðarslökkviliðsstjóra og Þórarni B. Jónssyni 23. maí 2007. Kveðst stefnandi hafa lýst óánægju sinni á fundinum. Slökkviliðsstjóri hafi oftsinnis talað um að stefnandi væri „fortíðardraugur“ sem hann vildi ekki vekja upp. Aðspurður hafi hann neitað því að stefnandi fengi að koma til starfa. Kveður stefnandi þessum málalokum ekki hafa orðið hnikað þrátt fyrir fyrirspurnir til bæjaryfirvalda. Hafi hann átt þann kost einan að selja húsið fyrir norðan og flytja til Reykjavíkur á ný. Eiginkona hans hafi búið lengur á Akureyri og hafi fjölskyldan verið sundruð frá 1. júní 2007 til 15. janúar 2008. Stefnda var ritað bréf 27. nóvember 2007 þess efnis að stefnandi hygðist leita réttar síns fyrir dómstólum. Í svari stefnda kemur fram að til hafi staðið að ráða stefnanda til 6 mánaða. Kemur þar einnig fram, eftir að atvik hafa verið rakin af hálfu stefnda, að ekki hafi verið annað að skilja en að stefnandi hefði hætt við að koma til starfa. Sé því rangt að ráðningarsamningi hafi verið rift af hálfu stefnda. II. Stefndi lýsir málsatvikum þannig að slökkviliðsstjóri hafi leitað sérstaklega eftir heimild hjá yfirmönnum sínum til að fallast á umsókn stefnanda. Hafi hún fengist með því fororði að ræða þyrfti sérstaklega við hann að búið væri að grafa gamlar „væringar“ og að ekki kæmi til greina að upphefja á ný þau erfiðu samskipti sem urðu tilefni fyrri starfsloka stefnanda. Hafi slökkviliðsstjóri rætt þetta sérstaklega við stefnanda, m.a. að hann ætti ekki rétt til varðstjórastöðu strax. Hafi stefnandi tekið þessu vel og virst vera til í nýtt upphaf hjá liðinu. Hafi því verið ákveðið að gefa honum tækifæri. Honum hafi verið tilkynnt með bréfinu 15. mars 2007 að ákveðið hefði verið að ráða hann sem slökkviliðs- og sjúkraflutningamann með sex mánaða tímabundinni ráðningu, en framtíðarráðning yrði metin í starfsmannasamtali undir lok hinnar tímabundnu. Ganga hafi átt frá ráðningarsamningi er stefnandi kæmi til starfa, sem hafi verið umtalað í samræmi við ósk hans að yrði 11. maí 2007. Í aprílmánuði 2007 hafi verið auglýstar stöður varðstjóra og aðstoðarvarðstjóra innan slökkviliðsins. Hafi þar komið til greina þeir sem hefðu starfað í liðinu til margra ára og þegar gegnt varðstjórastöðu til reynslu. Stuttu eftir þetta hafi stefnandi rætt við slökkviliðsstjóra að hann ætti rétt til slíkrar stöðu, en verið tjáð að hann hefði verið ráðinn sem almennur liðsmaður til sex mánaða og til greina kæmu aðeins þeir sem þegar væru við störf í liðinu. Hafi stefnandi virst sáttur við þessar skýringar. Slökkviliðsstjóri hafi síðan hitt eiginkonu hans í Reykjavík í lok aprílmánaðar og spurt hvort þau hlökkuðu ekki til að koma norður, en því verið svarað að hann hefði svikið stefnanda um varðstjórastöðu og þau kæmu því ekki norður. Slökkviliðsstjóri hafi þá hringt til stefnanda og þar komið fram að áhugi hans hefði dvínað. Hafi hann þá beðið stefnanda að láta sig vita fyrir 30. apríl 2007 ef hann ætlaði ekki að koma til starfa. Stefnandi hafi sagst þurfa að kanna málið betur og myndi hafa samband. Ekkert hafi frá honum heyrst. Þann 8. maí hafi aðstoðarslökkviliðsstjóri sent honum textaskilaboð í farsíma og spurt hvort hann kæmi ekki á vakt 11. maí. Ekki hafi borist svar. Þá hafi verið reynt að hringja í þennan farsíma án árangurs, bæði þennan dag og daginn eftir. Þá hafi verið haft samband við aðstoðarslökkviliðsstjórann á höfuðborgarsvæðinu, sem hafi staðfest að stefnandi hefði dregið uppsögn sína þar til baka. Stefndi kveður að ekki hafi verið annað af þessu að skilja en að stefnandi væri hættur við að koma til starfa. Hafi þá verið gengið í að manna vaktina 11. maí 2007. Þann 10. maí hafi stefnandi haft samband við slökkviliðsstjóra. Hafi það símtal staðfest þann grun að hann væri hættur við að koma til starfa. Hann hafi ekki mætt á hina fyrirhuguðu næturvakt 11. maí og því hafi ekki orðið af því að gerður yrði við hann ráðningarsamningur. Stefnanda hafi síðan verið ritað fyrrgreint bréf 16. maí 2007, en hann ekki svarað því, en óskað eftir fundi með slökkviliðsstjóra í júní 2007, sem hann hafi komið til ásamt Þórarni B. Jónssyni varabæjarfulltrúa. Þar hafi stefnandi sagt að hann hefði fengið grunsemdir um að hann væri ekki velkominn í liðið og viljað kanna þær. Slökkviliðsstjóri hafi bent á að óeðlilegt væri að þetta hefði hann ekki borið undir sig, sem hefði getað blásið á allar sögusagnir þessa efnis. Það að ekki hefði náðst í hann dögum saman væri litið á sem alvarlegan trúnaðarbrest, auk þess sem inn hefðu verið dregin fortíðarmál, sem ekki hefði komið til greina að fylgdu ráðningu hans. III. Stefnandi byggir á því að slökkvilið stefnda sé stjórnsýslustofnun, sem sé rekin á kostnað og ábyrgð stefnda, sbr. 10. gr. laga nr. 75/2000 um brunavarnir. Sé um að ræða stjórnvald í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi komist á gildur ótímabundinn ráðningarsamningur, þar sem stefnandi skyldi starfa sem slökkviliðs- og sjúkraflutningamaður hjá stefnda. Kveðst stefnandi hafna því að hann hafi aðeins verið ráðinn til reynslu í 6 mánuði, enda eigi það ákvæði við þá sem ekki hafi áður verið við störf hjá stefnda. Hafi stefnandi starfað hjá stefnda á tímabilinu 1997-2005. Því hafi hann ekki verið ráðinn til reynslu eins og þeir sem ekki höfðu starfað áður hjá stefnda. Þá kveðst hann byggja á því að miðað við reynslu sína hafi hann mátt reikna með áframhaldandi ráðningu, eins og reyndin hafi orðið með þá sem hafi verið ráðnir samhliða honum. Um hafi verið samið að hann kæmi til starfa 11. maí 2007. Hafi ákvörðun stefnda, um að neita að taka við vinnuframlagi hans og neita að ganga endanlega frá ráðningunni eins og um hafi verið samið, verið ólögmæt. Hana hafi stefndi byggt á sögusögnum og ályktunum en ekki beinni ákvörðun stefnanda, sem aldrei hafi tilkynnt að hann hygðist ekki koma til starfa, heldur miðað allar aðgerðir sínar og fjölskyldu sinnar við það að hann væri ráðinn hjá stefnda. Þannig hafi stefndi ekki mátt gefa sér að stefnandi væri hættur við að koma til starfs, en borið að rannsaka það til fulls hvort svo væri. Það hafi stefndi ekki gert og þannig brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hafi honum að sama skapi borið að veita stefnanda andmælarétt áður en gripið yrði til svo íþyngjandi ákvörðunar, sbr. reglu 13. gr. sömu laga. Stefnandi kveðst mótmæla því að það að hann dró uppsögn sína hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins til baka hafi jafngilt því að hann væri hættur við að taka starfi hjá stefnda. Hafi hann gripið til þessa þegar upp hafi komið orðrómur um að staða hans fyrir norðan væri ótrygg. Hafi stefndi ekki mátt byggja ákvörðun á þessum upplýsingum án þess að kanna afstöðu stefnanda sjálfs. Stefnandi kveðst byggja á því að stefndi hafi með gjörðum sínum á ólögmætan hátt rift einhliða gildum og gagnkvæmum ráðningarsamningi, sem hafi komist á milli aðila og eigi hann því með vísan til almennu skaðabótareglunnar að bæta stefnanda allt það tjón sem hann hafi orðið fyrir. Fyrir liggi að stefnandi hafi selt eign sína fyrir sunnan og keypt sér aðra á Akureyri. Þar sem enga vinnu hafi verið að fá fyrir hann sem slökkviliðsmann hafi hann neyðst til að selja aftur með tilheyrandi kostnaði. Ómæld vinna hafi verið lögð í að skoða eignir, rýma þær, flytja búslóð fjölskyldu sinnar og föður síns og skipuleggja nýtt heimili, auk kostnaðar við ferðir og uppihald. IV. Stefndi byggir á því að aldrei hafi verið gengið frá skriflegum samningi um ráðningu stefnanda, sem hafi átt að vera til sex mánaða, en meta hafi átt framtíðarráðningu að undangengnu starfsmannasamtali undir lok þess tímabils. Hafi því ekki komist á bindandi samningur sem geti verið grundvöllur að bótaábyrgð stefnda, en verði svo talið, geti tímabundið ráðningarsamband til sex mánaða ekki orðið grundvöllur að því að stefndi eigi að bæta stefnanda tjón vegna ráðstafana hans, m.a. í fasteignaviðskiptum. Stefndi kveðst mótmæla því að slökkviliðsstjóri hafi bundið enda á fyrirhugaða ráðningu í símtali 10. maí 2007. Stefnandi hafi hins vegar vanefnt skyldu í gagnkvæmu samningssambandi með því að tilkynna stefnda ekki að hann hefði dregið til baka uppsögn sína hjá slökkviliði höfuðborgarsvæðisins. Verði að telja þessa vanefnd verulega. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi að eigin ákvörðun ekki mætt til starfa þegar honum hafi verið það skylt. Séu skilyrði skaðabótaréttar um orsakasamband og sennilega afleiðingu ekki uppfyllt, þannig að stefndi eigi að bera ábyrgð á fasteignaviðskiptum og búferlaflutningum stefnda og fjölskyldu hans. Tekur stefndi fram að stefnandi hafi gert kaupsamning um eign á Akureyri degi eftir að bréf til hans um 6 mánaða tímabundið starf hjá slökkviliðinu var póststimplað. Hann hafi því verið búinn að gera tilboð í eign og verið búinn að kaupa hana áður en bréfið barst. Stefndi telur það fjártjón sem stefnandi telji sig hafa orðið fyrir vera alfarið á hans ábyrgð. Beri hann ábyrgð á að hafa ekki komið til starfa þegar gert var ráð fyrir honum og einnig á eigin fasteignaviðskiptum og kostnaði af búferlum, enda hafi engin krafa verið gerð um heimilisfesti á Akureyri. Þá séu bótaliðir órökstuddir og ekki liggi fyrir hvort verðmætaaukning kunni að felast í fasteignaviðskiptum stefnanda. Þá liggi ekki fyrir hvort hann sé lakar fjárhagslega settur með þá fasteign sem hann keypti á ný. Stefnandi hafi því sjálfur bakað sér það tjón sem hann telji sig hafa orðið fyrir. Hafi hann ráðist í fasteignakaupin án nokkurs samráðs við stefnda, enda sé búseta hans og fjölskyldu hans stefnda óviðkomandi. Þá hafi stefnandi ekki haft samband við stefnda er hann hafi talið sig verða varan við það að hann væri ekki velkominn til starfa. Ákvörðun um að koma ekki til vinnu hafi hann byggt á óstaðfestri hviksögu. Þá hafi hann leitað til varabæjarfulltrúa, sem ekki hafi boðvald yfir starfsmönnum stefnda, sbr. reglur stefnda um ábyrgðarmörk og starfshætti stjórnenda, kjörinna fulltrúa og nefndarmanna í stjórnsýslu stefnda. Hafi stefnandi í verki hafnað starfinu með því að koma ekki til vinnu og hann hafi ekki efnt sinn hluta gagnkvæms samnings þrátt fyrir áskorun og þar með bakað stefnda verulegt tjón. V. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi. Þá gáfu vitnaskýrslur Þorbjörn Haraldsson, slökkviliðsstjóri á Akureyri, Ester Halldórsdóttir, eiginkona stefnanda, Ingimar Eydal, aðstoðarslökkviliðsstjóri á Akureyri, Birgir Finnsson, sviðsstjóri útkallssviðs slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins, Jón Viðar Matthíasson, slökkviliðsstjóri sama svæðis og Þórarinn B. Jónsson, varabæjarfulltrúi. Fyrir liggur að stefnanda var tilkynnt með bréfi slökkviliðsstjóra 15. mars 2007 að ákveðið hefði verið að ráða hann til starfa sem slökkviliðs- og sjúkraflutningamann. Verður sú ákvörðun talin bindandi milli aðila, sérstaklega í ljósi þess að ekki er ágreiningur um að síðar hafi verið samið um hvenær stefnandi hæfi störf, þótt ekki hafi verið gengið frá skriflegum ráðningarsamningi, sem verður að leggja til grundvallar að hafi staðið til að gera er stefnandi kæmi til starfa. Stefnanda og vitnunum Þorbirni Haraldssyni og Ingimar Eydal ber ekki saman um það hvort stefnanda hafi áður verið tjáð munnlega að hann fengi starfið. Verður samt sem áður að leggja til grundvallar að stefnandi hafi ekki ákveðið ásamt fjölskyldu sinni að selja fasteign á höfuðborgarsvæðinu og kaupa fyrir norðan af öðru tilefni en því að hann væri að fá starf hjá stefnda. Bendir uppsagnarbréf hans 28. febrúar 2007 til hins sama. Ágreiningur er um það hvort líta eigi svo á að stefnandi hafi verið ráðinn tímabundið til sex mánaða. Segir í nefndu bréfi að allir nýráðnir starfsmenn slökkviliðs Akureyrar fái 6 mánaða tímabundna ráðningu til að byrja með og framtíðarráðning síðan metin í starfsmannasamtali undir lok tímabundinnar ráðningar. Ekki liggur fyrir að það að stefnandi hefði áður starfað hjá stefnda leiddi til þess samkvæmt ákvæðum laga að þessi ætti ekki við um hann. Hins vegar verður ekki talið að stefnda hefði verið heimilt að synja stefnanda um nefnda framtíðar ráðningu í starf án gildra málefnalegra ástæðna. Verður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi mátt gera sér réttmætar væntingar um að halda starfinu til frambúðar, sbr. til hliðsjónar ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 139/2003. Í framburði Þorbjörns Haraldssonar kom fram að hann hafi hitt eiginkonu stefnanda á blakmóti og hún þá látið falla orð í þá veru að stefnandi hefði verið svikinn. Eiginkona stefnanda ber um þessi orðaskipti að hún hafi getið þess að þau stefnandi væru leið yfir því að hafa heyrt að þau væru ekki velkomin fyrir norðan, en kveðst ekki hafa orðað neitt í þá veru að þau væru að hugleiða að hætta við það að flytjast norður. Stefnanda og Þorbirni ber saman um að í kjölfar þessa hafi hinn síðarnefndi hringt til stefnanda, en ber ekki saman um efni samtals þeirra. Kveðst stefnandi hafa getið umræðu sem sér þætti leitt að vita af, en neitar því að um hafi verið talað að hann léti vita fyrir 30. apríl hvort hann kæmi til starfa eða ekki, svo sem vitnið Þorbjörn ber að hafa áskilið. Verður ekki talið sannað gegn mótmælum stefnanda að þessi áskilnaður hafi verið gerður. Vitnið Ingimar Eydal ber að hafa reynt að ná í stefnanda símleiðis án árangurs rétt áður en hann átti að hefja störf. Kveðst hann hafa sent honum textaskilaboð 8. maí 2007 með fyrirspurn um það hvort hann kæmi með vinnugalla með sér. Stefnandi kannast við að hafa fengið þau skilaboð, en ekki svarað að bragði, heldur ætlað að athuga hvort hann fengi að taka gallann með. Ekki mun hafa verið reynt að ná sambandi við stefnanda með öðrum hætti en að hringja í farsíma hans. Þorbjörn og Ingimar fengu staðfest í framhaldi af þessu hjá yfirmönnum slökkviliðsins á höfuðborgarsvæðinu að stefnandi hefði dregið uppsögn sína þar til baka. Liggur fyrir tölvupóstur þessa efnis frá Birgi Finnssyni, dagsettur 9. maí 2007. Stefnandi ber að hann hafi gripið til þessa ráðs vegna þess að honum fannst óvissa komin upp með afstöðu stefnda til þess að hann kæmi til starfa, en ekki liggur alveg ljóst fyrir hvert tilefni þeirrar óvissu var. Í framburði Jóns Viðars Matthíassonar kom fram að stefnandi hafi átt þess kost að halda starfi sínu syðra áfram ef svo færi að hann færi ekki norður, en að ekki hafi staðið til að hann þyrfti að vinna af sér uppsagnarfrest, ef hann færi til starfa hjá stefnda. Verður ekki lagt til grundvallar með hliðsjón af þessu að stefnanda hafi verið ómögulegt vegna þessa að mæta til starfa hjá stefnda á umtöluðum tíma. Ljóst er hins vegar að af hálfu stefnda var af þessu ályktað að stefnandi væri hættur við að koma til starfa hjá stefnda. Verður fallist á það með stefnanda að þessi ályktun hafi verið dregin án nægilegrar könnunar, sem stefnda bar að gera samkvæmt 10. gr. laga nr. 37/1993, sem giltu um ákvarðanir stefnda sem hér er fjallað um, sbr. 1. og 2. mgr. 1. gr. laganna. Ekki hefur verið hnekkt þeirri staðhæfingu stefnanda að ekki hafi staðið annað til en að hann mætti til vinnu 11. maí 2007. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að frekari könnun af hálfu stefnda hefði leitt í ljós að áhyggjur starfsmanna hans um að stefnandi kæmi ekki til vinnu væru óþarfar. Vitnið Þórarinn B. Jónsson kveðst hafa verið kunnugur stefnanda frá fyrri tíð. Ber hann að stefnandi hafi haft samband við sig og beðið sig að kanna hvort einhver ávæningur væri um að hann væri ekki velkominn norður. Hann kveðst hafa fengið staðfest hjá bæjarstjóra að ekki væri annað vitað en að stefnandi væri að koma til starfa. Kveðst hann hafa tjáð stefnanda þetta símleiðis þann 10. maí 1997. Tveimur til þremur tímum seinna hafi stefnandi hringt til sín og lýst símtali við slökkviliðsstjóra, þar sem komið hefði fram að hann þyrfti ekki að koma norður. Bæði stefnandi og Þorbjörn Haraldsson kannast við að hafa rætt saman í síma þann 10. maí, en greinir nokkuð á um efni samtalsins. Kveður stefnandi Þorbjörn hafa sagt að hann væri ,,vandræðagemlingur“ og ,,fortíðardraugur“ og að hann vildi hann ekki. Þorbjörn ber að stefnandi hefði staðfest að hann hefði dregið uppsögn sína í Reykjavík til baka, vegna orðróms um að hann væri óvelkominn norður. Þá kveðst Þorbjörn hafa sagt stefnanda að hann þyrfti ekki að koma. Í ljósi þess að samkvæmt þessu liggur fyrir að stefnanda var sagt að hann þyrfti ekki að koma verður það talið honum afsakanlegt að hann gaf sig ekki fram á vinnustað hjá stefnda þann 11. maí 2007. Þórarinn B. Jónsson kveðst hafa ráðlagt honum að gera svo, en stefnandi hafi verið niðurbrotinn yfir þessu og ekki treyst sér til að mæta þar sem hann teldi sig óvelkominn. Fyrir liggur að seint í maí eða snemma í júní komu stefnandi og með honum nefndur Þórarinn á fund Þorbjarnar og Ingimars. Engin fundargerð var rituð. Í lýsingu sem Þórarinn ritaði 16. desember 2007 og sendi lögmanni stefnanda segir að Þorbjörn og Ingimar hafi staðfest símtalið frá 10. maí um það atriði að stefnanda væri ekki lengur vænst. Komið hafi fram að Ingimar hafi sagst hafa reynt að ná í stefnanda símleiðis 8. maí og sent honum textaskilaboð. Hafi stefnandi sagt að hann hefði verið á vakt fram á nótt. Þórarinn hafi spurt hvort ekki væri unnt að ljúka málinu með því að stefnandi kæmi til starfa hjá stefnda, en Þorbjörn sagt að það kæmi ekki til greina. Þórarinn staðfesti þessa lýsingu í skýrslu sinni fyrir dómi. Í framburði Ingimars Eydals um þennan fund kom fram að hann minnti að komið hafi fram hjá slökkviliðsstjóra að stefnanda stæði ekki lengur til boða að koma til starfa. Hefði það m.a. verið í ljósi þess að búið hefði verið að gera ráðstafanir til að manna stöðuna. Liggur frammi í málinu orðsending slökkviliðsstjóra dagsett 15. maí 2007 um að nánar greindur maður hefði verið lausráðinn til orlofsafleysinga frá og með 16. maí til 1. október 2007. Leggja verður til grundvallar sem ósannað að stefnandi hafi látið það ótvírætt í ljósi í orði eða verki að hann hefði fallið frá því að koma til starfa eins og um hafði verið talað. Var starfsmönnum stefnda ekki rétt að álykta án nánari könnunar að svo væri. Þá verður lagt til grundvallar að slökkviliðsstjóri stefnda hafi tjáð honum þann 10. maí 2007 að koma ekki til vinnu daginn eftir. Eftir því sem rakið hefur verið hér að framan um það sem fram kom á fundinum í lok maí eða byrjun júní átti stefnandi þá ekki kost á starfinu framar. Samkvæmt þessu var ákveðið af hálfu stefnda að hafna vinnuframlagi stefnanda. Sú ákvörðun var ekki reist á lögmætum grunni, þar sem hún var tekin án nægilegrar fyrirfarandi könnunar á afstöðu stefnanda og leiddi það að könnunin var ófullnægjandi til rangrar ályktunar þess efnis að hann vildi ekki koma til starfa. Þótt ágreiningur sé um efni símtals stefnanda og slökkviliðsstjóra þann 10. maí 2007 verður að ráða af því að það hafi átt að vera slökkviliðsstjóra tilefni þess að gæta nánar að réttmæti þessarar ályktunar. Þá verður ekki séð að ómögulegt hafi verið að breyta þessari ákvörðun stefnanda í hag er fram kom á nefndum fundi spurning um hvort hann ætti ennþá kost á starfinu, en miða verður við að hún hafi þess í stað verið áréttuð. Verður fallist á það með stefnanda að stefndi hafi með þessu rift með ólögmætum hætti ráðningarsamningi aðila. Hefur stefndi með þessu bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. VI. Stefnandi sundurliðar skaðabótakröfu sína þannig: 1. Kostnaður við að selja Einihlíð 14, Hafnarfirði: kr. 852.962 2. Flutningskostnaður: kr. 141.715 3. Flugkostnaður: kr. 107.250 4. Þinglýsing kaupsamn. og skuldabréfs v. Bakkahlíðar: kr. 129.230 5. Sölukostnaður vegna Bakkahlíðar 5, Akureyri: kr. 812.363 6. Kostnaður við kaup á Einihlíð 13, Hafnarfirði: kr. 652.880 7. Vinna við flutninga og kaup og sölu fasteigna, 260 klst.: kr. 549.900 8. Kostnaður við Hvalfjarðargöng, bensínkostnaður og hótel: kr. 62.811 9. Þinglýsingarkostnaður: kr. 4.050 10. Flutningskostnaður suður: kr. 100.000 Samtals: kr. 3.413.161 Tekið er fram um 7. lið að miðað sé við tímakaup stefnanda í yfirvinnu eins og það hafi verið í febrúar 2007. Liðir 1-2, 4-6 og 9-10 eru studdir reikningum frá fasteignasölum, flutningsaðilum og sýslumönnum. Liður 3 er studdur reikningum fyrir flugferðir stefnanda á tímabilinu 18. mars 2007 til 30. október sama ár. Liður 8 er studdur allmörgum smáum reikningum og greiðslukvittunum vegna veggjalda, eldsneytiskostnaðar og hótelgistingar á síðari hluta ársins 2007 og í byrjun ársins 2008. Af hálfu stefnda er því almennt mótmælt að hann sé bótaskyldur vegna kostnaðar stefnanda af kaupum og sölu fasteigna og búferlum hans, þar sem ekki séu uppfyllt skilyrði almennu skaðabótareglunnar um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Þá tekur hann fram að ekki hafi verið gert skilyrði um búsetu vegna starfsins. Enn fremur er einstökum liðum mótmælt sem órökstuddum, svo sem vinnu við flutninga og fasteignaviðskipti og ferðakostnaði. Eins og áður er rakið verður lagt til grundvallar að stefnandi hafi haft réttmætar væntingar um að hann hefði verið ráðinn í starf hjá stefnda og að hann gæti haldið því til frambúðar. Stefnda gat ekki dulist að stefnandi þyrfti að flytja búferlum til að geta gegnt starfinu og að veruleg hætta væri á því að hann yrði fyrir fjártjóni með tilliti til þessa vegna þess að stefndi synjaði honum um að koma til starfa. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að skilyrði um orsakatengsl og sennilega afleiðingu séu ekki uppfyllt. Eins og atvikum þessa máls er háttað verður að líta til þess að ekki var óeðlilegt að stefnandi, sem er fjölskyldumaður, seldi fasteign á höfuðborgarsvæðinu og keypti aðra á Akureyri til að flytja búferlum sem honum var nauðsynlegt til að geta gegnt fyrirhuguðu starfi hjá stefnda. Í ljósi þess að honum var synjað um starfið var það jafnframt eðlileg afleiðing þess að hann seldi eignina á Akureyri á ný og keypti aftur á höfuðborgarsvæðinu. Þykir eiga að dæma stefnda til að bæta honum kostnað sem af þessu hlaust. Verða samkvæmt því dæmdar fjárhæðir samkvæmt liðum 1, 4-6 og 9 í kröfugerð hans. Þá verða dæmdar fjárhæðir samkvæmt liðum 2 og 10 vegna flutninga á búslóð. Eftir standa liðir 3, 7 og 8, sem eru vegna ferðalaga stefnanda og launa sem hann reiknar sér vegna fyrirhafnar við kaup og sölu fasteigna og búferlaflutninga. Erfitt er að leggja mat á það hvort og þá hvaða ferðalög voru stefnanda óhjákvæmileg nauðsyn, en í ljósi framlagðra kvittana og þess að líkur má að því leiða að hann hafi haft slíkan kostnað af búferlaflutningum og því að fjölskyldu hans hafi ekki verið fært að fylgja honum fyrr en síðar þykir rétt að dæma honum nokkrar bætur vegna ferðakostnaðar. Verða þessir liðir teknir til greina í einu lagi með 100.000 krónum. Ekki liggur fyrir að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna tapaðra vinnutekna. Rétt þykir þó að dæma honum nokkrar bætur vegna fyrirhafnar við flutningana, með hliðsjón af yfirliti sem hann hefur lagt fram um þann tíma sem hann telur sig hafa varið til þeirra. Verður þessi kröfuliður tekinn til greina með 200.000 krónum. Eftir þessu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð samtals 2.993.200 krónur, með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi eins og greinir í dómsorði. VII. Miskabótakrafa stefnanda er studd við það að hann hafi átt rétt á því að komið væri fram við hann af virðingu en ekki að hann væri af yfirmanni stefnda kallaður fortíðardraugur, en slíkar fullyrðingar séu órökstuddar og brot á starfsheiðri hans. Þá hafi meðferð stefnda falið í sér brot gegn æru hans almennt og starfsheiðri. Hafi það haft í för með sér verulega röskun á friði hans og fjölskyldu. Þá hafi framkoma yfirmanna í hans garð verið niðurlægjandi og eigi stefndi að bæta það í formi miskabóta. Enn fremur hafi fylgt mikil streita fyrir stefnanda og fjölskyldu hans, sem hafi ákveðið að rífa upp rætur sínar og flytja norður með tilheyrandi fyrirhöfn og röskun. Hafi börn hans skipt um skóla og síðan þurft að sækja um nýjan skóla er flutt var suður. Hafi stefnandi þurft að flytja til Reykjavíkur, en eiginkona hans og börn hafi orðið eftir á Akureyri. Hafi þetta haft alvarleg áhrif á börn stefnanda og allt fjölskyldulíf þeirra, sem hafi komið niður á heilsu foreldranna. Þá hafi fylgt þessu röskun fyrir aldraðan föður stefnanda, sem hafi ætlað að búa hjá fjölskyldunni og selt af þeim sökum íbúð sína á Akureyri. Stefndi mótmælir því að uppfyllt séu skilyrði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem stefndi hafi ekki sýnt af sér saknæma hegðun. Hafi starfsmenn stefnda ekki gerst sekir um ólögmæta meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu stefnanda eða fjölskyldu hans. Vitnið Þorbjörn Haraldsson hefur neitað því að hafa kallað stefnanda fortíðardraug en kveðst hafa nefnt fortíðarvanda í samtölum við hann. Vitnið Þórarinn B. Jónsson kveður Þorbjörn hafa notað orðið „fortíðardraugur“ á fyrrgreindum fundi. Er Þórarinn var nánar spurður um þetta atriði kvað hann ekki útlokað að það hefði verið notað í tengslum við atvik sem leiddu til þess að gerður var starfslokasamningur við stefnanda á sínum tíma, fremur en að orðið hafi verið notað um stefnanda sjálfan. Rétt er að taka fram í þessu sambandi að ekkert hefur komið fram í þessu máli sem bent getur til að stefnandi hafi átt einhverja sök á atvikum sem ollu því að ákveðið var að semja við hann um starfslok. Verður ekki talið sannað gegn framburði vitnisins Þorbjörns að stefnandi hafi verið kallaður fortíðardraugur. Hér að framan er rakið að stefndi ákvað með ólögmætum hætti að synja stefnanda um að koma til starfa að undangenginni ályktun um að hann hefði hætt við að koma til vinnu. Verður ekki fallist á að stefndi hafi með þessu brotið gegn æru eða starfsheiðri stefnanda þannig að miskabótum varði, eða raskað friði fjölskyldu hans með persónulegri meingerð, þótt hagir fjölskyldunnar hafi augljóslega breyst frá því sem ætlað var vegna ákvörðunar stefnda. Verður eftir þessu ekki fallist á að stefndi hafi bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta og verður hann sýknaður af þeim kröfulið. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 900.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 áður en dómur var kveðinn upp. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Akureyrarbær, greiði stefnanda, Sigurði Lárusi Sigurðssyni, 2.993.200 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júní 2008 til greiðsludags og 900.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 593/2006
|
Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Kærumál
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áframsæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferðopinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir ogÓlafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. nóvember 2006, sem barst réttinumásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 16. nóvember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áframgæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hennar, þó ekki lengur en tilfimmtudagsins 18. janúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laganr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hún verði látin sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds eða henni gert að leggja fram tryggingu samkvæmt109. gr. laga nr. 19/1991. Að því frágengnu krefst hún að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 435/2007
|
Ávana- og fíkniefni
|
X og Y voru ákærðir fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot framið í ágóðaskyni. Var X gefið að sök að hafa flutt til landsins 3.778,50 g af kókaíni ætlað til söludreifingar, falið í bifreið sem kom til landsins með flutningaskipi í nóvember 2006. Þá var X og Y gefið að sök að hafa í sameiningu fjarlægt ætlað fíkniefni úr bifreiðinni og Y að hafa tekið við vörslum þess í því skyni að afhenda það til söludreifingar, en lögregla hafði þá lagt hald á efnið og komið fyrir gerviefni í þess stað. X og Y neituðu báðir sök. Talið var að þrátt fyrir að framburður X og Y væri með nokkrum ólíkindablæ hefði ákæruvaldinu ekki tekist að færa sönnur fyrir sakargiftum á hendur þeim. Voru X og Y því sýknaðir af refsikröfu ákæruvaldsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 3. ágúst 2007 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru, refsiákvörðunar og upptöku á bifreiðinni [...]. Ákærðu krefjast staðfestingar héraðsdóms. Í hinum áfrýjaða dómi eru raktar skýrslur ákærðu. Þótt þær séu í ýmsu með ólíkindablæ verður ekki komist hjá að fallast á forsendur héraðsdómara fyrir því að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa sönnur fyrir sakargiftum á hendur ákærðu. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti, hæstaréttarlögmannanna Þorsteins Einarssonar og Sveins Andra Sveinssonar, 373.500 krónur til hvors. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 11. maí 2007 á hendur: ,,X, kennitala [...], [...], Reykjavík, og Y, kennitala [...], [...], Reykjavík, fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot framið í ágóðaskyni: 1. Gegn ákærða X, með því að hafa seinni hluta árs 2006, ásamt óþekktum samverkamanni, flutt hingað til lands 3.778,50 g af kókaíni, ætlað til söludreifingar, falið í bifreið af gerðinni Mercedes Benz með framleiðslunúmerið WDB9023221P661304 sem kom til landsins með flutningaskipinu Helgafelli frá Cuxhaven í Þýskalandi, hinn 15. nóvember 2006. Ákærði annaðist tollafgreiðslu bifreiðarinnar og tók hana síðan í sínar vörslur þann 7. febrúar 2007 í þeirri trú að í henni væru falin framangreind fíkniefni, en lögregla hafði þá lagt hald á efnið og komið fyrir gerviefni í þeirra stað. Ákærði, í félagi við meðákærða Y, fjarlægði efnið úr bifreiðinni og tók meðákærði síðan við vörslum þess, sbr. 2. tölulið. 2. Gegn ákærða Y, með því að hafa, þann 9. febrúar 2007 að B, í félagi við meðákærða X, fjarlægt ætluð fíkniefni úr bifreiðinni og hafa síðan tekið við vörslum efnanna í því skyni að afhenda þau til söludreifingar. Teljast brot ákærðu varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og nr. 32/2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og að gerð verði upptæk 3.778,50 g af kókaíni, sem haldlagt var við rannsókn málsins, með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Einnig er þess krafist að ofangreind bifreið af gerðinni Mercedes Benz, nú með skráningarnúmerið [...], sem haldlögð var við rannsókn málsins verði gerð upptæk með vísan til 7. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997.“ Verjandi ákærða X krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Verjandi ákærða Y krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru í stuttu máli þeir að föstudaginn 17. nóvember sl., fundu tollverðir fíkniefnin sem í ákæru greinir falin í miðstöðvarkæli bifreiðarinnar sem lýst er í ákærunni. Bifreiðin hafði verið flutt til landsins á nafni A með ms. Helgafelli frá Cuxhaven í Þýskalandi hinn 15. nóvember sl. Eftir þetta fékkst heimild til að hlusta síma hjá A og að hlusta samtöl og annað í bifreiðinni sem hér um ræðir. Sími ákærða X var einnig hlustaður frá 21. nóvember s.l. Gerviefni var komið fyrir í bifreiðinni í stað fíkniefnanna og sérstakt fingrafaraduft sett á pakkana eins og síðar verður rakið. Eins og áður var rakið, var hlustaður sími hjá ákærða X og fleirum, auk þess sem beitt var hefðbundnum rannsóknaraðgerðum. Hinn 7. febrúar sl. annaðist ákærði X tollafgreiðslu bifreiðarinnar sem flutt var að B daginn eftir, 8. sama mánaðar. Ákærðu komu báðir að B daginn eftir, 9. febrúar, og þá var gerviefnið fjarlægt úr bifreiðinni en ákærðu hafa borið hvor á sinn hátt um þann þátt málsins. Ákærði X var handtekinn 9. febrúar sl., og hefur sætt gæsluvarðhaldi síðan. Ákærði Y var handtekinn 1. mars sl., og hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 2. s.m. Undir rannsókn málsins neituðu báðir ákærðu staðfastlega að eiga með saknæmum hætti hlut að máli þessu. Nú verður rakinn framburður ákærðu fyrir dómi og vitnisburður og rannsóknargögn eftir því sem að ástæða þykir. Ákæruliðir eru reifaðir saman. Ákærði X neitar sök. Hann kvað það eina rétta í ákærulið 1 að hann hafi annast tollafgreiðslu bílsins hinn 7. febrúar sl. eins og lýst er, en sér hafi ekki verið kunnugt um fíkniefnin sem voru flutt til landsins, falin í bílnum. Ákærði X kvað aðdraganda málsins þann að ónafngreindur maður hafi komið að máli við sig sumarið 2006 og boðið sér bílinn sem hér um ræðir að hluta til upp í skuld en ákærði kvaðst hafa smíðað palla fyrir þennan mann og átt inni hjá honum peninga fyrir það verk. Kvaðst ákærði hafa greint manninum frá því að þetta yrði að vera bíll sem ákærði gæti notað í vinnu. Ákærði kvaðst í fyrstu hafa verið í vafa um það hvort hann ætti að taka við bílnum en ákvað að kanna hvort bifreið þessarar tegundar væri góð söluvara. Ákærði kveðst hafa spurt C bílasala að því og eftir að hafa komist að því að svo var hafi hann ákveðið að þiggja boðið og taka við bílnum. Um sumarið kvaðst ákærði X hafa afhent hinum ónafngreinda manni gögn um A, en til stóð að A yrði skráður fyrir bílnum. Ástæðuna kvað ákærði þá að sjálfur væri hann gjaldþrota og gæti af þeim sökum ekki átt neitt eins og hann komst að orði en ónafngreindi maðurinn hafi sagt ákærða að hann yrði að útvega nafn sem nota mætti fyrir innflytjanda bílsins. Ákærði kveðst hafa rætt um þetta við A sem hafi samþykkt þetta fyrirkomulag. Ákærði hafi hins vegar ekki haft hugmynd um að fíkniefni væru falin í bílnum. Við handtöku kveðst ákærði hafa áttað sig á því að hann hefði verið svikinn í þessum viðskiptum og hann hafi ákveðið að nafngreina ekki viðsemjanda sinn en ákærði kvað afstöðu sína taka mið af hagsmunum hans sjálfs og fjölskyldunnar. Hann þori ekki að taka þá áhættu sem því fylgi að nafngreina manninn er standi að baki fíkniefnainnflutningnum sem mál þetta snýst um. Ákærði lýsti því að hann hafi fært í tal við lögreglu að ef lögregla gæti tryggt öryggi sonar ákærða, væri hann fús til að vinna með henni. Fram hafi komið hjá lögreglunni að hún starfaði ekki þannig. Ákærði X kvaðst síðan hafa talið málið úr sögunni. Ekkert hafi gerst í málinu fyrr en í nóvember sl., þegar maðurinn kom í heimsókn til ákærða og greindi honum frá því að bíllinn væri á leiðinni til landsins og hann gæti fengið hann. Ákærði þyrfti aðeins að leysa bílinn úr tolli. Ákærði kvaðst hafa þurft að leggja út meira en 500.000 krónur, bæði í aðflutningsgjöld og í opinber gjöld vegna bílsins. Ákærði greindi frá því að honum hafi fundist bíllinn dýr en verðmæti hans hafi verið um 1.500.000 krónur að mati bílasala. Ákærði kvað hafa dregist að leysa bílinn úr tolli en gögn vegna bílsins hafi ekki borist fyrr en í desember sl. Hringt hafi verið í tollinn og þau svör fengist að ekki væri búið að afgreiða bílinn en ákærði kvað ekkert hafa legið á. Ákærði X lýsti því er bíllinn var leystur úr tolli. Hann hafi beðið A um að millifæra greiðslurnar sem inna þurfti af hendi allt í því skyni að einfalda og flýta fyrir tollafgreiðslunni. Eftir að ákærði vissi að bíllinn hefði verið tollafgreiddur, kvaðst hann hafa pantað Vökubíl til að fara með hann á verkstæði vegna ökurita. Er starfsmaður Vöku kom á verkstæðið með bifreiðina, kom í ljós að ekki þurfti ökurita í bílinn. Bíllinn var þá fluttur í bifreiðaskoðun í Hafnarfirði þar sem hann var skoðaður. Ákærði lýsti því að nokkrar athugasemdir hafi verið gerðar við skoðunina. Ákærði X lýsti því að eftir þetta hafi hann haft samband við C og fengið leyfi hans til að skrá bílinn á hans nafn en ákærði kvaðst um þetta leyti hafa verið kaupa bíl af C og komið hafi til greina að greiða hluta kaupverðsins með hinum nýinnflutta bíl. Daginn eftir, 8. febrúar, kvaðst ákærði hafa leyst bílinn úr skoðunarstöðinni og fengið mann að nafni D til aka bílnum austur gegn 5.000 króna þóknun. Áður en ákærði fór með bílinn austur, kvaðst hann hafa rætt við E í [...] og beðið hann um gera við bílinn eða líta á hann fyrir sig. Hafi E heimilað ákærða að geyma bílinn fyrir austan en ákærði var þar með geymsluaðstöðu fyrir. Eftir að bíllin var kominn austur 8. febrúar kvaðst ákærði hafa farið aftur til Reykjavíkur en að kvöldi þess dags hafi ónafngreindi maðurinn komið að máli við ákærða og spurt um bílinn. Hafi ákærði greint honum frá því hvar bíllinn var en jafnframt sagt að þetta væri sinn bíll. Maðurinn hafi þá orðið þá dálítið reiður áð sögn ákærða sem greindi frá því að bíllinn væri í ólagi og ákærði væri ekki sáttur. Auk þessa kvaðst ákærði hafa greint manninum frá því að hann hefði fengið mann fyrir austan fjall til að laga bílinn eða líta á hann. Maðurinn hafi þá strax boðist til að útvega ákærða mann til að líta á bílinn. Hafi hann spurt ákærða hvort hann væri reiðubúinn til að hitta þennan mann á Selfossi klukkan 11.00 daginn eftir. Ákærði kvaðst hafa þegið þetta og hafi mótstaður verið ákveðinn þar sem ákærði hitti meðákærða Y daginn eftir en ákærði kvaðst aldrei hafa séð meðákærða áður. Þeir meðákærði hafi síðan ekið sem leið lá í [...] þar sem ákærði opnaði vélageymslu og bakkaði út dráttarvél sem þar var fyrir en Benz-bifreiðinni hafi verið ekið inn í staðinn. Eftir það hafi ákærði bent Y á verkfæri sem hann gæti notað. Eftir þetta kvaðst ákærði X hafa unnið við bát sem hann átti og þarna var staðsettur en ákærði kvaðst hafa sett á bátinn nýja skrúfu þennan dag, auk þess sem hann hafi hugað að mótorunum í bátnum, og lýsti ákærði því. Ákærði X kvað meðákærða hafa unnið við bílinn inni í skemmunni en ákærði verið fyrir utan nema er hann hafi komið inn annað slagið til að sækja verkfæri. Meðal gagna málsins er hljóðupptaka frá samskiptum ákærðu í og við bílinn í skemmunni fyrir austan fjall. Upptakan er mjög slitrótt og óskýr og hefur hún verið borin undir báða ákærðu sem báðir hafa staðfest að þar heyrist samskipti þeirra. Ákærði X kvað þá hafa rætt um daginn og veginn en ekkert þar tengist pakkanum sem var í bílnum. Ákærði X kvaðst ekki hafa séð meðákærða fjarlægja pakkana úr bílnum og hann kvaðst hvorki hafa handleikið pakkana né séð þá. Ljósmyndir sem teknar voru af höndum ákærða X hinn 9. febrúar sl. sýna að á báðum höndum hans var efni sem lögreglan hafði komið fyrir á pökkunum, en efnið er ósýnilegt nema undir sérstöku ljósi. Ákærði X kvað efnið hafa komið á hendur sínar af öðrum orsökum en þeim að hann hafi handleikið pakkana. Hann kvaðst á staðnum hafa handleikið öll plaststykkin sem tekin hafi verið úr bílnum, þurrkað af þeim og komið fyrir í bílnum eftir á. Þá hafi hann handleikið ull sem var í miðstöð bílsins. Þá kvaðst hann hafa tekið til verkfæri eftir meðákærða þurrkað af þeim og raðað á sinn stað. Loks kvað hann ákærðu hafa kvatt með handabandi. Eftir þetta kveðst ákærði hafa farið og rætt við F bónda á staðnum, eins og hann geri ávallt, síðan lagt af stað í bæinn og verið handtekinn. Ákærði Y neitar sök. Hann kvaðst hafa fjarlægt gerviefnin úr bifreiðinni í félagi við meðákærða X og tekið við vörslum efnisins eins og í ákæru greinir en þetta hafi ekki verið gert í því skyni að afhenda efnið til söludreifingar. Neitun ákærða Y er á því reist að hann hafi verið fenginn til þess að fjarlægja gerviefni úr bifreiðinni í því skyni til að henda þeim. Hann hafi frá upphafi vitað að búið væri að fjarlægja fíkniefnin úr bílnum og vitað að háttsemi sín hafi ekki verið saknæm. Ákærði Y kvað aðdragandann hafa verið þann að hinn 7. febrúar sl., hafi ónafngreindur maður komið að máli við sig og spurt hvort ákærði vildi taka að sér að fjarlægja pakkningar úr bifreiðinni sem hér um ræðir. Ákærði kvaðst ekki þora að nafngreina manninn sökum ótta við hefndaraðgerðir. Fram hafi komið hjá manninum að fíkniefni hafi verið flutt inn í bílnum en lögreglan væri búin að leggja hald á efnið og gerviefni hafi verið sett í stað fíkniefnapakkanna en til stóð að afhenda eiganda bílinn og ekki væri hægt að afhenda hann með gervipakkningunum í. Þessar skýringar hafi ákærði fengið hjá hinum ónafngreinda manni auk þess sem ákærði kvaðst hafa lesið í DV að búið væri leggja hald á fíkniefnin sem flutt voru til landsins í bílnum sem hér um ræðir. Þá hafi ónafngreindi maðurinn sýnt ákærða blaðaumfjöllunina til að gefa honum til kynna að hann væri að sækja gerviefni í bílinn en ekki fíkniefni. Ákærði kvaðst því hafa verið viss um að hann fjarlægði gerviefni úr bílnum. Fram kom hjá ákærða að ónafngreindi maðurinn hefði spurt ákærða um atriði sem vörðuðu innflutning og tollafgreiðslu bifreiða. Þetta hafi átt sér stað líklega einhverjum mánuðum áður. Ástæðuna kvað ákærði þá að hann þekkti nokkuð til reglna varðandi bílainnflutning. Ekki hafi komið fram hjá manninum hver hefði átt fíkniefnin eða komið þeim fyrir í bílnum. Þá hafi ekki komið fram hjá honum hvort meðákærði X ætti einhvern þátt að málinu og þá hver hans þáttur væri og kvaðst ákærði ekki geta borið neitt þar um. Ákærði Y kvaðst hafa tekið að sér að fjarlægja gerviefnin úr bifreiðinni gegn 15.000 króna þóknum. Ákærði hefði átt að hitta mann sem var meðákærði X daginn eftir, 9. febrúar kl. 11.00, á fyrir fram ákveðnum stað á Selfossi. Ákærði kveðst ekki hafa þekkt meðákærða fyrir. Eftir fund þeirra á Selfossi hafi þeir ekið sem leið lá í [...] og að skemmu nokkurri þar sem meðákærði bakkaði út dráttarvél og keyrði síðan Benz bifreiðina hálfa inn í skemmuna. Á leiðinni út aftur hafi meðákærði opnað vélarhlíf á bílnum og bent á miðstöðvarhús og sagt: „Þetta er þarna.“ Ákærði kvað ónafngreinda manninn hafa verið búinn að greina frá því að gerviefnið væri í miðstöð bílsins. Ákærði kvað hafa komið fram hjá meðákærða X að hann hafi vitað að fjarlægja átti efnið til að henda því. Hann hljóti því að hafa vitað að búið væri að fjarlægja fíkniefnin. Eftir þetta kvaðst ákærði hafa hafist handa við að fjarlægja gerviefnin og meðákærði hafi verið í kringum hann. Ákærði kvað bát hafa verið á staðnum. Ákærði lýsti því síðan að í ljós hafi komið að pakkningarnar hafi verið inni í bílnum en ekki fram í þar sem fyrst var leitað. Ekki hafi tekið langan tíma að fjarlægja efnið en meðákærði hafi verið að „sniglast“ í kringum ákærða meðan á þessu stóð. Ákærði Y lýsti því er hann fór með pakkningarnar með gerviefninu fram fyrir bílinn. Meðákærði hafi þá komið með pappakassa og hafi hann sett pakkana í kassann. Því næst hafi meðákærði skorið niður plast, breitt yfir pakkningarnar og lokað kassanum. Þessu næst hafi meðákærði spurt hvort ákærði gæti lagað bílinn eða komið bílnum saman. Ákærði Y kvað báða ákærðu hafa komið hlutum bílsins saman á ný en ákærði hafi farið brott stuttu síðar eftir að hafa komið kössunum með gerviefninu fyrir í skotti bifreiðar sinnar og ekið heim á leið. Aðspurður hvers vegna hann hafi ekki hent efninu fyrir austan eða á leiðinni heim til sín í stað þess að flytja það í bæinn, kvaðst ákærði ekki hafa verið að brjóta neitt af sér og ekkert hafi legið á að losna við pakkningarnar. Eftir heimkomu hafi hann geymt efnið í bílnum við heimili sitt í tvær til þrjár klukkustundir uns hann sótti kassann og fór með inn til sín þar sem hann kvaðst hafa sturtað efninu niður í salernið og hent umbúðunum í ruslageymsluna. Aðspurður kvaðst hann hafa bragðað á innihaldi pakkanna meðan hann var að henda innihaldinu en þetta hafi hann gert í forvitnisskyni til að athuga hvað lögreglan hefði sett í pakkana í stað fíkniefnanna. Hann hafi síðan verið handtekinn rúmum þremur vikum síðar. Vitnið A kvað þá ákærða X hafa rætt um það að kaupa saman vinnubíl og flytja til landsins. Stuttu síðar hafi X sagst vera búinn að finna bíl í Þýskalandi en A kvaðst ekki hafa fallist á þau kaup. X hafi þá rætt um að kaupa bílinn einn og hafi hann fengið leyfi hjá A til flytja bílinn inn á hans nafni og fengið ljósrit af vegabréfi sínu í þessu skyni. Síðan hafi ekkert gerst í málinu fyrr en mörgum mánuðum síðar er A bárust gögn um að hann væri innflytjandi bílsins sem í ákæru greinir. Hann hafi þá haft samband við ákærða X sem hafi sagst hafa hætt við innflutning fyrri bílsins og fundið þennan bíl í staðinn. A kvaðst hafa spurt ákærða að því hvort fíkniefni tengdust bílainnflutningnum en ákærði sagt að svo væri ekki. A kvaðst ekki vita neitt um aðild ákærða X að málinu. Vitnið C kvaðst hafa heimilað ákærða X að skrá bifreiðina sem í ákæru greinir á sitt nafn en þetta hafi hann gert sökum þess að ákærði X var gjaldþrota og hafi ekki viljað skrá bílinn á sitt nafn. C kvaðst áður hafa verið skráður eigandi bifreiðar fyrir ákærða af sömu sökum. C gat ekkert borið um málið að öðru leyti. C kvaðst ekki gera athugasemdir við upptökukröfu ákæruvaldsins á bílnum en þótt hann væri skráður eigandi væri ákærði X raunverulegur eigandi bílsins. Vitnið E kvaðst hafa þekkt ákærða X í mörg ár en ákærði hafði aðstöðu til að geyma muni á heimili vitnisins að B. E lýsti því að maður hefði komið með ákærða daginn eftir að komið var með bílinn austur í því skyni að laga en þennan dag kvaðst E hafa verið að heiman. Hann kvað ákærða X áður hafa fært í tal við sig að laga bílinn en E gat ekki sinnt því. Hann kvað ákærða X hafa skipt um skrúfu á bát sem geymdur var á sama stað. Vitnið Húnbogi Jóhannsson rannsóknarlögreglumaður lýsti rannsókn málsins. Hann greindi frá því að enginn grunur hafi verið um ætlað fíkniefnabrot ákærðu fyrr en eftir að fíkniefnin fundust. Húnbogi lýsti því að aðstæður á þeim stað þar sem gerviefnið var fjarlægt úr bifreiðinni hafi verið þannig að lögreglan gat ekki verið nær vettvanginum. Hafi þetta leitt til þess að ákærði Y hafi ekið á brott og ekki hafi tekist að upplýsa hver hann var fyrr en 1. mars sl., en þá var hann handtekinn. Húnbogi greindi frá því að grunur hafi beinst að fleirum en ákærðu undir rannsókn málsins. Húnbogi kvað ekkert hafa komið fram við hlustun á síma ákærða X er tengdist fíkniefnainnflutningnum sem hér um ræðir. Hins vegar hafi verið rætt um bílinn í síma. Þá hafi ekkert komið fram við leit á heimili ákærða X og/eða í bíl hans sem hafi verið til þess fallið að styðja grunsemdir lögreglunnar um fíkniefnabrot hans. Húnbogi skýrði hljóðupptöku úr bifreiðinni sem tekin var upp í [...] er efnið var fjarlægt. Endurrit samtala ákærðu tekur aðeins fáar mínútur þótt upptakan hafi verið mun lengri. Langir kaflar hafi verið þannig að aðeins heyrðist í mönnum við störf. Húnbogi sagði að sig minnti að hann hafi heyrt að skipt hafi verið um skrúfu á bát sem var að B. Húnbogi greindi frá því að er rannsókn málsins var hætt, hafi verið talið að ekki yrði komist lengra með rannsóknina. Talið var að baki ákærðu væru „peningamenn“ sem hvorugur ákærðu vildi nafngreina. Vitnið, Hörður Lilliendahl rannsóknarlögreglumaður, mundi eftir því að ákærði X hafi rætt það við lögreglu að gefa upp nafn hins ónafngreinda manns gegn því að öryggi sona hans yrði tryggt. Ekki hafi orðið af þessu en komið hafi í ljós að ákærði X hafi verið hræddur um sig og sína. Hörður skýrði hvers vegna ákærði Y var ekki handtekinn 9. febrúar s.l., en aðstæður á vettvangi leiddu til þess að hann komst í burtu. Hörður kvað ekkert hafa komið fram í símhlustun hjá ákærða X sem tengdi hann beint við málið, t.d. um að fíkniefni hafi verið í bílnum sem fluttur var til landsins. Vitnið, Kristján Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður, kvaðst hafa leitað fingrafara á mælaborði bifreiðarinnar sem hér um ræðir. Þá kvaðst hann hafa rannsakað bílhlutana sem teknir hefðu verið úr bílnum í því skyni að kanna hvort á þessum hlutum væri að finna efni sem sett hafði verið á pakkana sem innihéldu gerviefnin. Komið hafi í ljós að efnið var í litlum mæli inni í stokknum þar sem efnunum hafði verið komið fyrir og í kringum opið þar sem efnin voru. Verkfæri á staðnum hafi ekki verið skoðuð með tilliti til þessa. Kristján lýsti því að þótt magn efnisins væri lítið á hlut sem snertur væri settist efnið engu að síður á hendur viðkomandi. Vitnið, Ómar Pálmason sérfræðingur í tæknideild lögreglunnar, greindi frá því að hann hafi ekki sett efni á pakkana sem hér um ræðir en hann lýsti vinnulagi við að setja efni á pakka eins og í þessu tilviki. Hann lýsti ráðstöfunum sem gerðar eru til að reyna að koma í veg fyrir smit. Meðal ráðstafana sé að gengið er rækilega úr skugga um það að efnið sé ekki utan á pökkunum sjálfum. Efnið sé ávallt sett inn í viðkomandi pakka þannig að það berist ekki á þann sem handleikur pakkann fyrr en sá hinn sami opnar hann. Smit geti þannig ekki borist fyrr en eftir að pakkinn hefur verið opnaður. Ómar lýsti því að hann teldi ólíklegt að smit efnisins hafi borist á hendur ákærða X eftir að hann hefði t.d. handleikið verkfæri sem ákærði Y hefði notað á staðnum. Ómar lýsti því að hann teldi smit á höndum ákærða X tilkomið vegna beinnar snertingar hans við pakkana. Fram kom hjá Ómari að hann gat ekki borið um líkindi þess að efnið smitaðist milli manna eða muna sökum þess að hann kom ekki á vettvang og kom efninu ekki fyrir í pakkanum. Vitnið, Ágúst Evald Ólafsson lögreglufulltrúi, kvaðst hafa sett litarefnið á pakkana með gerviefninu. Hann kvaðst hafa komið efninu fyrir á pökkunum eftir að þeim hafði verið komið fyrir í bílnum. Hann hafi þannig sett efnið utan á pakkana, ekki inn í þá. Hann lýsti því hvernig hann stóð að verki til að reyna að forðast að efnið bærist á aðra hluti. Ágúst kvað þannig nægjanlegt að taka pakkana upp til að fá efnið á sig, ekki hafi þurft að opna pakkana til þess. Vitnið, Ásgeir Karlsson aðstoðaryfirlögregluþjónn, lýsti ákvörðun sem tekin var um áframafhendingu fíkniefnanna sem hér um ræðir. Hann lýsti slæmum áhrifum fjölmiðlaumfjöllunar á rannsókn málsins. Á þessum tíma hafi ekki verið annað mál til rannsóknar sambærilegt þessu og því ljóst að umfjöllun í DV gat ekki átt við annað mál að sögn Ásgeirs. Vitnið, Jakob Kristinsson dósent, rannsakaði fíkniefnin sem að hér um ræðir. Hann skýrði og staðfesti rannsókn sína á efnunum og skýrði styrkleika þeirra sem hann kvað mikinn. Tómas Zoëga geðlæknir vann geðsókn á ákærða X. Tómas kom fyrir dóminn, skýrði og staðfesti rannsókn sína. Niðurstaða. Ákæruliðir 1. og 2. Ákærðu hafa, hvor um sig, frá upphafi rannsóknar málsins borið efnislega á sama veg og hefur framburður þeirra verið stöðugur um flest. Við fyrstu sýn kann framburður þeirra að virðast ótrúverðugur og reifarakenndur á köflum. Það er mat dómsins að svo sé ekki. Engin fyrirliggjandi gögn, hvorki vitnisburður né önnur sönnunargögn, leiða til þess að við sönnunarmat eigi að hafna framburði ákærðu. Við blasir að ekki hefur tekist að upplýsa málið og fær það álit dómsins stoð í vitnisburði hluta rannsakenda og að virtum gögnum málsins í heild. Ákærðu verða ekki látnir bera hallann af þessu. Verður nú vikið nánar að þessu. Ákærði X neitar sök. Eftir að fíkniefnin fundust í bifreiðinni, 17. nóvember 2006, hófst rannsókn þar sem stefnt var að því að leiða í ljós hver væri eigandi og innflytjandi fíkniefnanna sem hér um ræðir. Fljótlega beindist grunur að ákærða X og fleirum og voru símar hlustaðir, m.a. sími ákærða X sem var hlustaður frá 21. nóvember 2006, fram að handtöku hans 9. febrúar sl. Ekkert kom fram við þá hlustun sem tengir ákærða X við fíkniefnainnflutninginn sem hér um ræðir. Leit á heimili hans, í bíl hans, rannsókn tölvugagna og skoðun farsíma í hans eigu leiddi heldur ekkert í ljós sem rennt gæti stoðum undir sakarefni á hendur honum. Ákærði X annaðist tollafgreiðslu bifreiðarinnar eins og í ákæru greinir og hann hefur sjálfur borið um þótt hann neiti því að hafa gert það í þeirri trú að fíkniefnin sem flutt voru til landsins væru þá falin í bifreiðinni en ákærði hefur staðfastlega neitað að hafa vitað um fíkniefnin eins og áður var rakið. Ákærði lét færa bifreiðina á mælaverkstæði og síðan til skoðunar á skoðunarstöð. Þá leitaði hann eftir því við E að hann annaðist viðgerð á bílnum fyrir austan fjall og hefur E borið um þetta fyrir dóminum. Þessar staðreyndir benda fremur til þess að ákærða hafi ekki verið kunnugt um pakkana sem komið hafði verið fyrir í bílnum enda líklegra að ákærði hefði fjarlægt pakkana áður en til þessara tilfæringa með bílinn kom, hefði ákærði vitað af pökkunum. Ákærði X hefur frá upphafi borið að maður, sem hann vill ekki nafngreina, hafi keypt og flutt bílinn til landsins og sá standi að baki innflutningi fíkniefnanna. Komið hefur fram hjá báðum ákærðu að þeir þekkja þennan mann sem hvorugur vill nafngreina af ástæðum sem áður voru raktar. Báðir ákærðu hafa borið að þeir hafi ekki þekkst fyrir og að þeir hafi fyrst hist á Selfossi 9. febrúar sl. Hljóðupptaka frá því er gerviefnin voru fjarlægð úr bifreiðinni að B hinn 9. febrúar s.l. virðist allt að því 90 mínútur að lengd. Samræður ákærðu standa aðeins yfir í fáar mínútur af heildarupptökunni og tímanum sem unnið var við að fjarlægja gerviefnið úr bifreiðinni. Hljóðupptakan er mjög slitrótt, óskýr á köflum og samhengislaus að því er virðist. Þannig virðast engar samræður ákærðu hafa átt sér stað mestan hluta tímans er aðeins heyrist í mönnum við störf eins og vitnið Húnbogi Jóhannsson bar um. Það er mat dómsins að ekkert verði ráðið af hinni sundurlausu og slitróttu hljóðupptöku um ætluð fíkniefnabrot ákærðu. Ákærði X hefur borið að hann hafi mestan tímann sem ákærði Y vann við bílinn, verið utandyra að gera við bát sem hann átti þar. Hann bar að samræður ákærðu hafi einkum átt sér stað er hann kom inn í skemmuna til að sækja verkfæri. Fyrir liggur vitnisburður E um að ákærði X hafi þennan dag skipt um skrúfu í bát sínum. Að þessu öllu virtu sýnist hljóðupptakan geta bent til þess að framburður ákærða X sé réttur varðandi það sem fram fór í og við bifreiðina í greint sinn þótt ákærði Y hafi borið á annan veg. Enginn vitnisburður liggur fyrir um sök ákærða X í málinu. Hvorugur ákærðu hefur borið um saknæman þátt hins nema ef vera kynni að unnt væri að virða þannig framburð ákærða Y um að ákærði X hafi vitað um staðsetningu efnisins í bílnum og að fjarlægja hafi átt efnið til að fleygja því og hann hljóti því að hafa vitað að áður hafi verið búið að fjarlægja fíkniefnin úr bifreiðinni. Eins og rakið var hafa ákærðu borið hvor með sínum hætti um þetta og framburður annars þeirra verður ekki lagður til grundvallar sakfellingu hins enda ekkert í gögnum málsins til þess fallið að styðja mjög afmarkaðan framburð ákærða, Y, að þessu leyti til að unnt sé að leggja framburð hans til grundvallar sakfellingu ákærða X. Málið er þannig í raun óupplýst að þessu leyti. Þá bar ákærði Y um að ákærði X hefði handleikið pakka eftir að þeir voru fjarlægðir úr bílnum. Ákærði X hefur neitað þessu eins og rakið var og telur að efnið sem hann hafði á höndunum við rannsókn hinn 9. febrúar sl., hafi komið á sig af allt öðrum orsökum. Vitnið Ómar Pálmason bar um það hvernig venja er að setja efni á fíkniefnapakka í tilvikum eins og því sem hér um ræðir. Ljóst er af vitnisburði Ágústs Evalds Ólafssonar að efnið var ekki sett á pakkana eins og bar að gera, sé tekið mið af vitnisburði Ómars sem er sérfræðingur á þessu sviði. Það að koma efninu fyrir eins og gert var er almennt séð til þess fallið að efnið geti smitast út, bæði frá þeim einstaklingi sem handlék pakkana og einnig á annan hátt, svo sem frá verkfærum sem kunna að hafa verið notuð við að fjarlægja pakkana. Verkfærin voru ekki rannsökuð með tilliti til þessa en ákærði X kvaðst hafa þrifið verkfærin sem ákærði Y notaði við að fjarlægja pakkana í bifreiðinni. Sýnist þannig alls ekki útilokað að ákærði, X, kunni að hafa fengið efnið á sig með öðrum hætti en með beinni snertingu við pakkana sem fjarlægðir voru úr bílnum í B. Þá er það álit dómsins að jafnvel þótt talið væri sannað að ákærði X hefði handleikið eitthvað af pökkunum, dygði það ekki til sakfellingar eins og á stendur. Það er þannig álit dómsins að ósannað sé gegn staðfastri neitun X frá upphafi að hann hafi tekið þátt í að fjarlægja pakkana úr bílnum eins og ákært er fyrir í niðurlagi 1. liðar ákæru. Eins og rakið var, hefur ákærði X frá upphafi neitað sök og borið efnislega á sama veg um flest varðandi málið. Að öllu þessu virtu, af öðrum gögnum málsins, gegn eindreginni neitun ákærða og með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er ósannað að ákærði X hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir og ber að sýkna hann. Ákærði Y neitar sök. Vísa má til þess sem rakið var að framan um samskipti ákærðu, ónafngreinda manninn og að framburður hvorugs ákærðu sé til þess fallinn að styðja sakfellingu hins. Þannig hefur ákærði X ekki borið um að ákærði Y hafi átt hlut að máli þessu með saknæmum hætti. Enginn vitnisburður liggur fyrir um saknæman þátt ákærða Y í málinu. Ákærði Y ber að hann hafi vitað að gerviefni voru í pökkunum sem hann fjarlægði úr bílnum að B hinn 9. febrúar sl. Hann kvaðst hafa lesið um þessa staðreynd í DV og kvað ónafngreinda manninn sem fékk hann til verksins hafa greint sér frá þessu og jafnframt sýnt blaðagreinar þessu til staðfestingar. Fyrir liggur að fréttir um haldlagningu fíkniefnanna sem hér um ræðir birtust í DV 24. nóvember og 1. desember sl. og samkvæmt vitnisburði Ásgeirs Karlssonar, stjórnanda rannsóknarinnar, gátu upplýsingarnar ekki átt við um annað mál en það sem hér um ræðir. Ákærði flutti gerviefnið á heimili sitt og fleygði því eins og hann hefur borið um og áður var rakið. Ákæruvaldið telur að það að ákærði bragðaði á efninu áður en hann sturtaði því niður sanni eða gefi til kynna að ákærða hafi ekki verið ljóst að um gerviefni hafi verið að ræða heldur hafi hann tekið efnið í sínar vörslur í því skyni að afhenda það til söludreifingar eins og lýst er í ákærulið 2. Ákærði hefur borið að hann hafi bragðað á efnunum í forvitnisskyni og til að kanna hvaða efni lögreglan hefði sett í stað fíkniefnanna. Það er álit dómsins að ekki sé unnt að virða það sem sönnun að ákærði bragðaði á efnunum áður en hann sturtaði þeim niður enda hefur ákærði Y frá skýrslutöku 8. mars sl., borið um að hafa vitað hvers kyns var og styðja blaðagreinar sem raktar voru framburð ákærða að þessu leyti. Þá liggur ekkert annað fyrir meðal gagna málsins sem gerir það að verkum að ekki beri að leggja framburð ákærða til grundvallar varðandi það að hann hafi ekki haft ásetning til að fremja fíkniefnabrot. Að öllu þessu virtu, af öðrum gögnum málsins, gegn eindreginni neitun ákærða og með vísun til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er ósannað að ákærði Y hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir og ber að sýkna hann. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, eru dæmd upptæk 3.778,50 g af kókaíni. Samkvæmt 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. 7. gr. laga nr. 10/1997, er heimilt að gera upptæka hvers konar muni sem notaðir hafa verið eða ætlaðir eru til ólögmætrar meðferðar efna sem lögin taka til. Skráður eigandi bifreiðarinnar [...] gerði ekki athugasemdir við upptökukröfuna en hins vegar er á það að líta að bæði hann og ákærði X bera á sama veg um það að ákærði X sé eigandi bifreiðarinnar. Ber að líta á að svo sé þrátt fyrir skráninguna. Það er mat dómsins að skýra beri tilvitnuð lagaákvæði svo að til að beita upptöku eins og hér er gerð krafa um þurfi að hafa átt sér stað saknæmt athæfi eiganda bílsins. Ákærði X er sýknaður af refsikröfu í málinu og hefur mótmælt upptökukröfunni. Eru því ekki lagaskilyrði fyrir upptökukröfunni eins og á stendur og er henni hafnað en líta ber svo á að kröfunni sé beint að ákærða X þótt það komi ekki skýrt fram í ákærunni. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 1.538.222 krónur í málsvarnarlaun til Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, X, og 1.340.118 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða Y. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þóknunin er í báðum tilvikum fyrir verjandastörf lögmannanna frá upphafi rannsóknar málsins. Auk þessa greiði ríkissjóður 41.700 króna aksturskostnað til Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns og 72.000 króna aksturskostnað til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns. Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu X og Y eru sýknaðir af refsikröfu ákæruvaldsins. Upptöku á bifreiðinni [...] er hafnað. Upptæk eru dæmd 3.778,50 g af kókaíni. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 1.538.222 krónur í málsvarnarlaun til Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða X, og 1.340.118 krónur í málsvarnarlaun til Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða Y. Þá greiði ríkissjóður Þorsteini Einarssyni hæstaréttarlögmanni 41.700 króna aksturskostnað og Sveini Andra Sveinssyni hæstaréttarlögmanni 72.000 krónur í aksturskostnað.
|
Mál nr. 152/1999
|
Ökuréttur Umferðarlög
|
H var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti. Með játningu H var talið sannað að hann hefði gerst sekur um brotið. H hafði margoft verið sakfelldur fyrir sams konar brot, auk annars konar brota á umferðarlögum. Með tilliti til sakaferils hans var hann dæmdur til fangelsisrefsingar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson og Sigurður Líndal prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Krefst ákæruvaldið staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að sér verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa, og að hún verði skilorðsbundin. Í héraðsdómi er rakið að ákærði hefur margoft verið sakfelldur fyrir sams konar brot og ákæra í málinu tekur til, auk annars konar brota á umferðarlögum. Með tilliti til sakaferils ákærða þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Engin efni eru til að skilorðsbinda refsinguna, svo sem ákærði krefst. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Hilmar Þór Hannesson, sæti fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar Ingva Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. mars 1999. Ár 1999, miðvikudaginn 24. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem haldið er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur héraðsdómara kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 306/1999: Ákæruvaldið gegn Hilmari Þór Hannessyni, sem tekið var til dóms 19. þ.m. Málið er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík 16. febrúar sl. gegn ákærða, Hilmari Þór Hannessyni, kt. 281068-5719, Öldugranda 7, Reykjavík fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni NP-299, laugardaginn 30. janúar 1999, sviptur ökurétti um Öldugranda í Reykjavík. Þetta telst varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Með skýlausri játningu ákærða, sem er í samræmi við gögn málsins, þykir sannað að ákærði hafi gerst sekur um það brot, sem honum er að sök gefið í ákæru og þar er rétt heimfært til refsiákvæða. Ákærði gekkst á árinu 1988 tvívegis undir að greiða sektir fyrir umferðarlagabrot, fyrst fyrir að aka ölvaður og í síðara skiptið fyrir að aka sviptur ökuleyfi og sætti í fyrra skiptið jafnframt sviptingu ökuleyfis í 12 mánuði. Hann hlaut 7 refsidóma á árunum 1988 til ársins 1992, alla fyrir umferðarlagabrot aðallega ölvun við akstur og akstur sviptur ökuleyfi, síðast 17. desember 1992 4 mánaða fangelsi fyrir ölvun og réttindaleysi við akstur. Með einum þessara dóma var hann auk umferðarlagabrota dæmdur fyrir þjófnað. Þann 9. september 1993 var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi fyrir nokkur síðastgreindra umferðarlagabrota. Þá var hann dæmdur í 4 mánaða fangelsi 23. nóvember 1993 fyrir þjófnað. Enn var hann dæmdur 15. september 1994 í 1 mánaðar fangelsi fyrir að aka sviptur ökurétti. Þá var ákærði dæmdur í 2 mánaða fangelsi 27. október 1994 fyrir þjófnaðarbrot og hilmingu. Þann 19. desember 1994 var hann dæmdur í 4 mánaða fangelsi fyrir ölvun- og réttindaleysi við akstur og á ný fyrir að aka sviptur ökurétti 12. apríl 1996 og var þá dæmd upp reynslulausn af 190 fangelsisdögum. Var ákærða þá gerð 12 mánaða fangelsisrefsing og sviptur ökurétti ævilangt. Loks var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi 3. nóvember sl. fyrir ölvun- og réttindaleysi við akstur. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Dæma ber ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Ingva Sigurðssonar, hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Hilmar Þór Hannesson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun til verjanda síns, Guðmundar Ingva Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur.
|
Mál nr. 42/2022
|
Endurupptaka Skattalög Fjármagnstekjuskattur Mannréttindasáttmáli Evrópu Skriflegur málflutningur Frávísun frá héraðsdómi
|
Með dómi Hæstaréttar 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 hafði X verið sakfelldur fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum. Með úrskurði Endurupptökudóms 15. júní 2022 var fallist á beiðni X um endurupptöku málsins. Ákæruvaldið tók undir kröfu X um að vísa málinu frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling myndi brjóta í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Samkvæmt því og í ljósi málsatvika féllst Hæstiréttur á kröfu ákæruvaldsins um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir og Sigurður Tómas Magnússon og Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómarar.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 15. júní 2022 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 283/2016 sem dæmt var 21. september 2017.3. Ákæruvaldið og ákærði krefjast þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi.4. Málið var dómtekið 18. janúar 2023 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Málsatvik5. Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum ákærða vegna tekjuáranna 2007 og 2008 hófst 3. maí 2011. Með bréfi 30. desember sama ár var ákærða tilkynnt að rannsókninni væri lokið og niðurstöður hennar hefðu verið teknar saman í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins sem fylgdi umræddu bréfi. Í skýrslunni kom fram að ákærði hefði skilað efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008 og meðal annars vantalið fjármagnstekjur sínar umrædd ár. Í fyrrgreindu bréfi kom fram að á grundvelli fyrirliggjandi gagna málsins hefði málið verið sent embætti ríkisskattstjóra sem tæki ákvörðun um hugsanlega endurálagningu. Um leið kom fram það mat skattrannsóknarstjóra ríkisins að ákærði kynni að hafa skapað sér refsiábyrgð vegna þeirra brota sem rakin væru í skýrslunni. Ákærða var gefið færi á að tjá sig um fyrirhugaða ákvörðun um refsimeðferð.6. Með bréfi 12. nóvember 2012 tilkynnti skattrannsóknarstjóri ríkisins ákærða um að málinu yrði vísað til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara. Kom þar fram að forræði málsins og allar ákvarðanir um áframhaldandi refsimeðferð yrði þar eftir í höndum sérstaks saksóknara.7. Ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld ákærða gjaldárin 2008 og 2009 með úrskurði 30. nóvember 2012. Þannig var stofn ákærða til fjármagnstekjuskatts hækkaður um 43.843.930 krónur gjaldárið 2008 og 48.542.671 krónu gjaldárið 2009. Þá bætti ríkisskattstjóri 25% álagi við vanframtalinn stofn til fjármagnstekjuskatts umrædd gjaldár með vísan til 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Ákærði kærði úrskurðinn til yfirskattanefndar með bréfi 28. febrúar 2013 og krafðist þess aðallega að úrskurður ríkisskattstjóra yrði felldur úr gildi en til vara að álag yrði fellt niður. Með úrskurði 12. mars 2014 í máli nr. 97/2013 staðfesti yfirskattanefnd úrskurð ríkisskattstjóra að því frátöldu að hún lækkaði stofn fjármagnstekjuskatts ákærða um 3.252.718 krónur vegna gjaldársins 2008 og 3.612.593 krónur vegna gjaldársins 2009 frá því sem kveðið var á um í úrskurði ríkisskattstjóra. Að öðru leyti var kröfum ákærða hafnað.8. Sérstakur saksóknari gaf út ákæru á hendur ákærða 21. maí 2014 þar sem honum voru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa staðið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2008 og 2009 vegna tekjuáranna 2007 og 2008. Sagði í ákæru að ákærði hefði látið undir höfuð leggjast að telja fram á skattframtölum sínum fjármagnstekjur samtals að fjárhæð 87.007.094 krónur, sem hafi annars vegar verið hagnaður ákærða af sölu hlutabréfa sem skattskyldur væri samkvæmt 8. tölulið C. liðar 7. gr., sbr. 18. gr., laga nr. 90/2003 og hins vegar tekjur ákærða af uppgjöri á samtals 58 framvirkum skiptasamningum sem skattskyldar væru samkvæmt 3. tölulið C. liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 8. gr. sömu laga. Hefði ákærði með því komið sér undan greiðslu fjármagnstekjuskatts samtals að fjárhæð 8.700.709 krónur. Brot ákærða voru í ákæru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003.9. Með héraðsdómi 15. mars 2016 var ákærði dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi og til greiðslu sektar að fjárhæð 13.800.000 krónur. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu með fyrrgreindum dómi 21. september 2017 í máli nr. 283/2016 og taldi að skilyrðum um nauðsynlega samþættingu í efni og tíma væri fullnægt.0. Með kæru 12. mars 2018 leitaði ákærði til Mannréttindadómstóls Evrópu sem í dómi 31. ágúst 2021 í máli nr. 12951/18 komst að þeirri niðurstöðu að fyrrgreind saksókn á hendur ákærða og refsing hefði farið í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Refsað hefði verið fyrir sama brot, skattamálið og refsimálið hefðu haft sameiginlegan tilgang, afleiðingarnar hefðu verið fyrirsjáanlegar og tekið hefði verið tillit til skattaálaga við ákvörðun refsingar. Hins vegar hefði háttsemi ákærða og ábyrgð hans verið til rannsóknar hjá mismunandi yfirvöldum í málum sem hefðu að mestu leyti verið rekin óháð hvort öðru. Samanlagður tími málsmeðferðar beggja málanna hefði verið um sex ár og fjórir mánuðir. Á þeim tíma hefðu málin í raun aðeins verið rekin samhliða í 11 mánuði. Þá hefði ákæra verið gefin út tveimur mánuðum eftir úrskurð yfirskattanefndar. Því hefðu hvorki verið nægjanlega náin tengsl í efni né tíma milli skattamálsins og sakamálsins. Ákærði hefði þannig sætt lögsókn og refsingu fyrir sömu eða efnislega sömu háttsemi af hálfu mismunandi yfirvalda í tveimur mismunandi málum þar sem nauðsynlega tengingu skorti. Með því hefði verið brotið gegn 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðaukans. Þá voru ákærða dæmdar 91.250 evrur í skaðabætur og 16.800 evrur í málskostnað.1. Með beiðni til Endurupptökudóms 15. febrúar 2022 fór ákærði fram á endurupptöku á umræddu hæstaréttarmáli nr. 283/2016 á grundvelli a-liðar 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008. Eins og áður greinir var fallist á þá beiðni hans með úrskurði dómsins 15. júní 2022 í máli nr. 5/2022. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall sama dag vegna endurupptöku málsins sem birt var ákærða 22. sama mánaðar.Niðurstaða2. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um að málinu verði vísað frá héraðsdómi þar sem efnismeðferð og sakfelling bryti í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis. Ákæruvaldið vísar meðal annars til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu og dóma Hæstaréttar 9. nóvember 2022 í máli nr. 10/2022, 22. júní 2022 í máli nr. 11/2022 og 14. september 2022 í máli nr. 21/2022. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrrgreindra málsatvika verður fallist á kröfu ákæruvaldsins um að málinu verði vísað frá héraðsdómi, sbr. meðal annars fyrrgreinda dóma Hæstaréttar og einnig dóm réttarins 9. nóvember 2022 í máli nr. 8/2022.3. Eftir þessum málsúrslitum greiðist sakarkostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti sem lauk með dómi réttarins í máli nr. 283/2016 að öllu leyti úr ríkissjóði.4. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Allur sakarkostnaður málsins vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, X, Ragnars Halldórs Hall lögmanns, 1.736.000 krónur.Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ragnars Halldórs Hall lögmanns, 500.000 krónur.
|
Mál nr. 376/2016
|
Ríkisstarfsmenn Uppsögn Stjórnsýsla Skaðabætur
|
Í málinu krafðist Á bóta úr hendi Í vegna ætlaðrar ólögmætrar uppsagnar hennar í starfi hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var ekki fallist á með Á að ástæða uppsagnarinnar hefði verið önnur en að fækka hafi þurft starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri stofnunarinnar. Hefði uppsögnin því ekki verið háð undanfarandi áminningu og andmælarétti, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá var talið að uppsögnin hefði verið reist á faglegu og málefnalegu mati og að meðalhófs hefði verið gætt. Var Í því sýknað af kröfu Á.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar18. maí 2016. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.926.591krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 22. september 2014 til greiðsludags. Þá krefst húnmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuðog málskostnaður falli niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Álfheiður H.Guðmundsdóttir, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 28. apríl 2016Málþetta sem dómtekið var 1. apríl 2016 var höfðað 22. september 2014 af hálfu Álfheiðar H. Guðmundsdóttur, Arnarhrauni 18,Grindavík á hendur íslenska ríkinu, Arnarhváli við Lindargötu, Reykjavík, til innheimtu skaðabóta.DómkröfurStefnandi gerir þær kröfur að stefndi verði dæmdur til aðgreiða henni 3.926.591 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá gerirstefnandi kröfu um málskostnað úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt matihéraðsdóms. Við ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnanda til aðgreiða virðisaukaskatt af lögmannsþjónustu. Stefndigerir þá kröfu aðallega að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiðastefnda málskostnað að mati réttarins. Tilvara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og aðmálskostnaður verði felldur niður.Málavextir Stefnandistarfaði sem sjúkraliði við HeilbrigðisstofnunSuðurnesja (HSS), sem rekin er á ábyrgð og kostnað stefnda, áhjúkrunarheimilinu Víðihlíð í Grindavík þegar henni var sagt upp störfum þann27. mars 2014. Starfshlutfall stefnanda var 60% samkvæmt ráðningarsamningi,dags. 1. janúar 2006, en það var síðar lækkað í 40% starfshlutfall vegna námsstefnanda með vinnu. Stefnandi heldur því fram að fyrir hafi legið aðstarfshlutfall hennar myndi aukast í 100% yfir sumartímann, en stefndi mótmælirþví. Stefndi lýsir málavöxtum svo að hjúkrunarheimilið Víðihlíð hafi verið skráðsem hjúkrunardeild með 25 rúmum til ársins 2014 og fjárveitingar til þess tímamiðast við þann fjölda rúma. Einbýlum hafi verið fjölgað á árinu 2013 þannig aðhámarksfjöldi rýma varð 20. Fjárheimildir HSS vegna Víðihlíðar hafi þó ekkilækkað á sama tíma, en fjárheimildin hafi verið nýtt áfram í reksturheimilisins. Í mars 2014 hafi velferðarráðuneytið tekið þá ákvörðun að Víðihlíðyrði skráð sem 20 rúma hjúkrunardeild og fjárveiting vegna fimm rúma hafi þáflust til HSS í Reykjanesbæ, sem yrði nýtt til reksturs fimm nýrra rúma tilhvíldar og endurhæfingar fyrir aldraða. Snemma árs 2014 hafi HSS því staðiðframmi fyrir því að fjárveitingar til reksturs hjúkrunarheimilisins Víðihlíðarí Grindavík hafi lækkað um 20% frá fyrra ári. Að auki hafi rekstri verið hætt á18 tímabundnum hjúkrunarrýmum hjá HSS í Reykjanesbæ í lok apríl 2014.Fjárveiting vegna þessara 18 rýma hafi verið 150 milljónir króna, en árið 2014hafi sú fjárveiting lækkað um 100 milljónir króna í apríl það ár og verið enginárið 2015. Um verulegar breytingar hafi verið að ræða á rekstri HSS á árinu2014 og hafi stjórnendur stofnunarinnar talið að ekki yrði hjá því komist aðfara í viðamikla endurskipulagningu á starfsemi heimilisins að Víðihlíð ogrekstri þess. Í ljósi 20% niðurskurðar á fjárframlögum til rekstrar Víðihlíðar og þess aðlaunakostnaður í rekstri hjúkrunarrýma á heimilinu hafi verið yfir 80%kostnaðar, hafi ekki verið hjá því komist að fækka starfsfólki áhjúkrunarheimilinu. Samhliða því hafi jafnframt verið farið út í ýmsarhagræðingaraðgerðir með breytingu á rekstri heimilisins á öllum sviðum ogskoðað hvar væri hægt að hagræða í rekstri. Ræsting hafi verið boðin út, eldhúsHSS í Reykjanesbæ samnýtt og vaktafyrirkomulagi hjá hjúkrunarfræðingum breytt.Til viðbótar var talið að leggja þyrfti niður 6,34 stöðugildi sem 10 starfsmennhafi sinnt.Stefndi kveður þarfagreiningu hafa verið gerða á rekstri Víðihlíðar til aðmeta hvaða störf yrði að leggja niður með hliðsjón af þörfum stofnunarinnar.Framkvæmdastjórn Víðihlíðar hafi ákveðið að fara svokallaða blandaða leið, þ.e.að í Víðihlíð myndu áfram starfa bæði faglærðir og ófaglærðir starfsmenn.Ákveðið hafi verið að framkvæma samræmt hæfnismat hjá bæði sjúkraliðum ogófaglærðu starfsfólki heimilisins til að meta og taka ákvörðun um hverjum yrðisagt upp störfum. Starfsmannastjóri HSS ásamt fagaðilum hafi unnið matið enhaft hafi verið að leiðarljósi að vinna faglega að uppsagnarferli með það aðmarkmiði að tryggja áfram góða þjónustu Víðihlíðar með hæfasta starfsfólkinu,innan þess ramma sem fjárheimildir settu. Yfirhjúkrunarfræðingur ogdeildarstjóri í Víðihlíð hafi tekið sér nokkurn tíma í að fara yfir starfsmennhvor í sínu lagi og meta hvern og einn starfsmann samkvæmt lista frástarfsmannastjóra. Við matið hafi verið horft til allra þátta, bæði jákvæðra ogneikvæðra. Að loknu mati þessara aðila hafi matsblöðunum verið skilað tilstarfsmannastjóra sem hafi fært inn atriði varðandi menntun og starfsreynslu.Heildarniðurstaða matsins hafi verið sú að allir starfsmenn Víðihlíðar hafiverið hæfir til síns starfs, en ákveðnir starfsmenn hafi þó skorað lægra enaðrir og til þess hafi verið litið við ákvörðun um það hvaða starfsmönnum yrðisagt upp.Við ákvörðun um það hvaða þættir réðu við matið, kveður stefndi að nokkruleyti hafa verið horft til gilda HSS og þeirrar staðreyndar að mikið álag væriá stofnuninni. Til þess að stofnunin gæti náð sem best markmiðum sínum írekstri, hafi verið talið afar mikilvægt að hæfasta starfsfólkið yrði áfram viðstörf. Þau gildi sem horft hafi verið til hafi verið umhyggja fyrir sjúklingum,samstarfsmönnum og samfélagi, að stofnunin hefði að leiðarljósi fagmennsku,gagnreynda þekkingu og öguð vinnubrögð og að stofnunin sýndi skjólstæðingumsínum ævinlega fulla virðingu. Við matið hafi vægi ákveðinna matsþátta veriðskilgreint fyrir fram, en fyrir umhyggju, virðingu, fagmennsku, samskiptahæfni,verkfýsi, ábyrgð, reynslu og fagmenntun var gefin einkunn, frá 1-10, samtals aðhámarki 80. Einkunn frá 1-5 var gefin fyrir snyrtilegheit, stundvísi, jákvæðniog hvort starfsmaður tæki tilsögn, samtals að hámarki 20 stig. Stefnandi fékkfæst stig sjúkraliða eða 49 stig og næsti sjúkraliði fyrir ofan hana 54 stig.Aðrir sjúkraliðar fengu 70 stig eða meira af 100 mögulegum stigum.Grunnstöðugildi hafi fyrir niðurskurð verið um 29 í Víðihlíð, en þar hafi10 starfsmönnum í 6,34 stöðugildum verið sagt upp, skipt svo eftirstörfum: Í hjúkrun ogaðhlynningu: Einnyfirhjúkrunarfræðingur í 1 stöðugildi.Tveir sjúkraliðar í 1stöðugildi.Tveir ófaglærðirstarfsmenn í 1,6 stöðugildum.Önnur starfsemi: Tveir starfsmenn íeldhúsi í 1,14 stöðugildum. Þrír starfsmenn íræstingum í 1,6 stöðugildum.Íuppsagnarbréfi forstjóra stofnunarinnar til stefnanda 27. mars 2014 segir aðHSS sé brýnt að hagræða og endurskipuleggja starfsemi sína vegna fjárhagsstöðustofnunarinnar og að framkvæmdastjórn hafi vegna þessa unnið að því. Með vísantil framangreinds og 43. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins sé stefnanda tilkynnt að ráðningarsamningi hennar sé sagtupp. Uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir frá 31. mars 2014 að telja og verðistarfslok stefnanda 30. júní s.á. Uppsagnarbréfið var afhent stefnanda afframkvæmdastjóra hjúkrunar HSS á fundi sem stefnandi var boðuð til í því skyniog kom hún til fundarins ásamt trúnaðarmanni. Á fundinum voru einnigdeildarstjóri hjúkrunar og þáverandi yfirhjúkrunarfræðingur í Víðihlíð, semlagt höfðu mat á frammistöðu stefnanda og annarra sjúkraliða. Stefnandióskaði eftir rökstuðningi fyrir uppsögn hennar úr starfi. Uppsögnin varrökstudd svo í bréfi forstjóra HSS til stefnanda 11. apríl 2014:Ástæð[u]uppsagnarinnar má rekja til þess að brýnt er fyrir HeilbrigðisstofnunSuðurnesja (HSS) að hagræða eins og mögulegt er í starfsemi sinni vegnaerfiðrar fjárhagsstöðu stofnunarinnar. Vegna þessa fór framkvæmdastjórn HSS ísérstaka hagræðingar- og endurskipulagningarvinnu á heildarstarfsemistofnunarinnar þar sem allar leiðir til sparnaðar voru skoðaðar. Niðurstaðanvar m.a. sú að ekki yrði komist hjá uppsögnum til að ná fram markmiðistofnunarinnar um hagræðingu. Við undirbúningog framkvæmd þeirra aðgerða, sem nauðsynlegt hefur verið að fara í vegnarekstrarhagræðingar, hefur HSS gætt að reglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 aðöllu leyti og gætt að góðum stjórnsýsluháttum við meðferð mála.Framangreindvinna framkvæmdastjórnarinnar leiddi m.a. til þeirrar niðurstöðu að svigrúmværi til fækkunar á stöðugildum á hjúkrunardeildinni í Víðihlíð. Stærstur hlutiþeirra starfa snýr að umönnunarstörfum og því lá ljóst fyrir að segja þyrftiupp störfum meðal þess hóps. Við mat á þvíhverjum skyldi sagt upp af þessum hópi var ákveðið að fara þá leið að metaeinstaklingana eftir ákveðnum þáttum, þar sem gefin voru stig sem skilgreindhöfðu verið með fyrirfram gefnum hætti. Um eftirfarandiþætti var að ræða:Umhyggju VirðingFaglegheit Samskipti Verkfýsi Ábyrgð Reynsla Fagmenntun Námskeið SnyrtimennskaStundvísi Jákvæðni Tillitssemi. Ákveðið var aðyfirmenn í Víðihlíð skyldu sjá um að meta hvern og einn starfsmann samkvæmtfyrrgreindum þáttum. Ákveðið var að niðurstöður matsins skyldu ráða því hverjumyrði sagt upp; þeir sem fengju flest stig héldu starfi.Tekið skal framað allir starfsmenn í umönnunarstörfum í Víðihlíð voru metnir hæfir til aðsinna sínu starfi. Vegnahagræðingarkröfu í rekstri HSS og með hliðsjón af niðurstöðu framangreinds matsvar ákveðið að þér yrði sagt upp störfum.Stefnandikveður uppsögnina hafa komið sér í opna skjöldu og að hún hafi ekki fengiðskilið hvers vegna ráðningarsamningi hennar hafi verið sagt upp en ekkiráðningarsamningum annarra starfsmanna.Við aðalmeðferð málsins kom stefnandi fyrir dóm og gafskýrslu. Skýrslu gaf einnig Halldór Jónsson forstjóri HSS og vitni báruBjarnfríður Bjarnadóttir starfsmannastjóri, Ingibjörg Þórðardóttirdeildarstjóri og Þórunn Benediktsdóttir, framkvæmdastjóri hjúkrunar, alltstarfsmenn HSS.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandikveðst aldrei hafa heyrt af því að yfirmenn hennar hefðu framkvæmt hæfnismat áhenni, með tilliti til „umhyggju“, „snyrtimennsku“ og annarra matskenndra atriða.Það hafi hvorki komið fram á meðan stefnandi hafi verið við störf né þegarhenni hafi verið sagt upp störfum. Að auki hafi stefnandi ekki verið upplýst umniðurstöðu hæfnismatsins. Stefnandi hafi því ekki getað lagt mat á meinthæfnismat eða borið sig saman við aðra starfsmenn stofnunarinnar. Að þessuvirtu sé því mótmælt af hálfu stefnanda að umrætt hæfnismat hafi átt sér stað.Hafi matið átt sér stað sé þýðingu þess mótmælt á þeim grundvelli að matið hafibyggst á ómálefnalegum sjónarmiðum.Umræddurrökstuðningur staðfesti að uppsögn stefnanda hafi engin tengsl haft við þörfHSS á að hagræða í rekstri. Uppsögn stefnanda hafi verið dulbúin sem hagræðingaf hálfu stefnda til þess eins að losna við hana. Stefnandi hafi ekki getaðaflað sér sambærilegs starfs frá því að henni hafi verið sagt upp störfum.Ákvörðun HSS, um að segja upp ráðningarsamningi stefnanda, hafi því leitt tilverulegs tjóns, auk þess sem vegið hafi verið að starfsheiðri hennar semsjúkraliða.Stefnandihafi verið ríkisstarfsmaður. Um réttindi hennar og skyldur hafi gilt lög nr.70/1996 um réttindi og skyldur ríkisstarfsmanna, auk þess sem stjórnsýslulögnr. 37/1993 gildi um stjórnvaldsákvarðanir eins og uppsögn, sbr. 2. mgr. 1. gr.laganna. Stefnandi byggi á því að uppsögn hennar hafi verið ólögmæt og styðjiþað eftirtöldum málsástæðum. Ífyrsta lagi byggi stefnandi á því að það sé rangt og ósannað að henni hafiverið sagt upp vegna „erfiðrar fjárhagsstöðu“ HSS. Undir HSS heyri u.þ.b. 380 starfsmenn, þar af um 92starfsmenn í afleysingum. Engin málefnaleg rök hafi staðið til þess, í nafnialmennra og skipulagðra hagræðingaraðgerða, að fækka um eitt stöðugildi ogvelja stefnanda sem fórnarlamb. Engin gögn hafi heldur verið afhent eða lögðfram sem styðji það að um skipulagða hagræðingaraðgerð hafi verið að ræða. Þvíverði að líta á uppsagnarástæðuna sem dulbúning og fyrirslátt, og aðuppsagnarástæðan hafi tengst persónu stefnanda. Með þessu hafi óskráðréttmætisregla stjórnsýsluréttar verið brotin, auk þess sem uppsögn hefði veriðháð undanfarandi áminningu og annars konar undirbúningi, m.a. andmælarétti,sbr. 19. og 43. gr. laganna nr. 70/1996 og 13. gr. stjórnsýslulaga.Stefnandihafi haft réttindi sem sjúkraliði samkvæmt lögum nr. 34/2012 og reglugerð nr.511/2013. Sem sjúkraliði búi stefnandi yfir menntun og færni sem veitt hafihenni forgangsrétt til hjúkrunar- og umönnunarstarfa. Sem sjúkraliði hafi húngetað sinnt verkefnum og borið ábyrgð, sem ófaglærðum sé ókleift. Þá hafi húnverið í framhaldsnámi í hjúkrun aldraðra og hafi notið til þess stuðningsstjórnenda stofnunarinnar. Það hafi verið ólögmætt að taka ófaglærða starfsmennfram yfir hana í hæfnismati eins og gert hafi verið. Ef ekki, þá þyrfti a.m.k.að færa mjög sannfærandi rök fyrir slíkri niðurstöðu. Það hafi stefndi ekki gert.Íöðru lagi byggi stefnandi á því að með uppsögninni hafi verið brotið gegnmeðalhófsreglu, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Með tilliti til þess hversuveigalítil meint hagræðingaraðgerð stefnda hafi verið, með hliðsjón afstarfsmannafjölda, samsetningu og veltu, sé augljóst að komast hefði mátt hjáuppsögn fastráðins starfsmanns eins og stefnanda og ná fram hagræðingu meðöðrum hætti, án mikillar fyrirhafnar eða kostnaðar. Uppsögn stefnanda hafi þvíverið óþörf.Íþriðja lagi byggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu,sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, með uppsögn hennar. Ekki hafi verið rannsakaðsérstaklega hvort tilefni hafi verið til að segja upp öðrum starfsmanni enstefnanda. Þá hafi ekki verið rannsakað sérstaklega hvort unnt hefði verið aðbeita vægara úrræði en að segja stefnanda upp, til að ná fram þeim markmiðumsem að hafi verið stefnt. Ífjórða lagi byggi stefnandi á því að rökstuðningur fyrir ákvörðuninni hafiverið ófullnægjandi og meiðandi eins og á hafi staðið. Stefndi ogríkisstofnanir séu bundin af réttmætisreglunni þegar teknar séu ákvarðanir umskipulagsbreytingar. Stefnda sé skylt að leggja mat á hæfni starfsmanna ísamanburði við aðra starfsmenn, meðal annars með tilliti til þekkingar ogstarfsreynslu á viðkomandi sviði. Af rökstuðningsbréfi HSS sé útilokað að sjáað fram hafi farið almennt hæfnismat. Ekki sé hægt að átta sig nokkuð á hverskyns samanburður hafi farið fram, hvert vægi einstakra atriða hafi verið oghvernig stefnandi hafi komið út úr þeim í samanburði við aðra starfsmenn.Ídómaframkvæmd sé viðurkennt að stjórnvald sé bundið af ströngum reglum viðhæfnismat á starfsmönnum, þar sem hlutlæg atriði eins og menntun,starfsréttindi og starfsreynsla hafi langmest vægi. Sjálfsagt sé ekki útilokaðað líta megi til atriða eins og snyrtimennsku, kurteisi og framkomu, en þá séalls ekki sama hvernig það sé gert. Þyrfti mikið til að koma til að slík atriðigætu haft úrslitaáhrif, en í þessu tilviki sé til þess að líta að stefnandihafi aldrei fengið neinar aðfinnslur við störf sín hvað þá áminningu.Meðmælabréf yfirhjúkrunarfræðings, dags. 14. janúar 2014, staðfesti aðstefnandi sé metnaðarfull, umhyggjusöm og ábyrg í starfi. Með því sé þaðhrakið, með öllu ósannað og meiðandi eins og á standi, að vísað sé til slíkraatriða sem rök fyrir því að stefnandi hafi verið valin úr stórum hópistarfsmanna og henni sagt upp. Stefndi hafi hvorki fært fram málefnaleg rök nélagt fram gögn, sem réttlæti að hún hafi verið lakasti starfsmaðurstofnunarinnar, en ekki verði annað lesið út úr rökstuðningsbréfi HSS.Stefnandi byggi á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð áfjártjóni hennar og miska af völdum ákvörðunarinnar, samkvæmt almennuskaðabótareglunni og dómvenju í málum vegna ólögmætra uppsagna. Stefnda beriþví að bæta stefnanda tjón hennar að fullu, en tjónið verði að meta að álitummeð tilliti til allra atvika. Krafan sé sundurliðuð í fjártjónsbætur ogmiskabætur.Stefnandi telji að við mat á fjártjóni hennar vegnahinnar ólögmætu ákvörðunar beri m.a. að hafa í huga aldur hennar, kyn, menntunog starfsreynslu. Atvinnumöguleikar 49 ára konu í Grindavík og nágrenni séu þvímiður fáir og markaðsaðstæður óhagstæðar. Ekki hjálpi heldur til viðatvinnuleit að sitja uppi með uppsögn stefnda.Þáberi að hafa í huga að stefnandi hafi notið réttinda samkvæmt lögum nr. 70/1996auk verndar er felist í reglum stjórnsýsluréttar. Hún hafi þar af leiðandi máttvænta þess að halda starfi sínu til venjulegra starfsloka opinbers starfsmannssvo lengi sem starfseminni yrði haldið áfram á vegum stefnda og hún gerðistekki brotleg í starfi. Þá veiti starf ríkisstarfsmanns rétt til aðildar aðLífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, sem veiti ríkari vernd og öryggi enalmennir lífeyrissjóðir. Krafa stefnanda um skaðabætur vegna fjártjóns er svaritil árslauna, samtals 3.226.591 króna, sé því síst of há. Miðað sé viðmeðalmánaðarlaun stefnanda fyrstu fimm mánuði árs 2014, samkvæmt launaseðlum,að meðtöldu 11,5% framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð.Tilviðbótar geri stefnandi kröfu um 700.000 krónur í miskabætur. Krafan styðjistvið b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem mælt sé fyrir umheimild til að láta þann, er ábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi,friði, æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Stefnanditelji að uppsögnin, það hvernig að henni hafi verið staðið og rökstuðningurfyrir henni, hafi falið í sér meingerð gegn æru og persónu hennar. Fjárhæð beriað meta að álitum. Með tilliti til þess hve alvarlega hafi verið vegið aðstarfsheiðri stefnanda sé krafan hófleg.Krafaum dráttarvexti sé gerð með stoð í ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Um málskostnaðarkröfu vísi stefnandi til 130. gr. laga ummeðferð einkamála. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og eignist því ekkifrádráttarrétt við greiðslu virðisaukaskatts.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmæli þvíað það sé rangt og ósannað að stefnanda hafi verið sagt upp vegna erfiðrarfjárhagsstöðu HSS og mótmæli þeim málsástæðum stefnanda að engin málefnaleg rökhafi verið fyrir því í nafni hagræðingar að fækka um eitt stöðugildi og segjastefnanda upp störfum, að líta verði á uppsögn stefnanda sem fyrirslátt ogdulbúning og að uppsagnarástæðan hafi fyrst og fremst tengst persónu stefnanda.Rangt sé að einungis hafi verið fækkað um eitt stöðugildi og að stefnanda hafieinni verið sagt upp störfum. Á hjúkrunarheimilinu hafi 10 starfsmönnum veriðsagt upp vegna hagræðingarinnar, sem verið hafi í 6,34 stöðugildum. Þar af hafiverið um að ræða einn yfirhjúkrunarfræðing, tvo sjúkraliða og tvo ófaglærðastarfsmenn á sviði hjúkrunar og aðhlynningar, þar sem stefnandi hafi starfað.Hagræða hafi þurft írekstri stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 70/1996 beri forstöðumaðurábyrgð á að rekstrarútgjöld og rekstrarafkoma stofnunar sé í samræmi viðfjárlög, sem og að fjármunir stofnunar sé í samræmi við fjárlög og að fjármunirséu nýttir á árangursríkan hátt. Fari útgjöld fram úr fjárlagaheimildum, séverkefnum stofnunar ekki sinnt sem skyldi eða þjónusta hennar teljistóviðunandi, geti ráðherra veitt forstöðumanni áminningu skv. 21. gr. laga nr.70/1996 eða veitt honum lausn frá embætti skv. VI. kafla hafi hann gerst sekurum ítrekaða eða stórfellda vanrækslu í starfi með þeim hætti. Í 49. gr. laganr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, segi að forstöðumenn og stjórnirríkisaðila beri ábyrgð á því að fjárhagsráðstafanir þeirra séu í samræmi viðheimildir. Brot á ákvæðum laganna varði við skyldur opinberra starfsmannasamkvæmt lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Auk þeirrahagræðingaraðgerða sem ráðist hafi verið í, hafi það verið mat HSS að segjaþyrfti upp umræddum starfsmönnum, þ. á m. stefnanda. Tilvísun í stefnu til19. gr. laga nr. 70/1996 eigi ekki við í máli þessu. Í 1. mgr. 43. gr. lagannakomi fram, að forstöðumaður stofnunar hefur rétt til að segja starfsmanni uppstörfum eftir því sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Vegna ástæðna sem megirekja til rekstrar stofnunar, geti þurft að grípa til þess ráðs að segja uppstarfsfólki. Skipulagsbreytingar, sparnaður eða samdráttur geti orðið kveikjaað uppsögnum, eða að breyttar kröfur eða áhersla í starfsemi kalli á aukna eðanýja kunnáttu og menntun. Í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 4018/2004 komi fram að forstöðumenn ríkisstofnana þurfi oftað segja upp starfsmönnum vegna hagræðingar, slík áform teljist málefnalegforsenda fyrir því að tiltekinn starfsmaður eða starfsmenn verði leystir frástörfum enda væri það mat stjórnenda stofnunar að þannig ráðstöfun miðaði aðþví að settu marki í rekstri hennar yrði náð. Ákvörðun forstöðumanns um aðsegja starfsmanni upp störfum á þessum lagagrundvelli sé matskennd, en í þvífelist að meta verði í hverju tilviki fyrir sig og með hliðsjón af þeimsjónarmiðum sem lögð séu til grundvallar hvort rétt sé að segja viðkomandistarfsmanni upp störfum.Stefndi leggi á þaðáherslu að starfsmenn ríkisins séu ráðnir til starfa í þágu þeirra verkefna semviðkomandi stofnun hafi með höndum samkvæmt lögum. Séu þau verkefni ekki lengurtil staðar eða dregið sé úr fjárveitingum og sértekjum til starfsemi stofnunarkalli það jafnan á breytingar á starfseminni. Slíkt leiði oft til þess að geraverði breytingar á störfum starfsmanna. Af þeim sökum sé sérstaklega gert ráðfyrir því í lögum nr. 70/1996 að breytingar geti orðið á störfum og verksviðiríkisstarfsmanna og til þess kunni að koma að störf þeirra verði lög niður eðaþeim sagt upp störfum innan þess ramma sem ráðningarkjör þeirra setja, sbr. 43.gr. laga nr. 70/1996 og ákvæði ráðningarsamnings. Starf teljist hafa verið lagtniður sé starfsmaður leystur frá störfum vegna sparnaðar sem leiði tilskipulagsbreytinga. Stefndi vísi tilniðurlags 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996, en af því megi ráða að fækkunstarfsmanna vegna hagræðingar í rekstri stofnunar geti verið lögmæt ástæða. Þóað í tilvikum sem þessum sé hugsanlega unnt að rekja þá niðurstöðu aðviðkomandi hafi orðið fyrir valinu, sem sá starfsmaður sem þurft hafi að segjaupp störfum, til ástæðna sem taldar séu upp í 21. gr. laga nr. 70/1996, sé ekkiunnt að líta svo á að ákvörðunin „eigi rætur að rekja til ástæðna“ sem greindarséu í því ákvæði, með vísan til framangreindrar 44. gr., sé það ljóst aðmeginástæða uppsagnarinnar verði rakin til annarra atriða en framgöngustarfsmanns í starfi. Í þeim tilvikum verði því ekki gerð krafa um aðstarfsmaður hafi áður hlotið áminningu og að honum hafi þannig verið gefinnkostur á að bæta ráð sitt áður en uppsögn er ákveðin eins og fram komi í 44.gr. Því sé mótmælt aðekki hafi verið um uppsögn vegna hagræðingaraðgerðar að ræða. Fyrir liggi aðfjárframlög til reksturs hjúkrunarheimilisins Víðihlíðar hafi lækkað um 20% fráárinu 2013, auk þess sem 18 tímabundnum hjúkrunarrýmum á HSS í Reykjanesbæ hafiverið lokað í lok apríl 2014. Sönnunarmat dómstóla hafi í slíkum málum snúið aðþví hvort ríkinu tækist að sýna fram á að aðrar efnislegar forsendur en þær semtengdust starfsmanninum hafi ráðið því að staða hans hafi verið lögð niður.Virðast dómstólar þá hafa lagt til grundvallar að með sönnunarfærslu fyrirdóminum hafi verið leiddar líkur að því að atriði er varði persónustarfsmannsins hafi ekki haft verulega þýðingu við töku slíkrar ákvörðunar.Þegar komi að því aðvelja á milli starfsmanna til að segja upp, þegar ákvörðun um niðurlagningustarfa vegna hagræðingar hafi verið tekin, sé stjórnvöldum almennt heimilt aðbyggja slíkt mat á atriðum sem varði hæfni viðkomandi starfsmanns og áherslur ístarfi stofnunar. Þannig kunni þættir á borð við starfsreynslu, þekkingu áviðkomandi sviði, hæfni að öðru leyti, afköst og árangur að skipta máli svodæmi séu tekin. Einnig sé heimilt að byggja valið á forgangsröðun einstakraverkefna, fjárhagslegri stöðu verkefna og faglegum ávinningi, þannig aðverkefnum þess starfsmanns sem verst komi út úr slíkum samanburði sé hætt oghonum sagt upp.Stefndi mótmæli þvíað borið hafi að gefa stefnanda kost á því að koma sjónarmiðum sínum ogathugasemdum að í uppsagnarferlinu. Því sé mótmælt að þannig hafi stefndibrotið gegn réttmætis-, rannsóknar- og meðalhófsreglum stjórnsýsluréttar sem ogandmælarétti stefnanda. Í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 segi að skylt sé aðveita starfsmanni áminningu skv. 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sittáður en honum er sagt upp störfum ef uppsögn á rætur að tekja til ástæðna semþar séu greindar. Annars sé ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig umástæður uppsagnar áður en hún taki gildi, þar á meðal ef uppsögn stafar aföðrum ástæðum, s.s. þeirri að verið sé að fækka starfsmönnum vegna hagræðingarí rekstri stofnunar. Samkvæmt framangreindri sérreglu sé ljóst að stefnda hafiekki verið skylt að gefa stefnanda kost á að koma að sjónarmiðum sínum ogathugasemdum áður en ákvörðun hafi verið tekin um uppsögn þar sem ástæðu hennarhafi ekki verið að finna í 21. gr. laga nr. 70/1996. Öllum athugasemdumstefnanda um þetta ferli sé mótmælt.Í stefnu komi fram aðólögmætt hafi verið að taka ófaglærða starfsmenn fram yfir stefnanda þar semsjúkraliði búi yfir menntun og færni sem veiti henni forgangsrétt tilhjúkrunar- og umönnunarstarfa. Ekki sé um það að ræða að ófaglærðir séu látnirvinna sérhæfð umönnunar- og hjúkrunarstörf í Víðihlíð, sem skylt sé aðsjúkraliðar sinni, sbr. ákvæði reglugerðar nr. 511/2013. Lög nr. 34/2012 umheilbrigðisstarfsmenn og reglugerð nr. 511/2013 um menntun og réttindi ogskyldur sjúkraliða og skilyrði til að hljóta starfsleyfi, lögverndistarfsheitið sjúkraliði og kveði jafnframt á um forgang til ákveðinna sérhæfðrastarfa. Ekki sé hægt að leggja þann skilning í framangreinda löggjöf að húnveiti sjúkraliðum forgang til starfa, sem krefjist ekki sérhæfðrar menntunar,umfram ófaglært starfsfólk og sé þeirri málsástæðu mótmælt. Í stjórnunarréttiforstöðumanns felist að vilji hann ná fram ákveðnu markmiði í starfi, með þvít.d. að ráða inn fólk með aðra menntun eða að stofnunin hafi einungis þörffyrir starfsfólk með ákveðna reynslu, þá geti það verið bæði lögmæt ogmálefnaleg ástæða. Við töku þeirrar ákvörðunar um hvaða starfsmanni skuli sagtupp, hafi forstöðumaður stofnunar nokkurt svigrúm til mats á því hvað lagt sétil grundvallar. Stjórnendur stofnunarinnar hafi metið hve marga faglærðastarfsmenn, s.s. sjúkraliða, sem og ófaglærða starfsmenn stofnunin þyrfti vegnaumönnunarstarfa. Niðurstaðan hafi verið sú að fækkað hafi verið um einnyfirhjúkrunarfræðing í 1 stöðugildi, tvo sjúkraliða í 1 stöðugildi og tvoófaglærða starfsmenn í 1,6 stöðugildum. Samkvæmt úttektríkisendurskoðunar sé talið að fjárveitingar sem reiknaðar séu til rekstursumönnunarheimila, séu vanáætlaðar um allt að 10%. Til þess verði að taka tillitþegar samsetning vinnuafls sé ákveðin og því hafi reynst nauðsynlegt að mannahluta umönnunarstarfa með ófaglærðu starfsfólki í ríkari mæli í ljósifjárheimilda. Við þær kringumstæður sé þó ávallt gætt að öryggi sjúklinga ogþess að farið sé að lögum. Stefndi líti svo á að stofnunin fari að lögum írekstri sínum og að skipulag umönnunarstarfa sé í samræmi við lög með því aðhafa tiltekinn fjölda faglærðra og ófaglærðra starfsmanna við vinnu.Samkvæmtréttmætisreglu stjórnsýsluréttarins verði stjórnvöld ávallt að byggja matskenndarákvarðanir á málefnalegum sjónarmiðum. Ljóst sé að stefndi hafi byggt ákvörðunsína um að segja stefnanda upp störfum á grundvelli málefnalegra sjónarmiða. Stefnandi byggi íöðru lagi á því að með uppsögn hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulagameð vísan til þess hve veigalítil hagræðingaraðgerðin hafi verið. Uppsögninhafi verið óþörf og hagræðing möguleg með öðrum hætti án mikillar fyrirhafnareða kostnaðar með tilliti til starfsmannafjölda, samsetningar og veltu. Stefndimótmæli þessir málsástæðu stefnanda. Ekki hafi verið brotið gegn ákvæði 12. gr.stjórnsýslulaga. Fyrir liggi að sú hagræðingaraðgerð sem HSS hafi staðið frammifyrir hafi verið afar umfangsmikil. Fjárveitingar til reksturshjúkrunarheimilisins Víðihlíðar í Grindavík hafi lækkað um 20% frá fyrra árimeð ákvörðun velferðarráðuneytis um að flytja rekstrarfé vegna fimm ónýttrarýma í Víðihlíð til þess að reka fimm ný hvíldar- og endurhæfingarrými á HSS íReykjanesbæ. Auk þessa hafi rekstri 18 tímabundinna hjúkrunarrýma á HSS íReykjanesbæ lokið í lok apríl 2014. Það liggi því fyrir að um verulegarbreytingar hafi verið að ræða á rekstri HSS á árinu 2014 og hafi stjórnendurstofnunarinnar metið það svo að ekki yrði hjá því komist að fara í viðamiklaendurskipulagningu á bæði starfsemi heimilisins að Víðihlíð, sem og rekstriþess.Samkvæmt 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðunþegar lögmætu markmiði, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægaramóti. Þá skuli gæta þess að fara ekki strangar í sakirnar en nauðsyn beri til.Auk þess að segja upp starfsfólki hafi verið gripið til ýmissa annarrahagræðingaraðgerða í rekstri HSS. Skoðað hafi verið með hvaða hætti væri hægtað hagræða í rekstri Víðihlíðar og ýmsar breytingar til hagræðingar í rekstriheimilisins á öllum sviðum verið gerðar. Boðin hafi verið út ræsting, eldhúsHSS í Reykjanesbæ samnýtt og vaktafyrirkomulagi breytt hjá hjúkrunarfræðingum.Í ljósi þess að launakostnaður í rekstri hjúkrunarrýma í Víðihlíð hafi veriðyfir 80%, hafi ekki verið hjá því komst að fækka starfsfólki áhjúkrunarheimilinu um 10 í 6,34 stöðugildum. Legið hafi ljóst fyrir að ekkiværi unnt að veita stefnanda starf á öðrum sviðum eða öðrum deildum HSS vegnaniðurskurðar. Ekki hafi verið laus störf á öðrum sviðum HSS, en áHeilbrigðisstofnun Suðurnesja í Reykjanesbæ hafi einnig að þurft segja uppstarfsfólki á árinu.Stefnandi byggi íþriðja lagi á því að stefndi hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga með uppsögn stefnanda. Ekki hafi verið rannsakað sérstaklegahvort tilefni hafi verið til að segja upp öðrum starfsmanni en stefnanda. Þáhafi ekki sérstaklega verið rannsakað hvort unnt hefði verið að beita vægariúrræðum en að segja stefnanda upp til að ná fram þeim markmiðum sem að varstefnt. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu stefnanda. Fyrir liggi að lagt varsérstakt mat á alla starfsmenn Víðhlíðar sem unnið hafi þau störf sem tilgreina hafi komið að leggja niður vegna hagræðingaraðgerða, en alls hafi 10starfsmönnum heimilisins verið sagt upp störfum. Þá hafi verið skoðað hvortunnt væri að fara í aðrar hagræðingaraðgerðir. Með vísan til framangreinds hafistefndi uppfyllt skilyrði rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og ekkibrotið gegn því ákvæði eða meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.Í fjórða lagi byggistefnandi á því að rökstuðningur fyrir ákvörðuninni hafi verið ófullnægjandi ogmeiðandi eins og á hafi staðið. Stefndi mótmæli þessari málsástæðu ogrökstuðningi stefnanda fyrir henni. Uppsögn skuli rökstyðja skriflega óskistarfsmaður þess, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Þegar taka þurfiafstöðu til þess á hverjum fækkun á starfsmönnum stofnunar eigi að bitna, þurfiað koma fram í rökstuðningi á hvaða atriðum sú afstaða byggist sbr. 22. gr.stjórnsýslulaga.Forstöðumennríkisstofnana þurfi oft að segja upp starfsmönnum vegna hagræðingar og sé þaðlögmætt markmið. Þegar stjórnendur stofnunar standi frammi fyrir því vali hvaðastarfsmönnum skuli sagt upp, byggi það mat aftur á móti óhjákvæmilega aðeinhverju leyti á atvikum sem varða starfsmanninn persónulega, s.s. afköstum ístarfi eða árangri. Ákvörðun um að þeir sem eigi lengstan starfsaldur ættu aðhalda starfi væri ekki málefnaleg, en slík ákvörðun verði ávallt að byggjast áþví hvernig markmiðum og tilgangi í starfsemi viðkomandi stofnunar verði náð ásem bestan hátt. Þau málefnalegu sjónarmið sem unnt sé að hafa til hliðsjónarvið töku ákvörðunar, geti þannig verið þekking á viðkomandi sviði, afköst ogárangur í starfi, forgangsröðun verkefna, fjárhagsleg staða verkefna ogfaglegur ávinningur þannig að verkefni þess starfsmanns sem komi verst út viðslíkan samanburð yrðu lögð niður og viðkomandi sagt upp störfum.Fram hafi farið mat áhæfni allra starfsmanna sem til greina hafi komið að segja upp störfum vegnahagræðingar þar sem fjölmörg atriði hafi verið skoðuð. Við ákvörðun um þaðhvaða þættir hafi ráðið við matið, hafi að nokkru leyti verið horft til gildaHSS og þeirrar staðreyndar að mikið álag hafi verið á stofnuninni og þvímikilvægt að hæfasta starfsfólkið yrði áfram við störf. Þau gildi sem horfthafi verið til hafi verið umhyggja fyrir sjúklingum, samstarfsmönnum ogsamfélagi, að stofnunin hefði að leiðarljósi fagmennsku, gagnreynda þekkingu ogöguð vinnubrögð og að stofnunin sýndi skjólstæðingum sínum ævinlega fullavirðingu. Við matið hafi vægi ákveðinna matsþátta verið skilgreint fyrir fram,en fyrir umhyggju, virðingu, fagmennsku, samskiptahæfni, verkfýsi, ábyrgð,reynslu og fagmenntun hafi verið gefin einkunn 1-10. Einkunn 10 hafi staðiðfyrir framúrskarandi starfsmaður, 8 góður starfsmaður, 6 þokkalegur starfsmaðuren einkunn 5 og lægra hafi verið óásættanlegur starfsmaður sem ekki næði þeimmarkmiðum eða gildum sem stofnunin hafi sett sér. Einkunnagjöf frá 1-5 hafiverið gefin fyrir snyrtilegheit, stundvísi, jákvæðni og hvort starfsmaður tækitilsögn. Einkunn 5 hafi þýtt engar athugasemdir, 4 að framangreindu væriábótavant, 3 mjög ábótavant og einkunn 2 eða minna verulega ábótavant. Út úrþessu mati hafi stefnandi fengið fæst stig sjúkraliða eða 49 stig og næstisjúkraliði fyrir ofan stefnanda fengið 54 stig. Aðrir sjúkraliðar hafi fengið70 stig eða meira.Stefnandi hafi sóttum að komast í framhaldsnám í öldrunarhjúkrun á vegum Sjúkraliðafélags Íslands.Til þess að stefnandi fengi inngöngu í námið, hafi hún þurft að fá meðmælabréffrá stjórnanda deildarinnar, sem stefnandi hafi fengið þann 14. janúar 2014.Varðandi fullyrðingar um að stefnandi hafi aldrei fengið aðfinnslur við störfsín og tilvísun stefnanda til meðmælabréfsins, hafi aðstæður breyst eftir aðmeðmæli voru veitt. Tveimur vikum síðar hafi stefnandi orðið uppvís aðámælisverðri hegðun þegar hún hafi rifist við vistmann deildarinnar og skvett áhann vatni. Atvikið hafi verið tilkynnt yfirhjúkrunarfræðingi og gerð um þaðatvikaskýrsla. Yfirhjúkrunarfræðingur hafi tilkynnt atvikið tilframkvæmdastjóra hjúkrunar sem hafi rætt við stefnanda um það á fundi. Ísamræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar hafi verið ákveðið að bjóðastefnanda tíma hjá sálfræðingi til að vinna úr málinu, sem og að færa stefnandatil í starfi svo að komast mætti hjá fleiri árekstrum á milli stefnanda ogvistmannsins. Stefndibyggi á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni og mótmælibótakröfu. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem kröfu hennar viðkomi,m.a. um sök, tjón, orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Verði talið aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni sé á það bent að á stefnanda hvíldi skylda tilað takmarka tjón sitt en stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hafa gert það.Stefnanda hafi verið sagt upp með löglegum fyrirvara og ástæður uppsagnar byggtá lögmætum og málefnalegum forsendum. Stefnandi geti ekki vænst þess að haldastarfi sínu til venjulegra starfsloka opinbers starfsmanns, en skv. 1. mgr. 43.gr. laga nr. 70/1996 hafi forstöðumaður rétt til þess að segja upp starfsmannií samræmi við ákvæði ráðningarsamnings. Stefndi hafi ekki brotið gegn neinumþeim lagaákvæðum og lagasjónarmiðum sem nefnd séu í stefnu og sé á því byggt aðuppsögn hafi verið fyllilega lögmæt. Kröfu um bætur samkvæmt 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1996 sé hafnað, en fráleitt sé að skilyrðum ákvæðisins séfullnægt. Ákvörðun stefnda hafi verið lögmæt og byggð á málefnalegumsjónarmiðum.Stefndimótmæli þeim málsástæðum stefnanda að uppsögn stefnanda hafi verið dulbúin semhagræðing af hálfu stefnda til þess eins að losna við hana, stefnandi hafi ekkigetað aflað sér sambærilegs starfs og ákvörðun HSS um uppsögn hafi því leitttil verulegs tjóns, auk þess sem vegið hafi verið að starfsheiðri hennar semsjúkraliða. Ósannað sé að stefnandi hafi ekki getað aflað sér sambærilegsstarfs. Stefnandi hafi ágæta menntun og starfsreynslu og hafi verið á góðumaldri gagnvart vinnumarkaði og sé öðru mótmælt sem röngu. Þá hafi atvinnuleysiá þessum tíma verið í lágmarki. Stefndi telji að ekki sé rétt að miðastarfsmöguleika stefnanda aðeins við Grindavík. Stefndi byggi á því að aldur,kyn, menntun og starfsreynsla stefnanda hafi ekki verið henni fjötur um fót viðatvinnuleit. Stefndi vísi til 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Uppsögnstefnanda breyti engu í atvinnuleit að mati stefnda enda ástæða hennar skýr.Stefndistyðji varakröfu sína við öll sömu sjónarmið og fram koma hér að framanvarðandi aðalkröfu og krefjist verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Verði taliðað stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sé á því byggt að krafa stefnanda sé alltof há og eigi að sæta verulegri lækkun, bæði krafa um meint fjártjón ogmiskabótakrafa. Stefndi krefjist þess að allar tekjur og greiðslur semstefnandi hafi haft á viðmiðunartíma bótakröfu komi til frádráttar kröfunni ogskorar á stefnanda að leggja fram gögn um öll laun sem hún hafi þegið áviðmiðunartíma bótakröfu, m.a. skattframtöl. Stefnandi miði kröfu sína við alltof langt tímabil, þ.e. 12 mánuði, og reikni viðmiðunartekjur of hátt. Fyrirliggi að stefnandi hafi verið í 40% starfi sem fyrirséð hafi verið að ekkimyndi breytast. Ekki sé unnt að taka mið af greiddri yfirvinnu eða álagi vegnavakta þar sem slíkt taki breytingum og sé útreikningum og forsendum stefnandamótmælt sem of háum. Verði miskabótakrafa stefnanda að einhverju leyti tekintil greina sé henni mótmælt sem allt of hárri og krafist verulegrar lækkunar.Stefndi mótmæli dráttarvaxtakröfu stefnanda ogupphafsdegi hennar. Bótakrafa hafi fyrst komið fram með stefnu í máli þessu. Fallistdómurinn á dráttarvaxtakröfu stefnanda eigi hún fyrst að koma til greina mánuðieftir birtingu stefnu sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa sé reistá 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. NiðurstaðaÁgreiningur málsins lýtur að uppsögn stefnanda úr starfi hjáHeilbrigðisstofnun Suðurnesja. Stefnandi telur uppsögnina ólögmæta og krefstskaðabóta. Stefndi byggir á því að ástæða uppsagnarinnar hafi verið hagræðing írekstri stofnunarinnar þar sem fyrir lá að fjárveitingar myndu lækka og telur að slíkáform um sparnað í rekstri ríkisstofnunar sé lögmæt og málefnaleg forsendafyrir uppsögn starfsmanns. Stefnandi telur uppsögn sína hafa verið dulbúna semhagræðingu í rekstri.Samkvæmt 43. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir þvísem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Samkvæmt 2.mgr. 38. gr. sömu laga ber forstöðumaður ábyrgð á því að rekstrarútgjöld ogrekstrarafkoma stofnunar, sem hann stýrir, sé í samræmi við fjárlög og aðfjármunir séu nýttir á árangursríkan hátt. Ef út af þessu er brugðið erráðherra eftir sömu málsgrein heimilt að áminna forstöðumanninn.Samkvæmt því sem rakið er í sérstökum kafla um málsatvikhér að framan og fram kemur í gögnum málsins og framburði forstjóraHeilbrigðisstofnunar Suðurnesja fyrir dóminum minnkaði fjárveiting vegnareksturs hjúkrunarheimilis í Víðihlíð, um sem nemur kostnaði vegna rekstursfimm hjúkrunarrýma á árinu 2014. Hjúkrunarheimilið hafði þá um hríð verið rekiðmeð 20 rýmum fyrir fjárveitingu til reksturs 25 rýma, fjárveitingin hafði ekkilækkað þegar heimilismönnum fækkaði í raun árið 2013, en var þó nýtt að fullu.Fjárveitingin vegna reksturs hjúkrunarheimilisins lækkaði 2014 um 40-50milljónir eða um 20%, en stærstur hluti útgjalda, eða a.m.k. 80% þeirra, munvera launakostnaður. Á sama tíma lækkaði fjárveiting vegna hjúkrunarrýma semstofnunin rak í Reykjanesbæ um 100 milljónir. Niðurstaða framkvæmdastjórnarstofnunarinnar var sú að fækka yrði heilbrigðisstarfsmönnum í Víðihlíð, eneinnig ófaglærðum, m.a. með því að bjóða út ræstingu og gera breytingar ánýtingu eldhúss, þannig að fækkað yrði alls um 10 starfsmenn í 6,34stöðugildum. Í stefnu er á því byggt að aðeins hafiverið fækkað um eitt stöðugildi og stefnandi hafi verið valin sem fórnarlamb.Telur stefnandi að ekki hafi verið um skipulagða hagræðingaraðgerð að ræða.Upplýst er að auk stefnanda var níu öðrum starfsmönnum hjúkrunarheimilisins,þar á meðal öðrum sjúkraliða, sagt upp störfum sama dag af sömu tilgreinduástæðum.Samkvæmt framburði forstjórans fyrir dóminum voru þettanauðsynlegar aðgerðir til hagræðingar, óhjákvæmilegt hafi verið að segja uppfólki, eftir könnun á öllum mögulegum leiðum, þ.m.t. að nýta starfsmannaveltu,og allt sem unnt hafi verið að hafa vitneskju um hafi verið tekið með íreikninginn. Forstjóri kvað samráð hafa verið haft við embætti landlæknis ogvið sérfræðing í velferðarráðuneytinu í því skyni að samsetning starfsmannaeftir fækkun, þ.e. fjöldi sjúkraliða, hjúkrunarfræðinga og ófaglærðra,uppfyllti gæða- og öryggiskröfur. Kvaðst forstjórinn ekki segja upp starfsfólkiað nauðsynjalausu og kvað engar aðrar hvatir en vilja til að hagræða í rekstrihafa legið að baki uppsögn stefnanda. Stofnuninni hafi verið gert að mætaþessum niðurskurði með skömmum fyrirvara, það hafi tekist og stofnunin hafiverið rekin innan fjárlaga árið 2014. Forstjóri stofnunarinnar komst samkvæmtframansögðu að þeirri niðurstöðu, í ljósi fyrirliggjandi ákvarðana umfjárveitingar til reksturs hjúkrunarheimilisins í Víðihlíð, að nauðsynlegt væriað fækka starfsmönnum þar og til þess að ná fram hagræðingu í rekstri vegnaniðurskurðar á fjárveitingum var ákveðið að segja stefnanda upp störfum. Aðvirtu því sem fram hefur komið í málinu verður ekki fallist á það með stefnandaað ástæða uppsagna starfsmanna hafi verið önnur en erfið fjárhagsstaðastofnunarinnar. Stefnandi hefur ekki stutt það gögnum, sem hann heldur fram, umað hagræðingin hafi verið veigalítil og að henni hefði mátt ná fram með öðrumhætti en uppsögnum án mikillar fyrirhafnar, og er þeirri málsástæðu hafnað. Þarsem hagræðing í rekstri lá uppsögnum til grundvallar er einnig hafnaðmálsástæðu stefnanda um að uppsögnin hafi verið háð undanfarandi áminningu ogandmælarétti, sbr. 2. málslið 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996.Forstöðumönnum eru játaðar rúmar heimildirvið þær aðstæður að segja þarf upp fólki vegna hagræðingar í rekstri og sætirslík ákvörðun ekki öðrum takmörkunum en þeim að aðgerðir, sem gripið er til,þurfa að vera í samræmi við lög og meginreglur stjórnsýsluréttar, svo sem m.a.kemur fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 172/2014. Í lögum nr. 70/1996 eru ekkireglur um hvað skuli ráða vali forstöðumanns á starfsmanni, einum eða fleirum,sem segja skal upp við þær aðstæður sem hér um ræðir. Þótt ákvörðun um þettaráðist þannig að meginstefnu af mati forstöðumanns eru valinu settar skorður afgrunnreglum stjórnsýsluréttar. Ein þeirra er réttmætisreglan, en samkvæmt henniverða stjórnvöld ávallt að reisa matskenndar ákvarðanir á málefnalegumsjónarmiðum. Í því tilviki að starfsmönnum er fækkað í hagræðingarskyni þarf aðleggja mat á það hvernig þeir nýtast í starfsemi viðkomandi stofnunar og hæfniþess starfsmanns, sem ráðgert er að segja upp, í samanburði við aðra starfsmenn,meðal annars með tilliti til þekkingar og starfsreynslu á viðkomandi sviði. Þáþurfa forstöðumenn að gæta að meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að faraekki strangar í sakirnar en nauðsyn ber til við töku hinnar íþyngjandiákvörðunar. Fram er komið að framkvæmdastjórn stofnunarinnar hafileitað leiða til að manna starfsemina í Víðihlíð með hæfasta starfsfólkinuþegar fyrir lá að færra starfsfólk yrði til að sinna sama fjölda heimilismannaþar, sem ekki fækkaði á sínum tíma. Sú leið var farin að gera samanburð á hæfnistarfsmanna í hverri starfsstétt fyrir sig og við þetta faglega mat var notaðmælitæki sem stofnunin hafði unnið. Fram kom fyrir dóminum að mælitækið,matsblaðið, sem notað var til að gera samanburð á starfsmönnum í Víðihlíð hafiverið útbúið á árinu 2013, en þá hafi verið fyrirsjáanlegur niðurskurður áannarri deild innan stofnunarinnar. Það hafi verið unnið almennt í þágustofnunarinnar með aðstoð embættis landlæknis og velferðarráðuneytis til þessað hafa faglegt mælitæki til að nota ef hagræðingar yrði þörf með þeim hætti aðsegja þyrfti upp fólki. Ekki hafi þurft að nýta mælitækið þá, en þegar upp komá árinu 2014 að fækka þyrfti í Víðihlíð hafi þetta matsblað verið notað ogstarfsmenn þar verið metnir af yfirmönnum sínum í febrúar 2014. Lögð hafi veriðáhersla á að gera þetta með eins faglegum og hlutlægum hætti og unnt væri ogtók forstjórinn fram fyrir dóminum að hann teldi faglegra að beita slíku matien að hafa ekkert í höndunum.Stefnandi heldur því fram að menntun og reynsla hennarhafi við matið fengið minna vægi en eðlilegt sé. Verður að játa stofnuninninokkurt svigrúm til að leggja faglegt mat á það hvaða atriði skipti einkum málimeð tilliti til starfseminnar sem hún rekur þegar hæfni starfsmanna er metin.Fyrir liggur að matsblaðið var útbúið áður en til þess kom að segja þyrfti uppfólki í Víðihlíð. Vægi matsþátta, sem unnir voru í samráði við fagaðila, varþví fráleitt beint gegn stefnanda, þó að með þessu mælitæki hafi starfsreynslahennar og menntun ekki vegið eins þungt og hún hefði kosið miðað við aðrafaglega þætti sem metnir voru, sem tóku mið af gildum stofnunarinnar og eru aðmati hennar mikilvægir fyrir starfsemina. Svo sem rakið er í kafla um málsatvik hér að framan ogítarlega var skýrt í skýrslum fyrir dómi var staðið þannig að mati á stefnandaað tveir yfirmenn í Víðihlíð mátu hvor í sínu lagi þá 19 sjúkraliða sem tilmats voru og gáfu þeim einkunnir fyrir tiltekna faglega þætti. Þegarstarfsmannastjóri hafði bætt við einkunnum vegna menntunar og reynslu fann framkvæmdastjórihjúkrunar stigafjölda hvers sjúkraliða um sig, sem var meðaltal beggjamatsblaða, og afhenti forstjóra stofnunarinnar niðurstöðurnar til ákvörðunar. Hann bar fyrir dóminum að hann hafi ekki taliðástæðu til að draga faglegar niðurstöður sem fram komi í skjalinu í efa ogtaldi niðurstöður trúverðugar. Hann minntist þess ekki að komist hafi til talsað bera matið undir stefnanda. Ákveðið hafði verið að leggja til grundvallarákvörðun um uppsögn sjálfstætt og einhliða mat tveggja yfirmanna stefnanda ogannarra sjúkraliða á vinnustaðnum á starfshæfni þeirra og fór það mat fram meðframangreindum hætti. Stigafjöldi stefnanda var 49, annar sjúkraliði fékk 54stig en hinir 17 sjúkraliðarnir fengu 70 stig eða meira af 100 stigummögulegum. Ekkert hefur komið fram í málinu til stuðnings því sem haldið erfram í stefnu að ófaglærðir starfsmenn hafi verið teknir fram yfir stefnanda íhæfnismati. Að framangreindu virtu þykir viðhlítandirannsókn hafa farið fram áður en ákvörðun var tekin um hvaða starfsmönnum yrðisagt upp störfum. Í stefnu kemur fram aðstefnandi hafi aldrei fengið aðfinnslur við störf sín eða áminningu og að húnhafi fengið meðmælabréf frá þáverandi yfirhjúkrunarfræðingi 14. janúar 2014.Stefnandi heldur því jafnframt fram í stefnuað framangreint hæfnismat hafi byggst á ómálefnalegum sjónarmiðum og húnheldur því þar fram að uppsagnarástæðan hafi tengst persónu sinni, án nánaritilgreiningar. Í greinargerð stefnda kemur fram aðeftir ritun fyrrnefnds meðmælabréfs hafi komið upp atvik í samskiptum stefnandaog heimilismanns sem tekið hafi verið á af yfirstjórn stofnunarinnar í samvinnuvið stefnanda. Við skýrslugjöf fyrir dóminum var ítarlega fjallað um atvikþetta og meintan þátt þess í vali á þeim sjúkraliða sem sagt yrði upp. Forstjóristofnunarinnar tók fram í skýrslu sinni að uppsögnin hafi ekki tengst persónustefnanda, hann hafi vitað um atvik þar sem stefnandi hafi átt ófaglegorðaskipti við heimilismann, en það hafi ekki haft áhrif á ákvörðun hans umuppsögn hennar. Fram kom fyrir dóminum að atvikið ætti sér tilteknar djúpstæðarskýringar, sem yfirstjórn sýndi skilning og leiddi það ekki til áminningarstefnanda.Af hálfu stefnanda var því haldið fram fyrir dóminum aðuppsögn hennar hafi í raun ráðist af atviki þessu,sem litað hafi einkunnagjöf yfirmanna hennar um frammistöðu hennar í starfi, enstefnandi kvað í skýrslu sinni fyrir dómi yfirmenn sína þó hafa neitað því áfundi þegar uppsagnarbréfið var afhent að uppsögnin tengdist því atviki. Annarþeirra yfirmanna sem lagði mat á frammistöðu stefnanda, deildarstjóri íVíðihlíð, kvaðst fyrir dómi ekki muna orðaskipti á fundi þessum. Þó að atvikiðhafi haft áhrif við mat hennar á stefnanda, gæti hún ekki ímyndað sér að þettaeina atvik gæti staðið að baki öllu matinu og uppsögninni. Hinn álitsgjafinn,þáverandi yfirhjúkrunarfræðingur, sem ritað hafði meðmælabréf fyrir stefnanda14. janúar 2014, var ekki kölluð til skýrslugjafar fyrir dómi. Í framburðiframkvæmdastjóra hjúkrunar, sem færði meðaltal einkunna inn á skjalið sem síðarvar lagt fyrir forstjóra til ákvörðunartöku, kom fram að ekki hafi veriðáberandi munur milli einkunna sem hvor álitsgjafi um sig gaf stefnanda. Fyrirliggur að heildareinkunn stefnanda var langt undir stigafjölda flestra hinnasjúkraliðanna sem til greina kom að segja upp, en allir voru metnir hæfir. Ekkier útilokað að atvik þetta hafi átt þátt í því mati yfirmanna stefnanda áframmistöðu hennar í starfi að stig hennar fyrir tiltekna þætti voru mjög fá.Þó svo að atvikið, sem varð í starfi stefnanda, hafi haft áhrif á einkunnagjöfvið faglegt mat á starfshæfni hennar, verður ekki fallist á þá síðbúnumálsástæðu stefnanda að matið verði af þeirri ástæðu talið hafa byggst áómálefnalegum sjónarmiðum. Fyrir dóminum kom fram að stefnanda varbent á að sækja um starf hjá stefnda að nýju í desember 2014, þegar auglýst vareftir tveimur sjúkraliðum til fastráðningar í störf í Víðihlíð þar sem tveirstarfsmenn hefðu hætt. Stefnandi ákvað að sækja ekki um starf, en sásjúkraliði, sem sagt var upp í Víðihlíð ásamt stefnanda í mars s.á., var þáráðinn í aðra stöðuna. Það að starfsmannastjóri stofnunarinnar hafði að fyrrabragði samband við stefnanda til þess að benda henni á auglýst störf, bendirekki til þess að stofnunin hafi með uppsögninni verið að reyna að losna við hana,svo sem stefnandi heldur fram. Í ljósi þess hvernigstaðið var að ákvörðun um fækkun sjúkraliða vegna hagræðingar í rekstri og þvífaglega mati, sem ákveðið var fyrir fram að lagt yrði til grundvallar ákvörðunum það hverjir yrðu fyrir valinu, er ekki unnt að fallast á það með stefnandaað uppsagnarástæðan hafi tengst persónu hennar eða að matið hafi byggst áómálefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi heldur því fram aðrökstuðningur ákvörðunarinnar hafi verið ófullnægjandi og meiðandi og aðútilokað sé að sjá af rökstuðningsbréfi að fram hafi farið almennt hæfnismat.Með vísun til þess sem fram kemur í bréfinu, en efni þess er tekið upp í kaflaum málsatvik hér að framan, verður ekki fallist á að ekki hafi verið nægilegaupplýst í því um að almennt hæfnismat hafi farið fram og ekkert hefur komiðfram um að stefnandi hafi leitað eftir nánari upplýsingum um matið eftir að húnfékk bréfið.Í ljósi alls þess sem aðframan greinir, eru ekki efni til að hnekkja því mati að réttmætt hafi verið aðsegja stefnanda upp starfi með hliðsjón af þörfum stofnunarinnar ogfyrirliggjandi lækkun fjárheimilda. Þá var ekki farið strangar í sakirnar ennauðsyn bar til miðað við aðstæður. Uppsögnin var reist sjálfstætt á því aðfækka þyrfti starfsmönnum vegna hagræðingar í rekstri og staðið var faglega aðþví að meta hvaða starfsmenn nýttust starfseminni best eftir fækkun. Uppsögninvar í samræmi við fyrri málslið 43. gr. og síðari málslið 44. gr. laga nr.70/1996, hún var byggð á málefnalegum sjónarmiðum og meðalhófs var gætt. Að öllu framangreindu virtuá stefnandi ekki rétt til greiðslu bóta frá stefnda vegna uppsagnarinnar ogverður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu.Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður.Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari. Dómarinn tók við meðferð málsins 29. desember 2015.Dó m s o r ðStefndi, íslenska ríkið, er sýknað afkröfum stefnanda, Álfheiðar H. Guðmundsdóttur, í máli þessu.Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 188/2004
|
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabætur Gjafsókn
|
I, sem var 23 ára, slasaðist er bifreið hennar skall á bifreið, sem kom úr gagnstæðri átt. Á slysdegi hafði I lokið fyrsta námsári af fjórum til BS gráðu í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands. I og vátryggingarfélagið S hf. deildu um hvort bætur fyrir varanlega örorku hennar skyldu ákveðnar á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðin voru á slysdegi eða eftir þágildandi 8. gr. laganna. Þá deildu aðilar um fjárhæð bóta vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum, sbr. 1. mgr. 1. gr. sömu laga. Talið var að bætur fyrir varanlega örorku I bæri að ákveða á grundvelli 8. gr. skaðabótalaga og tekið fram að í þeim tilvikum, þar sem fallist hafi verið á að þau ákvæði ættu við um námsmenn, hafi tjónþolar verið komnir að námslokum þegar þeir slösuðust. Var S hf. því sýknað af kröfu I um frekari bætur fyrir varanlega örorku en höfðu þegar verið greiddar. Á hinn bóginn var fallist á kröfu I um hærri bætur vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum með vísan til þess að kröfunni væri í hóf stillt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. maí 2004. Hann krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfu stefndu og dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa stefndu verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en stefnda nýtur gjafsóknar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti er ágreiningur milli aðila um þá tvo liði í kröfum stefndu, sem teknir voru til greina í héraði. Þar er í fyrsta lagi um að ræða þann lið sem studdur er við 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi krafðist upphaflega 550.000 króna vegna þessa tjóns. Var krafan sundurliðuð þannig að 50.000 krónur væru vegna ýmiss útlagðs kostnaðar en 500.000 krónur vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum vegna tafa í námi. Áfrýjandi samþykkti, áður en til málsóknar kom, að greiða 450.000 krónur vegna þessa tjóns og taldi það þá fullbætt. Dómkrafan nam mismuninum 100.000 krónum. Sú krafa var tekin til greina í hinum áfrýjaða dómi. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var tekið fram af hálfu áfrýjanda, að 50.000 krónur af því sem greitt var, væri vegna ýmiss kostnaðar. Ágreiningsfjárhæðin 100.000 krónur fælist því eingöngu í mismunandi afstöðu aðila til þess hvað teljast skyldu hæfilegar bætur vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum. Vísað er til forsendna hins áfrýjaða dóms um að þessum kröfulið sé í hóf stillt og verður því niðurstaða dómsins um að taka hann til greina staðfest. Í annan stað greinir málsaðila á um, hvort ákveða beri bætur stefndu fyrir varanlega örorku eftir 5.-7. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðin voru á slysdegi eða eftir þágildandi 8. gr. þeirra, þar sem kveðið er á um bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig, að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var stefnda 23 ára gömul á slysdegi, 8. september 1996. Hún hafði þá lokið fyrsta námsári af fjórum til B.S. gráðu í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands. Lauk hún námi sínu þar á árinu 2000 eftir að hafa að eigin sögn tafist í náminu um eitt ár vegna slyssins. Kröfur hennar eru á því byggðar, að hún teljist hafa markað sér starfsvettvang á sviði sjúkraþjálfunar og beri að miða útreikning bóta til hennar fyrir varanlega örorku við meðaltekjur í þeirri starfsgrein. Þessu mótmælir áfrýjandi og telur dómafordæmi Hæstaréttar benda til þess, að miða beri bætur til tjónþola, sem ekki sé kominn lengra í námi en stefnda, við reglu 8. gr. skaðabótalaga. Ekki verður hjá því komist að fallast á sjónarmið áfrýjanda um þetta. Vísast í því efni til dóma réttarins 13. júní 2002 í máli nr. 51/2002 og 13. febrúar 2003 í máli nr. 375/2002. Í þeim tilvikum, þar sem fallist hefur verið á, að 5.-7. gr. skaðabótalaga hafi átt við um námsmenn, og er að finna í dómasafni Hæstaréttar 1998 bls. 1976 og í dómi 1. nóvember 2001 í máli nr. 201/2001 voru tjónþolar komnir að námslokum þegar þeir slösuðust. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu um frekari bætur vegna varanlegrar örorku en hún þegar hefur fengið greiddar. Þar sem telja verður að veruleg vafaatriði hafi verið uppi í málinu varðandi mörkin milli 5.-7. og 8. gr. skaðabótalaga þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála rétt að fella niður málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefndu, Ingunni Maríu Björnsdóttur, 100.000 krónur með 2% ársvöxtum frá 1. maí 1998 til 7. júní 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hennar 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2004. I. Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 19. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ingunni Maríu Björnsdóttur, kt. 170573-5369, Skúlabraut 27, Blönduósi, með stefnu birtri 30. apríl 2002 á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 4.886.651, með 2% ársvöxtum af þeirri fjárhæð frá 08.09.1996 til 07.06. 2001, en með dráttarvöxtum af þeirri upphæð samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 0l.07. 2001, en skv. 9. gr., sbr. l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, og taki tildæmdur málskostnaður mið af því, að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafizt, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess krafizt, að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. II. Málavextir: Þann 8. september 1996 lenti stefnandi í alvarlegu umferðarslysi á Vesturlandsvegi, skammt norðan Úlfarsfellsvegar, þegar bifreið hennar skall framan á bifreið, sem kom úr gagnstæðri átt. Báðar bifreiðarnar fóru út af veginum og skemmdust mikið. Stefnandi festist inni í bifreið sinni og varð að nota áhöld tækjabifreiðar til að losa hana úr flakinu. Stefnandi var þegar flutt á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem hún var lögð inn á slysa- og bæklunardeild sjúkrahússins. Í ljós kom, að stefnandi hafði hlotið fjöláverka í slysinu og var mikið slösuð. Meðal áverka stefnanda voru mörg opin sár á höfði, opið kjálkabrot hægra megin, rifbrot vinstra megin, blæðing í forhólfi hægra auga, loftbrjóst hægra megin, brot á hægri upphandlegg, brot á þriðja miðhandarbeini vinstri handar, rifa á lifur, brot á mjaðmargrind, opið brot á vinstri lærlegg, opið liðhlaup milli miðfótarbeina og ristarbeina og opið kurlað brot á hægri fótlegg. Strax eftir komuna á sjúkrahúsið gekkst stefnandi undir aðgerð, þar sem gert var að meiðslum hennar. Þann 19.09. 1996 gekkst hún undir aðra aðgerð, þar sem gert var frekar að brotum hennar. Þann 17.10. 1996 útskrifaðist hún yfir á endurhæfingardeild sjúkrahússins á Grensásvegi, þar sem hún lá til 05.12. 1996. Hún var undir stöðugu eftirliti lækna í framhaldinu og lá m.a. á bæklunarlækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur frá 10.-14. febrúar og 6.-9. nóvember 1997. Frá slysinu kveðst stefnandi hafa fundið fyrir óþægindum frá vinstri mjöðm, verkjum og þreytu í vinstra hné og fæti, dofa í tveimur fingrum vinstri handar, kraftminnkun í hægri handlegg og fleira. Er stefnandi lenti í slysinu, var hún í B.S. námi í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands, en það nám hóf hún árið 1995. Hún kveðst ekki hafa getað stundað námið veturinn 1996-1997 vegna afleiðinga slyssins, og hafi henni því seinkað um heilt ár í námi. Hún kveðst hafa starfað á Heilbrigðisstofnuninni á Blönduósi, meðan á náminu stóð og hlotið þar starfsþjálfun. Hún kveðst hafa lokið náminu vorið 2000 og ráðið sig sem sjúkraþjálfara á Heilbrigðisstofnuninni á Blönduósi í 60% starf, þar sem hún hafi ekki talið sig ráða við meira. Að beiðni stefnanda mat Jónas Hallgrímsson læknir afleiðingar slyssins með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993, og er matsgerð hans dags. 23.03. 2000. Telur læknirinn, að ekki hafi verið um tímabundið atvinnutjón að ræða veturinn eftir slysið, en að hún hafi verið 40% óvinnufær í fjóra mánuði, á meðan hún starfaði sem sjúkraliði á Blönduósi á árinu 1977. Þá telur hann, að varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins sé 50%, varanleg örorka 25%, og að hún hafi verið veik í skilningi 3. gr. laganna frá slysdegi 08.09. 1996 til 30.05 1997, þar af 101 dag rúmliggjandi. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 26.07. 2000, var krafizt greiðslu á kr. 8.716.998, auk verðbóta og vaxta samkvæmt 15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og lögmannsþóknunar ásamt virðisaukaskatti vegna líkamstjóns stefnanda af völdum slyssins. Því bréfi svaraði stefndi með tilboði, dags. 14.08. 2000. Gat stefnandi ekki fellt sig við tilboð stefnda. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 7. maí 2001, var krafizt greiðslu á kr. 11.716.197, auk verðbóta og vaxta samkvæmt 15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og lögmannsþóknunar ásamt virðisaukaskatti vegna líkamstjóns stefnanda af völdum slyssins. Kveður stefnandi þá hafa verið komin fram frekari gögn um kröfur stefnanda. Eftir samningaviðræður lögmanns stefnanda og stefnda náðist samkomulag um nokkra þætti uppgjörsins, svo sem þjáningabætur og bætur fyrir varanlegan miska, sbr. tilboð stefnda dags. 31.08. 2001. Það tilboð fól hins vegar ekki í sér bætur vegna tímabundinnar örorku stefnanda. Þá miðaði tilboð stefnda við, að bætur vegna varanlegrar örorku stefnanda skyldu reiknaðar út á grundvelli 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, en ekki 5.-7. gr. laganna, eins og stefnandi hafði krafizt. Þá fól tilboð stefnda í sér, að einungis yrðu greiddar kr. 450.000 í almennt fjártjón, sem m.a. skyldi taka til tafa í námi og ósannaðra fjárhagslegra útgjalda. Stefnandi kveðst ekki hafa getað fellt sig við síðastnefnda þætti í greiðslutilboði stefnda. Hafi lögmaður hennar því tekið á móti greiðslu á grundvelli tilboðsins með fyrirvara vegna tímabundinnar örorku, bóta vegna tafa í námi og útreiknings varanlegrar örorku. Deila aðila lýtur að bótum vegna þeirra þátta, sem fyrirvari stefnanda í greiðslukvittun tekur til, en bótaskylda er óumdeild. III. Málsástæður stefnanda: Bótaskylda: Stefnandi byggir kröfu sína á hendur stefnda á vátryggingarsamningi um slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar K-143, sem stefnandi ók, er hún slasaðist. Byggi sú trygging á ákvæðum 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ekki sé ágreiningur um grundvöll bótaskyldu, enda hafi stefndi þegar greitt stefnanda bætur vegna afleiðinga slyss hennar og viðurkennt bótaskyldu sína. Bótaútreikningur og bótafjárhæð: Um útreikning skaðabóta stefnanda fari eftir skaðabótalögum nr. 50/1993, eins og þau hafi verið, er stefnandi lenti í slysinu. Ágreiningur aðila þessa máls standi um útreikning á tímabundnu tekjutapi stefnanda, útreikning bóta vegna varanlegrar örorku hennar og kröfu stefnanda um bætur vegna tafa í námi og annars fjártjóns. Tímabundið tekjutap, sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi kveður slys sitt hafa verið alvarlegt og afleiðingar þess gríðarlegar fyrir heilsu hennar. Óumdeilt sé í málinu, að vegna afleiðinga slyssins hafi stefnandi misst heilt ár úr námi sínu í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands. Af þeim sökum hafi hún misst heilt ár úr starfsævi sinni. Stefnandi hafi haldið áfram námi sínu í sjúkraþjálfun einu ári eftir slysið og lokið því námi árið 2000, eða einu ári síðar en eðlilegt hefði verið. Sé þar einungis um að kenna afleiðingum slyssins, enda hafi stefnandi ekki átt þess kost að stunda nám árið eftir slysið. Stefnandi byggi á þeirri óskoruðu meginreglu, að tjónþoli skuli fá allt tjón sitt bætt úr hendi tjónvalds eða þess, sem greiða beri skaðabætur vegna tjónsins, í þessu tilviki stefnda. Í skaðabótarétti sé að þessu leyti fylgt reglu, sem kalla megi mismunarregluna, þ.e. að bera skuli saman stöðu tjónþola, eins og hún sé eftir slys við stöðu tjónþola, eins og hún hefði verið, ef slysið hefði ekki komið til. Ljóst sé, að stefnandi fái ekki allt sitt tjón bætt, nema með því að hún fái greidd þau laun, sem hún hefði aflað sér fyrsta árið eftir útskrift sína sem sjúkraþjálfari. Sú staðreynd, að stefnandi var í námi, þegar hún slasaðist, breyti því ekki, að hún hafi orðið fyrir verulegu tímabundnu tekjutapi vegna slyssins, alveg á sama hátt og ef hún hefði orðið fyrir slysinu að námi loknu. Eini munurinn sé sá, að tjón hennar hafi ekki komið fram fyrr en síðar, þ.e. í raun síðasta ár stefnanda í náminu. Ófært sé, að stefnandi standi uppi bótalaus vegna þessa tekjutaps, og að stefndi hagnist um samsvarandi fjárhæð, enda sé tjón stefnanda vegna tímabundins tekjutaps það sama, hvort sem hún slasist og missi úr heilt ár í námi eða missi úr heilt ár í vinnu. Eini munurinn sé sá, að tjón stefnanda komi fram á mismunandi tíma. Það breyti ekki því, að stefnanda beri að fá tjónið bætt. Útlagður kostnaður og bætur vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum vegna tafa í námi, sbr. l. mgr. l. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi orðið fyrir ýmsum útgjöldum vegna þeirra tafa, sem hún varð fyrir í námi sínu, eins og grein sé gerð fyrir hér að framan. Þannig hafi stefnandi t.d. lagt út fyrir skólagjöldum við Háskóla Íslands, kr. 25.000, sem hafi ekki nýtzt, þar sem hún hafi ekki getað stundað nám við skólann. Þá hafi tafirnar eðli máls samkvæmt valdið mikilli röskun á stöðu og högum hennar. Slík röskun hafi verið bætt á grundvelli 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir setningu skaðabótalaga nr. 50/1993. Með setningu skaðabótalaga hafi ekki verið stefnt að neinni efnisbreytingu á heimild til að bæta námsmönnum þá röskun, sem þeir urðu fyrir vegna tafa í námi, en hún sé nú bætt sem "annað fjártjón" á grundvelli 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Hafi dómstólar jafnan beitt þessari heimild í tilvikum sem þessum og dæmt bætur að álitum. Vegna framangreindra atriða sé gerð krafa um greiðslu á kr. 500.000. Þá hafi stefnandi orðið fyrir ýmsum öðrum útgjöldum, svo sem kostnaði vegna ferða til og frá læknum, sjúkraþjálfunar, lyfja og öðrum kostnaði því tengdum. Hér sé um að ræða kostnað, sem stefnanda sé örðugt að sýna fram á með framvísun reikninga, en sem hún eigi skilyrðislaust rétt á að fá bættan. Krafizt sé greiðslu á kr. 50.000 vegna þessa tjóns. Sé m.a. vísað til dóms Hæstaréttar frá 04.06.1998 í málinu nr. 317/1997 í þessu tilliti, en þar hafi tjónþola verið dæmdar bætur vegna sambærilegra fjárútláta, enda hafi þótt sýnt, að hann hefði orðið fyrir nokkru tjóni að þessu leyti, þó að ekki gæti hann sýnt fram á það með framvísun reikninga. Samtals nemi því krafan vegna þessa þáttar kr. 550.000. Bætur fyrir varanlega örorku, sbr. 5. - 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafa stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku hennar byggi á 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og þau hafi verið, þegar stefnandi lenti í slysi sínu. Stefndi telji hins vegar að miða eigi greiðslu bóta stefnanda við 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Á þá afstöðu stefnda geti stefnandi ekki fallizt, enda gangi hún í berhögg við meginreglur 5.-7. gr. skaðabótalaga og þær forsendur, sem stefnandi hafði skapað sér, þegar hún lenti í slysinu. Er stefnandi slasaðist, hafði hún lokið einu ári í námi sínu til B.S. gráðu í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands. Stefnandi hafi þannig verið búin að ákveða og skapa sér starfsvettvang fyrir slysið. Stefnandi hafi staðið við þau áform og haldið áfram námi sínu í sjúkraþjálfun um leið og henni hafi verið það unnt heilsu sinnar vegna, ári eftir slysið. Eftir að stefnandi útskrifaðist sem sjúkraþjálfari vorið 2000, hafi hún ráðið sig í fasta stöðu í 60% vinnu við Heilbrigðisstofnunina á Blönduósi og hafi starfað á þeim vettvangi síðan. Slys stefnanda hafi þannig engu breytt um þessi áform hennar og hafi engin áhrif haft á starfsval eða framvindu í námi og starfi hennar. Samkvæmt 7. gr. þágildandi skaðabótalaga og athugasemdum við þá grein í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga fari því ekki um útreikning skaðabóta stefnanda eftir 8. gr. laganna. Hins vegar skuli nota 5.-7. gr. laganna og leggja til grundvallar bótaútreikningnum þær tekjur, sem stefnandi hefði haft að námi sínu í sjúkraþjálfun loknu. Hér verði að líta til þess, að 5. gr. skaðabótalaga sé ótvíræð meginregla um útreikning líkamstjóns vegna varanlegrar örorku. Hafi Hæstiréttur enda staðfest þann skilning á afdráttalausan hátt í dómum sínum, og jafnframt staðfest þann skilning, að þágildandi 8. gr. laganna skuli einungis beitt, ef ógerlegt sé að beita 5.-7. gr. laganna. Þannig sé 8. gr. þágildandi skaðabótalaga undantekningarákvæði, sem skýrt skuli þröngt í samræmi við viðtekin lögskýringarviðhorf. Bætur vegna varanlegrar örorku skuli þannig einungis reiknaðar eftir 8. gr. skaðabótalaga, þegar hinn slasaði hafi ekki skapað sér starfsvettvang og því ekki við neina nærtæka tekjuviðmiðun að styðjast, sem hægt sé að byggja bótaútreikning á. Þetta eigi hins vegar einungis við um fáa einstaklinga, s.s. börn, þá sem hafi verið lengi heimavinnandi og aðra einstaklinga, þegar ekki verði ráðið, hverjar líklegar framtíðartekjur þeirra séu. Þegar um sé að ræða einstaklinga í fullri vinnu, skuli, samkvæmt 6. og 7. gr. skaðabótalaga, að jafnaði leggja tekjur þeirra á næstliðnu ári til grundvallar, þegar reiknað sé tjón þeirra vegna varanlegrar örorku. Þegar um sé að ræða einstaklinga, sem vinni t.a.m. hlutastarf í tengslum við iðnnám sitt eða séu í námi, þar sem auðvelt sé að reikna út líklegar meðaltekjur í framtíðinni, eins og stefnandi í máli þessu, skuli leggja til grundvallar þær tekjur, sem viðkomandi hefði mátt vænta að lokinni útskrift. Þetta komi skýrt fram í athugasemdum greinargerðar með 7. gr. frumvarps til skaðabótalaga. Eins og þar komi fram, sem og í ritum fræðimanna á sviði skaðabótaréttar, skuli viðmiðun 7. gr. byggja á vinnugetu tjónþola á tjónsdegi, en ekki raunverulegum tekjum. Það ráði því ekki úrslitum, hvort og hve miklar tekjur tjónþoli hafi haft, þegar hann slasaðist, heldur vinnugeta hans og væntanlegar tekjur. Grundvallarregla skaðabótalaga sé sú sama og almennt í skaðabótarétti, þ.e. að nálgast skuli raunverulegt tjón hins slasaða eftir fremsta megni. Verði farið að tillögum stefnda, stríði það hins vegar alfarið gegn þeirri meginreglu, enda verði þá í raun vikið frá þeim tekjuviðmiðunum, sem fyrir liggi í málinu og þeim tekjum, sem stefnandi hafi getað vænzt að lokinni útskrift. Í máli þessu liggi engin rök til þeirrar niðurstöðu, enda væri með því vísvitandi verið að fjarlægjast eðlilega, sanngjarna og lögbundna nálgun við raunverulegt tjón stefnanda. Í máli þessu sé ekki fyrir að fara neinum vafa um starfsval stefnanda, eða hvert hún stefndi í lífinu, enda hafi stefnandi staðið við áætlanir sínar um að leggja stund á sjúkraþjálfun. Það sé m.ö.o. engum vafa fyrir að fara um þann vettvang, sem sé grundvöllur tekjuöflunar stefnanda. Um útreikning tjóns stefnanda vegna varanlegrar örorku fari því að 5.-7. gr. skaðabótalaga, og til grundvallar útreikningnum skuli leggja þær tekjur, sem stefnandi hafi getað vænzt að loknu námi sínu í sjúkraþjálfun, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og sjónarmið að baki henni. Í máli þessu liggi fyrir skýrar mælingar sérfróðra aðila á þeim meðaltekjum, eins og nánar verði fjallað um í tengslum við útreikning kröfu stefnanda. Í þessu sambandi vísi stefnandi einnig sérstaklega til þeirrar meginreglu skaðabótaréttar, að tjónþoli skuli fá allt tjón sitt bætt. Stefnandi muni ekki fá tjón sitt bætt, verði notazt við undantekningarákvæði 8. gr. skaðabótalaga við útreikning skaðabóta hennar vegna varanlegrar örorku, sér í lagi þegar haft sé í huga, að skaðabætur samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga séu staðlaðar bætur fyrir alla hópa barna og ýmissa annarra einstaklinga og miklum mun lægri en skaðabætur, sem reiknaðar séu út eftir ákvæðum 5.-7. gr. laganna. Bótafjárhæð. Við ákvörðun bótafjárhæðar sé byggt á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, með hliðsjón af niðurstöðu matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar læknis, dags. 23.03. 2000, um afleiðingar slyss stefnanda. Sundurliðist bótakrafan þannig: 1. Tímabundið tekjutap kr. 2.549.199 2. Annað fjártjón kr. 550.000 3. Varanleg örorka kr. 7.391.952 4. Frádráttur vegna innágreiðslu kr. - 5.604.500 Samtals kr. 4.886.651 Um lið 1: Að því er þennan lið varði vísist til almennra reglna skaðabótaréttar og 1. og 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Eins og fram komi í kröfubréfi lögmanns stefnanda, dags. 7. maí 2001, verði lagðar til grundvallar bótaútreikningi þær tekjur, sem stefnandi hafi mátt vænta að lokinni útskrift úr námi sínu í sjúkraþjálfun. Samkvæmt yfirliti frá Kjararannsóknarnefnd opinberra starfsmanna, dags. 25.04. 2000, hafi meðaltekjur sjúkraþjálfara í þjónustu ríkisins verið kr. 2.404.905 árið 1999. Verði sú viðmiðun lögð til grundvallar, þar sem hún sýni líklegar tekjur stefnanda. Að viðbættum 6% vegna greiðslu vinnuveitanda stefnanda í lífeyrissjóð, nemi sú upphæð kr. 2.549.199. Þar sem námslok stefnanda hafi tafizt um eitt ár, sé gerð krafa um greiðslu á þeirri fjárhæð, sem nemi árslaunum sjúkraþjálfara. Um lið 2: Um þennan lið vísist til umfjöllunar hér að framan. Eins og þar greini, sé gerð krafa um greiðslu á kr. 550.000 vegna þessa þáttar. Um lið 3: Varanleg örorka stefnanda sé metin 25%. Útreikningur á kröfu stefnanda vegna varanlegrar örorku hennar byggi á 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Til grundvallar bótaútreikningi verði lagðar þær tekjur, sem stefnandi hafi mátt vænta að loknu námi í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og sjónarmið að baki henni. Samkvæmt yfirliti frá Kjararannsóknarnefnd opinberra starfsmanna, dags. 25.04. 2000, hafi meðaltekjur sjúkraþjálfara í þjónustu ríkisins verið kr. 2.404.905 árið 1999. Verði sú viðmiðun lögð til grundvallar, þar sem hún sýni líklegar tekjur stefnanda. Hafi þeirri viðmiðun ekki verið hnekkt. Að viðbættum 6% vegna greiðslu vinnuveitanda stefnanda í lífeyrissjóð nemi sú upphæð kr. 2.549.199. Skaðabótakrafa stefnanda vegna varanlegrar örorku hennar nemi samkvæmt þessu 25% x kr. 2.549.199 x 10 x 4077/3515 = kr. 7.391.952 samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga, að teknu tilliti til hækkunar lánskjaravísitölu frá slysdegi í september 1996 og til útreikningsdags bótanna í maí 2001, samkvæmt 15. gr. laganna. Um lið 4: Frá kröfu stefnanda dragist kr. 5.604.500, sem stefndi hafi greitt upp í tjón stefnanda samkvæmt framangreindu, sbr. greiðslutilboð stefnda, dags. 31.08.2001. Þar af séu kr. 450.000 vegna "annars fjártjóns" stefnanda og kr. 5.154.500 vegna varanlegrar örorku hennar. Aðrar kröfur: Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Vaxta sé krafizt frá slysdegi, en dráttarvaxta frá 7. júní 2001, þ.e. er mánuður hafi verið liðinn frá því að lögmaður stefnanda krafði stefnda bréflega um greiðslu skaðabóta, samkvæmt meginreglu 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, enda hafi þá legið fyrir öll nauðsynleg gögn, sem stefnda hafi verið þörf á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Frá 0l.07. 2001 sé krafizt dráttarvaxta samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, samkvæmt fyrirmælum laganna í ákvæði II til bráðabirgða. Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í l. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyld. Málsástæður stefnda: Aðalkrafa: Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því, að með þegar greiddum bótum að fjárhæð kr. 7.917.056 hafi tjón stefnanda verið að fullu bætt. Tímabundið atvinnutjón sbr. 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993: Stefnandi byggi þennan kröfulið í stefnu á því, að hún hafi tafizt í námi um eitt ár vegna slyssins, sem samsvari því, að hún hafi í raun misst eitt ár úr starfi sem sjúkraliði. Ofangreind krafa stefnanda sé ekki tímabundið atvinnutjón í skilningi skaðabótalaga. Stefndi bendi á, að samkvæmt þágildandi 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga skuli ákveða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón fyrir tímann frá því að tjón varð, þangað til tjónþoli geti hafið vinnu að nýju, eða þar til ekki sé að vænta frekari bata. Meint tekjutap sem afleiðing af seinkun í námi falli ekki undir 2. gr. skbl. Sé því alfarið mótmælt af hálfu stefnda, að ofangreind krafa stefnanda jafngildi tímabundu tekjutapi í skilningi 2. gr. skbl., enda sé óumdeilt, að stefnandi hafi ekki verið í launuðu starfi, er slys varð. Í athugasemdum með frumvarpi til skaðabótalaga komi fram, að með setningu laganna og niðurfellingu 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hafi ekki verið gert ráð fyrir neinni efnisbreytingu á, að námsmönnun væru dæmdar bætur vegna tafa í námi; heimilt yrði að bæta slíkt sem annað fjártjón eftir gildistöku laganna. Hafi því engin breyting orðið á rökum fyrir bótum vegna námstafa við setningu skaðabótalaga nr. 50/1993. Það, sem áður hafi verið kallað bætur fyrir röskun á stöðu og högum, beri eftir gildistöku laganna að bæta að álitum sem annað fjártjón en ekki sem atvinnutjón. Beri því ekki að bæta námstöf sem tímabundið atvinnutjón, eins og stefnandi geri kröfu um. Stefnandi krefjist einnig bóta vegna tafa í námi með vísan til 1. mgr. l. gr. skbl. og sé því í raun að tvíkrefja um bætur. Stefnandi hafi því ekki sýnt fram á, að hún hafi orðið fyrir tímabundu tekjutapi, sem falli undir 2. gr. skbl. Hafi stefnandi sönnunarbyrði fyrir því, að hún hafi orðið fyrir tekjutapi vegna afleiðinga slyssins. Af ofangreindu sé ljóst að sýkna beri stefnda af þessum kröfulið stefnanda. Annað fjártjón sbr. 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993: Stefnandi hafi fengið greiddar kr. 450.000 vegna annars fjártjóns, m.a. vegna tafa í námi og ósannaðra fjárhagslegra útgjalda, sbr. dskj. nr. 19. Byggi stefndi á því, að með þegar greiddum bótum sé annað fjártjón stefnanda að fullu bætt. Sé frekari kröfum stefnanda fyrir annað fjártjón, mótmælt sem ósönnuðum og órökstuddum. Beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því, að hún hafi orðið fyrir frekara tjóni samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar. Bætur fyrir varanlega örorku, sbr. 5. og 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993: Stefndi byggi kröfu sína um sýknu af kröfu stefnanda um greiðslu frekari bóta vegna varanlegrar örorku á því, að með þegar greiddum bótum sé tjón stefnanda að fullu bætt. Stefndi byggi á því, að ákveða beri bætur fyrir varanlega örorku stefnanda eftir ákvæðum 8. gr. skbl., en ekki 5.-7. gr. laganna, eins og stefnandi krefjist. Í athugasemdum með frumvarpi að skaðabótalögum komi fram, að reglum 8. gr. skuli beitt um ungt námsfólk, þótt það afli tekna í vinnu með námi og án tillits til tekna af þess konar vinnu, svo framarlega sem nemandinn stundi í reynd nám með eðlilegum hætti. Stefnandi hafi verið 23 ára á slysdegi og hafði lokið fyrsta námsári af fjórum í sjúkraþjálfun við Háskóla Íslands. Stefnandi hafi lokið stúdentsprófi vorið 1994 og hafið nám í sjúkraþjálfun þá um haustið, en ekki komizt inn vegna fjöldatakmarkana. Ljóst sé því, að stefnandi hafi í reynd stundað nám með eðlilegum hætti, er hún lenti í slysinu. Þá hafi stefnandi ekki þegið laun í tengslum við námið. Ákvæði 8. gr. skuli beitt um ákvörðun bóta til fólks, sem hafi ekki tekjusögu, sem unnt sé að byggja á. Stefnandi falli undir öll skilyrði ákvæðisins, en hún hafi verið ungur námsmaður, sem hafði stundað nám með eðlilegum hætti, þegar hún lenti í slysinu. Hún hafi á slysdegi nýtt vinnugetu sína að verulegu leyti þannig, að hún hafi haft engar eða takmarkaðar tekjur. Rök stefnanda fyrir því, að hún hafi þegar verið búin að skapa sér starfsvettvang, er hún slasaðist, fái ekki stuðning í lögunum, og sé þeim því alfarið hafnað. Mikill meirihluti námsmanna hafi þegar valið sér starfsvettvang á námstíma, en teljist samt sem áður til námsmanna samkvæmt skaðabótalögunum. Með því að fallast á túlkun stefnanda á lögunum og fella námsmenn samkvæmt 8. gr. undir sama hatt og einstaklinga í fullri vinnu samkvæmt 5.-7. gr. sé verið að ganga gegn tilgangi laganna, og myndi slíkt í raun gera að engu þörfina fyrir 8. gr. þeirra. Einungis sé heimilt að ákveða bætur til námsmanna á grundvelli ákvæða 5.-7. gr. laganna í þremur tilvikum. Í fyrsta lagi verði neminn að vera kominn vel áleiðis í námi. Stefnandi hafi á tjóndegi einungis verið búin með eitt ár af fjórum í sjúkraþjálfaranámi sínu. Slíkt teljist ekki vera “kominn vel áleiðis” í námi. Þvert á móti hafi stefnandi verið nýbyrjuð í námi sínu, er slysið varð. Í öðru lagi sé ákvæðum 5.-7. gr. beitt, þegar námsmaður vinni meira en hálft starf með námi. Ekki hafi komið fram hjá stefnanda, að hún hafi unnið hálft starf eða meira með námi. Í þriðja lagi geti ákvæði 5.-7. gr. átt við, þegar námsmaður hafi þegið laun í tengslum við nám, svo sem iðnnemar eða læknastúdentar. Hér sé átt við það, sem kallist starfsnám, þ.e. þegar starfið sé skyldubundinn hluti af náminu. Eigi það ekki við um stefnanda. Af framangreindu verði því að telja ljóst, að bætur til stefnanda eigi að ákveða samkvæmt 8. gr. skbl. Hafi þær bætur þegar verið greiddar, og beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda. Varakrafa um lækkun bóta: Verði ekki á aðalkröfu stefnda fallizt, sé gerð krafa um, að bætur verði lækkaðar verulega. Tímabundið atvinnutjón: Stefnandi miði kröfu sína um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón við meðaltekjur sjúkraþjálfara. Mótmæli stefndi þeirri kröfu sem of hárri, þar sem stefnandi hefði ekki getað búizt við að ná meðallaunum sjúkraþjálfara strax eftir útskrift. Beri því að lækka bætur fyrir tímabundið atvinnutjón á þeim grunni. Annað fjártjón: Kröfu um lækkun bóta fyrir annað fjártjón byggi stefndi á því, að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því, að hún hafi orðið fyrir frekara tjóni en þegar hafi verið bætt. Varanleg örorka: Varakrafa um lækkun bóta vegna varanlegrar örorku sé á því byggð, að ekki beri að ákveða stefnanda bætur á grundvelli meðallauna sjúkraþjálfara, heldur eigi að miða við tekjur hennar síðustu 12 mánuði fyrir slys, sbr. 1. mgr. 7. gr. skbl. Að öðru leyti vísist um rökstuðning fyrir varakröfu til umfjöllunar um aðalkröfu eftir því sem við eigi. Kröfu um vexti fyrir 30. apríl 1998 sé mótmælt sem fyrndri. Upphafstíma dráttarvaxta sé mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Ekki er deilt um bótaskyldu stefnda vegna afleiðinga slyss stefnanda, en á því byggt, að tjónið hafi verið að fullu bætt. Krafa stefnanda er þríþætt. Verður fjallað um hvern lið fyrir sig. Tímabundið tekjutap, sbr. 2. gr. skbl., kr. 2.549.199: Þegar slysið varð, var stefnandi að hefja nám á öðru ári til BS prófs í sjúkraþjálfun. Hún gegndi því ekki launuðu starfi á slystíma, en byggir á því, að vegna slyssins hafi hún orðið fyrir töfum á námi í 1 ár og þannig misst ár úr starfsævi sinni. Það er meginregla í skaðabótarétti, að tjónþoli skuli fá allt tjón sitt bætt úr hendi bótagreiðanda. Í 2. gr. skaðabótalaga er kveðið á um greiðslur vegna tímabundins atvinnutjóns. Samkvæmt þeirri grein ákveðast bætur fyrir tímann frá því að tjón varð og þar til tjónþoli getur hafið vinnu á ný. Í greinargerð með frumvarpi að lögunum segir um þetta ákvæði, að með því sé átt við, að tjónþoli geti byrjað aftur starf að verulegu leyti í sama mæli og áður. Tekur greinin þannig til raunverulegs tekjutaps. Í 1. gr. sömu laga er hins vegar kveðið á um bætur vegna atvinnutjóns, sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns, auk þjáningarbóta. Í greinargerð með frumvarpi til laganna er hugtakið “annað fjártjón” skýrt svo, að átt sé við útgjöld, sem falla á tjónþola strax eða fljótlega eftir tjónsatvik og taki m.a. til bóta vegna námstafa, sem verða vegna slyss. Stefnandi var í námi, þegar slysið varð, svo sem fyrr er rakið, og hafði ekki atvinnutekjur á þeim tíma. Hún varð því ekki fyrir sannanlegu tímabundnu atvinnutjóni í skilningi laganna, en krafa hennar um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns, sem byggir á námstöf, á ekki undir 2. gr. skaðabótalaga. Er þessum kröfulið því hafnað. Útlagður kostnaður og bætur vegna óhagræðis og röskunar á stöðu og högum vegna tafa í námi, sbr. 1. mgr. 1. gr. skbl., kr. 500.000, og vegna ýmissa útgjalda, kr. 50.000: Fallast má á með stefnanda, að henni beri bætur vegna tafa á námi undir þessum kröfulið. Þegar slysið varð, var stefnandi að hefja annað námsár sitt til BS prófs í sjúkraþjálfun. Vegna slyssins tafðist nám hennar í 1 ár, en eftir það sóttist henni námið eðlilega og lauk hún því á eðlilegum tíma, svo sem gögn málsins bera með sér. Með hliðsjón af þeirri röskun, sem þessi töf hefur haft á högum hennar og m.a. möguleika til tekjuöflunar á þessu tímabili, þykir kröfum hennar samkvæmt þessum lið, kr. 500.000, í hóf stillt. Þá þykja kröfur stefnanda vegna annarra útgjalda sanngjarnar, en sýnt þykir, að stefnandi hefur orðið fyrir ýmsum útgjöldum vegna slyssins, sem örðugt er að sýna fram á með gögnum. Stefndi hefur þegar greitt kr. 450.000 vegna þessa kröfuliðar og er hann því tekinn til greina með kr. 100.000. Bætur fyrir varanlega örorku, sbr. 5.-7. gr. skbl., kr. 7.391.952: Ágreiningur er með aðilum, hvort bæta beri tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku samkvæmt 5.-7. gr. skbl. eða skv. 8. gr. sömu laga, svo sem stefndi hefur þegar gert. Í 5.-7. gr. skbl. koma fram meginreglur, sem beita skal við ákvörðun bóta vegna skerðingar á getu til að afla atvinnutekna vegna varanlegrar örorku. 8. gr. laganna er hins vegar undantekningarákvæði, sem skýra ber þröngt og tekur fyrst og fremst til barna og annarra tjónþola, þegar svo háttar, að ógerlegt er að beita 5.-7. gr. laganna. Stefnandi var á 24. aldursári, þegar hún slasaðist. Hún upplýsti fyrir dómi við aðalmeðferð, að hún hefði lokið sjúkraliðanámi, þegar slysið varð. Þá liggur fyrir, svo sem fyrr er rakið, að hún var komin áleiðis í námi í sjúkraþjálfun. Hún hafði þannig á þessum tíma markað sér starfsvettvang, en eins og áður hefur verið gerð grein fyrir, sóttist henni námið eðlilega, ef frá er talin sú árstöf, sem varð vegna afleiðinga slyssins, og lauk hún því á eðlilegum tíma. Samkvæmt skattframtölum stefnanda fyrir tekjuárin 1991-1997 og með vísan til framburðar hennar fyrir dómi, vann hún öll sumur með námi, m.a. á Héraðssjúkrahúsinu á Blönduósi, þar sem hún vann sem sjúkraliði, auk þess sem hún vann við það í fullu starfi á Hrafnistu frá upphafi árs 1995 til vors sama ár. Þá bar hún, að þegar eftir að hún lauk námi í sjúkraþjálfun, hóf hún að vinna við þá starfsgrein í hlutastarfi á Héraðssjúkrahúsinu á Blönduósi og að hluta sjálfstætt. Með hliðsjón af aldri stefnanda, menntun hennar fyrir slys og stöðu í námi, þegar slysið varð, tekjuöflun hennar og starfssviði fyrir slys, sem og í ljósi fordæma Hæstaréttar, sbr. Hrd. í máli nr. 201/2001 og í dómasafni 1998:1976, er fallizt á, að henni verði ákveðnar bætur fyrir varanlega örorku á grundvelli meginreglna 5.-7. gr. skbl, eins og þær voru á slysdegi. Eins og tekjuöflun stefnanda var háttað fyrir slysið, verða árslaun hennar metin með hliðsjón af 2. mgr. 7. gr. skbl. Með hliðsjón af því, sem fyrr greinir um menntun stefnanda og námsframvindu fyrir og eftir slys, sem og þess að eftir að hún lauk námi í sjúkraþjálfun hefur hún unnið á þeim starfsvettvangi, má fallast á, að til grundvallar bótaútreikningi verið lagðar meðaltekjur sjúkraþjálfara í þjónustu ríkisins, svo sem krafa hennar byggir á, þar sem að öðrum kosti er sýnt að hún fái tjón sitt ekki að fullu bætt. Útreikningum, sem stefnandi byggir kröfur sínar á samkvæmt þessum kröfulið, hefur ekki verið mótmælt, og verða þeir því lagðir til grundvallar. Stefndi hefur þegar greitt stefnanda kr. 5.154.500 vegna varanlegrar örorku. Verður þessi kröfuliður því tekinn til greina með kr. 2.237.452. Samkvæmt 3. gr. l. nr. 14/1905 fyrnast vextir á 4 árum. Stefna í máli þessu var birt 30. apríl 2002, og eru áfallnir vextir fyrir 30. apríl 1998 samkvæmt því fyrndir. Fallizt er á dráttarvaxtakröfu stefnanda með þeim rökum, sem hann setur fram. Eftir atvikum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 550.000, og hefur þá verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefnanda, Ingunni Maríu Björnsdóttur, kr. 2.337.452, með 2% ársvöxtum frá 01.05. 1998 til 07.06. 2001, en með dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til 0l.07. s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 550.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 415/2006
|
Manndráp Tilraun Líkamsárás Skilorðsrof Skaðabætur Ákæra
|
D var ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa stungið X tvisvar sinnum með hnífi í brjóstholið með þeim afleiðingum að lunga hans féll saman. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að hnífsstunga í brjósthol manns hljóti ávallt að teljast til þess fallin að valda dauða hans. Hafi ákærði því hlotið að gera sér grein fyrir því að langlíklegast væri að X biði bana af atlögunni. Var hann sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga og gert að sæta fangelsi í 5 ár. Hann var einnig dæmdur til að greiða X 680.440 krónur í skaðabætur. S var ákærður fyrir að hafa slegið X einu höggi í höfuðið með þeim afleiðingum að X féll af stól og vankaðist. Með brotinu rauf S skilorð. Hann var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. alm. hgl. og gert að sæta fangelsi í 4 mánuði, þar af voru 3 mánuðir skilorðsbundnir.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd og þeir dæmdir til að greiða A 1.576.941 krónu með dráttarvöxtum eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði Daníel Þór Gunnarsson krefst þess að refsing verði milduð og komi gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 5. mars 2006, til frádráttar henni. Ennfremur krefst hann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Ákærði Sigþór Magnússon krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð og hún að öllu leyti bundin skilorði. Þá krefst hann sýknu af bótakröfu. I. Í málinu er ákærðu gefið að sök að hafa að morgni 4. mars 2006 veist að áðurnefndum A með þeim hætti, sem greinir í héraðsdómi. Var atlaga ákærða Daníels í dóminum heimfærð undir 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. sömu laga. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður sú niðurstaða staðfest. Hinu sama gegnir um þá niðurstöðu héraðsdóms að ákærði Sigþór hafi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga, en leiðrétting á aukaatriði í ákæru var heimil samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. II. Með broti sínu rauf ákærði Daníel ekki skilorð dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2004, sem getið er í hinum áfrýjaða dómi, en skilorðstími samkvæmt honum var liðinn er það brot var framið, sem hann er nú sakfelldur fyrir. Samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga skal sá, sem gerist sekur um brot, sem hún tekur til, sæta fangelsi ekki skemur en 5 ár. Önnur ákvæði sömu laga, sem vísað hefur verið til af hálfu ákærða Daníels, geta ekki skotið stoð undir kröfu um lækkun refsingar niður fyrir lögbundið lágmark. Er refsingin hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 5. mars 2006. Ákærði Sigþór rauf með broti sínu skilorð dóms Héraðsdóms Suðurlands 13. júlí 2004 fyrir hylmingu, áfengislagabrot, umferðarlagabrot, líkamstjón af gáleysi og fíkniefnalagabrot, en þá var frestað skilorðsbundið að ákveða honum refsingu. Verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu hans og jafnframt að hluti hennar skuli vera skilorðsbundinn. Svo sem greinir í héraðsdómi verða hvorki áverkar í andliti brotaþola né önnur meiðsl hans tengd því höfuðhöggi, sem ákærði Sigþór er sakfelldur fyrir að hafa veitt honum. Eru ekki næg efni til að taka bótakröfu brotaþola á hendur honum til greina og verður hann sýknaður af henni. Niðurstöðu héraðsdóms um fjárhæð bóta verður staðfest og verður ákærði Daníel dæmdur til að greiða hana að öllu leyti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða Daníels Þórs Gunnarssonar skal vera óraskað. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 5. mars 2006. Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða Sigþórs Magnússonar skal vera óraskað. Ákærði Daníel greiði A 680.440 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. apríl 2006 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Daníel greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Ákærði Sigþór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðmundar Ágústssonar héraðsdómslögmanns, 186.750 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað, samtals 49.561 krónu. Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 19. apríl sl. á hendur Daníel Þór Gunnarssyni, kennitala 050984-2739, Brekkutanga 3, Mosfellsbæ, og Sigþóri Magnússyni, kennitala 200385-2179, Selvogsbraut 35, Þorlákshöfn, “fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, með því að hafa, að morgni laugardagsins 4. mars 2006, á veitingastaðnum Gauki á Stöng við Tryggvagötu í Reykjavík, veist að A, a) ákærði Sigþór slegið hann krepptum hnefa í andlitið með þeim afleiðingum að A hlaut skurð á mörkum efri varar og nefs hægra megin og skurð hægra megin á höku og, b) ákærði Daníel, í beinu framhaldi af atlögu meðákærða stungið A tvívegis með hnífi með þeim afleiðingum að hann hlaut tvö stungusár vinstra megin á brjóstholi aftan til og náði önnur stungan inn í vinstra lunga og olli samfalli á lunganum. Ákæruvaldið telur brot ákærða Daníels varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, en brot ákærða Sigþórs við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Af hálfu A, kennitala 170485-2119, er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til að greiða honum bætur samtals að fjárhæð 1.857.391 króna, auk dráttarvaxta.” Málavextir. Snemma morguns laugardaginn 4. mars sl. var lögreglu tilkynnt að maður hefði verið stunginn með hnífi á skemmtistaðnum Gauki á Stöng við Tryggvagötu. Lögregla kom á vettvang og hitti þar A, sagðist hann finna til í vinstri síðu og sáust tvö lítil stungusár fyrir neðan vinstra herðablað hans. Farið var með A á slysadeild Landspítala. B, dyravörður á skemmtistaðnum, sagði lögreglu að tveir menn hefðu ráðist að A á efri hæð staðarins en dyraverðir stöðvað slagsmálin. C, félagi A, sagði þrjá menn hafa komið að A, einn af þeim hefði fallið í gólfið með honum og eftir það virst sem A hefði verið stunginn. D, sem rekur Gauk á Stöng, kvað ákærða, Daníel, vera annan gerenda í málinu en taldi hinn heita E. Laugardaginn 4. mars hafði A samband við lögreglu símleiðis og sagði svo frá að hann hefði farið ásamt vinnufélögum sínum, C og F, á Gauk á Stöng nóttina áður. Stuttu eftir að þau komu inn á staðinn hefði einhver ljóshærður maður með áberandi húðflúr á hendinni komið til ákærða og farið að ræða við hann. Hefði hann sagst eiga frænda sem hann sakaði A um að hafa eitrað fyrir, án þess að útskýra frekar hvað hann ætti við. Hefðu þeir þráttað um þetta, en A ekki viljað fara út til að slást við manninn. Hefði maðurinn snúið sér að vini sínum en A að sínum vinum, og þar með snúið baki í mennina tvo, ljóshærða manninn og vin hans. Hefði svo verið ráðist á A, fyrirvaralaust, en hann ekki séð nákvæmlega hver það var sem réðist á hann. Hefðu þeir verið á gólfinu þar til dyraverðir gripu inn í. A kvaðst ekki hafa áttað sig á að hann hefði verið stunginn fyrr en hann fór að missa mátt og varð var við að honum blæddi. Hann kvaðst ekki vita deili á mönnunum, en maður að nafni Sigþór hefði verið með þeim. Einnig ræddi lögregla símleiðis við B, en hann sagðist hafa fjarlægt tvo menn sem hefðu kýlt og sparkað í mann sem lá á gólfinu, og því næst hringt í neyðarlínuna. Hefðu árásarmennirnir áður verið dyraverðir en misst leyfi til dyravörslustarfa. Þá var haft samband við C sama dag, 4. mars sl. Hann sagði svo frá atburðunum að maður með húðflúr á handleggnum hefði rifist við A. Annar maður, í dökkum fötum og með húfu, hefði slegið hann fyrirvarlaust í andlitið þannig að hann datt á gólfið, og þeir hefðu í kjölfarið velst um á gólfinu skamma stund, eða þar til dyraverðir vísuðu mönnunum út. F var einnig stödd á Gauki á Stöng ásamt þeim A og C. Hafði lögregla samband við hana símleiðis, og lýsti hún atburðum með sama hætti og C gerði. A fór á lögreglustöð til að leggja fram formlega kæru 9. mars 2006, og lýsti hann atvikum með svipuðum hætti og áður. Fljótlega eftir að þau settust hefði komið til hans strákur sem hann héldi að væri kallaður Danni, og spurt hvort ákærði hefði eitrað fyrir frænda hans, og svo hefði hann nefnt einhvern G sem ætti heima í [...] og A átti að hafa eitrað fyrir með smjörsýru. Kvaðst A ekki skilja neitt í þessari sögu, hún væri uppspuni. Innan við mínútu seinna hefði einhver komið aftan að honum og slegið hann einhvers staðar í höfuðið og annars staðar í líkamann nokkrum sinnum þannig að hann lá á gólfinu, en árásin hefði svo hætt skyndilega. Eftir slagsmálin hefði hann þrifið sig, fundið fyrir verk í síðunni og þá séð að hann var alblóðugur á bakinu og bringunni, einnig hefði hann orðið andstuttur. Hefði honum verið sagt á spítalanum að hann hefði verið heppinn að vera í þykkum leðurjakka. Tekin var skýrsla af ákærða, Daníel, að kvöldi 4. mars 2006. Sagðist hann játa hnífstunguna. Hann sagði svo frá að hann hefði farið ásamt meðákærða, Sigþór Magnússyni, á Gauk á Stöng. Hefði hann verið mjög ölvaður. Kvað hann Sigþór hafa sagt sér að maður sem þarna væri staddur hefði gefið bróður Sigþórs og vinkonu hans smjörsýru og svo nauðgað stúlkunni. Hefði ákærði farið og rætt við manninn sem hefði sagt þetta vera ósatt, og ákærði þá snúið sér við og farið að tala við Sigþór. Sigþór hefði hins vegar strax rokið í manninn og slegið hann nokkrum sinnum. Ákærði hefði haldið á vasahníf, sjö til átta cm löngum að skaftinu meðtöldu. Hefði hann verið að fikta við að opna og loka hnífnum og þegar Sigþór réðist á manninn hefði ákærði einnig hlaupið til. Maðurinn hefði setið, og ákærði því slegið hann í bakið með hnífnum, tvisvar sinnum að hann taldi, og svo gengið í burtu. Sigþór hefði staðið lengur hjá manninum, en dyraverðir vísað Sigþór út. Ákærði hefði verið á leið út á sama tíma. Sigþór hefði tekið ákærða upp í bifreið milli barsins Amsterdam og Pizza 67, og ekið honum heim til sín. Kvaðst ákærði ekki muna hvað hann hefði gert við hnífinn, en sagðist telja að hann hefði sett hann milli sæta í bíl Sigþórs. Hann kvaðst hafa fengið töluvert áfall og vera með samviskubit, en hann hefði ekki ætlað að skaða manninn. Var aftur tekin skýrsla af ákærða 9. mars og sagði hann frá með sama hætti. Um hnífinn sagði hann aðspurður að hann myndi ekki eftir að hafa beðið Sigþór um að koma hnífnum undan. Var honum greint frá því að Sigþór hefði sagt ákærða hafa beðið sig að koma hnífnum undan. Ákærði kvaðst lítið muna eftir því sem gerðist eftir hnífstunguna, þar sem hann fékk töluvert áfall. Hnífinn hefði litli bróðir hans keypt á Spáni og ákærði hefði verið með sér þar sem hann hefði verið að flytja og þurft að nota hnífinn við flutningana. Var ákærða sýndur hnífur hjá lögreglu til samanburðar og sagðist hann telja að hnífurinn sem hann hefði verið með hefði verið örlítið styttri. Tekin var skýrsla af ákærða, Sigþór Magnússyni, 4. mars 2006. Kannaðist hann við að hafa lent í slagsmálum við A, og að meðákærði, Daníel, hefði verið með honum meðan á því stóð. Ákærði sagði um aðdragandann að hann hefði fyrir hálfu öðru ári búið í Hafnarfirði með fleira fólki. Þau hefðu drukkið eitthvað sem A kom með, og fólkið taldi vera áfengi. Þetta hefði hins vegar verið smjörsýra og eitthvað af fólkinu sofnað eða verið út úr heiminum vegna hennar. Hefði einhver svo komið að A inni í herbergi þar sem hann hefði verið að nauðga stelpu sem hefði verið kærasta vinar G, bróður ákærða. Hefði ákærða verið sagt að A hefði gefið henni smjörsýru og nauðgað henni í kjölfarið. Sigþór kvað Daníel hafa farið að ræða þetta við A og kvaðst einnig sjálfur hafa farið til þeirra og byrjað að tala um þetta við A, en hann sagðist ekki muna mikið eftir þessu vegna þess hve reiður hann varð. Hann kvaðst þó muna eftir að hafa kýlt A einu sinni í andlitið. Hefði honum verið sagt að hann hefði kýlt hann nokkrum sinnum áður en hann hefði verið dreginn í burtu. Ákærði kvað þá Daníel hafa verið hrædda eftir þetta vegna atburðanna, og hefði ákærði ekið Daníel heim til hans, en hann ætti heima í Mosfellsbæ. Daníel hefði verið hálf miður sín, og ekkert sagt alla leiðina. Sigþór kvaðst ekki vita til þess að Daníel hefði verið með hníf á sér eða séð hann nota hníf. Honum hefði verið sagt að það hefði brotnað glas í átökunum. Hefði hann tekið eftir að Daníel sló A einu sinni eða tvisvar með hnefunum. Sigþór var yfirheyrður aftur 8. mars sl. Þá sagðist hann vilja bæta við fyrri skýrslu sína að hann vissi að Daníel hefði stungið A, hann hefði vitað þetta þegar þeir yfirgáfu skemmtistaðinn. Sigþór hefði ekki séð þessa hnífstungu, en Daníel hefði verið eins og að kýla A í líkamann tvisvar eða þrisvar, þótt Sigþór sæi hann aldrei nota hníf. Þegar þeir heyrðu í lögreglu og sjúkrabíl hefðu þeir hlaupið inn á Amsterdam og svo hefði Sigþór náð í bílinn sinn en Daníel beðið á Amsterdam á meðan. Daníel hefði sett hnífinn á milli sætanna í bílnum og beðið Sigþór að henda honum í sjóinn. Hefði Sigþór beðið G bróður sinn um að losa þá við hnífinn með einhverjum hætti. Var Sigþóri sýndur hnífur í skýrslutökunni, og sagðist hann telja að hann væri mjög svipaður hnífnum sem G losaði þá við. Sigþór tók fram að hann sæi mikið eftir þessu og hann hefði hringt í A og beðist afsökunar. Þá hefði hann haft samband við lækni til að fá hjálp, meðal annars við að hemja skapið þegar hann yrði reiður. Tekin var skýrsla af F, 7. mars 2006. Hún lýsti atvikum þannig að hópur af strákum hefði verið á Gauki á Stöng, og þegar þau voru nýsest niður hefði einn þeirra komið og talað við A og kvaðst hún hafa tekið eftir húðflúri á handlegg hans. A hefði sagt henni að strákurinn héldi því fram að hann hefði eitrað fyrir frænda hans og vildi fá A út til að slást við sig. A hefði staðið upp einu sinni til að tala við strákinn og svo sest niður aftur. Hún kvað A hafa setið á móti sér og C. Skyndilega hefði komið dökkklæddur maður með húfu og slegið með hnefanum í andlitið á A þannig að A féll á gólfið, og lá þar á maganum, en sá dökkklæddi hefði haldið áfram að kýla hann. Þegar þau fóru að athuga áverkana á A, hefði hann sagt að hann héldi að einhver hefði sparkað í bakið á honum, þau hefðu þá séð blóð á maganum á honum og stungusár á bakinu. Aðspurð kvaðst hún ekki geta útilokað að fleiri hefðu ráðist á A, því hún hefði ekki séð slagsmálin vel og þetta hefði gerst snöggt og henni brugðið. G, bróðir ákærða Sigþórs, gaf skýrslu hjá lögreglu 5. mars 2006. Hann kvaðst hafa verið á sjó en komið í land í [...] um morguninn 4. mars. Hefði Sigþór beðið eftir honum við landganginn og ekið honum heim. Sigþór hefði sagt að hann hefði verið í slagsmálum í miðbæ Reykjavíkur fyrr um nóttina og að vinur hans hefði stungið mann með hníf, sem væri ennþá í bílnum. Eftir að þeir komu inn heima hjá sér hefði Sigþór sagt G hvar hnífurinn væri í bílnum og G farið út og náð í hann þar sem hann hefði legið á milli framsætanna. Hefði hann farið með hnífinn inn, en seinna farið með hann niður að bryggju og hent honum í sjóinn. Hann kvað hnífinn hafa verið lítinn vasahníf, blaðið vera fjóra til fimm sm á lengd en skeftið fimm til sex sm. Hefði hann oft séð þá til sölu í Kolaportinu. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð blóð á hnífnum og ekki vita hvort blaðið á hnífnum hefði verið rifflað þar sem hann hefði ekki opnað hann. C gaf skýrslu hjá lögreglu 6. mars 2006. Hann lýsti atburðum með sama hætti og F, en kvað A hafa sagt að hann þekkti ekki mann sem kom að ræða við hann, hefði maðurinn verið með húðflúr á handleggjum. Hefði maður þessi komið tvisvar til að ræða við A. Nokkrum sekúndum eftir að maðurinn fór hefði annar maður, sem hefði verið dökkklæddur, komið og lamið A í andlitið þannig að hann datt á gólfið. Hefði maðurinn haldið áfram að lemja og sparka í hann, þá hefði einhver annar tekið þátt í að lemja hann, en C kvaðst ekki hafa séð það vel. Fljótlega hefðu dyraverðir komið og stöðvað slagsmálin. Í málinu er staðfest vottorð H dr. med., um áverkana á A. Segir þar að við komu á Slysadeild hefðu lífsmörk verið stöðug, meðvitund alveg eðlileg og engin merki um alvarlega áverka á heila eða taugakerfi. Við frekari líkamsskoðun hefðu eftirtaldir áverkar komið í ljós: - í andliti, á mörkum efri varar og nefs hægra megin, var 1 cm langur skurður, u.þ.b. 3 mm á dýpt sem blæddi úr. - í andliti, hægra megin á höku, var 2 cm langur og 2-3 mm djúpur skurður sem einnig blæddi úr. - á brjóstholi vinstra megin og aftan til voru tveir skurðir. Aðaláverkinn var 2 cm langur, u.þ.b. 20 cm frá hryggsúlu rétt fyrir neðan herðablaðið. Úr þessum skurði blæddi og í kringum skurðinn var töluvert mar. Þessi skurður virtist djúpur og teygði sig djúpt inn í brjóstvegginn. - hinn áverkin á brjóstholi var 4 cm ofar en hinn stunguáverkinn og u.þ.b. 15 cm frá hryggsúlu vinstra megin. Þessi áverki var 1,5 cm að lengd og virtist ekki eins djúpur, en náði þó inn í vöðvalag brjóstholsins. Úr þessum skurði var óveruleg fersk blæðing. Sjúklingnum var að skoðun lokinni gefið verkjalyf í æð og skurðirnir í andliti og brjóstholi saumaðir í staðdeyfingu. Fengin var röntgenmynd af lungum sem sýndi greinilegt loftbrjóst vinstra megin. Um töluvert samfall var að ræða á lunganu en loftröndin mældist 4 cm yfir vinstri lungnatoppi (sem þýðir a.m.k. 20-25% samfall á lunganu). Ekki sást teljandi vökvi í vinstra fleiðruholi. Einnig var fengin tölvusneiðmynd af brjóstholi, aðallega til að útiloka stærri og dýpri áverka á brjóstholslíffæri. Þar sáust engin merki um blæðingu í hjarta, gollurshús né neinar stærri blæðingar í lungu eða fleiðru. Hjartalínurit reyndist eðlilegt og sömuleiðis blóðprufur sem teknar voru við komu. Komið var fyrir brjóstholskera vinstra megin í staðdeyfingu. Kerinn var tengdur við sog og lungað látið þenjast út. Sjúklingurinn var síðan færður yfir á legudeild þar sem hann lá í tvo sólarhringa með sog tengt við kerann. Loftlekinn frá lunganu hvarf innan sólarhrings og ekki var um teljandi blæðingu að ræða frá lunganu. Blóðprufur sem teknar voru á deildinni héldust eðlilegar og ekki var teljandi lækkun á blóðrauða sem mælir gegn stærri blæðingu inn í lungað. Lokað var fyrir kerann og eftirlitsmynd af lungum á þriðja degi sýndi eðlileg lungu. Hann var síðan útskrifaður þremur dögum frá innlögn við góða líkamlega líðan og voru þá engin merki um sýkingar í skurðum og lífsmörk eðlileg. Þá segir þar ennfremur að allir áverkarnir sem sáust gætu verið eftir oddhvasst eggvopn, t.d. hníf. Greinilega voru tveir aðskildir stunguáverkar á vinstra brjóstholi og skurðirnir í andliti voru líklega eftir beitt eggvopn, t.d. hníf en þeir voru minniháttar og virtust mundu geta gróið eðlilega. Áverkarnir á brjóstholi voru alvarlegri, sérstaklega stærri og dýpri skurðurinn. Þar virtist eggvopnið hafa faríð a.m.k. 3-5 cm inn úr brjóstveggnum og gert gat á lungað svo að það féll saman. Í þessu tilviki hlaust ekki af neinn alvarlegur áverki á lungað, a.m.k. voru ekki teikn um innri blæðingar í lungað og blæðing í fleiðru sem umlykur lungað var óveruleg. Engu að síður er ljóst að hefði hnífurinn stungist í gegnum brjóstvegginn á öðrum stað, t.d. neðar og sérstaklega nær hryggsúlu, hefðu stórar æðar (t.d. ósæð) og jafnvel hjarta getað orðið fyrir alvarlegum áverka sem hæglega hefði getað valdið dauða. Því sé í grundvallaratriðum um hættulega stunguáverka að ræða, enda þótt einungis ysta lag lungans hafi orðið fyrir áverka. Slíkir áverkar gróa yfirleitt mjög vel og allar líkur á því að sjúklingur næði fullum líkamlegum bata með eðlilega lungnastarfssemi og hreyfigetu á brjóstholsvöðvum. Leit að hnífnum hefur ekki borið árangur en aftur á móti hefur lögreglan aflað hnífs sem talinn er vera líkur hnífi ákærða. Í málinu er geðrannsókn sem I geðlæknir, hefur framkvæmt á ákærða Daníel. Er það niðurstaða læknisins að ákærði sé ekki haldinn annmörkum sem 15. og 16. gr. almennra hegningarlaga taka til og að ekkert læknisfræðilegt hafi komið fram sem bendi til þess að refsing geti ekki borið árangur. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði, Sigþór, segist ekki hafa verið undir áhrifum áfengis á veitingastaðnum. Hann kveðst hafa kannast við A frá því áður og hefði hann heyrt að hann hefði gert nokkuð á hlut bróður ákærða og ekki verið sáttur við það. Kveðst hann hafa beðið Daníel að tala við A og spyrja hvort þetta væri satt. Hafi þeir ekki rætt um að Daníel skyldi gera A mein. Ákærði kveðst hafa kýlt A einu sinni á hægri vanga að hann minnir en neitar að hafa gert annað á hluta hans. Hann kveðst ekki muna til þess að A hafi fallið við það í gólfið. Hann kveðst ekki hafa séð að Daníel væri með hníf. Hann tekur fram að hann muni mjög lítið eftir atburðarásinni og muna svo eftir að hafa farið út. Hann kveðst hafa látið bróður sinn fleygja hnífnum fyrir sig í sjóinn í [...]. Ákærði, Daníel, kannast við að hafa stungið A með hnífi. Hann kveður meðákærða hafa sagt sér af því sem A hefði átt að hafa gert og beðið sig að tala við A til þess að spyrja hann út í þetta. Á leiðinni til A hefði hann verið með lítinn vasahníf sem hann hefði leikið sér að opna og loka á víxl. Hefði A ekki kannast við að hafa gert þetta. Hann hafi séð meðákærða rjúka í A og fylgt á eftir honum. Sigþór hafi kýlt A á vangann og áður en hann vissi hefði hann sjálfur verið búinn að stinga manninn þar sem hann sat á stól. Hann kveðst hafa haldið á hnífnum í hægri hendi en ekki muna hvernig hann bar sig til þegar hann stakk. Kveðst hann ekki hafa áttað sig á því að hafa verið með hnífinn í hendinni og ekki ætlað sér að stinga manninn. Hann segir þá Sigþór ekki hafa áður talað saman um að berja A. Hann kveðst hafa verið mjög drukkinn þegar þetta gerðist en þó muna megnið af því sem gerðist. Hann kveðst hafa orðið fyrir miklu áfalli þegar honum varð ljóst að hann hafði stungið A. Hann kveðst hafa verið með vasahnífinn á sér vegna þess að hann var þá að flytja og hefði hann þurft hans með til þess að skera á plast og límbönd. Hnífurinn hefði svo orðið eftir í bíl Sigurþórs en ekki muni hann til þess að hafa beðið um að honum yrði fargað. Hann kveðst sjá mjög eftir þessum verknaði og finna til mikillar vanlíðanar vegna hans. A hefur skýrt frá því að hann hafi verið á veitingastaðnum með vinnufélögum sínum, F og C. Þá hafi komið þar að honum piltur sem vitnið man ekki hvað heitir og farið að bera upp á sig einhverja misgerð gegn frænda sínum. Hann kveðst hafa sest niður eftir það og það næsta sem hann muni sé að hann fékk högg á höfuðið, aðeins fyrir ofan eyrað og féll á gólfið og hafi hann líklega rotast. Hann segist ekki hafa séð árásarmennina. Hann hafi staðið á fætur og þá verið farið með hann niður að strjúka blóð framan úr honum þar sem hann var með blóðnasir. Hann hafi þá fundið verk í vinstri síðu og þegar hann aðgætti þetta hafi hann séð að fossblæddi úr bakinu á honum. Hafi hann svo verið fluttur á slysadeild. Hann sé að mestu búinn að ná sér en þó þreytist hann meira en áður. Þá sé honum ekki vel við að vera í margmenni og sé þá var um sig. Hann kveðst ekki hafa verið búinn að drekka meira en einn eða tvo bjórsopa þegar þetta gerðist. Hann kveðst hafa kannast við Sigþór frá því í skóla fyrir mörgum árum. F hefur skýrt frá því að nokkrir strákar hafi komið að borðinu hjá þeim og gefið sig á tal við A. Ekki hafi hún heyrt orðaskil og A ekki virst átta sig á erindi mannanna. Hann hafi sagt aðspurður að mennirnir hefðu viljað tala eitthvað um misgerð við frænda einhvers þeirra. Skyndilega hafi einn þeirra gengið að A og barið hann á vangann svo að hann féll af stólnum og hafi maðurinn haldið áfram að berja A eftir að hann var fallinn að vitninu sýndist. Hún kveðst ekki hafa séð neitt vopn og ekki vita með vissu hvort einhver annar hafi veist að A. Hins vegar hafi henni fundist eins og einhver hefði verið að draga árásarmanninn frá A. C hefur skýrt frá því að þau hafi verið nýsest við borð þegar strákur hafi komið og gefið sig á tal við A en svo farið. Þetta hafi endurtekið sig og skyndilega hafi annar piltur komið og slegið A í andlitið svo að hann féll í gólfið. Svo hafi verið sparkað í A en hann viti ekki fyrir víst hver hafi sparkað eða slegið A eftir fyrsta höggið en þarna hafi verið fleiri strákar sem réðust á A og hann ekki séð hver gerði hvað. Hann kveðst ekki hafa séð hníf hjá neinum þarna. H læknir, hefur komið fyrir dóminn. Hann kveður nokkurt afl þurfa til þess að stinga inn úr brjóstvegg á manni og það þótt vopnið sé oddhvasst. Hann kveður andlitsáverkana líkjast því að vera eftir hnífsskurð en greinilega ekki eftir hnefahögg. Um stunguáverkana segir læknirinn að samfall á lunga jafni sig oftast fljótlega og því sé ekki hægt að segja að áverkarnir sem A fékk hafi í sjálfu sér verið lífshættulegir. Á hinn bóginn sé stunga af þessari dýpt stórhættuleg á þessu svæði og mikið lán að hnífurinn lenti nákvæmlega á þessum stað en ekki 2 cm innar á bakinu en þar sé ósæðin beint undir. Aðspurður segir hann að ef ekki hefði verið gert að stungusárunum sé ósennilegt að lungað hefði náð að jafna sig enda hafi þurft að setja inn kera til þess að soga upp lungað aftur. I geðlæknir, hefur komið fyrir dóm. Hann kveður ákærða Daníel hafa verið mjög miður sín eftir atburðinn og sýnt einlæg merki iðrunar og sektarkenndar. Hafi hann litið á þetta sem slys. Niðurstaða. Ákærði, Daníel, hefur játað afdráttarlaust að hafa stungið A með hnífnum eins og honum er gefið að sök á í ákærunni. Annað hnífslagið gekk á hol manninum eins og rakið hefur verið og mátti litlu muna að það yrði honum að bana. Ákærði hefur sagt að hann hafi ekki ætlað sér að stinga A og að hann hafi ekki gert sér grein fyrir verknaðinum fyrr en eftir á. Á það er að líta að ákærði stakk A tvisvar sinnum í gegnum leðurjakka og fyrir liggur álit sérfræðings að beita þurfi nokkru afli til þess að stinga eggvopni inn úr brjóstvegg manns, jafnvel þótt oddhvasst sé. Hnífsstunga í brjósthol manns hljóti ávallt að teljast til þess fallin að valda dauða hans. Hlaut ákærði því að gera sér grein fyrir því sem hann var að gera A og einnig því að langlíklegast væri að hann biði bana af atlögunni. Hefur ákærði brotið gegn 211., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Skilja verður ákæruna þannig að Sigþóri sé ekki gefin sök á frekari atlögum að A en að slá hann einu höggi. Hann hefur viðurkennt brot sitt en telja verður upplýst með framburði ákærða og vitna að höggið hafi komið aftar á höfuðið, jafnvel fyrir ofan eyrað en það telst vera aukaatriði í málinu, sbr. 1. mgr. 118. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Ákærði neitar því að hafa veist að manninum í félagi við Daníel, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, og verður að telja ósannað að hann hafi veist að A með það í huga að Daníel tæki einnig þátt í árásinni. Fram er komið álit sérfræðings í slysalækningum um það að skurðirnir í andliti A geti ekki verið eftir hnefahögg og að þeir séu eftir eggvopn. Engin vísbending er í málinu um það að ákærði hafi beitt slíku vopni og er hann enda ekki ákærður fyrir slíkt. Er ósannað að áverkar þessir séu af völdum hans. Aftur á móti telst vera sannað með vætti þeirra F og C og A að höggið hafi verið þungt og að A hafi við það fallið af stólnum og vankast. Hefur ákærði með þessu athæfi orðið sekur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður. Ákærði, Daníel, sem er sakhæfur, hlaut ákærufrestun fyrir þjófnað í október 2003 og 60 daga skilorðsbundið fangelsi í mars 2004 fyrir þjófnað og fíkniefnabrot. Loks var hann sektaður í október á fyrra ári fyrir umferðarlagabrot, þ.m.t. ölvun og réttindaleysi við akstur. Ákærði hefur hreinskilnislega játað brot sitt og vafalaust er að hann iðrast mjög þessa verknaðar, sem telja verður að hann hafi framið í skyndibræði. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að hann réðst þegar með hnífi á varnarlausan mann, eftir að meðákærði hafði barið hann niður, og telst þannig að sínu leyti hafa unnið verkið í félagi við hann, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur rofið skilorð og ber að dæma upp dóminn frá mars 2004 og gera ákærða refsingu í einu lagi. Er hún ákveðin fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni ber að draga gæsluvarðhaldsvist sem ákærði hefur sætt frá 5. mars sl., samtals 96 daga. Ákærði, Sigþór, var dæmdur 13. júlí 2004 fyrir þjófnað, hylmingu, áfengislagabrot, umferðarlagabrot með líkamsmeiðslum og fíkniefnabrot. Var þá frestað undir skilorði að gera honum refsingu. Hann hefur nú rofið það skilorð og ber að dæma upp þann dóm og gera ákærða refsingu í einu lagi. Árás ákærða var fólskuleg og tilefnislaus og þykir refsingin hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Rétt er að fresta því að framkvæma 3 mánuði af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Af hálfu A hefur verið gerð sú krafa á hendur ákærðu að þeir verði dæmdir in solidum til þess að greiða 1.857.391 krónu í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum, sbr. lög um vexti og verðtryggingu nr. 38,2001, frá dagsetningu kröfunnar, 18. apríl 2006 til greiðsludags. Við aðalmeðferð í málinu var því lýst yfir af hálfu bótakrefjanda að samþykkt væri að ákærðu yrðu ekki dæmdir in solidum til greiðslu skaðabóta heldur mætti dæma þá til þess að greiða bætur í samræmi við hlut þeirra í tjóninu. Af hálfu ákærðu er þess krafist að kröfunni verði vísað frá dómi þar sem ekki sé um samaðild ákærðu að ræða í málinu. Heimilt er að ljúka refsiþætti málsins með efnisdómi um þátt beggja ákærðu þótt leitt hafi verið í ljós í málinu að þeir hafi ekki verið saman um brot. Þykir því ekki fært að skerða rétt brotaþolans til þess að sækja rétt sin á hendur ákærðu og ber að synja kröfu ákærðu um að bótakröfunni verði vísað frá dómi af þessari ástæðu. Bótakrafan sundurliðast sem hér segir: 1. útlagður kostnaður kr. 45.450 2. miskabætur -- 1.500.000 3. tímabundið atvinnutjón -- 235.000 4. lögmannsþóknun með vsk.-- 76.941 1. liðurinn er studdur reikningi fyrir sjúkraflutning, 3.500 krónur, sem taka ber til greina. Þá er ódagsett staðgreiðslunóta stíluð á Sigurjón Rúnarsson, föður tjónþola, frá byggingafélaginu Klakki hf., Vík í Mýrdal fyrir buxur, peysu, bol og jakka, samtals 41.950. Þessi nóta getur ekki talist veita sönnun fyrir fatatjóni tjónþolans og er þessum hluta kröfuliðarins vísað frá dómi vegna vanreifunar. 2. liður. Miskabætur þykja hæfilega ákveðnar 600.000 krónur og er þá höfð hliðsjón af því að tjónþolinn varð fyrir fólskulegri og tilefnislausri árás, var sleginn í gólfið og því næst stunginn á hol. 3. liður byggir á því að tjónþoli hafi ekki getað unnið fjórar vikur vegna áverkanna og tekur mið af meðaltekjum hans undanfarna mánuði fyrir atburðinn. Nú er hins vegar komið fram í málinu að tjónþoli fékk greidd einhver laun fyrir þennan tíma en ekki liggur fyrir hversu mikið. Er liður þessi vanreifaður og ber að vísa honum frá dómi. 4. liður telst vera krafa um bætur fyrir kostnað við að halda fram bótakröfu í málinu, sbr. 4. mgr. 172. gr. oml. Eru þær bætur ákveðnar 76.940 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt framansögðu ber að dæma A 680.440 krónur í skaðabætur og þykir rétt að dæma að ákærði, Daníel, greiði 9/10 hluta af henni, kr. 612.396 krónur og ákærði, Sigþór, 1/10 hluta, kr. 68.044 krónur. Þá ber að dæma að ákærðu skuli greiða dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu frá 18. apríl 2006 til greiðsludags. Dæma ber ákærða, Daníel, til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 300.000 krónur fyrir málsvörn hjá lögreglu og fyrir dómi. Þá ber að dæma hann til þess að greiða 250.500 krónur í annan sakarkostnað. Loks ber að dæma ákærða, Sigþór, til þess að greiða verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni hdl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun, en þar sem skilyrði hefðu verið til þess að ljúka þætti hans sem játningarmáli ber að dæma að 65.000 króna málsvarnarlaun skuli greidd úr ríkissjóði. Virðisaukaskattur er meðtalinn í málsvarnarlaununum. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Daníel Þór Gunnarsson, sæti fangelsi í 5 ár. Frá refsingunni dregst 96 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærði, Sigþór Magnússon, sæti fangelsi í 4 mánuði. Frestað er því að framkvæma 3 mánuði af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 2 árum, haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði, Daníel, greiði A 612.396 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 18. apríl 2006 til greiðsludags. Ákærði, Sigþór, greiði A 68.044 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 18. apríl 2006 til greiðsludags. Ákærði, Daníel, greiði verjanda sínum, Hilmari Ingimundarsyni hrl., 300.000 krónur í málsvarnarlaun og 250.500 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði, Sigþór, greiði verjanda sínum, Guðmundi Ágústssyni hdl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun en úr ríkissjóði greiðist verjandanum 65.000 króna málsvarnarlaun.
|
Mál nr. 209/2011
|
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Verjandi Ómerking Heimvísun
|
X, Y og Z voru ákærðir fyrir brot gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að í málum sem þessum hafi dæmdri sektargreiðslu vegna slíkra brota verið skipt milli ákærðu, þegar fleiri en einn maður væri sakfelldur fyrir brot. Eins og málið væri vaxið yrði að telja að hagsmunir Y og Z kynnu í svo veigamiklum atriðum að rekast á að óheimilt hafi verið að skipa þeim einn og sama verjandann, sbr. 5. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá gæti niðurstaða í máli X ráðist af niðurstöðu um refsiábyrgð Y og Z. Voru hinir áfrýjuðu dómar ómerktir og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars, 4. maí, 22. júní og 21. júlí 2011 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu en að refsing verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu en til vara að refsing þeirra verði milduð. I Með ákæru ríkislögreglustjóra 4. september 2009 var höfðað mál á hendur ákærðu Z og Y og Þ fyrir „meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins A [...] (áður G) sem ákærði Z var stjórnarformaður og prókúruhafi fyrir til 29. maí 2008, ákærði Y framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir og ákærði Þ var stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir, með því að hafa: 1. Eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna nóvember-desember 2007 til og með mars-apríl 2008, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 12.864.013 [...] 2. Eigi staðið skil á skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilsins febrúar 2008, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna janúar 2007 til og með maí 2008, að undanskildum desember 2008 [svo], samtals að fjárhæð kr. 8.384.051 [...] “ Með ákæru ríkislögreglustjóra 11. mars 2010 var höfðað mál á hendur ákærðu Z, Y og X „fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins B [...] sem ákærði Z var stjórnarformaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi, ákærði Y var stjórnarmaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi stjórnarformaður og prókúruhafi, og ákærði X var framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir til 8. ágúst 2008, með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattskýrslum á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars-apríl, maí-júní og júlí-ágúst 2008 og eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar til og með júlí-ágúst 2008, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 50.412.060 [...] 2. Eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna maí, júní og ágúst 2008, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna febrúar til og með ágúst 2008, samtals að fjárhæð kr. 41.400.472 hvað varðar ákærða Y, samtals að fjárhæð kr. 41.622.078 hvað varðar ákærða Z og samtals að fjárhæð kr. 34.471.266 hvað varðar ákærða X [...] “ Mál samkvæmt fyrri ákærunni 4. september 2009 var þingfest 17. september það ár. Mætti ákærði Y einn ákærðu til þings og játaði sök. Var þáttur hans skilinn frá þætti annarra ákærðra samkvæmt ákærunni og farið með málið sem játningarmál samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var dómur kveðinn upp í því þinghaldi og ákærði dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, jafnframt því sem honum var gert að greiða sekt til ríkissjóðs. Þeim dómi hefur ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar. Mál á hendur hinum tveimur ákærðu samkvæmt ákærunni 4. september 2009 var því næst tekið fyrir 21. sama mánaðar og hlaut málsnúmerið 984/2009. Hvorki ákærði Z né Þ mættu til þings, en á hinn bóginn mætti Brynjar Níelsson hæstaréttarlögmaður sem þá var skipaður verjandi Þ og var málinu frestað til 28. september 2009. Mættu þá ákærði Z og Þ ásamt hæstaréttarlögmönnunum Brynjari Níelssyni og Guðmundi Óla Björgvinssyni, en sá síðastnefndi var skipaður verjandi ákærða Z. Þá og í næsta þinghaldi 7. október 2009 gáfu ákærði Z og Þ stuttar skýrslur þar sem fram kom afstaða þeirra til sakarefnisins. Mál samkvæmt síðari ákærunni 11. mars 2010 var þingfest 25. þess mánaðar og hlaut málsnúmerið 185/2010 og var Hólmfríður Kristjánsdóttir héraðsdómslögmaður skipaður verjandi ákærða X en Guðmundur Óli Björgvinsson hæstaréttarlögmaður verjandi ákærða Z. Báðir þessara ákærðu fengu frest til að taka afstöðu til ákærunnar. Ákærði Y mætti ekki til þings og var bókað að síðarnefndi lögmaðurinn teldi líklegt að hann tæki að sér vörn fyrir ákærða. Aðalmeðferð málsins nr. 984/2009 hófst síðan 25. mars 2010 með skýrslugjöf ákærða Z og Þ, en við lok þess þinghalds var bókað: „Dómarinn greinir frá því að í morgun hafi verið þingfest mál nr. 185/2010 og að teknar verði skýrslur í því máli 8. apríl nk. og til standi að sameina það mál, máli þessu og verður þá tekin afstaða til þess í þinghaldinu 8. apríl og framhald aðalmeðferðar málsins ákveðin. Samkvæmt því frestast ákvörðun um framhald málsins til 8. apríl nk. [...] “ Mál nr. 185/2010 var tekið fyrir í þinghaldi 30. apríl 2010 og var verjandi ákærða Z, Guðmundur Óli Björgvinsson hæstaréttarlögmaður, einnig skipaður verjandi ákærða Y. Í þinghaldi 6. september 2010 voru framangreind mál nr. 984/2009 og nr. 185/2010 tekin fyrir og sameinuð undir málsnúmerinu 185/2010. Var málið tekið fyrir nokkrum sinnum eftir það og dómur kveðinn upp 18. febrúar 2011. Voru ákærðu Z, Y og X dæmdir til fangelsisrefsingar sem bundin var almennu skilorði, jafnframt því sem þeim var gert að greiða sekt til ríkissjóðs. Þ var á hinn bóginn sýknaður. Þá var 1. tölulið ákærunnar 11. mars 2010, að því er varðar vanskil á virðisaukaskatti, vísað frá héraðsdómi. Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2011 í máli nr. 121/2011 var frávísunin felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka ákæruliðinn til efnisúrlausnar. Hinn 18. maí 2011 var síðan kveðinn upp dómur í héraðsdómi í máli nr. 697/2011 vegna 1. töluliðar ákærunnar 11. mars 2010. Varð niðurstaðan sú að ákærðu Z, Y og X var öllum gert að greiða sekt til ríkissjóðs. Eru báðir þessir dómar héraðsdóms nú undir áfrýjun í þessu máli, en niðurstöðu dómsins í máli 185/2010 var ekki áfrýjað að því er Þ varðar. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti tók Sigurður A. Þóroddsson hæstaréttarlögmaður við skipun sem verjandi ákærðu Y og Z í stað Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns sem áður hafði verið skipaður verjandi þeirra. II Mál þetta er fyrir Hæstarétti tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 204. gr. laga nr. 88/2008 að undangenginni fyrirtöku þess, þar sem ákæruvaldinu og verjendum ákærðu gafst kostur á að koma á framfæri munnlegum athugasemdum í samræmi við 1. mgr. 159. gr., sbr. 210. gr. laganna, er lutu að því hvort ómerkja bæri hina áfrýjuðu dóma og vísa málinu heim í hérað á ný sökum þess að sami verjandi annaðist vörn ákærðu Y og Z við meðferð máls fyrir héraðsdómi. Af hálfu ákæruvaldsins og ákærðu allra var því lýst yfir að ekki væru gerðar athugasemdir við að málinu yrði heimvísað. Í máli þessu eru ákærðu sakaðir um ýmis brot gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tilgreindra tímabila í rekstri einkahlutafélaga, en þeir krefjast aðallega sýknu í málinu, en til vara mildunar refsingar. Í málum sem þessu hefur dæmdri sektargreiðslu vegna slíkra brota verið skipt milli ákærðu, þegar fleiri en einn maður er sakfelldur fyrir brot. Eins og mál þetta er vaxið og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar 17. febrúar 2011 í máli nr. 134/2010, 9. júní 2011 í máli nr. 652/2010 og 8. desember 2011 í máli nr. 180/2011 verður að telja að hagsmunir ákærðu Y og Z kunni í svo veigamiklum atriðum að rekast á að óheimilt hafi verið að skipa þeim einn og sama verjandann, sbr. 5. mgr. 33. gr. laga nr. 88/2008. Þá gæti niðurstaða í máli ákærða X ráðist af niðurstöðu um refsiábyrgð hinna tveggja ákærðu. Samkvæmt framansögðu verður að ómerkja hina áfrýjuðu dóma og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar að því er varðar ákærðu Y, Z og X. Allur áfrýjunarkostnaður málsins verður lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði, en rétt er að ákvörðun um sakarkostnað í héraði að því er þátt ákærðu varðar bíði endanlegs dóms þar. Dómsorð: Hinir áfrýjuðu dómar eru ómerktir að því er varðar ákærðu, X, Y og Z, og er málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða X fyrir Hæstarétti, Garðars Valdimarssonar hæstaréttarlögmanns 313.750 krónur og málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu Y og Z fyrir Hæstarétti, Sigurðar A. Þóroddssonar hæstaréttarlögmanns 313.750 krónur og Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2011. Árið 2011, föstudaginn 18.febrúar, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-185/2010: Ákæruvaldið gegn Z, Y, X og Þ en málið var dómtekið 4. þ.m. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, dagsettri 4. september 2009, á hendur, ,,Z, kennitala [...], [...],[...], Y, kennitala [...], [...],[...], og Þ, kennitala [...], [...],[...] A. Fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins A, (áður G) kennitala [...], sem ákærði Z var stjórnarformaður og prókúruhafi fyrir til 29. maí 2008, ákærði Y framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir og ákærði Þ var stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir, með því að hafa: 1. Eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna nóvember-desember 2007 til og með mars-apríl 2008, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 12.864.013, sem sundurliðast sem hér greinir: 2. Eigi staðið skil á skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilsins febrúar 2008, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna janúar 2007 til og með maí 2008, að undanskildum desember 2008, samtals að fjárhæð kr. 8.384.051, sem sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Vangoldin staðgreiðsla: Árið 2007 ágúst kr. 618.752 september kr. 1.177.814 október kr. 1.584.002 nóvember kr. 1.025.883 kr. 4.406.451 Árið 2008 janúar kr. 960.587 febrúar kr. 888.964 mars kr. 985.135 apríl kr. 678.238 maí kr. 464.676 kr. 3.977.600 Samtals kr. 8.384.051 Framangreind brot ákærðu samkvæmt ákæru teljast varða við 1.mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið ákæru. b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið ákæru. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Ríkislögreglustjóri gaf hinn 11.mars 2010 út ákæru á hendur, ,,Z, kennitala [...], [...],[...], Y, kennitala [...], [...],[...], og X, kennitala [...], [...], [...], fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins B, kennitala [...], sem ákærði Z var stjórnarformaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi, ákærði Y var stjórnarmaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi stjórnarformaður og prókúruhafi, og ákærði X var framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir til 8. ágúst 2008, með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars-apríl, maí-júní og júlí-ágúst 2008 og eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar til og með júlí-ágúst 2008, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 50.412.060, sem sundurliðast sem hér greinir: 2. Eigi staðið skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda á lögmæltum tíma vegna tímabilanna maí, júní og ágúst 2008, og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna febrúar til og með ágúst 2008, samtals að fjárhæð kr. 41.400.472 hvað varðar ákærða Y, samtals að fjárhæð kr. 41.622.078 hvað varðar ákærða Z og samtals að fjárhæð kr. 34.471.266 hvað varðar ákærða X, sem sundurliðast sem hér greinir: Greiðslutímabil: Vangoldin staðgreiðsla Vangoldin staðgreiðsla hvað varðar Y: hvað varðar Z: Árið 2008 febrúar kr. 8.957.293 kr. 8.957.293 mars kr. 7.479.764 kr. 7.479.764 apríl kr. 6.863.896 kr. 6.863.896 maí kr. 6.602.387 kr. 6.602.387 júní kr. 5.075.470 kr. 5.075.470 júlí kr. 3.639.356 kr. 3.750.159 ágúst kr. 2.782.306 kr. 2.893.109 Samtals kr. 41.400.472 kr. 41.622.078 Greiðslutímabil: Vangoldin staðgreiðsla hvað varðar X: Árið 2008 febrúar kr. 8.738.197 mars kr. 7.260.929 apríl kr. 6.795.828 maí kr. 6.602.387 júní kr. 5.073.925 Samtals kr. 34.471.266 Framangreind brot ákærðu samkvæmt ákæru teljast varða við 1.mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið ákæru. b) 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 2. tölulið ákæru. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Verjandi ákærðu Z og Y krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins, verði greidd úr ríkissjóði. Verjandi ákærða X krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Verjandi ákærða Þ krefst sýknu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins Ákæra dagsett 4.september 2009 A 1. Ákærði Z kvað stöðu sinni hjá fyrirtækinu rétt lýst í inngangskafla ákærunnar. Ákærði gaf tvisvar sinnum skýrslu fyrir dómi um þetta sakarefni. Spurður við síðari skýrslutökuna um vanskil innheimts virðisaukaskatts sem hér er ákært út af kvað ákærði fjárhæðirnar í ákæru vera í samræmi við skilagreinar vegna virðisaukaskatts en hins vegar vanti að taka tillit til tapaðra viðskiptakrafna. Ákærði kvaðst hafa verið stjórnarformaður félagsins uns það fór í þrot og lýsti hann því að félaginu hefði ekki verið formlega slitið vegna þess að reynt var að koma eignum þess í verð. Ákærði kvaðst hafa búið og starfað í [...] og ekki hafa haft eftirlit með því hvort starfsemi félagsins hafi í raun verið hætt en talið svo vera eins og lýst var og talið að ekki yrði öðrum virðisaukaskattsskýrslum skilað en þeim sem sýndu enga veltu. Ákærði kvaðst ekki vita hver stjórnaði verksmiðjunni og rekstrinum eftir þann tíma sem ákærði kvaðst hafa talið að rekstrinum hefði verið hætt í lok september 2007. Við fyrri skýrslutöku ákærða Z fyrir dómi kvað hann stöðu sinni hjá A rétt lýst í ákærunni. Hann hafi verið stjórnarformaður og prókúruhafi til 29. maí 2009. Fyrirtækið hefði framleitt fullbúin [...] og kvaðst ákærði hafa verið stjórnarformaður auk þess að annast tæknilega ráðgjöf um uppsetningu verksmiðjunnar og framleiðslu. Fyrirtækið hafi verið stofnað utan um verkefni á [...] en meðákærði Þ hefði útvegað verkefnið þar. C hafi verið framkvæmdastjóri og bókari að nafni D hafi starfað hjá fyrirtækinu. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með störfum þessa fólks sem stjórnarformaður félagsins. Aðeins hefði verið haldinn einn stjórnarfundur árið 2006 og annar sumarið 2007. Ákærði neitaði sök og kvað virðisaukaskattsskuldina sem í ákæru greinir hafa myndast á þeim tíma er fyrirtækið var ekki í neinni starfsemi eða framleiðslu og kvaðst hann ekki getað svarað því hvers vegna ekki var staðið skil á innheimtum virðisaukaskatti sem hér um ræðir. Ákærða var gerð grein fyrir því að þessi ákæruliður byggðist á rafrænum virðisaukaskattsskýrslum frá fyrirtækinu. Hann kvað ekki tölulegan ágreining um þennan ákærulið en ákærði heldur því fram að fyrirtækið hafi hætt starfsemi um miðjan september 2007 og starfsemi sem var eftir það hafi ekki verið á vegum B heldur hafi starfsemin verið á vegum fyrirtækisins E. Ákærði lýsti því að reksturinn hefði tekið að ganga illa um mitt ár 2007. Af þessum sökum kvaðst ákærði hafa ritað tölvupóst til meðákærða Þ, föstudaginn 28. september 2007, þar sem fram hafi komið að ákærði vildi loka verksmiðjunni um þau mánaðamót. Meðákærði Þ hefði sagt að það tæki eina til tvær vikur að ljúka verkefnum sem félagið vann þá að og taldi ákærði að eftir það yrði starfseminni hætt. Í tölvupóstinum sem hér um ræðir nefnir meðákærði Þ að ef leggja eigi félagið niður þurfi væntanlega að boða til stjórnarfundar eins og segir í tölvupóstinum. Aðspurður kvaðst ákærði ekki hafa gert það en fljótlega eftir þetta sett fyrirtækið í sölumeðferð og það hafi verið ástæða þess að félaginu var ekki formlega slitið. Skýrði ákærði þetta nánar. Ákærði kvaðst hafa verið stjórnarformaður til 29. maí 2008 en það hefðu verið mistök sín að segja sig ekki úr stjórninni. Hann kvað meðákærða Þ hafa annast allan rekstur eftir þetta, þ.e. um tvær vikur frá tölvupóstsendingunni 28. september 2008. Ákærði kvað sig hafa grunað að rekstur væri í gangi í verksmiðjunni, en hann hafi ekki vitað eða grunað að framleiðsla hefði verið í gangi á kennitölu A. Hann taldi framleiðslu verksmiðjunnar á þessum tíma vera á vegum E og á kennitölu þess. Spurður hvort hann hafi gert sér grein fyrir því að hann bæri ábyrgð á fyrirtækinu sem stjórnarformaður til 29. maí 2009 kvaðst ákærði ekki hafa gert sér grein fyrir því að rekstur og starfsemi eftir miðjan ágúst 2007 hefði verið á vegum A. Ákærði taldi að virðisaukaskatturinn sem hér um ræðir hefði aldrei verið innheimtur og neitar sök. Síðar neitaði ákærði sök á grundvelli tapaðra viðskiptakrafna og taldi að skattagrunnurinn sem virðisaukaskatturinn væri reiknaður út frá í ákærunni væri rangur. Ákærði Þ kvað stöðu sinni hjá fyrirtækinu rétt lýst í ákærunni. Hann neitaði sök og kvað neitun sína byggjast á því að hann hefði hvorki annast daglegan rekstur fyrirtækisins né haft neitt með hann að gera og hann gæti engu svarað um fjárhæðir í þessum ákærulið. Ákærði kvað aðkomu sína að fyrirtækinu hafa verið í gegnum félagði E. sem átti þriðjungshlut í A, en tilgangur ákærða hefði verið að afla verkefna fyrir teiknistofu sína. Ákærði kvaðst ekkert hafa komið að stjórnun A, en ákærðu Z og Y önnuðust stjórnun og rekstur fyrirtækisins. Ákærði kvað kennitölu E aldrei hafa komið að framleiðslu í A og vísaði hann til virðisaukaskattsskýrslna um þetta. Spurður hver hafi annast stjórn félagsins eftir miðjan september 2007 ef meðákærði Z gerði það ekki eins og hann bar fyrir dóminum, kvaðst ákærði telja að það hafi að mestu verið F framleiðslustjóri. Þetta hefði F gert í tengslum við ákærða Z og Y. Allir hefðu vitað að rekstur væri í gangi og meðákærði Z hefði vitað af starfsemi í verksmiðjunni veturinn 2007 til 2008. Y lýsti starfsemi félagsins við [...] og uppsetningu [...]. Hann kvað ekki hafa verið sótt um endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu manna við [...]. Hann kvað ákærða Þ hafa komið inn í félagið vegna verkefnastöðu hans fyrir [...]. Hann lýsti því að C hefði verið framkvæmdastjóri fram á mitt ár 2007. Y kvaðst hafa talið rekstri félagsins hætt í lok september 2007 eins og ákærði Z lýsti og gat hann ekki borið um reksturinn eftir það. Niðurstaða ákæruliðar A 1 Ákærði Þ var stjórnarmaður og prókúruhafi félagsins. Hann neitar sök og kvaðst ekkert hafa komið að rekstrinum eins og rakið var. Gegn eindreginni neitun hans hefur ekki verið sýnt fram á að hann hafi komið að daglegri stjórn félagsins á þann hátt að hann beri refsiábyrgð á vanskilum virðisaukaskatts eins og ákært er fyrir. Gegn eindreginni neitun hans er ósannað að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir og ber að sýkna hann af þessum kafla ákærunnar. Ákærði Z var skráður stjórnarformaður og prókúruhafi félagsins þann tíma sem hér um ræðir og bar sem slíkur ábyrgð á skilum virðisaukaskatts. Getur hann ekki borið fyrir sig að aðrir hafi annast reksturinn meðan hann var skráður stjórnarformaður. Vangoldinn virðisaukaskattur samkvæmt skýrslum fyrir þau greiðslutímabil sem hér um ræðir var sá sem í ákæru greinir. Ákærði Z bar ábyrgð á skilum virðisaukaskattsins en skilaði ekki og varðar sú háttsemi hans við lagákvæðin sem í ákæru greinir. A 2. Ákærði Z kvaðst hafa talið að starfsemi félagsins hefði verið hætt eftir 31.ágúst 2007 og vísaði hann þá til tölvupósts sem hann sendi meðákærða Þ þar um. Kvaðst ákærði hafa talið að eina til tvær vikur tæki að ljúka verkefnum sem voru í gangi og eftir það ætti ekki að vera nein starfsemi í félaginu að hans sögn. Kvaðst hann neita sök á þeirri forsendu að félagið hefði verið hætt starfsemi á þeim tíma sem í þessum ákærulið greinir. Hann kvaðst hafa verið stjórnarformaður félagsins uns það fór í þrot og lýsti hann því að félaginu hefði ekki verið formlega slitið því að reynt hefði verið að koma eigum þess í verð. Ákærði kvaðst hafa búið og starfað í [...] og ekki haft eftirlit með því hvort starfsemi félagsins væri í raun hætt, en talið svo vera eins og lýst var og því talið að engri afdreginni staðgreiðslu væri til að dreifa. Ákærði neitar þannig sök samkvæmt þessum ákærulið. Hann taldi sig ekki bera ábyrgð á rekstrinum sem í þessum ákærulið greinir og kvað engan rekstur hafa verið á því tímabili sem ákæran tekur til. Hann kvað sömu sjónarmið eiga við og varðandi 1. lið ákæru, hann hefði ekki komið að rekstrinum á þessum tíma og kveðst engu geta svarað um fjárhæðir í þessum ákærulið. Ákærði Þ neitar sök og kvað afstöðu sína og neitun byggjast á sömu forsendum og varðandi ákærulið 1. Hann hefði hvorki komið að né annast daglegan rekstur fyrirtækisins og vísaði til sömu sjónarmiða og í 1. lið ákærunnar. Eins og rakið var var þáttur Y skilinn frá og honum lokið sérstaklega á grundvelli skýlausrar játningar hans fyrir dómi. Niðurstaða ákæruliðar A 2 Ákærði Þ var stjórnarmaður og prókúruhafi. Hann neitar sök eins og rakið var og kvaðst ekkert hafa komið að rekstri félagsins. Gegn neitun hans hefur ekki verið sýnt fram á að hann hafi komið að daglegri stjórn félagsins á þann hátt að hann beri refsiábyrgð vegna vanskila á skilagreinum staðgreiðslu, né á vanskilum afdreginnar staðgreiðslu eins og hér er ákært fyrir. Gegn eindreginni neitun hans er ósannað að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem í þessum ákærulið greinir og ber að sýkna hann af þessum kafla ákærunnar. Ákærði Z var skráður stjórnarformaður og prókúruhafi félagsins þann tíma sem hér um ræðir og bar sem slíkur ábyrgð á skilum skilagreina og skilum innheimtrar staðgreiðslu, en sannað er með framburði ákærða og gögnum málsins að vanskilin nema þeim fjárhæðum sem í ákærunni greinir og að skilagrein vegna tímabilsins febrúar 2008 var ekki skilað á lögmæltum tíma. Ákærði getur ekki borið fyrir sig að aðrir hafi annast reksturinn meðan hann var skráður stjórnarformaður. Er sannað með framburði ákærða Z, sem kvað stöðu sinni rétt lýst hjá fyrirtækinu á þessum tíma, og með öðrum gögnum málsins, m.a. skilagreinum um afdregna staðgreiðslu, að ákærði Z hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í þessum ákærulið greinir og eru brot hans rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákæra dagsett 11.mars 2010 1. Ákærði Y kvaðst hafa verið stjórnarformaður B til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Hann neitar þeirri sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma, en ákærði kvað það ekki hafa verið gert vegna bilaðs tölvukerfis. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað af þessu, en þetta hefði ekki komið í ljós fyrr en við skýrslutöku hjá lögreglu. Hann hefði því ekki getað brugðist við þessu þar sem hann vissi ekki af vanskilunum. Ákærði gerir ekki athugasemdir við fjárhæðir virðisaukaskatts samkvæmt þessum ákærulið, utan að fjárhæðin kunni að lækka vegna tapaðra viðskiptakrafna og inneignar á virðisaukaskatti en ákærði lýsti því að undir lok rekstrar fyrirtækisins hefði gengið mjög illa að fá kröfur greiddar. B hafi verið stofnuð árið 2004 og hafi fyrirtækið annast framleiðslu [...], auk þess að reisa húsin og hafi þeim verið skilað nánast fullbúnum til viðskiptavina. G hafi verið stofnuð árið 2005 og A hafi leigt verksmiðjunni á [...] tækin, en um hafi verið að ræða tvö aðskilin fyrirtæki. Hann kvað fjármálastjóra hafa annast skattskil B. Spurður hver annaðist eftirlit með skattskilum vísaði hann á meðákærða X. Ákærði kvað fjármálastjórann hafa greint frá því að tölvukerfi hefði valdið því að virðisaukaskattsskýrslum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma eins og ákært er fyrir en ákærði mundi ekki hvernig brugðist hefði verið við þessu og þá hvernig skýrslum hafi verið skilað. Ákærði Z kvað hlutverki sínu hjá B rétt lýst í ákærunni. Ákærði kvaðst fyrst hafa vitað af hinum ætluðu vanskilum á virðisaukaskattsskýrslum við skýrslutöku hjá lögreglunni. Hann kvað fjármálastjóra og framkvæmdastjóra hafa átt að annast skil virðisaukaskattsskýrslna en ákærði kvaðst hafa vitað af bilun tölvukerfis er kom að skilum skýrslu vegna eins uppgjörstímabils. Hann hefði ekki vitað að skýrslum hefði verið skilað of seint. Spurður um vanskil innheimts virðisaukaskatts kvaðst ákærði ekki hafa vitað um fjárhæðirnar sem í ákæru greinir. Hann kvað fjárhæðina þar of háa þar sem eftir væri að taka tillit til tapaðra viðskiptakrafna. Spurður um eftirlit með fjármálastjóra fyrirtækisins varðandi skil á virðisaukaskatti og skýrslum kvað ákærði stjórnina hafa fengið skýrslur frá fjármálastjóra fyrirtækisins sem ekki hefðu staðist, en ákærði var stjórnarformaður til 8. ágúst 2008, en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Hann kvað undirbúning hafa verið hafinn við að sækja um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu þeirra sem unnu við framleiðsluna og uppsetningu [...] sem framleidd voru en ekki hafi verið sótt um. Ákærði X kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri og prókúruhafi til 5. ágúst 2008, en ekki til 8. ágúst eins og í ákæru greinir. Hann vísaði í þessu sambandi um starfslok sín til fundar sem fram fór 5. ágúst 2008 og til bréfs sem dagsett er daginn eftir eða 6. ágúst 2008. Hann lýsti starfi sínu hjá fyrirtækinu. Hann kvað skil virðisaukaskattsskýrslu hafa dregist eitt tímabilið í ákæru vegna bilaðs tölvukerfis hjá skattstjóra en hann mundi ekki hvaða tímabil það var. Hann kvaðst hafa talið að skýrsla hefði borist á réttum tíma, en síðar hafi komið í ljós að svo var ekki. Nánar spurður kvaðst hann hafa talið að bilun tölvukerfisins væri hjá innheimtumanni ríkissjóðs en ekki hjá fyrirtækinu sjálfu. Hann kvaðst hafa talið að skýrslum vegna annarra tímabila hefði verið skilað á lögmæltum tíma. Spurður um vanskil innheimts virðisaukaskatts sem í þessum ákærulið greinir tók ákærði fram að hann teldi að skil vegna síðasta tímabilsins júlí og ágúst hefðu ekki verið á sínu verksviði þar sem hann hefði verið hættur störfum. Hann kvað hið sama eiga við um tímabilið maí-júní þar sem skil virðisaukaskatts fyrir það tímabil félli utan þess tíma sem ákærði var framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Hann kvaðst ekki gera athugasemdir vegna tveggja fyrstu tímabilanna sem í þessum ákærulið greinir, utan að hann teldi að væri að taka tillit til tapaðra viðskiptakrafna. Ákærði kvaðst hafa þurft að bera allar stærri ákvarðanir um greiðslur og fleira undir meðákærðu Z og Y og lýsti ákærði því og kvað vald sitt sem framkvæmdastjóra í raun ekkert hafa verið. Hann kvað sér hafa orðið ljóst í maí-júní 2008 að bókhald fyrirtækisins hefði verið langt á eftir er ákærði kom til starfa hjá fyrirtækinu. Þarna hafi fjárhagsstaða fyrirtækisins komið í ljós en eigendur félagsins hafi reiknað með nýju fjármagni í reksturinn, sem ekki hefði orðið af. Hann kvaðst hafa látið eigendur vita af áhyggjum sínum af stöðunni. Niðurstaða ákæruliðar 1 Undir dómsmeðferð málsins kröfðust verjendur þess að tekið yrði tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli reglugerðar nr. 449/1990 með síðari breytingum. Fyrir liggur að ekki hefur verið sótt um endurgreiðslu og þá liggur ekkert fyrir í málinu um það hvort lagaskilyrði til endurgreiðslu séu til staðar. Lög standa ekki til þess að tekin verði afstaða til þessa við úrlausn þessa máls. Ákærðu hafa borið að virðisaukaskattsskýrslum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma vegna bilaðs tölvukerfis.Ákærði Z var stjórnarformaður til 8. ágúst 2008, en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Ákærði Y var stjórnarmaður í félaginu fyrir 8. ágúst 2008, en frá þeim degi stjórnarformaður og prókúruhafi. Ákærði X var framkvæmdastjóri og prókúruhafi til 8. ágúst 2008, en tilkynning um afsögn hans barst Hlutafélagaskrá sama dag. Ákærði X bar því ekki ábyrgð á vanskilum virðisaukaskattsskýrslna fyrir tímabilið júlí-ágúst 2008. Bilað tölvukerfi leysir ákærðu ekki undan ábyrgð á að skila virðisaukaskattsskýrslum, eins og lög sem vitnað er til í ákærunni áskilja, og bera ákærðu stöðu sinnar vegna hjá fyrirtækinu ábyrgð á þeim skilum eins og í þessum ákærulið greinir, utan ákærði X sem er sýknaður af því að bera ábyrgð á skilum virðisaukaskattsskýrslu fyrir tímabilið júlí-ágúst 2008. Gegn neitun ákærðu eru þeir sakfelldir fyrir vanskil virðisaukaskattsskýrslna eins og í ákæru greinir utan ákærði X sem sýknaður er af tímabilinu júlí-ágúst 2008. Brot ákærðu að þessu leyti eru rétt færð til refsiákvæða í þessum ákærulið. Verjendur hafa aflað gagna frá [...]banka um tapaðar kröfur félagsins. Í þeim gögnum er virðisaukaskattur af töpuðum viðskiptakröfum sagður nema meira en 26.000.000 króna. Ákæruvaldið hefur ekki fallist á að lækka virðisaukaskattinn sem nemur þessari fjárhæð m.a. vegna þess að viðhlítandi gögn vanti til að unnt sé að meta þessa fjárhæð til lækkunar. Verjendur fóru upphaflega fram á frávísun málsins m.a. af þeim sökum að ekki hafi verið tekið tillit til tapaðra viðskiptaskulda vegna gjaldþrots eða árangurslauss fjárnáms hjá skuldurum en samkvæmt gögnum málsins eru fyrirtækin sem hér um ræðir ýmist gjaldþrota eða gert hefur verið hjá þeim árangurslaust fjárnám. Frávísunarkröfunni var hafnað og taldi dómurinn að unnt væri að bæta úr þessum annmarka undir rekstri málsins og dæma efnislega um þessi sjónarmið. Ákæruvaldið hefur ekki undir rekstri málsins aflað gagna sem gera dóminum kleift að taka afstöðu til sjónarmiða verjanda og ákærðu um tapaðar viðskiptakröfur. Er málið því ódómtækt að þessu leyti og verður ekki hjá því komist að vísa þessum hluta þessa ákæruliðar að því er varðar vanskil innheimts virðisaukaskatts frá dómi af sjálfsdáðum. 2. Ákærði Y kvað sömu sjónarmið eiga við um vanskil skilagreinar fyrir tímabilin maí, júní og ágúst 2008 og lýst var í fyrsta lið ákæru og kvaðst ekki hafa vitað af bilun tölvukerfisins og ekki frétt af þessu fyrr en löngu síðar. Spurður um vanskil afdreginnar staðgreiðslu kvaðst hann ekki geta rengt fjárhæðina sem í ákæru greinir þar sem hann hefði ekki annast skilin. Ákærði Z kvaðst hafa vitað að skilagrein vegna staðgreiðslu opinberra gjalda hefði í eitt sinn verið skilað of seint vegna bilaðs tölvukerfis. Um önnur tilvik kvaðst ákærði ekki hafa vitað. Spurður hvort hann hefði sem stjórnarformaður og síðar framkvæmdastjóri haft eftirlit með því að skilagreinum og staðgreiðslu hefði verið skilað kvað ákærði stjórnina hvorki hafa fengið upplýsingar um skilin hjá fjármálastjóranum né hjá framkvæmdastjóra fyrirtækisins. Ákærði kvaðst ekki hafa verið látinn vita af vanskilunum og ekki hafa leitað eftir upplýsingum um þetta en hann hefði gert ráð fyrir því að hafa vera látinn vita ef eitthvað væri að skilunum. Spurður um vanskil afdreginnar staðgreiðslu kvað ákærði vanta að taka tillit til innágreiðslu að fjárhæð 3.000.000 króna sem voru greiddar 25. mars 2008. Annars væri ákæran að þessu leyti í samræmi við skilagreinar. Ákærði X neitar sök. Hann kvað sömu sjónarmið eiga við og varðandi kaflann hér að framan um virðisaukaskattinn og kvaðst hafa talið að skilagreinum hefði verið skilað á réttum tíma. Spurður um skil afdreginnar staðgreiðslu kvað ákærði skil vegna mánaðanna maí og júní hafa átt sér stað eftir að ákærði hætti störfum hjá fyrirtækinu og hann bæri því ekki ábyrgð á þeim skilum, en hann hefði hætt störfum sem framkvæmdastjóri 5. ágúst 2008 og undirritað skjal þar um daginn eftir, 6. ágúst. Skjalið sem hér um ræðir var móttekið hjá Ríkisskattsstjóra 8. ágúst 2008. Ákærði kvað tímabilin febrúar, mars og apríl hafa fallið til meðan hann gegndi störfum framkvæmdastjóra. Hann kvað hið sama eiga við um þessi skil og um aðrar greiðslur, eigendur hefðu ráðið hvað var greitt og hvað ekki. Bærust peningar inn í fyrirtækið á þessum tíma hefðu þeir verið notaðir til að greiða aðföng. Niðurstaða ákæruliðar 2 Ákærðu neita sök samkvæmt þessum ákærulið eins og rakið var. Skilagreinum þeim sem í ákæru greinir var ekki skilað á lögmæltum tíma eins og ákærðu báru og gögn málsins bera með sér. Ákærðu bera ábyrgð á skilum skilagreina í samræmi við stöðu sína hjá fyrirtækinu sem lýst er í ákærunni. Er hver hinna ákærðu í samræmi við þetta sakfelldur fyrir að hafa ekki staðið skil á skilagreinum á lögmæltum tíma eins og ákært er fyrir utan ákærði X sem verður ekki sakfelldur fyrir vanskilin fyrir ágúst 2008 þar sem hann hætti störfum eins og rakið var. Bilað tölvukerfi leysir ákærðu ekki undan ábyrgð. Afdregin staðgreiðsla nemur þeim fjárhæðum sem lýst er í þessum ákærulið varðandi hvern og einn hinna ákærðu. Með vísan til stöðu ákærðu hjá fyrirtækinu sem rakin var í næsta ákærulið að framan bera ákærðu refsiábyrgð í samræmi við þá stöðu. Ekkert er fram komið í málinu sem leysir þá undan ábyrgð. Er þannig sannað með framburði ákærðu að hluta varðandi einstakar fjárhæðir og með öðrum gögnum málsins, meðal annars skýrslum og öðrum gögnum um afdregna staðgreiðslu, að ákærðu hafi, hver um sig, gerst sekir um háttsemi þá sem í þessum ákærulið greinir og er háttsemi þeirra rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði Z hlaut sektardóm fyrir umferðarlagabrot í september 2008 og ber nú að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða eru stórfelld og þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Auk refsivistar ber að dæma ákærða Z til sektargreiðslu í ríkissjóð. Að teknu tilliti til sjónarmiða sem dómaframkvæmd mælir fyrir um við ákvörðun sektarrefsingar í sambærilegum málun þykir sektarefsing ákærða hæfilega ákvörðuð 41.000.000 og komi 5 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði Y hlaut hinn 17. september 2009, 4 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 2 ár auk 10.500.000 króna sektar fyrir brot sem ákært var fyrir með ákærunni 4. september 2009 og rakin er að framan. Nú ber að dæma skilorðsdóminn upp og gera ákærða refsingu í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. auk þess sem dæma ber hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða eru stórfelld og þykir refsing hæfilega ákvörðuð fangelsi í 10 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Auk refsivistar ber að dæma ákærða Y til sektargreiðslu í ríkissjóð. Að teknu tilliti til sjónarmiða sem dómaframkvæmd mælir fyrir um við ákvörðun sektarrefsingar í sambærilegum málum þykir sektarefsing ákærða hæfilega ákvörðuð 30.000.000 og komi 4 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði X hefur ekki áður sætt refsingu og þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 4 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Auk refsivistar ber að dæma ákærða X til sektargreiðslu í ríkissjóð. Að teknu tilliti til sjónarmiða sem dómaframkvæmd mælir fyrir um við ákvörðun sektarrefsingar í sambærilegum málum þykir sektarefsing ákærða hæfilega ákvörðuð 30.000.000 og komi 4 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu Z og Y greiði óskipt 2/3 hluta 1.004.000 króna málsvarnarlauna Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði X greiði helming 1.004.000 króna málsvarnarlauna Hólmfríðar Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanns á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. 627.500 króna málsvarnarlaun Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns greiðast úr ríkissjóði. Eyjólfur Ármannsson flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: 1. tölulið ákæru, dagsettrar 11. mars 2010, er vísað frá dómi að því er varðar vanskil innheimts virðisaukaskatts. Ákærði, Þ, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærðu, Z og Y, sæti hvor um sig fangelsi í 10 mánuði. Ákærði, X, sæti fangelsi í 4 mánuði. Fresta skal fullnustu refsivistar ákærðu Z, Y og X skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli refsivist hvers um sig niður að þeim tíma liðnum haldi hver um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Z greiði 41.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 5 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu Y og X greiði hvor um sig 30.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 4 mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu Z og Y greiði óskipt 2/3 hluta 1.004.000 króna málsvarnarlauna Guðmundar Óla Björgvinssonar hæstaréttarlögmanns á móti 1/3 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði X greiði helming 1.004.000 króna málsvarnarlauna Hólmfríðar Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanns á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. 627.500 króna málsvarnarlaun Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns greiðast úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2011. Árið 2011, miðvikudaginn 18. maí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-697/2011: Ákæruvaldið gegn Z, Y og X en málið var dómtekið 4. þ.m. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, dagsettri 11 september 2009, á hendur: ,,Z, kennitala [...], [...], [...], Y, kennitala [...], [...], [...], og X, kennitala [...], [...],[...] fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri B, kennitala [...], sem ákærði Z var stjórnarformaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi, ákærði Y var stjórnarmaður fyrir til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi stjórnarformaður og prókúruhafi, og ákærði X var framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir til 8. ágúst 2008, með því að hafa: 1. Eigi staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma vegna uppgjörstímabilanna mars-apríl, maí-júní og júlí-ágúst 2008 og eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar til og með júlí-ágúst 2008, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 50.412.060, sem sundurliðast sem hér greinir: 2. [ ...] Framangreind brot ákærðu samkvæmt ákæru teljast varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig: a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005 að því er varðar 1. tölulið ákæru. b) [ ..] Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Málið var upphaflega dæmt 18. febrúar sl. en ofangreindum 1. kafla ákærunnar að hluta vísað frá dómi. Sá hluti ákærunnar er nú dæmdur, utan sá hluti kaflans sem lýtur að vanskilum virðisaukaskattsskýrslna eins og lýst er í þessum ákærulið. Verjandi ákærðu Z og Y krefst aðallega sýknu en til var vægustu refsingar sem lög leyfa og að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins, verði greiddur úr ríkissjóði. Verjandi ákærða X krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Málavextir Ákærði Y kvaðst hafa verið stjórnarformaður B til 8. ágúst 2008 en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Hann neitar þeirri sök að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma, en ákærði kvað það ekki hafa verið gert vegna bilaðs tölvukerfis. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað af þessu, en þetta hefði ekki komið í ljós fyrr en við skýrslutöku hjá lögreglu. Hann hefði því ekki getað brugðist við þessu þar sem hann vissi ekki af vanskilunum. Ákærði gerir ekki athugasemdir við fjárhæðir virðisaukaskatts samkvæmt þessum ákærulið, utan að fjárhæðin kunni að lækka vegna tapaðra viðskiptakrafna og inneignar á virðisaukaskatti en ákærði lýsti því að undir lok rekstrar fyrirtækisins hefði gengið mjög illa að fá kröfur greiddar. B hafi verið stofnuð árið 2004 og hafi fyrirtækið annast framleiðslu húseininga, auk þess að reisa húsin og hafi þeim verið skilað nánast fullbúnum til viðskiptavina. A hafi verið stofnuð árið 2005 og B hafi leigt verksmiðjunni á [...] tækin, en um hafi verið að ræða tvö aðskilin fyrirtæki. Hann kvað fjármálastjóra hafa annast skattskil B. Spurður hver annaðist eftirlit með skattskilum vísaði hann á meðákærða X. Ákærði kvað fjármálastjórann hafa greint frá því að tölvukerfi hefði valdið því að virðisaukaskattsskýrslum hafi ekki verið skilað á lögmæltum tíma eins og ákært er fyrir en ákærði mundi ekki hvernig brugðist hefði verið við þessu og þá hvernig skýrslum hefði verið skilað. Ákærði Z kvað hlutverki sínu hjá B rétt lýst í ákærunni. Ákærði kvaðst fyrst hafa vitað af hinum ætluðu vanskilum á virðisaukaskattsskýrslum við skýrslutöku hjá lögreglunni. Hann kvað fjármálastjóra og framkvæmdastjóra hafa átt að annast skil virðisaukaskattsskýrslna en ákærði kvaðst hafa vitað af bilun tölvukerfis er kom að skilum skýrslu vegna eins uppgjörstímabils. Hann hefði ekki vitað að skýrslum hefði verið skilað of seint. Spurður um vanskil innheimts virðisaukaskatts kvaðst ákærði ekki hafa vitað um fjárhæðirnar sem í ákæru greinir. Hann kvað fjárhæðina þar of háa þar sem eftir væri að taka tillit til tapaðra viðskiptakrafna. Spurður um eftirlit með fjármálastjóra fyrirtækisins varðandi skil á virðisaukaskatti og skýrslum kvað ákærði stjórnina hafa fengið skýrslur frá fjármálastjóra fyrirtækisins sem ekki hefðu staðist, en ákærði var stjórnarformaður til 8. ágúst 2008, en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Hann kvað undirbúning hafa verið hafinn við að sækja um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu þeirra sem unnu við framleiðsluna og uppsetningu húsa sem framleidd voru en ekki hafi verið sótt um. Ákærði X kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri og prókúruhafi til 5. ágúst 2008, en ekki til 8. ágúst eins og í ákæru greinir. Hann vísaði í þessu sambandi um starfslok sín til fundar sem fram fór 5. ágúst 2008 og til bréfs sem dagsett er daginn eftir eða 6. ágúst 2008. Hann lýsti starfi sínu hjá fyrirtækinu. Hann kvað skil virðisaukaskattsskýrslu hafa dregist eitt tímabilið í ákæru vegna bilaðs tölvukerfis hjá skattstjóra en hann mundi ekki hvaða tímabil það var. Hann kvaðst hafa talið að skýrsla hefði borist á réttum tíma, en síðar hafi komið í ljós að svo var ekki. Nánar spurður kvaðst hann hafa talið að bilun tölvukerfisins væri hjá innheimtumanni ríkissjóðs en ekki hjá fyrirtækinu sjálfu. Hann kvaðst hafa talið að skýrslum vegna annarra tímabila hefði verið skilað á lögmæltum tíma. Spurður um vanskil innheimts virðisaukaskatts sem í þessum ákærulið greinir tók ákærði fram að hann teldi að skil vegna síðasta tímabilsins júlí og ágúst hefðu ekki verið á sínu verksviði þar sem hann hefði verið hættur störfum. Hann kvað hið sama eiga við um tímabilið maí-júní þar sem skil virðisaukaskatts fyrir það tímabil félli utan þess tíma sem ákærði var framkvæmdastjóri fyrirtækisins. Hann kvaðst ekki gera athugasemdir vegna tveggja fyrstu tímabilanna sem í þessum ákærulið greinir, utan að hann teldi að eftir væri að taka tillit til tapaðra viðskiptakrafna. Ákærði kvaðst hafa þurft að bera allar stærri ákvarðanir um greiðslur og fleira undir meðákærðu Z og Y og lýsti ákærði því og kvað vald sitt sem framkvæmdastjóra í raun ekkert hafa verið. Hann kvað sér hafa orðið ljóst í maí-júní 2008 að bókhald fyrirtækisins hefði verið langt á eftir er ákærði kom til starfa hjá fyrirtækinu. Þarna hafi fjárhagsstaða fyrirtækisins komið í ljós en eigendur félagsins hafi reiknað með nýju fjármagni í reksturinn, sem ekki hefði orðið af. Hann kvaðst hafa látið eigendur vita af áhyggjum sínum af stöðunni. Niðurstaða Undir dómsmeðferð málsins kröfðust verjendur þess að tekið yrði tillit til endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli reglugerðar nr. 449/1990 með síðari breytingum. Fyrir liggur að ekki hefur verið sótt um endurgreiðslu og þá liggur ekkert fyrir um það í málinu hvort lagaskilyrði til endurgreiðslu séu til staðar. Lög standa ekki til þess að tekin verði afstaða til þessa við úrlausn þessa máls. Með dómi 18. febrúar sl. var tekin afstaða til þess hluta þessa ákæruliðar sem laut að því að ekki voru staðin skil á virðisaukaskattsskýrslum á lögmæltum tíma. Virðisaukaskattur sá sem hér er ákært vegna byggist á fram lögðum virðisaukaskattsskýrslum félagsins sem um ræðir og var skattinum ekki skilað eins og lög áskilja. Ákærði Z var stjórnarformaður til 8. ágúst 2008, en frá þeim degi framkvæmdastjóri, stjórnarmaður og prókúruhafi. Ákærði Y var stjórnarmaður í félaginu fyrir 8. ágúst 2008, en frá þeim degi stjórnarformaður og prókúruhafi. Ákærði X var framkvæmdastjóri og prókúruhafi til 8. ágúst 2008, en tilkynning um afsögn hans barst Hlutafélagaskrá sama dag. Ákærði X bar því ekki ábyrgð á vanskilum virðisaukaskatts fyrir tímabilið júlí-ágúst 2008. Verjendur hafa aflað gagna frá Arion banka um tapaðar viðskiptakröfur félagsins. Í þeim gögnum er virðisaukaskattur af töpuðum viðskiptakröfum sagður nema meira en 26.000.000 króna. Er það mat dómsins að fram séu komin nægileg gögn sem leiða það í ljós að viðskiptakröfurnar sem um ræðir voru tapaðar og er gengið út frá því hér. Ákærðu báru ábyrgð á skilum virðisaukaskatts stöðu sinnar vegna hjá fyrirtækinu. Vanskilin varða við þau lagaákvæði sem í ákæru greinir og eru ákærðu, með vísan til ofanritaðs en gegn neitun, sakfelldir í samræmi við ofangreint, þó þannig að ákærði X er sýknaður af því að bera ábyrgð á vanskilum fyrir tímabilið júlí-ágúst 2008. Brot ákærðu eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Eins og rakið var voru ákærðu allir sakfelldir með dómi 18. febrúar sl. er hluti þessa máls var dæmdur. Ber nú að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga en að öðru leyti þykir ekki eins og á stendur ástæða til að rekja sakaferil ákærðu. Í ofangreindum dómi voru ákærði Z og Y hvor um sig dæmdir í 10 mánaða fangelsi og ákærði X í 4 mánaða fangelsi, allt skilorðsbundið. Ákærði Z hlaut auk þess 41.000.000 króna í sekt og ákærðu Y og X hvor um sig 30.000.000 króna í sekt. Eftir atvikum þykja ekki efni til að gera ákærðu frekari refsivist í máli þessu og stendur því skilorðsbinding refsivitar í fyrrgreindum dómi óhögguð. Hins vegar ber að dæma ákærðu til greiðslu sektar í ríkissjóð. Að þessu virtu og að teknu tilliti til sjónarmiða í dómaframkvæmd við ákvörðun sektar er á stendur eins og í máli þessu er ákærðu Z og Y hvorum um sig gert að greiða 31.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð og komi fjögurra mánaða fangelsi hjá hvorum um sig í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði X greiði 23.000.000 króna í sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar. Ákærðu Z og Y greiði Guðmundi Óla Björgvinssyni hæstaréttarlögmanni óskipt 188.250 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði X greiði Hólmfríði Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanni 188.250 krónur í málsvarnarlaun. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar til lögmanna. Eyjólfur Ármannsson aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, Z og Y, greiði hvor um sig 31.500.000 króna sekt í ríkissjóð og komi fjögurra mánaða fangelsi hjá hvorum um sig í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði, X, greiði 23.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærðu Z og Y greiði Guðmundi Óla Björgvinssyni hæstaréttarlögmanni óskipt 188.250 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði X greiði Hólmfríði Kristjánsdóttur héraðsdómslögmanni 188.250 krónur í málsvarnarlaun. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar til lögmanna.
|
Mál nr. 31/2014
|
Umferðarlög Bifreið Eigin sök Stórkostlegt gáleysi
|
K höfðaði mál gegn S og V hf. og krafðist greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem hún varð fyrir sem farþegi bifreiðar í eigu S. Deilt var um hvort K skyldi vegna eigin sakar bera að hluta ábyrgð á tjóninu en K hafði legið, án öryggisbeltis, ofan á þremur farþegum bifreiðarinnar í aftursæti hennar. Var ekki talið að gáleysi K hefði verið svo stórkostlegt að það leiddi til skerðingar á bótarétti hennar samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Var því fallist á kröfur K.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari, Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari og Sigurður Tómas Magnússon prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2014. Hún krefst þess að stefndu greiði sér sameiginlega 2.863.540 krónur með 4,5% ársvöxtum af 482.918 krónum frá 20. mars til 1. september 2010, af 2.863.540 krónum frá þeim degi til 17. ágúst 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi snýst ágreiningur aðila einvörðungu um hvort áfrýjandi skuli vegna eigin sakar bera að hluta ábyrgð á líkamstjóni er hún varð fyrir sem farþegi í bifreiðinni DG 579, er bifreiðin valt og fór út af Suðurlandsvegi 20. mars 2010. Bifreiðin er af gerðinni Volkswagen Polo og ætluð fimm mönnum. Áfrýjandi var þá á leið heim úr sumarbústað, en í bifreiðinni voru sjö manns. Samkvæmt 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skal sá sem ábyrgð ber á skráningarskyldu vélknúnu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Er hér um að ræða skaðabótaábyrgð án sakar. Eftir 1. mgr. 90. gr. sömu laga er það eigandi eða umráðamaður ökutækis sem ábyrgðina ber á því og er fébótaskyldur samkvæmt 88. gr. laganna. Þá segir í 1. mgr. 91. gr. þeirra að greiðsla á bótakröfu vegna tjóns sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var bifreið sú sem áfrýjandi var farþegi í tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og var stefndi Sverrir skráður eigandi bifreiðarinnar. Mælt er fyrir um það í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að heimilt sé að lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Stefndu byggja á því að beita beri þessari heimild og lækka bætur til áfrýjanda, þannig að hún beri tjón sitt sjálf að ⅓ hluta vegna stórkostlegs gáleysis sem hafi falist í því að taka sér far með bifreið sem í voru of margir farþegar og liggja í aftursæti bifreiðarinnar ofan á öðrum farþegum án þess að nota öryggisbelti. Í athugasemdum með frumvarpi að umferðarlögum segir að með ákvæði 2. mgr. 88. gr. laganna sé dregið úr heimild til að lækka eða fella niður bætur vegna líkamstjóns eða vegna missis framfæranda, þannig að lækkun eða niðurfelling bóta megi því aðeins fara fram að sá sem hafi látist eða orðið fyrir tjóni hafi sýnt af sér ásetning eða stórkostlegt gáleysi. Þá segir í athugasemdunum að vegna þessa sé ekki þörf sérákvæðis um vanrækslu á notkun öryggisbeltis eða hlífðarhjálms, sbr. 2. málslið 3. mgr. 67. gr. eldri umferðarlaga nr. 40/1968, en þar var kveðið á um að vanræksla á notkun öryggisbúnaðar eins og öryggisbeltis leiddi ekki til lækkunar eða niðurfærslu fébóta. Verður þessi athugasemd ekki skilin á annan hátt en að löggjafinn hafi talið að það eitt yrði ekki metið til stórfellds gáleysis að nota ekki öryggisbelti og breytir engu um það mat að slík vanræksla varði sektum samkvæmt reglugerð nr. 930/2006, sem sett var á grundvelli heimildar í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga. Í skýrslu ökumanns bifreiðarinnar fyrir héraðsdómi kom fram að áfrýjandi hefði setið við hlið hennar í farþegasæti á leið í sumarbústaðinn fyrr um kvöldið og ,,einhverjir strákar” verið með í för. Ökumaðurinn kvað hafa staðið til að áfrýjandi færi samferða henni í bæinn en kvaðst hafa ætlað sér að skilja strákana eftir. Þeir hafi á hinn bóginn sótt fast að fara með og hafi einn þeirra sest við hlið sér í farþegasætið en áfrýjandi lagst ofan á þá þrjá farþega sem sátu í aftursæti bifreiðarinnar. Jafnvel þótt áfrýjandi hafi mátt gera sér grein fyrir þeirri hættu er í því fólst að taka sér far í bifreið með ofangreindum hætti, þar sem fyrir voru of margir farþegar, verður ekki talið að það gáleysi teljist svo stórkostlegt að leiði til skerðingar á bótarétti hennar samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Við mat á því er horft til þess að ökumaður bifreiðarinnar bar á því meginábyrgð að of margir farþegar voru í henni og hún átti sök á umferðarslysinu þegar hún missti stjórn á bifreiðinni. Þá ber að líta til þess að áfrýjandi var aðeins sautján ára gömul á slysdegi og hafði þá ekki öðlast ökuréttindi. Að öllu virtu sem rakið hefur verið verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða áfrýjanda 2.863.540 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir, en ekki er í málinu ágreiningur um fjárhæðir. Þá verða stefndu eftir þessum úrslitum dæmdir til að greiða málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir og rennur í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, Sverrir Jónsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Katrínu Ylfu Mjallardóttur, óskipt 2.863.540 krónur með 4,5% ársvöxtum af 482.918 krónum frá 20. mars til 1. september 2010, af 2.863.540 krónum frá þeim degi til 17. ágúst 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt samtals 1.440.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti er rennur í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 23. september sl. var höfðað 18. febrúar sl. af Katrínu Ylfu Mjallardóttur, Noregi, á hendur Sverri Jónssyni, Kríuási 27, Hafnarfirði og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til greiðslu skaðabóta, vaxta og málskostnaðar vegna afleiðinga umferðarslyss þann 20. mars 2010. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða stefnanda óskipt 2.863.540 kr. með 4,5% ársvöxtum af 482.918 kr. frá 20. mars 2010 til 20. september 2010, en af 2.863.540 kr. frá þeim degi til 17. ágúst 2012 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi, krafist er þess að dæmdur málskostnaður taki mið af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og að málskostnaður verði dæmdur eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu gera þá kröfu aðallega að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Í báðum tilvikum gera stefndu kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Þann 20. mars 2010 varð stefnandi fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á Suðurlandsvegi við Sandskeið. Stefnandi var farþegi í bifreiðinni DG-579 af gerðinni Volkswagen Polo. Ökumaður bifreiðarinnar missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að bifreiðin fór út af veginum og valt á hliðina. Í bifreiðinni voru þá samtals sjö ungmenni öll fædd á árunum 1992 og 1993. Auk stefnanda voru þar fimm aðrir farþegar, en bifreiðin er skráð fyrir fjóra farþega. Einn farþegi var í framsæti, annar í farangursrými, þrír sátu í aftursætum bifreiðarinnar og lá stefnandi yfir þeim. Ekki voru önnur vitni að slysinu en ungmennin, en það var tilkynnt af vegfaranda sem kom þar að. Samkvæmt lögregluskýrslu varð slysið um klukkan hálfsjö að morgni og er aðstæðum lýst svo að rökkur hafi verið, hálfskýjað og hálka á veginum. Um aðdraganda slyssins er í lögregluskýrslu dagsettri 24. mars 2010 haft eftir ökumanni að bifreiðinni hafi verið ekið á 90 til 100 kílómetra hraða á klukkustund þegar hún byrjaði að rása til hliðar, fór yfir á rangan vegarhelming, valt niður vegkantinn og hafnaði á hliðinni. Ekkert hafi verið að færðinni og gerði hún sér enga grein fyrir því af hverju bifreiðin byrjaði að rása. Ferðin hafi gengið vel yfir heiðina, en ungmennin voru á leið til Reykjavíkur úr sumarbústað fyrir austan fjall. Bifreiðin DG-579 var tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu samkvæmt umferðarlögum, nr. 50/1987, hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. á slysdegi og stefndi Sverrir Jónsson var þá skráður eigandi bifreiðarinnar. Stefnandi og stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. fólu í sameiningu Stefáni Carlssyni lækni og Guðmundi Péturssyni hrl. að meta afleiðingar slyssins samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Þeir skiluðu matsgerð 3. júlí 2012 og var niðurstaða þeirra sú að stöðuleikatímapunktur væri 20. september 2010, tímabundin óvinnufærni samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga væri ein vika frá slysdegi, tímabil þjáningabóta samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga væri ein vika frá slysdegi án rúmlegu, varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 15 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga væri 15%. Að fenginni þessari niðurstöðu matsmanna sendi lögmaður stefnanda stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. kröfubréf 17. júlí 2012, þar sem krafist var greiðslu skaðabóta í samræmi við niðurstöður matsmanna og ákvæði skaðabótalaga. Kröfur stefnanda tóku mið af því að hún ætti rétt til fullra bóta vegna afleiðinga slyssins. Í málinu er ekki ágreiningur um bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar DG-579 eða metnar afleiðingar áverka sem stefnandi hlaut í slysinu, en deilt er um það hvort stefnandi eigi að bera hluta af tjóni sínu sjálf vegna eigin sakar. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf., sem viðurkennt hefur greiðsluskyldu sína vegna afleiðinga slyssins, hélt því fram í upphafi að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að taka sér far með bifreiðinni DG-579 í umrætt sinn og sú háttsemi leiði til þess að bótaréttur eigi að skerðast þannig að hún beri tvo þriðju hluta tjóns síns sjálf samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga og sjónarmiðum um áhættutöku. Úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum taldi í úrskurði sínum 16. ágúst 2011 með vísan til 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga að stefnandi ætti að bera þriðjung tjóns síns sjálf. Bætur hafa verið greiddar á grundvelli þeirrar niðurstöðu, en stefnandi telur að hún eigi rétt til fullra skaðabóta vegna afleiðinga slyssins. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi skýrslu í síma og fyrir dóminn komu og báru vitni ökumaður og fjórir farþeganna sem voru í bifreiðinni þegar slysið varð. Þá kom fyrir dóminn tilkynnandi slyssins sem kom að vettvangi rétt eftir að slysið hafði orðið. Málsástæður og lagarök stefnanda Málsókn stefnanda byggist á 1. mgr. 88. gr., 90. gr., 91. gr. og 95. gr., sbr. 97. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, ákvæðum laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Bifreið stefnda Sverris Jónssonar, DG-579, sem stefnandi hafi verið farþegi í þegar hún hafi slasast hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. á slysdegi. Málsókn á hendur stefnda Sverri Jónssyni byggi á sakarreglunni og 88. og 90. gr. umferðarlaga. Málsókn á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. byggi á því að bifreið stefnda Sverris Jónssonar, DG-579, hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu skv. 91. gr. umferðarlaga hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og beri félagið því greiðsluskyldu vegna afleiðinga slyssins, sbr. 95. gr. og 1. mgr. 97. gr. umferðarlaga. Krafa um skaðabætur sé byggð á ákvæðum skaðabótalaga og niðurstöðum matsmannanna Stefáns Carlssonar læknis og Guðmundar Péturssonar hrl. í matsgerð 3. júlí 2012. Lækka megi eða fella niður, samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, bætur fyrir líkamstjón af völdum umferðarslyss hafi sá sem fyrir tjóni verði verið meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Við skýringu á skilyrði 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga um „stórkostlegt gáleysi“ megi hafa hliðsjón af því hvernig skilyrðið birtist í vátryggingarétti, sbr. einkum 27. gr. og 90. gr. laga um vátryggingasamninga. Í ákvæðunum komi fram heimild til að lækka eða fella niður ábyrgð vátryggingafélags hafi vátryggður valdið slysi með stórkostlegu gáleysi. Við mat á því skuli litið til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð hafi borið að og til atvika að öðru leyti. Í athugasemdum við 27. gr. í frumvarpi til laga um vátryggingarsamninga, sem eftir atvikum eigi einnig við um 90. gr. laganna, segi m.a. orðrétt: „Í 2. mgr. er regla um þau tilvik er vátryggður veldur vátryggingaratburði af stórkostlegu gáleysi. Með sama hætti og kveðið er á um í 2. mgr. 18. gr. VSL losnar félagið úr ábyrgð í heild eða að hluta í þessum tilvikum. Við mat á því að hvaða marki félagið losnar undan ábyrgð skal líta til nokkurra atriða. Er þar fyrst nefnd sök, þ.e. meta á hve mikil sökin er. Einnig skal líta til þess hvernig vátryggingaratburð bar að, en með þessu er átt við, eins og skýrt hefur verið fyrr í frumvarpinu, að líta á til orsakasamhengis milli háttsemi og þess að vátryggingaratburður verður.“ Stefnandi hafni því alfarið að hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn sem eigi að leiða til þess að réttur hennar til bóta skerðist. Stefnandi telji að sú háttsemi að taka sér far með bifreið þar sem of margir farþegar séu fluttir samtímis geti í mesta falli talist gáleysi, en ekki stórkostlegt gáleysi. Þá bendi stefnandi á að engin orsakatengsl séu á milli háttsemi hennar og þess að slysið átti sér stað. Vera stefnanda í bifreiðinni hafi engan þátt átt í því að bifreiðin fór út af Suðurlandsvegi. Stefndu beri alfarið sönnunarbyrðina fyrir því að háttsemi stefnanda teljist stórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Stefndu beri einnig sönnunarbyrðina um orsakatengsl slyssins og háttsemi stefnanda. Stefnandi telji að orsök umferðarslyssins verði rakin til annarra atvika en þess að stefnandi hafi tekið sér far með bifreiðinni, og/eða að í bifreiðinni hafi verið of margir farþegar. Sennilegasta skýringin á slysinu sé sú að ökumaður bifreiðarinnar hafi misst stjórn á henni vegna hálku á veginum. Þessi skýring sé mjög líkleg miðað við framburð ökumannsins í lögregluskýrslu þess efnis að bifreiðin hafi byrjað að rása til hliðar. Ökumaðurinn taki jafnframt fram að ekkert hafi verið að færðinni, en í lögregluskýrslunni komi fram að hálka hafi verið á vettvangi slyssins. Af þessu verði ekki dregin önnur ályktun en sú að ökumaðurinn hafi ekki tekið eftir því að hálka hafi verið á veginum og því ekki hagað akstrinum í samræmi við aðstæður. Framangreint verði síðan æ sennilegra þegar litið sé til þess að ökumaður hafi á slysdegi verið um það bil 17 ára og 8 mánaða gömul. Hún hafi haft ökuréttindi frá 11. september 2009 eða í um það bil hálft ár þegar slysið varð. Orsakir slyssins verði frekar raktar til aðstæðna á vettvangi og reynsluleysis ökumannsins, en til þess að of margir farþegar hafi verið í bifreiðinni. Aðrar skýringar geti einnig komið til greina, t.d. ójafn loftþrýstingur í dekkjum eða að ekið hafi verið ofan í hjólför í malbikinu. Ekkert í gögnum málsins bendi til eða renni stoðum undir þá fullyrðingu stefnda að slysið verði rakið til háttsemi stefnanda. Af framansögðu leiði að bótaréttur stefnanda verði ekki skertur nema full sönnun um hvort tveggja liggi fyrir: Sönnunarbyrði um hvort tveggja hvíli á stefndu. Þá verði ekki hjá því komist að benda á að samkvæmt 2. mgr. 73. gr. umferðarlaga sé það ökumaður bifreiðar sem beri ábyrgð á því að bifreiðinni sé ekki ekið með of marga farþega þannig að það valdi þeim eða öðrum hættu. Ábyrgð á og þar með skylda til að bifreið sé ekki ekið með of marga farþega innanborðs hvíli því ekki á farþegunum heldur ökumanninum sjálfum. Hljóti farþegi líkamstjón vegna þess að bifreið er ofhlaðin sé það á ábyrgð ökumannsins og því stofnist greiðsluskylda úr ábyrgðartryggingu ökutækisins samkvæmt 88. gr. umferðarlaga. Sé það meira að segja óháð sök ökumannsins, enda um hlutlæga bótareglu að ræða. Öðru máli kunni að gegna um bótarétt ökumannsins sjálfs úr slysatryggingu ökumanns, enda kunni að vera litið svo á að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að aka bifreiðinni með of marga farþega. Þá þyrfti að sýna fram á að háttsemin teljist stórkostlegt gáleysi og að orsakatengsl séu á milli háttseminnar og þess að slysið hafi orðið. Þrátt fyrir að stefnandi haldi því fram að háttsemi hennar í umrætt skipti geti ekki talist stórkostlegt gáleysi þá haldi hún því jafnframt fram að við gáleysismatið verði að hafa hliðsjón af ungum aldri hennar og kunnáttu- og þekkingarleysi. Á slysdegi hafi stefnandi verið um það bil 17 ára og fjögurra mánaða gömul. Stefnandi hafi ekki verið búin að öðlast ökuréttindi á slysdegi og því hvorki haft reynslu né þekkingu á akstri ökutækja. Vitneskja hennar um þá hættu sem kunni að fylgja því að of margir farþegar séu í bifreið á sama tíma geti því ekki talist hafa verið til staðar. Gera verði þá kröfu við gáleysismat að sá sem eigi að hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi hafi mátt vita eða átt að vita um þá hættu sem af háttseminni gæti stafað. Um þetta vitni t.d. dómar Hæstaréttar Íslands um skerðingu bótaréttar í þeim tilvikum sem tjónþoli hafi tekið sér far með ölvuðum ökumanni. Við mat á því hvort skerða eigi bótarétt í þeim tilvikum sé haft til hliðsjónar hvort tjónþolanum hafi verið kunnugt um eða hafi mátt vera kunnugt um ölvunarástand ökumannsins og þar með hættu á slysi. Stefnandi haldi því fram að sú háttsemi hennar að spenna ekki öryggisbelti teljist ekki stórkostlegt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Þetta álitaefni hafi komið til úrlausnar Hæstaréttar Íslands, sbr. Hrd. 1997, bls. 3523. Við mat á því hvort það að spenna ekki öryggisbelti teljist stórkostlegt gáleysi, skipti ekki máli hvort tjónþoli hafi átt möguleika á að spenna öryggisbelti eða ekki, nema þannig að meint sök hljóti að minnka sé ekki hægt að spenna beltið. Útreikningur stefnukröfu: Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þegar greitt stefnanda bætur að 2/3 hlutum. Stefnandi telji aftur á móti að hún eigi rétt á fullri greiðslu. Stefnukrafan taki mið af þessu. Útreikningur stefnufjárhæðarinnar taki mið af ákvæðum skaðabótalaga og matsgerð Stefáns Carlssonar læknis og Guðmundar Péturssonar hrl. 3. júlí 2012. Útreikningurinn taki mið af lánskjaravísitölu í júlí 2012. 1. Útlagður sjúkrakostnaður samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 Vegna afleiðinga slyssins hafi stefnandi verið til meðferðar hjá Sjúkraþjálfaranum ehf. Útlagður sjúkrakostnaður stefnanda vegna meðferðarinnar sé 14.703 krónur. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þegar greitt stefnanda 2/3 hluta kostnaðarins. Eftir standi því 1/3. Krafa stefnanda vegna útlagðs sjúkrakostnaðar sé því 14.703 krónur x 33% = 4.852 krónur. 2. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. sbr. 15. gr. skaðabótalaga Samkvæmt matsgerð sé tímabil þjáninga ein vika án rúmlegu. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þegar greitt stefnanda 2/3 hluta þjáningabótanna. Eftir standi því 1/3. Krafa stefnanda vegna þjáningabóta sé því (700 kr. x 7860/3282 = 1.680 kr.), (kr. 1.680 kr. x 7 dagar = 11.760 kr.) 11.760 krónur x 33%= 3.881 krónur. 3. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 15. gr. laganna Samkvæmt matsgerð sé varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins metinn 15 stig. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þegar greitt stefnanda 2/3 hluta skaðabóta fyrir varanlegan miska. Eftir standi því 1/3. Krafa stefnanda vegna varanlegs miska sé því (4.000.000 kr. x 7860/3282 = 9.579.500 kr.), (9.579.500 kr. x 15% = 1.436.925 kr.), 1.436.925 krónur x 33% = 474.185 krónur. 4. Varanleg örorka samkvæmt 5-7. gr., sbr. 15. gr. skaðabótalaga Samkvæmt áðurnefndri matsgerð sé varanleg örorka stefnanda vegna afleiðinga slyssins metin 15%. Stefndi Vátryggingafélags Íslands hf., hafi þegar greitt stefnanda 2/3 hluta skaðabóta fyrir varanlega örorku. Eftir standi því 1/3. Viðmiðunarlaun við útreikning skaðabóta fyrir varanlega örorku taki mið af 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Viðmiðunarlaunin séu því 1.200.000 kr. x 7142/3282 = 2.611.500 krónur. Stöðugleikadagur sé samkvæmt matsgerð 20. september 2010. Þá hafi stefnandi verið 17 ára og 320 daga gömul. Margfeldisstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga sé því 320/365 af mismuninum á margföldunarstuðli 17 ára og 18 ára einstaklings. Stuðullinn sé því (17,990 18,476 = -0,486 x 320/365 = -0,426), (17,990 + 0,426 = 18,416). Útreikningur skaðabótakröfu fyrir varanlega örorku stefnanda sé því (2.611.500 kr. x 18,416 x 15% = 7.214.007 kr.), 7.214.007 krónur x 33% = 2.380.622 krónur. Samtals krefjist stefnandi þessara skaðabóta: 1. Bætur vegna útlagðs sjúkrakostnaðar kr. 4.852 2. Bætur vegna þjáninga kr. 3.881 3. Bætur vegna varanlegs miska kr. 474.185 4. Bætur vegna varanlegrar örorku kr. 2.380.622 Samtals kr. 2.863.540 Ekki sé tölulegur ágreiningur um útreikning stefnufjárhæðarinnar. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð á 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaður stefnanda beri virðisaukaskatt samkvæmt lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun málskostnaðar. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr., og 1. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála. Vaxtakrafa stefnanda sé byggð á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Dráttarvaxta sé krafist frá því einn mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda hafi sent stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. kröfubréf þar sem krafist hafi verið skaðabóta í samræmi við ákvæði skaðabótalaga og matsgerð Stefáns Carlssonar læknis og Guðmundar Péturssonar hrl. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndu byggi kröfu sína um sýknu á því að með þegar greiddum bótum úr hendi stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. hafi stefnandi fengið tjón sitt bætt að fullu og eigi ekki rétt á frekari bótagreiðslum frá stefndu. Telji stefndu að beita beri heimild 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga sem kveði á um heimild til að skerða bótarétt í því tilviki að tjónþoli sýni af sér ásetning eða stórfellt gáleysi. Stefndu byggi á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi í umrætt sinn, þegar hún hafi tekið sér far með bifreiðinni DG-579 og grundvalli það nánar á eftirfarandi. Fyrst sé að nefna að stefnandi hafi ekki verið í öryggisbelti í ökuferðinni. Með því hafi stefnandi brotið gegn hátternisreglum umferðarlaga, en í 71. gr. þeirra sé kveðið á um skyldu til að nota slíkt öryggistæki þegar bifreið er á ferð. Stefndu veki athygli á því að brot gegn þessu ákvæði er refsivert sbr. XIV. kafla umferðarlaga. Stefndu hafni því sérstaklega sem segi í stefnu að sök stefnanda hvað þetta varði sé minni þar sem hún hafi ekki átt þess kost að spenna öryggisbelti. Þvert á móti telji stefndu sök stefnanda meiri fyrir vikið, að hún hafi komið sér sjálfviljug í þær aðstæður að eiga þess ekki kost að nýta öryggisbúnað bifreiðarinnar. Stefndu bendi á að notkun öryggisbelta hafi verið lögbundin lengi og stefnandi því vitað, eða mátt vita, um þá skyldu. Einnig sé óumdeilt að sýnt hafi verið fram á það með margvíslegum hætti að notkun öryggisbelta dragi stórlega úr hættu á meiðslum þegar umferðarslys verði og megi ætla að það eigi ekki síst við þegar bifreið velti eins og í þetta sinn. Stefndu hafni því alfarið sem röngu sem skilja megi af stefnu að orsakatengsl á milli hegðunar stefnanda hvað þetta varði og tjóns hennar séu ekki fyrir hendi. Í matsgerð lýsi stefnandi atvikinu þannig að hún hafi kastast til í bifreiðinni, fengið hina farþegana ofan á sig og orðið fyrir margskonar hnjaski. Stefndu telji að af þessari lýsingu megi vera ljóst að meginorsök þess að stefnandi slasaðist hafi verið að hún var laus í bifreiðinni. Að öðrum kosti hefði hún tæplega henst til og frá í veltunni og fengið högg á líkamann við það. Það séu því að mati stefndu bein tengsl á milli þeirra meiðsla sem stefnandi hafi hlotið í slysinu og tjón hennar miðist við og þess að hún hafi ekki notað öryggisbelti. Í annan stað lýsi stórfellt gáleysi stefnanda sér í því að hún hafi meðvitað og sjálfviljug tekið sér far með bifreiðinni, án þess að fyrir hana væri sæti, og hafi hún legið ofan á öðrum farþegum í aftursætinu. Hafi stefnanda ekki getað dulist að þessi háttsemi hafi falið í sér verulega hættu á að tjón yrði, ef eitthvað myndi út af bregða við aksturinn, eins og komið hafi í ljós. Stefndu hafni því sem stefnandi haldi fram í stefnu að það leiði af 3. mgr. 73. gr. umferðarlaga að ábyrgðin á því að farþegar hafi verið fleiri en leyfilegt hafi verið sé hjá ökumanni eingöngu. Leiði af eðli máls að þótt ökumaður geri ekki athugasemdir við að farþegar séu of margir og noti ekki öryggisbelti þá sé ákvörðun um það hvort viðkomandi taki sér far með bifreiðinni við þær aðstæður fyrst og fremst farþegans sjálfs, hér stefnanda. Geti stefnandi ekki velt ábyrgðinni af eigin ákvörðun og hegðun hvað þetta varði yfir á ökumann eða aðra. Stefndu telji að á sama hátt séu bein orsakatengsl á milli tjóns stefnanda og þess að hún hafi tekið sér far með bifreiðinni, vitandi vits um að farþegar væru of margir, og hún því legið ofan á farþegum í aftursætinu. Orsakir meiðslanna sem stefnandi hafi orðið fyrir í slysinu sé því augljóslega einnig að rekja til hegðunar hennar sjálfrar sem verið hafi stórkostlega gálaus í umrætt sinn. Hafni stefndu alfarið öllum fullyrðingum stefnanda um skort á orsakatengslum hvað þetta varði. Stefndu hafni því einnig alfarið að ungur aldur stefnanda og það að hún hafi ekki haft ökupróf, afsaki hegðun hennar og leiði til þess að gáleysi sé ekki stórfellt. Stefnandi hafi verið rúmlega 17 ára á slysdegi og hafi því haft aldur og þroska til að gera sér grein fyrir því að háttsemi hennar gæti auðveldlega haft afleiðingar fyrir hana og að hættulegt gæti verið að farþegar væru of margir. Bendi stefndu á áratuga langa skyldu til notkunar öryggisbelta í bifreiðum og endalausar ábendingar og fræðslu um nauðsyn þess um margra ára skeið. Telji stefndu að stefnandi hljóti að hafa alist upp við þennan öryggisbúnað bifreiða og skyldu til að nota hann allt frá barnsaldri og þannig vitað, eða í það minnsta mátt vita, að hætta fælist í því að farþegar væru of margir og að þeir ættu þess ekki allir kost að vera í öryggisbelti. Geti því aldrei komið til álita að stefnandi geti borið fyrir sig þekkingarleysi hvað þetta varði sem eigi að leiða til þess að líta beri mildari augum á hina stórkostlega gálausu hegðun hennar. Stefndu telji það heldur ekki afsaka hátt gáleysisstig hegðunar stefnanda að ökumaður bifreiðarinnar hafi verið reynslulaus og að hugsanlega hafi verið hálka á veginum. Ef eitthvað sé þá auki það enn frekar gáleysi hegðunar stefnanda að hún hafi ákveðið að taka sér far með bifreiðinni, með þeim hætti sem hún gerði, í myrkri og á árstíma þegar búast megi við hálku eftir sólarlag og þar að auki með óreyndan ökumann undir stýri. Stefndu árétti að hér sé ekki verið að deila um hvort bótaábyrgð hafi stofnast vegna slyssins, og þar með ekki hvernig það hafi viljað til, heldur eingöngu hvort hegðun stefnanda hafi falið í sér það mikið gáleysi að eðlilegt sé að hún beri sjálf hluta af tjóni sínu, eins og heimilt sé að lögum, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Stefndu byggi á því að það leiði af öllu framangreindu að sama hvernig litið sé á málið þá verði ekki hjá því komist að telja háttsemi stefnanda í umrætt sinn falla undir það að vera stórfellt gáleysi í skilningi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Af þeirri ástæðu beri að skerða bætur til stefnanda og telji stefndu skerðingu um 1/3 langt frá því að vera of mikla. Ekki komi því annað til álita en að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda þar sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þegar gert upp tjón stefnanda að 2/3 hlutum. Verði ekki fallist á sýknukröfuna geri stefndi varakröfu um aðra skiptingu sakar og að stefndu verði þá eingöngu gert að greiða stefnanda þann mismun sem þá myndist. Stefndu byggi á sömu sjónarmiðum og rökum og varðandi aðalkröfu um sakarskiptingu og lagt sé í hendur dómsins að meta hvað hæfilegt teljist í því. Kröfu um dráttarvexti sé hafnað frá fyrri tíma en dómsuppsögu enda liggi ekki fyrir fyrr en þá hvort stefnandi eigi kröfu á hendur stefndu og hvort vanefndir verði á greiðslu sem heimili að dráttarvextir séu reiknaðir samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001. Stefndu byggi kröfur sínar á umferðarlögum, almennum reglum skaðabótaréttar og vátryggingaréttar og lögum um meðferð einkamála og byggi málskostnaðarkrafan á 129. og 130. gr. þeirra laga. Niðurstaða Samkvæmt því sem fram er komið í málinu bar slysið að með þeim hætti að ökumaður bifreiðarinnar missti stjórn á henni á hálkubletti eða ísingu á Suðurlandsvegi við Sandskeið með þeim afleiðingum að bifreiðin fór út af veginum og valt. Í bifreiðinni, sem aðeins er skráð fyrir fjóra farþega, voru þá sex ungmenni auk ökumanns. Upplýst er að þegar ökumaðurinn missti stjórn á bifreiðinni, lá stefnandi ofan á þremur piltum sem sátu í aftursæti bifreiðarinnar með höfuð vinstra megin í bifreiðinni, fyrir aftan sæti bílstjórans. Aðeins pilturinn í miðju aftursætinu og ökumaðurinn hafi notað öryggisbelti, en hinir piltarnir þrír sem sátu í sætum búnum öryggisbeltum hafi ekki notað þau. Stefnandi og pilturinn sem lá í farangursgeymslunni áttu þess ekki kost að spenna belti, eins og þau höfðu komið sér fyrir í bifreiðinni. Samkvæmt lýsingum ökumanns og farþega voru farþegarnir þegar slysið varð ýmist sofandi eða hálfsofandi og engar samræður eða samskipti munu hafa átt sér í stað í bifreiðinni á þeim tíma. Óumdeilt er að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. er skylt að greiða bætur vegna slyssins á grundvelli lögboðinnar ábyrgðartryggingar bifreiðarinnar, sbr. 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Þessi stefndi hefur viðurkennt bótaskyldu sína vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut við bílveltuna, að gengnum úrskurði úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, að tveimur þriðju hlutum. Stefnandi hefur fengið greiddar bætur sem því nemur, en krefst fullra bóta og byggir á því að hún eigi enga sök á bílveltunni. Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga er heimild til að láta tjónþola sjálfan bera tjón sitt að hluta til eða að öllu leyti ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Stefndu vísa til ákvæðisins og þess að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að hafa tekið þátt í ökuferðinni og hafa brotið gegn 71. gr. umferðarlaga með því að hafa ekki verið með öryggisbelti. Byggt er á því að afleiðingar slyssins hefðu orðið minni fyrir stefnanda ef hún hefði verið í öryggisbelti og bifreiðin hefði ekki verið yfirfull af farþegum og þær aðstæður verði að meta henni til stórkostlegs gáleysis. Styðjast stefndu þar við lýsingu í matsgerð á því að stefnandi hafi orðið fyrir margskonar hnjaski þegar hún hafi kastast til í bifreiðinni og fengið hina farþegana ofan á sig. Almennt er viðurkennt að minni líkur eru á því að alvarleg slys verði á fólki við umferðaróhöpp þegar öryggisbelti eru notuð. Taka verður undir það með stefndu að óvarlegt var og ábyrgðarlaust af stefnanda að taka sér far með yfirfullri bifreið og koma sér í þær aðstæður að hún átti þess ekki kost að nota öryggisbelti. Vitnisburðir ungmennanna fyrir dóminum voru afar misvísandi um það hvernig stóð á ferðum þeirra, ástæðum þess hvar þau sátu í bifreiðinni og um ástæður þess að ökumaður heimilaði þeim öllum að taka sér far með bifreiðinni til Reykjavíkur þessa nótt. Engum nema stefnanda sjálfri verður um það kennt að hún var í umræddum aðstæðum þegar slysið varð og lá þá óbundin í bifreiðinni. Stefnandi á því sjálf nokkra sök á tjóni sínu og verður fallist á það með stefndu að hún hafi með hegðun sinni sýnt af sér slíkt gáleysi að það skerði bótarétt hennar eftir reglu 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga vegna eigin sakar. Þykir hæfilegt að stefnandi beri þriðjung tjóns síns sjálf. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur þegar bætt stefnanda tjón hennar að tveimur þriðju hlutum og verða stefndu, eigandi bifreiðarinnar og hið stefnda vátryggingafélag, því sýknuð af dómkröfu stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu og greiðist málskostnaður hennar úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Styrmis Gunnarssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 990.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóminn kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf. og Sverrir Jónsson, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Katrínar Ylfu Mjallardóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Styrmis Gunnarssonar hdl., 990.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 334/2011
|
Kærumál Fjármálafyrirtæki Kröfulýsing Slit Réttindaröð Laun
|
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu sem hann hafði lýst við slit L hf. A hóf störf hjá L hf. vorið 2003 sem verðbréfamiðlari og starfaði þar þar til honum var sagt upp 24. október 2008. Krafa A byggði á kaupréttarsamningi milli hans og L hf. frá 11. febrúar 2004. Í úrskurði héraðsdóms var talið að ekki yrði annað ráðið af ákvæðum kaupréttarsamningsins en að A hefði eignast rétt til þess að kaupa ákveðinn fjölda hlutabréfa á ákveðnu gengi og gegn ákveðnu endurgjaldi á ákveðnu tímamarki. L hf. hefði því einungis verið skuldbundinn til þess að afhenda A hlutabréf gegn greiðslu frá honum. Krafa A væri fjárkrafa en af samningnum sjálfum og vætti framkvæmdastjóra starfsmannasviðs L hf. yrði skýrlega ráðið að um hlutabréfaviðskipti hefði verið að ræða. Hvorki væri kveðið svo á um í kaupréttarsamningnum né ráðningarsamningi A að hann ætti fjárkröfu á hendur L hf. Væri því ekki í ljós leitt að A hefði á grundvelli kaupréttarsamningsins eignast fjárkröfu á hendur L hf. og var kröfu á grundvelli samningsins því hafnað. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans og dóms Hæstaréttar 5. apríl 2011 í máli nr. 122/2011.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 17. maí 2011 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2011 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila sem hann lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að krafa hans samkvæmt kröfulýsingu 16. september 2009 að höfuðstól 46.575.000 krónur að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. desember 2007 til 22. apríl 2009 að fjárhæð 17.621.058 krónur verði samþykkt sem forgangskrafa samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit varnaraðila. Til vara krefst sóknaraðili þess að framangreindri kröfu verði skipað í flokk almennra krafna samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og að sóknaraðili geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfu sinni á hendur honum samkvæmt 1. mgr. 100. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. apríl 2011 í máli nr. 122/2011, verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Arnar Arnarsson, greiði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 272/2008
|
Vinnuslys Sönnun Sakarskipting Gjafsókn
|
P krafðist þess að viðurkennd yrði bótaskylda S á tjóni sem hann varð fyrir í starfi sínu á svokölluðum steinalager á vinnusvæði fyrir utan steinsmiðju S. Óumdeilt var að slysið varð eftir að P hafði komið steini fyrir í grjóthrúgu á lagersvæðinu. Féll P er hann var að fara niður af steininum eftir að hafa leyst krók af keðjum sem slegið hafði verið um steininn. P var einn til frásagnar um slysið. Fallist var á það með héraðsdómi að þar sem engin rannsókn hafði farið fram á af hálfu Vinnueftirlits ríkisins, sökum þess að S lét hjá líða að tilkynna eftirlitinu um slysið, yrði frásögn P af atvikum lögð til grundvallar sem og þær upplýsingar sem lágu fyrir í málinu og yllu ekki ágreiningi. Hins vegar var ekki talið unnt að fallast á allar ályktanir héraðsdóms um vinnulag á vinnusvæði S. Talið var að S hefði ekki sinnt nægilega skyldu sinni til að tryggja öryggi á vinnustað sínum eins og mátti krefjast af honum og að sú vanræksla hans hefði átt þátt í að P varð fyrir umræddu slysi. Bar S því fébótaábyrgð á tjóni P. P var látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur, þar sem hann þekkti aðstæður vel og hafði margsinnis áður tekið á móti stórgrýti. Honum hafði því borið að gæta að sér við vinnu sína eins og sanngjarnt og eðlilegt mætti telja.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. maí 2008. Hann krefst þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda á tjóni, sem áfrýjandi varð fyrir í starfi sínu 20. nóvember 2001. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt í héraði. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að sök verði skipt og málskostnaður verði felldur niður. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi varð áfrýjandi fyrir slysi á svokölluðum steinalager á vinnusvæði stefnda fyrir utan steinsmiðju hans við Skemmuveg í Kópavogi. Stór og þungur steinn hafði verið fluttur með vörubifreið á vinnusvæðið og átti að flytja hann af palli vörubifreiðarinnar og koma honum fyrir á lagersvæðinu með krana eða hlaupaketti, eftir að brugðið hafði verið keðju undir steininn. Kraninn gekk eftir sérstökum brautum yfir lagersvæðinu og voru stjórntæki hans í snúru tengdri við hann. Aðilar eru sammála um að steinninn hafi verið um 1,8 metrar á kant og um 11 tonn að þyngd. Í hinum áfrýjaða dómi er því lýst að sérstakar tilfæringar hafi þurft til við að koma steininum af vörubifreiðinni vegna þyngdar hans og aflleysis kranans. Óumdeilt er að slys áfrýjanda varð eftir að hann hafði komið steininum fyrir í grjóthrúgu á lagersvæðinu. Féll áfrýjandi er hann var að fara niður af steininum eftir að hafa leyst krók af keðjum sem slegið hafði verið um steininn eins og áður segir. Áfrýjandi er einn til frásagnar um slysið. Gögn málsins benda til þess að verkstjóri hjá stefnda hafi fengið vitneskju um það strax sama dag en óumdeilt er að hann vissi af slysinu eigi síðar en tveimur dögum seinna. Fallist er á með héraðsdómi að þar sem engin rannsókn fór fram af hálfu Vinnueftirlits ríkisins, sökum þess að stefndi lét hjá líða að tilkynna eftirlitinu um slysið, verði frásögn áfrýjanda af atvikum lögð til grundvallar sem og þær upplýsingar sem fyrir liggja í málinu og ekki valda ágreiningi. Hins vegar er ekki unnt að fallast á allar ályktanir héraðsdóms um vinnulag á vinnusvæði stefnda. Verður þannig, gegn andmælum áfrýjanda, ekki miðað við þann framburð Brynjars Sveinbjörnssonar verkstjóra að það hafi verið sérstaklega í verkahring áfrýjanda að sjá um lagersvæðið og moka snjó eða salta ef svo bar undir. Þá verður ekki talið liggja fyrir að áfrýjandi hafi haft frjálsar hendur um hvar steinar voru settir niður á svæðinu. Í því sambandi verður einnig litið til framburðar Kristjáns Guðmundssonar fyrrum samstarfsmanns áfrýjanda og Jóhanns Þórs Sigurðssonar fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnda þess efnis að meðal annars vegna plássleysis hafi oft þurft að stafla upp steinum á lagersvæðinu. Verður við það miðað að svæðið hafi verið yfirfullt af steinum umrætt sinn og gönguleiðir um það ekki fyrir hendi. Eins og áður greinir er fram komið í málinu að krani sá sem notaður var til þess að færa umræddan stein hafi ekki verið nægilega öflugur til að lyfta steininum upp með góðu móti. Verður miðað við þá frásögn áfrýjanda að þess vegna hafi þurft sérstakar tilfæringar við að koma steinunum fyrir og hafi af þeim sökum ekki verið unnt að setja hann niður á þeim hentugasta stað sem kann að hafa komið til greina. Af sömu ástæðu hafi þurft að setja steininn ofan á annan stein, svo hægara yrði að flytja hann síðar til sögunar í smiðju stefnda. Samkvæmt framansögðu verður einnig miðað við þá frásögn áfrýjanda að vegna plássleysis á svæðinu hafi hann orðið að koma steininum fyrir í töluverðri hæð í steinahrúgunni. Hafi fall áfrýjanda af þessum sökum verið 2-3 metrar. Einnig kom fram hjá áfrýjanda að vegna þess hve snúra frá stjórntæki yfir í krana hafi verið stutt, eða um það bil tveir metrar, hafi hann þurft að klöngrast á eftir krananum inn í grjóthrúguna. Verður helst ráðið af gögnum málsins að áfrýjandi hafi haldið á stjórntækinu er slysið varð og því átt örðugra um vik en ella við að koma sér með öruggum hætti til baka. Þá kom fram hjá áðurnefndum Kristjáni og Jóhanni Þór að starfsmenn stefnda hefðu kvartað yfir því að stjórntæki kranans hefðu ekki verið þráðlaus, en Jóhann sagði að ekki hafi verið fallist á þessar kvartanir þar sem þráðlaus fjarstýring myndi frekar týnast og tefja þannig vinnu. Ýmis ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum leggja skyldur á herðar atvinnurekendum að tryggja öryggi starfsmanna. Vísast hér einkum til 1. mgr. 13. gr., 37. gr. og 42. gr. laganna. Þá er að finna ákvæði í reglum settum á grundvelli laganna sem koma til athugunar þegar metin er sök stefnda og ekki var fylgt með fullnægjandi hætti á vinnusvæði stefnda. Samkvæmt þeim atriðum sem rakin hafa verið verður lagt til grundvallar að stefndi hafi ekki sinnt nægilega skyldu sinni til að tryggja öryggi á vinnustað sínum eins og mátti krefjast af honum og að sú vanræksla hans hafi átt þátt í að áfrýjandi varð fyrir umræddu slysi. Ber stefndi því fébótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. Á hinn bóginn verður að telja áfrýjanda eiga nokkra sök á slysinu. Hann þekkti aðstæður vel og hafði margsinnis áður tekið á móti stórgrýti. Þá er fram komið að hann hafði alla möguleika á að meta sjálfur hvort hann þyrfti aðstoð við verkið. Bar honum eins og vinnandi fólki almennt að gæta að sér við vinnu sína eins og sanngjarnt og eðlilegt verður talið. Verður hann látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að stefndi, S. Helgason ehf., sé skaðabótaskyldur fyrir 2/3 hlutum þess tjóns sem áfrýjandi, Pétur Heiðar Egilsson, varð fyrir í slysi 20. nóvember 2001. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Stefndi greiði 500.000 krónur í málskostnað í héraði er renni í ríkissjóð. Stefndi greiði áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 22. janúar 2008, var höfðað 25. ágúst 2006. Stefnandi er Pétur Heiðar Egilsson, Hellisgötu 33, Hafnarfirði. Stefndi er S. Helgason ehf. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er stefnt til réttargæslu. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að viðurkennd verði bótaskylda stefnda á tjóni, sem stefnandi varð fyrir 20. nóvember 2001, er hann féll niður af grjóthrúgu á lóð stefnda við Skemmuveg 48 í Kópavogi. Málskostnaðar er krafist að skaðlausu, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að stefndi verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta á slysi stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Málavextir Mál þetta á rót að rekja til vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir þann 20. nóvember 2001 í starfi hjá stefnda, S. Helgasyni hf. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi var sendur af verkstjóra sínum til að taka á móti stórum steini sem komið hafði verið með á vörubifreið. Stefnandi sló keðju um steininn. Þar sem steinninn reyndist of þungur til að unnt væri að lyfta honum með krana steinsmiðjunnar var brugðið á það ráð að pumpa lofti í loftpúða vagns vörubifreiðarinnar þannig að vagninn lyftist. Þegar hann var kominn í efstu stöðu var kraninn látinn taka í eins og unnt var og loftinu dælt úr loftpúðum vagnsins að nýju. Þannig var unnt að aka vörubifreiðinni undan steininum sem var u.þ.b. 11 tonn að þyngd. Í kjölfarið mun stefnandi hafa ekið krananum að safnhaug fyrir steina. Þar varð stefnandi að leggja steininn niður svo unnt væri að ná undan honum keðjunum. Þegar hann hafði komið steininum fyrir ofan á öðru grjóti varð hann að klifra upp á hrúguna til að losa keðjuna úr króknum á krananum. Þegar stefnandi hafði náð keðjunni úr króknum og var á leið niður að nýju rann hann til á steini, sem var í hrúgunni, með þeim afleiðingum að hann féll u.þ.b. 1-1,5 metra niður og lenti á bakinu á grjóti. Stefnandi lýsir því í stefnu að honum hafi tekist að rísa á fætur en hafi þegar fundið til mikilla verkja frá baki. Kveðst hann hafa leitað til verkstjórans og tilkynnt honum um slysið og sagt honum að hann hefði hug á að leita á slysadeild. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi hvorki látið verkstjóra né þáverandi eiganda stefnda vita af slysinu. Stefnandi hafi farið úr vinnu þennan dag og ekki mætt aftur fyrr en tveimur dögum síðar án þess að gefa nokkrar skýringar á ástæðu fjarverunnar. Hann hafi svo mætt til vinnu út nóvember 2001. Stefnandi kveðst í kjölfar slyssins hafa farið á slysadeild, sbr. áverkavottorð Theodórs Friðrikssonar læknis á slysadeild, dags. 2. janúar 2002. Þar komi fram að stefnandi hafi komið á slysadeild þann 20. nóvember 2001, kl. 10:00 vegna vinnuslyss. Tildrögum slyssins sé lýst með eftirfarandi hætti „datt ofanaf steini við vinnu. Lenti á baki og vinstri síðu“. Við skoðun hafi stefnandi reynst aumur í hnakkafestum vinstra megin og í vöðvum á brjósti vinstra megin og herðum. Einnig hafi hann verið með sársauka við hreyfingu á hálsi svo og verið með verki í mjóbaki og niður í rasskinn vinstra megin. Var talið að stefnandi hafi tognað á lendarhrygg og hálsi, eins og fram komi í vottorðinu. Stefnandi kveðst hafi verið alveg óvinnufær í tvo daga eftir slysið. Á þriðja degi hafi hann komið að nýju til starfa hjá stefnda. Reyndist honum starfið erfitt vegna verkja. Kveðst hann hafa látið verkstjóra og eiganda fyrirtækisins vita af ástandinu. Voru fjarvistir nokkrar af þessum sökum m.a. vegna læknisskoðana og mikilla verkja. Stefnandi kveður stefnda hins vegar hafa brugðist við með því að segja honum upp störfum frá og með 1. desember 2001. Stefndi heldur því fram að þann dag hafi stefnanda verið sagt upp störfum þar sem hann hafi ekki brugðist við ítrekuðum óskum verkstjóra um að haga vinnu sinni betur. Það hafi fyrst verið 4. desember 2001 sem stefnandi hafi tilkynnt stefnda að hann hefði orðið fyrir slysi en þá hafi hann afhent Jóhanni Þór vottorð frá lækni um að hann myndi verða frá vinnu vegna slyss til 21. desember 2001. Þar sem stefnandi hafi ekki látið vinnuveitanda vita af slysinu fyrr en um hálfum mánuði eftir að slysið hafði átt sérstað hafi slysið hvorki verið tilkynnt lögreglu né vinnueftirliti. Hins vegar hafi slysið verið tilkynnt til Tryggingastofnunar ríkisins þann 2. janúar 2002 eins og fram komi á framlagðri tilkynningu sem undirrituð sé af stefnanda en stimpluð af stefnda. Vegna viðvarandi verkja kveðst stefnandi hafa leitað að nýju á slysadeild auk þess að leita til heimilislæknis. Í apríl 2002 hafi hann verið sendur í röntgenmyndatöku af hálsliðum. Reyndist þá slit milli VI. og VII. hálsliðar. Þá hafi segulómun sýnt breitt brjósklos milli IV. og V. liðar sem gekk út til vinstri. Í vottorði Garðars Guðmundssonar, sérfræðings í heila- og taugalækningum, segi að slysið hafi valdið stefnanda áðurgreindum einkennum. Í sama vottorði segi að stefnandi hafi við skoðun þann 8. janúar 2003 verið miklu verri. Hafi hann þá reynst með stórt brjósklos í baki milli IV. og V. liðar hægra megin. Hafi brjósklosið verið fjarlægt í aðgerð þann 27. janúar 2003. Eftir að í ljós hafði komið hversu alvarlegar afleiðingar slyssins voru á heilsu stefnanda hafi lögmaður Eflingar óskað eftir afstöðu stefnda, S.Helgasonar hf., til bótaskyldu úr slysatryggingu félagsins. Bréfi þessu var svarað af félaginu með bréfi dags. 29. september 2002. Þar er því lýst yfir að félaginu hafi ekki verið kunnugt um slysið fyrr en eftir að stefnanda var sagt upp störfum. Þá er dregið í efa að stefnandi hafi raunverulega orðið fyrir slysi í starfi hjá félaginu. Stefnandi kveðst hafa undrast mjög þessa afstöðu enda hafi bæði verkstjóra og eiganda fyrirtækisins verið vel kunnugt um slysið þrátt fyrir að vel kunni að vera að þeir hinir sömu hafi ekki orðið vitni að atburðinum sjálfum. Þá hafi þeim jafnframt verið kunnugt um að stefnandi hafi orðið að fara umræddan dag úr vinnu til að leita á slysadeild. Þrátt fyrir ofangreint hafi hvorki verið haft samband við Vinnueftirlit ríkisins né lögreglu, eins og jafnframt sé staðfest í bréfi félagsins, dags. 29. september 2002. Vegna þessarar afstöðu stefnda og réttargæslustefnda hafi stefnandi þurft að höfða dómsmál til að ná fram rétti til greiðslu úr slysatryggingu launþega. Hafi það mál verið þingfest hinn 13. maí 2004, en fellt niður hinn 25. nóvember sama ár þegar stefnandi fékk bæturnar greiddar. Vegna afleiðinga slyssins var þess farið á leit við Jónas Hallgrímsson lækni að hann legði mat á líkamstjón stefnanda með hliðsjón af skaðabótalögum, nr. 50/1993, eins og lögin voru á slysdegi. Af því tilefni fór fram viðtal og skoðun hjá matslækninum þann 2. apríl 2004. Niðurstaða matsmanns er að stefnandi hafi hlotið 20% varanlegan miska og 35% varanlega örorku við slysið. Málsástæður stefnanda Á því er byggt að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda vegna þess líkamstjóns sem hann hlaut í slysinu 20. nóvember 2001. Hafi slysinu verið valdið á bótaskyldan hátt vegna þess að aðstæður á vinnustað hafi ekki verið eins og þær áttu að vera auk þess sem verkstjórn hafi verið ábótavant. Aðstæður á slysstað hafi verið með þeim hætti að þar var fljúgandi hált stórgrýti út um allt, en snjóföl yfir öllu er slysið varð. Stefnanda hafi verið ætlað að klöngrast einum á þessu stórgrýti án þess að hafa neinskonar öryggisbúnað sem hjálpaði honum ef honum kynni að skrika fótur og án þess að hafa stuðning af nokkrum sköpuðum hlut. Slík framkvæmd vinnunnar hafi verið algerlega óforsvaranleg af hálfu stefnda, enda um að ræða stórhættulegar vinnuaðstæður sem kröfðust þess að gerðar væru varúðarráðstafanir og þess a.m.k. gætt að ekki væri einn maður að vinna slíkt verk, en verkstjóri stefnanda hafi sent hann einn til að vinna verkið. Engum manni skyldi ætlað að klöngrast við verkið á þann hátt sem stefnandi var látinn gera. Verkið hefði að sjálfsögðu átt að vinna þannig að öryggi stefnanda væri tryggt við hinar hættulegu aðstæður. Enginn rannsókn hafi farið fram á slysinu í kjölfar þess eins og lögskylt var, hvorki af hálfu Vinnueftirlits ríkisins né lögreglu. Þegar af þeirri ástæðu ber að leggja frásögn stefnanda um slysið og aðdraganda þess til grundvallar nema færðar verði á það sönnur að hún sé röng. Stefnandi gaf skýrslu hjá lögreglunni í Kópavogi hinn 22. október 2002. Þá liggi fyrir lögregluskýrsla, dags. 1. apríl 2003, af sendibílstjóra sem hafi verið í starfi hjá stefnda, sem styðji frásögn stefnanda. Eins og þar komi fram kannast hann við að stefnandi hafi tjáð honum skömmu eftir slysið hvernig það átti sér stað. Í þessu sambandi megi jafnframt vísa til tilkynningar til Tryggingastofnunar ríkisins, undirrituð af stefnda, S. Helgasyni hf., þann 2. janúar 2002. Þar segi að slysið hafi orðið „20.11.2001, kl. 10:10“. Slysinu sé þar lýst með eftirfarandi hætti: „Var að fara ofan af granít blokk í c.a. 3 metra hæð. Þurfti að hoppa niður á stein sem var í c.a. 1.5m hð enn rann af honum. Féll á vinstri hlið baks og féll síðan af þeim steini niður á milli annarra steina með lappir upp í loft ca meter.“ Þá segi að stefnandi hafi leitað samdægurs á slysadeild. Undir þessa tilkynningu riti stefnandi og stefndi, S. Helgason hf. Stefnandi reisir kröfur sínar á sakarreglunni, en við hinar hættulegu aðstæður sem voru á slysstað beri að beita strangara sakarmati gagnvart stefnda en almennt gerist. Byggir stefnandi á því að aðstæður á vinnustað og verkstjórn hafi verið með þeim hætti að í bága hafi farið við lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem og stjórnsýslureglur sem m.a. séu á þeim byggðar og gildi í íslenskum rétti. Þá sé vísað til ákvæða XVIII. viðauka við EES samninginn um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Réttargæsluaðild stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., ráðist af því að stefndi, S.Helgason hf., var með gilda ábyrgðartryggingu hjá félaginu á slysdag. Vegna afstöðu stefnda, S. Helgasonar hf., til slysatburðar hefur stefndi, Sjóvá Almennar tryggingar hf., hafnað bótaskyldu, sbr. bréf félagsins, dags. 7. nóvember 2003. Við þessa afstöðu geti stefnandi ekki unað og sé málshöfðun því óumflýjanleg. Vísað er til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem og stjórnsýslureglna sem m.a. eru á þeim byggðar og gilda í íslenskum rétti. Þá er vísað til ákvæða XVIII. viðauka við EES samninginn um öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefnandi til laga um meðferð einkamála nr. 90/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Málsástæður stefnda Um ábyrgð stefnda fari samkvæmt almennu sakarreglunni. Stefndi byggir á því að ósannað sé að slysið sé að rekja til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Af gögnum málsins megi ráða að orsök slyssins hafi verið óhappatilviljun og/eða eigin sök stefnanda. Er því mótmælt að beita eigi strangara sakarmati gagnvart stefnda en almennt gerist. Stefndi mótmælir því harðlega sem röngu og ósönnuðu að aðstæður á vinnustað hafi verið hættulegar eða að vinnustaðurinn hafi verið vanbúinn. Í fyrsta lagi mótmælir stefndi því að fljúgandi hált stórgrýti hafi verið út um allt eins og stefnandi byggir á. En jafnframt sé tekið fram að stefnandi hafi starfað sem lagermaður hjá stefnda og hluti af starfsskyldum hans sem lagermanns hafi verið að sjá til þess að draga úr hættu á hálkumyndun á vinnusvæðinu og bregðast við hálku ef hennar yrði vart með því að bera sand eða salt á lagersvæðið. Hafi verið hálka á svæðinu hafi það verið í verkhring stefnanda sjálfs að bregðast við því. Í öðru lagi er því mótmælt að stefnandi hafi þurft að haga verkinu með þeim hætti sem hann gerði, þ.á m. að fara upp á stórgrýti í þriggja metra hæð. Þeir steinar sem stefndi kaupi og séu um 11 tonn að þyngd, eins og stefnandi hafi lýst steininum sem hann var að losa í umrætt sinn, séu um 1,20 til 1,30 metrar á hæð. Stefnanda hefði því verið í lófa lagið að teygja sig upp til að losa keðjurnar eða að fá sér trausta undirstöðu til að standa upp á. Ekkert hafi verið því til fyrirstöðu að setja steininn á lágar undirstöður og losa keðjuna. Stefnandi hafi sjálfur sett steininn í þessa hæð og farið upp á hann algjörlega að þarflausu. Þá er því alfarið mótmælt að stefnanda hafi verið ætlað að klöngrast einum upp á stórgrýtinu sem og að lagt hafi verið fyrir hann að vinna verkið með þessum hætti. Á því er byggt að slys stefnanda hafi orðið vegna óhappatilviljunar og / eða eigin sakar hans. Stefnandi, sem hafi gjörþekkt aðstæður á vinnustaðnum, hafi staðið ógætilega að verkinu og hafi ekki sýnt tilhlýðilega aðgæslu í umrætt sinn. Þá hefði hann einnig í ljósi reynslu sinnar og þekkingar auðveldlega getað varast þær hættur sem kunna að hafa verið tengdar því að fara ofan af grjótinu. Telur stefndi af framangreindu ljóst vera að aðstæður á vinnustað hafi alls ekki verið hættulegar eins og stefnandi haldi fram né hafi þeim verið ábótavant á nokkurn hátt. Því er alfarið mótmælt að slysið megi rekja til saknæmrar háttsemi annarra starfsmanna stefnda, s.s. að verkstjórn hafi verið ábótavant. Stefnandi hafi unnið hjá stefnda í tæpt ár. Hann hafi margsinnis áður tekið á móti stórgrýti sem komið var með til stefnda. Um einfalt verk sé að ræða sem ekki þarfnast sérstakrar verkstjórnar umfram þá verkstjórn sem felist í að setja nýjan mann inn í starfið. Stefnandi hafi haft alla möguleika á að meta sjálfur hvort hann þyrfti aðstoð við verkið og honum hafi borið að óska aðstoðar ef hann taldi sig ekki ráða við að losa steininn. Ítrekuð eru mótmæli við því að lagt hafi verið fyrir stefnanda að vinna verkið með þeim hætti sem hann gerði. Að öllu framangreindu virtu telur stefndi einsýnt að slys stefnanda verði ekki rakið til ónógrar verkstjórnar. Þvert á móti verði stefnandi sjálfur að bera fulla ábyrgð á því að slysið varð vegna aðgæsluleysis hans í umrætt sinn. Í ljósi alls framangreinds telur stefndi fullljóst vera að hvorki aðstæður á vinnustað né verkstjórn hafi verið með þeim hætti að brotið hafi í bága við lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eða reglur settar með stoð í þeim lögum. Að lokum er því sérstaklega mótmælt að slysið hafi verið orsök uppsagnar stefnanda. Það sé alfarið rangt. Hið rétta sé að ástæða uppsagnarinnar hafi verið sú að stefnandi hafi ekki staðið sig í starfi og ekki brugðist við ítrekuðum óskum um að haga vinnu sinni betur. Hafi ákvörðun um uppsögnina verið tekin áður en slysið átti sér stað. Þá skuli það ítrekað að stefnandi hafi ekki tilkynnt stefnda um slysið fyrr en eftir að honum hafði verið sagt upp. Til vara byggir stefndi í fyrsta lagi á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til eigin sakar stefnanda og ef til vill óhappatilviljunar. Stefnanda eigi því að bera mestan hluta tjóns síns sjálfur. Því til stuðnings vísist til sömu málsástæðna og fram koma til rökstuðnings aðalkröfu eftir því sem við á. Niðurstaða Af hálfu stefnda er því ekki mótmælt að umrætt slys hafi átt sér stað eða að stefnandi hafi hlotið af því tjón, sbr. framlagða matsgerð. Hins vegar er deilt um hvort stefndi beri bótaábyrgð á slysinu. Engin vitni voru að slysinu og er stefnandi einn til frásagnar um aðdraganda þess. Slysið varð á svokölluðum steinalager sem var á vinnusvæði stefnda fyrir utan steinsmiðjuna. Stefnandi lýsti aðdraganda slyssins fyrir dómi þannig að hann hefði verið í kaffitíma að morgni dags þegar verkstjóri bað hann að fara út og taka á móti bíl sem var að koma með stein og ganga frá steininum á steinalagernum. Kveðst stefnandi, með aðstoð bílstjórans, hafa slegið keðjum utan um steininn. Var steinninn síðan hífður með krana sem þarna er. Steinninn var þungur og yfir burðargetu kranans. Var því pumpað í loftpúða bílsins og pallinum lyft í efstu stöðu þannig að kraninn gat tekið við. Var loftinu síðan dælt úr loftpúðum bílsins og honum ekið undan krananum. Steinninn var síðan dreginn yfir grjóthrúguna á svonefndum hlaupaketti. Til þess að stjórna krananum var notuð fjarstýring sem var föst við hlaupaköttinn. Stefnandi kveðst hafa fundið steininum stað í grjóthrúgunni. Hann setti spýtukubba þar á og slakaði steininum ofan á. Kvað hann spýturnar settar undir til þess að unnt sé að ná keðjunum af. Þar sem fjarstýring kranans eða stjórntækið er fast við hlaupaköttinn þurfi að ganga á eftir krananum inn á grjóthrúguna. Stefnandi kveðst hafa prílað upp á steininn og húkkað keðjuna úr og síðan slegið hana lausa. Snjóföl var yfir öllu. Þegar hann var að fara ofan af steininum þá kveðst hann hafa stigið niður á steinbrot sem var þarna við hliðina á steininum. Þá rann hann aftur fyrir sig með fæturna upp í loft og brotlenti í hrúgunni. Kvað hann fallið hafa verið tveir til þrír metrar. Hann kveðst síðan hafa klöngrast upp úr grjóthrúgunni. Hann kveðst hafa séð samstarfsmann sinn, rölt til hans og sagt honum frá því að hann hefði dottið. Er hann ætlaði að halda áfram við vinnu sína kveðst hann hafa fundið til sársauka. Hann hafi því farið inn til Brynjars Sveinbjörnssonar verkstjóra og sagt honum frá því að hann hefði dottið og að hann þyrfti að skreppa til læknis. Stefnandi bar að farið sé með steinana í grjóthrúguna og séu þeir skildir þar eftir. Þegar þurfi að nota þá séu þeir færðir aftur til baka inn í húsnæðið á þar tilgerðar sliskjur þar sem steinarnir eru sagaðir niður. Til þess að unnt sé að ná steininum út úr hrúgunni þá sé reynt að hafa hann eins hátt uppi og hægt sé. Reynt sé að finna fleti þar sem hægt sé að koma honum fyrir. Þegar slysið varð hafi lagerinn verið fullur af grjóti. Stefnandi bar einnig að hann hefði áður tekið á móti jafn þungum og stórum steinum. Hann var lagermaður og átti hann m.a. að sjá um grjótlagerinn. Fólst það í því að koma grjótinu inn á lagerinn, aðrir hafi séð um að taka grjótið úr hrúgunni. Slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en nokkru eftir að það gerðist. Í ljósi þess verður í máli þessu byggt á framburði stefnanda um slysið og aðdraganda þess. Stefnandi hafði unnið í tæpt ár hjá stefnda þegar slysið varð og hafði oft áður unnið sambærilegt verk. Hann var lagermaður og var í hans verkahring að taka á móti steinum sem bárust til fyrirtækisins. Voru steinarnir síðan teknir eftir þörfum inn í steinsmiðjuna. Samkvæmt framburði Brynjars Sveinbjörnssonar verkstjóra var einnig í verkahring stefnanda að sjá um svæðið þar sem lagerinn var og sjá um að moka snjó og salta ef svo bar undir. Stefnandi stóð einn að verkinu sem var venjan samkvæmt því sem fram hefur komið. Liggur ekki annað fyrir en að hann hefði getað fengið aðstoð hefði hann talið þörf á því. Fram hefur komið að stefnandi var í grófbotnuðum skóm með stáltá sem stefndi hafði séð honum fyrir. Stefnandi heldur því fram að reynt hafi verið að hafa steinana eins hátt uppi og mögulegt var til þess að auðveldara væri að ná þeim inn. Hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi fengið fyrirmæli um að haga verkinu með þeim hætti. Samkvæmt framburði Brynjars verkstjóra er það lagermannsins að vega það og meta hvar steinninn er settur niður. Reynt sé að raða steinunum þannig að þeir renni ekki til og séu ekki hættulegir og jafnframt að auðvelt sé að ná þeim. Stefnandi laut engum fyrirmælum um það hvar hann ætti að koma þessum tiltekna steini fyrir. Verkið var á hans ábyrgð og var það hans að ákveða vinnutilhögun og vega og meta hvar öruggast væri að koma steininum fyrir. Stefnandi þekkti vel aðstæður og mátti gera sér grein fyrir að hált gæti verið á svæðinu þar sem snjóföl var yfir. Bar honum því að sýna sérstaka aðgát og taka mið af aðstæðum við framkvæmd verksins. Ekki hefur verið sýnt fram á að aðstæður á vinnustaðnum hafi brotið í bága við ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Þegar framanritað er virt er það álit dómsins að slysið verði rakið til óhappatilviljunar sem stefndi beri ekki skaðabótaábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Ólafs Arnar Svanssonar hdl., 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, S. Helgason ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Péturs Heiðars Egilssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns hans, Ólafs Arnar Svanssonar hdl., 500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 406/2006
|
Vörumerki
|
F, sem hafði notað heitið Highlander í atvinnustarfsemi sinni, krafðist þess að felld yrði úr gildi skráning Einkaleyfastofunnar á vörumerkinu Highlanders á nafn H og að viðurkennt yrði með dómi að H væri óheimilt að nota vörumerkið í atvinnustarfsemi sinni. Hann krafðist jafnframt ógildingar á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála þar sem meðal annars var lagt bann við notkun F á umræddu heiti. Vísað var til þess að réttur til vörumerkis gæti annars vegar stofnast með skráningu þess í vörumerkjaskrá og hins vegar með notkun þess, en eldri réttur til vörumerkis gengi fyrir yngri rétti. Af framlögðum gögnum og framburði vitna var talið ljóst að F hefði allt frá hausti 1996 notað heitið Highlander eða Highlander Adventure í starfsemi sinni og var fyrirtækið talið hafa öðlast rétt til vörumerkisins á grundvelli notkunar sinnar, sbr. 2. tl. 1. mgr. 3. gr. laga um vörumerki. Í ljósi þessa og þar sem talin var vera fyrir hendi ruglingshætta á milli vörumerkjanna Highlander og Highlanders var krafa F um að skráning vörumerkisins yrði felld úr gildi tekin til greina. Ekki var fallist á varakröfu H um viðurkenningu á því að réttur aðila til vörumerkisins væri jafn og báðum heimil notkun þess í atvinnustarfsemi sinni. Samkvæmt því var fallist á aðrar kröfur F.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 23. maí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 3. júlí 2006 og var áfrýjað öðru sinni 27. sama mánaðar. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, en til vara, að viðurkennt verði að réttur beggja málsaðila til vörumerkisins Highlanders sé jafn og báðum heimil notkun þess í atvinnustarfsemi sinni. Hann krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. september 2006 og krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, Hálendingarnir ehf., greiði gagnáfrýjanda, Fjallafara sf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2006. I Mál þetta sem dómtekið var 2. mars sl. höfðaði Fjallafari sf., kt. 420498-3069, Guðrúnargötu 9, Reykjavík gegn Neytendastofu, kt. 690605-3410, Borgartúni 21, Reykjavík og Hálendingunum ehf., kt. 520101-3060, Suðurlandsbraut 10, Reykjavík, með stefnu birtri 17. október 2005. Dómkröfur stefnanda gagnvart stefnda Hálendingunum ehf. eru þær að felld verði úr gildi skráning Einkaleyfastofunnar á vörumerkinu Highlanders (orðmerki) samkvæmt umsókn nr. 1297/2002 á nafn stefnda Hálendinganna ehf. Ennfremur krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að stefndu Hálendingunum ehf. sé óheimilt að nota vörumerkið Highlanders í atvinnustarfsemi sinni. Gagnvart stefndu báðum krefst stefnandi þess að ógiltur verði með dómi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 15/2005 frá 25. ágúst 2005. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu í öllum tilvikum. Dómkröfur stefnda Hálendinganna ehf. eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Til vara krefst stefndi þess að viðurkennt verði með dómi að réttur stefnanda og stefnda til vörumerkisins HIGHLANDER/S sé jafn og báðum sé heimil notkun þess í atvinnustarfsemi sinni. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefnda Neytendastofu eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að málskostnaður verði látinn falla niður. Í dóminum verður orðið stefndi fyrst og fremst notað um stefnda Hálendingana ehf. Ólafur B. Schram (Ólafur Magnús Björgvinsson Schram), mun ásamt félaga sínum hafa keypt fyrirtækið Fjallaferðir ehf. á árinu 1996 og byrjað rekstur fyrirtækisins undir heitinu Fjallafari Highlander Adventure haustið 1996, en það fyrirtæki mun hafa verið formlega stofnað á árinu 1998. Starfsemin var aðallega í því fólgin að aka erlendum ferðamönnum í dagsferðir frá Reykjavík og síðar í lengri ferðir og byrjaði sá rekstur á árinu 1997. Hinn 14. júní 2002 fékk Fjallafari sf. almennt rekstrarleyfi til fólksflutninga skv. lögum nr. 73/2001. Hinn 6. apríl 2005 fékk Fjallafari sf. leyfi til þess að starfa sem ferðaskipuleggjandi skv. III. kafla laga nr. 117/1994 sem hann hafði ekki áður sótt um. Að sögn aðaleiganda Fjallafara sf., Ólafs B. Schram, hafði fyrirtækið í upphafi í nokkra mánuði veffangið htpp://www.sun.takmark.is/highlander. Fyrirtækið hefði verið fyrsti heimasíðunotandinn hjá Skýrr. Í upphafi hafi Skýrr ekki getað boðið fyrirtækinu upp á það að fá lénið www.Highlander.is heldur lénið www.heima.is/highlander.is. Fljótlega hafi fyrirtækið fengið netfangið Highlander@highlander.is og Highlander@skyrr.is. Fjallafari sf. fékk skráð 7. maí 2001 lénið www.highlander.is. Fyrirtækið Hálendingarnir ehf. var stofnað haustið 2000 og skráð í fyrirtækjaskrá í byrjun árs 2001 með aukaheitinu Highlanders og mun hafa verið rekið undir því heiti síðan. Fyrirtækið annast ferðaþjónustu og sérhæfir sig í jeppa- og fjallaferðum um hálendi Íslands, ekki síst með erlenda ferðamenn. Hálendingarnir ehf. hafa heimasíðu undir léninu highlanders.is sem var skráð hjá ISNIC 27. febrúar 2001 auk þess sem þeir hafa lénið HL.is Hinn 13. maí 2002 sóttu Hálendingarnir ehf. um skráningu vörumerkisins Highlanders og var merkið skráð án andmæla. Í lok janúar 2004 kvörtuðu Hálendingarnir ehf., til Samkeppnisstofnunar yfir notkun Fjallafara sf. á léninu www.highlander.is og byggðu á því að notkun stefnanda á orðmerkinu Highlander færi gegn 20. og 25. gr. samkeppnislaga þar sem stefndi væri eigandi orðmerkisins Highlanders og lénsins www.highlanders.is. Þessari kvörtun hafnaði stefnandi og setti jafnframt sjálfur fram kvörtun á hendur stefnda vegna notkunar hans á vörumerkinu highlanders og léninu highlanders.is. Stefnandi vísaði til þess að hann hefði öðlast vörumerkjarétt yfir orðmerkinu Highlander á grundvelli notkunar mörgum árum áður en stefndi hafi byrjað starfsemi sína. Með ákvörðun Samkeppnisráðs nr. 23/2005, dags. 22. júní 2005, var stefnda bönnuð notkun orðsins Highlanders sem erlends heitis, vörumerkis og lénnafns á þeim grundvelli að stefnandi hefði öðlast rétt yfir heitinu fyrir notkun. Hálendingarnir ehf. kærðu þessa ákvörðun til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og gekk úrskurður nefndarinnar 25. ágúst 2005 í málinu nr. 15/2005. Í honum segir m.a. orðrétt: „Áfrýjunarnefnd samkeppnismála lítur svo á að auðkennið Highlanders sé án tvímæla til þess fallið að greina þjónustu fyrirtækis frá svipaðri þjónustu annarra. Einnig þykir ljóst að orðið Highlander skapar ruglingshættu við fyrrgreint auðkenni og öfugt. Í máli þessu verður ekki framhjá því litið að áfrýjandi [Hálendingarnir ehf.] hefur bæði fengið auðkennið Highlanders skrásett sem firmaheiti sitt (sem aukaheiti) og vörumerki. Þeirri skráningu hefur ekki verið hnekkt. Ákvæði 25. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 (nú 12. gr. laga um óréttmæta viðskiptahætti og gagnsæi markaðarins nr. 57/2005) eru til fyllingar vörumerkjaréttinum en fela ekki í sér sjálfstæða efnisreglu að því er varðar rétt til auðkenna. Því ber að líta svo á að áfrýjandi eigi rétt til auðkennisins sem nær m.a. til þess að önnur fyrirtæki noti ekki þetta heiti þannig að ruglingshætta skapist. Að framansögðu leiðir að fella verður fyrrgreinda ákvörðun úr gildi og leggja bann við því að Fjallafari sf. noti heitið Highlander og lénið highlander.is. Tekur bannið gildi að fjórum vikum liðnum frá birtingu úrskurðar þessa.“ Ólafur B. Schram, aðaleigandi stefnanda, kom fyrir dóminn og sagðist hafa keypt ásamt félaga sínum fyrirtækið Fjallaferðir ehf. haustið 1996. Það fyrirtæki hefði þá um skeið skipulagt ferðir um Ísland fyrir erlenda ferðamenn. Þeir hefðu ákveðið að hafa á fyrirtækinu erlenda heitið Highlander Adventure eða Highlander, sem hefði verið þjálla fyrir útlendinga en íslenska heitið. Á árinu 1996 hefði ekki verið önnur starfsemi á vegum fyrirtækisins en kynning þess á ferðasýningunni Nord Vest sem haldin hafi verið í september norður á Akureyri. Fyrirtækið hefði átt einn bíl sem þeir hefðu rekið á leyfi Fjallaferða ehf. Mætti sagði að stefnandi hefði boðið dagsferðir frá Reykjavík á árinu 1997 og 1998. Fljótlega hafi þeir verið beðnir um að taka hópa í sérferðir og í framhaldi af því að setja fram hugmyndir að lengri ferðum, 5 og 9 daga, vítt og breitt um landið. Síðan hafi fyrirtækið boðið upp á ýmiss konar aðrar ferðir, lengri og skemmri. Starfsemi fyrirtækisins hafi verið samfelld frá upphafi og tvöfaldast á hverju ári. Vegna þess að heiti félagsins hafi verið óþjált fyrir útlendinga hafi það strax verið kallað Highlander Adventure sem strax hefði styst niður í Highlander, sjálfsagt 1996 eða 1997. Þetta heiti hafi verið haft í bréfhaus fyrirtækisins ásamt íslenska heitinu, nafnspjöld hafi verið merkt með sama hætti svo og myndir sem fyrirtækið hafi gefið viðskiptavinum. Á hótelum hafi fyrirtækið kynnt sig með erlenda heitinu. Bílakostur fyrirtækisins hafi aukist frá einum upp í 6-7 árin 2004 til 2005 en hafi yfirleitt verið 3-5. Bílarnir hafi verið merktir með litlum hvítum stöfum á svörtum grunni, að aftan með Highlander Adventure og að framan með Highlander. Nú eigi fyrirtækið fjóra bíla. Fyrirtækið hafi notað tölvupóst frá upphafi, en viðskiptavinir erlendis hafi ekki allir notað tölvupóst á þeim tíma. Mætti kvaðst þegar hafa undið bráðan bug að því að fá setta upp heimasíðu fyrir fyrirtækið sem hefði verið notuð til þess að koma á framfæri upplýsingum um fyrirtækið og sem mönnum hefði verið bent á að skoða. Í nokkra mánuði í upphafi hafi veffangið verið htpp://www.sun.takmark.is/highlander. Mætti kvaðst síðan hafa snúið sér til Skýrr og verið þar fyrsti heimasíðunotandinn. Í upphafi hafi Skýrr ekki getað boðið fyrirtækinu upp á það að fá lénið Highlander.is heldur hafi þeir sett það inn á eitthvað sem hafi heitið www.heima.is/highlander.is. Sér hefði fundist hann vera búinn að koma ár sinni vel fyrir borð því að hann hafi getað bent mönnum á að afla sér upplýsinga á heimasíðunni. Fyrirtækið hafi fljótlega fengið netföngin Highlander@highlander.is og Highlander@skyrr.is. Fyrirtækið hafi notað lénið www.heima.is/highlander.is allt þar til því hafi verið breytt í www.highlander.is í maí 2001. Mætta voru sýnd nokkur af skjölum málsins og hann beðinn að gera grein fyrir efni þeirra. Þessi skjöl eru verðlisti og lýsing á ferðum sumarið 1997, ætlað fyrir Þýskalandsmarkað, fax sent árið 1996 frá Icelandair um sölu ferða í Bandaríkjunum, fax sent árið 1997 frá fyrirtæki í Bretlandi sem stefnandi hafði viðskipti við, fax frá Icelandair árið 1997, fax sent árið 1997 frá ferðaskrifstofu í Danmörku, verðlisti yfir ýmsar ferðir stefnanda árið 1998, ljósrit úr símaskrá og bæklingur um ferðir á vegum stefnanda árið 1998 þar sem m.a. er boðið upp á lengri ferðir en dagsferðir. Mætti kvaðst hafa látið frá sér fara svipaðan bækling á hverju ári og sent til erlendra ferðaskrifstofa nær eingöngu. Mætti kvaðst lítið hafa fengið af íslenskum farþegum eða sóst eftir þeim. Að lokum var mætta sýnt pöntunareyðublað frá stefnanda. Þessi skjöl eiga það öll sammerkt að í þeim kemur fram heitið Fjallafari Highlander Adventure. Mætti kvað markaðssetningu stefnanda mest hafa verið fólgna í því að hafa samband við aðila á sviði ferðamennsku. Fyrirtækið hefði yfirleitt ekki keypt auglýsingar en þó birt auglýsingar í ferðabæklingum þeirra aðila sem hefðu selt ferðir fyrir stefnanda. Þá hefðu blaðamenn skrifað greinar um fyrirtækið þar sem heitinu hefði verið komið á framfæri. Mætti kvaðst fyrst hafa orðið var við fyrirtækið Hálendingana ehf. sumarið 2001. Þá hafi orðið ruglingur með farþega og hann farið að kynna sér málið. Síðan hafi hann haft fregnir af því að til starfa hefði tekið fyrirtækið Hálendingarnir eða Highlanders. Mætti kvaðst hafa kynnt sér heimasíðu fyrirtækisins sem hefði verið www.HL.is og hefði það slegið á áhyggjur sínar. Hann hefði síðan séð, árið 2002, bíl merktan fyrirtækinu. Mætti kvaðst hafa hringt í Jón Ólaf, forstjóra Hálendinganna ehf., og sagt honum að það væri klaufalegt að vera með svona lík nöfn á fyrirtækjunum. Jón Ólafur hefði ekki tekið í það. Mætti kvaðst hafa talið að Hálendingarnir ehf. ætluðu að nota stafina HL.is í kynningu á fyrirtækinu, eins og gert hafi verið í flugvélum. Mætti kvaðst ekki hafa vitað um vörumerkjaskráningu Hálendinganna ehf. fyrr en hann hefði fengið bréf frá lögmanni fyrirtækisins í desember 2004 þar sem krafist hafi verið að heimasíða stefnanda yrði tekin niður. Heimasíðan hafi verið tekin niður sem hafi nánast verið dauðadómur fyrir stefnanda. Mætti sagði starfsemi stefnanda hafa þróast smám saman út í það að annast beina skipulagningu ferða og þá hafi verið farið að huga um leyfisveitingu þar að lútandi, sem hafi fengist greiðlega. Jón Ólafur Magnússon, aðaleigandi stefnda Hálendinganna ehf., kom fyrir dóminn. Mætti kvað aðdragandann að stofnun fyrirtækisins hafa verið þann að til sín hefði komið maður snemma ársins 2000 og spurt sig að því hvort hann vildi stofna með sér fyrirtæki til að keyra túrista á fjöll. Sá maður hefði talið að það væri „bissniss“ í þeirri starfsemi og hefði hann hugsað málið. Mætti kvaðst hafa gert smá markaðskönnun og gert framkvæmda- og tekjuáætlanir út frá þeim upplýsingum sem hann hefði aflað sér. Hann hefði fengið upplýsingar frá Ferðamálaráði, upplýsingamiðstöð ferðamála og hótelum. Hann hefði einnig kynnt sér alla bæklinga sem verið hefðu á markaðinum. Þá hefði hann leitað á netinu eftir upplýsingum. Sér hefði litist nokkuð vel á þetta og haustið 2000 hefði verið haldinn stofnfundur. Skoðað hafi verið hvort nafnið Discover Iceland væri laust, sem ekki hafi verið. Mætti kvaðst hafa komið með þá hugmynd að nota nafnið Highlanders. Skoðað hafi verið hvort þetta nafn fyndist einhvers staðar, s.s. í símaskránni, firmaskránni og á internetinu. Ekkert hafi fundist sem benti til þess að einhver væri að nota nafnið highlanders eða highlander, nema fótboltafélög. Nafnið Highlanders hafi síðan verið skráð hjá firmaskrá. Þá hafi lénið Highlanders.is verið keypt svo og HL.is. HL sé notað því að það sé stutt og þægilegt að muna. Gengið hafi verið frá öllum réttindum og tryggingum sem til hafi þurft. Starfsemin hafi byrjað í janúar 2001 og hafi verið um dagsferðir að ræða. Í júní 2001 hafi hann viljað tryggja markaðsstöðu fyrirtækisins og keypt alla jeppa fyrirtækisins Allrahanda og gert saming við það fyrirtæki um að sjá um jeppaferðir þeirra sem þeir héldu áfram að selja. Við þetta hafi veltan og velgengnin aukist. Á þessum tíma hafi hann keypt félaga sína út úr fyrirtækinu. Síðan þá hafi hann haldið uppi gríðarlegri markaðssókn, m.a. með útgáfu bæklinga, öflugri heimasíðu og auglýsingum í erlendum tímaritum. Til markaðssetningar hafi fyrirtækið varið um 10% af veltu. Nafnið Highlanders væri orðið mjög þekkt og stefnt væri að því að Highlanders ehf. yrði þekktasta afþreyingarfyrirtækið í Evrópu árið 2010 og væri fyrirtækið á góðri leið með það. Mætti kvaðst fyrst hafa fengið vitneskju um stefnanda haustið 2001. Þá hafi einn bílstjóranna komið til sín og sagt sér að það væri annar að nota nafn þeirra. Fleiri bílstjórar hafi komið á þessum tíma og sagt sér hið sama. Mætti kvað öruggt að hann hefði ekki notað heitið Highlanders hefði hann vitað um starfsemi stefnanda. Ekki hefði komið til greina að skipta um nafn á fyrirtækinu þótt þessi vitneskja lægi fyrir. Mætti kvaðst hafa orðið fyrir miklum óþægindum af líkum heitum stefnanda og stefnda. Mætti kvaðst ekki ætla að hugsa þá hugsun til enda hefði fyrirtækið ekki áfram vörumerkið Highlanders. Vitnið Guðmundur Kjartansson gaf skýrslu fyrir dóminum. Vitnið er framkvæmdastjóri fyrirtækisins Iceland Pro Travel í Bretlandi og annast það heildsölu ferða til Íslands. Hann kvaðst áður hafa verið framkvæmdastjóri sams konar fyrirtækis í Þýskalandi, Island Tours, sem hefði skrifstofur í nokkrum löndum. Fyrst hefði hann átt samskipti við stefnanda árið 1997, en þá hefði Ólafur B. Schram kynnt starfsemi stefnanda og notað heitið Highlander í þeirri kynningu. Það heiti hefði verið notað í öllum samskiptum stefnanda og Island Tours sem hefðu staðið til ársins 2003. Samskiptin hefðu haldið áfram við Iceland Pro Travels og heitið Highlander notað í þeim. Samskipti hefðu verið á hverju ári. Vitnið Benedikt Bragason Mýrdal gaf skýrslu fyrir dóminum. Vitnið kvaðst frá árinu 2001 hafa rekið eigið fyrirtæki, sem byði upp á jöklaferðir, og hefði unnið við jöklaferðir frá árinu 1992. Vitnið kvaðst hafa átt viðskipti við stefnanda frá árinu 1997, vitað um starfsemi Fjallafara Highlander frá þeim tíma og verið í viðskiptum við það fyrirtæki. Í samskiptunum hefði heitið Highlander verið notað. Vitnið kvaðst einnig eiga samskipti við Hálendingana ehf. og notuðu þeir HL í þeim samskiptum en hann þekkti einnig nafnið Highlanders. Vitnið Helgi Hjörleifsson kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa verið skálavörður í Landmannalaugum árin 2001 og 2002 og hafa kynnst mörgum sem væru í ferðamannaiðnaðinum. Vitnið kvaðst hafa kynnst Ólafi B. Schram á árinu 2000 og tengt hann við fyrirtækið Highlander. Fyrirtækið hefði komið með hópa í Landmannalaugar á þessum tíma. Vitnið kvaðst einnig þekkja fyrirtækið Hálendingana ehf. sem komið hefði með ferðamenn haustið 2001. Bílar þess fyrirtækis hefðu verið merktir HL. Vitnið Ásgeir Ásgeirsson gaf skýrslu fyrir dóminum. Vitnið kvaðst vera bílstjóri og starfa við eigið fyrirtæki sem annaðist fjallaferðir. Vitnið kvaðst hafa átt samskipti við Ólaf B. Schram frá 1996 eða 1997 og ekið bifreiðum fyrir hann. Vitnið sagði bíla Ólafs hafa verið merkta bæði Highlander og Fjallafari á þessum tíma. Vitnið Kristinn Bergsson kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa unnið við ferðaþjónustu frá 1997 eða 1998. Vitnið kvaðst þekkja fyrirtækið Fjallafara og hafa átt viðskipti við það fyrirtæki annað slagið og ekki þekkja það undir öðru nafni en Highlander. Vitnið Stefán Gunnarsson gaf skýrslu fyrir dóminum. Vitnið kvaðst hafa unnið við ferðamannaiðnað alla tíð. Hann kvaðst þekkja fyrirtækið Fjallafara og Ólaf B. Schram. Fyrirtækið hefði ekki verið fyrirferðarmikið á markaðinum en hann hefði vel vitað af því. Hann hefði séð bíla frá fyrirtækinu á sömu slóðum og hann hefði verið á og þeir bílar hefðu verið merktir Highlander, þótt það hefðu ekki verið neinar flennimerkingar. Vitnið kvaðst einnig kannast við fyrirtækið Hálendingana ehf. sem hefði komið mjög áberandi inn á markaðinn með nafnið Highlanders. Vitnið María Eðvardsdóttir kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa sett upp heimasíðu fyrir stefnanda árið 1998 og hefði henni verið komið á vefinn hjá Skýrr. Hún hefði skráð heitið Highlander hjá mörgum upplýsingaveitum og leitarvélum á netinu á þessum tíma. Alltaf hefði verið lögð áhersla á heitið Highlander. Vitnið Björn Höskuldur Árnason kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa annast alla prentun fyrir stefnanda frá 1996, s.s. bréfsefni og nafnspjöld og ætíð hefði verið notað heitið Fjallafari Highlander Adventure eða Highlander. Vitnið Ari Arnórsson kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa starfað sem leiðsögumaður í fullu starfi frá árinu 1995 og unnið við ferðamennsku frá árinu 1987. Vitnið kvaðst hafa unnið með Ólafi B. Schram og þekkja starfsemi hans undir heitinu Fjallafari eða Highlander. Fyrst hafi það verið árið 1997 eða 1998. Vitnið Jóhannes Már Jónsson kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa verið bílstjóri hjá Hálendingunum ehf. í tvö og hálft ár frá því í ágúst 2001. Vitnið kvaðst hafa verið búinn að vinna fyrir Hálendingana ehf. í nokkra mánuði áður en hann hafi vitað um starfsemi stefnanda, en þá hafi hann séð bíla merkta stefnanda og látið Jón Ólaf vita sem hafi orðið steinhissa. Vitnið Helgi Jónas Helgason kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst hafa unnið við akstur fyrir Hálendingana ehf. frá ágúst 2001 fram á árið 2003. Hann hefði rekist á bíl merktan Highlander sem hann hefði ekki kannast við að væri á vegum Hálendinganna ehf. og fært það í tal við Jón. Vitnið Alf Wardum kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst vera bílstjóri á eigin vegum og aka fyrir Hálendingana ehf. væri þess óskað. Hann hafi starfað fyrir það fyrirtæki allt frá stofnun þess, en hann hefði verið einn af stofnendunum. Vitnið sagði að við stofnun fyrirtækisins hefði verið kannað hvort nokkur ætti nafnið Highlanders og enginn hefði fundist. Af hálfu stefnanda er á því byggt að hann hafi stöðugt og samfellt notað heitið Highlander og Highlander Adventure í fjölmörgum tilvikum á starfsemi sinni frá árinu 1996 allt til þessa dags og hafi því verið búinn að nota það í a.m.k. 5 ár þegar fyrirtæki stefnda, Hálendingarnir ehf., hafi verið stofnað í ársbyrjun 2001. Um þetta hafi fjölmörg vitni borið. Á bréfsefnum og nafnspjöldum, sem sami prentari hafi prentað fyrir stefnanda frá upphafi, komi fram þetta heiti. Bifreiðir stefnanda hafi verið merktar með orðinu highlander. Á heimasíðu stefnanda og netfangi hafi heitið verið notað. Þá hafi öll kynning á fyrirtækinu, heima og erlendis, munnleg og skrifleg, verið undir þessu heiti. Notkun þessi hafi verið eins og lýst sé í 5. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki og með henni hafi stofnast vörumerkjaréttur til handa stefnanda samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 3. gr. laganna. Vörumerki stefnda, Hálendinganna ehf., sem skráð hafi verið samkvæmt umsókn frá því í maí árið 2002, verði því að víkja fyrir rétti stefnanda samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna. Hér beri og að hafa í huga að í vörumerkjalögunum sé gert ráð fyrir því að réttur til vörumerkis geti skapast enda þótt merkið hafi verið lítið notað og ekki náð markaðsfestu. Óumdeilt sé að starfsemi stefnanda og stefnda, Hálendinganna ehf., sé mjög svipuð og að ruglingshætta fyrir hendi, sbr. ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997, eins og fram hafi komið í skýrslum fyrir dómi. Engin skilyrði hafi verið til þess að skrá vörumerki stefnda, sbr. 6. tl. 14. gr. vörumerkjalaganna, og eigi því að afmá það úr vörumerkjaskránni, sbr. 28. gr. laganna. Hvort stefndi, Hálendingarnir ehf., hafi verið grandlaus um rétt stefnanda skipti hér ekki máli. Í þessu sambandi skipti heldur ekki máli þótt stefnandi hafi ekki sótt um leyfi til að starfs sem ferðaskipuleggjandi fyrr en á árinu 2005. Hann hafi engu leynt um starfsemi sína og vanræksla á þessu sviði hafi engin áhrif á rétt til vörumerkis. Þá sé heldur engu tómlæti stefnanda til að dreifa, en stefnandi hafi hafist handa um að stöðva notkun stefnda á vörumerkinu Highlanders innan 5 ára frá því það var skráð, sbr. ákvæði 8. gr. vörumerkjalaga. Þá séu ekki skilyrði fyrir því að bæði merkin verði látin njóta verndar samkvæmt 9. gr. laganna, sem sé undantekningarregla, en stefnandi hafi heldur ekki í skilningi þeirrar greinar sýnt af sér tómlæti, enda eðlilegt að miðað sé við sama frest í því tilviki og kveðið sé á um í 8. gr. Hér beri þess að gæta að stefndi hafi fyrst lagt fram umsókn sína um skráningu vörumerkisins í maí 2002 og hafi hvarvetna fram að þeim tíma kynnt sig sem HL.is sem stefnandi hafi ekki haft ástæðu til að óttast að ylli ruglingi. Að minnsta kosti hafi stefndi notað það merki jöfnum höndum og orðið Highlanders. Viðurkenningarkrafa stefnanda um að stefndu Hálendingunum ehf. verði óheimilt að nota vörumerkið Highlanders í atvinnustarfsemi sinni byggist á sömu málsástæðum og raktar séu að framan. Af sömu málsástæðum leiði að ógilda beri úrskurð áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 15/2005 frá 25. ágúst 2005. Af hálfu stefnda, Hálendinganna ehf., er því haldið fram að við undirbúning að stofnun félagsins hafi verið rækilega kannað með öllum tiltækum ráðum hvort nokkur ætti rétt á heitinu Highlanders og niðurstaðan orðið sú að svo væri ekki. Því hafi heitið Highlanders verið tekið upp og notað mikið og óslitið síðan, m.a. við víðtæka og kostnaðarsama markaðskynningu erlendis, bæði beina og óbeina. Jafnframt þessu hafi stefndi fengið tvö lén skráð highlanders.is þar sem heimasíða félagsins sé nú skráð og HL.is. Þegar stefndi hafi sótt um skráningu vörumerkisins 13. maí 2002 hafi hann talið sig vera að staðfesta vörumerkjarétt sem hann hefði áunnið sér. Þessari skráningu hafi ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda, en hann hljóti að hafa vitað um notkun heitisins allt frá árinu 2001. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi ekki sannað næga notkun sína á heitinu Highlander til þess að vörumerkjaréttur hafi stofnast áður en stefndi hafi fengið það heiti skráð sem vörumerki. Stefnandi byggi sönnun sína á yfirlýsingum frá vinum og kunningjum og víst sé að á árinu 1996 hafi aðeins einn bíll frá stefnanda verið með merkið Highlander og fleiri bílar hafi ekki komið til fyrr en á árinu 2001. Stefnandi hafi ekki notað heitið sem nafn á fyrirtæki og ekki skráð það sem vörumerki. Starfsmenn stefnda, sem víða hafi farið, hafi ekki rekist á neitt frá stefnanda sem benti til þess að hann notaði þetta heiti og hafi notkunin ekki verið sjáanleg á nokkurn hátt. Stefnanda hafi þannig ekki tekist sönnun um notkun sína á heitinu. Upplýst sé að stefnandi hafi ekki fengið leyfi til þess að skipuleggja ferðir, eins og hann hafi gert, fyrr en á árinu 2005. Starfsemi hans hafi því verið ólögmæt þar til leyfið hafi verið fengið og með ólögmætri starfsemi sé ekki hægt að eignast vörumerkjarétt. Ljóst sé að stefnandi hljóti að hafa vitað um starfsemi stefnda allt frá upphafi og hafi hann ekki mótmælt notkun stefnda á heitinu Highlanders og látið hana afskiptalausa með öllu þar til deilur aðila hófust fyrir samkeppnisyfirvöldum. Þá hafi stefndi verið búinn að starfa í þrjú ár og starfsemi hans hafi verið vel kunn. Hafi stefnandi í upphafi haft einhvern rétt hafi hann fallið niður vegna tómlætis hans. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda sé gerð sú varakrafa að stefnanda og stefnda verði heimilað að nota vörumerkin Highlander og Highlanders og sé sú krafa byggð á ákvæði í 1. mgr. 6. gr. vörumerkjalaganna, en vörumerkið Highlanders sé bein þýðing á ensku á nafni stefnda. Þá byggi stefndi varakröfu sína einnig á 9. gr. vörumerkjalaganna en samkvæmt þeirri grein geti yngri réttur á vörumerki notið réttar jafnhliða rétti á eldra merki hafi eigandi eldra merkisins ekki gert nauðsynlegar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir notkun yngra merkisins. Stefndi hafi í árslok 2003 krafist þess að stefnandi léti af notkun merkisins og síðan snúið sér til samkeppnisyfirvalda í ársbyrjun 2004. Við meðferð málsins fyrir samkeppnisyfirvöldum hafi stefnandi fyrst gert kröfu um að stefndi hætti að nota merkið. Hann hafi því sýnt af sér tómlæti sem leiði til þess að hann verði að þola að stefndi noti áfram skráð vörumerki sitt. Geti stefndi ekki notað vörumerkið áfram muni það valda honum óbætanlegu tjóni. Af hálfu stefnda, Neytendastofu, er því haldið fram að engir þeir annmarkar séu á úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála í málinu nr. 15/2005 frá 25. ágúst 2005 sem leiða eigi til ógildingar úrskurðarins. Byggt hafi verið á því að réttur stefnda til vörumerkisins hafi verið skráður og samkeppnisyfirvöld geti ekki hnekkt slíkri skráningu. V Það er óumdeilt í máli þessu að orðin highlander og highlanders skapa rugling og hættu á ruglingi, þegar þau eru notuð af fyrirtækjum sem eru með sams konar eða svipaðan rekstur eins og raunin er með Fjallafara sf. og Hálendingana ehf. Við meðferð málsins hafa verið nefnd dæmi um að slíkt hafi gerst í raun. Þá er ekki um það deilt að orðin highlander eða highlanders geta út af fyrir sig verið vörumerki, sbr. 1. tl. 2. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalaganna getur réttur til vörumerkis fyrir vöru eða þjónustu stofnast á tvennan hátt. Annars vegar með skráningu vörumerkis í vörumerkjaskrá eins og stefndi, Hálendingarnir ehf., gerðu og hins vegar með því að vörumerki er og hefur verið notað fyrir vöru eða þjónustu eins og stefnandi kveðst hafa gert. Í samræmi við þetta á við deiluefni aðila málsins sú regla 1. mgr. 7. gr. vörumerkjalaga að eldri réttur til vörumerkis gengur fyrir yngri rétti og því verður að taka afstöðu til þess hvort notkun stefnanda á orðinu Highlander og orðunum Highlander Adventure hefur skapað honum rétt sem gengur framar þeim rétti sem stefndi, Hálendingarnir ehf., eignaðist þegar vörumerkið Highlanders var skráð 3. janúar 2003 sem eign fyrirtækisins samkvæmt umsókn þess dags. 13. maí 2002. Sönnunarbyrðin um að réttur hafi stofnast fyrir notkun hvílir á stefnanda. Hins vegar þykir það ekki neinu breyta um þann rétt til vörumerkisins sem stefnandi kann að hafa unnið sér að hann hafði ekki um eitthvert árabil fullgild leyfi til að annast þann rekstur sem hann hafði með höndum. Menn geta byrjað að ávinna sér rétt til vörumerkis með notkun enda þótt þeir hafi ekki á sama tíma öll leyfi í höndum sem nauðsynleg kunna að vera til þess rekstrar sem þeir eru að stofna til. Af hálfu stefnda, Hálendinganna ehf., er því ekki haldið fram sem málsástæðu, að því er varðar dómkröfur stefnanda, að frá stofnun þess fyrirtækis og þar til að vörumerkið Highlanders var skráð hafi stefndi, Hálendingarnir ehf., öðlast rétt til vörumerkisins fyrir notkun. Í 5. gr. vörumerkjalaga er því lýst við hvað sé m.a. átt með notkun vörumerkis í atvinnustarfsemi og er því haldið fram af hálfu stefnanda að notkun hans á orðinu Highlanders hafi verið í samræmi við ákvæði þeirrar lagagreinar. Stefnandi hefur lagt fram ýmis gögn í málinu um það að hann hafi í rekstri sínum notað heitið Highlander eða Highlander Adventure og þykir ekki skipta máli hvort heitið var notað hverju sinni, enda er því ekki haldið fram í málinu að það hafi neina þýðingu. Stefnandi hefur lagt fram gögn sem sýna að fyrirtækið Fjallafari sf. notar erlenda heitið Highlander Adventure á verðlista fyrir ferðir sumarið 1997 og sýnist sá listi vera gefinn út 10. september 1996. Þá hafa verið lögð fram endurrit bréfa frá stefnanda og til hans frá sama tíma þar sem notað er heitið Fjallafari Highlander Adventure. Verður á því að byggja að notkun stefnanda á heitinu hafi byrjað að einhverju marki haustið 1996. Þá hafa verið lögð fram ljósrit bréfa frá árinu 1997 til Fjallafara Highlander Adventure og verðlisti fyrirtækisins fyrir ferðir árið 1998. Í símskrá árið 1998 er skráð veffangið http://www.sun.takmark.is/highlander og póstfangið highlander@skyrr.is. Þá hefur verið lögð fram lýsing á ferðum fyrirtækisins sumarið 1999, sem gefin er út í september 1998. Þar er notað heitið Fjallafari Highlander Adventure og póstfangið Highlander@skyrr.is. Í ferðalýsing-unni kemur fram að fjöldi þátttakenda hafi vaxið frá 330 árið 1997 í 520 árið 1998. Þá hefur verið lögð fram lýsing á ferðum sem félagið býður vor og sumar árið 2000 stíluð á hollenskt fyrirtæki. Gegnir þar sama máli og fyrr um heiti og póstfang. Lýst er dagsferðum og allt upp í þriggja vikna ferð. Endurrit tölvubréfa send á framangreint póstfang árin 1999 og 2000 hafa og verið lögð fram. Ýmis gögn stefnanda frá árunum 2001-2004 hafa og verið lögð fram í málinu sem sýna notkun heitanna Highlander Adventure eða Highlander og póstföngin highlander@skyrr.is eða highlander@highlander.is. Þá hafa komið fyrir dóminn vitni og borið að stefnandi hafi notað heitið Heighlander á bifreiðum sínum en önnur vitni hafa borið að lítið hafi á þeim borið en þó að þau hafi orðið vör við það. Af því sem að framan er rakið verður að telja í ljós leitt að stefnandi hefur í starfsemi sinni allt frá haustinun 1996 notað heitið Highlander Adventure eða Highlander. Sú starfsemi sýnist að verulegu leyti hafa beinst að erlendum ferðamönnum en ferðirnar sem boðið var upp á farnar hér á landi. Af þeim ástæðum kann starfsemin að hafa eitthvað verið bundin árstíðum en engu að síður verður að líta svo á að hún hafi verið samfelld og með töluvert umfang. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja er niðurstaða dómsins sú að stefnandi hafi fyrir notkun sína á vörumerkinu Highlander Adventure öðlast rétt til þess vörumerkis á grundvelli 2. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 45/1997. Áður er sú niðurstaða fengin að ruglingshætta er fyrir hendi á milli vörumerkjanna Highlander Adventure og Highlanders, sbr. ákvæði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Með það í huga og samkvæmt því sem að framan er sagt er niðurstaða dómsins sú að taka beri til greina þá kröfu stefnanda að felld verði úr gildi skráning Einkaleyfastofunnar á vörumerkinu Highlanders (orðmerki) samkvæmt umsókn nr. 1297/2002 á nafn stefnda Hálendinganna. Stefndi, Hálendingarnir ehf., gerir þá varakröfu að viðurkennt verði með dómi að réttur stefnanda, Fjallafara sf., og stefnda, Hálendinganna ehf., til vörumerkisins HIGHLANDER/S sé jafn og báðum sé heimil notkun þess í atvinnustarfsemi sinni. Þessa kröfu segist stefndi byggja einkum á ákvæðum I. kafla laga nr. 45/1997 og vitnar þar til 1. mgr. 6. gr og 9. gr. laganna. Það er að vísu rétt að enska orðið highlanders er þýðing á orðinu hálendingar. Að framan er lýst aðdragandanum að notkun aðila á heitinu highlander og highlanders og notkun þeirra á heitunum svo og þeirri ruglingshættu sem aðilar eru sammála um að henni fylgi. Með það í huga þykir ekki grundvöllur til að fallast á þá kröfu stefnda að hann eigi samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 45/1997 rétt til þess að nota heitið highlanders í starfsemi sinni. Þá er niðurstaða dómsins einnig sú að skýra verði 9. gr. svo að stefnandi hafi innan hæfilegs tíma gert ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að stefndi notaði heitið highlanders. Samkvæmt þessu ber og að taka til greina þá kröfu stefnanda að stefnda, Hálendingunum ehf., sé óheimilt að nota vörumerkið Highlanders í atvinnustarfsemi sinni. Af framangreindri niðurstöðu leiðir að taka ber til greina þá kröfu stefnanda að ógiltur verði úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 15/2005 frá 25. ágúst 2005. Rétt þykir að hver aðili beri sinn kostnað að rekstri málsins. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð. Felld er úr gildi skráning Einkaleyfastofunnar á vörumerkinu Highlanders (orðmerki) samkvæmt umsókn nr. 1297/2002 á nafn stefnda, Hálendinganna ehf. Stefnda, Hálendingunum ehf., er óheimilt að nota vörumerkið Highlanders í atvinnustarfsemi sinni. Ógiltur er úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála í máli nr. 15/2005 frá 25. ágúst 2005. Aðilar málsins, stefnandi Fjallafari sf. og stefndu, Hálendingarnir ehf. og Neytendastofa, skulu hver bera sinn kostnað af málinu.
|
Mál nr. 79/2017
|
Kærumál Vitni Skýrslugjöf
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á að X yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan brotaþoli gæfi skýrslu við aðalmeðferð máls Á á hendur X.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Davíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 3. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2017, þar sem fallistvar á kröfu brotaþola, A, um að varnaraðila skuli vikið úr dómsal meðan húngefur skýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Brotaþoli krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3.febrúar 2017. Mál þetta, sem tekiðvar til úrskurðar í dag, erhöfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 25. nóvember 2016, á hendur X, kt. [...], [...], [...] fyrir nauðgun, með því að hafaaðfaranótt sunnudagsins 18. janúar 2015 í aftursæti bifreiðarinnar [...] ábifreiðastæði við [...] við [...] í [...], beitt A ólögmætri nauðung og haftsamræði við hana í leggöng gegn vilja hennar, en ákærði tók niður um hanabuxurnar fyrir utan bifreiðina, hún girti þær aftur upp um sig og féll íaftursæti bifreiðarinnar þar sem ákærði lagðist ofan á hana, tók á ný niður umhana buxurnar og hafði við hana samræði, þrátt fyrir að hún segði honum ítrekaðað hún vildi það ekki. Hlaut A af verknaðinum lítinn skurð við leggangaop. Erþessi háttsemi talin varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslualls sakarkostnaðar. Þá er í ákærunni tilgreind einkaréttarkrafa brotaþola. Með tölvuskeyti í gær boðaði réttargæslumaðurbrotaþola að hún myndi krefjast þess fyrir hönd brotaþola að ákærði viki úrdómsal á meðan hún gefi skýrslu við aðalmeðferð málsins í dag. Verjandiupplýsti með tölvuskeyti að ákærði hefði hafnað kröfunni. Við upphafaðalmeðferðar í dag ítrekaði réttargæslumaður kröfu sína um að ákærði viki úrdómsal við skýrslugjöf brotaþola og ákærði hafnaði því. Var málflytjendum þágefinn kostur á að tjá sig um kröfuna. Var krafan að því loknu tekin tilúrskurðar. Krafa brotaþola byggist á 1. mgr. 123. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþoli telur að nærvera ákærða í dómsalmyndi verða henni þungbær og hafa áhrif á framburð hennar fyrir dómi. Brotaþolivísar kröfu sinni til stuðnings til vottorðs sálfræðings. Sækjandi tekur ekkiafstöðu til kröfunnar. Ákærði hafnar því að skilyrðum 1. mgr. 123. gr. laga nr.88/2008 sé mætt í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 áákærði rétt á að vera við aðalmeðferð máls. Dómara er þó heimilt að ákveða aðákærði víki af þingi meðan vitni gefur skýrslu í máli. Samkvæmt 1. mgr. 123.gr. sömu laga getur dómari að kröfu ákæranda eða vitnis ákveðið að ákærða verðivikið úr þinghaldi meðan vitnið gefur skýrslu telji dómari að nærvera ákærðageti orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess.Það er meginregla sakamálaréttarfars að ákærði eigi þess kost að veraviðstaddur aðalmeðferð og önnur þinghöld í máli sem höfðað hefur verið gegn honum.Undantekningar frá þeirri meginreglu ber að skýra þröngt og þurfa því ríkarástæður að vera fyrir hendi til að unnt sé að víkja frá henni. Ákærði er í málinu borinn alvarlegum sökum afbrotaþola. Honum er í málinu gefið að sök að hafa nauðgað brotaþola þegar húnvar 17 ára að aldri. Í málinu liggur fyrir vottorð sálfræðings sem greinirmeðal annars frá því að brotaþoli hafi verið greind með áfallastreituröskun ogalvarlega geðlægð. Þá lýsir hún því að þau einkenni sem hafi truflað brotaþolahvað mest hafi verið upplifun á ágengum minningum um meint kynferðisofbeldi. Að broti því sem ákærða er gefið aðsök virtu og framlögðu vottorði sálfræðingsins þykir sýnt að nærvera ákærða við skýrslugjöfgetur orðið brotaþola sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburðhennar. Að framangreindu virtu telur dómari aðhagsmunir brotaþola, af því að geta gefið skýrslu án nærveru ákærða, vegiþyngra en hagsmunir ákærða af því að vera viðstaddur skýrslugjöf hennar. Verðurþví fallist á kröfu brotaþola og ákærða gert að víkja úr þinghaldi á meðan húngefur skýrslu við aðalmeðferð í málinu. Þess verður gætt að ákærði geti fylgstmeð skýrslutökunni um leið og hún fer fram og jafnframt að lagðar verði fyrirbrotaþola þær spurningar sem ákærði kann að óska eftir að lagðar verði fyrirhana, sbr. 3. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008. Barbara Björnsdóttir héraðsdómari kveður uppþennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Ákærði, X, skal víkja úr þinghaldi meðanbrotaþoli, A, gefur skýrslu.
|
Mál nr. 185/2001
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
J kærði til Hæstaréttar ákvæði í héraðsdómi um að vísa frá dómi hluta dómkrafna hans. Ekki varð af gögnum málsins ráðið að tölulegur ágreiningur væri með aðilum um þá kröfuliði, sem vísað var frá dómi, heldur einungis hvort J ætti rétt til þeirra greiðslna sem þar um ræddi. Var ekki fallist á með héraðsdómara að kröfugerð J væri í þessum liðum svo vanreifuð að vísa bæri henni frá dómi. Hið kærða ákvæði héraðsdóms var því fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að leggja efnisdóm á kröfur J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. maí 2001. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Austurlands 3. maí 2001 í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila um að vísa frá dómi hluta dómkrafna þess fyrrnefnda. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að þetta ákvæði héraðsdóms verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að leggja efnisdóm á kröfur hans. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Ágreiningur málsaðila varðar nokkra þætti í launauppgjöri fyrir sóknaraðila vegna starfs hans sem skipstjóri á fiskiskipi varnaraðila, Húnaröst SF 550, í september og október 1999. Með dómi héraðsdóms var fallist á þann hluta kröfunnar, sem laut að greiðslu aflahlutar á þessum tíma, en vísað var frá dómi vegna vanreifunar kröfulið um mismun á fæðispeningum, sem varnaraðili greiddi, og því, sem sóknaraðili telur að hann með réttu hefði átt að greiða. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að tölulegur ágreiningur sé með aðilum um þann lið kröfunnar, sem vísað var frá dómi, heldur einungis hvort sóknaraðili eigi rétt til þessarar greiðslu. Lýtur deilan að því við hvaða ákvæði í kjarasamningi skuli miða greiðslu. Verður ekki fallist á með héraðsdómara að kröfugerð sóknaraðila sé í þessum lið svo vanreifuð að vísa beri henni frá dómi. Verður hið kærða ákvæði því fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Fellt er úr gildi hið kærða ákvæði í dómi Héraðsdóms Austurlands 3. maí 2001 um að vísa frá dómi hluta kröfu sóknaraðila, Jóns Axelssonar, á hendur varnaraðila, Skinney-Þinganesi hf. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að því leyti. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 594/2011
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði bönnuð för frá Íslandi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. nóvember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 2. desember 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 380/2001
|
Kærumál Nauðungarsala Málshöfðunarfrestur Frávísun frá héraðsdómi
|
H og U kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að ógilt yrði nauðungarsala sýslumanns á íbúð þeirra og samþykki sýslumanns á boði í hana. Uppboði á umræddri fasteign lauk þegar sýslumaður lét hamar falla við framhald þess 13. mars 2001, sbr. 4. mgr. 36. gr. laga nr. 90/1991. Hófst þá fjögurra vikna frestur samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laganna handa H og U til að leggja fyrir héraðsdómara kröfu um að leyst yrði úr um gildi nauðungarsölunnar. Krafa þeirra barst ekki héraðsdómi fyrr en 6. júní 2001 og var frestur þeirra þá löngu liðinn án þess að þau hefðu gert ráðstafanir samkvæmt 2. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 til að neyta undanþágu frá 1. mgr. sömu greinar. Var málinu af þessum sökum vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. október sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði nauðungarsala sýslumannsins í Reykjavík á íbúð merktri nr. 0302 að Rofabæ 31 í Reykjavík, sem fór fram að kröfu varnaraðila, svo og að ógilt yrði samþykki sýslumanns á boði varnaraðila, Frjálsa fjárfestingarbankans hf., í íbúðina. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að ógilt verði fyrrgreind nauðungarsala sýslumannsins í Reykjavík, svo og samþykki hans á áðurnefndu boði varnaraðila í íbúðina að Rofabæ 31. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar fyrir héraðsdómi án tillits til gjafsóknar, sem þau nutu þar, og kærumálskostnaðar. Varnaraðili, Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðilar verði dæmd til að greiða sér ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili, Íbúðalánasjóður, hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins krafðist varnaraðilinn Íbúðalánasjóður 11. september 2000 nauðungarsölu á íbúð sóknaraðila að Rofabæ 31 til fullnustu á kröfu samkvæmt skuldabréfi frá 13. febrúar 1999, sem tryggt var með veði í eigninni. Beiðnin barst sýslumanninum í Reykjavík 15. september 2000. Þá barst sýslumanni 23. október 2000 beiðni sama varnaraðila frá 11. sama mánaðar um nauðungarsölu á íbúðinni til fullnustu á þremur veðskuldum samkvæmt skuldabréfum frá 11. mars 1985, 1. apríl 1987 og 3. nóvember 1987. Sýslumaður fékk birta auglýsingu um nauðungarsöluna í Lögbirtingablaði 8. desember 2000 og tók hana fyrir í fyrsta sinn 11. janúar 2001. Var þá ákveðið að uppboð myndi byrja á eign sóknaraðila á nánar tilgreindum tíma 19. febrúar sama árs. Áður en til þess kom barst sýslumanni 10. þess mánaðar beiðni varnaraðilans Frjálsa fjárfestingarbankans hf. frá 24. janúar 2001 um nauðungarsölu á sömu íbúð til fullnustu á kröfu samkvæmt fjárnámi, sem gert var 22. október 1999 í eigninni fyrir skuld sóknaraðilans Unu Þorbjörnsdóttur. Við byrjun uppboðs 19. febrúar 2001 varð varnaraðilinn Íbúðalánasjóður hæstbjóðandi í eignina, en ákveðið var að því yrði fram haldið á nánar tilteknum tíma 13. mars sama árs á henni sjálfri. Við framhald uppboðsins var lögð fram kröfulýsing Tollstjórans í Reykjavík vegna kröfu um fasteignagjöld, sem nytu lögveðréttar í íbúðinni. Var mætt við uppboðið af hálfu beggja varnaraðila auk þess að mættur var sóknaraðilinn Hlynur Erlingsson. Að ósk hans og með samþykki varnaraðila var ákveðið að breyta uppboðsskilmálum þannig að frestur sýslumanns til að samþykkja boð í eignina yrði átta vikur. Að þessu búnu var leitað boða í eignina og varð varnaraðilinn Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. hæstbjóðandi. Var uppboðinu lokið og hæstbjóðanda greint frá því að boð hans yrði samþykkt ef greiðsla samkvæmt því bærist sýslumanni 9. maí 2001 kl. 11.30. Varnaraðilinn innti af hendi greiðslu þann dag, en eftir þann tíma, sem sýslumaður hafði ákveðið. Mál þetta er rekið samkvæmt ákvæðum XIV. kafla laga nr. 90/1991. Samkvæmt því, sem að framan greinir, lauk uppboði á fasteign sóknaraðila að Rofabæ 31 þegar sýslumaður lét hamar falla við framhald þess 13. mars 2001, sbr. 4. mgr. 36. gr. sömu laga. Hófst þá fjögurra vikna frestur samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laganna handa sóknaraðilum til að leggja fyrir héraðsdómara kröfu um að leyst yrði úr um gildi nauðungarsölunnar. Krafa þeirra barst ekki Héraðsdómi Reykjavíkur fyrr en 6. júní 2001. Frestur sóknaraðila til að leita úrlausnar héraðsdómara var því löngu liðinn þegar krafa þeirra kom fram án þess að þau gerðu ráðstafanir samkvæmt 2. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 til að neyta undanþágu frá ákvæði 1. mgr. sömu lagagreinar. Þegar af þeirri ástæðu verður að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir héraðsdómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, Hlyns Erlingssonar og Unu Þorbjörnsdóttur, fyrir héraðsdómi greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 165.000 krónur.
|
Mál nr. 288/1998
|
Skilasvik Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Vararefsing Skilorð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
E var ákærður fyrir fjárdrátt, skilasvik, brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Við meðferð málsins var fallið frá kröfu um sakfellingu fyrir fjárdrátt. Hvorki var fallist á kröfu um frávísun málsins að því er varðaði sakargiftir um skilasvik né brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, en þeim lið ákærunnar er laut að brotum á lögum um virðisaukaskatt var vísað frá héraðsdómi þar sem hann þótti ekki hafa verið skýrður með fullnægjandi hætti. Var E sakfelldur fyrir skilasvik og brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Var refsing fyrir síðargreindu brotin ákveðin meðal annars samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Var E dæmdur til skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og sektar, en til vararefsingar yrði sektin ekki greidd innan tilskilins tíma. Við ákvörðun vararefsingar var litið til þess sem ætla mætti að hefðu getað orðið viðurlög á hendur E ef ekki hefði verið mælt fyrir um lágmark sektar í lögum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. júlí 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds. Krefst ákæruvaldið þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. I. Í greinargerð ákærða fyrir Hæstarétti var krafa um að sakargiftum samkvæmt 1. lið I. kafla ákæru yrði vísað frá héraðsdómi studd við það, að verulega skorti á að málið væri rannsakað með fullnægjandi hætti. Hefði þannig ekki verið aflað nánar tilgreindra gagna, sem nauðsynleg væru til að skýra málið, auk þess sem skorti á samræmi milli gagna um þennan lið ákæru. Í greinargerð ákæruvalds til Hæstaréttar var á það fallist að fullnægjandi skýringar hefðu ekki fengist um innborganir til lífeyrissjóða og fleira. Var því lýst yfir, að af hálfu ákæruvalds væri fallið frá kröfu um staðfestingu á sakfellingu héraðsdóms vegna ákæruefnis í 1. lið I. kafla ákærunnar. Er sá þáttur málsins samkvæmt því niður fallinn. II. Krafa um frávísun málsins að því er varðar sakargiftir samkvæmt 2. lið I. kafla ákæru er einnig á því reist að rannsókn sé svo ófullnægjandi að efnisdómur verði ekki lagður á það. Er til þess vísað, að ekki liggi fyrir hvernig eða hvenær krafa Niðursuðuverksmiðjunnar hf. á hendur ákærða í skjóli viðskiptareiknings hans hjá félaginu hafi stofnast. Þá liggi hvorki fyrir hver raunveruleg skuld hans á reikningnum hafi verið né hve miklar ábyrgðir hann hafi gengist í fyrir félagið, sem veiti honum rétt til skuldajafnaðar við kröfu félagsins á hendur honum. Þær fjárhæðir hafi hvað sem öðru líði verið miklum mun hærri en hugsanleg krafa á hendur honum. Loks vísar ákærði til þess, að húseign hans hafi verið seld við nauðungarsölu 15. desember 1992. Hafi hluti söluverðsins runnið til greiðslu fimm tilgreindra skulda Niðursuðuverksmiðjunnar hf., sem hafi hvílt með veði í húseigninni. Skorti verulega á að þessi þáttur málsins hafi verið skýrður sem skyldi. Ákæruvaldið mótmælir því að skuldir, sem greiddust af söluverði húseignar ákærða, hafi hvílt á Niðursuðuverksmiðjunni hf. utan einnar, sem hafi verið við Íslandsbanka hf. og fengist greidd með 915.588 krónum af söluverðinu. Að öðru leyti hafi áhvílandi veðskuldir allar verið persónulegar skuldir ákærða. Er því jafnframt haldið fram að aðrar ástæður, sem ákærði teflir fram til stuðnings aðalkröfu sinni, séu haldlausar með öllu. Ákærði hefur engin gögn fært fram fyrir staðhæfingu sinni um að hluti söluverðs húseignar hans hafi runnið til greiðslu á skuldum Niðursuðuverksmiðjunnar hf. umfram það, sem viðurkennt er af hálfu ákæruvalds. Nauðungarsala á húsi ákærða fór fram nærri hálfu ári eftir að þær færslur áttu sér stað í bókhaldi Niðursuðuverksmiðjunnar hf., sem 2. liður I. kafla ákæru lýtur að. Jafnvel þótt skuldirnar hefðu hvílt á félaginu hefur á engan hátt verið skýrt hvaða máli greiðsla ákærða á þeim geti skipt fyrir heimild hans til að nýta sér þær til skuldajafnaðar hálfu ári fyrr. Eins og málið liggur fyrir verður ekki fallist á með ákærða að ófullnægjandi rannsókn þessa atriðis eigi að leiða til frávísunar málsins. Þá skiptir engu við úrlausn málsins hvenær krafa félagsins á hendur honum myndaðist eða hver var samanlögð fjárhæð krafna, sem ákærði var í ábyrgð fyrir í þágu þess. Aðrar fram bornar ástæður fyrir frávísun þessa þáttar málsins geta heldur ekki leitt til þeirrar niðurstöðu. Að þessu gættu og því, sem segir hér á eftir um heimild ákærða til skuldajafnaðar, eru ekki efni til að fallast á aðalkröfu hans varðandi þennan þátt málsins. Sýknukrafa ákærða í þessum þætti er á því reist, að ósannað sé að um raunverulega skuld hafi verið að ræða á viðskiptareikningi hans. Vísar hann til framburðar vitna, sem rakinn er í héraðsdómi, um að reikningurinn hafi verið notaður sem nokkurs konar safnreikningur fyrir greiðslur, sem ekki hafi verið ljóst hvernig skyldi færa í bókhaldi. Megi kenna um óreiðu eða kæruleysi hans sjálfs að skuld hafi myndast á reikningnum. Verði hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að um skuld hans hafi verið að ræða sé ljóst, að honum hafi verið heimilt að skuldajafna með kröfu sinni á hendur félaginu, sem nánar er getið hér á eftir. Í héraðsdómi er greint frá efni bókunar í fundargerð stjórnar Niðursuðuverksmiðjunnar hf. 16. mars 1992 þegar ákærða var heimilað að gera upp skuld við félagið samkvæmt viðskiptareikningi með því að taka að sér nánar tilteknar skuldir þess. Stóð ákærði ásamt tveim öðrum stjórnarmönnum að þessari samþykkt. Verður efni hennar og orðalag ekki skýrt öðru vísi en svo að stjórnin hafi þar lýst yfir að ákærði skuldaði félaginu fé samkvæmt viðskiptareikningnum og að hann mætti gera upp þá skuld með því að taka að sér að greiða tilgreindar skuldir félagsins, sem hann var að einhverju leyti eða öllu í ábyrgð fyrir. Eins og málið liggur fyrir verður ekki annað ráðið en að á viðskiptareikninginn hafi meðal annars verið færðar greiðslur, sem ákærði bar ábyrgð á og gat ekki gert grein fyrir með fylgiskjölum hvernig var ráðstafað. Er samþykktin var gerð nam skuld hans samkvæmt bókhaldi félagsins 13.067.584 krónum, en ekki er annað fram komið en að réttilega hafi verið staðið að reikningsskilum fyrir það. Þegar allt framangreint er virt verður ekki fallist á síðbúnar staðhæfingar ákærða fyrir dómi um að engin skuld hafi í raun staðið að baki því, sem bókhald Niðursuðuverksmiðjunnar hf. sýndi. Svo sem nánar greinir í héraðsdómi fylgdi ákærði framangreindri samþykkt eftir með þrem færslum í bókhaldi félagsins 30. júní 1992 og tveim 11. júlí sama árs, sem starfsmaður félagsins annaðist að beiðni hans. Sakargiftir samkvæmt 2. lið I. kafla ákærunnar snúa að þessum gerðum. Tilraunum til að ná nauðasamningi við kröfuhafa félagsins var þá nýlega hætt án árangurs, en bú þess var þó ekki tekið til gjaldþrotaskipta fyrr en 15. október 1992. Er fyrstu þrjár færslurnar voru gerðar giltu enn gjaldþrotalög nr. 6/1978, en í 32. gr. þeirra var að finna ákvæði um heimild kröfuhafa til skuldajafnaðar við þrotabú. Við síðustu tvær færslurnar höfðu hins vegar tekið gildi lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en 100. gr. þeirra laga hefur að geyma reglur um þetta efni. Ákvæði eldri og yngri laganna setja í meginatriðum sömu skilyrði fyrir heimild til skuldajafnaðar. Þannig þarf kröfuhafi að hafa eignast kröfu sína á hendur þrotamanni að minnsta kosti þrem mánuðum fyrir frestdag, hvorki vitað þá né mátt vita að þrotamaður átti ekki fyrir skuldum og ekki fengið kröfuna til að skuldajafna. Frestdagur í þrotabúi Niðursuðuverksmiðjunnar hf. mun hafa verið 14. október 1992. Hefur ákærði ekki vísað til neinna tiltekinna krafna, sem hann hafi eignast á hendur félaginu fyrir 14. júlí 1992 með því að leysa þær til sín með greiðslu til kröfuhafa. Þá var hann gerkunnugur fjárhag félagsins sem framkvæmdastjóri þess og síðar stjórnarformaður. Er þegar af þessum ástæðum ljóst að ákærða var óheimilt að fella niður eða lækka kröfu félagsins á hendur sér með skuldajöfnuði við ótilgreindar gagnkröfur, sem hann kann að hafa eignast á síðari stigum. Samkvæmt öllu framangreindu verður fallist á með ákæruvaldi að ákærði hafi með ólögmætum gerðum sínum komið því til leiðar að eign Niðursuðuverksmiðjunnar hf., sem fólst í kröfu hennar á hendur honum, kæmi kröfuhöfum ekki að gagni og þannig rýrt fullnusturétt þeirra við gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Aðgerðaleysi skiptastjóra í þrotabúinu um að koma í veg fyrir tjón með því að hlutast til um að rifta þessum ráðstöfunum þykir ekki skipta hér máli. Sama gildir um þá varnarástæðu ákærða, að ákvörðun 16. mars 1992 hafi verið tekin af stjórn félagsins, en ekki honum einum, og að aðstoðarmaður í greiðslustöðvun og við nauðasamningstilraunir hafi heimilað þetta. Reynir hér ekki á ábyrgð annarra manna, eins og ákæru er háttað. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 samkvæmt 2. lið I. kafla ákæru. III. Sakargiftir samkvæmt 1. lið II. kafla ákæru lúta að ætluðum brotum ákærða sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Útgerðarfélagsins Iðunnar hf. við skil á virðisaukaskatti í árslok 1993 og byrjun árs 1994. Styður ákærði kröfu sína um vísun þessa hluta málsins frá héraðsdómi þeim rökum, að skatturinn hafi allur verið greiddur samkvæmt þeim gögnum, sem fyrir liggja, auk þess að þau séu um margt óljós. Meðal málsgagna er viðskiptayfirlit sýslumannsins á Ísafirði 14. maí 1998 um gjöld áðurnefnds félags á þeim árum, sem hér um ræðir, þar á meðal um virðisaukaskatt. Gætir verulegs ósamræmis milli þessa skjals og skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins 27. september 1996, sem tekur meðal annars til sama efnis. Sýnir fyrrnefnda skjalið mun lægri álagningu virðisaukaskatts á árinu 1993 en hið síðarnefnda, þar sem munar rúmlega einni milljón króna. Lætur nærri að innborganir á því ári samkvæmt skýrslu skattrannsóknarstjóra hefðu nægt til að greiða upp þá skattálagningu, sem fram kemur í yfirliti sýslumanns, en ekki hefur verið skýrt við meðferð málsins í hverju misræmi þetta liggur. Þá fæst ekki séð að endurgreiddur innskattur á árinu 1994 sé færður til lækkunar skattsins í yfirliti skattrannsóknarstjóra á því ári, en ákært er fyrir vanskil á öllum virðisaukaskatti janúar- og febrúarmánaða þessa árs án frádráttar. Að öllu virtu þykir þessi þáttur málsins ekki hafa verið skýrður með fullnægjandi hætti. Verður samkvæmt því ekki komist hjá að vísa þessum lið ákærunnar frá héraðsdómi. IV. Samkvæmt 2. lið II. kafla ákæru er ákærða gefið að sök að hafa á árunum 1994 og 1995 ekki staðið skil á fé, sem haldið var eftir af launum starfsmanna Útgerðarfélagsins Iðunnar hf. til staðgreiðslu opinberra gjalda. Styður ákærði kröfu sína um vísun þessa þáttar málsins frá héraðsdómi samsvarandi rökum og teflt hefur verið fram að því er aðra þætti þess varðar. Hefur ákæruvaldið við meðferð málsins fyrir Hæstarétti gert fullnægjandi grein fyrir þeim atriðum í málatilbúnaði þess, sem ákærði telur óljós eða að ófullnægjandi skýringar hafi fengist á. Er krafa um frávísun þessa þáttar málsins því haldlaus. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða af ákæruefnum í 2. lið II. kafla ákærunnar. V. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að hluti þeirra brota, sem getið er í 2. lið II. kafla ákæru, var framinn eftir að lög nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga tóku gildi, en með þeim voru meðal annars viðurlög við brotum á lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda hert til muna. Taka hin breyttu refsiákvæði til vanskila á gjöldum, sem voru á gjalddaga frá og með 1. apríl 1995, eða samtals 2.150.093 krónum. Nokkur hluti þessara brota var jafnframt framinn eftir gildistöku laga nr. 39/1995, sem breyttu 262. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar verður það virt til mildunar á refsingu, að langur tími leið frá því ákærði framdi brot, sem getið er í 2. lið I. kafla ákæru, þar til ákært var fyrir þá háttsemi. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að liðnum tveimur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá greiði ákærði sekt í ríkissjóð, sem verður samkvæmt framansögðu ákveðin 4.400.000 krónur. Vararefsing verður ákveðin með sama hætti og í dómi Hæstaréttar, uppkveðnum í dag í máli nr. 327/1998. Skal hún vera fangelsi í þrjá mánuði ef sektin greiðist ekki innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákærði verður dæmdur til að greiða þrjá fimmtu hluta sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Eiríkur Brynjólfur Böðvarsson, sæti fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 4.400.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði greiði saksóknarlaun í ríkissjóð vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 180.000 krónur. Að öðru leyti greiði ákærði þrjá fimmtu hluta sakarkostnaðar á báðum dómstigum, þar á meðal af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns í héraði, Sigurðar A. Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, sem eru ákveðin samtals 150.000 krónur, og af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, sem eru ákveðin alls 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 12. júní 1998. Ár 1998, föstudaginn 12. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Vestfjarða, sem háð er í dómsal embættisins að Hafnarstræti 1, Ísafirði, af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-17/1998: Ákæruvaldið gegn Eiríki Brynjólfi Böðvarssyni, sem dómtekið var 15. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði Ríkissaksóknari með ákæru dagsettri 4. mars 1998 á hendur ákærða, Eiríki Brynjólfi Böðvarssyni, framkvæmdastjóra, Urðarvegi 24, Ísafirði, kt. 091156-2459, fyrir eftirgreind auðgunarbrot og brot á skattalögum. I. Brot framin í rekstri Niðursuðuverksmiðjunnar hf., kennitala 480269-0989, Ísafirði, sem úrskurðuð var gjaldþrota 15. október 1992. 1. Fyrir fjárdrátt, með því að hafa, sem framkvæmdastjóri félagsins á árunum 1990 og 1991, dregið félaginu og notað í rekstur þess fé sem haldið hafði verið eftir við útborgun launa til starfsmanna félagsins til greiðslu á iðgjaldshluta þeirra til lífeyrissjóða samtals kr. 2.773.998, sem hann stóð ekki lögmælt skil á. Sundurliðast fjárhæðin sem hér greinir: Lífeyrissjóður Vestfirðinga: Telst þetta varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. 2. Fyrir skilasvik, með því að hafa, hinn 16. mars 1992, á stjórnarfundi í Niðursuðu-verksmiðjunni hf., sem hafði heimild til að leita nauðasamninga við lánardrottna sína á tímabilinu 10. mars til 23. júní 1992, samþykkt sem stjórnarformaður félagsins ásamt tveimur meðstjórnendum, að ákærði gerði upp ótilgreinda skuld sína við félagið með þeim hætti, að greiðslur hans sem ábyrgðarmanns á tilgreindri víxilskuld Niðursuðuverksmiðjunnar hf. að eftirstöðvum kr. 1.150.000 og á kr. 4.200.000 samkvæmt tilgreindu skuldabréfi útgefnu af Arnarvör hf., dótturfélagi Niðursuðuverksmiðjunnar hf., svo og á öðrum ótilgreindum kröfum sem hann hefði ábyrgst fyrir áðurgreind félög og þyrfti að greiða, miðað að því að viðskiptakrafa félagsins á hendur ákærða, sem við greinda samþykkt nam kr. 13.067.584, kæmi ekki lánardrottnum félagsins að gagni, og með því að hafa, þegar tilraunir til nauðasamninga höfðu mistekist og ákærða var ljóst að gjaldþrot félagsins vofði yfir, rýrt fullnusturétt kröfuhafa félagsins með eftirgreindum greiðslufærslum 30. júní og 11. júlí 1992 samtals kr. 14.672.003,40 til lækkunar á viðskiptareikningsskuld sinni við félagið, sem þá nam kr. 14.054.883. 30. júní 1992: 1. Kr. 4.000.000, samkvæmt ljósritum þriggja greiðslukvittana sýslumannsins á Ísafirði, öllum dagsettum 13. apríl 1992 fyrir skattskuldum Arnarvarar hf. sem hér greinir: Virðisaukaskattur kr. 1.686.820, tryggingagjald kr. 10.737 og staðgreiðsla opinberra gjalda kr. 2.302.443. Kr. 240.000 samkvæmt kvittun lögfræðingadeildar Landsbanka Íslands, dagsettri 11.05.1992, til ákærða fyrir greiðslu víxilskuldar. Kr. 2.876.893, samkvæmt innheimtubréfi lögmanns Íslandsbanka hf., Ísafirði, dagsettu 4.6.1992, vegna kröfu samkvæmt víxli að fjárhæð kr. 2.000.000, útgefnum 14.1.91 af Niðursuðuverksmiðjunni hf. og samþykktum til greiðslu af ákærða með gjalddaga 17.1.91. 11. júlí 1992: 1. Kr. 6.773.214.70 samkvæmt innheimtubréfi lögmanns Íslandsbanka hf., Ísafirði, dagsettu 11.6.92, vegna kröfu samkvæmt fjórum eftirgreindum víxlum, útgefnum af ákærða, en samþykktum til greiðslu af Niðursuðuverksmiðjunni hf.: kr. 500.000 með gjalddaga 4.4.91, kr. 500.000 með gjalddaga 11.4.91, kr. 3.000.000 með gjalddaga 8.8.91 og kr. 1.300.000 með gjalddaga 25.8.91. Kr. 781.895.70 samkvæmt innheimtubréfi lögmanns Íslandsbanka hf., Ísafirði, dagsettu 6.6.92, vegna kröfu samkvæmt skuldabréfi, útgefnu 17. ágúst 1990 af Niðursuðuverksmiðjunni hf. með ábyrgð ákærða, upphaflega kr. 611.111.20. Telst þetta varða við 4. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Brot framin í rekstri Útgerðarfélagsins Iðunnar ehf., kennitala 591192-2059, Ísafirði, sem úrskurðað var gjaldþrota 30. október 1996. 1. Fyrir stórfelld brot á skattalögum, með því að hafa, sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður félagsins eigi staðið innheimtumanni ríkissjóðs skil á virðisaukaskatti, sem félagið hafði innheimt á árunum 1993 og 1994 samtals kr. 1.619.229 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 39, 1995 um breyting á þeim lögum, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sbr. lög nr. 42, 1995, sbr. áður 1. sbr. 6. mgr. laga nr. 50, 1988. 2. Fyrir stórfelld brot á skattalögum, með því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður félagsins, eigi staðið innheimtumanni ríkissjóðs skil á kr. 3.965.173, sem haldið hafði verið eftir af launum starfsmanna félagsins til staðgreiðslu opinberra gjalda þeirra og sundurliðast þannig: Telst þetta varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 39, 1995 um breyting á þeim lögum, sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. lög nr. 42, 1995, sbr. áður 1. sbr. 7. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Ákærði heldur upp vörnum í málinu. I. kafli ákæru. Með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða uppkveðnum 15. október 1992 var bú Niðursuðuverksmiðjunnar hf. tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu stjórnar félagsins. Jón Sigfús Sigurjónsson héraðsdómslögmaður var skipaður skiptastjóri í þrotabúinu. Samkvæmt skrá skiptastjóra um lýstar kröfur í þrotabúið námu þær samtals krónum 357.096.683. Meðal lýstra krafna voru krafa Lífeyrissjóðs Vestfirðinga vegna vangreiddra lífeyrissjóðsiðgjalda starfsmanna Niðursuðuverksmiðjunnar hf. frá árunum 1990 til 1992, samtals að fjárhæð krónur 7.150.141 og krafa Lífeyrissjóðs sjómanna vegna vangreiddra lífeyrissjóðsiðgjalda frá árinu 1991, samtals að fjárhæð krónur 1.689.597. Kröfurnar voru samþykktar sem forgangskröfur í þrotabúið, en ekkert fékkst greitt upp í þær við skiptalok 26. maí 1995. Með bréfi dagsettu 5. maí 1995 tilkynnti skiptastjóri Ríkissaksóknara um framangreindar kröfur í samræmi við fyrirmæli 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Vakti skiptastjóri athygli á því í bréfinu, að umrædd vanskil gætu gefið tilefni til rökstudds gruns um að fyrirsvarsmenn hlutafélagsins hefðu með refsiverðum hætti brotið gegn ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með bréfi dagsettu 15. maí 1995 framsendi Ríkissaksóknari bréf skiptastjóra til Rannsóknarlögreglu ríkisins með ósk um opinbera rannsókn á hendur fyrirsvarsmönnum félagsins vegna ætlaðra brota á 247. gr. almennra hegningarlaga. Sætti málið síðan rannsókn af hálfu RLR, sem lauk 26. maí 1997, en svo sem áður greinir var ákæra gefin út 4. mars 1998. 1. Ætlaður fjárdráttur. Atvikalýsing. Samkvæmt fundargerðum stjórnar Niðursuðuverksmiðjunnar hf. tók ákærði við stöðu framkvæmdastjóra félagsins 15. september 1982 og gegndi því starfi óslitið til 1. október 1991 er Stefán Jónsson tók við stöðunni. Ákærði sat jafnframt í stjórn félagsins ásamt föður sínum Böðvari Sveinbjarnarsyni og Jóni Guðlaugi Magnússyni, sem gegndi stjórnarformennsku. Munu hvorki Böðvar né Jón Guðlaugur hafa haft bein afskipti af rekstri félagsins á því tímabili, sem ákæra tekur til. Ákærði viðurkenndi fyrir dómi, að hafa sem framkvæmdastjóri félagsins borið einn ábyrgð á daglegum rekstri, þar á meðal fjármálastjórn, mánuðina október til desember 1990 og janúar til og með maí 1991. Sökum erfiðleika í rekstri félagsins á greindu tímabili hefði Íslandsbanki, sem verið hefði stærsti kröfuhafi félagsins, móttekið allar greiðslur fyrir afurðaframleiðslu félagsins og skammtað því peninga inn á reikning til greiðslu á útborguðum hluta launa starfsmanna og til að halda rekstrinum gangandi. Félagið hefði ekki haft aðra fjármuni til ráðstöfunar og því hefði ákærði ekki getað staðið að fullu lögmælt skil á launatengdum gjöldum, þar með töldum 4% iðgjaldshluta starfsmanna til Lífeyrissjóðs Vestfirðinga og Lífeyrissjóðs sjómanna. Vorið 1991 hefði Íslandsbanki síðan í krafti stöðu sinnar krafist þess að ákærði viki úr starfi framkvæmdastjóra. Ákærði hefði látið af störfum um mánaðamót maí/júní 1991 og Stefán Jónsson viðskiptafræðingur, starfsmaður Endurskoðunar Gunnars Hjaltalín ehf. í Reykjavík, tekið við daglegri stjórn peningamála. Um leið hefði ákærði afsalað sér lyklavöldum að skrifstofu félagsins og hætt öllum afskiptum af daglegum rekstri. Einhverra hluta vegna hefði dregist að tilkynna um framkvæmdastjóraskiptin og geta þeirra í fundargerðum stjórnar. Ákærði kvaðst engu að síður ekki bera ábyrgð á vangoldnum iðgjöldum til lífeyrissjóðanna tveggja mánuðina júní til september 1991 og krafðist sýknu af þeim hluta 1. liðar I. kafla ákæru. Vitnið Stefán Jónsson bar fyrir dómi, að það hefði verið búið að starfa um alllangt skeið hjá Endurskoðun Gunnars Hjaltalín ehf. og hefði haft málefni Niðursuðuverksmiðjunnar hf. á sinni könnu. Vitnið hefði fylgst grannt með vaxandi samskiptaörðugleikum ákærða og fyrirsvarsmanna Íslandsbanka og í samráði við báða aðila fallist á að taka að sér daglega stjórnun Niðursuðuverksmiðjunnar, sem framkvæmdastjóri. Um leið hefði ákærði stigið niður og ekki skipt sér frekar af daglegum rekstri. Vitnið kvað framkvæmdastjóraskiptin hafa farið fram miðað við mánaðamót júní/júlí 1991. Vitnið hefði sinnt starfi framkvæmdastjóra félagsins fram í desember 1991, en þá hefðu Sölusamtök lagmetis verið komin inn í rekstur félagsins og vitnið því talið að sín væri ekki lengur þörf. Vitnið mundi ekki hvort gengið hefði verið formlega frá ráðningu þess sem framkvæmdastjóra. Guðmundur Hólm Indriðason annaðist launaútreikning og bókhald Niðursuðuverksmiðjunnar hf. á því tímabili, sem 1. liður I. kafla ákæru tekur til. Vitnið bar fyrir dómi, að ákærði hefði gengið út úr fyrirtækinu einhvern tíma árs 1991 og Stefán Jónsson tekið við daglegri stjórn félagsins. Vitnið mundi ekki hvenær árs þetta hefði verið. Vitnið Jón Guðlaugur Magnússon bar með líkum hætti, sem og vitnið Guðrún Ó. Guðmundsdóttir, fyrrverandi skrifstofumaður hjá Niðursuðuverksmiðjunni hf. Álit réttarins. Með afdráttarlausri játningu ákærða, sem stoð fær í öðrum gögnum málsins, er sannað að ákærði hafi, sem framkvæmdastjóri Niðursuðuverksmiðjunnar hf., borið ábyrgð á daglegum rekstri félagsins, þar á meðal fjárreiðum, mánuðina október til desember 1990 og janúar til maí 1991. Á greindu tímabili bar ákærða því skylda samkvæmt 2. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda til að halda eftir af launum starfsmanna félagsins 4% iðgjaldshluta þess til þeirra lífeyrissjóða, sem tilgreindir eru í 1. lið I. kafla ákæru og standa viðkomandi lífeyrissjóðum skil á honum. Með því að standa ekki lögboðin skil á umræddum iðgjöldum, samtals krónur 1.061.490 til Lífeyrissjóðs Vestfirðinga og samtals krónur 309.114 til Lífeyrissjóðs sjómanna, heldur hagnýta sér féð í rekstur félagsins, notfærði ákærði sér fjármuni, sem hann hafði í vörslum sínum, en átti ekki. Varðar sú háttsemi við 1. mgr. 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hliðsjón af vætti Stefáns Jónssonar er ljóst, að ákærði gegndi ekki starfi framkvæmdastjóra félagsins til 1. október 1991, eins og fundargerðir stjórnar félagsins bera með sér. Einnig er ljóst af vætti Stefáns og framburði ákærða að ákærði hafi hætt daglegum afskiptum af rekstri félagsins eigi síðar en 1. júlí 1991 og Stefán þá tekið við stöðu framkvæmdastjóra. Af framburði ákærða og vætti Stefáns og annarra vitna, sem leidd voru um þetta atriði við dómsmeðferð málsins, verður hins vegar engu slegið föstu um það hver staða ákærða innan fyrirtækisins hafi verið í júní 1991. Ber að virða þann vafa ákærða í hag. Samkvæmt framanrituðu og með skírskotun til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að sýkna ákærða af ætluðum fjárdrætti á iðgjöldum til lífeyrissjóðanna tveggja fyrir tímabilin júní, júlí, ágúst og september 1991, en samtals nema þau krónum 1.403.394. 2. Ætluð skilasvik. Atvikalýsing. Samkvæmt því sem áður er rakið verður við það að miða, að ákærði hafi hætt daglegum afskiptum af rekstri Niðursuðuverksmiðjunnar hf. um mánaðamót maí/júní 1991. Í kjölfar þess tók Stefán Jónsson við starfi framkvæmdastjóra. Á stjórnarfundi 1. október 1991 var getið um framkvæmdastjóraskiptin. Jafnframt var fært til bókar, að ákærði tæki frá sama tíma við stjórnarformennsku í félaginu af Jóni Guðlaugi Magnússyni. Voru ákærða þá falin margvísleg störf, sem miða áttu að fjárhagslegri endurskipulagningu félagsins, m.a. í samvinnu við Tryggva Agnarsson héraðsdómslögmann, sem ráðinn hafði verið 14. september 1991 til að koma nýrri skipan á fjármál félagsins. Með úrskurði skiptaréttar Ísafjarðar 3. október 1991 var félaginu veitt heimild til greiðslustöðvunar í tvo mánuði. Heimildin var framlengd 4. desember 1991 til tveggja mánaða og aftur 5. febrúar 1992 til eins mánaðar. Á greiðslustöðvunartímabilinu naut félagið aðstoðar Tryggva Agnarssonar héraðsdómslögmanns. Með bréfi lögmannsins frá 3. mars 1992 var óskað eftir heimild skiptaréttar Ísafjarðar til að leita nauðasamnings við lánardrottna félagsins. Heimild var veitt með úrskurði skiptaréttar 10. mars 1992. Á fundi, sem haldinn var 16. mars 1992, samþykkti stjórn Niðursuðuverksmiðjunnar hf., að ótilgreind skuld ákærða á viðskiptareikningi yrði gerð upp með þeim hætti, að ákærði yfirtæki víxilskuld við Landsbanka Íslands, upphaflega að fjárhæð krónur 650.000, en að eftirstöðvum krónum 1.150.000, sem félagið var greiðandi að og ákærði ábekingur. Jafnframt yfirtæki ákærði 4.200.000 króna skuld við OLÍS. Til frádráttar á skuld ákærða skyldu hins vegar dragast ótilgreindar kröfur, sem hann hefði ábyrgst fyrir Niðursuðuverksmiðjuna hf. og dótturfyrirtækið Arnarvör hf. og ákærði þyrfti ella að greiða. Við gerð nefndrar samþykktar nam bókfærð viðskiptakrafa félagsins á hendur ákærða krónum 13.067.584. Á fundi skiptaréttar Ísafjarðar með kröfuhöfum vegna nauðasamningsumleitana Niðursuðuverksmiðjunnar hf., sem haldinn var 2. júní 1992, var ákveðið að fresta atkvæðagreiðslu um fyrirliggjandi frumvarp til nauðasamnings að beiðni ákærða og Tryggva Agnarssonar og boðað til nýs fundar 23. júní s.á. Áður en til þess fundar kom gerðist það hinn 22. júní, að ákærði reit skiptarétti bréf og tilkynnti ákvörðun stjórnar félagsins, tekna sama dag, að afturkalla beiðni félagsins um heimild til að leita nauðasamnings, þar sem ekki hefði tekist að útvega nauðsynlegt fjármagn til að efna samningsfrumvarpið. Þá segir í bréfinu, að stjórn félagsins muni í vikunni taka ákvörðun um það hvort leitað verði gjaldþrotaskipta fyrir félagið. Daginn eftir var fært til bókar í skiptarétti, að nauðasamningsumleitunum Niðursuðuverksmiðjunnar hf. væri lokið. Á fundi stjórnar félagsins 8. október 1992 var ákærða falið að krefjast gjaldþrotaskipta á búi félagsins. Krafa var lögð fram í Héraðsdómi Vestfjarða 14. október og bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta næsta dag. Ákærði viðurkenndi fyrir dómi, að hafa meðan á nauðasamningstímabili stóð samkvæmt framanröktu (10. mars - 23. júní 1992) samþykkt, sem stjórnarformaður Niðursuðuverksmiðjunnar hf., að ótilgreind skuld hans á viðskiptareikningi yrði gerð upp með framangreindum hætti. Í skjóli nefndrar samþykktar frá 16. mars 1992 hefði hann síðan, eftir að heimild til nauðasamningsumleitana lauk, tvívegis falið bókara félagsins, Guðrúnu Ó. Guðmundsdóttur, annars vegar 30. júní 1992 og hins vegar 11. júlí 1992, að færa greiðslur þær sem tilgreindar eru í 2. lið I. kafla ákæru, samtals krónur 14.672.003, til lækkunar á viðskiptareikningsskuld hans, sem þá hefði numið krónum 14.054.883. Ákærði réttlætti umræddar greiðslufærslur með því að stjórn félagsins og tilsjónarmanni á nauðasamnningstímabilinu, Tryggva Agnarssyni héraðsdómslögmanni, hefði þótt sanngjarnt og réttmætt, að ákærði skuldajafnaði eðlilegum kröfum sínum á hendur félaginu á móti kröfum félagsins á hendur honum. Að öðrum kosti hefði verið unnt að sækja kröfur félagsins á hendur ákærða, en slíkt hefði verið fáránlegt að mati ákærða og stjórnar, þar sem hann hefði átt þrisvar til fjórum sinnum hærri kröfur á hendur félaginu. Ákærði skýrði þetta nánar með þeim hætti, að bókfærð skuld á viðskiptareikningi hans hefði að verulegum hluta verið til komin vegna ýmissa útgjalda félagsins, sem kvittanir hefðu glatast fyrir. Slíkar greiðslur hefðu um langt árabil safnast sem skuld á reikningi ákærða, þótt þær væru honum persónulega óviðkomandi. Við gerð nefndrar samþykktar hefði bókfærð skuld því ekki verið talin skipta máli, enda hefðu greiddar ábyrgðir ákærða vegna félagsins verið að miklum mun hærri, eða allt að 35-40.000.000 króna. Ákærði kvaðst því fráleitt hafa auðgast á greiðslufærslunum frá 30. júní og 11. júlí 1992 og benti á að vegna greiðslna sinna á kröfum lánardrottna á hendur félaginu hefði fjárhæð lýstra krafna í þrotabú félagsins orðið lægri. Með umræddum millifærslum hefði aðeins vakað fyrir honum að komast hjá því að greiða tvívegis sömu kröfur lánardrottna á hendur félaginu, en slíkt hefði steypt honum í persónulegt gjaldþrot. Að lokum hefði þó farið svo, að ákærði hefði greitt um 15.000.000 króna vegna þeirra krafna á hendur félaginu, sem lýst sé í 2. lið I. kafla ákæru. Ákærði kvað enga leynd hafa hvílt yfir greindum millifærslum og benti á að við skýrslugjöf fyrir dómi 16. október 1992 hefði hann skýrt skiptastjóra frá þeim. Skiptastjóri hefði þó ekki talið ástæðu til að höfða riftunarmál. Í ljósi framanritaðs neitaði ákærði sakargiftum samkvæmt 2. lið I. kafla ákæru. Jón Guðlaugur Magnússon var stjórnarformaður Niðursuðuverksmiðjunnar hf. frá 1974 til 1. október 1991 og sat í stjórn félagsins fram til 15. október 1992. Vitnið kvað stjórnendur Niðursuðuverksmiðjunnar hafa vitað í ársbyrjun 1992, að ákærði væri í miklum persónulegum ábyrgðum fyrir félagið. Vitnið kvaðst hvorki muna um hversu háar fjárhæðir hefði verið að ræða né heldur hve há bókfærð skuld á viðskiptareikningi ákærða hefði verið. Stjórninni hefði hins vegar verið ljóst, að stærstan hluta þeirrar skuldar hefði mátt rekja til útlagðs kostnaðar ákærða vegna rekstrar félagsins og kæruleysis ákærða að halda utan um fylgiskjöl. Jafnframt hefði stjórninni verið ljóst, að á ákærða myndu falla verulegar skuldir félagsins. Stjórninni hefði því þótt eðlilegt að koma til móts við ákærða með þeim hætti, sem gert var í samþykktinni frá 16. mars. Vitnið kvað ákvörðun stjórnarinar ekki hafa snúist um að bjarga ákærða heldur aðeins að reyna að tryggja framtíð félagsins. Vitnið kvaðst ekki hafa fylgst með því hvenær og hvernig samþykktin kom til framkvæmda. Vitnið Tryggvi Agnarsson héraðsdómslögmaður bar með líkum hætti um fjárhagsstöðu ákærða á greindum tíma. Vitnið kvað líklegt, að leitað hefði verið álits hjá sér fyrir gerð samþykktarinnar 16. mars 1992, en um hefði verið að ræða ,,augljóslega ívilnandi ráðstöfun” ákærða til hagsbóta. Vitnið minnti að á greindum tíma hefði það talið orka tvímælis hvort ákærða væri heimill skuldajöfnuður gagnvart félaginu, en í ljósi alvarlegrar fjárhagsstöðu ákærða og annarra stjórnarmanna vegna skuldbindinga í þágu félagsins hefði verið ákveðið að láta reyna á ætlaða skuldajafnaðarheimild. Vitnið kvaðst ekki hafa fylgst með því hvernig ákærði hefði staðið að nefndum skuldajöfnuði, en benti á að skiptastjóri í þrotabúi félagsins hefði síðar ekki hreyft athugasemdum við honum. Vitnið kvaðst telja að þrotabúið hefði ekki skaðast af umræddum greiðslufærslum, enda hefðu persónulegar ábyrgðir ákærða vegna félagsins verið slíkar, að krafa þrotabúsins á hendur honum vegna þeirra hefði verið einskis virði. Vitnið Guðmundur Hólm Indriðason bar fyrir dómi, að það hefði annast bókhald Niðursuðuverksmiðjunnar hf. frá 1985 til haustsins 1991 er Guðrún Ó. Guðmundsdóttir hefði tekið við því starfi. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað um greiðslufærslurnar 30. júní og 11. júlí 1992 og ekki hafa vitað um skuldastöðu ákærða samkvæmt viðskiptareikningi á árinu 1992. Vitnið kvaðst hins vegar fyrir þann tíma oftsinnis hafa skuldfært á reikning ákærða ýmsar óvissar kröfur, ýmist að fyrirlagi ákærða eða vegna þess að vitnið hefði ekki vitað hverjum bæri að greiða kröfurnar. Hefði slíkt þá verið hugsað til bráðabirgða, enda hefði viðskiptareikningur ákærða verið notaður um árabil sem ,,ruslakista” þegar fylgiskjöl vantaði og hefði vitnið búist við að ákærði myndi leiðrétta færslurnar síðar. Vitnið Stefán Jónsson bar fyrir dómi, að það hefði talið bókfærða skuld á viðskiptareikningi ákærða hjá Niðursuðuverksmiðjunni hf. vera ranga, enda hefði ákærði oft greitt reikninga fyrir félagið úr eigin vasa og ekki haldið kvittunum og reikningum til haga, svo að leiðrétta mætti bókhaldið síðar. Vitnið Guðrún Ó. Guðmundsdóttir staðfesti fyrir dómi, að það hefði annast bókhald Niðursuðuverksmiðjunnar hf. frá hausti 1991 fram til gjaldþrots félagsins 15. október 1992 og að beiðni ákærða bókað þær greiðslufærslur, sem tilgreindar eru í 2. lið I. kafla ákæru. Vitnið kvaðst ekki muna hvernig skuld ákærða á viðskiptareikningi hefði stofnast og heldur ekki hvernig umræddur reikningur hefði verið notaður hjá fyrirtækinu. Auk framangreindra vitna komu fyrir dóm við aðalmeðferð máls Arnar Jensson aðstoðaryfirlögregluþjónn, sem stýrði lögreglurannsókn málsins, og Jón Sigfús Sigurjónsson héraðsdómslögmaður, skiptastjóri í þrotabúi Niðursuðuverksmiðjunnar hf. Síðargreint vitni kvað hina ætluðu viðskiptaskuld ákærða gagnvart þrotabúinu ekki hafa verið meðal eigna búsins meðan á skiptameðferð stóð og því hefði hún ekki verið meðhöndluð sem slík. Vitnið kvað skiptum hafa verið lokið í þrotabúinu er það frétti fyrst að ætluð viðskiptaskuld ákærða hefði verið strikuð út með skuldajöfnuði. Hefði vitnið ákveðið að aðhafast ekkert í málinu. Álit réttarins. Samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, sem tóku gildi 1. júlí 1992, er viðurkenndur víðtækur réttur kröfuhafa til að skuldajafna gagnkröfu sinni á hendur þrotabúi við aðalkröfu þrotabúsins á hendur kröfuhafanum. Skilyrði slíks skuldajafnaðar eru, að kröfuhafinn hafi eignast kröfu sína áður en þrír mánuðir voru til frestdags, að hann hafi hvorki vitað né mátt vita að þrotamaður átti ekki fyrir skuldum og að hann hafi ekki fengið kröfuna til að skuldajafna, enda hafi krafa þrotabúsins á hendur honum orðið til fyrir frestdag. Samsvarandi regla gilti í tíð eldri gjaldþrotaskiptalaga nr. 6/1978. Ákærði var eins og áður segir stjórnarformaður Niðursuðuverksmiðjunnar hf. frá 1. október 1991 til 15. október 1992 er bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta. Þar áður gegndi hann starfi framkvæmdastjóra um langt árabil. Er ljóst af gögnum málsins, að ákærða var kunnugt um verulega fjárhagsörðugleika félagsins þegar á árinu 1991 og að allar tilraunir til að koma nýrri skipan á fjármál félagsins frá hausti 1991 fram á sumar 1992 höfðu mistekist. Því til stuðnings nægir að benda á fyrrgreint bréf ákærða til skiptaréttar Ísafjarðar frá 22. júní 1992, þar sem beiðni félagsins um heimild til að leita nauðasamnings var afturkölluð vegna þess að ekki hafði tekist að útvega fjármagn til að efna fyrirliggjandi samningsfrumvarp. Samkvæmt framanröktu hlaut ákærða að vera ljóst, að félagið átti ekki fyrir skuldum og að gjaldþrot vofði yfir þegar ákærði lagði fyrir bókara félagsins dagana 30. júní og 11. júlí 1992 að greiðslufæra þær kröfur, sem tilgreindar eru í 2. lið I. kafla ákæru til lækkunar á viðskiptareikningsskuld ákærða við félagið. Verður því ekki fallist á að ákærða hafi verið heimill skuldajöfnuður á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti. Af framburði ákærða og vætti vitna verður ráðið, að ákærði hafi síðustu ár fyrir gjaldþrot félagsins greitt kröfur á hendur félaginu með eigin fé sínu. Óljóst er hins vegar hverjar þær greiðslur voru og hvort með þeim hafi stofnast endurkröfuréttur á hendur félaginu. Hitt er ljóst, að eftir að tilraunir ákærða og annarra fyrirsvarsmanna félagsins til nauðasamnings höfðu mistekist mátti ákærði vita, að ef til gjaldþrots félagsins kæmi yrði hann krafinn um greiðslu vegna þeirra ábyrgða, sem hann hafði tekist á hendur fyrir félagið. Með umræddum ráðstöfunum 30. júní og 11. júlí 1992, sem telja verður óeðlilegar í því ljósi, skerti ákærði rétt annarra lánardrottna til að öðlast fullnægju af eignum félagsins við gjaldþrot og olli þannig verulegri fjártjónshættu. Varðar greind háttsemi ákærða við 4. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. kafli ákæru. Atvikalýsing. Með bréfi dagsettu 17. janúar 1997 lagði Skattrannsóknarstjóri ríkisins fram kæru til RLR á hendur fyrirsvarsmönnum Útgerðarfélagsins Iðunnar ehf. Var þá nýlega lokið athugun skattrannsóknarstjóra á skuldastöðu félagsins, sem leitt hafði í ljós verulega skuld félagsins á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda og innheimtu virðisaukaskatts fyrir rekstrarárin 1993 til 1995. Félagið, sem stofnað var 13. nóvember 1992, hætti rekstri í desember 1995. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 30. október 1996. Opinberri rannsókn á skattskilum félagsins lauk 3. febrúar 1998, en svo sem fyrr greinir var ákæra gefin út 4. mars s.á. Ákærði viðurkenndi við rannsókn og meðferð málsins að hafa sem stjórnarformaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi útgerðarfélagsins Iðunnar ehf. borið ábyrgð á daglegri stjórnun félagsins, þar á meðal fjármálastjórn, á þeim tíma, sem tilgreindur er í II. kafla ákæru. Ákærði kvað félagið frá stofnun hafa innheimt lögmæltan virðisaukaskatt og staðið skil á virðisaukaskattskýrslum og sundurliðuðum skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda. Þau gögn hefðu öll verið byggð á bókhaldi félagsins og verið í fullu samræmi við það. Sökum erfiðleika í rekstri félagsins hefðu ekki verið til fjármunir til að standa skil á umræddum vörslusköttum á lögmæltum gjalddögum. Ákærði kvað vangoldinn, skilaskyldan virðisaukaskatt og vangoldna, afdregna staðgreiðsluskatta réttilega tilgreinda í ákæru. Hann kvaðst hins vegar vera ósáttur við að innborganir frá félaginu hefðu ekki verið færðar að fullu til lækkunar á höfuðstól nefndra skattskulda, heldur fyrst verið varið til greiðslu á dráttarvöxtum og álögum. Ákærði kvaðst á greindum tíma þó ekki hafa hreyft athugasemdum við Sýslumanninn á Ísafirði sem innheimtumann ríkissjóðs vegna þessa og aldrei hafa beðið innheimtumann að ráðstafa innborgunum beint upp í höfuðstól. Álit réttarins. Samkvæmt 24. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt bar ákærða, sem framkvæmdastjóra og stjórnarformanni Útgerðarfélagsins Iðunnar ehf., skylda til að greiða ótilkvaddur allan innheimtan virðisaukaskatt fyrir uppgjörstímabil nóvember-desember 1993 eigi síðar en 5. febrúar 1994 og fyrir uppgjörstímabil janúar-febrúar 1994 eigi síðar en 5. apríl það ár, sbr. 1. liður II. kafla ákæru. Umrætt lagaákvæði verður ekki túlkað á annan veg en að í því felist fortakslaus skylda til greiðslu fjárins á lögmæltum gjalddögum, enda heimila hvorki önnur ákvæði laganna né reglugerða settra samkvæmt þeim frávik frá þeirri reglu. Með líkum hætti bar ákærða, sem framkvæmdastjóra útgerðarfélagsins og launagreiðanda í skilningi laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, að halda eftir opinberum gjöldum af launum starfsmanna félagsins á þeim greiðslutímabilum, sem tilgreind eru í 2. lið II. kafla ákæru og standa mánaðarlega ótilkvaddur skil á því fé til innheimtumanns ríkissjóðs samkvæmt reglum 15., 16. og 20. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, eins og henni var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995, er refsivert, að skattskyldur aðili afhendi ekki á lögmæltum tíma virðisaukaskatt, sem hann hefur innheimt. Í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, er með samsvarandi hætti lýst refsivert, að skilaskyldur aðili afhendi ekki á lögmæltum tíma staðgreiðslu opinberra gjalda, sem hann hefur haldið eftir. Eftir þessu verður unnið til refsingar með því einu að láta ógert að skila umræddum gjöldum í ríkissjóð á tilskildum tíma. Af framburði ákærða fyrir dómi, sem styðst við önnur gögn málsins, er ljóst að hann ákvað að Útgerðarfélagið Iðunn ehf. léti hjá líða að standa á réttum tíma skil á umræddum gjöldum í ríkissjóð. Þegar af þeirri ástæðu telst hér fullnægt þeim huglægu refsiskilyrðum, sem leidd verða af upphafsorðum tilvitnaðra lagaákvæða, sbr. dómar Hæstaréttar í málum nr. 344/1996 og nr. 83/1997. Ber samkvæmt því að sakfella ákærða fyrir háttsemi þá, sem lýst er í II. kafla ákæru. Brot ákærða eru í ákæru réttilega talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 39/1995 um breyting á þeim lögum, annars vegar sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995, sbr. áður 1. sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, og hins vegar sbr. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, sbr. áður 1. sbr. 7. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Brot ákærða á síðastgreindum lögum eru einungis að hluta til framin eftir gildistöku laga nr. 42/1995 þann 9. mars 1995 og gildistöku laga nr. 39/1995 þann 1. júlí 1995. Verður litið til þess við ákvörðun refsingar, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing og önnur viðurlög. Fallist er á með ákæruvaldinu, að brot ákærða á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda séu stórfelld í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Segir í 1. mgr. téðrar lagagreinar, eins og henni var breytt með lögum nr. 39/1995, að fyrir stórfelld brot á nefndum skattalögum skuli refsa með varðhaldi eða fangelsi allt að sex árum. Jafnframt er heimilt að dæma fésekt að auki samkvæmt ákvæðum nefndra skattalaga. Ákærði er ekki aðeins sakfelldur fyrir stórfelld skattalagabrot, heldur einnig fyrir fjárdrátt og skilasvik, sem eru auðgunarbrot og geta hvort fyrir sig varðað allt að sex ára fangelsi. Með hliðsjón af því og skírskotun til ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 kemur hér ekki til álita að dæma ákærða sekt jafnframt refsivist. Við ákvörðun refsingar ber annars að líta til þess, að með greiðum framburði við rannsókn og meðferð málsins lagði ákærði sitt af mörkum til að brot hans yrðu upplýst. Ákærði gerði sér einnig far um að bæta úr skaðlegum afleiðingum brotanna, m.a. með margra milljóna króna greiðslum eftir gjaldþrot Niðursuðuverksmiðjunnar hf. vegna ábyrgða, sem hann hafði tekist á hendur fyrir hlutafélagið og skilum á vangoldnum vörslusköttum tengdum rekstri Útgerðarfélagsins Iðunnar ehf., eftir gjaldþrot félagsins. Þá ber að horfa til þess, að engin leynd hvíldi yfir auðgunarbrotunum, óvíst er hvert tjón hefur orðið af þeim og langt er um liðið frá framningu þeirra. Loks þykir mega líta til þess, að vegna framangreindra ábyrgða er ákærði enn í dag skuldum vafinn og hefur þó fyrir sex manna fjölskyldu að sjá. Samkvæmt framanröktu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi níu mánuði. Eftir atvikum þykir mega ákveða að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún niður falla að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Eru þar með talin 150.000 króna málsvarnarlaun Sigurðar A. Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða við rannsókn og meðferð málsins, og 100.000 króna saksóknarlaun í ríkissjóð, en Sigríður Jósefsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvalds. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur ekki verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Vegna anna héraðsdómara hefur uppkvaðning dóms dregist nokkuð. Dómsorð: Ákærði, Eiríkur Brynjólfur Böðvarsson, sæti fangelsi níu mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin 100.000 króna saksóknarlaun í ríkissjóð og 150.000 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Sigurðar A. Þóroddssonar héraðsdómslögmanns.
|
Mál nr. 176/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. mars 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í gögnum sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt kemur fram að fjórir brotaþolar hafa við skýrslugjöf hjá lögreglu borið um að varnaraðili hafi verið meðal árásarmanna og hafa tveir þeirra borið að varnaraðili hafi verið vopnaður exi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008. kl.16:00. Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess til vara að beitt verði farbanni og til þrautavara að henni verði markaður skemmri tími Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 231.gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans kemur m.a. fram að síðdegis laugardaginn 22. mars s.l. hafi lögreglu borist tilkynning um slagsmál í íbúð í A í Reykjavík. Sjúkrabifreið var send á vettvang þar sem að fyrir lágu upplýsingar um að menn á vettvangi væru alvarlega slasaðir. Íbúi hússins greindi lögreglu frá því á vettvangi að hann hefði séð um 10-12 karlmenn koma á tveimur bifreiðum. Mennirnir hefðu verið vopnaðir járnrörum, slaghömrum og sleggju og farið inn í A. Í kjölfarið hefðu heyrst mikil læti og sagðist vitnið svo hafa séð hvar maður sem var blóðugur í andliti kom hlaupandi af vettvangi. Mennirnir hafi svo ekið á brott og tekið vopnin með sér. Vitnið greindi lögreglu frá útliti bifreiða mannanna og númeri annarrar þeirra (...). Lögreglan á Suðurnesjum stöðvaði sama dag bifreið sem kom heim og saman við lýsinguna en í bifreiðinni voru fjórir karlmenn en í henni fundust einnig nokkur vopn og barefli, sleggja, blóðugt steypustyrkjarjárn, rörbútur og tveir hnífar. Mennirnir voru í kjölfarið úrskurðaðir í þriggja vikna gæsluvarðhald í héraðsdómi Reykjavíkur, þ.e. til mánudagsins 14. apríl nk. Úrskurðirnir hafi nú verið staðfestir af Hæstarétti Íslands. Í íbúðinni í A voru tíu menn og voru sjö þeirra með mikla áverka, m.a opin beinbrot og með áverka á höfði. Brotaþolar eru allir Pólverjar og er ástand eins mannanna talið alvarlegt. Hefur einn brotaþola greint lögreglu frá því að hópur manna hafi ruðst inn íbúðina vopnaðir ýmsum vopnum og bareflum og umsvifalaust ráðist að mönnunum. Árásarmennirnir séu búsettir í B. Ljóst er að enn eru nokkrir árásarmannanna ófundnir. Fimm menn sitja nú í gæsluvarðhaldi og lýst hefur verið eftir fimmta manninum, en einn brotaþoli hefur nefnt að sá hafi verið í hópi árásarmannanna. Í framburði eins brotaþolans, C, kemur fram að kærði hafi verið í hópi árásarmanna. Í ljósi þess að ákærði hefur sérstaklega verið nefndur af brotaþola sem einn af árásarmönnunum þykir fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði framið brot gegn 2. mgr. 218. gr. sem getur varðað allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins standi nú yfir. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Ljóst er að enn eru nokkrir árásarmannanna ófundnir og ástæða til að ætla að kærði muni torvelda rannsókn gangi hann laus, til að mynda með því að vera í sambandi við aðra sakborninga. Málið sé alvarlegt og rannsókn málsins er viðamikil og enn á viðkvæmu stigi og brýnt sé að lögregla fái svigrúm til að sinna henni. Ætluð brot teljast varða við 231. gr. og 2. mgr 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Af öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á það með lögreglustjóra að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærði hafi átt aðild að fólskulegri árás. Getur háttsemin varðað allt að 16 ára fangelsi. Rannsókn málsins er á frumstigi. Haldi kærði frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, haft áhrif á framburð vitna og meðsekra og komið undan sönnunargögnum. Verður því talið að uppfyllt sé skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Krafa lögreglustjórans verður því tekin til greina eins og hún er fram sett og kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008, kl. 16.00. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008 kl. 16.00.
|
Mál nr. 59/2006
|
Kærumál Lögreglurannsókn Gagnaöflun Banki Þagnarskylda Upplýsingaskylda Sératkvæði
|
Héraðsdómi Reykjavíkur hefur borist krafa ríkislögreglustjóra um að Landsbanka Íslands hf. verði, með vísan til 74. gr., sbr. 1. mgr. 66. gr., 67. gr. og 68. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála og 58. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, gert skylt að láta efnahagsbrotadeild Ríkislögreglustjórans í té eftirtaldar upplýsingar og ljósrit:
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. janúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2006, þar sem varnaraðila var gert að afhenda sóknaraðila nánar tilteknar upplýsingar og ljósrit gagna. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og honum dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með hinum kærða úrskurði var varnaraðila gert skylt að afhenda sóknaraðila nánar tilgreindar upplýsingar er vörðuðu greiðslur af tilteknum reikningum á nafni A og B hjá varnaraðila. Kröfu þessari beindi sóknaraðili að varnaraðila einum en ekki hinum ætluðu eigendum bankareikninganna. Áður mun A við skýrslutöku hjá lögreglu hafa neitað að svara spurningum um reikninginn, sem var á hans nafni hjá varnaraðila, en B mun ekki hafa kannast við að eiga þann reikning, sem hann var skráður fyrir. Í lögum nr. 19/1991 er gert ráð fyrir því sem meginreglu að sakborningur eigi þess kost að sækja dómþing í eigin máli eftir að ákæra er gefin út, sbr. til dæmis 4. mgr. 129. gr. laganna. Í lögum nr. 19/1991 er hins vegar, að því leyti sem ekki er mælt sérstaklega fyrir á annan veg, almennt ekki gert ráð fyrir að grunuðum manni eða þeim sem á þá hagsmuni sem rannsókn beinist að sé gefinn kostur á að láta mál til sín taka meðan það er til rannsóknar. Regla þess efnis verður hvorki leidd af 70. gr. stjórnarskrár né 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Er það ekki á valdsviði dómstóla að leiða slíka reglu í lög. Í greinargerð til Hæstaréttar heldur varnaraðili því fram að hafna beri beiðni sóknaraðila þar sem hún sé ekki nógu skýr og að ekki sé ljóst hvernig upplýsingar þær sem hún lýtur að tengist yfirstandandi rannsókn. Ekki verður á þetta fallist. Beiðni sóknaraðila lýtur að því að varnaraðili gefi nákvæmlega tilgreindar upplýsingar er tengjast færslum af framangreindum tveimur reikningum. Þá er ljóst af greinargerð sóknaraðila að beiðnin tengist rannsókn á ætluðum refsiverðum viðskiptum með stofnbréf Sparisjóðs Hafnarfjarðar og verður ekki á grundvelli fyrirliggjandi gagna fullyrt að umbeðnar upplýsingar geti ekki haft þýðingu við rannsókn málsins. Þá heldur varnaraðili því fram í greinargerð sinni til Hæstaréttar að hafna beri beiðninni vegna þess að hana megi að hluta rekja til upplýsinga sem fengust á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2005. Þar hafi varnaraðila verið gert skylt að láta Fjármálaeftirlitinu í té tilteknar upplýsingar um hreyfingar á bankareikningum Lögmanna í Laugardal ehf., en lögmannsstofa þessi hafi nú lagt fram kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur um að Fjármálaeftirlitinu og eftir atvikum sóknaraðila verði óheimilt að nota þær upplýsingar er fengust á grundvelli úrskurðarins. Varnaraðili kærði ekki þann úrskurð til Hæstaréttar og lauk málinu með því að hann afhenti þau gögn sem úrskurðurinn laut að. Ágreiningur, sem varnaraðili kveður vera um réttmæti úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2005, getur ekki haft áhrif á heimildir sóknaraðila til frekari rannsóknar á ætluðum brotum er tengjast kunna sölu á stofnfé í Sparisjóð Hafnarfjarðar. Geta þeir, sem telja rétti sínum hallað með öflun þessara upplýsinga, fengið leyst úr atriðum er henni tengjast í opinberu máli sem kann að verða höfðað um sakarefnið eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta, eftir atvikum á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Í máli þessu gerir sóknaraðili kröfu um að varnaraðila verði með dómsúrskurði gert skylt að láta honum í té upplýsingar og ljósrit varðandi innlánsreikninga tveggja nafngreindra manna. Liggur fyrir að rannsókn lögreglu beinist að hagsmunum þessara manna og gæti meðal annars lotið að því hvort þeir hafi framið refsiverð brot. Í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir dómi. Hið sama kemur fram í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þessi ákvæði fela í sér staðfestingu á meginreglu sem ótvírætt gildir á Íslandi um þetta efni. Til hennar heyrir, að eigandi þeirra réttinda og hagsmuna, sem fjallað er um fyrir dómi, eigi þess kost að gæta þeirra við meðferð máls, eftir atvikum með því að andmæla kröfum sem að honum beinast. Gildir reglan að mínum dómi einnig þegar leitað er atbeina dómstóla við rannsókn opinberra mála, nema sérstakar ástæður mæli samkvæmt eðli málsins gegn því, svo sem ef það er talið geta hamlað rannsókn að gefa viðkomandi aðila kost á að gæta réttinda sinna eða ekki er vissa um hver eigi þá hagsmuni sem rannsókn beinist að. Regla þessi kemur til dæmis fram í 2. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem gert er ráð fyrir að verjandi grunaðs manns skuli eiga þess kost að vera viðstaddur skýrslutöku fyrir dómi meðan á rannsókn stendur. Í því máli sem hér er til úrlausnar felst í beiðni sóknaraðila ósk um að gefnar verði upplýsingar af innlánsreikningum fyrrgreindra manna þrátt fyrir þagnarskyldu starfsmanna varnaraðila samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Ljóst er að umrætt lagaákvæði um þagnarskyldu miðar framar öðru að því að vernda hagsmuni eigenda bankareikninga fyrir að veittar verði upplýsingar um einkahagi þeirra á sviði fjármála. Ekki verður séð að neinir hagsmunir sem tengjast hinni opinberu rannsókn mæli því gegn, að þessir menn fái sjálfir að gæta réttar síns, þegar tekin er afstaða til þess fyrir dómi hvort veita beri sóknaraðila umbeðinn aðgang að bankareikningunum. Ekki verður talið að fyrrgreindrar meginreglu teljist nægilega gætt með rétti eigenda innlánsreikninganna til andmæla og málsvarnar í opinberu máli, sem síðar kann að verða höfðað á hendur þeim á grundvelli rannsóknar lögreglunnar, enda verða nefndir hagsmunir þeirra þegar í stað skertir ef orðið verður við kröfu sóknaraðila í þessu máli. Með því að eigendum innlánsreikninganna hefur ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna í málinu og um er að ræða atriði sem dómstólum ber að gæta af sjálfsdáðum er að mínum dómi óhjákvæmilegt þegar af þessari ástæðu að fella hinn kærða úrskurð úr gildi.
|
Mál nr. 9/2019
|
Fasteignasala Skaðabætur Ábyrgðartrygging Kaupsamningur Verksamningur Réttaráhrif dóms
|
Í málinu krafðist D þess að viðurkennt yrði að starfsábyrgðartrygging sem hann hafði aflað sér hjá V hf. vegna starfa sinna sem fasteignasali tæki til tjóns sem hann var gerður ábyrgur fyrir með dómi Hæstaréttar 6. október 2016 í máli nr. 64/2016. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að í dómi sínum frá 2016 hefði rétturinn skýrlega byggt á því að samningur sá, sem legið hefði til grundvallar skaðabótaábyrgð D í því máli, hefði í eðli sínu átt að vera verksamningur og hefði ekki verið um kaup eða sölu fasteignar að ræða. Talið var að D hefði ekki í máli þessu sýnt á nokkurn hátt fram á að atvik hefðu að þessu leyti í reynd verið önnur en að framan greinir. Hefði dómur Hæstaréttar frá 6. október 2016 því fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var því lagt til grundvallar við úrlausn málsins að þjónustan, sem D hefði tekið að sér að veita vegna umræddra viðskipta í máli nr. 64/2016, hefði átt að snúast um gerð verksamnings um smíði húss, sem ekki hefði komist á. Við úrlausn um það hvort starfsábyrgðartrygging D hjá V hf. hefði verið bundin við störf hans í tengslum við fasteignakaup eða hvort hún gæti einnig hafa náð til þjónustu hans við gerð verksamnings, var litið til þess að ákvæði í lögum, sem gilt hefðu fyrr og síðar um störf fasteignasala, réttindi þeirra og skyldur, hefðu í öllum meginatriðum snúið eingöngu að viðskiptum með fasteignir. Talið var að fasteignasali, sem hlotið hefði löggildingu til starfa meðal annars á grundvelli menntunar sinnar, gæti skoðast sem sérfræðingur um kaup, sölu og skipti á fasteignum, þar á meðal um gerð samninga um slíkar ráðstafanir, en á þeim grunni einum gæti hann á hinn bóginn ekki talist sérfræðingur um viðskipti eða skjalagerð á óskyldum sviðum. Í því ljósi var lagður sá skilningur í 5. gr. þágildandi laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, sem skilmálar V hf. fyrir starfsábyrgðartryggingu D vísuðu til, að starfsábyrgðartrygging eftir því ákvæði hafi átt að ná til starfa fasteignasala á sérfræðisviði sínu, en ekki til annarra verka, sem hann kynni að taka að sér og lytu að efni til öðrum réttarreglum en gilda um kaup eða skipti á fasteignum. Þar sem umræddur verksamningur um smíði húss hefði þannig verið óviðkomandi ákvæðum laga nr. 99/2004 og réttarreglum um fasteignakaup var V hf. sýknað af kröfu D.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 31. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefstþess að viðurkennt verði að „starfsábyrgðartrygginghans hjá stefnda taki til þess tjóns sem hann var gerður ábyrgur fyrir með dómiHæstaréttar 6. október 2016 í málinu nr. 64/2016 að fjárhæð kr. 4.410.000,- aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingufrá 6. febrúar 2014 til greiðsludags.“ Þá krefst hann málskostnaðar áöllum dómstigum. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. ISamkvæmt gögnummálsins hóf áfrýjandi störf sem fasteignasali á árinu 2002 og aflaði sér löggildingartil þess, en starfsemi þessa rak hann á Akureyri í félagi sínu, Holti eignamiðlunehf. Í samræmi við 1. mgr. 5. gr. áðurgildandi laga nr. 99/2004 um sölufasteigna, fyrirtækja og skipa, sbr. reglugerð nr. 940/2004 um tryggingarfasteigna-, fyrirtækja- og skipasala, tók áfrýjandi hjá stefndaábyrgðartryggingu vegna þessa starfs síns og liggur fyrir í málinu að hún hafiverið í gildi meðal annars á tímabilinu frá 1. maí 2012 til 30. apríl 2013.Í 1. mgr. 5. gr.laga nr. 99/2004 var mælt fyrir um skyldu fasteignasala til að afla sérábyrgðartryggingar af þessum toga vegna fjártjóns, sem leiddi af gáleysi ístörfum hans eða starfsmanna hans. Í skilmálum stefnda fyrirstarfsábyrgðartryggingu fasteigna- og skipasala, sem giltu á áðurgreindutímabili, kom meðal annars fram að vátryggður samkvæmt þeim væri sá löggiltifasteignasali, sem tiltekinn væri í skírteini eða endurnýjunarkvittun. Værivátryggt „gegn bótaskyldu, er fellur á vátryggðan sem fasteignasala þegarþriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til vátryggðssjálfs eða starfsmanns hans.“ Í skilmálunum voru jafnframt ákvæði um„undanskildar áhættur“, en þar á meðal var tiltekið að vátryggingin næði ekkitil ábyrgðar, sem vátryggður tæki á sig og væri „víðtækari en almenn bótaskyldahans sem fasteignasala.“ Þá er þess að geta að mælt var svo fyrir í skilmálunumað jafnskjótt og vátryggður fengi vitneskju eða grun um að skaðabótakrafa yrðigerð á hendur sér bæri honum að tilkynna stefnda um það.2Reisumbyggingarfélag ehf. mun hafa verið stofnað í ágúst 2009 og var tilgangur félagsinssamkvæmt samþykktum þess einkum húsasmíði og önnur byggingarstarfsemi.Fyrirsvarsmaður félagsins, sem hafði heimili á Akureyri, var Fríða MaríannaStefánsdóttir.Sumarið 2012munu Baldur Helgi Benjamínsson og Elin Nolsöe Grethardsdóttir hafa leitað tilReisum byggingarfélags ehf. um smíði á húsi á lóð úr landi jarðarinnarYtri-Tjarna í Eyjafjarðarsveit, en jörðin var þá í eigu foreldra Baldurs. Eftirað þau viðskipti voru bundin fastmælum mun að tilhlutan Fríðu hafa verið leitaðtil áfrýjanda um að annast skjalagerð vegna þeirra.Meðal gagnamálsins er ódagsett skjal með fyrirsögninni: „Skilalýsing. Samningur umbyggingu einbýlishúss á Ytri-Tjörnum“, þar sem greint var í einstökum atriðumfrá gerð hússins og frágangi. Ekki liggur fyrir hvort eða að hvaða markiáfrýjandi hafi samið þetta skjal, en hann undirritaði það sem vottur. Þar var meðalannars tekið fram að „kaupandi“ myndi sjá um „allan lóðarkostnað ásamtlóðarvinnslu undir sökkla“ ásamt „fyllingu inn í sökkla“ og annast einniggreiðslu á aðveitugjöldum og skipulagsgjöldum, en svo virðist sem „seljanda“hafi að öðru leyti verið ætlað að leggja til efni í húsið og vinnu við smíðþess. Fyrir þetta ættu Baldur og Elin að greiða samtals 29.400.000 krónur eftirþví, sem tilteknum áföngum yrði náð við byggingu hússins, og var eftirfaranditekið fram í því sambandi: „Verðið er miðað við nýbyggingu sem þýðir aðkaupsamningur er reikningsformið. Allar greiðslur og samningar fara í gegnumDaníel Guðmundsson fasteignasala og eiganda Holt/Eignamiðlun sem getur veriðinnan handar fyrir kaupandann við að ganga frá lánaumsóknum og greiðslumati ígegnum ÍLS ef kaupandi óskar þess.“Vegna þessaraviðskipta fyllti áfrýjandi út eyðublað með fyrirsögninni: „Kauptilboð“, sem eftirstöðluðu efni sínu var greinilega ætlað til afnota við fasteignakaup. Þar komfram að „Tilboðshafi/Seljandi“ væri Reisum byggingarfélag ehf., en„Tilboðsgjafi/Kaupandi“ væru Baldur og Elin. Í reit, sem ætlaður var fyrirlýsingu á fasteign sem tilboð lyti að, sagði meðal annars: „Ytri-Tjarnir 3Eyjafjarðarsveit. Hér er um að ræða samning milli kaupanda og seljanda um aðseljandi byggi hús fyrir kaupanda og skili samkvæmt skilalýsingu sem ermeðfylgjandi og telst órjúfanlegur hluti af samningi þessum og er samþykkt ogundirrituð af báðum aðilum. Húsið er byggt á lóð á Ytri-Tjörnum 601,Eyjafjarðarsveit og telst vera Ytri-Tjarnir 3. Þegar fastanúmer er komið áeignina verður gengið til kaupsamnings og honum þinglýst en greiðslur skulugreiðast samkvæmt skilalýsingu eins og þar kemur fram. Húsið er 173 fmtimburhús á steyptri einangraðri gólfplötu þar af eru ca 26 fm bílskúr.“ Í framhaldiaf þessu var greint frá tilteknum atriðum varðandi gerð og frágang hússins, semekki er ástæða til að lýsa hér nánar. Sagði síðan að „kaupverð“ væri 29.400.000krónur, en þar af yrðu greiddar 2.205.000 krónur við „undirskrift og samþykktkauptilboðs“ og sama fjárhæð þegar „teikningar hafa verið samþykktar“. Ábakhlið þessa skjals voru hefðbundnir skilmálar fyrir tilboð í fasteignakaupum,en þar var þó einnig að finna nokkur sérákvæði, sem svo voru nefnd, þar á meðalað „tilboðsgjafi (kaupandi)“ ætti rétt á afsali þegar hann hefði efnt skyldursínar og myndi hann jafnframt greiða skipulagsgjald vegna hússins.Baldur, Elin ogFríða munu hafa farið yfir þessi skjöl ásamt áfrýjanda á starfstöð hans 26.október 2012, en ákveðið að fresta undirritun þeirra af ástæðum, sem skipta hérekki máli. Baldur og Elin munu svo hafa komið þangað á ný 31. sama mánaðar ogundirritað skjölin að Fríðu fjarstaddri. Í framhaldi af því mun Fríða hafakomið á fund áfrýjanda og strikað þá yfir nafn Reisum byggingarfélags ehf. íreit í kauptilboðinu svonefnda, sem ætlað var fyrir tilgreiningu tilboðshafa,og handritað þess í stað heiti félagsins Stefáns Einarssonar ehf. Undirritaðihún að svo búnu skjalið í nafni þess félags til staðfestingar á samþykkitilboðsins. Þessi breyting á efni skjalsins var ekki borin undir Baldur ogElinu, en fyrir liggur að Reisum byggingarfélag ehf. hafði verið tekið tilgjaldþrotaskipta 19. október 2012.Baldur og Elininntu af hendi greiðslu 2. nóvember 2012 á 2.205.000 krónum og aftur 11. janúar2013 á sömu fjárhæð með innborgunum á tiltekinn bankareikning í eigu Holtseignamiðlunar ehf. Á tímabilinu, sem leið á milli þessara greiðslna, samþykktibyggingarnefnd Eyjafjarðarsvæðis 14. desember 2012 umsókn Baldurs um leyfi tilað byggja einbýlishús á áðurgreindri lóð. Áfrýjandi mun hafa greitt þetta fé alltút af reikningi fasteignasölunnar eftir fyrirmælum Fríðu.Fyrir liggur ímálinu að Baldur muni fyrst hafa heyrt af því í febrúar 2013 að Reisumbyggingarfélag ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og komist íframhaldinu að raun um að áðurgreindar breytingar hafi verið gerðar á svonefndukauptilboði til félagsins. Munu Baldur og Elin hafa í kjölfarið lýst þeirriafstöðu að þau teldu sig óbundin af samningi við félagið og krafist í mars samaár endurgreiðslu fjárins, sem þau höfðu innt af hendi. Baldur bar jafnframt ímaí 2013 upp kvörtun á hendur áfrýjanda við eftirlitsnefnd Félags fasteignasalaog var honum gerð áminning með ákvörðun nefndarinnar 12. desember sama ár fyrirað hafa brotið gegn ákvæðum 15. gr. og 16. gr. laga nr. 99/2004 með því að hafaheimilað Fríðu að gera á áðurgreindan hátt „einhliða breytingu á undirrituðumkaupsamningi“.3Baldur og Elinhöfðuðu mál með stefnu 29. janúar 2014 á hendur Fríðu, Stefáni Einarssyni ehf.og áfrýjanda og kröfðust þess að þeim þremur síðastnefndu yrði gert óskipt aðgreiða sér 4.410.000 krónur með dráttarvöxtum af 2.205.000 krónum frá 2.nóvember 2012 til 11. janúar 2013 og af stefnufjárhæðinni allri frá þeim degitil greiðsludags auk málskostnaðar. Stefndu í því máli tóku öll til varna.Byggði áfrýjandi þar einkum á því fyrir sitt leyti að samningssamband hafi ekkikomist á milli sín og stefnenda málsins og gætu þau heldur ekki reist kröfu áhendur sér á ákvæðum laga nr. 99/2004, því samningurinn, sem þau hafi gert viðReisum byggingarfélag ehf., hafi ekki verið um fasteignakaup, enda hafi þaðfélag ekki átt lóðina að Ytri-Tjörnum 3. Í raun hafi verið um að ræðaverksamning um smíði húss á þeirri lóð og gæti áfrýjandi því ekki borið ábyrgðá mistökum, sem kynnu að hafa orðið við gerð samningsins, á öðrum grunni eneftir almennum reglum skaðabótaréttar. Hann hafi ekki sýnt af sér sök ítengslum við þessi viðskipti, því hann hafi ekki vitað um gjaldþrotaskipti áReisum byggingarfélagi ehf. þegar skjöl um viðskiptin voru undirrituð og hafihann treyst því að Fríða myndi tilkynna Baldri og Elinu um breytinguna, sem húnhafi gert á skjölunum.Dómurgekk í málinu í Héraðsdómi Norðurlands eystra 29. október 2015. Í niðurstöðumhans sagði meðal annars eftirfarandi: „Á þaðverður fallist með stefnda Daníel að samningur sá sem málið varðar hafi í eðlisínu verið verksamningur, þótt hann væri settur á tilboðseyðublað um kaup ogsölu fasteigna. Samt sem áður gat honum ekki dulist að til hans var leitað meðsamningsgerð og milligöngu um greiðslur vegna sérþekkingar hans sem löggiltsfasteignasala. Verður að líta svo á að honum hafi borið að gæta þess,sérstaklega þegar til þess er litið að aðalstefnendur höfðu enga sérþekkingu áslíkri samningsgerð, að skjalagerð og samningsgerð væri vönduð, hagsmunir aðilatryggðir og réttarstaða hvors um sig glögg. ... Samkvæmt 27. gr. laga nr.99/2004, sem þá giltu, bar fasteignasali ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmennhans ollu í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Þótt fallist sé á það meðstefnda Daníel að ekki hafi verið um kaup eða sölu fasteignar að ræða ogákvæðið eigi þar af leiðandi ekki beinlínis við, verður að líta til þess að þaðverður að teljast nægilega ljóst af stefnu, þrátt fyrir að þar sé mjög vísaðtil þessa ákvæðis, að aðalstefnendur byggi einnig á almennum reglum umskaðabætur.“ Lagt var til grundvallar að virða yrði áfrýjanda til gáleysis aðhafa látið viðgangast að Fríða breytti efni svonefnds kauptilboðs ááðurgreindan hátt, svo og að sú breyting hafi valdið því að ekki hafi komist ásamningur um byggingu hússins að Ytri-Tjörnum 3. Þetta hafi áfrýjanda mátt veraljóst, en hann hafi allt að einu tekið við greiðslum frá Baldri og Elinu. Voruöll stefndu í málinu talin hafa bakað sér skaðabótaskyldu við stefnendurna ogvoru áðurnefndar kröfur þeirra síðastnefndu teknar til greina, en þó þannig aðáfrýjanda var ekki gert að greiða fyrir sitt leyti dráttarvexti fyrr en frá 6.febrúar 2014 að telja og þá af stefnufjárhæðinni allri. Þá voru áfrýjandi,Fríða og Stefán Einarsson ehf. dæmd óskipt til að greiða Baldri og Elinu900.000 krónur í málskostnað.Áfrýjandi, Fríðaog Stefán Einarsson ehf. áfrýjuðu héraðsdóminum til Hæstaréttar 26. og 29.janúar 2016. Í dómi réttarins 6. október sama ár í máli nr. 64/2016 varhéraðsdómurinn staðfestur með vísan til forsendna hans og áfrýjendunum gertóskipt að greiða Baldri og Elinu 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Samkvæmtgreinargerð stefnda í máli þessu í héraði tilkynnti lögmaður Baldurs og Elinarhonum í febrúar 2014 um framangreinda málshöfðun, en slíku erindi mun áfrýjandiekki hafa beint að honum.4Að gengnumfyrrgreindum héraðsdómi bar áfrýjandi upp beiðni við stefnda 4. nóvember 2015um að hann tæki afstöðu til þess hvort skaðabætur, sem áfrýjanda var þar gertað greiða, féllu innan vátrygginga hans hjá stefnda. Því hafnaði stefndi meðbréfi 4. desember sama ár. Áfrýjandi skaut ágreiningi um þetta til úrskurðarnefndarí vátryggingamálum 9. febrúar 2016 og komst hún að þeirri niðurstöðu 15. marssama ár að starfsábyrgðartrygging áfrýjanda hjá stefnda tæki til þess tjóns,sem sá fyrrnefndi hafi verið gerður ábyrgur fyrir gagnvart Baldri og Elinu.Stefndi tilkynnti nefndinni 30. mars 2016 að hann hafi ákveðið „að hafnaniðurstöðu“ hennar.Að gengnum dómiHæstaréttar í máli nr. 64/2016 óskaði áfrýjandi eftir því með bréfi 11.nóvember 2016 að stefndi endurskoðaði framangreinda afstöðu sína. Ekki liggurfyrir svar stefnda við þessu erindi, en áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendurhonum 28. febrúar 2017. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2018 varstefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu meðhinum áfrýjaða dómi.IIÍ máli þessuhefur áfrýjandi einkum byggt á því að störf hans vegna fyrirhugaðra viðskiptaBaldurs Helga Benjamínssonar og Elinar Nolsöe Grethardsdóttur við Reisumbyggingarfélag ehf. hafi fallið undir þágildandi lög nr. 99/2004, enda hafi viðskiptinsnúist um fasteignakaup og hann komið þar fram sem fasteignasali í skjólilöggildingar sinnar. Í máli því, sem Baldur og Elin höfðuðu gegn áfrýjandaásamt öðrum og lauk með dómi Hæstaréttar 6. október 2016, byggði hann á hinnbóginn sem áður segir á því að viðskiptin hafi ekki falið í sér fasteignakaup,heldur hafi þau lotið að verksamningi um smíði húss. Sá málatilbúnaðuráfrýjanda fól í sér yfirlýsingu fyrir dómi um ráðstöfun á sakarefni í því máliog batt hann þar eftir reglum um gildi loforða, sbr. 45. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Ráðstöfun þessi er þó aðeins á þennan hátt skuldbindandigagnvart þeim, sem yfirlýsing áfrýjanda beindist að, en eðli máls samkvæmt getaþað aðeins verið þeir, sem áttu að öðru leyti aðild að því dómsmáli. Stefndivar ekki meðal þeirra. Þessi ráðstöfun áfrýjanda á sakarefninu í fyrra málinugirðir því út af fyrir sig ekki fyrir að hann geti nú í þessu máli byggt ámálsástæðu, sem felur í sér þversögn við fyrri afstöðu hans.Til þess verðurá hinn bóginn að líta að í áðurgreindum dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra frá29. október 2015, sem Hæstiréttur staðfesti í dómi sínum 6. október 2016, varskýrlega byggt á því að samningur, sem áfrýjanda var ætlað að gera vegnafyrirhugaðra viðskipta Baldurs og Elinar við byggingarfélagið, hafi í eðli sínuátt að vera verksamningur og hafi ekki verið um kaup eða sölu fasteignar aðræða. Um þessi málsatvik, sem þannig voru lögð til grundvallar, hefur sá dómurfullt sönnunargildi þar til það gagnstæða verður sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr.laga nr. 91/1991. Slík áhrif dóms eru ekki bundin við þá, sem aðild áttu að fyrramálinu. Áfrýjandi hefur ekki í máli þessu sýnt á nokkurn hátt fram á að atvikhafi að þessu leyti í reynd verið önnur en að framan greinir. Þegar af þeirriástæðu verður við úrlausn málsins að miða við að þjónustan, sem áfrýjandi tókað sér að veita vegna umræddra viðskipta, hafi átt að snúast um gerðverksamnings um smíði húss, sem komst þó aldrei á.Að þessu virtugerist þess ekki þörf að taka frekar afstöðu til málsástæðna áfrýjanda, semlúta að því að viðskiptin hafi átt að vera annars eðlis en hér er lagt tilgrundvallar. Ræðst af þessum sökum niðurstaða málsins af því hvortstarfsábyrgðartryggingin, sem áfrýjandi aflaði sér hjá stefnda, hafi veriðbundin við störf þess fyrrnefnda í tengslum við fasteignakaup eða hvort hún getieinnig hafa náð til þjónustu hans við gerð verksamnings.2Í 1. gr. laganr. 47/1938 um fasteignasölu var mælt svo fyrir að engum væri heimilt að annastkaup eða sölu fasteigna fyrir aðra eða nefna sig fasteignasala nema hann hefðifengið til þess leyfi lögreglustjóra samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna. Í þeimvar að öðru leyti að finna ákvæði um skilyrði til að hljóta leyfi til að annastfasteignasölu, sbr. 2. gr., helstu skyldur fasteignasala, þóknun sem þeir mættuáskilja sér, missi starfsleyfis og refsingar fyrir brot gegn lögunum. Með 1.gr. laga nr. 49/1976 var 15. gr. fyrrnefndu laganna síðan breytt á þann veg aðákvæði þeirra tækju einnig til kaupa og sölu skráningarskyldra skipa.Lög nr. 47/1938féllu niður við gildistöku laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu. Í 1.gr. þeirra laga var kveðið á um að engum væri heimilt að annast kaup, sölu eðaskipti á fasteignum eða skráningarskyldum skipum fyrir aðra nema hann hefðifengið til þess löggildingu samkvæmt lögunum. Í 2. gr. þeirra voru reglur umskilyrði fyrir þeirri löggildingu, en meðal þeirra voru nýmæli um að sá, semleitaði eftir henni, yrði að leggja fram „tryggingu fyrir greiðslu kostnaðar ogtjóns, sem viðskiptamenn viðkomandi kunna að verða fyrir af hans völdum, semdómsmálaráðuneytið ákveður“, sbr. 5. tölulið 1. mgr. þeirrar lagagreinar. Íathugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, voru óverulegar skýringar áþessu ákvæði, en þó tekið fram að eðlilegast yrði að lögð væri fram „sérstökvátrygging tryggingafélags“ til að uppfylla þetta skilyrði fyrir löggildingu. Ílögunum var að öðru leyti að finna ítarlegri ákvæði en í eldri lögum um störffasteignasala, réttindi þeirra og skyldur, en ekki eru hér efni til að rekjaþau nánar. Þess er öðru leyti að geta að dóms- og kirkjumálaráðherra setti ágrundvelli 5. töluliðar 1. mgr. 2. gr. og 15. gr. laganna reglugerð nr.520/1987 um löggildingu og tryggingaskyldu fasteigna- og skipasala. Íreglugerðinni voru meðal annars fyrirmæli um form og fjárhæð vátrygginga, enefni hennar varðar ekki ágreiningsatriði í máli þessu.Lög nr. 54/1997um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu leystu af hólmi lög nr. 34/1986. Í 1.gr. fyrrnefndu laganna var mælt svo fyrir að engum væri heimilt í atvinnuskyniað annast kaup, sölu eða skipti á fasteignum eða skráningarskyldum skipum fyriraðra nema hann hefði til þess löggildingu. Gilti það sama um kaup, sölu eðaskipti á atvinnufyrirtækjum eða eignarhluta í þeim nema um væri að ræðahlutafélag. Tekið var þó fram í 4. mgr. 1. gr. laganna að þeim, sem hefðuatvinnu af byggingu fasteigna, væri heimilt sjálfum að annast sölu þeirra, enskjöl sem því tengdust skyldu gerð af fasteignasala. Í 2. gr. laganna vorufyrirmæli um skilyrði fyrir löggildingu til framangreindra starfa og voru þauefnislega á sama veg og eldri reglur í 2. gr. laga nr. 34/1986, þar á meðal umtryggingu, sem leggja yrði fram. Á hinn bóginn voru nýmæli í 5. gr. laga nr.54/1997 um skyldu fasteignasala til að „hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegnafjárhagstjóns sem leitt getur af gáleysi í störfum hans eða starfsmanna hans.“Var tekið fram að þessu mætti fullnægja með því að kaupa vátryggingu hjávátryggingafélagi eða setja aðra tryggingu jafngilda að mati ráðherra, enkveðið skyldi í reglugerð á um lágmark vátryggingarfjárhæðar vegna einstakstjónsatburðar og heildarfjárhæð tryggingabóta innan hvers tryggingartímabils.Það gerði dóms- og kirkjumálaráðherra með reglugerð nr. 613/1997 um tryggingarfasteigna-, fyrirtækja- og skipasala. Í lögskýringargögnum voru ekki nánariskýringar á framangreindum ákvæðum 2. gr. og 5. gr. laganna, sem hér geta skiptmáli.Loks er þess aðgeta að áðurnefnd lög nr. 99/2004 felldu úr gildi lög nr. 54/1997. Í 1. gr.laga nr. 99/2004 var mælt fyrir um að þeim einum, sem hefðu til þesslöggildingu, væri heimilt að hafa milligöngu um kaup, sölu eða skipti áfasteignum eða skráningarskyldum skipum fyrir aðra og skyldi það sama gilda umkaup, sölu eða skipti á öðrum atvinnufyrirtækjum en hlutafélögum eðaeignarhluta í þeim. Í 5. mgr. sömu lagagreinar var þó á sama hátt og í eldrilögunum mælt fyrir um heimildir þeirra, sem hefðu atvinnu af byggingufasteigna, til að annast sjálfir sölu þeirra. Í 2. gr. laganna voru tilgreindskilyrði fyrir löggildingu, þar á meðal að sá, sem eftir henni leitaði, legðifram tryggingu fyrir greiðslu bóta og kostnaðar vegna tjóns, sem viðskiptamennhans kynnu að verða fyrir af völdum hans eða manna, sem ráðnir væru til starfahjá honum. Í 5. gr. laganna, sem bar fyrirsögnina: „Starfsábyrgðartrygging“, varkveðið á um skyldu fasteignasala til að hafa í gildi ábyrgðartryggingu meðalannars vegna fjártjóns, sem leiddi af gáleysi í störfum hans eða þeirra semráðnir væru til starfa hjá honum. Að öðru leyti voru þar sams konar fyrirmæliog í eldri lögum um hvar taka mætti slíka tryggingu og heimild ráðherra til aðákveða í reglugerð vátryggingarfjárhæðir, en það gerði dóms- ogkirkjumálaráðherra með reglugerð nr. 940/2004 um tryggingar fasteigna-,fyrirtækja- og skipasala. Í lögunum voru ítarlegri reglur en áður giltu umstörf fasteignasala, réttindi þeirra og skyldur, svo og um eftirlit með þeim ogsviptingu löggildingar. Þá voru nýmæli í 27. gr. um skaðabætur, þar sem kveðiðvar á um að fasteignasali bæri ábyrgð á tjóni, sem hann eða starfsmenn hansyllu í störfum sínum af ásetningi eða gáleysi, en um sakarmat og sönnun skyldugilda reglur skaðabótaréttar. Skýringar, sem gefnar voru á 5. gr. íathugasemdum við frumvarp til laganna, sneru ekki sérstaklega að þeim atriðum,sem mál þetta varðar, en í skýringum þar við 27. gr. sagði meðal annars: „Sú regla, sem gerð er tillaga um í þessari grein áekki að leiða til breytinga á þeim óskráðu reglum, sem gilda um skaðabótaábyrgðfasteignasala. Sakarreglan gildir um bótagrundvöllinn vegna tjóns sem þeirvalda í störfum sínum og þeir bera ábyrgð á tjóni sem starfsmenn þeirra valdameð saknæmum hætti á grundvelli reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Í greininnier sérstaklega tekið fram að um sakarmat og sönnun gildi „reglurskaðabótaréttar“. Lagt er til að þetta orðalag verði notað, en ekki tilvísuntil almennra reglna skaðabótaréttar. Ástæðan er sú, að reglur umskaðabótaábyrgð sjálfstætt starfandi sérfræðinga innan skaðabótaréttar hafaþróast nokkuð á þann veg að sakarmatið hefur verið strangara en leiðir afalmennum reglum og sönnunarreglum beitt með þeim hætti sem er tjónþolahagfelldari en almennar reglur mundu leiða til.“ Lög nr. 99/2004féllu úr gildi 21. júlí 2015 þegar lög nr. 70/2015 um sölu fasteigna og skipakomu í þeirra stað.3Svo sem ráðiðverður af framansögðu áttu fyrirmæli um starfsábyrgðartryggingu fasteignasala í5. gr. laga nr. 99/2004 rætur að rekja til eldri ákvæða í 5. gr. laga nr.54/1997 og þar áður 5. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 34/1986. Þótt munur hafiverið á orðalagi þessara reglna, sem í öndverðu vörðuðu aðeins skyldu fasteignasalatil að afla sér slíkrar vátryggingar án nánari tilgreiningar en þróuðust síðaná þann veg að einnig var lýst megininntaki hennar, áttu þær það sammerkt að mæltvar fyrir um skyldu til að setja tryggingu vegna tjóns sem leiddi af störfumfasteignasala. Á hinn bóginn var í þessu samhengi hvorki tiltekið berum orðum ínefndum lagaákvæðum né lögskýringargögnum um þau við hvaða nánari störf væriátt. Um það verður að líta til þess að allt frá gildistöku fyrrnefndra laga nr.47/1938 hefur fasteignasölum, sem fengið hafa leyfi eða löggildingu til að beraþað starfsheiti, einum verið heimilt að annast eða hafa milligöngu um kaup,sölu eða skipti á fasteignum. Ákvæði í lögum, sem gilt hafa fyrr og síðarsamkvæmt áðurgreindu og varðað hafa störf fasteignasala, réttindi þeirra ogskyldur, hafa í öllum meginatriðum snúið eingöngu að slíkum viðskiptum meðfasteignir. Má líta svo á að þetta hafi einnig á sinn hátt verið áréttað meðsetningu reglu um skaðabætur í 27. gr. laga nr. 99/2004, sem tók samkvæmtáðurnefndum lögskýringargögnum mið af ólögfestum reglum um skaðabótaábyrgðsjálfstætt starfandi sérfræðinga, en sú regla hlýtur eðli máls samkvæmt að hafastaðið í beinu samhengi við fyrirmæli um starfsábyrgðartryggingu í 5. gr.laganna. Fasteignasali, sem hlotið hefur löggildingu til starfa meðal annars ágrundvelli menntunar sinnar, getur skoðast sem sérfræðingur um kaup, sölu ogskipti á fasteignum, þar á meðal um gerð samninga um slíkar ráðstafanir, en áþeim grunni einum getur hann á hinn bóginn ekki talist sérfræðingur umviðskipti eða skjalagerð á óskyldum sviðum. Í því ljósi verður að leggja þannskilning í 5. gr. laga nr. 99/2004 að starfsábyrgðartrygging eftir því ákvæðihafi átt að ná til starfa fasteignasala á sérfræðisviði sínu, en ekki tilannarra verka, sem hann kynni að taka að sér og lytu að efni til öðrumréttarreglum en gilda um kaup eða skipti á fasteignum.Í skilmálumstefnda fyrir starfsábyrgðartryggingu fasteigna- og skipasala, sem óumdeilt erað gilt hafi um vátryggingu áfrýjanda, var neðan við fyrirsögn skjalsins vísaðtil 5. gr. laga nr. 99/2004 og reglugerðar nr. 940/2004. Svið vátryggingarinnarvar sem áður segir lýst þar á þann hátt að vátryggt væri gegn bótaskyldu, semfélli á vátryggðan „sem fasteignasala“, þegar þriðji maður yrði fyrir almennufjártjóni, sem rakið yrði til vátryggðs eða starfsmanns hans. Þótt fyrrnefntákvæði í skilmálunum um að til undanskilinnar áhættu teldist ábyrgð, semvátryggður tæki á sig og væri „víðtækari en almenn bótaskylda hans semfasteignasala“, geti ekki hafa átt við um þær aðstæður sem málið varðar, endatók áfrýjandi aldrei á sig nokkra víðtækari ábyrgð í þessum skilningi, má lítasvo á að með þeim orðum hafi verið ítrekað að vátryggingin væri bundin við þáalmennu bótaskyldu. Vátryggingin getur því ekki talist vegna skilmálanna hafanáð til annars en þess, sem skylda stóð til eftir 5. gr. laga nr. 99/2004.Verkefnið, semáfrýjandi tók að sér vegna fyrirhugaðra viðskipta Baldurs Helga Benjamínssonarog Elinar Nolsöe Grethardsdóttur við Reisum byggingarfélag ehf., var ekki á vettvangiáfrýjanda sem fasteignasala, heldur sneri það að verksamningi, sem varóviðkomandi ákvæðum laga nr. 99/2004 og réttarreglum um fasteignakaup. Tjónið,sem áfrýjandi bakaði Baldri og Elinu með störfum sínum við þetta verkefni, gatþví ekki fallið undir starfsábyrgðartryggingu áfrýjanda hjá stefnda. Hinnáfrýjaði dómur verður af þessum sökum staðfestur.Rétt er aðaðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Landsréttar 19. desember 2018.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Kristbjörg Stephensen,Ragnheiður Bragadóttir og Vilhjálmur H. Vilhjálmsson. Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 17. maí 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur frá 20. apríl 2018 í máli nr. E-853/2017. 2Áfrýjandikrefst þess að viðurkennt verði að áfrýjandi eigi rétt á aðstarfsábyrgðartrygging hans hjá stefnda taki til þess tjóns sem áfrýjandi vargerður ábyrgur fyrir með dómi Hæstaréttar 6. október 2016 í máli nr. 64/2016,samtals að fjárhæð 4.410.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2014 til greiðsludags.Þá krefst hann málskostnaðar fyrir héraði og Landsrétti. 3Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Niðurstaða4Meðdómi Hæstaréttar 6. október 2016 í máli nr. 64/2016 var, með vísan tilforsendna héraðsdóms, fallist á að bótaskylda yrði ekki felld á áfrýjanda íþessu máli á grundvelli 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækjaog skipa. Bótaskylda á grundvelli almennu skaðabótareglunnar var á hinn bóginntalin vera fyrir hendi. 5Samkvæmtgrein 2.2 í skilmálum starfsábyrgðartryggingar áfrýjanda hjá stefnda eráfrýjandi tryggður gegn bótaskyldu er fellur á hann, sem fasteignasala þegarþriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til áfrýjanda eðastarfsmanns hans. Samkvæmt grein 3.2 í sömu skilmálum tekur vátryggingin ekkitil ábyrgðar sem rakin verður til ábyrgðar, sem áfrýjandi tekur á sig og ervíðtækari en almenn bótaskylda hans sem fasteignasala. Með því að bótaskyldavarð ekki talin felld á áfrýjanda á grundvelli 27. gr. laga nr. 99/2004 verðurekki fallist á að starfsábyrgðartrygging hans, sem sérstaklega undanskilurvíðtækari ábyrgð en fellur undir bótaskyldu fasteignasala, taki til þess tjónser áfrýjandi var gerður ábyrgur fyrir með framangreindum dómi Hæstaréttar. 6Aðþessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hannstaðfestur.7Réttþykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Landsrétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Landsrétti fellur niður. Sératkvæði Vilhjálms H.VilhjálmssonarÁfrýjandi byggir málsókn sína á því að leitað var tilhans sem löggilts fasteignasala um gerð samnings og annarra skjala um byggingueinbýlishúss á lóð utan þéttbýlis.2Í málinu liggur fyrir samþykkt kauptilboð í húsið,gert á samningsformi áfrýjanda sem löggilts fasteignasala og fylgir samningnumnákvæm skilalýsing. Þar segir einnig að „allar greiðslur og samningar fari ígegnum áfrýjanda, fasteignasala og eiganda Holts/Eignamiðlun“.3Nánari umfjöllun um aðkomu áfrýjanda aðsamningsgerðinni, móttöku greiðslna og mistök hans við starfann er í hinumáfrýjaða dómi sem og tilvísun til lagareglna um störf og verkefnifasteignasala. Þá liggur fyrir í málinu vel rökstudd niðurstaðaÚrskurðarnefndar í vátryggingamálum um greiðsluskyldu stefnda. 4Heildstættmat á verkefninu sem áfrýjandi tók að sér leiðir til þeirrar niðurstöðu aðáfrýjandi hafi þá starfað sem löggiltur fasteignasali með þeim skyldum ogþeirri ábyrgð sem því fylgir og fellur undir þágildandi lög nr. 99/2004 um sölufasteigna, fyrirtækja og skipa. Hvaða nafn samningnum er gefið, kaup- eðaverksamningur, breytir engu um að áfrýjandi annaðist gerð hans semfasteignasali og þurfti eins og fram kemur í málinu að sæta áminningueftirlitsnefndar Félags fasteignasala vegna brots í því starfi semfasteignasali.5Niðurstaðahéraðsdóms, sem meirihluti dómenda staðfestir, er byggð á dómi Hæstaréttar 6.október 2016 í máli nr. 64/2016 sem reis af þessum samningi. Sakarefni þessmáls tengist ekki réttarsambandi áfrýjanda og stefnda og hefur ekki þýðingufyrir úrlausn réttarágreinings þeirra. Málið varðaði fébótaábyrgð forsvarsmannsseljanda hússins og áfrýjanda á tjóni kaupenda vegna mistaka áfrýjanda við gerðkaupsamningsins. Við niðurstöðu meirihlutans í þessu máli virðist þessaukinheldur ekki hafa verið gætt, að í dómi héraðsdóms, sem Hæstirétturstaðfestir með vísan til forsendna, er ekki annað að sjá en að skaðabótaskyldaáfrýjanda sé byggð á ábyrgð hans sem fasteignasala samkvæmt 27. gr. laga nr.99/2004, en bótaskylda forsvarsmannsins á almennu skaðabótareglunni. Að minnstakosti er ljóst að í dóminum er ekki sagt berum orðum að bótaskylda áfrýjandabyggist á almennu skaðabótareglunni eða hver aðkoma hans að samningsgerðinnikann að hafa verið, önnur en sem fasteignasali.6Samkvæmt1. mgr. 5. gr. laga nr. 99/2004 var fasteignasölum skylt að hafa gildaábyrgðartryggingu vegna fjártjóns sem kynni að leiða af gáleysi þeirra ístarfi. Slíka tryggingu hafði áfrýjandi hjá stefnda. Um ábyrgð áfrýjanda gilti27. gr. laganna og er greiðsluskylda stefnda nánar útfærð í 2. grein lið 2.2. ívátryggingarskilmálum stefnda. 7Aðöllu þessu virtu verður að telja að því tjóni sem áfrýjandi er ábyrgur fyrirhafi hann valdið með gáleysi í störfum sínum sem fasteignasali.Starfsábyrgðartrygging hans hjá stefnda tekur því til greiðslu þess tjóns.8Þessvegna er ég ekki sammála niðurstöðu meirihlutans, tel að fallast eigi áendanlegar dómkröfur áfrýjanda og dæma stefnda til að greiða áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 20. apríl 2018.Þetta mál, sem var tekið til dóms 16. mars 2018, höfðarDaníel Guðmundsson, Ytra-Laugalandi 2, Akureyri, með stefnu birtri 28.febrúar 2017, á hendur Verði tryggingum hf., Borgartúni 25, Reykjavík.Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi aðhann eigi rétt á því að starfsábyrgðartrygging hans hjá stefnda, Verðitryggingum hf., taki til þess tjóns sem hann var gerður ábyrgur fyrir, með dómiHæstaréttar 6. október 2016 í máli nr. 64/2016, gagnvart Baldri HelgaBenjamínssyni og Elinu Nolsöe Grethardsdóttur, í tengslum við gerð samningsdags. 26. október 2012 um byggingu húss á Ytri-Tjörnum í Eyjafjarðarsveit.Hann krefst einnigmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda auk virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun.Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda.Hann krefst einnig málskostnaðar úr hendi hans aðviðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.MálsatvikStefnandi rekur fasteignasöluna Holt Eignamiðlun ehf., oger löggiltur fasteignasali. Þegar atvik málsins gerðust hafði hannstarfsábyrgðartryggingu fasteignasala hjá stefnda, Verði tryggingum. Íþessu máli krefst hann viðurkenningar á því að tryggingin taki til bótaskyldraverka hans sem milligöngumanns við gerð samnings um nýsmíði húss milliannars vegar Baldurs Helga Benjamínssonar og Elinar Nolsöe Grethardsdóttur oghins vegar Reisum byggingarfélags ehf.Frá haustinu 2009 starfaði byggingarfélagið Reisum ehf. áNorðurlandi. Tilgangur þess var húsasmíði, heildsala, smásala og önnurbyggingarstarfsemi. Sumarið 2012 höfðu hjónin Baldur og Elin samband viðfyrirsvarsmann félagsins, Fríðu Maríönnu Stefánsdóttur, vegna húss sem þauhugðust reisa að Ytri-Tjörnum í Eyjafjarðarsveit, á lóð sem mun tilheyraforeldrum Baldurs. Hin síðarnefndu fengu, 25. október 2012, heimildskipulagsnefndar sveitarfélagsins fyrir lóð undir nýtt íbúðarhús að YtriTjörnum. Sú lóð mun hafa fengið heitið Ytri-Tjarnir 3.Eftir að Fríða kom með tillögur að hönnun, skipulagihússins og smíði þess ákváðu hjónin að ganga til samninga við Reisum ehf. umhúsbygginguna. Stefnanda var falið að sjá um gerð skjala og að gangaformlega frá viðskiptum samningsaðila enda hafði hann margoft áður séð um gerðskjala fyrir Reisum ehf. Kaupendur og Fríða komu 26. október 2012 á skrifstofustefnanda. Þar var farið yfir samninginn. Þá óskuðu kaupendur eftir því aðundirritun hans yrði frestað þar til að mat á greiðslugetu þeirra lægi fyrir.Þegar það lá fyrir, 31. október 2012, fóru þau aftur á skrifstofu stefnanda ogrituðu undir samninginn. Fríða var ekki þar þá.Með þessum samningi tók Reisum ehf. að sér að byggjahúsið samkvæmt skilalýsingu sem var hluti af samningnum. Samningurinn erritaður á eyðublað sem ber yfirskriftina „Kauptilboð“ og er merkt fasteignasölustefnanda, þ.e. Holti Eignamiðlun ehf., og stefnanda sjálfum sem löggiltumfasteignasala. Jafnframt vottar stefnandi undirritanir samningsaðila. Ísamningnum segir m.a.: Hér er um að ræðasamning milli kaupanda og seljanda um að seljandi byggi hús fyrir kaupandaog skili samkvæmt skilalýsingu sem er meðfylgjandi og telst órjúfanlegurhluti af samningi þessum og er samþykkt og undirrituð af báðum aðilum.Jafnframt er tekið fram að húsið sé byggt á tiltekinni lóð á nánar tilgreindrilandareign, svo og að gengið verði til kaupsamnings og honum þinglýst þegarfastanúmer verði komið á eignina. Þá er stærð hússins lýst, úr hverju einstakirhlutar byggingarinnar skuli vera, svo og hvað kaupendur skuli greiða fyrirverkið og hvernig.Baldur og Elin áttu að greiða 2.205.000 kr. við undirritunsamningsins og sömu fjárhæð þegar teikningar hefðu verið samþykktar, alls4.410.000 kr. Þau inntu þessar greiðslur af hendi 2. nóvember 2012 og 11.janúar 2013. Féð var greitt inn á sérstakan vörslureikning sem var tilgreindurí samningnum og tilheyrði fasteignasölu stefnanda.Nokkru eftir að þau höfðu ritað undir samninginn komFríða á fasteignasöluna og breytti samningnum þannig að í reit fyrir nafn„tilboðshafa/seljanda“ strikaði hún yfir nafn Reisum byggingarfélags ehf. ogskrifaði í staðinn Stefán Einarsson ehf. og ritaði undir samninginn fyrir höndþess félags. Í febrúar 2013 munu hjónin hafa frétt að Reisum byggingarfélagehf. hefði verið úrskurðað gjaldþrota með úrskurði uppkveðnum 19. október2012, þ.e. áður en þau gerðu samninginn. Það var ástæða þess að Fríða skipti umnafn þess félags sem tók að sér að byggja húsið. Þau vildu ekki una þessaribreyttu samningsaðild, töldu sig laus undan samningnum og kröfðust endurgreiðsluþess fjár sem þau höfðu innt af hendi. Það fé hafði, fyrir milligöngu stefnandaog eftir fyrirmælum Fríðu, meðal annars runnið til Stefáns Einarssonar ehf.,til undirbúnings á fyrirhuguðum byggingarframkvæmdum.Baldur kvartaði til eftirlitsnefndar fasteignasala meðbréfi sem nefndin fékk 15. maí 2013. Nefndin taldi ámælisvert og andstætt lögumnr. 99/2004 og góðum venjum í fasteignasölu að stefnandi hefði heimilaðeinhliða breytingu á undirrituðum kaupsamningi án þess að tilkynna kaupandaþá beiðni tafarlaust og áður en samningnum var breytt. Með ákvörðun 12.desember 2013 áminnti nefndin stefnanda fyrir að hafa brotið gegn 15. og 16.gr. laga nr. 99/2004 í starfi sínu. Stefnandi bar þessa ákvörðun ekki undiræðra stjórnvald.Með stefnu birtri 6. febrúar 2014 höfðuðu kaupendur málfyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra til heimtu fjárins sem þau höfðu þegargreitt fyrir bygginguna. Í dómi héraðsdóms, í máli nr. E-26/2014, kemur framað stefnendur, Baldur og Elin, reisi málið á því að þau hafi reitt af hendi féá röngum forsendum vegna blekkinga sem þau voru beitt við samningsgerðina. Samningurinnsé óskuldbindandi fyrir þau samkvæmt 30. gr. laga nr. 7/1936. Ábyrgð stefnda,nú stefnanda, byggist einkum en þó ekki alfarið á 27. gr. laga nr. 99/2004.Í vörn sinni í þessu fyrra dómsmáli lýsti stefnandi(stefndi í því máli) því að Fríða hefði leitað til hans og óskað eftir því aðhann gerði samning vegna kaupa Baldurs og Elinar á efni og vinnu við smíðihúss sem hefði átt að reisa að Ytri-Tjörnum í Eyjafjarðarsveit. Það verkefnihafi ekki fallið undir það hugtaksskilyrði 1. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2004 aðvera milliganga um kaup og sölu fasteigna. Hugtakið fasteign hafi venjulegaverið skilgreint svo að það sé afmarkað land ásamt eðlilegum hlutum þess ogþeim mannvirkjum sem sé varanlega skeytt við landið. Vísað var til þess aðReisum byggingarfélag ehf. ætti ekki lóðina að Ytri-Tjörnum né hefði hana áleigu heldur ættu stefnendur hana og hefðu öll umráð yfir henni. Skuldbindingubyggingarfélagsins, sem stefnandi kallaði seljanda, er lýst þannig að hanntaki að sér að byggja hús samkvæmt skilalýsingu fyrir Baldur og Elinu, semstefnandi nefndi kaupendur. Þegar stefnandi hafi komið að verki hefðuseljandi og kaupendur þegar samið um verð og gert skilalýsingu. Af hans hálfuvar byggt á því að ekki væri unnt að líta á samninginn sem kaupsamning umfasteign þótt notað hefði verið staðlað eyðublað fyrir tilboð í fasteign og ábakhlið þess segi að lög nr. 40/2002 gildi um réttarsamband aðila, heldurréði efni samnings eðli hans. Samningurinn hafi því verið verksamningur ogþví yrði reglum laga nr. 99/2004 ekki beitt. Lögin hafi gilt um þá starfsemifasteignasala sem þeim sé fenginn einkaréttur til að stunda samkvæmt 1.gr. laganna en hafi ekki gilt almennt um öll verk sem fasteignasali tæki aðsér. Um ábyrgð á hugsanlegum mistökum stefnanda í málinu hafi gilt almennarreglur skaðabótaréttar.Dómur var kveðinn upp 29. október 2015. Í forsendum hanssegir meðal annars að fallist sé á það með stefnda Daníel (nú stefnanda) aðsamningurinn sem var ritaður á kauptilboðseyðublað fasteignasölunnar hafií eðli sínu verið verksamningur. Talið var að stefnda hefði ekki getað dulistað til hans var leitað með samningsgerð og milligöngu um greiðslur vegnasérfræðiþekkingar hans sem fasteignasala. Var litið svo á að honum hefðiborið að gæta þess að skjalagerð og samningsgerð yrði vönduð og hagsmunirsamningsaðila tryggðir og réttarstaða hvors um sig glögg vegna þess að kaupendurhöfðu enga sérþekkingu á slíkum viðskiptum. Þar eð viðskiptin hefðu ekkivarðað kaup eða sölu fasteignar taldi dómurinn bótareglu 27. gr. laga nr.99/2004 ekki eiga beinlínis við. Hins vegar væri nægjanlega ljóst af málatilbúnaðistefnenda, Baldurs og Elinar, að þau byggðu einnig á almennum reglum umskaðabætur.Héraðsdómur vísaði til þess að vegna þess að skipt var umnafn seljanda á tilboðsskjalinu hefði aldrei komist á gildur samningur umhúsbygginguna og það hefði stefnda Daníel mátt vera ljóst. Kaupendur hafigreitt inn á verkið og hann ráðstafað fénu í þágu félagsins Stefáns Einarssonarehf. eftir fyrirmælum Fríðu þótt honum hafi mátt vera ljóst að enginn samningurværi í gildi. Samkvæmt þessu var fallist á bótaskyldu stefnanda, sem og hinnasem var stefnt, gagnvart kaupendum húsbyggingarinnar.Með dómi héraðsdóms voru stefnandi og forsvarsmaðurverktakans, Fríða, svo og fyrirtækið Stefán Einarsson ehf. dæmd til að greiðaBaldri og Elinu 4.410.000 krónur að viðbættum dráttarvöxtum frá 6. febrúar2014 og jafnframt málskostnað.Lögmaður verkkaupa tilkynnti stefnda, sem tryggingafélagifasteignasalans, formlega, í febrúar 2014, að málið hefði þá nýlega verið þingfestí héraði. Að dómi héraðsdóms gengnum leitaði stefnandi eftir afstöðu stefndatil bótaskyldu. Félagið hafnaði henni með bréfi 4. desember 2015. Stefndi bareinkum fyrir sig að umræddur samningur hefði verið verksamningur og hefði þvíekki varðað kaup eða sölu fasteignar. Þar af leiðandi hafi störf stefnandaekki fallið undir þágildandi lög nr. 99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækjaog skipa. Því geti háttsemi stefnanda ekki notið verndar starfsábyrgðartryggingarsem tekin er með stoð í 5. gr. sömu laga.Í janúar 2016 skutu stefndu, þ.e. stefnandi Daníel, FríðaMaríanna og Stefán Einarsson ehf., dómi héraðsdóms Norðurlands eystra tilHæstaréttar. Undir rekstri dómsmálsins fyrir Hæstarétti bar stefnandiþað undir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum hvort starfsábyrgðartrygging hanshjá stefnda tæki til tjóns sem hann væri ábyrgur fyrir gagnvart Baldri ogElinu. Í úrskurði, 15. mars 2016, taldi nefndin svo vera, þar eð verkefni stefnandahefði verið að koma á samningi um kaup á húsbyggingu af Reisum byggingafélagiehf. Jafnvel þótt verktakinn hefði ekki átt landið sem húsið skyldi byggt áværi samningurinn snar þáttur í kaupum verkkaupa á fasteign sem fasteignasalarmegi einir hafa milligöngu um. Stefnandi telur að af úrskurðinum megi ráða aðábyrgð stefnanda sé talin falla undir 27. gr. laga nr. 99/2004 en hann sé ekkibundin af þeirri lögfræðilegu niðurstöðu héraðsdóms, eins og það var orðað,að samningurinn hafi í eðli sínu verið verksamningur og 27. gr. laga nr.99/2004 ætti ekki við, en vísað var í þeim efnum til 1. og 2. mgr. 116. gr.laga nr. 91/1991. Taldi nefndin að stefnandi ætti rétt á að tryggingin tæki tiltjónsins og var sérstaklega vitnað til skilmála stefnda í því sambandi.Með bréfi dags. 30. mars 2016 tilkynnti lögmaður stefnda,með vísan til 4. mgr. 7. gr. samþykkta fyrir nefndinni, að stefndi myndi ekkiuna úrskurði hennar í máli stefnanda. Hæstiréttur staðfesti dóm HéraðsdómsNorðurlands eystra með vísan til forsendna 6. október 2016. Lögmaður stefnandaítrekaði, í bréfi til stefnda dags. 11. nóvember 2016, kröfur hans, meðalannars með vísan til úrskurðar nefndarinnar. Stefndi hafnaði kröfum stefnandameð vísan til bréfs stefnda dags. 23. febrúar 2016 sem upphaflega var sentúrskurðarnefndinni. Stefnandi getur ekki fallist á þá afstöðu og höfðaði þvíþetta mál.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi áréttar að í málinu sé fyrst og fremst deilt umþað hvort fella megi skaðabótaábyrgð hans undir starfsábyrgðartryggingu hanshjá hinu stefnda vátryggingafélagi. Stefnandi byggir á því að tryggingintaki til þess tjóns sem hann hefur verið gerður ábyrgur fyrir samkvæmt dómiHæstaréttar í máli nr. 64/2016.Í fyrsta lagi byggir hann á því að lög nr. 40/2002 umfasteignakaup gildi um þann samning sem liggur til grundvallar í málinu. Í öðrulagi er á því byggt að þágildandi lög nr. 99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækjaog skipa eigi við um störf stefnanda. Í þriðja lagi reisir stefnandi kröfusína á því að hann hafi komið að umræddum viðskiptum í skjóli löggildingar sinnarsem fasteignasali, þ.e. sem sérfræðingur, enda hafi niðurstaða héraðsdóms umskaðabótaábyrgð stefnanda ráðist af ströngu sakarmati.. Samningurinnfellur undir lög nr. 40/2002 um fasteignakaupStefnandi byggir á því að fyrirsvarsmaður byggingarverktakansReisum byggingarfélag ehf. hafi leitað til hans og óskað eftir því að hannaðstoðaði við gerð samnings milli félagsins og tveggja einstaklinga, umbyggingu húss fyrir þau síðarnefndu. Við það hafi myndast réttar- ogviðskiptasamband milli kaupenda og seljanda annars vegar og stefnanda hinsvegar, sem fasteignasala. Þau fyrrnefndu hafi leitað sérstaklega tilfasteignasölu hans, þar sem sérfræðiþekkingu og sérfræðiráð væri að finna,einkum í því skyni að stefnandi annaðist gerð skjala og gæfi ráð í tengslum viðhúsbygginguna ásamt því að hafa milligöngu um peningagreiðslur frá kaupendumvegna framkvæmdanna. Samningurinn sem stefnandi útbjó af þessu tilefni sé dagsettur26. október 2012. Á því er byggt að um undanfarandi kaupsamning hafi veriðað ræða milli aðila (seljanda/kaupenda) og hafi samningssamband þeirrafyrst og fremst farið eftir lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. 3. málslið1. gr. þeirra.Stefnandi mótmælir því að samningurinn sé verksamningurog falli þannig utan gildissviðs laganna og starfa stefnanda. Þótt komist hafiverið að þeirri lögfræðilegu niðurstöðu í forsendum héraðsdóms að samningurinnhafi í eðli sínu verið verksamningur og ákvæði 27. gr. laga nr. 99/2004 ættuekki beinlínis við þar eð hann hafi ekki verið um kaup eða sölu fasteignarverði ekki talið að stefnandi sé bundinn af þessari niðurstöðu varðandi þákröfu sem hann geri nú á hendur stefnda, sbr. 1. og 2. mgr. 116. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Þetta sé engan veginn sama sakarefni og ífyrrgreindum dómi, óumdeilt sé að þær kröfur sem séu bornar fram í þessu málihafi ekki verið dæmdar að efni til og því ekki um að ræða sama sakarefni ískilningi 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.Það kunni vitaskuld að vera mjótt á munum hvortsamningurinn sé verksamningur eða kaupsamningur. Af þeirri ástæðu komi einkumtil athugunar sá samningur sem liggi til grundvallar viðskiptunum og hljótiefni hans að skipta máli við mat á því hvorum megin hann falli. Við úrslausnþess beri fyrst og fremst að líta til forms hans og meginefnis. Í þvísambandi beri meðal annars að líta til heitis samningsins, samningsaðildar,hvernig skyldur samningsaðila voru efndar og átti að efna og efnis að öðruleyti.Við mat á þessu vísar stefnandi til þess að samningurinnsé ritaður á eyðublað, sem beri yfirskriftina „Kauptilboð“, merkt fasteignasölustefnanda, þ.e. Holti Eignamiðlun ehf., og sé vottaður af honum persónulegasem löggiltum fasteignasala. Þar komi fram að gengið verði til kaupsamningsog honum þinglýst þegar fastanúmer sé komið á eignina auk þess sem húsið sébyggt á tiltekinni lóð á nánar tilgreindri landareign. Að sama skapi sésérstaklega tilgreint að þetta sé samningur milli kaupenda og seljanda umhúsbyggingu, þ.e. samningur sem fasteignasalar megi einir hafa milligöngu um,sbr. 1. mgr. 1. gr. þágildandi laga nr. 99/2004. Á bakhlið skjalsins segi ennfremur, í 4. tölulið, að lög nr. 40/2002 um fasteignakaup gildi umréttarsamband aðila, þ.e. kaupanda og seljanda. Stefnandi telji ljóst að þettasé samningur um kaup á fasteign en ekki verksamningur eins og stefndi haldifram. Aukinheldur segi í skilalýsingunni að hún sé órjúfanlegur partur af kauptilboði/Byggingaog kaupsamningi milli aðila. Samningurinn sé um byggingu einbýlishússað Ytri-Tjörnum. Þá sé víða vikið að stöðu og skyldum aðila auk þess sem tilgreintsé verð og fyrirkomulag greiðslna samkvæmt samningnum. Þar segi einnig að verðskuli miðað við nýbyggingu sem þýðir aðkaupsamningur er reikningsformið. Jafnframt segi: Allar greiðslur og samningar fara í gegnum Daníel Guðmundsson fasteignasalaog eiganda Holt/Eignamiðlun sem getur verið innan handa fyrir kaupandannvið að ganga frá lánaumsóknum og greiðslumati í gegnum ILS ef kaupandi óskarþess. Neðst sé umrædd greiðslutilhögun nánar útfærð þannig að kaupendurskyldu greiða: við undirritun kauptilboðs 15% af upphæð kaupsamnings4.410.000 kr., við byggingarstig II – plata uppsteypt 15% af upphæð kaupsamnings4.410.000 kr., við fokheldi 11.000.000 kr. og við afhendingu 9.580.000 kr.,alls 29.400.000 kr.Allt þetta sýni að efni samningsins sé að mörgu leytilíkara kauptilboði (kaupsamningi) en verksamningi. Ekki verði heldur litiðfram hjá því að þessi samningur hafi átt að vera undanfari þess aðkaupsamningur vegna húsbyggingarinnar yrði gerður með aðilum. Með vísan tilþess telji stefnandi að viðskipti samkvæmt samningnum og þau sem stóð til aðgera feli í sér fasteignaviðskipti. Þau séu ekki á neinn hátt frábrugðin þvíþegar félög, sem hafi atvinnu af byggingu fasteigna, selji húsnæði fyrir milligöngufasteignasala, sbr. 5. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2004, enda séu þau skjöl semtengdust sölunni alfarið unnin af stefnanda og staðfest af honum með sérstakriáritun í skilningi ákvæðisins. Því verði að líta svo á að þessi samningur takitil kaupa á fasteign í skilningi 3. málsliðar 1. gr. laga nr. 40/2002 og hafiþannig fallið undir störf stefnanda sem fasteignasala.Stefnandi bendir sérstaklega á það að í ákvæði 3.málsliðar 1. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, segi að lögin gildi ennfremur um kaup á fasteign þegar seljandi eigi að annast smíði hennar í heildeða að hluta og kaupandi leggi ekki til verulegan hluta efnis til smíðinnar.Í skýringum við 1. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 40/2002 segi að þettaákvæði lúti að afmörkum fasteignakaupa og verksamninga, en þau geti veriðóljós. Um verksamninga hafi ekki gilt sérstök lög á Íslandi fyrr en við gildistökulaga nr. 42/2000, um þjónustukaup, en lögunum sé þó ekki ætlað að gilda um tilviksem falli undir ákvæði kaupalaga. Í þessu felist að samningar kaupenda viðbyggingaraðila um að byggja eign og afhenda hana kaupanda, sem almennt teldustverksamningar, eigi að falla undir lög um fasteignakaup að því tilskildu aðkaupandi leggi ekki til verulegan hluta efnis.Miðað við skyldur aðila samkvæmt umræddum samningi ogfyrirliggjandi skilalýsingu þyki stefnanda ljóst að kaupendur hafi ekki lagtfram og hafi ekki átt að leggja fram verulegan hluta efnis tilhúsbyggingarinnar. Þvert á móti hafi verið fyrirhugað að seljandi sæi alfariðum smíðina og útvegaði það efni sem þyrfti til vegna framkvæmdanna. Í þvísambandi beri meðal annars að líta til þess að seljandi átti að sjá um uppslátthússins í heild, sjá um frágang innan- og utanhúss, ganga frá lýsingum í loftiog veggjum og gera sérstakar ráðstafanir vegna brunavarna. Heildarkaupverðið,29.400.000 kr., hafi einnig tekið mið af þeim framkvæmdum og efniskaupum, endasegi orðrétt í skilalýsingu: Verðmiðað við skilalýsingu hér að ofan. Auk þess hafi kaupendur ekki heldurátt teikningar að húsinu eða önnur hönnunargögn og raunar ekki átt lóðinaheldur. Eðli máls samkvæmt hafi það því ekki verið í verkahring kaupenda aðútvega verulegan hluta efnisins eða sjá um framkvæmdir að öðru leyti í skilningi3. málsliðar 1. gr. laga nr. 40/2002.Með hliðsjón af þessu þyki stefnanda ljóst, bæði af efni3. málsliðar 1. gr. laga nr. laga nr. 40/2002 og athugasemdum með frumvarpi þvísem að framan er getið, að umræddur samningur falli undir lög umfasteignakaup, enda gangi afmörkun á gildissviði laganna framar reglum lagaum þjónustukaup ef gildissvið þeirra skarast. Þessi skýring fái ótvíræða stoðí athugasemdum með frumvarpi til laganna. Sú niðurstaða sé einnig í samræmivið þá meginreglu við lögskýringu að yngri lög gangi framar eldri. 2. Störf stefnandafalla undir lög nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipaVið mat á því hvort störf stefnanda hafi verið störffasteignasala í skilningi laga nr. 99/2004 verði jafnframt að líta heildstætt áþau verkefni sem hann tókst á hendur fyrir aðilana. Í því hafi öðru fremurfalist að koma á samningi milli kaupenda og seljanda um húsbyggingu sem hafiverið snar þáttur í kaupum á fasteign sem fasteignasalar megi einir hafamilligöngu um, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2004. Stefnandi hafi annastalla skjalagerð í samræmi við ákvæði laganna, einkum 1. mgr. 16. gr. Hann hafiauk þess staðfest skjölin sérstaklega með áritun sinni, sbr. 5. mgr. 1. gr.sömu laga. Stefnanda hafi einnig verið falið að taka við og hafa milligöngu umgreiðslu samkvæmt samningnum. Greitt hafi verið inn á fjárvörslureikninghans, sem sé tilgreindur í samningnum, og stefnandi hafi lagt féð inn á þáreikninga sem óskað hafi verið eftir. Sú milliganga fjármuna hafi einnigverið í samræmi við lög og reglur um vörslufjárreikninga, einkum 17. gr. laganr. 99/2004. Það hafi því verið ljóst frá upphafi að hlutverk stefnanda ímálinu yrði umsjón með greiðslum vegna verksins, ásamt skjalagerð og ráðgjöfsem tengdist viðskiptunum.Að þessu virtu verði að telja að stefnandi hafi valdiðþví tjóni, sem hann sé ábyrgur fyrir gagnvart kaupendum húsbyggingarinnar, meðgáleysi í starfi sínu sem fasteignasali. Sú niðurstaða sé jafnframt í samræmivið ályktun eftirlitsnefndar fasteignasala sem komst að þeirri niðurstöðu aðstörf stefnanda hefðu fallið undir lög nr. 99/2004 og á þá leið að brotiðhefði verið gegn 15. og 16. gr. laganna.Stefnandi vísar að öðru leyti til þeirra raka sem hannfærir fram með fyrstu og þriðju málsástæðu sinni, eftir því sem við á tilstuðnings þessari málsástæðu.3. Stefnandi kom aðviðskiptum í skjóli löggildingar sinnar sem fasteignasaliVerði, þrátt fyrir allt framangreint, talið að samningurinnsé verksamningur en ekki kaupsamningur eða undanfari kaupsamnings, verðieftir sem áður lagðar til grundvallar forsendur héraðsdóms um ábyrgðstefnanda, sem tók að sér verkefnið í skjóli sérþekkingar sinnar sem löggilturfasteignasali eins og segi orðrétt í dóminum. Í forsendum héraðsdóms segi aðstefnda Daníel hafi ekki getað dulist aðtil hans var leitað með samningsgerð og milligöngu um greiðslu vegna sérþekkingarhans sem löggilts fasteignasala. Síðan segi að honum hafi borið að gætaþess að skjalagerð og samningsgerð væri vönduð og þannig úr garði gerð aðhagsmunir aðila yrðu tryggðir og réttarstaðan glögg. Var litið svo á að honumhefði borið að gæta þess sérstaklega þar sem kaupendur höfðu enga sérþekkinguá slíkum viðskiptum.Hér sé greinilega vísað til reglunnar um aðgæsluskyldufasteignasala samkvæmt 15. gr. laga nr. 99/2004. Sjálfstæð þýðing reglunnar séað hnykkja á því að gera megi ríkar kröfur til þess að fasteignasalar sýniaðgæslu í störfum sínum og með henni sé undirstrikað að sakarmatið eigi að verastrangt. Í dómaframkvæmd megi víða finna dæmi þess að vísað sé til þessararalmennu skyldu fasteignasala við mat á sök. Með hliðsjón af þeim auknu skyldumsem séu lagðar á fasteignasala, og niðurstöðu dómsins, megi telja að stefnandihafi í umrætt sinn starfað í skjóli löggildingar sinnar sem fasteignasali, endahafi ráðið úrslitum í dóminum að stefnandi hefði ekki sinnt skyldum sínum semfasteignasali. Lögð hafi verið á stefnanda skaðabótaábyrgð á þeim grundvelli meðstrangara sakarmati en almennt gerist. Þar af leiðandi hafi hann orðið skaðabótaskyldurvegna tjóns sem hann hafi valdið í starfi sínu sem fasteignasali. Hvortumræddur samningur teljist til verksamnings eða kaupsamnings hafi því takmarkaðaþýðingu enda óumdeilt að ábyrgð stefnanda fari eftir reglum um skaðabæturutan samninga og sé bótagrundvöllurinn sakarreglan. Af þeirri ástæðu einnieigi stefnandi rétt á því að starfsábyrgðartrygging hans hjá hinu stefndavátryggingafélagi taki til tjónsins í samræmi við kröfur stefnanda.Stefnandi vísar að öðru leyti til þeirra raka sem hannfærir fyrir fyrstu og annarri málsástæðu sinni, eftir því sem við á tilstuðnings þessari málsástæðu. Hann vísar jafnframt til álits úrskurðarnefndarí vátryggingamálum í máli nr. 40/2016, til stuðnings öllum málatilbúnaðistefnanda. Loks vísar hann til ákvörðunar eftirlitsnefndar fasteignasala aðsvo miklu leyti sem sú niðurstaða samræmist málatilbúnaði hans.4.Starfsábyrgðartrygging stefnandaSamkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 99/2004 hafifasteignasölum verið skylt að hafa í gildi starfsábyrgðartryggingu vegnafjártjóns sem meðal annars leiddi af gáleysi í störfum þeirra, sbr. reglugerðnr. 940/2004. Stefnandi hafi keypt starfsábyrgðartryggingu hjá hinu stefndavátryggingafélagi til þess að fullnægja þessari skyldu sinni. Um tryggingunagildi skilmáli SA-8 (starfsábyrgðartrygging fasteignasala) hjá stefnda. Í skilmálumtryggingarinnar segi í grein 2.2 að vátryggt sé gegn bótaskyldu, sem falli ávátryggðan sem fasteignasala, þegar þriðji maður verði fyrir almennu fjártjóni.Á grundvelli framangreindra atriða verði ekki önnur ályktun dregin en að stefnandieigi rétt á því að starfsábyrgðartrygging hans hjá hinu stefnda vátryggingafélagi,taki til tjónsins.Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi vísar til þess að þegar atvik þessa máls urðugiltu lög nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Í 1. gr. lagannahafi verið kveðið á um einkarétt þeirra sem hefðu löggildingu sýslumanns tilþess að hafa milligöngu um kaup, sölu eða skipti á fasteignum eðaskráningarskyldum skipum fyrir aðra. Í 1. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaupsegi að þau gildi um kaup á fasteignum. Í 5. gr. laga nr. 99/2004 hafi veriðkveðið á um skyldu fasteignasala til að hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegnafjártjóns sem leiddi af gáleysi í störfum hans eða þeirra sem væru ráðnir tilstarfa hjá honum. Í 27. gr. hafi verið skilgreint að fasteignasali bæriábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmenn hans yllu í störfum sínum, af ásetningieða gáleysi, á grundvelli reglna skaðabótaréttar.Með dómi Hæstaréttar hafi því verið slegið föstu að íþeim viðskiptum sem leiddu til bótaskyldu stefnanda hafi ekki falist milligangaum kaup, sölu eða skipti á fasteignum heldur hafi samningurinn veriðverksamningur. Þessi dómur hafi fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem íhonum greini, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 og sé fullkomið fordæmium það hvernig beri að túlka þessi viðskipti. Eðli þeirra breytist ekki. Þauséu hvorki fasteignaviðskipti í skilningi laga nr. 99/2004 né laga nr. 40/2002né í skilningi vátryggingaréttar, ólíkt því sem virðist mega álykta afúrskurði úrskurðarnefndar í vátryggingamálum.Ekki séu neinar forsendur til þess að víkja frá afdráttarlausriniðurstöðu dómstóla enda augljóst að þessi viðskipti varði ekki það sem ségrundvallarhugtaksskilyrði fasteignar. Engin fasteign hafi verið keypt eðaseld og það sé beinlínis rangt að þetta hafi verið einhvers konar aðdragandieða upptaktur að fasteignaviðskiptum. Hafa verði hugfast að umfang þjónustusem einkaleyfi sé veitt til að stunda verði ekki skýrt rúmt. Það stríði gegnþeirri niðurstöðu sem lögskýringarreglur leiði til, einkarétturinn geti ekkiverið víðtækari en ótvírætt leiði af lögunum.Það sem verksali virðist hafa haft í hendi að selja hafiverið vinnuframlag og efniviður sem nýta átti til húsagerðar. Það séu ekkifasteignaviðskipti að kaupa slíka þjónustu og efni. Rótgróin lögfræðileg skilgreiningá fasteign sé að það sé mannvirki sem verði ekki hreyft því það sé varanlegaskeytt við land þar sem landið sé ekki hvað síst grundvallarhugtaksskilyrði,sbr. einnig 2. gr. laga nr. 40/2002. Það sé óumdeilt að verksalinn hafi ekkertland haft til að bjóða til viðskipta. Verkkaupi virðist hafa talið sig getalagt lóðina til þótt hann hafi ekki átt hana. Það verk að smíða hús á landiverkkaupa og fá greitt fyrir þá vinnu og efnið sem hagnýtt yrði geti ekkibreyst í fasteignaviðskipti og geti aldrei orðið snar þáttur í slíkum viðskiptum.Til þess að reynt geti á 3. málslið 1. gr. laga nr. 40/2002 þurfi það frumskilyrðiað liggja fyrir að um fasteignaviðskipti sé að ræða, svo sé ekki hér.Stefnandi hafi gefið afdráttarlausar yfirlýsingar fyrirdómi þess efnis að honum hefði verið fulljóst, þegar hann tók að sér skjalagerðfyrir verkkaupa og verksala og tók að sér milligöngu um greiðslur þeirra ámilli, að þetta væri ekki verkefni sem félli að einkarétti fasteignasala. Viðþær yfirlýsingar sé hann bundinn, nú sem endranær í því máli, sbr. 50. gr.laga nr. 91/1991. Stefnanda verði ekki kápan úr því klæðinu, þegar hann hafiverið dæmdur bótaábyrgur, að kúvenda og halda nú hinu gagnstæða fram, að hannhafi verið að sinna störfum sem fasteignasali. Slíkur valkvæður málatilbúnaðursamræmist ekki rétt upplýstum málavöxtum, fyrirliggjandi niðurstöðu héraðsdómsog Hæstaréttar og áðurnefndri yfirlýsingu hans.Horfa verði á ákvæði 27. gr. laga nr. 99/2004 umbótaábyrgð fasteignasala í samhengi við ákvæði þess lagabálks sem ákvæðiðtilheyri. Bótaábyrgð samkvæmt ákvæðinu takmarkist við þá háttsemi sem löginfjalli um enda hafi það verið niðurstaða dómstóla að ákvæðinu yrði ekki beittí þessu tilviki – bótaskylda stefnanda vegna handvammar hans yrði ekki felld áhann sem fasteignasala. Grundvöllur bótaskyldu hans hafi, að mati dómstóla,verið almennar reglur skaðabótaréttar. Þess hafi sérstaklega verið getið aðverkkaupar hefðu reifað málið nægjanlega til þess að slíkur grunnur yrði lagðurað dómsniðurstöðu. Það sé því augljóst að dómurinn geri skýran greinarmun áréttarstöðu fasteignasala og réttarstöðu sérfræðings í samningagerð en skírskotaðsé til þess að til stefnanda hafi verið leitað sem slíks, en bótaskilyrði 27.gr. laga nr. 99/2004 taki ekki til verka hans.Að sama brunni beri með ábyrgð stefnda. Hann hafi seltstefnanda lögboðna vátryggingu í samræmi við þá tryggingarskyldu sem fylgieinkarétti fasteignasala, þar með talið stefnanda, sbr. 5. gr. laga nr.99/2004. Sú skylda sé lögbundin eins og áður sé nefnt en lögbundinskyldutrygging geti, nánast eðlis síns vegna, ekki tekið til annarra tilvikaen þeirra sem til er vitnað í sömu lögum.Í skilmála stefnda, sem sé beinlínis vitnað til ívátryggingarskírteini, sé skírskotað berum orðum til 5. gr. laga nr. 99/2004og reglugerðar nr. 940/2004 sem marka þar með grundvöll bótaskyldu samkvæmtvátryggingunni. Hún sé ekki á neinn hátt víðtækari en ábyrgð sem leiðir afákvæðum laganna. Sérstaklega sé tekið fram í grein 2.2 að vátryggt sé gegn bótaskyldusem falli á vátryggðan sem fasteignasala.Stefnanda sé frjálst í störfum sínum að taka að sér önnurog viðameiri verk en þau ein að selja fasteignir enda búi hann að verðmætriþekkingu, svo sem á formlegri skjalagerð. Þótt hann kjósi að taka að sér slíkverk leiði það ekki til víðtækari ábyrgðar stefnda enda markmiðið meðvátryggingunni að tryggja stefnanda lögbundinni skyldutryggingu semfasteignasala. Ekki af öðrum ástæðum enda sé sérstaklega áréttað í grein 3.2í skilmála að undanskilin sé áhætta vegna víðtækari ábyrgðar en almennrar bótaskylduhans sem fasteignasala.Í ljósi alls framanritaðs beri að sýkna stefnda af kröfustefnanda.NiðurstaðaHjón semvildu reisa sér hús á lóð, sem þau höfuð umráð yfir, leituðu til byggingarfélags.Samkomulag náðist um útlit hússins, allan frágang þess og kaupverð. Í því skyniað ganga formlega rétt frá málum lagði forsvarsmaður byggingarfélagsins til aðleitað yrði til stefnanda, sem er löggiltur fasteignasali. Hann útbjóskriflegan samning um það sem byggingarfélagið og hjónin höfðu samið um. Eftirað hjónin höfðu ritað undir samninginn breytti forsvarsmaður byggingarfélagsinshonum í viðurvist stefnanda og án þess að stefnandi tryggði að hjónin gætumótmælt breytingunni. Þegar hjónin fréttu af breytingunni töldu þau sig óbundinaf samningnum og kröfðust þess að fá endurgreitt það fé sem þau höfðu þegargreitt inn á samningsverðið. Með dómi héraðsdóms Norðurlands eystra varfallist á það með stefnanda að þessi samningur væri verksamningur en ekki samningurum kaup á fasteign. Það tjón sem stefnandi hefði valdið hjónunum með gáleysisínu byggði því á almennum skaðabótareglum en ekki 27. gr. laga nr. 99/2004,sem leggur á fasteignasala ábyrgð á tjóni sem hann veldur í störfum sínum.Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms með vísan til forsendna.Í því máli sem stefnandi hefur nú höfðað á hendurtryggingafélagi sínu byggir hann hins vegar á því að samningurinn hafi verið umfasteignakaup. Hann hafi í það minnsta unnið að samningsgerðinni í skjóli löggildingarsinnar sem fasteignasali. Ákvæði 27. gr. laga nr. 99/2004 taki því tilbótaskyldra verka hans. Af þeim sökum taki starfsábyrgðartrygging hans hjátryggingafélaginu til þess tjóns sem hann hafi valdið hjónunum. Fallast máá það með stefnanda að það álitamál hvort hann hafi bakað fólki, sem hann útbjósamning fyrir, tjón sé ekki sama álitamál og það hvort starfsábyrgðartrygginghans taki til verka hans við þá samningsgerð.Þessi tvö álitamál, sakarefni, verða þó rakin tilsömu atvikanna og sama löggerningsins, samningsins sem Baldur og Elinrituðu undir 31. október 2012 og Fríða Maríanna breytti síðar í viðurviststefnanda.Með dómiHæstaréttar í máli nr. 64/2016 var staðfest það mat héraðsdóms að þessilöggerningur væri verksamningur. Að mati dómsins verður eðli samningsins ekkimetið á ný í þessu dómsmáli.Eins ogkomið er fram eiga foreldrar Baldurs lóðina sem reisa átti húsið á. Þótt sá semátti að vinna verkið, Reisum ehf. eða Stefán Einarsson ehf., hafi, tilviðbótar við smíðavinnuna, átt að steypa upp sökkla og steypa plötu lagðihann ekki annað af mörkum en efni og vinnu. Hann reiðir ekki fram sjálfangrundvöll fasteignarhugtaksins, landið sem húsið verður reist á. Að matidómsins geta viðskipti Baldurs og Elinar við byggingarfélagið því ekki talistfasteignaviðskipti í skilningi 3. málsliðar 1. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup.Dómurinngetur ekki heldur fallist á þá málsástæðu stefnanda að störf hans í þessutilviki falli undir lög nr. 99/2004, um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa.Í fyrstalagi telur dómurinn að það verk sem stefnandi vann fyrir byggingarfélagiðannars vegar og Baldur og Elinu hins vegar falli ekki undir einkarétt fasteignasala.Þar getur 5. mgr. 1. gr. laganna ekki heldur ráðið úrslitum enda verður að lítasvo á að þeir „sem hafa atvinnu af byggingu fasteigna“ hafi tryggt sjálfum sérslíkan umráðarétt yfir lóðinni að þeir megi reisa varanlega byggingu á henniog að sá umráðaréttur sé afhentur kaupanda við sölu byggingarinnar.Í öðrulagi byggði stefnandi vörn sína í máli Baldurs og Elínar gegn honum, FríðuMaríönnu og Stefáni Einarssyni ehf. á því að lög nr. 99/2004 ættu ekki við umvinnu hans fyrir byggingarfélagið og húskaupendur. Dómurinn telur að stefnandigeti ekki í þessu máli, sem byggist á sömu atvikum og sama löggerningi og þaðmál sem fékk nr. 64/2016 fyrir Hæstarétti, vent sínu kvæði í kross og byggt núá því að vinna hans fyrir þau falli undir gildissvið laganna.Jafnframt verðurað hafna því að stefnandi hafi komið að viðskiptum Baldurs og Elínar viðbyggingarfélagið í skjóli löggildingar sinnar sem fasteignasali.Þar eðviðskiptin voru ekki fasteignaviðskipti var vinna stefnanda ekki verkefni semféll undir einkarétt löggilts fasteignasala og þurfti því ekki löggildingunatil þess að vinna verkið.Hins vegarvar leitað til stefnanda vegna þeirrar sérþekkingar sem hann hafði á samnings-og skjalagerð í því fagi sem hann starfaði við. Hann féllst á að taka gerðþessara skjala að sér og átti því að sinna þeirri skjalagerð og samskiptumsínum við báða samningsaðila af þeirri fagmennsku sem ætlast verður til affólki með þessa fagþekkingu.Vegnaþessarar málsástæðu stefnanda verður einnig að vísa til þess að hann byggði áþví í fyrra dómsmálinu að hann hefði ekki komið að samningsgerðinni sem löggilturfasteignasali og því ættu lög nr. 99/2004 ekki við um vinnu hans fyrir samningsaðilana.Þykir hann ekki getað byggt á gagnstæðum málsástæðum í þessu máli.Dómurinnhefur því hafnað öllum þeim málsástæðum sem stefnandi hefur fært fyrir því aðsú starfsábyrgðartrygging sem hann keypti hjá stefnda taki til þess fjártjónssem hann var gerður ábyrgur fyrir, með dómi Hæstaréttar 6. október 2016 í málinr. 64/2016. Því verður að sýkna stefnda af kröfu hans.Rétt þykirað málskostnaður milli aðila falli niður.IngiríðurLúðvíksdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ðStefndi, Vörður tryggingar hf., er sýkn afkröfu stefnanda, Daníels Guðmundssonar.Málskostnaður milli aðila fellur niður.
|
Mál nr. 50/2021
|
Málefni fatlaðs fólks Sveitarfélög Lögvarðir hagsmunir Skaðabætur Miskabætur Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
|
A höfðaði mál gegn M og krafðist annars vegar greiðslu miskabóta og hins vegar viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna meðferðar og afgreiðslu M á umsókn hans um notendastýrða persónulega aðstoð samkvæmt lögum nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. A hafði sótt um notendastýrða persónulega aðstoð hjá M 4. október 2018 en þjónusta samkvæmt einstaklingssamningi við A hófst í febrúar 2021. Í dómi Hæstaréttar var komist að þeirri niðurstöðu að A hefði ekki leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem orsakast hefði af skaðabótaskyldum verknaði M þannig að hann hefði lögvarða hagsmuni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála af því að fá leyst úr viðurkenningarkröfu sinni fyrir dómi. Var kröfunni því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Hins vegar var fallist á miskabótakröfu A með vísan til þess að takmarkaðar skýringar hefðu komið fram um tafir við meðferð og vinnslu umsóknar hans fram til þess að samningur hans var sendur til ráðuneytis 16. apríl 2020. Við mat á þýðingu tafanna yrði að hafa í huga að allt frá því að umsókn A barst M hafi hann verið í brýnni þörf fyrir skjóta afgreiðslu og M mátti vera það ljóst. Því hefði meðferð umsóknarinnar farið verulega úr skorðum og var M gert að greiða A 700.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. nóvember 2021. Hann krefst þess annars vegar að stefnda verði gert að greiða sér 700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2020 til greiðsludags. Hins vegar krefst hann þess að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda gagnvart sér vegna fjártjóns af völdum meðferðar og afgreiðslu stefnda á umsókn sinni 4. október 2018 um notendastýrða persónulega aðstoð samkvæmt lögum nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem honum hafi verið veitt.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að meðferð og afgreiðslu stefnda á umsókn áfrýjanda 4. október 2018 um notendastýrða persónulega aðstoð samkvæmt lögum nr. 38/2018. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda en héraðsdómur hafði dæmt stefnda til greiðslu miskabóta og viðurkennt að hann bæri skaðabótaábyrgð á fjártjóni áfrýjanda. 5. Áfrýjandi krafðist þess upphaflega að ógilt yrði með dómi ákvæði í samþykkt fjölskyldunefndar stefnda 5. nóvember 2019 um að notendastýrð persónuleg aðstoð yrði háð samþykki félagsmálaráðuneytisins fyrir hlutdeild ríkisins í samningnum. Hann féll frá þeirri kröfu við upphaf aðalmeðferðar í héraði.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 18. nóvember 2021 á þeim grundvelli að dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi um beitingu ákvæðis I til bráðabirgða í lögum nr. 38/2018 að því er varðar heimildir sveitarfélags til þess að synja einstaklingi um þjónustu á þeim grundvelli að ríkið hafi ekki veitt fjármagn til málaflokks og um vernd sem þeir hagsmunir sem málið varða eiga að njóta samkvæmt stjórnarskrá.Málsatvik og málsmeðferð7. Áfrýjandi býr við verulega færniskerðingu sem rekja má til […] sem hann varð fyrir árið 2001 og […] sem hann greindist með á árinu 2008. Vegna þessa þarf hann aðstoð við allar athafnir daglegs lífs. Hann er búsettur í Mosfellsbæ og hefur fengið þar þjónustu. 8. Á grundvelli bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks gerði stefndi samning við áfrýjanda 1. október 2012 um notendastýrða persónulega aðstoð. Stefndi sagði samningnum upp í maí 2016 en sú ákvörðun var felld úr gildi af úrskurðarnefnd velferðarmála vegna ágalla á þeirri málsmeðferð. Nýr samningur um notendastýrða persónulega aðstoð mun hafa verið gerður í kjölfarið og var hann í gildi fram til ársins 2017 þegar áfrýjandi fór til dvalar á hjúkrunarheimili. 9. Hinn 1. október 2018 tóku gildi lög nr. 38/2018. Áfrýjandi sótti 4. sama mánaðar um notendastýrða persónulega aðstoð á grundvelli 11. gr. laganna. Umsókninni var svarað með tölvubréfi 9. október 2018 og tekið fram að málið færi í vinnslu á fjölskyldusviði stefnda. Ekki liggja fyrir gögn um samskipti aðila í kjölfarið en 1. október 2019 kærði áfrýjandi drátt á afgreiðslu umsóknarinnar til úrskurðarnefndar velferðarmála. Í úrskurði nefndarinnar 14. janúar 2020 kom fram að áfrýjandi hefði ítrekað óskað eftir afgreiðslu máls síns en í bréfi stefnda 30. september 2019 hefði verið boðaður frekari dráttur á meðferð umsóknarinnar þar sem enn væri unnið að því að móta og afgreiða nýjar reglur sveitarfélagsins um þjónustuna. Þá væri áætlað að taka umsóknina fyrir á trúnaðarmálafundi fjölskyldusviðs stefnda 31. október 2019. Í úrskurði nefndarinnar sagði jafnframt að stefndi hefði ekki gefið skýringu á þeirri töf sem orðið hefði á afgreiðslu umsóknarinnar og því teldist málið hafa dregist óhæfilega í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. 0. Fjölskyldunefnd stefnda tók umsókn áfrýjanda til afgreiðslu 5. nóvember 2019 og samþykkti hana. Var fjölskyldusviði stefnda í kjölfarið falið að ná samkomulagi við áfrýjanda um vinnustundir. Í bréfi nefndarinnar sagði að samningurinn tæki ekki gildi fyrr en reglur stefnda um notendastýrða persónulega aðstoð byggðar á lögum nr. 38/2018 hefðu verið settar. Þá þyrfti samþykki félagsmálaráðuneytisins fyrir „hlutdeild ríkis í samningi“ og væri samningurinn jafnframt háður því skilyrði að fjármagn lægi fyrir hjá fjölskyldusviði stefnda.1. Á fundi vegna mats á stuðningsþörf áfrýjanda 17. janúar 2020 var bókað eftir áfrýjanda að hann hefði búið á hjúkrunarheimili frá desember 2017 og væri óánægður með dvöl sína þar. Hann vildi búa á heimili sínu og fá þar notendastýrða persónulega aðstoð. Í tölvubréfi áfrýjanda 29. janúar 2020 spurðist hann fyrir um tafir á samningnum og óskaði eftir aðstoð við að flytja á heimili sitt. Í svari stefnda sama dag kom fram að fundað hefði verið um málefni áfrýjanda. Hann gæti ekki fengið samning strax en unnið væri í málinu. 2. Aðilar funduðu um samkomulag um úthlutun vinnustunda 12. febrúar 2020 þar sem farið var yfir drög að samkomulagi og þær reglur sem giltu um þjónustuna. Bókað var að samþykki fyrir þjónustunni væri háð samþykki ráðuneytis fyrir hlutdeild þess í samningnum. Væri nú „frysting frá ráðuneytinu vegna fjármagnsskorts“ en fjölskyldusvið stefnda myndi „þrýsta á ráðuneytið til þess að notandi geti sem fyrst hafið þá þjónustu sem hann óskar eftir“. Sama dag sendi áfrýjandi tölvubréf til stefnda þar sem hann óskaði eftir að samningurinn kæmi til framkvæmda 28. þess mánaðar. 3. Samkomulag um úthlutun vinnustunda var undirritað 20. febrúar 2020. Í því sagði meðal annars að áfrýjandi fengi úthlutað 731 vinnustund að meðaltali á mánuði til að mæta stuðningsþörf sinni og tæki fyrst um sinn til tímabilsins 1. mars til 31. maí 2020. Yrði samkomulagið útfært nánar í einstaklingssamningi sem gerður yrði á grundvelli reglugerðar nr. 1250/2018 um notendastýrða persónulega aðstoð. 4. Í samskiptum aðila í kjölfarið krafðist áfrýjandi þess ítrekað að notendastýrð persónuleg aðstoð hæfist á grundvelli samþykktrar umsóknar og samkomulags um vinnustundir. Í tölvubréfi áfrýjanda 17. mars 2020 sagði að hann væri enn að bíða eftir að samningur sinn yrði virkur. Í tölvubréfi stefnda sama dag kom fram að kannað yrði hver staðan á samningnum væri. Síðar sama dag sendi stefndi tölvubréf til áfrýjanda og var honum tilkynnt að skrifstofa stefnda væri í samskiptum við ráðuneytið vegna samningsins. Enn væri frysting hjá ráðuneyti á slíkum samningum. Auglýst yrði eftir nýjum umsóknum þegar samningar yrðu opnaðir aftur og yrði að fylgjast með því. 5. Enn spurðist áfrýjandi fyrir um stöðu samningsins í tölvubréfi 23. mars 2020. Í svari stefnda 25. sama mánaðar sagði að sennilega yrði samningur áfrýjanda „ekki tekinn fyrir af ráðuneytinu fyrr en í haust í fyrsta lagi“. Því væri rétt að kanna aðra möguleika á þjónustu fyrir áfrýjanda á heimili hans og hann beðinn um að upplýsa um þarfir sínar fyrir þjónustu.6. Með tölvubréfi réttindagæslumanns áfrýjanda 26. mars 2020 til stefnda var óskað eftir afriti allra samskipta við ráðuneytið vegna umsóknar áfrýjanda og eftir upplýsingum um þá möguleika sem hann hefði á þjónustu frá stefnda. Erindinu var svarað með tölvubréfi stefnda 14. apríl sama ár þar sem því var lýst að samningur áfrýjanda hefði verið samþykktur með fyrirvara um mótframlag frá ráðuneytinu en af hálfu þess hefðu allir nýir samningar um notendastýrða persónulega aðstoð verið frystir. Þá hefði einnig verið fyrirvari um fjárframlag frá stefnda og lægi það ekki heldur fyrir. Jafnframt gæti stefndi hvorki boðið áfrýjanda sólarhringsþjónustu á heimili hans né samfellda þjónustu.7. Réttindagæslumaður áfrýjanda sendi tölvubréf til félagsmálaráðuneytisins 14. apríl 2020 og óskaði upplýsinga um afgreiðslu á samningi hans. Í svari ráðuneytisins 22. sama mánaðar kom fram að gögn vegna umsóknar áfrýjanda hefðu borist því 16. þess mánaðar. Þar sagði jafnframt að umsóknir sveitarfélaga um ríkisframlag vegna samninga um notendastýrða persónulega aðstoð fyrir árið 2019 hefðu verið afgreiddar í desember 2019 og sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu upplýst með óformlegum hætti um að unnið væri að fjármögnun 25% framlags ríkisins fyrir þá samninga sem gerðir voru árið 2019 vegna ársins 2020. Meðan sú fjármögnun væri ekki tryggð yrði ekki gengið frá ríkisframlagi vegna nýrra samninga fyrir árið 2020. Þá var vakin athygli á að sveitarfélögum væri heimilt að afgreiða samninga um notendastýrða persónulega aðstoð fyrir sitt leyti þótt ekki kæmi til framlag ríkisins til þeirra samninga.8. Með tölvubréfi réttindagæslumanns áfrýjanda 13. maí 2020 var óskað skýringa stefnda um ástæður þess að samningurinn barst ekki ráðuneytinu fyrr en tveimur mánuðum eftir undirritun og sex vikum eftir að hann átti að taka gildi. Yrði ekki betur séð en að upplýsingar sem sveitarfélagið hefði fengið með óformlegum hætti um fjármögnun ríkisins hefðu verið felldar inn í samkomulag við áfrýjanda en þrátt fyrir það hefði verið gengið frá þriggja mánaða reynslusamningi við hann 20. febrúar 2020. Hefði stefndi því fyrir löngu átt að tryggja að áfrýjandi fengi heildstæða einstaklingsmiðaða stoðþjónustu heim til sín óháð meðferð og vinnslu samnings um notendastýrða persónulega aðstoð. Í tölvubréfi stefnda 2. júní 2020 sagði að unnið hefði verið að því að finna leiðir til að mæta þjónustuþörf áfrýjanda á heimili hans. Áfrýjanda hefði verið kynnt að hann gæti fengið hefðbundna þjónustu frá stefnda ef hann ákvæði að fara heim til sín en hún yrði ekki samfelld. Þá ætti það fjármagn sem ráðuneytið hefði þegar veitt samþykki fyrir vegna samninga um notendastýrða persónulega aðstoð ekki við um þá viðbótarsamninga sem væru á bið hjá sveitarfélögum. Á meðan svo væri myndi stefndi ekki setja af stað nýja samninga. 9. Með tölvubréfi 13. júlí 2020 ítrekaði áfrýjandi erindi sitt og í svari stefnda daginn eftir kom fram að enn væri ekki ljóst hvenær samningurinn kæmi til framkvæmda, meðal annars vegna fyrirvara um hlutdeild ríkisins. Þegar sú hlutdeild lægi fyrir þyrfti að liggja fyrir fjármagn frá stefnda. Ekki væri búið að samþykkja fjármagn í neina nýja samninga og ekki væri von á svörum fyrr en í fyrsta lagi á komandi hausti. 20. Í bréfi lögmanns áfrýjanda 2. nóvember 2020 var þess krafist að gerður yrði einstaklingssamningur við áfrýjanda um veitingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar og að hún hæfist þá þegar. Því var svarað með bréfi stefnda 18. sama mánaðar þar sem sagði að ekki hefði borist svar við umsókn sem send hefði verið ráðuneytinu 16. apríl 2020. Ráðuneytið hefði kallað eftir umsóknum sveitarfélaga 1. október 2020 um framlag ríkissjóðs í þá samninga sem voru í gildi árið 2019. Enn hefði ekki verið kallað eftir umsóknum vegna nýrra samninga. Ítrekað var það sem fram kom í samþykkt fjölskyldunefndar stefnda 5. nóvember 2019 um að þjónustan væri háð framlagi ríkisins. Hins vegar hefði stefndi gert ráð fyrir fjármögnun síns hluta samningsins í fjárhagsáætlun næsta árs. Þá var bent á að áfrýjandi byggi á hjúkrunarheimili þar sem hann nyti sólarhringsþjónustu. Því til viðbótar hefði áfrýjandi samþykki fyrir liðveislu frá stefnda og akstursþjónustu meðan hann byggi þar og þá þjónustu hefði hann nýtt sér. Þá hefði áfrýjandi verið upplýstur um að kysi hann að fara heim gæti stefndi veitt áfrýjanda lögbundna þjónustu meðan hann biði eftir að samningurinn kæmi til framkvæmda. Sú þjónusta væri stuðningsþjónusta í formi félagslegrar heimaþjónustu og áframhaldandi liðveislu og aksturs. Hún yrði aftur á móti ekki veitt að næturlagi eða sem samfelld þjónusta að degi til. Tekið var fram að áfrýjandi hefði ekki látið stefnda vita hvort hann vildi nýta sér þá þjónustu. Til viðbótar hefði áfrýjanda verið bent á að hann ætti einnig rétt á að sækja um heimahjúkrun hjá heilsugæslu.21. Áfrýjandi flutti á heimili sitt í desember 2020 og naut þar umsjár eiginkonu sinnar. Hann gerði svo nýtt samkomulag um úthlutun vinnustunda á grundvelli umsóknar um notendastýrða persónulega aðstoð 7. janúar 2021. Einstaklingssamningur var gerður við áfrýjanda um þjónustuna 14. sama mánaðar og hófst hún í febrúar 2021.LöggjöfStjórnarskrá, almenn lög og alþjóðlegir samningar22. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 skal öllum þeim sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Til samræmis við þennan áskilnað hafa verið lögfest ýmis ákvæði um málefni fatlaðs fólks svo sem lög nr. 38/2018 og lög nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga. Áður voru í gildi lög nr. 59/1992 og með lögum nr. 152/2010 voru gerðar breytingar á þeim lögum og málaflokkurinn færður frá ríki til sveitarfélaga. 23. Í 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar segir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Í 1. mgr. 11. gr. stjórnsýslulaga segir að við úrlausn mála skuli stjórnvöld gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti og samkvæmt 2. mgr. er óheimilt að mismuna aðilum við úrlausn mála á grundvelli sjónarmiða, byggðum á kynferði þeirra, kynþætti, litarhætti, þjóðerni, trúarbrögðum, stjórnmálaskoðunum, þjóðfélagsstöðu, ætterni eða öðrum sambærilegum ástæðum. Þá er í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar mælt fyrir um að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.24. Um sveitarfélög er fjallað í 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar þar sem fram kemur að þau skuli sjálf ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveði. Það mat sem sveitarstjórnum er falið í lögum nr. 38/2018 tekur mið af sjálfsákvörðunarrétti þeirra en í því felst meðal annars heimild til þess að setja reglur um framkvæmd og útfærslu tiltekinna verkefna innan marka laga.25. Í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 38/2018 segir að við framkvæmd þeirra skuli framfylgja þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem íslensk stjórnvöld hafa gengist undir, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Af hálfu Íslands var sá samningur undirritaður 30. mars 2007 og fullgiltur 23. september 2016. Samkvæmt 1. gr. samningsins er markmið hans að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess. Í 19. gr. samningsins er fjallað um réttinn til að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu. Í a-lið greinarinnar segir að ríkin skuli tryggja fötluðu fólki rétt til þess að velja sér búsetustað og hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra, og að því sé ekki gert að eiga heima í tilteknu búsetuformi. Í b-lið er kveðið á um að tryggja skuli að fatlað fólk hafi aðgang að ýmiss konar þjónustu, svo sem heimaþjónustu, búsetuþjónustu og annarri samfélagslegri stuðningsþjónustu, þar á meðal persónulegri aðstoð, sem nauðsynleg er til stuðnings lífi án aðgreiningar í samfélaginu og til að koma í veg fyrir einangrun og aðgreiningu frá því. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 38/2018 sagði meðal annars að hugmyndafræði um notendastýrða persónulega aðstoð ætti sér ríka stoð í nefndri 19. gr. samningsins.Um notendastýrða persónulega aðstoð26. Með lögum nr. 152/2010, sem breyttu þágildandi lögum nr. 59/1992, sagði í bráðabirgðaákvæði IV að komið yrði á sérstöku samstarfsverkefni ríkis, sveitarfélaga og heildarsamtaka fatlaðs fólks um innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar. Markmið þess væri að þróa leiðir til að taka upp slíka aðstoð við fatlað fólk með markvissum og árangursríkum hætti. Á miðju ári 2012 voru samþykktir fyrstu tilraunasamningarnir um notendastýrða persónulega aðstoð. 27. Lög nr. 38/2018 tóku gildi 1. október 2018 og leystu af hólmi lög nr. 59/1992. Með 5. gr. laganna er sveitarfélögum falin ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk og kostnaði vegna hennar. Fylgja skal almennum reglum stjórnsýsluréttar við alla málsmeðferð nema ríkari kröfur séu gerðar í lögunum, sbr. 30. gr. þeirra, og í 34. gr. kemur fram að taka skuli ákvörðun um að veita þjónustu svo fljótt sem kostur er. Ef ekki er unnt að hefja þjónustu strax og umsókn er samþykkt skal tilkynna umsækjanda um ástæður þess, hvenær hún skuli veitt og þau úrræði sem umsækjandi hefur á biðtíma. Í 11. gr. laganna er fjallað um notendastýrða persónulega aðstoð. Þar segir að einstaklingur eigi rétt á henni hafi hann mikla og viðvarandi þörf fyrir aðstoð og þjónustu svo sem við athafnir daglegs lífs, heimilishald og þátttöku í félagslífi, námi og atvinnu. Sveitarfélög bera ábyrgð á veitingu hennar, sbr. 5. mgr. 11. gr. Samkvæmt 4. mgr. skal ráðherra gefa út reglugerð og handbók um framkvæmd slíkrar aðstoðar, meðal annars um hlutverk og ábyrgð, skipulag og útfærslu, þar með talið viðmið um umfang þjónustu og lágmarksstuðningsþarfir, eftirlit og kostnaðarhlutdeild aðila í samráði við sveitarfélög og hagsmunasamtök fatlaðs fólks.28. Í 1. mgr. ákvæðis I til bráðabirgða í lögum nr. 38/2018 segir að til að auka val fatlaðs fólks um þjónustu og fyrirkomulag stuðnings skuli sveitarfélög vinna að innleiðingu notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar á árunum 2018 til 2022. Í 2. mgr. ákvæðisins kemur fram að á innleiðingartímabili veiti ríkissjóður framlag til tiltekins fjölda samninga sem skuli ráðstafað í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem hlutdeild af fjárhæð samninga á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum. Á árinu 2018 verði veitt fjármagn vegna allt að 80 samninga, á árinu 2019 vegna allt að 103 samninga, á árinu 2020 vegna allt að 125 samninga, allt að 150 samninga á árinu 2021 og allt að 172 samninga á árinu 2022. Samkvæmt 3. mgr. skal endurskoða bráðabirgðaákvæðið innan þriggja ára frá gildistöku laganna í ljósi fenginnar reynslu. 29. Reglugerð nr. 1250/2018 var sett á grundvelli laga nr. 38/2018 og tók gildi 28. desember 2018. Í 1. mgr. 5. gr. hennar segir að þegar mat á stuðningsþörf liggi fyrir samkvæmt reglum hlutaðeigandi sveitarfélags geri notandi og sveitarfélag með sér skriflegt samkomulag um samningsfjárhæð og fjölda vinnustunda sem séu til ráðstöfunar. Heimilt sé að setja í samkomulagið fyrirvara um samþykki fyrir hlutdeild ríkisins í samningsfjárhæð væntanlegs einstaklingssamnings. Á grundvelli samkomulags um vinnustundir getur notandi valið þann umsýsluaðila sem hann kjósi eða séð sjálfur um umsýsluna, sbr. 6. gr. Þá segir í 12. gr. að sveitarfélag og umsýsluaðili, sé hann ekki sjálfur notandi, skuli gera með sér samstarfssamning um samskipti og framkvæmd þjónustunnar. Enn fremur segir í 1. mgr. 7. gr. reglugerðarinnar að gera skuli samning milli sveitarfélags, notanda og umsýsluaðila, sé hann ekki sjálfur umsýsluaðili, sem taki til samskipta og samstarfs milli sveitarfélags og notanda um framkvæmd þjónustunnar. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skal liggja fyrir samkomulag um vinnustundir eftir 5. gr., einstaklingssamningur um þjónustuna og samstarfssamningur um umsýslu milli sveitarfélags og umsýsluaðila áður en notendastýrð persónuleg aðstoð hefst.30. Vinna hófst af hálfu stefnda við setningu reglna um framkvæmd aðstoðarinnar í kjölfar gildistöku reglugerðar nr. 1250/2018. Fyrstu drög þeirra voru lögð fram í fjölskyldunefnd stefnda 22. maí 2019 og í notendaráði fatlaðs fólks 5. júlí sama ár. Endanlegar reglur voru samþykktar af fjölskyldunefnd stefnda 17. desember 2019 og bæjarstjórn 22. janúar 2020.NiðurstaðaViðurkenningarkrafa um skaðabætur vegna fjártjóns31. Áfrýjandi hefur krafist viðurkenningar á skaðabótaábyrgð stefnda vegna fyrrgreindrar málsmeðferðar við afgreiðslu á umsókn hans 4. október 2018 um notendastýrða persónulega aðstoð. Í hinum áfrýjaða dómi var komist að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hefði ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir fjártjóni vegna málsmeðferðar stefnda og var hann sýknaður af viðurkenningarkröfunni.32. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er heimilt að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu. Gildir það án tillits til þess hvort unnt væri að leita dóms sem mætti fullnægja með aðför. Þessi heimild er þó háð því að sá sem höfðar mál hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur um það verið lagt til grundvallar að beiting þessarar heimildar sé háð þeim skilyrðum að sá sem höfðar mál leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 12. apríl 2011 í máli nr. 189/2011 og 18. október 2018 í máli nr. 835/2017.33. Áfrýjandi byggir viðurkenningarkröfu sína á því að skilyrði sakarreglunnar um saknæmi og ólögmæti séu uppfyllt. Hann hafi dvalið á hjúkrunarheimili sem lögum samkvæmt hafi haft í för með sér beinan dvalarkostnað sem hann sem heimilismaður hafi þurft að bera að hluta samkvæmt 22. gr. laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra og réttindamissi samkvæmt 2. mgr. 21. gr. sömu laga og 5. mgr. 48. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar. Þá byggir áfrýjandi jafnframt á því að fyrir liggi að stefndi hafi gert sérfræðilegt mat á stuðningsþörf sem nemi nánar tilteknum vinnustundum á mánuði. Það standi því stefnda nær að sýna fram á að sá stuðningur sem áfrýjanda stóð til boða, meðan hann beið notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar, hafi getað komið til móts við stuðningsþarfir hans. Í reynd hafi sá stuðningur sem áfrýjanda stóð til boða ekki verið nægur til þess að hann gæti búið heima hjá sér. Að öllu þessu gættu hafi dvöl áfrýjanda á hjúkrunarheimili með tilheyrandi kostnaði og missi fjárhagslegra réttinda verið bein og fyrirsjáanleg afleiðing þess að honum stóð ekki til boða persónuleg notendastýrð aðstoð. 34. Eins og rakið hefur verið bjó áfrýjandi á heimili sínu allt fram til ársins 2017 þegar hann fór á hjúkrunarheimili. Þangað fór hann að eigin ósk en ágreiningur er meðal aðila um hvort sú dvöl hafi verið ætluð til stuttrar hvíldar eða lengri dvalar. Ekkert liggur fyrir um hvaða aðstoð áfrýjanda hefði boðist í reynd hefði hann farið fyrr á heimili sitt en af gögnum málsins verður ráðið að stefndi bauð ítrekað fram nánar tiltekna þjónustu sem nýst gæti áfrýjanda á heimili hans kysi hann að flytjast þangað. Af því varð ekki og reyndi því ekki á hvort áfrýjanda væri ókleift að búa á heimili sínu með fyrrgreindri aðstoð af hálfu stefnda. 35. Samkvæmt framanröktu hefur áfrýjandi ekki leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni sem orsakast hafi af skaðabótaskyldum verknaði stefnda þannig að hann hafi lögvarða hagsmuni í skilningi 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 af því að fá leyst úr viðurkenningarkröfu sinni fyrir dómi. Verður kröfunni því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.Miskabótakrafa36. Áfrýjandi sótti 4. október 2018 um notendastýrða persónulega aðstoð á grundvelli laga nr. 38/2018 sem tóku gildi 1. sama mánaðar. Umsókninni var svarað með tölvubréfi 9. sama mánaðar þar sem sagt var að hún færi í vinnslu. Engra gagna nýtur við um aðgerðir starfsmanna stefnda við meðferð umsóknarinnar frá þeim tíma fram til október 2019 að því frátöldu að 30. september það ár mun fyrirspurn áfrýjanda um stöðu umsóknar hans hafa verið svarað þannig að frekari dráttur yrði á afgreiðslu hennar þar sem enn væri verið að móta og afgreiða nýjar reglur stefnda um þjónustuna. Þá var það niðurstaða úrskurðarnefndar velferðarmála 14. janúar 2020 að árs bið eftir afgreiðslu umsóknar gæti ekki talist eðlilegur afgreiðslutími. Engar skýringar hefðu komið fram um töfina og því hefði málið dregist óhæfilega í skilningi 4. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga.37. Reglur stefnda um notendastýrða persónulega aðstoð voru samþykktar af bæjarstjórn 22. janúar 2020. Áður hafði umsókn áfrýjanda verið samþykkt 5. nóvember 2019 með þremur skilyrðum. Tvö þeirra lutu að stefnda, annars vegar með skilyrði um fjármagn sveitarfélagsins og hins vegar um gildistöku reglna um þjónustuna. Auk þess var sett skilyrði um samþykki ráðuneytis fyrir hlutdeild í samningnum. 38. Í kjölfarið hófust viðræður aðila um stuðningsþörf áfrýjanda og 17. janúar 2020 lá fyrir grunnmat á stuðningsþörf hans. Á fundi með áfrýjanda 12. febrúar sama ár var bókað að fjölskyldusvið stefnda myndi „þrýsta á ráðuneytið“ svo áfrýjandi gæti sem fyrst „hafið þá þjónustu sem hann óskar eftir“. Í tölvubréfi stefnda til áfrýjanda 14. sama mánaðar sagði jafnframt að mikilvægt væri að funda í fyrri hluta komandi viku svo að stefndi gæti sent samkomulag um úthlutun vinnustunda sem fyrst til ráðuneytis. Samkomulag um úthlutun vinnustunda var svo undirritað 20. febrúar 2020. Í því var gert ráð fyrir að þjónusta við áfrýjanda yrði fyrst um sinn veitt á tímabilinu 1. mars til 31. maí 2020 og að endurmat færi fram eigi síðar en 3. maí sama ár. Af gögnum málsins má jafnframt ráða að fyrirspurnum áfrýjanda um tafir á meðferð umsóknarinnar eftir síðastgreint tímamark hafi verið svarað af hálfu stefnda á þá leið að ástæða þeirra væri sú að ráðuneytið tæki ekki við nýjum umsóknum, auk þess sem vísað var til þess fyrirvara sem gerður var við samþykkt umsóknar áfrýjanda 5. nóvember 2019. Það var hins vegar ekki fyrr en með svari ráðuneytisins 22. apríl 2020 við fyrirspurn réttindagæslumanns áfrýjanda 14. sama mánaðar að honum varð ljóst að umsókn hans hafði ekki verið send ráðuneytinu fyrr en 16. þess mánaðar. Engra gagna nýtur við um samskipti stefnda við ráðuneytið um umsóknina eða ástæður þess að hún var ekki send ráðuneytinu fyrr en langt var liðið á þann reynslutíma sem um hafði verið samið í fyrrgreindu samkomulagi um úthlutun vinnustunda 20. febrúar 2020.39. Takmarkaðar skýringar hafa komið fram um tafir við meðferð og vinnslu umsóknar áfrýjanda fram til þess að samningur var sendur ráðuneytinu 16. apríl 2020, sbr. til hliðsjónar 34. gr. laga nr. 38/2018. Þegar lagt er mat á þýðingu þeirra verður haft í huga að allt frá því að umsókn áfrýjanda barst stefnda 4. október 2018 var hann í brýnni þörf fyrir skjóta afgreiðslu erindis síns og mátti stefnda vera það ljóst. Þá var vafalaust að áfrýjandi uppfyllti skilyrði þess að fá þjónustuna. Heildstætt mat á meðferð umsóknarinnar hjá stefnda, samskiptum aðila og þeim væntingum sem áfrýjandi mátti hafa til meðferðar umsóknar sinnar leiðir til þeirrar niðurstöðu að meðferð hennar telst hafa farið verulega úr skorðum. Þá liggur heldur ekkert fyrir um hverjar lyktir umsóknarinnar hefðu orðið hefði verið gengið frá samkomulagi við áfrýjanda árið 2019 sem fengið hefði eðlilegan framgang. Verður stefndi, eins og hér háttar til, að bera hallann af því. 40. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á að í meðferð og vinnslu stefnda á umsókn áfrýjanda hafi falist meingerð gegn persónu hans sem sé á ábyrgð stefnda og á áfrýjandi því rétt til bóta vegna ófjárhagslegs tjóns samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 18. júní 2015 í máli nr. 822/2014. Þegar af þessari ástæðu verður fallist á kröfu áfrýjanda um greiðslu miskabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 700.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir, sem svara til þeirrar fjárkröfu sem höfð er uppi í málinu. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort fyrrgreint skilyrði 1. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 1250/2018 eigi sér lagastoð eða annarra þeirra málsástæðna sem áfrýjandi hefur teflt fram til stuðnings kröfu sinni.41. Staðfest verður ákvæði hins áfrýjaða dóms um ákvörðun gjafsóknarkostnaðar áfrýjanda fyrir Landsrétti en hann hafði ekki gjafsókn í héraði. Um málskostnað á öllum dómstigum og gjafsókn fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, A, um að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda, Mosfellsbæjar, á fjártjóni hans.Stefndi greiði áfrýjanda 700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2020 til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og samtals 1.900.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti sem renna í ríkissjóð.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Landsrétti er staðfest en allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 900.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=c2cc695e-7841-4894-9f68-2922a2100781&verdictid=50b5e608-7160-4b50-8cf6-9c38df76c1e3
|
Mál nr. 690/2017
|
Kærumál Farbann
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 1. nóvember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2017 þar sem varnaraðilavar gert að sæta farbanni allt til 29. nóvember 2017 klukkan 16. Kæruheimild erí l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað farbanninu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, fædd [...], verðigert að sæta farbanni, allt til 29. nóvember 2017, kl. 16:00.Í greinargerðsækjanda kemur fram að embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi nútil rannsóknar meintar líkamsárásir X gagnvart eiginmanni sínum A, fæddan [...],og B nú í nótt, aðfaranótt 1. nóvember.Lögregla hafi verið kölluð á vettvang að[...] í Reykjavík og hafi strax heyrt mikil læti eins og átök væru í gangi.Lögregla hafi rætt við brotaþola A sem hafi verið blóðugur í kringum munn ogkvað hann eiginkonu sína, kærðu, hafa bitið framan af tungu sinni og hafi hannverið fluttur á sjúkrahús. Þá hafi lögregla einnig rætt við brotaþola B semkvað kærðu hafa ráðist á sig, rifið í hár sitt og bitið í fingur. Hún kvað Ahafa reynt að slíta kærðu af sér en vissi ekki hvernig það gerðist að kærðabeit framan af tungu A. Þau bæði lýstu því að þau hafi verið fjögur í íbúðinniásamt bandarískum manni að nafni C sem hafi verið vísað út áður en árásin hafiátt sér stað. Lögregla hafi tekið myndir af vettvangi og megi þar meðal annarssjá ummerki um átök í íbúðinni, blóð í vaski og hárflyksur, þá hafi einnigverið teknar myndir af áverkum beggja brotaþola.Tekinn hafi verið framburður afbrotaþola A hjá lögreglu og hann kvað þau hafa verið öll fjögur heima hjá séreftir skemmtun í miðbæ Reykjavíkur. Þá hafi kærða gert sér dælt við C og viljaðað hann gerði sér dælt við vitnið B en síðan hafi kærða slegið til hans ogsíðan byrjuðu kærða og vitnið B að slást. A vísar þá C út en síðan hafi kærðaslegið til hans og bitið í tungu hans. Þá hafi verið teknar ljósmyndir afáverka á tungu brotaþola þar sem sést skýrlega að talsvert stóran bita vantarframan á tungu hans og hafi hann leitað sér aðstoðar á Landspítalanum. Samkvæmtupplýsingum lögreglu hafi náðst að sauma tunguhlutann aftur á en ekki sé ljóstá þessu stigi hvort sú aðgerð muni halda til frambúðar eða hvort varanlegarafleiðingar verði af árásinni en m.a. sé hætta á sýkingum eða öðru. Verið sé aðafla áverkavottorðs frá Landspítalanum.Rætt hafi verið við kærðu á vettvangisem kvaðst hafa reiðst vegna þess að A hafi gert sér dælt við vitnið B en tjáðisig ekki um atburðarrásina. Kærða hafi verið yfirheyrð nú í dag og borið við aðþetta væri nokkuð í móðu hjá sér en hún kvaðst hafa séð brotaþola A gera sérdælt við vitnið B og þau rifist í kjölfarið. A hafi verið mikið í andlitihennar og hún kvaðst hafa bitið hann óvart en kvaðst svo ekki hafa skilið þannstyrk sem hún hafi í tönnunum þegar hún hafi birtið í tunguna á honum. Húnkvaðst ekki geta svarað miklu varðandi átökin við vitnið B annað en að hún hafilíka rifið í hár hennar.Kærða liggi samkvæmt framansögðu undirrökstuddum grun um að hafa framið brot sem talið sévarða við 218. gr. b. og 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 oggeti varðað allt að 16 ára fangelsi. Brotið sé sérstaklega alvarlegt gagnvarteiginmanni kærðu þar sem bitið hafi verið hluti framan af tungu hans og óvístsé á þessu stigi hvort um varanlegar afleiðingar geti verið að ræða af völdumárásarinnar. Þá hafi kærða einnig ráðist að hinum brotaþola málsins, bitið ífingur hana og rifið harkalega í hár hennar þannig að hárflyksur losnuðu. Sé það mat lögreglustjóra að brot það sem hér um ræðir séþess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru kærða á landinu vegnarannsóknar málsins og málsmeðferðar fyrir dómi. Unnið sé ötullega að rannsóknmálsins en mál þetta hafi komið upp í nótt og sé því enn á fyrstu stigum, eftirsé að taka frekari vitnaskýrslur og hafa upp á vitninu C, sem og að aflafrekari sönnunargagna. Kærða sé ástralskur ríkisborgari og samkvæmt framburðihennar komi hún til landsins af og til í heimsókn til eiginmanns síns sem sé[...] ríkisborgari og sé búsettur hér á landi, kærða hafi engin bein tengsl viðlandið hvorki atvinnu né önnur fjölskyldutengsl. Þá hafi kærða upplýst lögregluum að hún eigi pantað flug frá Íslandi nú á föstudag 3. nóvember nk. Þykir þvíhætta á að kærða muni fara af landi brott og koma sér undan rannsókn þess,málsókn og fullnustu refsingar. Að matilögreglu sé brýnt að tryggja nærveru kærðu á meðan mál hennar sé til rannsóknarog meðferðar hjá lögreglu og dómstólum hér á landi og því nauðsynlegt að henniverði gert að sæta farbanni þar til mál hennar sé til lykta leitt. Að öllu framangreinduvirtu og með hliðsjón af því hversu alvarlega háttsemi kærða sé sökuð um, erþess krafist að hún sæti farbanni á grundvelli a. og b. liðar 1. mgr. 95. gr.,sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008.Niðurstaða Sóknaraðili, lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu, krefst þess að kærða sæti farbanni á grundvelli a- ogb-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.Tilefni kröfugerðarinnar er rakið í greinargerð sóknaraðila en efni hennarhefur verið lýst. Samkvæmt 100. gr. fyrrgreindra laga er það skilyrði þess aðfallast megi á kröfu sóknaraðila um farbann að rökstuddur grunur sé fyrir hendium að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr.1. mgr. 95. gr. laganna. Auk þess verður eitthvert þeirra sérstöku skilyrða semrakin eru í fjórum stafliðum í greininni að vera fyrir hendi.Með vísan til þess sem fram kemur írannsóknargögnum málsins og fram hefur komið fyrir dómi er á það fallist aðkærða sé undir rökstuddum grun um líkamsárás sem varðað getur við 218.gr. balmennra hegningarlaga nr.19/1940. Sannist sök getur brot af þessu tagi varðaðfangelsi. Almennu skilyrði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um meðferðsakamála, er því fullnægt.Krafa sóknaraðila er á því reist aðskilyrði a-og b-liðar greinarinnar sé einnig fyrir hendi. Að mati dómsins eigaákvæði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki við um mál þetta. Samkvæmtb-lið 1. mgr. 95. gr. laganna má hins vegar beita gæsluvarðhaldi ef ætla má aðkærði muni reyna að komast úr landi eða leynast, ellegar koma sér með öðrumhætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrirdómi hefur kærða, sem er ástralskur ríkisborgari, verið hér í heimsókn hjá eiginmannisínum, sem ætlað brot hennar hefur beinst að. Er fyrirhuguð heimför hennaráætluð 3. nóvember næstkomandi. Í þessu ljósi er á það fallist að framangreinduskilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 100. gr. sömu lagafyrir beitingu farbanns sé uppfyllt.Ekki er efni til að hnekkja matisóknaraðila um nauðsyn þess að tryggja nærveru kærðu hér á landi með farbannivegna rannsóknar málsins. Þykir ekki ástæða til þess að marka farbanninuskemmri tíma en farið er fram á. Samkvæmt framansögðu ber því að fallast ákröfu sóknaraðila um að kærða sæti farbanni allt til 29. nóvember nk. kl.16:00.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómarikveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Varnaraðili, X, fædd [...], skal sætafarbanni, allt til 29. nóvember 2017, kl. 16:00.
|
Mál nr. 37/2007
|
Friðhelgi einkalífs Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá
|
Í september 2005 hóf dagblaðið F að birta án samþykkis gagnáfrýjanda A upp úr tölvupóstsamskiptum hennar við ýmsa nafnkunna einstaklinga á árunum 2001-2003, þar á meðal B. Fékk A lagt lögbann við frekari birtingu úr tölvupóstunum en áður hafði birst umfjöllun í dagblaðinu D um ætlað ástarsamband A og B. Aðaláfrýjendurnir JK og M, ritstjórar blaðsins D, byggðu á því að birting efnisins hefði verið vítalaus í skjóli tjáningarfrelsis þeirra samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem hið birta efni hefði staðið í beinum tengslum við opinbera umræðu, sem mikið hefði farið fyrir á þessum tíma og upplýsingarnar í blaðagreininni hefðu því átt erindi til almennings. Með vísan til þeirrar ríku verndar sem 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar veitir einkalífi manna, taldi Hæstiréttur að ekki yrði séð hvaða erindi þessar viðbótarupplýsingar hefðu átt til almennings, enda var hvorki leitast við í fréttaflutningi D að skýra gildi þeirra fyrir málefnið, sem til umræðu var í þjóðfélaginu, né hefðu aðaláfrýjendur fært fyrir því haldbærar skýringar. Var því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að JK og M hefðu brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með birtingu efnisins auk þess sem A voru dæmdar miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2007. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 26. mars 2007. Hún krefst þess að áfrýjendur „verði látnir sæta ýtrustu refsingu sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr. almennra hegningarlaga“ nr. 19/1940, svo og að þeim verði sameiginlega gert að greiða henni 5.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. mars 2006 til greiðsludags. Hún krefst þess jafnframt að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjendur dæmdir óskipt til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í héraðsdómi birtust dagana 24. til 26. september 2005 í O, sem gefið var út af 365-prentmiðlum ehf., fréttir varðandi ætlaðan aðdraganda þess að nafngreindur maður bar fram við ríkislögreglustjóra á árinu 2002 kæru um refsiverða háttsemi á hendur tilteknum forráðamönnum C. Fréttir þessar munu að meira eða minna leyti hafa verið reistar á tölvupóstsendingum, sem gengið höfðu meðal annarra á milli gagnáfrýjanda og B, [...], en til O höfðu þær borist af ótilgreindum ástæðum. Gagnáfrýjandi fékk 30. september 2005 lagt lögbann við því að 365-prentmiðlar ehf. birtu í O eða öðrum fjölmiðlum sínum einkagögn hennar, hvort heldur úr tölvupósti eða öðrum einkaskjölum. Um það lögbann og kröfur gagnáfrýjanda, sem því tengdust, var fjallað í dómi Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005. Áður en gagnáfrýjandi leitaði fyrrgreinds lögbanns birtist 26. september 2005 efni, sem varðaði hana, í dagblaðinu DV. Á þeim tíma var það blað eins og O gefið út af 365-prentmiðlum ehf., en ritstjórar þess fyrrnefnda voru þá aðaláfrýjendur, sem staðhæfa að engin tengsl hafi verið milli ritstjórna þessara tveggja fjölmiðla. Á forsíðu DV þennan dag voru ljósmyndir af gagnáfrýjanda og áðurnefndum B og ofan við þær svofelldur texti í fyrirsögn: „[A] og [B] nánari en þau hafa haldið fram“. Þar fyrir neðan stóð með stóru letri: „Þau voru elskendur“, en síðan í þremur línum: „Samband þeirra af allt öðrum toga en haldið var“, „Fóru leynt með sambandið þó á margra vitorði væri“ og „[A] stærði sig af ástarsambandinu í fjölmenni“. Inni í blaðinu var grein undir fyrirsögninni „[A] og [B] voru í ástarsambandi“. Þessi grein var svohljóðandi samkvæmt framlögðu ljósriti úr blaðinu: „[A] og [B], [...], áttu í ástarsambandi á meðan á tölvusamskiptum þeirra stóð sem mjög hafa verið í fréttum að undanförnu. „Ég vil ekki tala um þetta,“ segir [A] en hún er stödd í Kanada sem kunnugt er af fréttum. Og B tekur í svipaðan streng: „Ég svara ekki svona spurningum.“ F framkvæmdastjóri G, útgáfufélags E, vísar til svars ritstjórans, aðspurður um ástarsambandið, og ítrekar traust sitt og stjórnar G á ritstjóranum. H, gömul vinkona A en fjandvinur nú, segist undrandi á því að ástarsamband A og B hafi ekki verið komið í hámæli miklu fyrr miðað við hversu mjög A sjálf hafi gumað að því og það jafnvel í fjölmenni. H er því ekki sú eina sem bjó yfir þessari vitneskju. Samband A og B var á fjölmargra vitorði, samkvæmt heimildum DV. „Þetta kemur mér fyrir bragðið ekki á óvart,“ segir H. „[B] er aðeins einn af mörgum ástmönnum A og hún gerir ekki neitt nema hafa ávinning af því sjálf.“ Ástarsamband A og B varpar nýju ljósi á aðild þeirra að Baugsmálinu öllu þó viðkvæmt geti verið fyrir þá sem í hlut eiga. En í ljósi fullyrðinga B og A í fréttum helgarinnar verður ekki fram hjá því horft.“ Á þessum stað í textanum kom síðan undirfyrirsögn, „[H] hafði gögnin“, og hljóðaði framhald greinarinnar svo: „Eru tölvupóstarnir sem O byggir fréttir sínar á frá þér komnir? „Ég segi ekkert um það. Hins vegar get ég sagt að miðað við það sem fram hefur komið til þessa, þá hef ég haft allar þær upplýsingar undir höndum lengi. Einnig hef ég undir höndum tölvupóst frá A þar sem hún krefur I um 70 milljónir króna og hvítan Audi-jeppa að auki. A þarf ekki að vera hissa á því að þessar upplýsingar hafi lekið út. A býður fólki til veislu á heimili sínu og fattar ekki þegar einhverjir eða einhver gesta hennar fer í tölvuna hennar og framsendir gögn sem þar eru. A hefur aldrei kunnað að velja sér vini, eins og nú sannast,“ segir [H].“ Lokakafli greinarinnar var síðan með undirfyrirsögninni „Praktísk í ástamálum“, svohljóðandi: „Í viðtali við Blaðið, sem birtist fyrir helgi, segir A meðal annars: „Ég þarf ekki lengur að þjóna öðrum og hef ákveðið að vera framvegis mjög praktísk í ástamálum. Ég er hamingjusöm kona og óttast ekki karlmenn.“ Síðar í sama viðtali, segir A svo: „Ég ætla að hella mér út í stjórnmál. Hef alltaf haft mikinn áhuga en lítinn tíma. Reynsla mín ætti að lífga upp á Sjálfstæðisflokkinn.“ A keppir að því að hreppa fimmta sætið á framboðslista Sjálfstæðisflokksins fyrir næstu borgarstjórnarkosningar. Ljóst er að reynsla A hefur þegar lífgað upp á Sjálfstæðisflokkinn, þó með öðrum hætti en hún sjálf hefði óskað.“ Við þessa grein, sem bar ekki með sér nafn höfundar, var ljósmynd af húsi, þar sem gagnáfrýjandi var sögð búa, og önnur af H, auk mynda af gagnáfrýjanda og B. Við hverja af þessum ljósmyndum var stuttur texti, sem efnislega var tekinn upp úr greininni eða fyrirsögnum við hana. Á öðrum stað í sama tölublaði DV var ljósmynd af gagnáfrýjanda og þar við hlið svofelldur texti: „5 karlmenn sem A þyrfti að ná tökum á“. Neðan við hann voru ljósmyndir af fimm þekktum körlum, innlendum og erlendum, ásamt nöfnum þeirra og stuttum athugasemdum varðandi hvern. Ekki er ástæða til að rekja þessa umfjöllun frekar. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta með stefnu 23. febrúar 2006 til refsingar á hendur aðaláfrýjendum fyrir að hafa með umfjöllun um einkalíf hennar í umræddu dagblaði brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga, svo og til greiðslu miskabóta að fjárhæð 5.000.000 krónur auk vaxta og málskostnaðar. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi mun því hafa verið lýst yfir af hendi aðilanna í þinghaldi 4. október 2006 að ekki væri deilt um náið samband gagnáfrýjanda og þess manns, sem nefndur var í frétt DV sem málið varðar, en á hinn bóginn væri deila um framsetningu fréttarinnar og aðrar fullyrðingar í henni. II. Í héraðsdómsstefnu skortir á að gerð sé skýrlega grein fyrir því hvaða atriði í áðurnefndum texta og eftir atvikum myndefni, sem birtist í DV 26. september 2005, varði að mati gagnáfrýjanda einkamálefni hennar á þann hátt að opinber frásögn af þeim geti varðað aðaláfrýjendur refsingu samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga og fébótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að auki er í stefnunni vikið að umfjöllun í sama dagblaði um gagnáfrýjanda við önnur tækifæri, ýmist með því að geta í einhverjum atriðum um efni slíkra skrifa og hvenær þau birtust eða án þess að nokkuð sé nánar frá því greint, en um þau hafa þó engin frekari gögn verið lögð fram í málinu. Í málflutningi gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti var því meðal annars lýst að hún teldi efnið, sem birtist um hana í DV 26. september 2005, í heild varða aðaláfrýjendur refsingu og skaðabótaábyrgð. Um þennan málatilbúnað gagnáfrýjanda verður að líta til þess að samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður að greina í stefnu í einkarefsimáli svo glöggt sem verða má fyrir hvaða tilgreindu orð eða athafnir refsingar sé krafist. Þegar framangreind umfjöllun í DV 26. september 2005 varðandi gagnáfrýjanda er virt getur ekki átt við að sérhvert atriði, sem þar kom fram, snúi að einkamálefnum hennar í skilningi 229. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn var í lýsingu atvika í héraðsdómsstefnu greint sérstaklega frá texta fyrirsagnar um gagnáfrýjanda á forsíðu blaðsins, svo og fyrirsagnarinnar „[A] og [B] voru í ástarsambandi“ við áðurnefnda grein inni í blaðinu, en að auki var þar hermt að í þeirra grein væri staðhæft orðrétt að þau hefðu átt „í ástarsambandi á meðan tölvusamskipti þeirra um málefni C, sem O hefur greint frá, stóðu yfir“. Eins og gögn málsins liggja fyrir verður síðastnefndum orðum ekki fundinn staður í greininni og geta þau því ekki komið frekar til álita. Varðandi efni fyrirsagnanna tveggja, sem hér um ræðir, er þess að gæta að í stefnunni hefst lýsing málsástæðna fyrir refsikröfu á hendur aðaláfrýjendum með þeim orðum að byggt sé á því að „framangreind umfjöllun DV um hið meinta ástarævintýri“ sé frásögn af einkamálefnum gagnáfrýjanda, sem vernduð séu af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Að annarri háttsemi aðaláfrýjenda í garð gagnáfrýjanda var hins vegar ekki sérstaklega vikið í þessu samhengi. Verður að líta svo á að með þessu hafi komið nægilega fram í héraðsdómsstefnu að krafan um refsingu, sem gagnáfrýjandi gerir á hendur aðaláfrýjendum, sé reist á efni þessara tveggja fyrirsagna, en af framangreindum ástæðum geta önnur atriði í skrifum um hana, sem birtust í DV umræddan dag eða við önnur tækifæri, ekki komið til álita í þessu sambandi. Í málinu andmæla aðaláfrýjendur því ekki að framangreint efni, sem sneri að gagnáfrýjanda og birtist í DV 26. september 2005, hafi varðað einkalíf hennar og einkamálefni í skilningi 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 229. gr. almennra hegningarlaga. Þeir mótmæla heldur ekki að þeir beri ábyrgð á birtingu þess eftir ákvæðum V. kafla laga nr. 57/1956 um prentrétt. Eins og nánar greinir í héraðsdómi bera þeir því á hinn bóginn við að þeim hafi verið vítalaust að birta þetta efni í skjóli tjáningarfrelsis síns samkvæmt 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi það staðið í beinum tengslum við opinbera umræðu, sem mikið hafi farið fyrir á þessum tíma, um aðdraganda að kæru til lögreglu um ætlaða refsiverða háttsemi tiltekinna manna og horft til skýringar á þeim aðdraganda. Lýðræðishefðir standi ekki til þess að takmarka þetta frelsi þeirra með stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, því upplýsingarnar í blaðagreininni hafi átt erindi til almennings og varðað málefni, sem miklar deilur hafi staðið um í þjóðfélaginu. Þegar lagt er mat á þessar varnir aðaláfrýjenda verður að líta til þess að á þeim tíma, sem efnið um gagnáfrýjanda sem hér um ræðir birtist í DV, hafði þegar komið ítarlega fram í umfjöllun O og annarra fjölmiðla að hún hafi átt ýmis samskipti meðal annars við B til að greiða götu þess manns, sem bar fyrrgreinda kæru fram við lögreglu. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr. 541/2005 var því slegið föstu að upplýsingar um þetta hafi átt erindi til almennings. Þegar virt er sú ríka vernd, sem 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar veitir einkalífi manna, verður á hinn bóginn ekki séð hvaða erindi upplýsingar þessu til viðbótar hafi átt til almennings um önnur og persónuleg samskipti gagnáfrýjanda við nefndan B, enda var hvorki leitast við í fréttaflutningi DV 26. september 2005 að skýra gildi þeirra fyrir málefnið, sem til umræðu var í þjóðfélaginu, né hafa aðaláfrýjendur fært fyrir því haldbærar skýringar í máli þessu. Af þessum sökum verður að fallast á að aðaláfrýjendur hafi brotið gegn 229. gr. almennra hegningarlaga með því að birta umræddan dag þær fyrirsagnir, sem vörðuðu einkamálefni gagnáfrýjanda og áður var getið. Sekt á hendur aðaláfrýjendum fyrir þetta brot er hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. almennra hegningarlaga ber að verða við kröfu gagnáfrýjanda um að mælt verði fyrir um vararefsingu, en um hana fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Aðaláfrýjendur hafa með framangreindri refsiverðri háttsemi bakað sér fébótaábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga með ólögmætri meingerð gegn persónu gagnáfrýjanda. Við ákvörðun fjárhæðar miskabóta verður að taka tillit til þess að umfjöllun um gagnáfrýjanda á forsíðu DV 26. september 2005 fékk aukna útbreiðslu með því að mynd af þeim hluta síðunnar var notuð í auglýsingu, sem birt var í O sama dag. Að þessu virtu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um miskabætur og vexti af þeim. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Aðaláfrýjendum verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Jónas Kristjánsson og Mikael Torfason, greiði hvor um sig 150.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 12 daga. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Aðaláfrýjendur greiði í sameiningu gagnáfrýjanda, A, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 6. nóvember sl., er höfðað með stefnu, birtri 28. febrúar og 3. mars 2006. Stefnandi er A, [...], Reykjavík. Stefndu eru Jónas Kristjánsson, Fornuströnd 2, Seltjarnarnesi og Mikael Torfason, Vesturgötu 26a, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu, Jónas og Mikael, verði látnir sæta ýtrustu refsingu sem lög leyfa fyrir brot á 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum. Þá krefst stefnandi þess að báðir stefndu verði dæmdir, in solidum, til að greiða stefnanda miskabætur að fjárhæð 5.000.000 króna að viðbættum vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað. Stefndu krefjast þess að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. MÁLSATVIK Í september 2005 hóf systurblað DV, O, að birta án samþykkis stefnanda upp úr tölvupóstsamskiptum sem stefnandi hafði átt við ýmsa nafnkunna einstaklinga á árunum 2001 til 2003. Á forsíðu O 24. september 2005 var birt frétt sem bar yfirskriftina „Höfðu samráð um mál Jóns Geralds gegn [C]“ síðan var í undirfyrirsögn sagt „[B], [M] og [N] funduðu um Baugsmálið mánuðum áður en það var kært til lögreglu. B og A voru í sambandi við L áður en kæra var lögð fram.“ Í framhaldi af þessari fyrirsögn birtist frétt í blaðinu sem var í samræmi við fyrirsögnina. Í fréttinni er þess sérstaklega getið að blaðið hafi undir höndum margs konar gögn sem sýni fram á að B, A og L hafi unnið að undirbúningi málaferlanna gegn forsvarsmönnum C a.m.k. frá því í maí þetta sama ár. Í frétt O hinn 25. september 2005 er síðan birt ný frétt undir fyrirsögninni „[B] og [A] sendu Baugsgögnin til skattsins.“ Í fréttinni er síðan rakið og vísað til viðtala og með hvaða hætti reynt var að koma á rannsókn í meintum skattalagabrotum forsvarsmanna C og með hvaða hætti þau tjáðu sig bæði, B og stefnandi, um það mál. Stefnandi fékk lagt lögbann við frekari birtingu úr tölvupóstunum þar sem hún kveður blaðið hafa komist yfir tölvupósta þessa fyrir milligöngu einstaklings sem hafi brotist inn í tölvupósthólf í eigu stefnanda og prentað út og afhent O. Með dómi Hæstaréttar 1. júní sl. var synjað um staðfestingu lögbanns. Hinn 26. september 2005, sama dag og O birti úr síðustu tölvupóstunum áður en lögbann var lagt á frekari birtingu úr póstunum, birtist á forsíðu DV umfjöllun um meint ástarsamband stefnanda og B, [...], auk ljósmynda af stefnanda og B. Í forsíðutexta sagði: [A] og [B] nánari en þau hafa haldið fram... - Samband þeirra af allt öðrum toga en haldið var - Fóru leynt með sambandið þó á margra vitorði væri - [A] stærði sig af ástarsambandinu í fjölmenni Á bls. 6 í blaðinu er undir yfirskriftinni „[A] og [B] voru í ástarsambandi“ staðhæft að stefnandi og nefndur B hafi staðið „...í ástarsambandi á meðan tölvusamskipti þeirra um málefni [C], sem [O] hefur greint frá, stóðu yfir...“ Sé þannig gefið í skyn að slíkt komi fram í tölvupóstunum sem O hafði undir höndum. Í umfjöllun blaðsins er greint frá því að hvorki stefnandi né B hafi viljað tjá sig við blaðamann DV um ofangreindar fullyrðingar blaðsins. Vísar blaðið í H nokkra sem heimild fyrir hinu meinta ástarsambandi auk þess sem vísað er til ónafngreindra heimildarmanna blaðsins. Í téðri grein segir að nefnd H vilji hvorki játa né neita því að tölvuskeyti milli stefnanda og ýmissa einstaklinga, þ.á m. B sem O birti í september 2005, séu frá henni komin. Er haft eftir H að hún hafi undir höndum tölvupósta um samskipti stefnanda og I, fyrrum sambýlismanns stefnanda, og staðhæft að stefnandi hafi gert háar fjárkröfur á hendur honum og þær gerðar að sérstöku umfjöllunarefni þó ekki hafi þær tengst hinu meinta ástarsambandi. Með greininni eru birtar ljósmyndir af stefnanda, B sem og heimili stefnanda. Þá sé í umfjöllun DV að finna brot úr viðtali stefndu við dagblaðið K nokkru áður. Sé það slitið úr samhengi og skeytt inn í skrifin. Stefnandi kveður að um langt skeið hafi ritstjórar DV lagt sig eftir því að fjalla í blaðinu með ýmsum hætti um einkalíf stefnanda án þess að frumkvæðis eða samþykkis stefnanda nyti við og iðulega farið með staðlausa stafi og rangfærslur í umfjöllun sinni. Hafi blaðið því ítrekað birt skrif um stefnanda þar sem dregin hafi verið upp röng, neikvæð og lítilsvirðandi mynd af henni, bersýnilega í þeim tilgangi að sverta mannorð hennar og gera lítið úr persónu hennar frammi fyrir almenningi. Hafi þessi framganga DV verulega raskað högum stefnanda og valdið henni og aðstandendum hennar verulegum tilfinningalegum óþægindum. Stefndu mótmæla þessu sem rangri fullyrðingu. Stefnandi hafi ekki verið til umfjöllunar í DV umfram það sem hún sjálf hafi gefið tilefni til. Stefnandi kveður framangreindar staðhæfingar um einkahagi stefnanda í DV vera án samþykkis stefnanda eða B, eins og berlega komi fram í téðri grein, og hvorki stefnandi né B því heimildarmenn blaðsins. Ljóst sé af téðri umfjöllun DV að ritstjórn DV hafi byggt umfjöllun sína á slúðri téðrar H og annarra um meint ástarsamband stefnanda við B, [...], fyrir nokkrum árum til þess að skrifa í æsifréttastíl um einkamálefni stefnanda. Með því að birta opinberlega í DV staðhæfingar um meint ástarsamband stefnanda og B hafi stefndu gerst sekir um ólögmæta meingerð gegn persónu og æru stefnanda og brotlegir við ákvæði 229 gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Eitt gleggsta dæmið um einelti DV gagnvart stefnanda sé greinarstúfur sem birtist í blaðinu þennan sama dag, 26. september, á bls. 2 undir yfirskriftinni „5 karlmenn sem [A] þyrfti að ná tökum á„. Sé þar að finna myndir af stefnanda og fimm þekktum karlmönnum, innlendum og erlendum, og við hverja mynd af karlmönnunum sé rætinn texti sem vísi til stefnanda. Bersýnilegt sé að þessi skrif hafi ekki í sér fólgið fréttagildi eða séu reist á sjónarmiðum venjulegrar blaðamennsku heldur séu skrifin persónuleg aðdróttun drýgð af illfýsi. Stefnandi hafi verið gestur í sjónvarpsþætti Egils Helgasonar, „Silfri Egils“ sunnudaginn 8. janúar 2006, þar sem hún hafi tjáð sig m.a. um þá fyrirætlan sína að höfða mál á hendur DV vegna ítrekaðra skrifa blaðsins um einkamálefni hennar. Daginn eftir viðtal þetta hafi birst í DV greinarkorn undir fyrirsögninni „málaferli í beinni útsendingu“ þar sem vísað hafi verið til ummæla stefnanda í téðum sjónvarpsþætti og því lýst yfir að ef stefnandi höfðaði mál á hendur blaðinu myndi blaðið leggja „...til minnst 20 forsíður á nýju ári...“ undir umfjöllun um stefnanda. Hafi þar verið að verki nefndur Eiríkur Jónsson blaðamaður sem einna lengst hafi gengið í því að ráðast að æru og persónu stefnanda. Hafi þetta verið bein skilaboð til stefnanda um að hún mætti vænta frekari atlögu af hálfu DV drægi hún blaðið fyrir dómstóla. Ljóst sé að stefnandi sé ekki ein um að hafa skilið framangreint sem hótanir í sinn garð en dagblaðið Blaðið hafi séð ástæðu til að fjalla um þessi skrif DV í blaðinu þann 12. janúar 2006 og komi þar m.a. sú afstaða fram að það væri „...fáheyrt að blaðamenn hóti einstaklingum á síðum blaðs síns en menn séu orðnir ýmsu vanir þegar Eiríkur Jónsson eigi í hlut...“ Af hálfu stefndu segir að þeim hafi verið ljóst þegar ofangreindar fréttir hefðu birst í O að þarna hafi verið um stórfrétt að ræða þar sem ritstjóri blaðs sem lengi hefði verið langútbreiddasta dagblað þjóðarinnar hafi verið í sérstæðu sambandi við stefnanda um að koma meintum ávirðingum ákveðinna einstaklinga í ákærumeðferð. Það hafi því skipt máli að kanna af hverju þessir aðilar tengdust sameiginlega þessu máli og hvaða tengsl væru milli þeirra sem urðu þess valdandi að það samband myndaðist milli þeirra, sem rakið var í fréttum O að væri fyrir hendi, og hefði leitt til þar til greindra aðgerða þeirra við að koma fram ákæru á hendur forsvarsmönnum fyrirtækisins C. Af greindum ástæðum hafi því þótt nauðsynlegt að kanna hvernig stæði á þessu nána sambandi ritstjórans og stefnanda og hafi blaðamanni verið falið að afla upplýsinga um það atriði. Blaðamaðurinn hafi gert það og hafi niðurstaða hans orðið sú, að ástæða þess að stefnandi og ritstjórinn hefðu staðið að málum með þeim hætti sem rakið hafi verið í O væri sú að þau hefðu um nokkurt skeið átt náið samband eins og vikið hafi verið að á forsíðu DV mánudaginn 26. september 2005. Umfjöllun um þessi persónulegu málefni ritstjórans og stefnanda hafi verið afsakanleg og eðlilegur liður í tjáningarfrelsi í lýðfrjálsu landi, miðað við þær aðstæður sem fyrir hendi hafi verið að mati stefndu, þar sem sú umfjöllun sem DV birti mánudaginn 26. september 2005 hafi varpað mun skýrara ljósi á það með hvaða hætti þeir hlutir hefðu getað gerst sem fjallað hafi verið um í tilvísuðum fréttum O. Blaðamaðurinn sem hafi unnið fréttina sem hér um ræðir hafi rætt við fjölda aðila áður en hann skrifaði fréttina og hafi það verið mat þeirra sem ákvörðun tóku um birtingu fréttarinnar að tekist hefði að afla gagna sem færðu sönnur á réttmæti fréttarinnar sem birtist í blaðinu. Þar sem vissa hafi verið fyrir því á DV að fréttin væri rétt og þar sem aðstæður í þjóðfélagsumræðunni hafi verið með þeim hætti sem raun bar vitni eftir ofangreinda birtingu O á nokkrum tölvupóstum stefnanda hafi forsvarsmönnum DV þótt það einsýnt að þessi frétt ætti erindi til fólksins í landinu og gæfi skýringar sem ekki hefðu komið fram áður í opinberri umræðu um svokallað Baugsmál og ýmislegt annað í þjóðfélaginu. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi vísar til þess í stefnu að hann byggi á því að framangreind umfjöllun DV um ætlað ástarsamband stefnanda og B sé frásögn af einkamálefnum stefnanda sem falli undir verndarákvæði 71 gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífsins, sbr. og 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í téðri grein almennra hegningarlaga, sbr. og 121. gr. laga nr. 82, 1998 um breytingu á almennum hegningarlögum, sé kveðið á um að hver sá sem skýri opinberlega frá einkamálefnum manna án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi, er réttlæti verknaðinn, skuli sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Ljóst sé að ástarsambönd fólks teljist almennt til viðkvæmra persónulegra einkamálefna hlutaðeigandi einstaklinga og opinber frásögn í fjölmiðlum um slík sambönd sé því skýlaust brot gegn einkalífsrétti hlutaðeigandi fólks. Þegar ekki njóti við samþykkis hlutaðeigandi einstaklinga séu ekki til staðar nægar ástæður sem réttlæti slíka umfjöllun enda krefjist almannahagsmunir þess ekki að opinberar frásagnir eða umræður séu um slík málefni. Þá veiti ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga vernd gegn sönnum frásögnum jafnt sem ósönnum og gildi því ekki meginreglan um Exceptio Veritatis líkt og þegar um ærumeiðingar sé að ræða. Skipti því engu máli hvort hin opinbera frásögn í DV hinn 26. september 2005 hafi falið í sér sannleikskorn eður ei. Í öllum tilvikum sé slík opinber umfjöllun brot gegn 229. gr. almennra hegningarlaga þegar ekki njóti við samþykkis til að greina opinberlega frá slíkum einkamálefnum fólks eða annarra réttlætingarástæðna sem jafna megi til samþykkis. Sé því ekki tilefni til þess að fjalla um sannleiksgildi téðrar umfjöllunar í málinu af hálfu stefnanda þar sem það leiði ekki til refsileysis stefndu þó satt væri. Um refsiskilyrði sé að öðru leyti vísað til 18. gr. almennra hegningarlaga og um heimild til höfðunar einkarefsimáls til 242. gr. laganna, 3. tl. um heimild til höfðunar einkarefsimáls svo og til ákvæða stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 1. mgr. 71. gr. um friðhelgi einkalífs, sbr. 9. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, svo og til 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um skyldu íslenska ríkisins til þess að veita stefnanda fullnægjandi einkalífsvernd, sbr. l. nr. 62/1994 og að lokum til laga um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga nr. 77/2000, einkum 7. gr. og 5. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að stefndu beri miskabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar sem hin opinbera umfjöllun sé ólögmæt meingerð gegn persónu stefnanda. Við ákvörðun miskabóta verði að horfa til þess að atlaga DV að einkalífsrétti stefnanda hafi staðið um alllangt skeið og stefndu hafi af einbeittum ásetningi brotið gegn einkalífsrétti stefnanda án þess að skeyta um kröfu stefnanda um að látið yrði af umfjöllun um sig og án þess að skeyta um hvort í umfjöllun blaðsins væri farið með satt eða logið um stefnanda. Hafi báðir stefndu lýst því yfir að þeir hefðu að markmiði að birta opinberlega um einkamálefni fólks hvað svo sem liði afstöðu viðkomandi til birtingarinnar svo ekki er um að efast að ásetningi hafi verið til að dreifa við framningu brotsins. Hafa verði og í huga við ákvörðun miskabóta að í blaði stefndu hafi stefnandi verið hædd og lítilsvirt, borin röngum sökum og útmáluð sem vargur fyrir alþjóð með skipulegum hætti um langt skeið af eintómri illfýsi stefndu og starfsmanna þeirra. Einnig beri að hafa í huga hótanir þær sem settar hafi verið fram af hálfu ritstjórnar DV þann 9. janúar 2006. Auk heldur verði að líta til útbreiðslu DV og auglýsinga á því blaði, sbr. birtingu forsíðu DV í O sem er eitt víðlesnasta blað landsins en ætla megi að tugþúsundir Íslendinga hafi borið umrædda forsíðu DV augum þann 26. september 2005. Að auki verði, við ákvörðun miskabóta, að hafa í huga að þær skuli fela í sér varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum af hálfu stefndu við rekstur og útgáfu DV. Sé miskabótakrafa stefnanda, að fjárhæð 5.000.000 króna, því síst of há í ljósi allra atvika málsins. Hin umþrætta umfjöllun sé ekki merkt tilgreindum blaðamanni DV. Þá sé enginn nafngreindur í blaðinu sem ábyrgðarmaður blaðsins. Stefndu, Jónas og Mikael, beri því solidaríska ábyrgð á því efni blaðsins sem enginn skráður höfundur sé fyrir samkvæmt lögum nr. 57/1956 um prentrétt, sbr. 15. gr., sbr. og 16. gr. s.l., og sé því refsikröfum réttilega beint að þeim báðum. Stefnanda vísi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað svo og til laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatt. Sýknukröfu sína, hvað þá málsástæðu stefnanda varðar, að brotið hafi verið gegn ákvæði 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 121. gr. laga nr. 82/1998 um breytingu á almennum hegningarlögum, byggja stefndu á því að þeir hafi ekki farið út fyrir mörk eðlilegs tjáningarfrelsis, eins og það sé tryggt í stjórnarskrá, sbr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, og að fyrir hendi hafi verið nægar ástæður sem réttlætt hafi það, að umrædd frétt birtist um stefnanda hinn 26. september 2005, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga. Í 71. gr. stjórnarskrárinnar segi að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Friðhelgi einkalífs sé einnig verndað að lögum í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Ekki sé að finna skilgreiningu á hugtakinu friðhelgi einkalífs eða einkamálefnum í lögum en í greinargerð með frumvarpi til stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 komi hins vegar fram eftirfarandi skilgreining á þessu hugtaki, sbr. Alþingistíðindi 1994 bls. 2099. „Í friðhelgi einkalífs felst fyrst og fremst réttur manna til að ráða yfir lífi sínu og líkama og til að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Jafnframt er litið svo á að tilfinningalíf og tilfinningasambönd við aðra njóti verndar.“ Í 229 gr. almennra hegningarlaga sé vísað til þess að hver sem skýri opinberlega frá einkamálefnum annars manns án þess að nægar ástæður séu fyrir hendi er réttlæti verknaðinn skuli sæta þar til greindri refsingu. Í ákvæðinu sjálfu sé vikið að því, og á því byggt, sbr. gagnályktun, að heimilt sé að skýra opinberlega frá einkamálefnum annars manns séu nægar ástæður fyrir hendi sem réttlæti verknaðinn. Ein af þeim ástæðum sem hér komi til skoðunar sé hvort um hafi verið að ræða frétt sem haft hafi þýðingu við skoðanamótun í lýðfrjálsu landi. Í öðru lagi komi til skoðunar hvort það eitt og sér réttlæti ekki birtingu fréttarinnar að um var að ræða umtalaðar, áberandi og opinberar persónur. Í þriðja lagi beri að skoða hvort almenn vitneskja hafi víða verið fyrir hendi um þau atriði sem fjallað var um í frétt DV þannig að blaðið hafi í umrætt sinn skýrt frá atriðum sem voru á vitorði margra þegar fréttin birtist. Af hálfu stefndu er því haldið fram að umrædd frétt hafi átt erindi til fólksins í landinu vegna þeirrar umfjöllunar sem var um tengsl þeirra aðila sem fréttin fjallaði um við Baugsmálið. Á sama tíma hafi stefnandi líka verið í framboði í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins við borgarstjórnarkosningar í Reykjavík og sá aðili sem nefndur sé í fréttinni áhrifamaður í íslenskum stjórnmálum til margra áratuga. Þegar slíkir aðilar tengist ákveðnum böndum á sama tíma og þeir standi saman að því að koma fram ákveðnum áhugamálum sínum, til þóknunar réttlætinu, séð með þeirra gleraugum, skipti það máli fyrir eðlilega skoðanamótun að fólkið í landinu fái að vita um þau tengsl sem eru á milli viðkomandi aðila. Um hafi verið að ræða upplýsingar til fólks sem átt hafi erindi í lýðfrjálsu landi til þess að skoðanamyndunin geti verið með eðlilegum hætti og byggð á þeim staðreyndum sem fyrir hendi séu. Þeir einstaklingar sem um var fjallað í frétt DV séu áberandi og umtalaðar persónur til margra ára. Stefnandi hafi ítrekað verið umtöluð bæði vegna einkamálefna sinna og ýmissa annarra atriða og hafi beinlínis ítrekað sóst eftir því að um hana væri fjallað í fjölmiðlum. Þá er því haldið fram að vitneskja um það sem sagði í fréttinni hafi víða verið fyrir hendi fyrir tilverknað stefnanda og því hafi frétt DV fjallað um atriði sem voru á vitorði fjölmargra. Af hálfu stefndu er því haldið fram að þeir hafi ekki með frétt í DV rofið friðhelgi einkalífs stefnanda því að hún hafi sjálf gert það með því að láta þau atriði sem fréttin fjallar um komast í hámæli. Tilvísun stefnanda í lög nr. 77/2000 eigi tæpast við í máli þessu, sbr. ákvæði 3. gr. laganna þar sem vísað sé sérstaklega til gildissviðs laganna. Tjáningarfrelsið sé verndað skv. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Af hálfu stefndu er vísað til þess og einnig til 19. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og 2. og 3. mgr. 19.gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi á vegum Sameinuðu þjóðanna sem tók gildi þ. 23.3.1976. Þá er vísað í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Tjáningarfrelsið sé ein grundvallarstoð lýðræðisþjóðfélags og undantekningar á tjáningarfrelsi verði ávallt að skýra þröngt og sýna fram á nauðsyn takmarkana með sannfærandi, rökrænum hætti. Bent er sérstaklega á að við setningu laga nr. 97/1995 hafi verið ákveðið að hafa tjáningarfrelsisákvæði íslensku stjórnarskrárinnar rýmra en það sé í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í því sambandi er bent á greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 97/1995, sbr. Alþingistíðindi 1994 A bls. 2105. Af hálfu stefndu er því haldið fram að ekki hafi verið farið út fyrir mörk tjáningarfrelsisins miðað við verndarákvæði 73. gr. stjórnarskrárinnar. Varðandi gamandálk þann sem vikið sé að í stefnu þar sem m.a. séu taldir upp nokkrir einstaklingar, eins og biskupinn yfir Íslandi, forseti lýðveldisins og fyrrverandi forseti Bandaríkjanna, sé þar augljóst að um grín sé að ræða sem geti ekki skaðað nokkurn aðila í því samhengi sem það er sett fram. Krafist er sýknu af miskabótakröfu stefnanda á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993 skaðabótalaga. Því er mótmælt sem röngu að DV hafi gert atlögu að einkalífsréttindum stefnanda um langa hríð en engin gögn liggi fyrir í málinu sem sýni fram á réttmæti þessarar staðhæfingar. Stefndu kannist ekki við að stefnandi hafi beint til þeirra tilmælum um að ekki væri fjallað um stefnanda í DV. Þvert á móti hafi stefnandi gefið ýmis tilefni til að um hana væri fjallað. Stefnandi hafi um langt skeið verið áberandi einstaklingur í þjóðfélaginu og ekki hikað við að tjá skoðanir sínar á mönnum og málefnum og tjá sig um einkamálefni sín iðulega og ítrekað. Því er mótmælt sem röngu sem fram kemur í stefnu, að stefnandi hafi í DV verið hædd og lítilsvirt, borin röngum sökum og útmáluð sem vargur fyrir alþjóð með skipulegum hætti af eintómri illfýsi stefndu og starfsmanna þeirra. Engin rök séu færð fyrir þessari staðhæfingu og engin gögn lögð fram í málinu sem réttlætt geti þessi ummæli stefnanda í stefnu í garð stefndu eða starfsfólks DV. Í málatilbúnaði sínum blandi stefnandi saman atriðum sem ekki skipti máli varðandi ákvörðun miskabóta. Þannig sé því haldið fram að miskabætur eigi að ákveða með tilliti til sjónarmiða um varnaðaráhrif gegn frekari ásetningsbrotum, en ákvörðun um fjárhæð miskabóta lúti fyrst og fremst að því að sá sem fær dæmdar bætur fái sanngjarnar bætur á grundvelli þess miska sem viðkomandi hafi orðið fyrir. Almenn þjóðfélagsleg sjónarmið og hagsmunir komi ekki til skoðunar hvað þetta varði. Miskabótakrafa og fjárhæð hennar sé ekki rökstudd að neinu leyti af hálfu stefnanda. Ekki sé sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir miska og þá hvernig og hvenær. Málatilbúnaður stefnanda lúti að frétt DV hinn 26. september 2005 og megi halda því fram að stefnandi hafi ekki orðið fyrir miska vegna fréttarinnar þó einhver annar kunni að hafa beðið álitshnekki af því að vera í sambandi við stefnanda. Af hálfu stefndu er þess krafist að hafna beri öllum dómkröfum stefnanda. Fjölmiðill hafi skyldum að gegna við lesendur sína. Þegar DV hafi borist upplýsingar, að þeir sem staðið hafi að því að reyna að koma fram ákærum í svonefndu Baugsmáli væru í ákveðnum tengslum, hafi þar verið um frétt að ræða sem átt hafi erindi til almennings í landinu að mati stefndu. Hefði DV, að þeirra mati, ekki gegnt skyldum sínum sem fréttamiðill hefði blaðið stungið þessari frétt undir stól. Tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar sé til að tryggja að fjölmiðlar geti komið á framfæri öllum fréttum sem máli skipta og geti veitt mikilvægar upplýsingar og haft áhrif á skoðanamyndun í lýðræðisþjóðfélagi. Fréttagildi þeirrar fréttar sem DV birti hafi mikla þýðingu og af hálfu blaðsins hafi verið staðið faglega að öflun upplýsinga og meðferð þeirra. Af ofangreindum ástæðum öllum beri því að hafna öllum kröfum stefnanda á hendur stefndu. Stefndu vísa til 71. og 73. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Einnig 19. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og 2. og 3. mgr. 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi á vegum Sameinuðu þjóðanna sem tók gildi þ. 23. mars 1976. Þá er vísað í 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Vísað er til 25. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sérstaklega 229 gr. og 237. gr. Vísað er til almennra reglna skaðabótaréttarins og 26. gr. laga nr. 50/1993. Einnig er vísað til 21. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 hvað varðar málskostnað. Við ákvörðun á mörkum tjáningarfrelsis verður að líta til þess að vegna lýðræðishefða þarf að tryggja að fram geti farið þjóðfélagsleg umræða. Stefndu halda því fram að nægar ástæður hafi verið fyrir hendi til að réttlæta umfjöllun í DV þar sem í skrifum O hafi málefni tengd kæru um ætlaða refsiverða háttsemi forráðamanna Baugs Group hf. um alllangt skeið borið hátt í opinberri umræðu hér á landi og harðar deilur staðið um þau, meðal annars vegna húsleitar lögreglu hjá félaginu í ágúst 2002 og ákæru á hendur nokkrum fyrirsvarsmönnum þess í júlí 2005. Skrif þess blaðs hafi haft að geyma efni, sem átt hafi erindi til almennings og varðað mál, sem miklar deilur hefðu staðið um í þjóðfélaginu. Samkvæmt þessu er fallist á það með stefnanda að brotið hafi verið gegn ákvæði 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 121. gr. laga nr. 82/1998. Stefndu bera ábyrgð á broti þessu skv. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 57/1956 um prentrétt og eru því dæmdir til þess hvor um sig að greiða 150.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Brot stefndu fól í sér ólögmæta meingerð gegn einkalífi stefnanda og verður stefndu gert að greiða stefnanda 500.000 krónur í miskabætur til stefnanda, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Er hér litið til þess hvernig fjallað var um einkalíf stefnanda í umfjöllun DV 26. september 2005, innihald hennar og hvernig hún var fram sett í máli og myndum. Eftir úrslitum málsins verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsómari kvað upp dóminn.
|
Mál nr. 613/2016
|
Skaðabótamál Líkamstjón Vinnuslys Viðurkenningarkrafa Gjafsókn
|
A höfðaði mál á hendur X ehf. og krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er hann var við járnskurð með rafsuðutæki í klefa á gafflaverkstæði X ehf. Deildu aðilar meðal annars um hvort A hefði orðið fyrir raflosti eða hvort högg það sem hann varð fyrir við slysið ætti sér aðrar skýringar. Talið var að í ljósi þess að verulega hefði skort á að X ehf. hefði sinnt tilkynningar- og rannsóknarskyldu sinni í kjölfar slyssins og með hliðsjón af matsgerð sérfræðilæknis sem fyrir lá í málinu yrði ekki við annað miðað en að A hefði orðið fyrir raflosti eins og hann hafði sjálfur lýst. Til viðbótar þessu var talið að rými í umræddum klefa hefði verið of þröngt miðað við það verk sem A var ætlað að vinna þar og að skort hefði á leiðbeiningum til hans um hættur af starfanum en fyrir lá að hann var ófaglærður. Var því talið að X ehf. hefði sýnt af sér staknæma vanrækslu og krafa A því tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Ólafur Börkur Þorvaldssonhæstaréttardómari, Gunnlaugur Claessen fyrrverandi hæstaréttardómari og IngveldurEinarsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 7. september 2016. Hann krefst sýknu af kröfustefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur veriðveitt. Í héraði bar áfrýjandi heitið X ehf. en nú Yehf. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaðadómi lenti stefndi í slysi að morgni miðvikudagsins 16. janúar 2013 þar semhann var við járnskurð með rafsuðutæki í klefa á svonefndu gafflaverkstæðiáfrýjanda á Reyðarfirði. Stefndi, sem var ófaglærður verkamaður og hafði ekkisérstök réttindi til slíkrar vinnu, tilkynnti verkstjóra strax um atvikið ogvar stefnda þegar í kjölfarið ekið til læknis. Hann kom aftur til vinnu á mánudegi21. janúar og tilkynnti þá öryggissérfræðingi áfrýjanda um slysið. Engin vitniurðu að atvikinu. Stefndi hefur skýrt svo frá að er hann hagræddieldvarnarhettu og hlífðarhjálmi, sem hann var búinn, til að þurrka svita afandlitinu hafi hann rekið rafsuðutöng í höfuð sér eða í málm. Við það hafi hannfengið raflost í höfuðið og vitað næst af sér þar sem hann stóð fyrir utanklefann. Eftir slysið leitaði hann alloft til lækna, einkum vegna höfuðverkjaog sjóntruflana. Nokkur læknisvottorð hafa verið lögð fram í málinu umóvinnufærni stefnda eftir mitt ár 2013. Í héraðsdómi er rakið hversu mjög skorti áað áfrýjandi hefði sinnt tilkynningar- og rannsóknarskyldu sinni vegna slyssins.Þar greinir einnig frá því að verkstjóri áfrýjanda og öryggissérfræðingurathuguðu vettvang nokkrum dögum eftir slysið, en ekki var gerð skýrsla um það fyrren 5. desember 2013 þar sem sagði meðal annars: „Niðurstaða rannsóknar. Ekkirannsakað þar sem tilkynning kom dögum eftir að atvikið hafði átt sér stað.“Áfrýjandi tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins heldur ekki um slysið fyrr en 10.desember 2013 sem samdægurs veitti þau skriflegu viðbrögð að vegna þess hvetilkynning hefði borist seint væri „ekki nokkur leið að rannsaka slysið.“ Meðal málsskjala eru leiðbeiningar Vinnueftirlitsríkisins nr. 2/1991 um öryggi við málmsuðu. Í 9. lið þeirra, sem fjallar umýmsar varúðarráðstafanir við rafsuðu segir meðal annars: „Sviti og raki eykurhættu á raflosti. Þess vegna ætti jafnan að nota þurr föt og þurran fótbúnaðvið rafsuðu“. Verkstjóri áfrýjanda sem kom að stefnda fyrir utanmálmsuðuklefann eftir slysið gaf skýrslu fyrir dómi. Meðal annars kom fram hjáhonum að stefndi hafi verið „sveittur og svoleiðis“. Að tilstuðlan aðila máls ogréttargæslustefnda í héraði var C sérfræðingur í heila- og taugasjúkdómumfenginn til að meta heilsufarslegar afleiðingar slyssins. Var það niðurstaðahans að stefndi hafi hlotið „kröftugt rafmagnslost í höfuðið og varð mjögringlaður á eftir og með svima, höfuðverk og sjóntruflanir.“ Þá sagði einnig íniðurstöðu matsgerðar hans: „Í ljósi fyrirliggjandi upplýsinga telurundirritaður ljóst að A hafi orðið fyrir varanlegu heilsutjóni vegna þessraflosts sem hann varð fyrir í slysinu þann 16. janúar 2013 með þeim einkennumsem lýst hefur verið hér að framan.“ Ekki er fallist á með áfrýjanda aðhéraðsdómur hafi farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála með því að reisa niðurstöðu sína um sökáfrýjanda meðal annars á því að rými í klefa þeim sem um ræðir hafi verið ofþröngt miðað við það verk sem stefnda var ætlað að vinna þar. Var málsókn stefndaí héraði meðal annars reist á þessu atriði.Að gættum þeim atriðum sem að framan erusérstaklega rakin verður ekki við annað miðað en að stefndi hafi í slysinu orðiðfyrir raflosti líkt og hann sjálfur lýsir. Með þessum athugasemdum en að öðru leytimeð vísan til forsendna héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, erfallist á að áfrýjandi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefndi varð fyrirumrætt sinn og að ekki séu skilyrði til þess að skipta sök. Samkvæmt þessuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjandidæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð einsog nánar greinir í dómsorði.Gjafsóknarkostnaður stefnda hér fyrir dómigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, svo semnánar segir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Y ehf., greiði 1.000.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Austurlands 7. júní2016. Mál þetta, sem dómtekið var 12.apríl 2016, höfðaði A, […], hinn 27. febrúar 2015 gegn Xehf., […], og til réttargæslu á hendur Sjóvá Almennum tryggingum hf.,Kringlunni 5, Reykjavík, til viðurkenningar á skaðabótaskyldu. Stefnandigerir þær dómkröfur að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda vegnalíkamstjóns er stefnandi hlaut í vinnuslysi þann 16. janúar 2013 ágafflaverkstæði stefnda á Reyðarfirði. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefnda, líkt og eigi væri um gjafsóknarmál að ræða. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist aðskaðabótaskylda stefnda verði aðeins viðurkennd að hluta. Þá er krafistmálskostnaðar, en til vara þess að málskostnaður verði felldur niður. Af hálfuréttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar en réttargæslustefndi tekur undirkröfur og málflutning stefnda. Dómendur gengu á vettvang viðaðalmeðferð málsins, ásamt lögmönnum aðila, stefnanda og B verkstjóra.I Helstumálsatvik eru þau að stefnandi starfaði sem verkamaður á starfsstöð hinsstefnda fyrirtækis í Reyðarfirði. Samkvæmt ráðningarsamningi, dags. 2. maí2012, hóf stefndi störf 7. s.m. og vann sem verkamaður við járnsmíði ogviðhald. Óumdeilt er að stefndi varð fyrir slysi að morgni 16. janúar 2012 ágafflaverkstæði stefnda, þ.e. í fúguklefa í vinnusal hans, þótt engin vitnihafi orðið að atburðinum. Er slysið varð vann stefnandi við fúgun, þ.e. að notasuðutöng til að skera tinda af göfflum sem notaðir eru við álframleiðslu íálverinu í Reyðarfirði, en við slík störf hafði hann starfað um nokkurt skeiðáður en slysið varð. Upplýst er að tvenns konaraðstaða er til staðar hjá stefnda fyrir slík verk. Annars vegar í gámi, semstaðsettur er utandyra, og hins vegar í minna rými eða klefa í vinnusalnum.Samkvæmt því sem fram kemur í matsgerð dómkvadds matsmanns, sem nánar verðurvikið að síðar, er klefinn um 3,65 m á lengd og um 2,48 m á breidd, þrjárhliðar hans lokaðar með veggjum, en önnur langhliðin er stúkuð af með lausumskilrúmum. Stefnandikveðst alltaf hafa verið látinn fúga í litla rýminu en annar nafngreindur starfsmaðurhafi nýtt hitt rýmið (gáminn) á slysdegi. Ástæða þess að minna rýmið sé lokaðað miklu leyti sé að ella væri það til óþæginda fyrir aðra starfsmenn vegnaþeirrar miklu birtu sem hljótist af fúguninni. Stefnandikveðst hafa verið klæddur hlífðarbúnaði umrætt sinn, m.a. þykkum rúskinnsjakka,rúskinnssvuntu, eldvarnarsíðbuxum, eldvarnarrúllukragabol, eigin buxum og peysufrá stefnda, eldtefjandi samfestingi, hönskum, eldvarnarhettu og hafi auk þessverið með suðuhjálm (ekki loftskiptahjálm). Auk þess hafi stefnandi verið ískóm. Hefur ekki annað komið fram en að þar eigi stefnandi við öryggisskó semhann fékk afhenta hjá stefnda vegna starfans. Stefnandi lýsir atvikum svo að hannhafi haldið á suðutöng og kveðst hann ekki átta sig á því hvort hann hafi rekiðsuðutöngina í málm, í höfuðið á sér eða hvað gerðist, en hann hafi veriðrennblautur af svita og verið aðhagræða hjálminum og hettunni til að þurrka svitann. Kveðst hann teljasig hafa fengið raflost í höfuðið sökumþess hve blautur hann var af svita. Hann hafi séð mikla birtu, blossa og fundið mikið högg í gegnumhöfuðið. Eftir það muni hann ekki eftir sér fyrr en hann hafi staðið á miðjusmiðjugólfi að leita að verkstjóra sínum. Kveðst hann ekki átta sig á hvelangur tími hafi þá verið liðinn frá atburðinum. Óumdeilt er að stefnandi létverkstjóra sinn strax vita af því sem gerst hafði, þótt áhöld kunni að vera umþað hve nákvæmlega hann skýrði þá frá atburðinum. Varð úr að annarsamstarfsmaður hans ók honum á heilsugæslustöð á Reyðarfirði. Samkvæmtsjúkraskrá er koma stefnanda þangað skráð kl. 8.49. Slysið átti sér stað ámiðvikudegi og var stefnandi frá vinnu á fimmtudegi og föstudegi, en hann mættiaftur til vinnu á mánudegi. Stefnandi kveðst hafa mættstopult eftir það vegna afleiðinga slyssins fram til 6. ágúst 2013, er hannhætti störfum. Stefndi kveðst þó ekki sammála því og telur mætingu stefnandatil vinnu hafa verið betri eftir slysið en fyrir það. Í stefnu kemur fram að stefnandiglími við stöðuga og alvarlega höfuðverki, jafnvel með uppköstum og svima, semog sjóntruflanir, rugling í fjarlægðarskyni, ljósfælni og önnur óþægindi semnákvæmlega sé lýst í fyrirliggjandi læknisfræðilegum gögnum. Réttargæslustefnda var tilkynntum slysið með tjónstilkynningu sem undirrituð er af stefnanda og er dagsett 9.desember 2013. Tilkynning um slysið til Sjúkratrygginga Íslands er undirrituðaf stefnanda og stefnda 11. og 12. desember 2013. Með bréfi, dags. 6. janúar2014, féllust Sjúkratryggingar Íslands á að um bótaskyldan atburð væri að ræðaog að stefnandi ætti rétt á bótum samkvæmt lögum nr. 100/2007 umalmannatryggingar. Stefndi tilkynntiVinnueftirlitinu um slysið með tilkynningu dags. 10. desember 2013. Meðtölvubréfi Vinnueftirlitsins sama dag var upplýst að Vinnueftirlitið myndi ekkirannsaka slysið, sökum þess hve langt væri liðið frá því. Fyrir liggur eigin skýrslastefnda um slysið á til þess gerðu formi úr gæðakerfi stefnda, dags. 5.desember 2013. Í reit um niðurstöðu rannsóknar segir að slysið hafi ekki veriðrannsakað „þar sem tilkynning kom dögum eftir að atvikið hafði átt sér stað“.Fram kemur að skráningin sé „kláruð í byrjun desember samkvæmt minnispunktum ogdrögum af skráningu“. Athugun á vinnuaðstæðum og búnaði hafi samkvæmtminnispunktum farið fram 23.–24. janúar, en þetta hafi verið „sjónskoðað“. Afstaða réttargæslustefnda um aðhafna kröfu stefnanda um bætur úr ábyrgðartryggingu stefnda lá fyrir meðtölvubréfi 3. febrúar 2014. Kemur þar fram að réttargæslustefndi telji ekkislíkan vafa leika á um málsatvik að vanhöld stefnda á að hlutast til umrannsókn á slysinu leiði til þess að hann beri sönnunarhalla í málinu. Meðhliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum sé það mat félagsins að slysið verðialfarið rakið til vangár stefnanda sjálfs, sem sé vanur suðumaður en hafi fariðað hagræða eða fjarlægja hlífðarbúnað á höfði án þess að leggja frá sérsuðutöng eða slökkva á rafmagni eða yfirgefa að öðrum kosti rýmið umstundarsakir. Réttargæslustefndi samþykkti hins vegar sama dag að greiða bæturúr launþegatryggingu stefnda og fór fullnaðaruppgjör fram við stefnanda úrþeirri tryggingu 21. október 2014. Framangreindri afstöðuréttargæslustefnda til kröfu um bætur úr ábyrgðartryggingu skaut stefnandi tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Niðurstaða úrskurðarnefndarinnar í máli nr.359/2014 lá fyrir 22. janúar 2015, og var á þá leið að líkamstjón stefnandaskyldi bætast að fullu úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Íáliti úrskurðarnefndarinnar er vísað til skorts á rannsókn á slysinu. Taldiúrskurðarnefndin að stefnda hefði ekki tekist að sýna fram á að slysið yrðiekki rakið til óforsvaranlegra vinnuaðstæðna. Þá lægi ekkert fyrir í gögnummálsins um að slysið yrði rakið til háttsemi stefnanda sem metin yrði honum tilstórkostlegs gáleysis þannig að réttur hans til skaðabóta skertist. Í málinu liggja fyrir ýmis gögnfrá læknum, s.s. læknisvottorð til atvinnurekanda vegna fjarvista ogsjúkradagpeningavottorð. Þá stóðu réttargæslustefndi og stefnandi saman aðmatsbeiðni á árinu 2014 og liggur fyrir örorkumatsgerð C, sérfræðings í heila-og taugasjúkdómum og í mati á líkamstjóni (CIME), dags. 16. október sama ár. Í niðurstöðukafla örorkumatsinskemur fram að lagt er til grundvallar að stefnandi hafi fengið kröftugtrafmagnslost í höfuðið við slysið. Er síðan lýst einkennum samkvæmt lýsingustefnanda og umfjöllun í fræðiriti um áverka vegna rafmagns. Fram kemur að íljósi fyrirliggjandi upplýsinga telji matsmaður ljóst að stefnandi hafi orðiðfyrir varanlegu heilsutjóni vegna þess raflosts sem hann hafi orðið fyrir í slysinu16. janúar 2013 og að tímabært sé að meta örorku vegna þess slyss. Teljisttímabundinn missir á starfsorku vera 50% frá slysdegi til 6. ágúst 2013, envaranleg örorka þyki hæfilega metin 10%.II Stefnandikveðst byggja á því að tjón hans sé skaðabótaskylt samkvæmt almennuskaðabótareglunni og á grundvelli almennra reglna um vinnuveitendaábyrgð.Saknæm og ólögmæt háttsemi stefnda eða starfsmanna hans hafi valdið honum tjónisem stefnda beri að bæta á grundvelli almennra skaðabótareglna og skaðabótalaganr. 50/1993. Stefndi hafi tekið ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda. Ljóstsé að rannsóknir hafi ekki farið fram á slysi stefnanda nema að mjög takmörkuðuleyti, að undirlagi stefnda sjálfs, og þá sennilega ekki fyrr en tæplega árieftir slysið, er fyrir lá að stefnandi hygðist kanna rétt sinn. Samkvæmt 1.mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 beri stefnda að tilkynna Vinnueftirliti ríkisinsum slysið þar sem stefnandi hafi verið óvinnufær í einn eða fleiri daga, aukþess dags sem slysið hafi orðið. Væru líkur á því að stefnandi hafi orðið fyrirlangvinnu eða varanlegu heilsutjóni hafi borið að tilkynna slysið innansólarhrings, ella skriflega innan viku, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Hvorugthafi verið gert og því hafi engin rannsókn farið fram á vegumVinnueftirlitsins, sbr. staðfestingu embættisins, dags. 10. desember 2013. Hvað varði rannsóknstefnda sjálfs sé ljóst að skýrsla hafi ekki verið unnin fyrr en 5. desember2013. Þar komi fram að athugun á búnaði og vinnuaðstæðum hafi verið„sjónskoðað“ 23.–24. janúar 2013. Niðurstaða skýrslunnar sé að farið skuli yfirvinnuaðstöðu með tilliti til slyssins til að koma í veg fyrir að það endurtakisig. Af hálfu stefnanda sé því hafnað að þessi einhliða rannsókn, hafi hún yfirhöfuð farið fram, teljist fullnægjandi rannsókn á vinnuslysinu eða aðstæðum ískilningi laga nr. 46/1980. Ástæður þess að slysið hafi ekki verið tilkynntVinnueftirliti séu í skýrslunni sagðar vera þær að það hafi ekki verið tilkynnttil öryggiseftirlits stefnda fyrr en nokkrum dögum eftir slysið. Stefnandibyggi á því að ekki verði gerðar ríkari kröfur til hans en að hann tilkynnisínum verkstjóra um slysið, sem liggi fyrir að hann gerði, sbr. m.a. bréfréttargæslustefnda, dags. 5. janúar 2015, og að starfsmaður á vegum stefndahafi ekið honum til læknis, sbr. einnig skýrslu stefnda frá 5. desember 2013.Verkstjóra, sem stefndi beri ábyrgð á á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar, hefðiborið að koma tilkynningu áfram til öryggisfulltrúa og Vinnueftirlits, ántafar. Jafnvel þótt litið yrði svo á að stefnandi hafi ekki tilkynnt slysiðfyrr en hann sneri aftur til vinnu fimm dögum síðar sé óskiljanlegt af hverjutilkynning til Vinnueftirlits hafi ekki verið send fyrr en tæplega einu árisíðar, enda hefðu á þeim tíma verið talsvert meiri líkur á því að aðstæður væruóbreyttar eftir slys, en að þær séu það í dag. Í ljósi framangreindsskorts á rannsóknum á vinnuslysinu og í samræmi við dómvenju byggi stefnandi áþví að stefndi beri við þessar aðstæður sönnunarbyrðina um það að slysið hafiborið að með öðrum hætti og það megi rekja til annarra atvika en stefnandiheldur fram. Stefnanditelji að slys hans hafi verið að rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu, búnaðarog annarra atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Telji hann að stefndihafi vanrækt að framfylgja lögboðnum skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 46/1980um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og orsakatengsl séu milliþessarar vanrækslu og slyss stefnanda. Megi þar nefna skyldu vinnuveitanda tilað gæta fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, sbr.13. gr. laganna, að gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu ogsjá um að þeir fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín áþann hátt, að ekki stafi hætta af, sbr. 1. mgr. 14. gr., sambærilegar skyldurverkstjóra, sbr. 21. og 23. gr. laganna, skyldur til að haga vinnu þannig aðfyllsta öryggis sé gætt, sbr. 37. gr., að vinnustaður sé þannig úr garði gerðurað þar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, sbr. 42.gr., og að lokum þannig að tæki og húshlutar séu einnig þannig úr garði gerðir,sbr. 46. gr. laganna. Með vísan til þessara afdráttarlausu lagafyrirmæla, hinnavarhugaverðu vinnuaðstæðna, í ljósi þess að stefnandi sé ófaglærður og hafðiekki unnið lengi hjá stefnda, hafi hvílt sérstaklega rík skylda á stefnda aðtryggja öryggi stefnanda, með því að grípa til allra nauðsynlegra ráðstafanatil að koma í veg fyrir slysahættu. Stefnandi telji einsýnt að stefndi hafilátið þetta undir höfuð leggjast, með þeim afleiðingum að stefnandi hafislasast. Þar hafi stefndi m.a. brotið gegn eigin stefnu í öryggis, heilsu- ogumhverfismálum, auk almennra fyrirmæla laga og reglna, og þannig sýnt af sérstórkostlegt gáleysi. Stefnandi byggi áþví að slysið megi m.a. rekja til of mikils hita í vinnurými hans(fúguklefanum) sem hafi orsakað verulega svitamyndun hjá honum. Vinnuaðstaðahans hafi því verið ófullnægjandi og vanbúin að þessu leyti, sbr. m.a. 42. og46. gr. laga nr. 46/1980. Orsakatengsl séu milli þess og slyss stefnanda, enþað hafi bæði leitt til þess að honum hafi verið nauðsynlegt að hagræða búnaðisínum, auk þess sem sviti og raki auki hættu á raflosti, sbr. m.a. grein 9 íleiðbeiningum Vinnueftirlits ríkisins um öryggi við málmsuðu. Stefnandi hafihaldið því fram að í suðuklefanum myndist ofsahiti en réttargæslustefndi hafif.h. stefnda haldið því fram að það gerist ekki, þótt hann viðurkenni í bréfi,dags. 5. janúar 2015, að það geti orðið heitt við framkvæmd vinnu stefnanda.Sérstaklega sé þó áréttað að þar virðist, eins og í höfnun réttargæslustefnda,dags. 3. febrúar 2014, mögulega vera lagt til grundvallar að stefnandi hafiverið í hinum fúguklefanum (gáminum). Þar sem engin rannsókn hafi farið fram áhitastigi og hitamyndun í vinnurými stefnanda telji stefnandi að ekki verðihægt að leggja annað til grundvallar en frásögn hans sjálfs um það að þar hafimyndast ofsahiti og að vinnuaðstæður hafi verið óforsvaranlegar. Sönnunarbyrðium annað hvíli á stefnda. Ofsahitinn hafi orðið til þess að stefnandirennsvitnaði með framangreindum afleiðingum. Stefnandi byggieinnig á að frásogsbúnaði hafi verið ábótavant í vinnuaðstöðu hans og því hafiekki verið komið í veg fyrir þann ofsahita sem þar hafi myndast. Að sögnstefnanda muni frásogsbúnaðurinn í litla fúguklefanum sem hann hafi unnið ívera „kolólöglegur“ og ekki í samræmi við reglur Vinnueftirlits um varnir gegnloftmengun við málmsuðu. Hann sé fyrir ofan starfsaðstöðuna sem stefnandi vanní og sogi eiturefnin sem myndist við vinnsluna að og upp undir hjálm stefnandaáður en þau sogist út. Engin rannsókn hafi farið fram fyrir milligöngu stefndaá þessum búnaði og hvort hann hafi virkað sem skyldi þann dag sem slysið varðeða hvort hann hafi verið löglegur eða fullnægjandi. Einnig liggi ekkert fyrirum það að hann geri hitastigið í vinnuaðstöðunni viðunandi eða hvort einhverannar kælibúnaður hafi verið til staðar. Stefnandi byggi á að þessi búnaðurhafi verið ófullnægjandi á slysdegi en viti ekki hvort gerðar hafi veriðúrbætur á honum í dag. Stefndi verði að bera hallann af sönnunarskorti ef svosé. Stefnandi byggi á að þessi ófullnægjandi búnaður hafi leitt til þess aðstefnandi hafi verið svo rennandi blautur af svita að hann hafi fengiðalvarlegt raflost. Það bendi eðli máls samkvæmt til þess að aðstæður ávinnustað stefnanda hafi verið óviðunandi og hiti of hár. Ekkert hafi komiðfram í málinu sem bendi til að svitamyndun hjá stefnanda sem einstaklingi séönnur en venjulegt sé. Einnig byggistefnandi á því að búnaður hans hafi verið ófullnægjandi og ekki staðistlagakröfur eða verið í samræmi við reglur um persónuhlífar eða leiðbeiningar Vinnueftirlitsins.Eigi það að mati stefnanda við skó hans, sem hann telji ekki hafa uppfylltöryggiskröfur, en einnig um hjálm hans og höfuðbúnað. Þannig hafi bæði glerið ísuðuhjálmi sem stefnandi bar verið of ljóst og ekki uppfyllt öryggiskröfur, svoað hann hafi oft þurft að nýta hlífðargleraugu undir hjálminum. Einnig byggistefnandi á því að loftskiptahjálmur hefði getað skipt miklu um hita og einnigsvitamyndun í litla rýminu sem stefnandi vann í og að óforsvaranlegt hafi veriðað hafa ekki slíka hjálma í boði fyrir starfsmenn. Réttargæslustefndi hafihafnað því og f.h. stefnda haldið því fram að loftskiptahjálmur valdi ekkikælingu, þó að það hafi ekki verið rannsakað í málinu, frekar en annað. Stefndihafi þó fjárfest í slíkum hjálmum, sem stefnandi kveður nýtta fyrir ákveðnastarfsmenn hans sem starfi í verktöku á vinnusvæði Alcoa Fjarðaáls sf. A.m.k.einn starfsmaður er starfi við fúgun á starfsstöðinni sem stefnandi starfaði ámuni einnig hafa fengið slíkan hjálm eftir slys stefnanda til að nota viðnákvæmlega sama starf og stefnandi hafi sinnt, sbr. m.a. framlagða ljósmynd.Einnig megi sjá umfjöllun um loftskiptahjálma í Norðurljósum, tímaritiNorðuráls, sem hafi keypt 270 slíka hjálma fyrir starfsmenn sína, þar sem m.a.komi fram að búnaður í hjálminum haldi honum yfirþrýstum og tryggi stöðugloftgæði og loftflæði um höfuð og andlit. Í tímaritinu segi orðrétt: „Þettaloftstreymi veitir kælingu ásamt því að halda andlitshlífinni móðulausri.“ Þvísé ekki haldið fram að hjá Norðuráli sé unnið við sömu aðstæður og hjá stefndaen bent sé á þessa umfjöllun til að sýna að loftskiptahjálmurinn eigi að getakælt og minnkað raka. Engin haldbær gögn liggi því fyrir um það að loftskipturhjálmur hefði ekki haft þýðingu til að draga úr svitamyndun og auka kælingu hjástefnda og þvert á móti bendi ýmislegt til hins gagnstæða. Vegna þess hvevinnurými stefnanda hafi verið þröngt, heitt og illa loftræst og kælt, sbr.fyrri málsástæður þar um, hefði stefnda borið að tryggja stefnanda slíkanbúnað. Áskilji stefnandi sér rétt til að leggja fram frekari gögn umloftskiptahjálma og nýtingu þeirra, gefi málatilbúnaður stefnda tilefni til. Að lokum hafi enginrannsókn farið fram á því hvort þau fyrirmæli eða þær leiðbeiningar semstefnandi hafi fengið frá yfirmönnum sínum um tilhögun verksins hafi veriðforsvaranlegar í ljósi þess að hann hafi aldrei fengið réttindi sem suðumaðurþrátt fyrir að starfa sem slíkur hjá stefnda. Að sögn stefnanda hafi einakennslan sem hann fékk við upphaf starfs síns verið 15 mínútna sýnikennsla hjáeinstaklingi sem hafi hvorki talað ensku né íslensku en hafi fyrst og fremstbent á fætur stefnanda. Öðru hafi stefnandi þurft að reyna að átta sig ásjálfur. Byggi stefnandi á því að kennsla og þjálfun hafi verið með ölluófullnægjandi og ekki í samræmi við 13. gr. laga nr. 46/1980, þegar að því komhvernig ætti að framkvæma störf á þann hátt að ekki stafaði hætta af. Enginkennsla hafi farið fram varðandi öryggis- og hlífðarbúnað eða hvernig væri bestað haga starfinu og hvaða hættur bæri helst að forðast. Stefnandi telji engaeigin sök vera sannaða hjá sér. Ekkert bendi til þess að hann hafi hagað séróvarlega m.v. aðstæður á vinnustaðnum, reynslu sína eða í andstöðu viðfyrirmæli verkstjóra eða annarra yfirmanna. Sönnunarbyrði um slíkt myndi alfariðhvíla á stefnda. Áskilinn sé réttur til að reifa þessa málsástæðu frekar efstefndi hyggist reisa einhvern hluta málatilbúnaðar síns á henni. Aðsvo stöddu krefjist stefnandi aðeins viðurkenningar á skaðabótaskyldu en hanngeri ráð fyrir að geta náð sátt við stefnda og réttargæslustefnda um mat álíkamstjóni hans og uppgjör málsins að fenginni niðurstöðu dómstóla umbótaskyldu. Fyrir liggi að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni í kjölfarslyssins, sbr. mat C á læknisfræðilegri örorku, þótt ennþá hafi ekki farið frammat á grundvelli laga nr. 50/1993. Umvarnarþing sé vísað til 41. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Ummálskostnað sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991, sem og laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og beri þvínauðsyn til að fá dæmdan virðisaukaskatt á lögmannsþóknun úr hendi stefnda. Þá áskildi stefnandi sér ístefnu rétt til að breyta kröfugerð sinni hvað málskostnað varðar, fengi hanngjafsókn í málinu. Gjafsóknarleyfi stefnanda lá fyrir 9. apríl 2015. III Stefndikveðst byggja dómkröfu um sýknu á því að það sé ósannað að óhapp stefnanda séað rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans,eins og stefnandi haldi fram. Í fyrsta lagi sé því hafnað að skorthafi á rannsókn stefnda á umræddu óhappi ellegar að meintur skortur á slíkrirannsókn skuli leiða til þess að stefndi skuli bera sönnunarbyrðina um aðslysið hafi borið að með öðrum hætti og megi rekja til annarra atvika enstefnandi haldi fram. Íöðru lagi byggi stefndi á því að ósannað sé að meint tjón stefnanda sé að rekja tilófullnægjandi vinnuaðstöðu og búnaðar hjá stefnda. Íþriðja lagi byggi stefndi á því að ósannað sé að tjón stefnanda sé að rekja til þessað fyrirmæli eða leiðbeiningar af hálfu stefnda hafi skort eða þær veriðóforsvaranlegar. Ífjórða lagi byggi stefndi á því að stefnanda hafi ekki tekist að sanna umfang meintraeinkenna sinna eða að orsakatengsl séu milli þeirra og umrædds óhapps. Ífimmta lagi sé byggt á því að stefnandi skuli bera allt tjón sitt sjálfur vegna eiginsakar. Stefnandiberi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og sé því mótmælt að hann hafisannað að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi skuli bera skaðabótaábyrgð áað lögum og verði felld undir ábyrgðartryggingu hans hjá réttargæslustefnda. Umslíka ábyrgð fari samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar ásamt reglunni umvinnuveitendaábyrgð. Stefndi byggi á því að það sé ósannað að slys stefnanda séað rekja til atvika sem stefndi eða starfsmenn hans beri skaðabótaábyrgð á aðlögum. Þannig telji stefndi ósannað að slys stefnanda verði rakið til vanræksluá skyldum sem á vinnuveitanda hvíli samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum sem settar séu með stoðí þeim lögum. Í fyrsta lagi sé því hafnað aðskort hafi á rannsókn stefnda á umræddu óhappi ellegar að meintur skortur áslíkri rannsókn skuli leiða til þess að stefndi skuli bera sönnunarbyrðina umað slysið hafi borið að með öðrum hætti og það megi rekja til annarra atvika enstefnandi haldi fram. Að matistefnda þurfi í þessu sambandi að líta til þess hvernig umrætt óhapp sé taliðhafa borið að og hver atvik hafi verið í aðdraganda og kjölfar þess. Hér þurfimeðal annars að líta til þess að stefnandi hafi lýst því að óhappið hafi boriðað um klukkan 8:30 að morgni 16. janúar 2013, eða rétt um 20 mínútum eftir aðvinna hófst þann morgun. Vinna stefnanda hafi þar af leiðandi staðið mjög stuttyfir, sem aftur leiði líkur að því að ekki hafi verið um sérstaka hitamyndun aðræða í vinnurýminu eða vinnuaðstæður sem hafi verið frábrugnar því sem veriðhafði. Þá liggifyrir að stefndi hafi skoðað aðstæður nokkrum dögum eftir að óhappið hafi orðiðog hafi sú skoðun ekki leitt neitt óeðlilegt í ljós hvað varði aðstæður eðaþann búnað sem notaður sé við suðuvinnuna. Í því sambandi beri að nefna aðaðstæður séu óbreyttar í vinnurýminu og þar sé notast við bæði sama verklag ogsömu tæki og þegar stefnandi varð fyrir umræddu óhappi. Stefnandihafi haldið því fram að óeðlilegur hiti í vinnurýminu og svitamyndun kunni aðhafa orsakað óhapp hans umrætt sinn. Af þessu leiði að með öllu ómögulegt hefðiverið að komast að því hvort hiti var óeðlilegur um leið og fúguklefinn varopnaður, skömmu eftir óhapp stefnanda. Að sama skapi sé með öllu ómögulegt aðstefnda hafi borið skylda til að rannsaka svitamyndun stefnanda skömmu eftiróhappið. Allar slíkar rannsóknir hefðu enda verið ómarktækar þar sem aðstæðurhvað þetta varði hefðu verið breyttar frá því óhappið átti sér stað. Þá séljóst að viðbrögð og skýringar stefnanda skömmu eftir óhappið og dagana þar áeftir hafi ekki gefið stefnda tilefni til neinnar sérstakrar rannsóknar ávinnuaðstöðunni eða búnaðinum. Stefnandi hafi enda ekki gefið sérstakarskýringar á því hvers vegna hann hefði orðið fyrir höggi þegar hann ræddi viðverkstjóra á slysdeginum. Þá beri að horfa til þess að stefnandi hafi veriðnokkuð stopult við vinnu áður en óhappið varð og því skiljanlegt að stefndihafi ekki gert sérstakar ráðstafanir þótt stefnandi hafi verið frá vinnu í tvodaga eftir óhappið. Stefndihafi látið skoða umrædda vinnuaðstöðu og búnaðinn eftir að stefnandi tilkynntiöryggisstjóra um atburðinn og gaf nánari skýringar á honum. Slík skoðun hafihins vegar ekkert óeðlilegt leitt í ljós. Í öðru lagi telji stefndi rangtog í öllu falli ósannað að meint tjón stefnanda sé að rekja til ófullnægjandivinnuaðstöðu og búnaðar hjá stefnda. Stefndi mótmæli því að hann hafi ekkifullnægt þeim skyldum sem ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum leggi á hann. Þvert á móti telji stefndi að hann hafiuppfyllt allar skyldur sem lög og reglugerðir setji og verði því ekki talinnbera ábyrgð á slysi stefnanda. Stefndihafi í hvívetna uppfyllt þær lagakröfur sem á félaginu hvíli sem vinnuveitanda,s.s. samkvæmt ákvæði 13. gr. laga nr. 46/1980 um ábyrgð á framkvæmd vinnu og aðgætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar. Í því sambandi sé rétt að fara nánaryfir þann búnað og vinnuaðstöðu sem hafi verið til staðar við vinnu stefnanda ífúguklefanum. Rétt sé að taka fram að vinnuaðstæður í fúguklefanum séu í dagmeð nákvæmlega sama móti og er hið meinta óhapp varð, sömu tæki séu notuð ogaðbúnaður sé allur hinn sami. Þá sé rétt að nefna að þegar stefnandi sneriaftur til vinnu eftir hið meinta óhapp þá hafi hann farið beint til starfa íþessum sama fúguklefa, án athugasemda. Vinnuaðstaða í fúguklefanumfullnægir ákvæðum laga og reglna Vinnansem um ræði sé framkvæmd inni í fúguklefanum á starfsstöð stefnda. Fúguklefinnsé starfsaðstaða sem sé lokuð með skilrúmum á þrjá vegu frá gólfi og upp íloft. Stærð þessara skilrúma sé 2,3 metrar á hæð og 3,6 metrar á breidd. Fjórðahliðin sé opin að öðru leyti en því að færanleg hlíf sé fyrir hluta hennar tilvarnar birtu frá verkinu. Þessi hlíf sé 1,8 metrar á hæð og 1,8 metrar á breiddog loki hún því klefanum ekki nema að litlu leyti. Í klefanum sé mjög kröftugvélræn loftræsing þar sem sé að finna afsogsblásara af gerðinni Euromate Fan120 sem sogi út 11.000 m3/klst. Fullnægi slíkur afsogsbúnaður öllumþeim kröfum sem gerðar séu í ákvæðum laga nr. 46/1980 og þeim reglum sem settarhafi verið með stoð í þeim lögum. Í því sambandi vísist einkum til reglna nr.491/1987 um varnir gegn loftmengun við málmsuðu þar sem í 3. gr. sé fjallað umloftræstiþörf eftir mismunandi reykflokkum.Umræddur fúguklefi sé staðsettur við hlið útkeyrsluhurðar áverkstæði stefnda. Sú hurð sé jafnan höfð opin vegna starfseminnar sem farifram bæði úti og inni. Það að hurðin sé opin eykur á loftræstingu á verkstæðistefnda. Að samaskapi hafi stefndi látið framkvæma eftirlitsmælingar til að tryggja aðstarfsmenn verði ekki fyrir heilsuspillandi loftmengun eins og mælt sé fyrir umí 6. gr. reglnanna. Þá hafi stefndi tryggt reglulegt eftirlit og viðhald áumræddum búnaði í samræmi við 8. gr. reglnanna. Þá liggi fyrir aðVinnueftirlitið hafi ekki gert athugasemdir við aðbúnað eða aðstæður viðumræddan fúguklefa. Það séþví ekkert sem bendi til að umræddum frásogsbúnaði hafi verið ábótavant eða aðhann hafi verið „kolólöglegur“ eins og stefnandi haldi fram. Þvert á mótiuppfylli umræddur búnaður áskilnað laga og reglna sem gildi um slíkavinnuaðstöðu. Þá sé því mótmælt sem röngu, sem haldið sé fram í stefnu, aðfrásogsbúnaður í klefanum sogi eiturefni að og upp undir hjálm þess starfsmannssem vinni við fúgun, áður en þau sogist út. Sé um að ræða algerlega órökstuddarfullyrðingar sem standist ekki nánari skoðun. Þvert á móti uppfylliloftræstingin skilyrði reglna með því að tryggja að öll loftmengun fjarlægistáður en hún nái vitum starfsmanna eins og mælt sé fyrir um í grein 4.1 í reglumnr. 491/1987 um varnir gegn loftmengun við málmsuðu. Þá sé rétt að taka fram aðekkert í málatilbúnaði stefnanda bendi til að hann hafi orðið fyrir tjóni vegnamengunar við umrædda vinnu. Frásögn stefnanda af óhappi sínu í stefnu gefiekkert slíkt til kynna en stefndi telji engu að síður rétt að taka þaðsérstaklega fram að ef málatilbúnaður stefnanda verði skilinn á þá lund, þámótmæli stefndi öllum slíkum fullyrðingum sem röngum og órökstuddum. Þá bendistefndi á að suðuvélin sem notuð sé í fúguklefanum sé enn í notkun hjá stefnda.Um sé að ræða vél af tegundinni Master sem sé með aðskildum straumvöfum. Sáaðskilnaður tryggi að ekki sé bein tenging á milli vafa og því sé ekkimöguleiki á því að skammhlaup verði á milli vafa. Spenna á forvafi vélarinnarsé 440V en á seinna vafi, sem starfsmaður nái tengingu við, sé hún 40/37,6V.Samkvæmt leiðbeiningu frá framleiðanda vélarinnar sé mesta spenna við rofiðástand straumrásar á eftirvafi 68V og afl <75W. Vélin sé CE merkt oguppfylli allar þær kröfur sem lög og reglugerðir geri um sambærilegar vélar. Í stefnusé því haldið fram að óhapp stefnanda megi rekja til of mikils hita eða„ofsahita“ í fúguklefanum umrætt sinn og að slíkur hiti hafi síðan orsakaðverulega svitamyndun hjá stefnanda. Í stefnu sé því einnig haldið fram aðstefnandi hafi rennsvitnað með þeim afleiðingum að óhappið hafi orðið. Af þessutilefni vilji stefndi mótmæla því sérstaklega að í umræddum fúguklefa hafimyndast ofsahiti við vinnu stefnanda umrætt sinn. Í því sambandi sé rétt aðtaka fram að aðstæður séu með öllu óbreyttar frá því óhappið hafi orðið og þvíum að ræða sömu tæki og aðstæður. Hvorki fyrr né síðar hafi myndast slíkur hitií fúgunarklefanum að starfsmönnum stafaði hætta af. Hérskuli einnig áréttað að stefnandi hafi aðeins unnið við umrætt verk í stuttastund þann dag þegar hið meinta óhapp hafi orðið. Samkvæmt frásögn stefndasjálfs hafi óhappið orðið um kl. 8:35 um morguninn þann 16. janúar 2013. Ljóstsé því að vinna hans við fúgun gafflanna hafi aðeins staðið yfir í um 20mínútur sé tekið mið af því að starf hans hafi hafist kl. 8. Varðandihitamyndun í fúgunarklefanum þá hafi mælingar stefnda leitt í ljós að hitastigí klefanum þegar engin vinna eigi sér stað sé almennt í samræmi við útihita, eneins og fyrr segi standi útkeyrsludyr við hliðina á klefanum að jafnaði opnar.Slíkar mælingar hafi einnig leitt í ljós að hitamyndun inni í klefanum, þegarvinna eigi sér stað við fúgun, hafi aðeins leitt til hitaaukningar umframútihita sem nemi 5 til 8°C. Þann 16. janúar 2013 hafi verið um 2°C meðalhitiyfir daginn samkvæmt veðurathugunarstöðinni að Kollaleiru. Að mati stefnda séþví ljóst að [ekki] geti hafa verið um að ræða neinn þann ofsahita semstefnandi vilji vera láta. Aðrir starfsmenn stefnda sem hafi unnið sama starf ísama fúgunarklefa hafi hvorki kvartað undan mikilli eða óeðlilegri hitamyndunné lélegum loftgæðum. Vísist einnig til þess sem áður hafi verið rakið um gæðiloftræstingar í rýminu. Stefndi telji þannig ekkert benda til þess að við vinnustefnanda í fúgunarklefanum hafi myndast ofsahiti. Mælingar gefi til kynna aðhitamyndun sé aðeins lítils háttar, jafnvel þegar mælt sé í nálægð við þann semframkvæmi vinnuna. Þá sé ekkert sem bendi til þess að búnaður eða tæki viðvinnuna hafi ekki virkað umrætt sinn, enda hafi þau verið notuð strax í kjölfaróhappsins og séu notuð enn þann dag í dag án nokkurra vandkvæða. Að auki sérétt að benda á það sem áður hafi komið fram, að stefndi hafi engin tök haft áað framkvæma mælingu inni í rýminu ellegar gera könnun á svitamyndun stefnandastrax í kjölfar óhappsins enda aðstæður breyttar um leið og starfsmaðurinn hafihætt að fúga og yfirgefið rýmið. Rýmið og búnaður hafi hins vegar verið skoðaðaf hálfu stefnda nokkrum dögum eftir hið meinta óhapp, eins og áður sé rakið. Stefnditelji að fúgunarklefinn hafi hvorki verið heitur né ofsaheitur sem hafi afturorsakað meint óhapp stefnanda. Mælingar stefnda bendi ekki til þess að slíkurhiti myndist við vinnuna eða að um sé að ræða vinnuaðstæður sem fari gegnákvæðum laga nr. 46/1980 eða reglugerðum settum með stoð í þeim lögum. Persónuhlífar starfsmannafullnægja ákvæðum laga og reglna Stefndivilji mótmæla því sem röngu, sem stefnandi haldi fram, að höfuðbúnaður og skórstefnanda hafi ekki uppfyllt reglur um persónuhlífar eða leiðbeiningarVinnueftirlitsins. Stefndi úthluti öllum starfsmönnum sínum nauðsynlegarpersónuhlífar sem uppfylli ákvæði laga nr. 46/1980, reglugerðir á grundvelliþeirra laga og leiðbeiningar Vinnueftirlitsins. Þá liggi fyrir að stefnandahafi verið afhentar slíkar persónuhlífar. Þeirskór sem starfsmenn fái úthlutað séu sérstaklega hannaðir með tilliti tilrafmagnshættu og séu með 500V gegnumslagsvörn. Slíkir skór séu til þess gerðirað draga verulega úr hættu á raflosti, þ.e. með því að leiða rafmagn frá búktil jarðar í gegnum fætur. Þá séstarfsmönnum úthlutað vinnufötum úr eldtefjandi efni, hlífðarsvuntu úr leðrifyrir búk og fætur auk þykkra leðurhanska. Allar slíkar persónuhlífar uppfylliþær öryggiskröfur sem hvíli á stefnda. Á þeimtíma sem óhapp stefnanda varð hafi starfsmenn notað rykgrímur af gerðinni 3Mvið slík verk. Slíkar rykgrímur uppfylli einnig þær öryggiskröfur sem hvíli ástefnda, meðal annars samkvæmt 7. gr. reglna nr. 491/1987 og leiðbeiningumVinnueftirlitsins. Stefnditelji það rangt, en í öllu falli ósannað, að hjálmur og höfuðbúnaður stefnandahafi ekki uppfyllt öryggiskröfur. Annars vegar vísi stefnandi til þess aðglerið í suðuhjálminum hafi verið of ljóst þannig að hann hafi oft þurft aðnota hlífðargleraugu undir hjálminum. Þá telji stefnandi að loftskiptahjálmurhefði getað skipt miklu máli um hita og svitamyndun. Af þessu tilefni teljistefndi rétt að taka fram að hann telji að hjálmur sá sem starfsmenn nýti tilvinnu við fúgun uppfylli allar þær öryggiskröfur sem á stefnda hvíli. Sé um aðræða sömu hjálma og notaðir hafi verið þegar hið meinta óhapp hafi orðið. Um séað ræða svokallaða Euromaska hjálma sem séu með plöstum en ekki glerjum.Nauðsynlegur styrkleiki glerja við fúgun sé din 11 en starfsmenn stefnda semstarfi við fúgun nota styrkleika din 13. Ekkert bendi til þess að gler ísuðuhjálminum hafi verið of ljóst þannig að stefnandi hafi þurft að notahlífðargleraugu undir hjálminum eins og haldið sé fram í stefnu. Þá hafistefnandi ekki lagt fram nein gögn eða upplýsingar sem bendi til að svo hafiverið þann 16. janúar 2013 er hið meinta óhapp varð. Stefndikveðst mótmæla sem rangri, en í öllu falli ósannaðri, þeirri málsástæðustefnanda að loftskiptahjálmur hefði getað skipt miklu um hita- og svitamynduní rýminu. Loftskiptur hjálmur færi innöndunarstað frá höfuðhæð að mitti meðrafknúnum mótor. Slíkur hjálmur fæði viðkomandi starfsmann þar af leiðandi meðlofti úr sama rými og þegar hefðbundinn suðuhjálmur sé notaður, nema ekki íandlitshæð. Við notkun loftskiptahjálma sé þannig loftið tekið úr viðkomandirými í gegnum síur og loftið hafi þar af leiðandi að geyma sama hitastig ogfyrirfinnist í rýminu. Stefndi telji að vinna í umræddu rými kalli þar afleiðandi ekki á notkun loftskiptahjálma, enda séu loftskipti í rýminu sjálfufullnægjandi. Þá mótmæli stefndi því sem röngu að slíkur loftskiptahjálmur kæliniður þann sem hann beri enda ljóst að um sé að ræða sama loft og fyrirfinnistí umræddu rými. Svokallaðir fersklofthjálmar kunni hins vegar að draga úrhitamyndun hjá starfsmönnum þar sem slíkur búnaður útvegi viðkomandi hreintloft frá fæðilögn. Slíkur búnaður sé hins vegar aðeins notaður þegarumhverfishiti sé verulega hár eða yfir 53°C. Að mati stefnda kalli aðstæður ífúguklefanum ekki á slíkan búnað, enda ekki um að ræða slíka hitamyndun írýminu. Suðuhjálmursem stefnandi hafi notað við vinnu sína umrætt sinn, sem og aðrarpersónuhlífar, hafi uppfyllt að öllu leyti ákvæði laga nr. 46/1980, reglur nr.497/1994 um notkun persónhlífa og leiðbeiningar Vinnueftirlitsins. Íþriðja lagi byggi stefndi á því að ósannað sé að tjón stefnanda sé að rekja til þessað fyrirmæli eða leiðbeiningar af hálfu stefnda hafi skort eða þær veriðóforsvaranlegar. Stefnandihafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda sem verkamaður og til að vinna viðjárnsmíði og viðhald. Stefnandi hafi haft þó nokkra reynslu úr sambærilegumstörfum, s.s. sem verksmiðjustjóri í frauðplastverksmiðju um tveggja ára skeiðog um nokkurra ára skeið hjá Hringrás, þar sem hann hafi bæði unnið ávinnuvélum og við logsuðuskurð. Þá hafi stefnandi upplýst um það íráðningarviðtali að hann hefði talsverða reynslu af málmskurðartækjum. Þegarstefnandi hóf störf hjá stefnda hafi hann því haft talsverða reynslu af þeimstörfum sem honum hafi verið falin og ekkert hafi bent til þess að hann þyrftisérstaka þjálfun, umfram hefðbundnar kynningar á öryggisreglum og búnaðistefnda. Viðupphaf starfs síns hjá stefnda hafi stefnandi fengið leiðsögn hjá nafngreindumstarfsmanni sem unnið hafi við fúgun hjá stefnda í ríflega 5 ár. Hafiviðkomandi starfsmaður farið yfir framkvæmd slíkra verka með stefnanda bæðihvað varði öryggisreglur og rétta meðhöndlun tækja. Samkvæmt tímaskýrslum hafistefnandi síðan unnið í samfleytt 10 daga við fúgun, eða frá 2. janúar 2013,áður en umrætt óhapp var. Í þessusambandi sé rétt að taka fram að engar sérstakar kröfur séu gerðar umfagréttindi við fúguvinnu heldur sé um nokkuð einhæft verkamannastarf að ræðasem ekki krefjist neinnar sérþekkingar. Að því er varði þá fyrirætlan stefnandaog stefnda að stefnandi myndi öðlast suðuréttindi, þá felist talsverðurkostnaður í því fyrir stefnda og í ljósi þess að þeir sem veljist til þessþurfi að vera til taks með skömmum fyrirvara og þess að mætingasaga stefnandahafi fljótt orðið nokkuð götótt, þá hafi þessar fyrirætlanir breyst. Að matistefnda hafi stefnandi fengið fullnægjandi leiðbeiningar um umrætt starf meðhliðsjón af þekkingu hans og reynslu sem hann hafi haft af sambærilegumstörfum. Þá sé umrætt starf hvorki flókið né krefjist sérstakra leiðbeiningahverju sinni umfram það sem felist í venjulegri verkstjórn á vinnustað auk þessað viðkomandi gæti viðhlítandi aðgæslu. Hafi stefndi því uppfyllt allar þærkröfur sem lög geri ráð fyrir við framkvæmd og verkstjórn í umrætt sinn, svosem 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980. Stefnandi hafi enda ekki getað sýnt fram ávanrækslu við framangreint, en sönnunarbyrði um slíkt hvíli á honum. Ífjórða lagi byggi stefndi á því að stefnanda hafi ekki tekist að sanna umfang meintraeinkenna sinna eða að orsakatengsl séu milli þeirra og umrædds óhapps. Ekkiliggi fyrir nægjanlegar upplýsingar um hvert sé umfang tjóns stefnanda eða aðóhappið þann 16. janúar 2013 hafi valdið honum varanlegu líkamstjóni.Læknisvottorð sem gefin hafi verið út til atvinnurekanda eftir að óhappið varðbendi mörg hver til þess að fjarvistir stefnanda stafi frá sjúkdómi. Þá bendislík gögn einnig ítrekað til þess að einkenni stefnanda sé að rekja tilþunglyndis, kvíða og persónulegra áfalla. Aftímaskráningum stefnda megi ráða að stefnandi hafi sinnt vinnu sinni jafnvelbetur eftir hið meinta óhapp en hann hafi gert áður en óhappið varð. Eftiróhappið hafi stefnandi verið í vinnu hjá stefnda í alls 28 vikur og á þeim tímahafi hann tilkynnt veikindi í 16 daga og verið í fríi í 14 daga.Mætingarhlutfall stefnanda á þessum tíma hafi verið um 80% samanborið við um76% í þær 38 vikur sem stefnandi hafi starfað fram að óhappinu. Að ölluframanrituðu virtu mótmæli stefndi öllum kröfum og málsástæðum stefnanda semröngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrirþví að meint líkamstjón hans, sem hann krefjist viðurkenningar á semskaðabótaskyldu í máli þessu, megi rekja til atvika sem séu á ábyrgð stefndaeða starfsmanna þess félags. Skuli því þegar af þessari ástæðu sýkna stefnda. Viðmunnlegan málflutning kom fram að stefndi telji framangreinda málsástæðu styðjaaðrar málsástæður sem hann hefur uppi í málinu, en að því sé ekki andmælt aðstefnandi hafi lögvarða hagsmuni af viðurkenningarkröfu sinni í málinu. Í fimmta lagi byggi stefndi á þvíað stefnandi verði að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Afgögnum málsins megi ráða að orsök tjóns stefnanda hafi verið aðgæsluleysi hanssjálfs og ef til vill óhappatilviljun. Hér þurfi að líta til þess að gögnmálsins beri með sér að stefnandi hafi tekið af sér suðuhjálminn og hafi veriðað hagræða eldvarnarhettu þegar smellur og högg hafi komið á höfuðið. Að matistefnda hafi stefnandi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að hagræðaeldvarnarhettu sinni með þessum hætti inni í fúguklefanum og reka í kjölfariðsuðutöngina í höfuð sér. Hafi stefnanda verið í lófa lagið að stöðva vinnuna umstund og fara út úr fúguklefanum ellegar taka straum af suðuvélinni. Stefnandihafði unnið hjá stefnda um níu mánaða skeið þegar óhappið varð og hlotið nægaþjálfun til að sinna umræddu starfi. Þá hafi hann bæði haft reynslu aflogskurði úr fyrri störfum, sem og margoft sinnt sama starfi áður hjá stefnda.Stefnandi hafi því mátt vita til hvers var ætlast af honum. Hafi hann haft góðaundirstöðuþekkingu og reynslu á þessu sviði og þekkt vel til aðstæðna ástarfsstöð stefnda og fengið nauðsynlegar leiðbeiningar um framkvæmd starfans. Stefnandiþurfi því að bera tjón sitt að fullu vegna stórfellds aðgæsluleysis viðframkvæmd vinnu sinnar umrætt sinn. Verðiekki fallist á aðalkröfu stefnda byggi hann til vara á því að stefndi verðiaðeins talinn bera ábyrgð á tjóni stefnanda að hluta. Byggi stefndi á því aðtjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til óhappatilviks ellegaraðgæsluleysis hans sjálfs í umrætt sinn. Verði stefnandi því að bera tjón sittað mestum hluta sjálfur vegna eigin sakar. Á stefnanda, líkt og öðrum starfsmönnumstefnda, hvíli að sýna tilhlýðilega aðgæslu og gæta ítrustu varúðar þegar unniðsé við fúguskurð í fúguklefa. Þá hafi stefnanda borið að gera viðeigandivarúðarráðstafanir við vinnuna, s.s. sýna ýtrustu varkárni þegar hann þurfti aðhagræða eldvarnarhettu, s.s. með því að rjúfa áður straum af suðuvél ellegarfara út úr fúguklefanum. Vísist að öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar umaðalkröfu til stuðnings þess að varakrafa stefnda skuli ná fram að ganga. Að þvíer varði umfjöllun um líkamstjón stefnanda, þá vilji stefndi mótmæla niðurstöðulæknisins C og áskilji sér allan rétt í því sambandi. Ígreinargerð skoraði stefndi á stefnanda að leggja fram gögn um fyrra heilsufarsitt, s.s. upplýsingar úr sjúkraskrá. Varð stefnandi við þeirri áskorun. Um lagarök kveðststefndi einkum vísa til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns ogsönnunarbyrði, til gáleysis, óhappatilviljunar og eigin sakar tjónþola, aukskaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Einnig sé vísað til ákvæðalaga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og tilþeirra reglna og reglugerða sem settar hafi verið með stoð í þeim. Þá vísistefndi til ákvæða laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Málskostnaðarkrafastefnda sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV Undir rekstri málsins fórstefndi þess á leit að dómkvaddur yrði matsmaður til að svara 8 spurningum erallar lutu að hitamyndun í fúguklefa á gafflaverkstæði stefnda. Var D tæknifræðingur dómkvaddur til starfans og var matsgerðhans frá 29. september 2015 lögð fram á dómþingi 17. nóvember s.á. Með viðbótarmatsbeiðni sem lögð var fram ásama dómþingi veitti stefndi tilteknar upplýsingar um gólfhitakerfi, afköstblásara í þaki og yfir suðumönnum, rúmmál vinnusalar og um op á vinnusalnum.Fór stefndi fram á að matsmaðurinn svaraði því hvort þær upplýsingar breyttuniðurstöðu matsgerðarinnar frá 29. september 2015 og í hverju þær breytingarværu þá fólgnar. Var viðbótarmatsgerð matsmannsins, dags. 18. desember 2015,lögð fram á dómþingi 19. janúar 2016. Matsmaðurinn staðfesti báðarmatsgerðirnar fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og svaraði spurningum um efniþeirra. Matsspurningarnar erusvohljóðandi: „1. Hver er umhverfishiti semmyndast í fúguklefa matsbeiðanda á gafflaverkstæði á Reyðarfirði þegar unnið ervið fúgun? 2. Hefur hitastig utandyra áhrifá hitamyndun í fúguklefanum þegar unnið er við fúgun? 3. Ef spurningu nr. 2 er svaraðjátandi er þess óskað að matsmaður geri grein fyrir hver áhrifin séu. 4. Hefur það áhrif á hitamynduní fúguklefanum þegar unnið er við fúgun að útkeyrsludyr við hlið klefans eruopnar? 5. Ef spurningu nr. 4 er svaraðjátandi er þess óskað að matsmaður geri grein fyrir hver áhrifin séu. 6. Er umhverfishiti sem myndastí fúguklefanum mismunandi eftir því hversu nálægt fúgun hitamæling á sér stað? 7. Ef spurningu nr. 6 er svaraðjátandi er þess óskað að matsmaður framkvæmi mælingu á hita nálægt höfði/hjálmistarfsmanns á meðan hann vinnur við fúgun í fúguklefanum. 8. Hver er umhverfishiti sem myndastí fúguklefanum nálægt höfði/hjálmi starfsmanns sem vinnur við fúgun í 20mínútur að því gefnu að loftræsting í fúguklefa sé í gangi, útkeyrsludyr opnarog viðkomandi starfsmaður viðhafi venjulegt og viðurkennt verklag við fúgun?“ Þess var óskað í matsbeiðni aðmatsmaður reyndi eftir fremsta megni að endurskapa þær aðstæður sem voru viðvinnu á verkstæði matsbeiðanda þann 16. janúar 2013, er matsþoli varð fyriróhappi við vinnu sína, eins og nánar var rakið í matsbeiðni og meðfylgjandigögnum. Niðurstaða matsmannsins samkvæmtmatsgerðinni, dags. 29. september 2015,er svohljóðandi: „1. Lofthiti í fúguklefa þegarunnið er við fúgun er um 2–3°C hærri en í vinnusal þegar unnið er við fúgun.Þegar hurð var opin var hiti í fúguklefa um 1,2 m frá þeim stað sem unnið varvið fúgun um 15,5°C og þegar hurð var lokuð um 17,0–18,0°C. Þá var útihitastigvið norðvesturhlið verkstæðis um 8,0°C. 2. og 3. Matsmaður telur aðhitastig úti hafi áhrif á hitastig í fúguklefa þegar unnið er við fúgun. Ekkivoru gerðar mælingar við mismunandi hitastig úti en telja má fullvíst að þarsem að vinnusalur er óupphitaður og allmikil loftskipti í honum vegna þess hvaðmikið hurðir standa opnar og vegna þess að blásarar draga loft úr vinnusalnumog útiloft dregst inn í vinnusalinn í staðinn. Lofthiti í vinnusalnum og þarmeð fúguklefa fylgir lofthita úti en er hærri eins og fram kom við mælingar. Hins vegar verður að ætla aðvarmi frá fúgun sé álíka hvert sem hitastigið í umhverfinu [er] en lofthitiverður mismunandi eftir því hvort að kalt er í veðri eða heitt. Af mælingum aðdæma má ætla að lofthiti í fúguklefa geti verið um 6–7°C hærri en lofthiti úti. 4. og 5. Það hefur áhrif á hitaí fúguklefanum hvort að fellihurð á norðvesturhlið vinnusalar er opin eðalokuð, sjá lið 1. Hitastig verður hærra þegar hurðinni er lokað og munar þar um1,5–2,5°C. 6. og 7. Lofthiti í fúguklefanumþegar unnið er við fúgun er mismunandi eftir því hversu nálægt þeim stað semunnið er á er mælt. Vísað er til fskj. 5 með matsgerð. Hitastig á nema sem varum 1,9 m frá var um 1,5°C lægri en á nema sem var í um 0,7 m fjarlægð og um 3°Clægri en á nema sem var framan á hjálmi starfsmanns. 8. Ákveðið var viðvettvangsskoðun að mæla með lokaða hurð þar sem að matsþoli kvað hurð hafaverið lokaða þegar atvik sem fjallað er um varð. Hitastig á nema framan á hjálmistarfsmanns var mestur um 21°C en minnstur um 14,5°C. Mestur var hitinn þegarunnið var samfellt við þrjá gaffla í röð og hurð á norðvesturhlið vinnusalarvar lokuð en minnstur um 14,5°C þegar starfsmaður var í kaffihléi og hjálmurvar í fúguklefanum. Þegar starfsmaður hóf vinnu eftir kaffihlé og vann ísamfellu við fimm gaffla, þó með hléi eftir tvo gaffla þegar mælar 1 og 2 vorufærðir inn í fúguklefann, hækkaði hitinn með hverjum gaffli sem unnið var við.Ætla má að hiti hækki einnig þegar hurð er opin en ekki að sama marki.“ Í niðurstöðukaflaviðbótarmatsgerðar matsmannsins frá 18. desember 2015 kemur fram, varðandi matsspurningar nr. 4–8,að framkomnar upplýsingar breyti ekki niðurstöðu sem fram kom við mælingu. Varðandi spurningu nr. 1 segirþar: „Lofthiti í fúguklefanum var mældur á staðnum. Miðað við að gólfhitakerfiðhafi þá verið virkt breytir [sic] framkomnar upplýsingar ekki niðurstöðu. Þaðgetur hins vegar skýrt að hiti í fúguklefanum hækkaði þegar hurð var lokað.“ Varðandi spurningar nr. 2 og 3segir þar: „Framkomnar upplýsingar um gólfhitakerfi og þakblásara breytaniðurstöðu ekki í meginatriðum. Hins vegar hefur gólfhitakerfi áhrif á hitaþess lofts sem dregið er úr fúguklefa og úr vinnusal. Inniloft sem dregið er úter sennilega um 3°C heitara vegna gólfhitakerfisins en það loft blandast viðútiloft sem dregst inn um dyr. Það breytir ekki niðurstöðu sem kom fram viðmælingu.“VNiðurstaða Við aðalmeðferð málsins gafstefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslu sem vitni tveir starfsmenn stefnda, Bverkstjóri og E öryggissérfræðingur, auk hinsdómkvadda matsmanns, eins og fyrr sagði. Í máli þessu hefur stefnandiuppi kröfu um að viðurkennt verði með dómi að stefndi beri skaðabótaábyrgð áslysi sem hann varð fyrir á vinnustað sínum 16. janúar 2013. Óumdeilt er ímálinu að stefnandi varð fyrir slysi umrætt sinn. Samkvæmt yfirlýsingu sem framkom við munnlegan málfutning af hálfu stefnda er ekki deilt um það að stefnandihafi leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni við slysið tilþess að hann teljist hafa lögvarða hagsmuni af slíkri kröfugerð, þótt stefndigeri fyrirvara við niðurstöðu fyrirliggjandi örorkumats. Stefnandi lýsir atvikum svo aðhann hafi séð blossa og fundið högg í gegnum höfuðið, er hann hagræddi hjálmisínum og hettu vegna svita, án þess að leggja áður frá sér suðutöngina. Ístefnu kemur fram að stefnandi hafi haldið á suðutöng og átti sig ekki á þvíhvort hann hafi rekið suðutöngina í málm, í höfuðið á sér eða hvað gerðist. Viðskýrslugjöf fyrir dómi kvaðst stefnandi telja að klefinn sé „allt of lítill“ oghann hafi of lítið rými haft til að athafna sig við fúgun á gaffaltindum inni íklefanum. Aðspurður taldi hann mögulegt að hann hafi rekið töngina í veggklefans. Við vettvangsgöngu kom í ljós,líkt og ráða má af ljósmyndum sem eru meðal málsgagna, að fúguklefinn ívinnusal stefnda er fremur lítill. Samkvæmt því sem greinir í matsgerðdómkvadds matsmanns er klefinn 3,65 m á lengd og um 2,48 m á breidd, lokaður áþremur hliðum en á annarri langhliðinni eru tvö færanleg skilrúm. Dómendurfylgdust með þegar unnið var við fúgun á gaffli. Sást þá að þegar gaffall semunnið er við liggur á undirstöðum í klefanum vísa tindar hans að annarriskammhlið klefans, þeirri hlið sem er hægra megin í klefanum þegar horft er inní hann inn um opna langhliðina. Veggur þessi er málmklæddur. Staðfestistefnandi við vettvangsgöngu að gaffallinn hafi legið eins, og tindar hansvísað í sömu átt, er hann varð fyrir slysinu. Telur hann athafnarými sittumrætt sinn hafa verið svipað því sem sást við vettvangsgöngu eða þrengra. Dómurinn telur ljóst af gögnummálsins, og því sem fram kom við vettvangsgöngu, að það rými sem suðumaðurhefur í klefanum við fúgun gaffals sé það lítið, og nálægðin við skammhliðklefans slík, að vel geti hugsast að reka megi suðutöngina í málmklæddanvegginn fyrir slysni. Ljóst er að slíkt getur valdið miklum blossa og höggi,einkum ef suðutöngin er rekin þannig í málm að hún dregst eftir honum. Stefnandi telur víst að hannhafi fengið raflost. Við munnlegan málflutning af hálfu stefnda við aðalmeðferðmálsins kom það fyrst skýrt í ljós að þessi staðhæfing stefnanda erumdeild. Þess er að gæta að ekki hefur ímálinu verið aflað matsgerðar um það hver sé líkleg orsök slyssins og liggurekkert fyrir í málinu sem stutt getur þá fullyrðingu stefnanda að hann hafifengið raflost. Sýnist sú staðhæfing þannig einvörðungu byggð á ágiskunstefnanda sjálfs og þá einkum vegna þess að hann var sveittur umrætt sinn. Þará meðal verður engin ályktun um það dregin af fyrirliggjandi örorkumati Clæknis hvort stefnandi hafi fengið raflost, enda virðist sú staðhæfingstefnanda gagnrýnilaust lögð þar til grundvallar niðurstöðu matsins. Það er ekki hlutverk sérfróðrameðdómsmanna að leggja sjálfstætt mat á það, án þess að matsgerðar dómkvaddsmatsmanns hafi verið aflað, hvort stefnandi hafi í reynd orðið fyrir raflostieða hvort blossi sá og högg sem stefnandi varð fyrir við slysið eigi sér aðrarskýringar, sem dómurinn telur vel hugsanlegt. Eins og hér stendur á telurdómurinn ekki koma til greina að leggja staðhæfingu stefnanda um raflost tilgrundvallar með þeim rökum að sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnda í ljósiskorts á tilkynningaskyldu til Vinnueftirlits ríkisins, skorts á rannsóknslyssins og þess hve andmæli við staðhæfingunni komu seint fram. Engar athugasemdir hafa veriðgerðar af hálfu stefnda við kröfugerð stefnanda í málinu. Eins og kröfugerðstefnanda er fram sett, og eins og gögnum málsins er háttað og í ljósi þeirraatvika sem óumdeild eru í málinu, telur dómurinn ekki nauðsynlegt að skera úrum hvort staðhæfing stefnanda um raflost teljist sönnuð, svo unnt sé að skeraúr um viðurkenningarkröfu stefnanda. Telur dómurinn þannig nægar upplýsingarliggja fyrir um slysið sjálft og aðstæður á vettvangi til að unnt sé að svaraþví, þótt ekki sé vitað hvort um raflost hafi verið að ræða, hvort um bótaskyldatvik sé að ræða, með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, og reglum settum samkvæmt þeim lögum. Íljósi þess telur dómurinn ekki þörf á að neyta heimildar 2. mgr. 46. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og beina því til aðila að afla matsgerðar umorsök slyssins. Verður það hvort um raflost var í reynd að ræða að veraúrlausnarefni aðila á síðari stigum, ef þörf krefur, verði á annað borð tekistá um það hverjar líkamlegar afleiðingar stefnanda séu af slysinu. Eins og málið liggur fyrirbendir ekkert til þess að neitt hafi verið athugavert við þann öryggisbúnað semstefnandi notaði við vinnu sína og stefndi skaffaði honum, þ.e. hlífðarfatnað,hjálm og öryggisskó, eða að sá búnaður hafi verið ófullnægjandi miðað viðstarfann. Þá er ekki á því byggt að suðuvélin af gerðinni Master hafi veriðbiluð eða henni áfátt. Með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar, þar sem m.a.hefur verið tekið tillit til þeirra lítils háttar breytinga á aðstæðum íklefanum sem orðið hafa frá slysinu og matsþoli benti á á matsfundi, er ekkertfram komið sem bendir til þess að ofsahiti geti hafa myndast í klefanum umrættsinn. Ekki verður þó í efa dregið að stefnandi geti vel hafa verið orðinnsveittur við vinnu sína í klefanum, íklæddur téðum hlífðarfatnaði, og að hannhafi haft ástæðu til að hagræða höfuðbúnaði sínum og þurrka af sér svitann,jafnvel þótt skammt hafi verið liðið á daginn. Í því efni telur dómurinn þámálsástæðu sem stefnandi teflir fram um kosti loftskiptahjálma ekki hafaverulega þýðingu. Sama á við um málsástæðu stefnanda um ófullnægjandiloftræstingu, sem ekki fær sérstaka stoð í gögnum málsins og virðist einungisteflt fram til stuðnings því að stefnandi hafi svitnað. Telur dómurinn varthægt að forðast það algerlega við starf af því tagi sem hér um ræðir. Fyrir liggur að stefnandi erófaglærður, þótt óumdeilt sé að hann hafi haft nokkra reynslu af málmsuðu áðuren hann hóf störf hjá stefnda. Málmsuða er sérgrein stálsmíði, sem er löggiltiðngrein. Ekki er þó að lögum gerð krafa um starfsréttindi við málmsuðu og erþví unnt að fela ófaglærðum slík störf. Engu að síður er ljóst að störf viðmálmsuðu, hvort sem er við suðu eða skurð (fúgun), fela í sér ákveðnar hættur,þótt verulega megi draga úr hættueiginleikum starfsins með viðeigandiöryggisbúnaði, aðstæðum og aðgæslu. Bar stefnda, sem var ljóst að stefnandi varófaglærður, að tryggja honum bæði forsvaranlegar vinnuaðstæður og fullnægjandileiðbeiningar um þær hættur sem fylgdu starfinu í vinnuumhverfinu. Ekki liggur fyrir í málinu hvortstefndi hafi látið gera sérstakt áhættumat í samræmi við skyldu sína samkvæmtákvæðum 65. gr. a. laga nr. 46/1980, sbr. lög nr. 68/2003. Samkvæmt 1. mgr.þeirrar lagagreinar ber atvinnurekandi ábyrgð á að gert sé sérstakt áhættumatþar sem meta skal áhættu í starfi með tilliti til öryggis og heilsu starfsmannaog áhættuþátta í vinnuumhverfi. Við gerð áhættumats skal sérstaklega litið tilstarfa þar sem fyrirsjáanlegt er að heilsu og öryggi þeirra starfsmanna semsinna þeim sé meiri hætta búin en öðrum starfsmönnum. Þegar áhættumat ávinnustað gefur til kynna að heilsu og öryggi starfsmanna sé hætta búin skalatvinnurekandi grípa til nauðsynlegra forvarna í þeim tilgangi að koma í vegfyrir hættuna eða, þar sem þess er ekki kostur, draga úr henni eins og frekaster unnt, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Hér að framan var lýst tilteknumþrengslum sem stefnandi þurfti að starfa við inni í fúguklefanum. Er t.d. aðáliti dómsins augljóst að nálægðin við málmklæddan vegginn var slík aðraunveruleg hætta var á því að suðutöngin gæti rekist í klefavegginn. Hefði aðáliti dómsins a.m.k. verið nauðsynlegt við þessar aðstæður að vekja sérstakaathygli starfsmanns á þeirri hættu sem af þrengslunum stafaði, auk þess semætla má að úr þessum þrengslum hefði mátt bæta með einföldum hætti. Eins og málið liggur fyrirverður ekki séð að stefnandi hafi fengið neina fræðslu um öryggismál og hættursamfara vinnu við málmsuðu, hvorki almennt né sérstakar hættur í þvístarfsumhverfi sem hann starfaði í, á starfstíma sínum hjá stefnda. Það stóðstefnda nær en stefnanda að sýna fram á hvert innihald þeirrar fræðslu ogleiðbeininga var sem stefndi kveður stefnanda hafa fengið frá samstarfsmannisínum í upphafi starfsins. Eins og fyrr sagði liggur ekkifyrir að stefndi hafi uppfyllt skyldu sína til gerðar áhættumats vegnastarfans. Verður ekki séð að hjá stefnda, þ.á m. verkstjóra ogöryggissérfræðingi stefnda, sem gáfu skýrslu fyrir dómi, hafi verið fyrir hendimeðvitund um þá hættu sem stafaði af þrengslum í rýminu. Í framburðiverkstjórans kom fram að hann hafi ekki fylgst sérstaklega með þeimleiðbeiningum sem samstarfsmaður stefnanda veitti honum við upphaf starfsins entalið að árétting um að nota viðeigandi öryggisbúnað og leiðbeiningar um hvernigværi best að bera sig að fúgunina væru fullnægjandi til að afstýra hugsanlegumhættum. Áþrengslunum í fúguklefanum, sem fólu að áliti dómsins í sér sérstaka hættu viðstarf stefnanda, og á skorti á leiðbeiningum til stefnanda um hættur afstarfanum ber stefndi ótvírætt ábyrgð. Með því að tryggja ekki nægilegt rými ogtryggja ekki ófaglærðum starfsmanni fullnægjandi fræðslu og leiðbeiningar umhættur í vinnuumhverfinu, var í starfsemi stefnda brotið gegn ákvæðum laga nr.46/1980, einkum 13., 14., 21., 23., 37 og 42. gr. laganna. Telur dómurinn þessiatriði fela í sér saknæma vanrækslu, sem leiði til þess að stefndi verði aðbera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna slyssins sem hann varð fyrir ífúguklefanum 16. janúar 2013. Í ljósi þeirra aðstæðna sem stefnanda vorubúnar í fúguklefanum og sérstaklega í ljósi algjörs skorts á leiðbeiningum umhættur af starfanum í vinnuumhverfinu, þykir ekki unnt að leggja stefnanda þaðtil lasts að hafa ekki lagt frá sér suðutöngina, áður en hann hagræddi hjálmi sínumog hettu til að þurrka af sér svitann. Skiptir í því efni engu hvort hannhagræddi einungis hjálminum eða tók hann af sér. Verður því ekki fallist ávarakröfu stefnda um að stefnandi verði látinn bera ábyrgð á hluta tjóns sínssjálfur vegna eigin sakar. Samkvæmt framanrituðu er fallistá viðurkenningarkröfu stefnanda eins og hún er fram sett. Stefnandi hefur gjafsókn ímálinu samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 9. apríl 2015. Allur gjafsóknarkostnaðurhans greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Evu Dísar Pálmadótturhrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.150.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekiðtillit til virðisaukaskatts. Verður stefnda, með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, gert að greiða sömu fjárhæð í málskostnað,sem vegna gjafsóknar stefnanda skal renna í ríkissjóð. Af hálfu stefnanda flutti máliðEva Dís Pálmadóttir hrl., en af hálfu stefnda Ingvi Snær Einarsson hdl. fyrirhönd Kristínar Edwald hrl. Dómur þessi er kveðinn upp afHildi Briem héraðsdómara sem dómsformanni, ásamt meðdómsmönnunum ÁsmundiIngvarssyni byggingarverkfræðingi og Kristjáni Kristjánssyniiðnaðartæknifræðingi. Við uppsögu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en dómsuppsaga dróst vegna anna dómsins.Dó m s o r ð : Viðurkennd er skaðabótaskyldastefnda, X ehf., vegna líkamstjóns er stefnandi, A, hlaut í vinnuslysi þann 16.janúar 2013 á gafflaverkstæði stefnda á Reyðarfirði. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, Evu Dísar Pálmadótturhrl., 1.150.000 krónur. Stefndi greiði 1.150.000 krónurí málskostnað til ríkissjóðs.
|
Mál nr. 716/2012
|
Líkamsárás Dómur Ómerking héraðsdóms
|
X var sakfelldur í héraði og dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir tvær líkamsárásir gegn A, fyrrverandi sambýliskonu sinni. Við þingfestingu málsins neitaði X sök varðandi báða liði ákæru en játaði við aðalmeðferð að hafa slegið A einu höggi og að hafa séð blóð á nefi hennar eftir það. Hann bar hins vegar um að brotaþoli hefði haldið á skærum í undanfara þess sem hann taldi vera ógnun við sig. Í hinum áfrýjaða dómi var ekki fjallað um þennan ákærulið að öðru leyti en því að vísa til þess að X hefði játað brot sitt skýlaust. Í ljósi kröfugerðar X við aðalmeðferð málsins um sýknu af öllum sakargiftum og þess sem fram kom við aðalmeðferð um atvik málsins voru ekki talin skilyrði til að leysa úr ákæruliðnum sem játningarmáli. Var því fallist á með X að samningu dómsins hefði verið ábótavant að þessu leyti og í andstöðu við e., f. og g. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. nóvember 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, til vara að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvaldsins, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. Brotaþoli hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og verður því litið svo á að hún krefjist staðfestingar á kröfu sinni, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms á því að héraðsdómara hafi ekki verið rétt að líta svo á að ákærði hafi játað þær sakir sem greinir í ákærulið I.2, enda hafi ákærði neitað sök með öllu við þingfestingu málsins. Þótt ákærði hafi við aðalmeðferð málsins viðurkennt að hafa slegið brotaþola einu höggi hafi ekki verið lagaskilyrði til að dæma málið á þeim grundvelli. Samningu dómsins sé því ábótavant, þar sem eingöngu sé vísað til þessa ákæruliðar í dóminum með því að ákærði hafi skýlaust játað það brot. Jafnframt byggir ákærði kröfu um ómerkingu á því að ekki hafi verið lagt mat á trúverðugleika framburðar ákærða um ákærulið I.1. Við aðalmeðferð málsins var ákærði spurður um þau atvik er greinir í ákærulið I.2. Kvaðst ákærði viðurkenna að hafa slegið brotaþola högg á ,,kinnina eða nefið“. Hann kvaðst hafa séð áverka á brotaþola, ,,blóð“... ,,á nefi“. Spurður um aðdraganda þess kvað hann brotaþola hafa tekið upp ,,skæri - fyrst föndurskæri svo skipti hún í önnur skæri ... Ég reyni að slá skærin frá mér eða semsagt úr höndunum á henni og svo á endanum þá fékk ég nóg eða þú veist þá missti ég mig, sá svart ... Hún var kannski ekkert beint að reyna að stinga mig með þeim en hún var svona ógnandi með þau.“ Brotaþoli bar fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að hún hefði tekið skæri og haldið þeim fyrir framan sig og ,,hann segir mér að stinga sig og gera þú veist - ögrar mér og slær síðan skærunum úr höndunum á mér og gefur mér hérna á hann.“ Brotaþoli kvaðst fyrst hafa verið með barnaskæri í höndunum, en ,,síðan tók ég skæri upp, ég man þetta ekki alveg svona, en ég man að ég hélt á skærunum fyrir framan mig inni í eldhúsinu og þau höfðu verið þarna einhvern veginn.“ Eins og að framan er rakið neitaði ákærði sök við þingfestingu málsins, en játaði við aðalmeðferð þess að hafa slegið brotaþola einu höggi og að hafa séð blóð á nefi hennar eftir höggið. Við aðalmeðferð krafðist verjandi ákærða sýknu af öllum sakargiftum. Ekki var í dóminum fjallað um ákærulið I.2 að öðru leyti en því að vísa til þess að ákærði hefði játað brotið skýlaust. Í ljósi kröfugerðar ákærða við aðalmeðferð málsins um sýknu af öllum sakargiftum og þess sem að framan er rakið og fram kom við aðalmeðferð um atvik máls voru ekki skilyrði til að leysa úr ákærulið I.2 á grundvelli skýlausrar játningar ákærða. Því var samningu dómsins ábótavant að þessu leyti og í andstöðu við e., f. og g. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Þegar af þessari ástæðu er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíði niðurstöðu héraðsdóms en allur áfrýjunarkostnaður málsins skal greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Einars Huga Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns 300.000 krónur. Héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 2012. Ár 2012, mánudaginn 15. október, er á dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. [...]/2012: Ákæruvaldið (Fanney Björk Frostadóttir) gegn X (Hilmar Gunnarsson hdl.) sem tekið var til dóms hinn 9. október sl. að aflokinni aðalmeðferð og aftur í dag, eftir framhaldsaðalmeðferð. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 3. apríl sl. á hendur ákærða, X, kt. [...]-[...], [...], [...], „I. fyrir líkamsárás, á hendur þáverandi sambýliskonu sinni, A, með því að hafa í neðangreind skipti, á heimili hennar að [...] í [...]: 1. Að morgni sunnudagsins 21. nóvember 2010, slegið A nokkur högg í kjálkann og ýtti henni aftur fyrir sig svo hún lenti með bakið á borði, með þeim afleiðingum að hún hlaut skurð og bólgu á vörum og mar á baki og lendahrygg. (M. 007-2011-[...]) Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. 2. Laugardaginn 13. ágúst 2011, gripið í handlegg A og slegið hana í andlit og enni, með þeim afleiðingum að A hlaut nefbeinabrot, skurð á nefi og kinnbeini og mar og yfirborðsáverka á hægri handlegg. (M. 007-2011-[...]) Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Af hálfu Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hrl. fyrir hönd A kennitala [...]-[...], er gerð krafa um miskabætur að fjárhæð kr. 1.500.000.-, auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 13. ágúst 2011 þar til mánuður er liðinn frá því sakborningi var kynnt bótakrafa þessi, en dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags sbr. 9. gr. sömu laga. Þá er krafist greiðslu kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi, auk virðisaukaskatts á málskostnað. II. fyrir líkamsárás, á hendur stjúpmóður sinni, B, með því að hafa, að kvöldi sunnudagsins 9. október 2011, á heimili hennar að [...] í [...], hrint B þannig að hún datt aftur fyrir sig og lenti á hillu, með þeim afleiðingum að hún hlaut bólgu og skurð á vinstri kinn, mar yfir hnúa litlafingurs á vinstri hendi og eymsli yfir vinstra læri (M. 007-2011-[...]) Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Fallið hefur verið frá því atriði í ákærulið I,2 að ákærði hafi gripið í handlegg A svo að hún hlaut mar og yfirborðsáverka á handlegg. Þá hefur verið fallið frá II. kafla ákærunnar. Ákærði hefur skýlaust játað það brot sem hann er saksóttur fyrir í ákærulið I,2. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem þar er lýst og réttilega er þar fært til refsiákvæðis. Að öðru leyti hefur ákærði neitað sök. Málavextir Samkvæmt dagbók lögreglustjóraembættisins var það kl 10:56 sunnudagsmorguninn 21. nóvember 2010 að tilkynnt var um það til lögreglunnar að maður í [...] væri þar að berja konu sína. Þegar lögregla kom á vettvang var ákærði þar úti fyrir en sambýliskona hans, A, var inni. Segir í færslunni að blóð hafi verið á gólfi og nokkur glerílát voru brotin. Þá hafi sést lítillega á A en hún verið ölvuð. Kl. 6:28 þennan sama morgun hafði verið bókað að lögreglumenn hefðu hitt ákærða og A í [...] og þá komið fram að þeim hefði lent saman og að tölva hennar komið þar við sögu. Í málinu er staðfest vottorð C yfirlæknis bráðalækninga á Landspítala, Fossvogi. Segir þar að A hafi komið á spítalann kl. 14:50 þennan dag og sagt frá því að rifrildi hafi orðið með henni og sambýlismanni hennar. Hafi það leitt til þess að sambýlismaðurinn sló hana í andlitið og sparkaði í bakið á henni. Læknisskoðun leiddi í ljós að hún var bólgin um varirnar og með sár á þeim. Hafi ½ cm skurður verið innanvert á efri vör og samsvarandi mar innanvert á neðri vör. Þá hafi verið 5 cm marblettur hægra megin við hryggsúlu lendarhryggjar. A gaf skýrslu í málinu hjá lögreglu 23. ágúst 2011 og sagðist þá hafa verið sofandi og vaknað við það að ákærði var að berja hana og hrista hana til. Hefði hún fengið 5 eða 6 högg í andlitið svo hún marðist og fékk blóðnasir. Ákærði var yfirheyrður um þetta sakarefni hjá lögreglu 3. nóvember í fyrra. Neitaði hann því afdráttarlaust að hafa veitt henni þessa áverka og kvaðst ekki vita hvernig hún hefði hlotið þá. Hann kvaðst muna eftir því að þau hefði greint á um tölvu um haustið. Hefðu þau togast á um tölvuna og hún skemmst. Aðalmeðferð málsins Ákærði segir að umræddan morgun hafi verið mikil ölvun á þeim A. Hann neitar því hins vegar að hafa slegið hana. Aftur á móti hafi hún misst stjórn á sér og rifið í hár hans. Segist hann þá hafa kallað lögreglu til. Hann minnir að misklíðin hafi komið til af meintu framhjáhaldi. Hann kannast við að einnig hafi þau rifist út af fartölvu, hvort þeirra ætti hana. Hafi tölvan farið í gólfið í þeim átökum. Ákærði kveðst ekki geta skýrt áverkana sem konan var með þegar lögreglan kom á vettvang nema þá að þeir hafi hlotist af átökum þeirra um tölvuna. Hafi þau togast á um tölvuna og konan náð henni af honum. Við það hafi hún fallið við og tölvan lent í gólfinu. Ítrekar hann að hann hafi ekki slegið A. A hefur skýrt frá því að ákærði hafi reiðst þegar hringt var í hana úr ókunnu númeri. Hafi hann vakið hana með látum. Hún segir þetta atvik vera í svolítilli móðu fyrir sér. Hafi þau farið að slást og ákærði tekið tölvuna hennar. Hún hafi reynt að ná tölvunni af honum hafi hann þá kýlt hana fimm sinnum í hökuna svo hún datt í gólfið. C yfirlæknir hefur komið fyrir dóm. Segir hún að um ferska áverkar hafi verið að ræða á A. D lögreglumaður var einn þeirra sem kvaddir voru í [...] í umrætt sinn. Segir hann A hafa verið með áverka í andliti, mar að hann minnir. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Á hinn bóginn hefur A verið stöðug í frásögn sinni af atvikinu og dóminum þykir vottorð C yfirlæknis styðja mjög við framburð hennar. Telst þannig vera sannað að ákærði veittist að A og sló hana nokkur högg á kjálkann svo að hún féll við og meiddist, eins og lýst er í ákærunni. Hefur ákærði með þessu orðið sekur um brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði á að baki talsverða brotaferil allt frá árinu 1997. Hefur hann hlotið tíu dóma, ýmist fyrir umferðar-, fíkniefna- og hegningarlagabrot. Þá hefur hann þrisvar verið sektaður fyrir umferðarlagabrot og einu sinni fyrir fíkniefnalagabrot. Brot ákærða voru fólskuleg og þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi 6 mánuði. Af hálfu A hefur þess verið krafist að ákærði greiði henni 1.500.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá 13. ágúst 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá 17. maí 2012 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt 3. mgr. 176. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008. Miski A þykir hæfilega metinn 300.000 krónur og ber að dæma ákærða til þess að greiða henni þá fjárhæð í miskabætur ásamt vöxtum, eins og krafist er. Dæma ber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Hilmari Gunnarssyni hdl., 345.125 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti. Jafnframt ber að dæma ákærða til þess að greiða Guðrúnu Sesselju Arnardóttur hrl., 150.000 krónur í þóknun, sem dæmist með virðisaukaskatti. Annan sakarkostnað, 65.550 krónur, ber að dæma ákærða til þess að greiða. Pétur Guðgeirsson héraðsdómar kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi 6 mánuði. Ákærði greiði A 300.000 krónur í miskabætur ásamt almennum vöxtum frá 13. ágúst 2011 en dráttarvöxtum frá 17. maí 2012 til greiðsludags. Ákærði greiði verjanda sínum, Hilmari Gunnarssyni hdl., 345.125 krónur í málsvarnarlaun og Guðrúnu Sesselju Arnardóttur hrl., 150.000 krónur í þóknun. Annan sakarkostnað, 65.550 krónur, greiði ákærði einnig.
|
Mál nr. 678/2017
|
Kærumál Skýrslugjöf
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu brotaþola um að X yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan hún gæfi skýrslu við aðalmeðferð máls Á á hendur X.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Brotaþoli, A, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27.október 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2017, þar sem hafnað var kröfubrotaþola um að varnaraðila skuli vikið úr dómsal meðan hún gefur skýrslu viðaðalmeðferð máls sóknaraðila gegn varnaraðila. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Brotaþoli krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og varnaraðila gert að víkja úr dómsal ámeðan hún gefur skýrslu við aðalmeðferð.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og að varnaraðila verði gert að víkja úr þingsal við aðalmeðferðmálsins þegar brotaþoli gefur skýrslu.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með ákæru 15. september 2017 höfðaði héraðssaksóknari mál áhendur varnaraðila fyrir brot í nánu sambandi með því að hafa aðfaranóttþriðjudagsins 4. október 2016 á alvarlegan hátt ógnað lífi, heilsu og velferðbrotaþola, eiginkonu sinnar, með nánar tilgreindu ofbeldi með þeim afleiðingumað hún hlaut áverka sem lýst er í ákærunni. Er háttsemin talin varða við 1.mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Við þingfestingu málsins 18. október 2017 neitaði ákærði sökog var ákveðið að aðalmeðferð málsins færi fram 13. nóvember sama ár. Af hálfubrotaþola kom fram sú krafa að varnaraðila yrði gert að víkja úr þingsal meðanhún gæfi skýrslu í málinu. Var krafan reist á því að varnaraðili hefði meðúrskurði 2. október 2017 verið gert að sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþolatil 29. nóvember sama ár. Í því fólst meðal annars að varnaraðila var meinað aðveita henni eftirför, nálgast hana á almannafæri eða setja sig í samband viðhana með öðru móti.Samkvæmt 1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 á ákærði rétt á aðvera við aðalmeðferð máls. Þó getur dómari ákveðið eftir kröfu ákæranda eðavitnis að ákærða verði vikið úr þinghaldi meðan það gefur skýrslu ef dómaritelur að nærvera ákærða geti orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar og haftáhrif á framburð þess. Hæstiréttur hefur slegið því föstu að undantekningar frámeginreglunni um rétt ákærða til að vera viðstaddur aðalmeðferð og önnurþinghöld beri að túlka þröngt, sbr. meðal annars dóm réttarins 13. september 2017í máli nr. 569/2017. Helgast þetta af grundvallarreglunni um réttlátamálsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur lagagildi eftir lögum nr. 62/1994. Aðþessu gættu getur það eitt að varnaraðili sæti nálgunarbanni ekki hindrað aðhann verði viðstaddur aðalmeðferð í máli á hendur honum þegar brotaþoli kemurfyrir dóminn til skýrslugjafar. Þá liggja ekki fyrir í málinu sérfræðigögn umað nærvera varnaraðila geti orðið brotaþola sérstaklega íþyngjandi þegar húnhefur skýrslu fyrir dómi. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2017Brotaþoli hefur krafist þess aðákærða verði vikið úr þingsal meðan hún gefur skýrslu við aðalmeðferð. Byggirbrotaþoli kröfu sína á því að 2. október síðastliðinn hafi verið staðfestnálgunarbann er lögreglustjóri hafi lagt á ákærða. Samkvæmt því sé honum bannaðað koma í námunda við heimili brotaþola á svæði sem afmarkast af 50 metraradíus umhverfis heimilið. Jafnframt er ákærða bannað að veita brotaþolaeftirför, nálgast hana á almannafæri eða setja sig í samband við hana með öðrumhætti. Ákærðihefur mótmælt kröfunni og telur rétti sínum til að vera viðstaddur aðalmeðferðverði ekki haggað með nálgunarbanninu. Samkvæmt1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 á ákærði rétt á að vera viðstadduraðalmeðferð. Samkvæmt 1. mgr. 123. gr. sömu laga getur dómari þó ákveðið aðhonum skuli vikið úr þingsal meðan vitni gefur skýrslu telji dómari að nærveraákærða geti orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburðþess. Brotaþoli byggir ekki á því að nærvera ákærða sé sér þungbær heldureingöngu á nálgunarbanninu. Hér að framan var inntak nálgunarbannsins rakið.Samkvæmt því er því ætlað að hindra ákærða í að hafa samband við eða komanálægt brotaþola á heimili hennar eða á almannafæri. Það er niðurstaða dómsinsað nálgunarbann geti ekki svipt ákærða rétti til að vera viðstadduraðalmeðferðina. Það er því ekki fallist á kröfu brotaþola.úrskurðarorð Hafnaðer kröfu brotaþola um að ákærða verði vikið úr þingsal meðan hún gefur skýrsluvið aðalmeðferð.
|
Mál nr. 393/2007
|
Ráðningarsamningur Uppsögn
|
Ágreiningur aðila snérist um launauppgjör aðila í kjölfar uppsagnar B. Í málinu byggði B á því að ráðningarsamningur hefði komist á milli sín og Ö og að samkvæmt honum skyldi miða uppgjörið við þriggja mánaða uppsagnarfrest. Ö mótmælti því að slíkur samningur hefði komist á og byggði á því að uppgjörið skyldi taka mið af gildandi kjarasamningum. Ekki lá fyrir í málinu skriflegur samningur milli aðila en talið var að B bæri sönnunarbyrðina fyrir því að til ráðningarsamningsins hefði stofnast. Að virtri neitun þáverandi fjármálastjóra Ö, þótti B ekki hafa sýnt fram á að slíkur samningur hefði komist á. Var Ö sýknað af kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 16. maí 2007. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 27. júní sama ár og var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 23. júlí 2007. Aðaláfrýjandi krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 725.279 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 270.000 krónum frá 1. október 2005 til 1. nóvember sama ár, en af 725.279 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 14. september 2007. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2007. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 26. apríl 2006 og dómtekið 7. febrúar sl. Stefnandi er Benedikta Gísladóttir, Erluási 1, Hafnarfirði. Stefndi er Öryggismiðstöð Íslands hf., Borgartúni 31, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 725.279 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 270.000 krónum frá 1. október 2005 til 1. nóvember 2005 og frá þeim degi af stefnufjárhæð til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu, en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar. Hann krefst einnig málskostnaðar. I Málsatvik Atvik málsins eru í veigamiklum atriðum umdeild. Aðilar eru sammála um að stefnandi hafi komið í atvinnuviðtal hjá stefnda, fyrir milligöngu ráðningarþjónustu, og í framhaldi af því hafið störf sem innheimtufulltrúi 2. maí 2005. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda fyrir dómi var um það samið í atvinnuviðtalinu að stefnandi yrði fastráðinn frá byrjun. Samkvæmt framburði vitnisins Sigurðar L. Sævarssonar, fyrrverandi fjármálastjóra stefnda, fyrir dómi lagði stefnandi áherslu á það í atvinnuviðtalinu að hann lækkaði ekki í launum frá sínu fyrra starfi. Hafi af þessum sökum orðið að samkomulagi að laun stefnanda yrðu 270.000 krónur í stað 230-240.000 króna byrjunarlauna og þá tekið fram að ekki yrði um hækkun að ræða að loknum þriggja mánaða reynslutíma. Vitnið bar hins vegar að stefnanda hafi verið kynnt að um kjör hans að öðru leyti færi samkvæmt kjarasamningi. Hefði það jafnframt verið almenn vinnuregla við ráðningar hjá stefnda. Í málinu er ágreiningslaust að um miðjan eða síðari hluta maí afhenti áðurgreindur Sigurður L. Sævarsson stefnanda óundirritaðan en skriflegan ráðningarsamning. Í 2. gr. skjalsins kom meðal annars fram að uppsagnarfrestur stefnanda skyldi vera þrír mánuðir. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda undirritaði hann skjalið og afhenti Sigurði, en tók óundirritað afrit með sér. Samkvæmt vitnaskýrslu Sigurðar fór stefnandi með skjalið heim með sér í þeim tilgangi að lesa það yfir að ósk Sigurðar. Næsta dag hafi svo stefnandi komið til Sigurðar og gert athugasemdir við ákvæði skjalsins viðvíkjandi orlofi. Samkvæmt framburði Sigurðar kom aldrei til þess að hann undirritaði skjalið. Þá bar hann að hjá stefnda væri skjalið ekki til á öðru formi en sem tölvutækt uppkast að samningi, en gengið hefði verið úr skugga um hvort samningurinn væri til undirritaður í skjalageymslu stefnda. Fyrir dómi gaf Sigurður þá skýringu á þriggja mánaða uppsagnarákvæði fyrirhugaðs samnings að um hefði verið að ræða klaufaskap og hefði ákvæðið slæðst inn vegna þess að tiltekinn starfsmaður hefði verið ráðinn á þessum kjörum stuttu áður. Það hefði þó aldrei verið ætlunin að stefnandi yrði ráðinn á þessum kjörum. Í málinu er ágreiningslaust að 5. júlí 2005 var stefnanda sagt upp störfum hjá stefnda. Samkvæmt framburði Sigurðar L. Sævarssonar var stefnandi ósáttur við uppsögnina og lýsti því yfir að hann myndi ekki vinna uppsagnarfrestinn. Í framburði vitnisins kom fram að það hafi verið afstaða hans sem yfirmanns stefnanda að knýja stefnanda ekki til að vinna út uppsagnarfrestinn. Samkvæmt aðilaskýrslu stefnanda féllst Sigurður einnig á að stefnandi ynni ekki í uppsagnarfresti. Í málinu liggur jafnframt fyrir að stefnandi fékk greidd laun til loka júlímánaðar. Hinn 31. ágúst 2005 voru greidd út laun fyrir ágústmánuð til starfsmanna stefnda. Fékk stefnandi þá greidd full mánaðarlaun, eða 183.662 krónur útborgaðar. Kveðst stefnandi hafa talið að þessi greiðsla væri í samræmi við þriggja mánaða uppsagnarfrest hans. Samkvæmt launaseðli sem stefnanda var síðar sendur átti hann hins vegar einungis að fá 69.587 krónur útborgaðar, en þar var aðallega um að ræða orlof stefnanda. Í aðilaskýrslu sinni lýsti stefnandi því að hann hefði af þessu tilefni haft sambandi við starfsmanna stefnda og þá verið tjáð að um mistök hefði verið að ræða og hann ætti von á bréfi vegna þessa. Í skýrslum fyrrgreinds Sigurðar L. Sævarssonar og Ólafar Ólafsdóttur, þáverandi gjaldkera stefnda, kom fram að við greiðslu launa til starfsmanna stefnda í ágúst 2005 hefðu þau mistök verið gerð að greiðsluskjal fyrir júlí í stað ágúst hefði verið sent viðskiptabanka stefnda og bankinn greitt út í samræmi við það. Af þessum sökum hefði stefnanda, sem og öðrum starfsmönnum stefnda, verið greidd sömu laun 31. ágúst 2005 og greidd höfðu verið fyrir júlí. Í málinu liggur fyrir bréf stefnda til stefnanda 1. september 2005, þar sem stefnanda er tilkynnt að mistök í launakeyrslu hafi átt sér stað og hann beðinn um að endurgreiða ofgreidd laun að fjárhæð 114.075 krónur. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu mótmælti stefnandi kröfu stefnda og sneri sér til stéttarfélags síns. Er ekki ástæða til að rekja samskipti aðila eftir þetta tímamark. Í tilefni af áskorun stefnda hefur stefnandi lagt fram gögn um tekjur sínar í ágúst, september og október 2005. Sýna þess gögn að stefnandi var ekki með launatekjur á umræddum tíma. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslu sem vitni Sigurður L. Sævarsson, fyrrverandi fjármálastjóri stefnda, og Ólöf Ólafsdóttir, launafulltrúi og fyrrverandi gjaldkeri stefnda. Ekki er ástæða til að rekja þessar skýrslur frekar en þegar hefur verið gert. II Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því að komist hafi á gildur ráðningarsamningur um að hann ætti rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Hann vísar til þess að um þetta hafi verið samið í atvinnuviðtali stefnanda hjá Sigurði L. Sævarssyni og að þetta hafi komið fram í ráðningarsamningi sem honum hafi verið afhentur röskum tveimur vikum eftir að hann hóf störf. Í munnlegum málflutningi lagði stefnandi áherslu á að framangreindum samningi, sem stefnanda var afhentur, hefði í raun verið framfylgt, sbr. einkum ákvæði samningsins um fjárhæð launa stefnanda. Þá vísaði hann til þess að ákvörðun stefnda um að greiða stefnanda laun í júlí og ágúst væri til marks um að talið hefði verið að stefnandi nyti þriggja mánaða uppsagnarfrests í samræmi við samninginn. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt ákvæðum greinar 1.10.1 í kjarasamningi Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins sé skylt að gera skriflegan ráðningarsamning innan tveggja mánaða frá því starfsmaður hefur störf. Samkvæmt þessu beri stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að það skjal sem stefnanda var afhent í maí 2005 hafi ekki verið ráðningarsamningur eða bindandi tilboð um ráðningarsamning. Stefnandi vísar einnig til verkefna stefnda og telur ólíklegt að hann hafi ekki viljað tryggja að stefnandi undirritaði samning sem innihéldi ákvæði um þagnar- og trúnaðarskyldur. Krafa stefnanda er sundurliðuð sem hér segir: Stefnandi styður kröfu sína við lög nr. 30/1987 um orlof, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnuréttar og kjarasamninga Verslunarmannafélags Reykjavíkur og vinnuveitanda auk bókana. III Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda eru sýknukröfur á því byggðar að hann hafi efnt að fullu og öllu leyti skyldur sínar gagnvart stefnanda og eigi stefnandi því engar frekari kröfur á hendur honum. Af hálfu stefnda er á því byggt að skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki verið gerður á milli stefnda og stefnanda við upphaf ráðningar. Af ákvæðum laga og meginreglum íslensks vinnuréttar leiði að um starfskjör og réttindi stefnanda hafi farið samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og Verslunarmannafélags Reykjavíkur, en kjarasamningur kveði á um lágmarkskjör sem leggja beri til grundvallar að svo miklu leyti sem ekki sé samið á annan veg í ráðningarsamningi, sbr. m.a. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Af ákvæði 12. kafla kjarasamnings leiði að fyrstu 3 mánuðir starfstíma teljist reynslutími og sé gagnkvæmur uppsagnarfrestur ein vika. Ráðningarsamningi hafi verið sagt upp innan þess tíma og hafi stefnanda verið greidd laun til loka uppsagnarfrests. Stefnandi eigi samkvæmt því engar frekari kröfur á stefnda. Stefndi mótmælir þeirri staðhæfingu stefnanda að skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður þeirra í milli við upphaf ráðningar. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að slíkur samningur hafi verið gerður. Það sé gildisskilyrði ráðningarsamnings að hann sé samþykktur af báðum aðilum og gegn andmælum stefnda verði stefnandi að færa sönnur á efni hans og/eða bera hallann af því að geta ekki framvísað samningi undirrituðum af báðum aðilum. Stefndi vísar einnig til vinnureglna um ráðningar hjá fyrirtækjum og hjá stefnda og hefur þessu til stuðnings lagt fram afrit ýmissa ráðningarsamninga. Vísar hann til þess að hin almenna regla sé sú að fyrstu þrír mánuðir starfs séu reynslutími. Að því er varðar útborgun launa fyrir ágúst 2005 er vísað til þess að laun stefnanda hafi verið greidd fyrir mistök og hafi stefnanda hvorki verið greidd laun fyrir september né október, eins og annars hefði orðið raunin. Stefndi byggir á því að almenn mistök við launaútborgun stofni engan rétt til handa stefnanda enda verði stefnandi að færa sönnur á rétt sinn með öðrum hætti. Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnanda þess efnis að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að það hafi þýðingu að skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki verið gerður innan tveggja mánaða, sbr. grein 1.10.1. í kjarasamningi. Stefnandi geti hvað sem þessu líði ekki reist rétt á óundirrituðu ráðningarsamningsformi. Stefnandi beri þrátt fyrir þetta sönnunarbyrðina fyrir því að samningur tiltekins efnis hafi komist á, en sönnun um þetta hafi ekki tekist. Stefndi gerir þá varakröfu að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verði ekki fallist á sýknukröfu hans. Hann telur að draga eigi frá kröfu stefnanda öll laun og/eða tekjur sem hann hafi þegið frá 1. ágúst 2005 til 31. október 2005. Hann byggir einnig lækkunarkröfu sína á því að stefndi hafi aldrei leyst stefnanda undan vinnuskyldu í uppsagnarfresti. Stefndi vísar til meginreglna vinnuréttar, samningaréttar og kröfuréttar. Þá vísar stefndi til kjarasamnings Samtaka atvinnulífsins og VR. Enn fremur vísar stefndi til ákvæða laga nr. 55/1980. Um varakröfu vísar stefndi til meginreglna íslensks vinnuréttar og skaðabótaréttar en samkvæmt því sæta laun og aðrar tekjur stefnanda á viðmiðunartímabili frádrætti, þannig að hann verði eins settur fjárhagslega og ella. IV Niðurstaða Í máli þessu er ágreiningslaust að stefnandi réð sig til starfa hjá stefnanda í byrjun maí 2005 og voru umsamin mánaðarlaun hans 270.000 krónur. Þá er ekki um það deilt að stefnanda var sagt upp störfum 5. júlí sama árs. Í málinu er jafnframt ágreiningslaust að um starf stefnanda fór samkvæmt ákvæðum kjarasamnings milli Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins með gildistíma frá 16. apríl 2004 til 31. desember 2007. Samkvæmt grein 12.1 í framangreindum kjarasamningi skyldi uppsagnarfrestur starfsmanns vera ein vika á fyrstu þremur mánuðum starfs, sem væri reynslutími, en að honum loknum einn mánuður á næstu þremur mánuðum. Samkvæmt greininni skyldi uppsagnarfrestur vera þrír mánuðir eftir sex mánaða starf. Samkvæmt ákvæðum kjarasamnings var uppsagnarfrestur stefnanda í starfi hans hjá stefnda hinn 5. júlí 2005 því aðeins ein vika. Í máli þessu heldur stefnandi því fram að stofnast hafi til samnings um að hann ætti rétt til lengri uppsagnarfrests, þ.e. þriggja mánaða uppsagnarfrests. Samkvæmt almennum reglum ber stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að til slíks samnings hafi stofnast. Stefnandi hefur borið fyrir dómi að í atvinnuviðtali hjá stefnda, sem fram fór áður en stefnandi hóf umrætt starf, hafi þáverandi fjármálastjóri stefnda, Sigurður L. Sævarsson, samþykkt að stefnandi yrði „fastráðinn“. Nefndur Sigurður staðfesti fyrir dómi að með „fastráðningu“ væri venjulega átt við að starfsmaður nyti sömu réttinda og starfsmenn, sem lokið hefðu reynslutíma, þar á meðal með tilliti til uppsagnarfrests. Hins vegar neitaði Sigurður því að samið hefði verið um annað í umræddu atvinnuviðtali en að um kjör stefnanda að þessu leyti færi samkvæmt kjarasamningi. Að virtri neitun Sigurðar telst ósannað að í umræddu viðtali hafi komist á munnlegur samningur um að stefnandi nyti lengri uppsagnarfrests en leiddi af kjarasamningi. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að áðurnefndur Sigurður L. Sævarsson hafi gert við hann formlegan ráðningarsamning um miðjan maí 2005, þar sem í 2. gr. hafi verið kveðið á um þriggja mánaða uppsagnarfrest. Af hálfu stefnanda er þó viðurkennt að það skjal, sem vísað er til í þessu sambandi, var ekki undirritað af hálfu fyrirsvarsmanns stefnda. Að þessu virtu, svo og að teknu tilliti til framburðar Sigurðar L. Sævarssonar fyrir dómi, er ekki unnt að fallast á að umrætt skjal hafi falið í sér bindandi tilboð vinnuveitanda um tiltekin starfskjör eða að formlegur ráðningarsamningur hafi komist á með samningu og afhendingu skjalsins til stefnanda. Getur það ekki haggað þessari niðurstöðu þótt sú launafjárhæð sem tilgreind er í skjalinu sé sú hin sama og stefnanda var greidd samkvæmt launaseðlum. Að mati dómara getur sú ákvörðun stefnda að greiða stefnanda laun út júlímánuð eftir að honum hafði verið sagt upp störfum, án þess að stefnandi innti af hendi vinnu, ekki talist haldbær sönnum um að litið hafi verið svo á að stefnandi nyti þriggja mánaða uppsagnarfrests. Þvert á móti bendir tímasetning uppsagnar stefnanda fremur til þess að að af hálfu stefnda hafi verið litið svo á að svokölluðum reynslutíma stefnanda væri enn ólokið í júlí 2005. Með framburði Sigurðar L. Sævarssonar og Ólafar Ólafsdóttur, fyrrverandi gjaldkera stefnda, svo og bréfi stefnda til stefnanda 1. september 2005, telst enn fremur sannað að greiðsla launa stefnanda í ágúst 2005 orsakaðist af mistökum í launabókhaldi stefnda og fól ekki í sér neina viðurkenningu á því að stefnandi ætti rétt til þriggja mánaða uppsagnarfrests. Af hálfu stefnanda hefur verið vísað til þess að stefndi hafi vanrækt þá skyldu sína að gera skriflegan ráðningarsamning við stefnanda innan tveggja mánaða frá því hann hóf störf, sbr. grein 1.10.1 í áðurnefndum kjarasamningi. Þótt á þetta verði fallist með stefnanda getur það ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að stefnandi eigi ríkari rétt en kveður á um í gildandi kjarasamningi. Samkvæmt öllu framangreindu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að samist hafi um lengri uppsagnarfrest en leiðir af gildandi kjarasamningi. Á hann þar af leiðandi ekki rétt til greiðslu launa fyrir september og október 2005, eins og krafist er í stefnu. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Í ljósi þess vafa, sem uppi var um staðreyndir málsins fram að aðalmeðferð þess, verður málskostnaður látinn falla niður með heimild í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðmundur B. Ólafsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Anton Björn Markússon hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Öryggismiðstöð Íslands hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Benediktu Gísladóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 16/2016
|
Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Fasteign Gjafsókn
|
A krafðist bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu B hf., sem félagið hafði tekið hjá V hf., vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir er hann féll úr lagerrými vörugeymslu á millilofti um fjóra metra niður á steinsteypt gólf en A hafði verið að setja glerplötur á vörubretti ásamt þremur öðrum starfsmönnum B hf. Hafði öryggishlið á hæðinni, sem hefði að öllu jöfnu girt fyrir op niður á neðri hæð, verið dregið frá. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði sem vöruhússtjóri verið yfirmaður þeirra starfsmanna sem hefðu unnið umrætt verk og hefði haft með höndum verkstjórn þess í skilningi 20., 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Af þeim sökum hefði A borið að tryggja öryggi sitt og annarra starfsmanna með því að gera viðeigandi varúðarráðstafanir. Var talið að orsök slyssins yrði ekki rakin til atvika sem V hf. bæri fébótarábyrgð á, heldur þess að öryggishliðið hefði ekki verið fyrir opinu og A ekki gætt að sér við þær aðstæður.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 7. janúar 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjandaog málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess aðverða aðeins dæmdur skaðabótaskyldur að hluta og að málskostnaður falli niður ábáðum dómstigum.Gagnáfrýjandi skaut málinu fyrir sittleyti til Hæstaréttar 23. mars 2016. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandaverði gert að greiða sér 31.329.724 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 15. september2010 til 15. október 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til varakrefst hann þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honumhefur verið veitt.Dómendur fóru á vettvang 20. september2016.ISamkvæmt skýrslu lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu 14. janúar 2008 barst henni klukkan 18.40 sama dagtilkynning um vinnuslys í fyrirtækinu B hf. við […], en þar hafðigagnáfrýjandi, starfsmaður fyrirtækisins, fallið úr lagerrými vörugeymslu ámillilofti um fjóra metra niður á steinsteypt gólf og slasast alvarlega. Sagðií skýrslunni að er slysið átti sér stað hafi þrír menn, C, D og E, verið aðvinna með gagnáfrýjanda við að færa glerplötur, 295 x 99 cm að flatarmáli, ávörubretti sem staðsett var við brún á efri hæð, en lyftari síðan átt að komaaf neðri hæðinni og taka brettið af þeirri efri. Þegar mennirnir voru að setjaglerplötu á vörubrettið hafi gagnáfrýjandi og C gengið aftur á bak að brúninniog D og E áfram við hinn enda plötunnar. Hafi gagnáfrýjandi stigið fram afbrúninni þegar hann gekk aftur á bak og fallið niður af henni á höfuðið. Þá varhaft samband við Vinnueftirlitið og kom starfsmaður þess á vettvang klukkan19.50. Vettvangur var rannsakaður og ljósmyndir teknar. Kom þar meðal annarsfram að á efri hæðinni var öryggishlið, 1,17 m á hæð. Í skýrslu Vinnueftirlitsins 14. janúar2008 kom fram að við vinnu sína hafi framangreindir menn fjarlægt öryggishliðið,sem var á vöruloftinu, til að geta flutt vörubretti „til og frá.“ Þegar þeirhafi verið að leggja síðustu glerplötuna, sem til stóð að flytja, á vörubrettihafi þeir staðið hver við sitt hornið þegar gagnáfrýjandi, sem sneri baki aðopinu, hafi stigið „af einhverjum orsökum“ með annan fótinn út af loftinu ogfallið niður. Um orsök slyssins sagði í skýrslunni að hana mætti „helst rekja“til þess að engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrirfallhættu þegar „handrið“ á vörulofti var fjarlægt. Fyrirmæli í skýrslunni umúrbætur voru þau að alltaf skyldi leitast við að gæta fyllsta öryggis þegarflytja ætti vörur upp á vöruloft og niður af því og að gera skyldi ráðstafanirtil að tryggja fullt öryggi starfsmanna við vinnu á vörulofti þegar fjarlægjaþyrfti „handrið.“ Samkvæmt matsgerð tveggja lækna 16.júní 2010, sem aðilar öfluðu sameiginlega, var varanleg örorka gagnáfrýjandavegna afleiðinga slyssins metin 100% og varanlegur miski 80 stig.Með bréfi 6. febrúar 2008 fórgagnáfrýjandi fram á afstöðu aðaláfrýjanda til bótaskyldu úr frjálsri ábyrgðartryggingu B hf., enbótaskyldu var hafnað með bréfi 11.apríl sama ár. Gagnáfrýjandi skaut málinu 10. júní 2009 til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum. Komst nefndin 21. júlí sama ár að þeirri niðurstöðu aðlíkamstjón gagnáfrýjanda bættist ekki úr framangreindri ábyrgðartryggingufélagsins hjá aðaláfrýjanda. Hinn 27. júlí 2010 greiddi aðaláfrýjandigagnáfrýjanda 17.803.154 krónur úr slysatryggingu launþega. Gagnáfrýjandihöfðaði síðan mál þetta 15. september 2014. Að undangenginni aðalmeðferð 30.september 2015 var málið dómtekið og hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp 9. októbersama ár.IIÍ málinu liggur fyrirráðningarsamningur gagnáfrýjanda og F hf., sem undirritaður var afgagnáfrýjanda og forstjóra félagsins 26. júní 2007, en þar kom fram aðgagnáfrýjandi myndi hefja störf sem vöruhússtjóri hjá félaginu 7. ágúst samaár, en þá mun sameining fyrirtækjanna F hf. og B hf. hafa átt sér stað. Værihlutverk hans samkvæmt starfslýsingu, sem fyrir lægi sem viðauki viðráðningarsamninginn. Fram kom í ráðningarsamningnum að starf vöruhússtjórasvaraði til stöðu framkvæmdastjóra. Samkvæmt ódagsettri starfslýsinguvöruhússtjóra félagsins, sem gerð mun hafa verið af forstjóra þess, barvöruhússtjóra að sjá til þess að farið væri að öryggis- og verklagsreglum ívöruhúsi. Gagnáfrýjandi hefur neitað að hafa fengið starfslýsinguna í hendur.Samkvæmt launaseðlum greiddi gagnáfrýjandi iðgjald til Verkstjórafélagsins Þórs.Í tilkynningu vinnuveitanda til Vinnueftirlitsins 18. janúar 2008 var starfsheitið verkstjóritilgreint. Þá var gagnáfrýjandi sagður vera verkstjóri í vöruhúsi í áðurnefndriskýrslu Vinnueftirlitsins. IIIGagnáfrýjandi kvaðst hafa verið ráðinnsem lagerstjóri til F hf. árið 1999, en fyrirtækið hafi flutt í […] um áramótin2000 til 2001 og verið þar síðan. Hann hafi hætt störfum þar í tvö og hálft ár,en komið aftur til starfa þegar fyrirtækið B hf. var tekið við og þá ráðinn semvöruhússtjóri. Um atvik að slysinu skýrði gagnáfrýjandi svo frá að hann minntiað settar hafi verið fjórar glerplötur á brettið, sem um ræðir í málinu. Kvaðsthann telja að ekki hefði verið unnt að hafa öryggishliðið uppi meðan verkið varunnið, þar sem lyftarinn hefði þá ekki náð brettinu niður. Að beiðni gagnáfrýjanda voru skýrslurteknar fyrir dómi af vitnum að slysinu og verður nú gerð grein fyrir framburðiþeirra.E skýrði svo frá að hann hafi veriðbifreiðarstjóri hjá fyrirtækinu B hf. þegar slysið átti sér stað, en jafnframthafi hann unnið þar innandyra. Er slysið varð hafi verið búið að fara meðnokkrar plötur „þarna fram á endann“ er gagnáfrýjandi hafi stigið aftur á bakog dottið niður. Hafi gagnáfrýjandi „verið yfir húsinu þarna“ og vitnið alltaflitið á hann sem verkstjóra þar og hann gefið fyrirskipanir um hverju ætti aðhenda. Öryggishlið hafi verið opið þegar verkið var unnið. Vitnið kvaðst hafaspurt gagnáfrýjanda að því hvort ekki ætti að loka hliðinu, en gagnáfrýjandisvarað því neitandi. Vitnið kom aftur fyrir dóm við aðalmeðferð málsins, þarsem það var spurt um ódagsetta yfirlýsingu, sem það gaf stuttu eftir slysið.Þar kom fram að vitnið hafi haft á orði við gagnáfrýjanda hvort ekki væriástæða til að hafa öryggishliðið fyrir meðan „þeir væru að undirbúa“, engagnáfrýjandi, sem stýrt hafi verkinu, sagt að það væri óþarfi. Vitniðstaðfesti að hafa ritað yfirlýsinguna sem og efni hennar. Vitnið kvað hafaverið hægt að hafa hliðið lokað meðan verið var að raða á brettið og ekki veriðerfitt að taka brettið niður á eftir með því að taka hliðið frá. C kvaðst hafa unnið sembifreiðarstjóri hjá áðurnefndu fyrirtæki á þeim tíma er slysið varð, en einnigunnið í vöruhúsi þess. Hafi vitnið verið í öðru verki „niðri“ ásamt D ergagnáfrýjandi hafi kallað á þá upp til aðstoðar. Aðdragandi slyssins hafi veriðsá að fjórir starfsmenn hafi verið að bera glerplötu, hver á sínu horni. Þeirhafi síðan lagt hana frá sér á bretti, sem á hafi verið bunki af slíkum plötum.Hafi þeir verið búnir að leggja plötuna frá sér er gagnáfrýjandi hafi risiðupp, tekið skref aftur fyrir sig og farið fram af brúninni. Vitnið vissi ekkihver hefði fjarlægt öryggishliðið. Taldi vitnið að unnt hefði verið að leggjaglerplöturnar á brettið án þess að fjarlægja hliðið með því að setjaframlengingu á gaffla lyftarans, toga í brettið og keyra svo aftur lengra inn íþað. Spurt um hver hafi stjórnað verkinu svaraði vitnið: „Ég hugsa að [A] hafisennilega verið hæstráðandi í húsinu þegar þetta var.“D kvað aðalstarf sitt hjá fyrirtækinu hafaverið að keyra út vörur, en einnig hafi hann unnið á lager og ýmis önnur störf.Umrætt sinn hafi gagnáfrýjandi og E kallað á sig til aðstoðar upp á vöruloftið.Þegar starfsmennirnir hafi verið að bera síðustu plötuna og gagnáfrýjandi aðleggja hana frá sér hafi hann risið upp, tekið eitt skref aftur á bak og falliðniður. Öryggishlið hafi oftast verið fyrir opinu, en það tekið niður þegarverið var að vinna sérstök verkefni. Gagnáfrýjandi hafi verið mjög strangur íöryggismálum og fylgt því eftir að starfsmenn væru með hjálma og viðeigandiöryggisbúnað og sett út á ef svo var ekki. Vitnið kvað gagnáfrýjanda hafa veriðverkstjóra í vöruhúsinu.IVSvo sem áður greinir var aðdragandislyssins sá að gagnáfrýjandi var ásamt þremur starfsmönnum fyrirtækisins B hf.að bera glerplötur á vörubretti í lagerrými á efri hæð í húsnæði fyrirtækisinsað […]. Hafði öryggishlið á hæðinni, 1,17 m á hæð, sem að öllu jöfnu var girtfyrir op niður á neðri hæð, verið dregið frá og báru starfsmennirnir plöturnar aðopinu, þar sem þeim var staflað á bretti er lyftari hífði síðan niður á neðrihæð. Mun slysið hafa átt sér stað eftir að síðasta platan hafði verið lögð ábrettið, en þá tók gagnáfrýjandi skref aftur á bak og féll um fjóra metra niðurá jarðhæð hússins. Sem vöruhússtjóri var gagnáfrýjandiyfirmaður þeirra starfsmanna, sem unnu umrætt verk með honum, og hafði meðhöndum verkstjórn þess í skilningi 20., 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Af þeim sökum bar gagnáfrýjandaað tryggja öryggi sitt og annarra starfsmanna með því að gera viðeigandivarúðarráðstafanir. Af gögnum málsins og skoðun á vettvangi verður ekki ráðiðað nauðsynlegt hafi verið að hafa framangreint öryggishlið opið þegarglerplötunum var staflað á brettið. Þvert á móti verður að telja að ekkert hafiverið því til fyrirstöðu að hafa það lokað þegar þetta var gert og opna þaðsíðan fyrir lyftara til niðurhífingar. Liggur ekkert fyrir í málinu um að gerðöryggishliðsins hafi verið ábótavant. Samkvæmt þessu verður orsök slyssins ekkirakin til atvika, sem aðaláfrýjandi ber fébótaábyrgð á, heldur þess aðöryggishliðið var ekki fyrir opinu þegar glerplatan var lögð á brettið oggagnáfrýjandi gætti ekki að sér við þær aðstæður. Verður aðaláfrýjandi þvísýknaður af kröfu gagnáfrýjanda.Rétt er að málskostnaður á báðumdómstigum falli niður.Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnaðverður staðfest, en um gjafsóknarkostnað hans hér fyrir dómi fer eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, VátryggingafélagÍslands hf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, A.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Gjafsóknarákvæði héraðsdóms erstaðfest.Allur gjafsóknarkostnaðurgagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, 800.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2015 Mál þetta höfðaði A, […], meðstefnu birtri 15. september 2014 á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., […]. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 30.september sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum 38.841.441 krónu með 4,5% ársvöxtum af16.227.865 krónum frá 14. janúar 2008 til 1. mars 2009, af 38.841.441 krónu fráþeim degi til 16. júlí 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af 38.841.441 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðarað mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veittgjafsókn 28. ágúst 2013. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda, til vara þess að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar að matidómsins. Stefnandi var starfsmaðurfyrirtækisins B, en áður hafði hann starfað hjá F. Í janúar 2008 var unnið að því hjá B að rýmatil í húsnæði þess að […]. Um klukkan18.40 þann 14. janúar voru stefnandi og þrír aðrir starfsmenn á efri hæðhússins og báru glerplötur að brún hæðarinnar og lögðu á bretti sem var viðbrúnina. Síðan átti að taka brettið niðurá neðri hæð með lyftara. Við þessaraðfarir féll stefnandi skyndilega aftur á bak fram af brúninni og lenti ágólfinu um fjórum metrum neðar. Hlauthann talsverð meiðsl sem lýst verður síðar.Krefst hann í málinu skaðabóta vegna þessara áverka. Við aðalmeðferð málsins gafstefnandi aðilaskýrslu og leiddir voru sem vitni E og G. Þann 20. júní 2008 höfðu að kröfu stefnandaverið teknar skýrslur af vitnum að atvikinu í Héraðsdómi Reykjavíkur. Þá komu fyrir dóminn E, C, D, H, sem vorusamstarfsmenn stefnanda, svo og I, starfsmaður Vinnueftirlits ríkisins, og J, Kog L, lögreglumenn. Áður en aðalmeðferð hófst gengudómari og lögmenn aðila ásamt stefnanda á vettvang. Húsnæðinu hefur ekki verið breytt í neinuverulegu frá því að slysið varð, […].Grindarhlið er fyrir stóru opi á vegg á efra loftinu og er fram komið aðþað var opið þegar umrætt slys varð. Hægt erað loka opinu með eldvarnarhurð, sem er tengd við brunavarnarkerfihússins. Sjá má af ljósmyndum sem teknarvoru strax eftir slysið að hillurekkar hafa staðið upp að hluta af gatinu áþeim tíma. Vitnið E sagði að þeir hefðuverið búnir að bera nokkrar glerplötur fram á brúnina á efra loftinu. Stefnandi hafi verið við brúnina. Hann hafi allt í einu stigið aftur á bak ogdottið niður. Vitnið D sagði að þeir hefðuverið að bera síðustu plötuna og verið að leggja hana niður, þegar stefnandireis upp og tók eitt skref aftur á bak og datt fram af brúninni. E sagðist hafa spurt hvort þaðætti ekki að loka hliðinu áður en þeir fóru að bera plöturnar fram á brún. Stefnandi kvaðst ekki hafa heyrt þetta ogneitaði því að hann hefði ákveðið sérstaklega að hliðið skyldi vera opið. Þeir C og D mundu ekki eftir neinumorðaskiptum um þetta. Í andmælum H,þjónustustjóra hjá B og næsta yfirmanni stefnanda, við skýrsluVinnueftirlitsins um slysið, kemur fram að stefnandi hafi ekki viljað hafahandriðið uppi þótt aðrir starfsmenn hefðu óskað eftir því sérstaklega. Við skýrslutöku fyrir dómi staðfesti H aðþarna hefði hann fullyrt of mikið, hann hefði einungis haft þetta eftir E. Stefnandi sagði að hann héldi aðþað tæki um það bil fimm mínútur að setja upp hliðið. Aðrir voru ekki spurðir um þetta og nánariupplýsingar um gerð hliðsins liggja ekki frammi í málinu. Þá komu ekki fram nákvæmar upplýsingar umhversu algengt það hefði verið að menn ynnu svo að segja frammi á brúninni ánþess að hliðið væri lokað. Vitnin sögðuað í þessu tilviki ekki hefði verið hægt að nota trillu sem hefði veriðtil. Þetta hafi verið mjög þungar plöturog þeir hafi þurft að vera fjórir saman til að bera þær. Stefnandi kvaðst telja að ekkihefði verið hægt að hafa hliðið lokað á meðan þeir settu glerplöturnar ábrettið. Þá hefði brettið þurft að verasvo innarlega að lyftarinn hefði ekki náð því.E kvaðst telja að unnt hefði verið að raða á brettin þótt hliðið værilokað, hægt hefði verið að ná brettunum með lyftaranum. Stefnandi og vitni báru um aðmikið hefði verið að gera hjá fyrirtækinu vikurnar fyrir slysið. Unnið var að því að rýma milliloftið ogþurfti að vinna talsvert utan venjulegs vinnutíma. Aðilar deila um nákvæma stöðustefnanda hjá vinnuveitanda sínum, B.Sjálfur kvaðst hann hafa verið vöruhússtjóri. Áður hefði hann verið lagerstjóri hjá F. Hann kvaðst ekki hafa litið á sig semverkstjóra. Stefnandi lagði fram skjal sember fyrirsögnina Vöruhúsastjóri F hf.Starfslýsing. Þar eru í mörgumliðum talin upp verkefni í vöruhúsinu, en einnig gerð grein fyrir akstursþjónustufélagsins, útisvæði og bílaflota. Skjalþetta er ódagsett og ekki undirritað, en nafn M er prentað undir og mun M hafaverið forstjóri F. Stefnandi kvaðst ekki hafa séðþetta skjal áður. Sagði hann að sérhefði aldrei verið sagt að hann ætti að bera ábyrgð á öryggismálum. Í ráðningarsamningi stefnda,dags. 26. júní 2007, er vitnað til starfslýsingar sem fyrir liggi og fylgi semviðauki við ráðningarsamninginn. Þeir E, C, D og H sögðu allir aðstefnandi hefði verið verkstjóri. Sama kvöld og slysið varð komfulltrúi vinnueftirlitsins á vettvang. Íódagsettri skoðunarskýrslu segir m.a.:„Þegar búið er að fjarlægja handriðið er ekkert sem varnar því aðstarfsmenn geti fallið niður af vöruloftinu.Nauðsynlegt er að tryggja flutning á vörum milli hæða með öruggumhætti.“ Skýrslan var unnin af Ieftirlitsmanni. Í skýrslu hennar fyrirdómi kom fram að vinnueftirlitið segði ekki hvernig ætti að endurbætavinnuaðstæður. Ýmsar leiðir væru færartil þess. Það hafi ekkert verið gert tilað hindra fall manna fram af brúninni þegar hliðið var ekki uppi. Fram kom að ekki hafði veriðskipaður öryggisvörður hjá B eins og lögboðið er í 5. gr. laga nr.46/1980. Þá höfðu starfsmenn heldur ekkivalið öryggistrúnaðarmann. Ekki er ljósthvort skylt var að skipa öryggisnefnd samkvæmt 6. gr. laganna. Málsaðilar sammæltust um að felaN, sérfræðingi í endurhæfingarlækningum, og O, sérfræðingi í heila- ogtaugasjúkdómum, að meta örorku stefnanda.Matsgerð þeirra er dags. 16. júní 2010.Er hún raunar eina gagnið sem lagt hefur verið fram um áverka stefnanda. Matsmenn telja að fyrst hafiverið tímabært að meta afleiðingar slyssins þann 1. mars 2009, sem séstöðugleikapunktur. Tímabundiðatvinnutjón sé frá slysdegi til þess dags, svo og tímabil þjáningabóta. Hafi stefnandi verið rúmliggjandi allantímann. Miska meta þeir til 80 stiga, enað varanleg örorka sé 100%. Í matsgerð er því lýst aðstefnandi fékk mikla höfuðáverka. Segirað röntgenrannsóknir hafi sýnt innskúmsblæðingu framan til í heila oggagnaugalappa vinstra megin, svo og blæðingu aðlægt heilastofni. Brot var greint í hnakkabeini vinstra meginog í ennisbeini og kúpubotni hægra megin.Í brjóstholi hafi verið loftbrjóst og brot á 8. og 11.brjósthryggjarlið. Bringubein hafi veriðtvíbrotið og brot verið á 2.-8. rifi vinstra megin. Matsmenn gera nánari grein fyrirmati sínu, en ekki er ástæða til að rekja það nánar þar sem niðurstöður þeirraeru ekki dregnar í efa. Aðilar áttu nokkur samskipti umbótakröfuna og kom snemma fram sú afstaða stefnda að viðurkenna ekki bótaskylduB. Málið var lagt fyrir Úrskurðarnefnd ívátryggingamálum í júní 2009. Lauknefndin álitsgerð sinni 21. júlí sama ár.Þar segir m.a.: „Af gögnummálsins þykir mega slá því föstu að [stefnandi] gegndi stöðu verkstjóra ískilningi laga nr. 46/1980 í vöruhúsi [B] þar sem slysið varð. Honum átti ekki að geta dulist sú mikla hættasem fólst í því að hafa ekki öryggishliðið fyrir opinu á sama tíma ogglerplöturnar voru lagðar á bretti á gólfbrúninni fast við opið. Ekkert bendir til þess að nauðsynlegt hafiverið að koma plötunum fyrir á brettinu fyrir opnu hliði. Það stóð [stefnanda] næst að sjá til þess aðfyllstu varúðarráðstafana væri gætt meðan umrætt verk var unnið. Yfirmenn [stefnanda] máttu treysta því hannskipulegði verkið með þeim hætti að ekkiskapaðist slysahætta fyrir hann sjálfan eða aðra starfsmenn [B] sem þarnaunnu.“ Taldi nefndin að ekki skyldibæta tjón stefnanda úr ábyrgðartryggingu B hjá stefnda. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðvinnuveitandi hans, B hf., sé bótaskyldur vegna slyssins sem hann varðfyrir. Hann krefjist bóta úr hendistefnda, sem ábyrgðartryggjanda B, sbr. 44. gr. laga nr. 30/2004. Stefnandi vísar til skylduvinnuveitanda til að gæta fyllsta öryggis á vinnustað. Vísar hann til 13. gr. laga nr. 46/1980 og 1.og 4. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995.Einnig vísar hann til byggingarreglugerða nr. 441/1998 og 112/2012. Stefnandi vísar til þess aðvinnueftirlitið hafi gert athugasemdir við aðbúnað á slysstað. Frágangur opsins hafi ekki verið nægilegagóður. Þá komi fram í framburðieftirlitsmanns vinnueftirlitsins að unnt hefði verið að hafa mun öruggariútfærslu á handriði og þá hefði verið hægt að nota öryggislínur. Stefnandi telur vinnuveitandasinn ekki hafa gert nóg til að tryggja öryggi á vinnustaðnum. Öryggisvörður hafi ekki verið tilnefndursamkvæmt 5. gr. laga nr. 46/1980. Þáhafi hvorki verið kosinn öryggistrúnaðarmaður né skipuð öryggisnefnd. Varðandi sakarmatið byggirstefnandi auk framangreinds á fjórum atriðum.Þegar slysið varð hafi stefnandi og aðrir starfsmenn unnið við þrif, enþeir séu ekki vanir því. Aðstæður hafiþví verið óvenjulegar og erfiðari fyrir starfsmennina. Vinnuálag hafi verið mikið og síðustumánuðina fyrir slysið hafi stefnandi unnið mikla yfirvinnu. Þá hafi þessi hætta oft skapast áður ávinnustaðnum. Menn hafi iðulega staðið ábrúninni þegar vörur voru teknar niður af loftinu. Yfirmönnum hafi því verið ljós hættan sem varfyrir hendi. Loks hafi slysið orðið erbornar voru þungar glerplötur. Það séóvenjulegt og því hafi verið sérstök ástæða til að tryggja öryggistarfsmanna. Þá byggir stefnandi á því aðfyrirtækið stundi hættulega starfsemi þar sem menn fari með þunga muni ogtæki. Stefnandi mótmælir því að sök áslysinu verði skipt. Telur hann að sökvinnuveitanda síns sé yfirgnæfandi í samanburði við meint aðgæsluleysi hanssjálfs. Stefnandi vísar til reglu 1.mgr. 23. gr. a skaðabótalaga, en bætur til starfsmanns verði ekki skertarvegna eigin sakar nema hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þá hafi tilskipun EBE nr. 89/391 lagagildihér á landi. Samkvæmt henni gildi súmeginregla að skyldur starfsmanna skuli ekki hafa áhrif á meginregluna um aðþað sé vinnuveitandi sem fyrst og fremst beri ábyrgð á heilsu og öryggistarfsmanna. Hafi EFTA-dómstóllinn taliðað það samræmdist tilskipuninni einungis í undantekningartilfellum að gerastarfsmann ábyrgan fyrir öllu eða stærstum hluta tjóns síns af vinnuslysi, efvinnuveitandi hafi ekki að eigin frumkvæði farið að reglum um öryggi ávinnustað. Í þessu máli liggi fyrir að Bhafi brotið lög um öryggi á vinnustöðum. Bótakrafa stefnanda ersundurliðuð í stefnu og ítarleg grein gerð fyrir útreikningi hvers liðar. Hér verður einungis gerð nánari grein fyrirþeim liðum sem stefndi gerir athugasemd við: 1. Þjáningabætur 904.200 krónur. 2. Varanlegur miski 5.207.985 krónur. 3.Álag á miskabætur 2.603.993 krónur. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalagaaf þessum fjárhæðum frá slysdegi til 16. júlí 2010. Þann dag hafi verið mánuður liðinn frá því aðstefndi fékk allar upplýsingar sem nauðsynlegar voru til að reikna útskaðabætur til stefnanda. Krefst hanndráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. 4. Bætur vegnavaranlegrar örorku 22.613.576 krónur. Reiknað tjón nemur 49.235.875 krónum. Frá dragast greiðslur slysatryggingarlaunþega, 14.463.729 krónur og eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris, 12.158.570krónur. Stefnandi krefst vaxta af þessari fjárhæð fráupphafsdegi metinnar örorku til 16. júlí 2010, en dráttarvaxta frá þeimdegi. 5.Bætur vegna kostnaðar við gagnaöflun 154.200 krónur. Stefnandi segir þetta útlagðan kostnaðvið gagnaöflun lögmanns síns, m.a. vinnu við matsgerð, ritun vitnaskýrslnao.fl. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalagaaf þessari fjárhæð frá slysdegi til 16. júlí 2010, en dráttarvaxta frá þeimdegi. 6.Sjúkrakostnaður 5.000.000 krónur. Kröfu þessa byggir stefnandi á 1. gr.skaðabótalaga. Segir hann augljóst aðslysið sé svo alvarlegt að hann verði fyrir meiri sjúkrakostnaði en ella. Hann þurfi ráðgjöf, endurhæfingu og lyf. Krafa þessi sé hófleg. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalagaaf þessari fjárhæð frá slysdegi til 16. júlí 2010, en dráttarvaxta frá þeimdegi. 7. Bætur vegnalögfræðikostnaðar 2.357.487 krónur. Hér vísar stefnandi einnig til 1. gr.skaðabótalaga. Miðar hann hér við stefnufjárhæðmálsins og innheimtuþóknun samkvæmt gjaldskrá lögmanns síns. Er útreikningurinn nánar sundurliðaður ístefnu. Stefnandi krefst vaxta samkvæmt16. gr. skaðabótalaga af þessari fjárhæð frá slysdegi til 16. júlí 2010, endráttarvaxta frá þeim degi. Krafa stefnanda nemur samtals38.841.441 krónu. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefnandi byggir á því aðsamkvæmt almennum sönnunarreglum sem gildi hér sem endranær hvílisönnunarbyrðin á stefnanda um að slysið verði rakið til atvika semvinnuveitandi hans beri ábyrgð á og þar með að bótaréttur hafi stofnast úrábyrgðartryggingu vinnuveitandans hjá stefnda. Stefndi segir ósannað aðvinnuveitandi beri skaðabótaábyrgð á slysinu.Atvik sýni að slysið verði rakið til aðgæsluleysis stefnanda ogóhappatilviljunar sem engum verði gefin sök á.Saknæm háttsemi annarra hafi ekki valdið slysinu. Fram sé komið að stefnandi hafisjálfur sagt að óþarfi væri að hafa öryggishliðið lokað á meðan plöturnar vorubornar á brettið. Honum hafi verið ljóstað hliðið var ekki lokað og því hafi hann ekki sýnt næga aðgát við vinnusína. Stefndi mótmælir því sem rönguog ósönnuðu að aðstæður á vinnustaðnum hafi verið óforsvaranlegar oghættulegar. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi verið verkstjóri í vöruhúsinu þegar slysið varð og þekkt allaraðstæður þar mjög vel. Því hafi hvílt áhonum skyldur samkvæmt 20. –23. gr. laga nr. 46/1980, m.a. til að sjá til þessað starfsskilyrði væru fullnægjandi hvað varðar aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi. Honum hafi að lögum verið skyltað gæta þess að öryggi starfsmanna væri tryggt.Þá hafi honum einnig borið að hlutast til um úrbætur, annað hvortsjálfur eða tilkynna vinnuveitanda sínum um það sem hann teldi ábótavant. Stefnandi hafi ekki gert neinar athugasemdirvið aðstæðurnar á vinnustaðnum. Hafieinhverju verið ábótavant hafi það verið á ábyrgð stefnanda sjálfs. Stefndi byggir á því að óþarfihafi verið að hafa opið óvarið á meðan glerplöturnar voru bornar aðbrúninni. Þá hafi einnig verið hægt aðhafa brunavarnarhurð fyrir. Stefndi segir að sú lýsing áslysinu að stefnandi hafi snúið baki að opinu og stigið skref aftur á bak þegarhann setti glerplötuna niður, sýni að hann hafi sýnt af sér verulegtgáleysi. Stefndi mótmælir tilvísunstefnanda til 1. mgr. 23. gr. a skaðabótalaga.Ákvæðið hafi verið sett með lögum nr. 124/2009 og tekið gildi eftir aðslysið varð. Því skuli einungis beita umslys sem verða eftir gildistöku þess. Stefndi mótmælir tilvísunstefnanda til dóms Hæstaréttar í máli nr. 88/1975. Dómur þessi hafi ekki fordæmisgildi fyrirþetta mál. Stefndi segir það rangt ogósannað að vinnuveitandi stefnanda hafi brotið gegn lögum, reglugerðum ogreglum um öryggi á vinnustöðum. Hannmótmælir almennri tilvísun til 13. gr. laga nr. 46/1980, svo og tilbyggingarreglugerða nr. 441/1998 og nr. 112/2012. Vegna tilvísunar til 4. mgr. 3. gr. reglnanr. 581/1995 segir stefndi að gögn málsins sýni að gengið hafi verið frá opinuá forsvaranlegan hátt. Ekkert bendi tilannars en að hliðið hafi verið í lagi.Loks telur stefndi ósannað að það hefði breytt einhverju þótt tilnefndirhefðu verið öryggisvörður og öryggistrúnaðarmaður. Stefndi styður varakröfu sína umlækkun stefnukröfu við framangreind sjónarmið um eigin sök stefnanda, sem eigií það minnsta að leiða til þess að sök verði skipt. Stefndi mótmælir því kröfustefnanda um álag á miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga. Þessari heimild sé beitt íundantekningartilvikum þegar um sé að ræða alvarlegt og fjölþætt líkamstjón ogtjónþoli er háður aðstoð um daglegar þarfir.Svo sé ekki í þessu máli. Tjónstefnanda sé allt til tekið þegar örorka hans sé metin 80%. Stefndi mótmælir útreikningi ábótum vegna varanlegrar örorku. Sýnthafi verið fram á 10% mótframlag vinnuveitanda til lífeyrissjóðs á árinu 2007,en ekki vegna áranna 2005 og 2006. Séósannað að framlagið hafi numið 10% á þeim árum. Stefndi mótmælir kröfum vegnakostnaðar við gagnaöflun, vegna sjúkrakostnaðar og vegnalögfræðikostnaðar. Kostnaður afgagnaöflun sé ósannaður og hljóti að verða hluti af málskostnaði þessamáls. Sjúkrakostnaður sé ósannaður ogkrafan að auki vanreifuð. Þá greiði hiðopinbera mest allan sjúkrakostnað.Lögfræðikostnað sé ekki skylt að greiða nema sem málskostnað sem dæmdursé samkvæmt lögum nr. 91/1991. Vaxtakröfum stefnanda mótmælirstefndi. Vextir eldri en fjögurra árafrá málshöfðun séu fallnir niður fyrir fyrningu. Þá krefst hann þess að dráttarvextir reiknistekki fyrr en frá dómsuppsögu, en þá fyrst yrði ljóst hvort stefnandi ættikröfu. Hann bendir á að fjárkrafa hafiekki verið sett fram á hendur sér fyrr en stefna í málinu var birt. Niðurstaða Skýrslur vitna lýsa mjög velaðdragandanum að slysi stefnanda. Skoðuná vettvangi og ljósmyndir sem lögreglan tók strax eftir slysið sýna aðstæðurvel. Fjórir menn báru saman þungarglerplötur og lögðu á bretti frammi á brún loftsins. Þetta var bersýnilega hættulegt. Stefnandi heldur því fram aðekki hafi verið hægt að hafa öryggishliðið lokað á meðan glerplöturnar vorubornar fram að brúninni. Þá hefðu þærverið of innarlega til að lyftarinn næði brettinu sem þær voru lagðar á. Vitnið E kvaðst hins vegar halda að þettahefði verið hægt. Frekari upplýsingar umþetta hafa ekki verið lagðar fram. Unnthefði verið að fela dómkvöddum matsmönnum að mæla fjarlægð frá brún og prófahvort lyftari sá sem var til staðar hefði getað náð bretti sem hefði veriðhlaðið bak við lokað hliðið.Sönnunarbyrðina hér verður að leggja á stefnda, en það stóðvinnuveitanda stefnanda nær að upplýsa um möguleika þess búnaðar sem hann nýttií rekstrinum. Verður því að leggja tilgrundvallar þá frásögn stefnanda að ekki hefði verið hægt að vinna verkið meðöðrum og öruggari hætti. Sannað er að stefnandi varverkstjóri á staðnum í skilningi laga nr. 46/1980. Breytir hér engu þótt hann hafi haft annaðstarfsheiti og að ósannað sé að fyrir hann hafi verið lögð sú starfslýsingvöruhúsastjóra sem stefnandi lagði fram óundirritaða í dóminum. Vinnuveitanda stefnanda varsamkvæmt 5. gr. laga nr. 46/1980 skylt að tilnefna öryggisvörð. Þá bar honum að sjá til þess að starfsmenntilnefndu öryggistrúnaðarmann úr sínum hópi.Þessi vanræksla kann að vera meðal orsaka þess að vinnuaðstæður voru svohættulegar sem raun bar vitni. En ántillits til þess að þessi vanræksla vitnar um sinnuleysi fyrirtækisins umslysahættu á vinnustaðnum, var mjög hættulegt að hafa stórt op í vegg á loftinualveg niður að gólfi. Öryggishliðið varstundum opið þegar menn voru við störf á hæðinni. Hlaut stjórnendum fyrirtækisins að vera ljóssú mikla hætta sem var á alvarlegum slysum starfsmanna vegna þessa. Nauðsynlegt hefði verið að haga flutningimilli hæða með öðrum og öruggari hætti, t.d. með því að nota lyftu. Vegna þessa ágalla á vinnuaðstöðu verður aðfella bótaskyldu vegna slyssins á vinnuveitanda stefnanda, B hf. Bótakröfunni er réttilega beint að stefndasamkvæmt 44. gr. laga nr. 30/2004, en aðild hans er ekki mótmælt. Stefnandi var verkstjóri eins ogáður segir. Honum hlaut að vera ljós súhætta sem honum sjálfum og öðrum var búin þegar þeir athöfnuðu sig frammi ábrúninni, algerlega óvarðir. Hann hefurþví vanrækt skyldur sínar samkvæmt 2. mgr. 23. gr. laga nr. 46/1980. Þegar borin er saman eigin sökstefnanda og vanræksla vinnuveitanda hans verður að telja að sökvinnuveitandans sé yfirgnæfandi og því sé ekki heimilt að skerða bætur tilstefnanda með sakarskiptingu. Er komistað þessari niðurstöðu án þess að líta þurfi til áðurnefndrar tilskipunarEvrópusambandsins nr. 89/391. Þá hafði1. mgr. 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. 1. gr. laga nr. 124/2009,ekki tekið gildi þegar stefnandi slasaðist. Stefndi mótmælir ekki kröfum umþjáningabætur og bætur vegna varanlegs miska. Kröfu sína um álag á miskabætursamkvæmt 4. gr. skaðabótalaga rökstyður stefnandi ekki sérstaklega. Hann hefur ekki sýnt fram á að skilyrði séutil þess að ákveða slíkt álag. Afleiðingarslyssins eru að sönnu verulegar, enda miskinn metinn til 80 stiga. Verður kröfu um álag hafnað. Bætur vegna varanlegrar örorkueru óumdeildar að öðru leyti en því að stefndi telur ósannað að stefnandi hafinotið 2% mótframlags launagreiðanda vegna viðbótarlífeyrissparnaðar á árunum2005 og 2006. Stefnandi lagði síðar framafrit launaseðla sinna fyrir þessi ár, en þeir bera með sér að greitt hafiverið vegna viðbótarlífeyrissparnaðar á þessum árum. Verður mótbárum stefnda því hafnað, en krafanviðurkennd eins og hún er gerð. Stefnandi áskildi sér að leggjafram gögn og afla matsgerðar um sjúkrakostnað ef kröfu hans undir þeim lið yrðimótmælt. Hann gerði það ekki þóttkröfunni væri mótmælt. Hann hefur aðeinsskýrt þessa kröfu með almennum orðum án þess að tengja það við gögn um áverkastefnanda og framtíðarhorfur um nauðsynlega umönnun. Verður að hafna þessum kröfulið. Stefnandi bætir við kröfu sínameð sérstökum liðum kostnaði við gagnaöflun og lögfræðikostnaði. Skaðabótakrafa sem byggist á sakar- ogvinnuveitandaábyrgð nær í þessu tilviki til líkamstjóns þess sem stefnandi varðfyrir. Kostnaður af læknismeðferð ogannarri umönnun er hluti bótakröfunnar að svo miklu leyti sem stefnandi berhann sjálfur. Kostnaður af að krefjahinn bótaskylda aðila eða tryggingafélag hans um bætur er hins vegar ekki hlutibótakröfunnar, en greiðist eftir atvikum sem málskostnaður úr hendi gagnaðilasamkvæmt XXI. kafla laga nr. 91/1991, eða sem gjafsóknarkostnaður samkvæmt 127.gr. laganna úr ríkissjóði. Verður þvíhafnað að dæma þessa liði sem hluta bótakröfunnar. Krafa stefnanda verður því dæmdmeð 28.725.761 krónu, sem sundurliðast svo: Þjáningabætur 904.200krónur Varanlegur miski 5.207.985krónur Bætur vegna varanlegrar örorku 22.613.576krónur Stefndi mótmælir vaxtakröfumstefnanda. Annars vegar telur hann aðvextir sem féllu á kröfurnar fyrir 15. september 2010 séu fallnir niður vegnafyrningar. Hins vegar krefst hann þessað dráttarvextir verði ekki dæmdir nema frá dómsuppsögu. Mál þetta var höfðað með stefnubirtri 15. september 2014. Vextir verðaþví dæmdir frá 15. september 2010, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda. Ber krafan frá þeim degivexti samkvæmt 1. málslið 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Samkvæmt 9. gr. sömulaga ber krafan dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi leggurfram þær upplýsingar sem þörf er á til að meta tjónsatvik og ákveða bætur. Afhending matsgerðar dugar ekki ein og sértil þess. Verða dráttarvextir því dæmdirfrá 15. október 2014. Stefnandi hefur gjafsókn. Útlagður kostnaður stefnanda nemur 154.200krónum. Með hliðsjón af tímaskýrslulögmanns stefnanda og tilkynningu dómstólaráðs nr. 1/2015 ermálflutningsþóknun ákveðin með virðisaukaskatti 2.000.000 króna. Stefndi verður dæmdur til að greiða 2.154.200krónur í málskostnað í ríkissjóð. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, VátryggingafélagÍslands hf., greiði stefnanda, A, 28.725.761 krónu með vöxtum samkvæmt 1.málslið 4. gr., sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 15. september 2010til 15. október 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,2.154.200 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 2.154.200 krónurí málskostnað í ríkissjóð.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.